Osteoporozlu hastalarda yaşam kalitesi ve yaşam kalitesine etki eden faktörler
Quality of life in patients with osteoporosis and factors influencing quality of life
Yazar: AYCAN ÇAKMAK
Danışman: PROF.DR. AYDAN ORAL
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation

Özet:
ÖZET OSTEOPOROZLU HASTALARDA YAŞAM KALİTESİ VE YAŞAM KALİTESİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Bir sistemik iskelet hastalığı olan osteoporoz, ileri yaşlarda özellikle kadınlar olmak üzere birçok kişiyi etkilemektedir. Tedavi edilmeyen osteoporoz, kemik ağrısı, şekil bozuklukları, fiziksel fonksiyonlarda kısıtlılık ve en önemlisi kırıklar gibi birçok olumsuz duruma yol açabilir. Tüm bunlar hastaların yaşam kalitesi olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Bu tezin iki amacı vardır: 1. Osteoporozlu hastalarda yaşam kalitesini ölçmek ve yaşam kalitesine etki eden önemli faktörleri belirlemek. 2. Ayrıca, "egzersiz osteoporozlu hastalarda yaşam kalitesini iyileştirebilir" hipotezini test etmek. Çalışmamıza dual-enerji X-ray absorbsiyometre (DXA) ile kemik yoğunluğu ölçümü için İstanbul Üniversitesi, Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Yüksek Okulu'na refere edilen 81 hasta alındı. Olgular Dünya Sağlık Örgütü kriterlerine göre osteoporotik (lomber omurga veya proksimal femur ölçümlerinde T-skor < -2,5) veya osteoporotik olmayan (T-skor > -2,5) olarak sınıflandı. 36 osteoporotik ve 45 osteoporozu olmayan olguya yaşam kalitesini ölçmek için bir genel (SF-36) ve bir de osteoporoza özel skala (QUALEFFO) uygulandı. Tüm olgularda göğüs ekspansiyon ölçümü, abdominal ve sut ekstansör kaslarının manuel kas testi, pektoral kas kısalık testi yapıldı. Ayrıca, osteoporozlu olgular rastgele iki gruba ayrılarak 1. gruba (n=18) 3 ay süreyle, haftada 3 kez postür egzersizleri, solunum egzersizleri, ekstansiyon egzersizleri, germe egzersizleri, gevşeme teknikleri, güçlendirme egzersizleri ile 10 dakika süreyle, 3-4 km/saat hızla koşu bandında yürüyüşten oluşan egzersiz programı ve beslenme, vücut mekaniği, kaçınılması gereken hareketler gibi bilgileri içeren bir eğitim programı verildi. 2. gruba ise sadece hasta eğitim programı uygulandı. 3. ay sonunda tüm ölçümler tekrarlandı. Grup karşılaştırmalarında değişkenlerin sürekli veya skalar nümerik veya iki cevap seçenekli değişkenler olup olmamasına göre ve grup sayışma göre "t-testi", "Mann Whitney U-testi" veya "ki-kare" testi veya ANOVA kullanıldı. Başlangıç ve 3. ay sonundaki karşılaştırmalar "Wilcoxon signed rank test" 69veya "paired t-test" ile yapıldı. Yaşam kalitesine etki eden faktörler "linear regresyon analizi" ve "kovaryans analizi (ANCOVA)" ile belirlendi. Hem SF-36 alt grup ve hem de QUALEFFO alt grup ve toplam ortalama skorları istisnasız olarak osteoporozlu olgularda yaşam kalitesinde olumsuzluk lehine farklıydı. Bu farklılık SF-36 genel sağlık, fiziksel ve emosyonel rol güçlüğü alt gruplarında, QUALEFFO 'da ise ağrı, fiziksel fonksiyon (ev işleri), sosyal etkinlikler alt gruplarında ve en önemlisi toplam skorlarda istatistiksel olarak anlamlı bulundu. ANCOVA QUALEFFO toplam skorlarına etki eden en önemli faktörün osteoporoz olduğunu gösterdi (p= 0,019). Ayrıca etki eden bir diğer faktör de vücut kitle indeksi olarak bulundu. 3. ay sonundaki SF-36 tüm alt grup skorları ve QUALEFFO tüm alt gruplar ve toplam skorlar egzersiz grubuna alınan osteoporozlu hastalarda istatistiksel olarak anlamlı iyileşme gösterirken, osteoporozlu olup da egzersiz programına alınmayan olgularda her iki skalaya ait tüm skorlarda kötüleşme eğilimi ile birlikte, SF-36 fiziksel fonksiyon, ağrı, enerji, sosyal fonksiyon ve mental sağlık alt gruplarında, QUALEFFO'da ise fiziksel fonksiyon (ev işleri) ve genel sağlık alt gruplarında ve toplam skorlarda istatistiksel olarak anlamlı düzeyde olmak üzere kötüleşme gösterdi. ANCOVA osteoporozlu hastalarda 3. ay sonundaki QUALEFFO toplam skorlarına etki eden tek ve istatistiksel olarak anlamlı faktörün "egzersiz yapıp yapmama" olduğunu gösterdi. Osteoporozu olmayan olgularda ise 3. ay sonunda tüm skorlar benzerdi. Ayrıca, 3. ay sonunda 1. grupta abdominal ve sırt ekstansör kas güçlerinde, göğüs ekspansiyon ölçümlerinde (artma lehine) ve pektoral kas kısalığında (azalma lehine) istatistiksel olarak anlamlı iyileşme saptandı. 2. ve 3. gruplarda bu parametreler açısından istatistiksel olarak anlamlı değişiklikler gözlenmedi. Sonuç olarak, bu çalışmanın verilerine göre, hem SF-36 ve hem de QUALEFFO osteoporozun, bireylerin yaşam kalitesini olumsuz olarak etkilediğini göstermektedir. QUALEFFO toplam puanına etki eden en önemli faktör "osteorozun olup olmaması"dır. Egzersiz osteoporozlu olgularda yaşam kalitesini olumlu yönde etkilemektedir. Osteoporozlu olgulara yönelik tüm tedavi stratejilerinde egzersizin yer almaşım öneriyoruz. 70

Abstract:
SUMMARY QUALITY OF LIFE IN PATIENTS WITH OSTEOPOROSIS AND FACTORS INFLUENCING QUALITY OF LIFE Osteoporosis, a systemic skeletal disease, is known to affect a great number of individuals, especially elderly women. Untreated osteoporosis may result in bone pain, deformities, limitations in physical functions, and, the most important of all, fractures. All those may have negative influences on the quality of life of patients with osteoporosis. The aim of this thesis is two-fold: 1. To measure quality of life in patients with osteoporosis and to determine factors influencing the quality of those patients, 2. to test the hypothesis that exercise improves their quality of life. 81 patients [36 osteoporotic (T-score < -2.5) and 45 non-osteoporotic (T-score > -2.5)] whose bone density measurements were performed using dual-energy X-ray absorptiometry were included in this study. SF-36 and QUALEFFO were used to measure quality of life in those patients. Chest expansion measurements, manual muscle tests of abdominal and back extensor muscles, and pectoralis shortness test were also made in all subjects. Additionally, patients with osteoporosis were randomly allocated to two groups. The first group of osteoprotic patients received an exercise program, three days a week for 3 months, consisting of posture, breathing, back extension, stretching and strengthening exercises and relaxation techniques along with a walking program of 10 minutes of duration with a velocity of 3 to 4 kilometers an hour plus a patient education program consisting of information on nutrition, body mechanics, and movements that should be avoided. The second group of patients received only the patient education program. All measurements were repeated at the end of three months in all patients. For statistical analyses, for comparison of groups, "Independent samples t-test", "Mann Whitney U-test" or "chi-square" tests or analysis of variance (ANOVA) were used depending on whether the variables were continuous numeric or dichotomous and the number of the groups. Data obtained at the onset and at the end of 3 months were compared using "Wilcoxon signed rank test" or "paired t-test". "Linear regresyon 71analysis" or "covariance analysis (ANCOVA) were used to detemine important predictors of QUALEFFO total scores. Both SF-36 domains and QUALEFFO domains and total scores showed differences indicating a negative influence on quality of life in patients with osteoporosis. These differences were found statistically significant in the domains of general health, physical role and emotional role limitation of SF-36 and in the domains of pain, physical function (jobs around the house), social function and total scores of QUALEFFO. ANCOVA revealed that the most important predictor of the total QUALEFFO score was the presence of osteoporosis ( p = 0,019 ). Body mass index was also found to be another determinant of QUALEFFO total scores. While all SF-36 domains and QUALEFFO domains and total scores showed a statistically significant improvement at the end of three months in the first group of osteoporotic patients that received an exercise program, the second group of osteoporotic patients that did not receive an exercise program showed a deterioration in all scores included in both scales of quality of life ( the deterioration being statistically significant in the domains of physical function, pain, vitality, social function and mental health in SF-36 and in the physical function (jobs around the house), general health perception domains and total scores of QUALEFFO). ANCOVA revealed that the most important predictor (and the only one) of QUALEFFO total scores at the end of 3 months was "exercising". The 3 months' scores of the third group of non-osteoporotic patients were similar, not showing any statistically significant difference. Abdominal and back extensor muscles, chest expansion measures, and pectoralis muscle shortness also showed an improvement in the first group, but not in the others. In conclusion, based on the data provided in this study, both SF-36 and also QUALEFFO showed adverse effects of osteoporosis on quality of life. The most important determinant of QUALEFFO total scores was the presence of osteoporosis. Exercise has a favorable influence on quality of life in patients with osteoporosis. We recommend the inclusion of an exercise program in all treatment strategies designed for patients with osteoporosis. 72