XIX. yüzyıl Türk romanında mizah
Humor in the XIXth century Turkish novel
Yazar: AHMET CAN
Danışman: PROF. DR. GÜZİN GONCA GÖKALP ALPASLAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk mizah edebiyatı = Turkish humor literature

Özet:
Bu tezde, 1851-1900 yılları arasında yazılmış ve kitap olarak basılmış romanlar, mizah kavramının kültürel boyutları ve roman türü etrafında gelişen anlatısal özellikleri odağında incelenmiştir.
Çalışmanın "Giriş" bölümünde ilk olarak gülme ve mizah kavramları kuramsal bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Devamında ise mizah ve kültür ilişkisine değinilmiş Türk mizah kültürünün gelişimi ve 19. yüzyıl mizah anlayışı üzerinde durulmuştur. Tezin kapsamında ele alınan romanlar ilk olarak gülme kuramları ve Bergson'un kuramsal yaklaşımları  etrafında tezin ilk bölümünde değerlendirilmiştir. Tezin ikinci bölümünde dil ve mizah ilişkisi romanlar bağlamında ele alınmıştır. Tezin üçüncü bölümü 19. yüzyıl romanlarında Türk mizah kültürünün etkilerini aramaya ayrılmıştır. Bu bölümde ele alınan romanlarda Karagöz, ortaoyunu, meddah, fıkra ve masal gibi geleneksel türlerin mizahi niteliklerinin romanlara etkileri üzerinde durulmuştur. Tezin sonraki iki bölümü parodi ve ironi kavramlarına odaklanmaktadır. 19. yüzyıl romanında öne çıkan parodik nitelikli metinler "Parodi" bölümde ele alınmıştır. "İroni" başlıklı bölümde ise romanlardaki ironik anlatım biçimleri tespit edilmiştir. Tezin "Eleştiri (Satir ve Hiciv) başlıklı son bölümünde mizahi eleştirinin anlatısal kaynakları aranmıştır. Bu doğrultuda satir ve hiciv türlerinin romana yansıyan nitelikleri odağında bir değerlendirme yapılmıştır. Romanın öğretici, romantik edebiyatın ve klasik aşk hikâyelerinin etkilerini taşıyan  bir yazınsal bir tür olarak öne çıktığı 19. Yüzyılda mizah, Ahmet Mithat Efendi, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Evangelios Misailidis ve Recaizade Mahmut Ekrem'in eser ve eserlerinde belirgin olarak yer almaktadır. Tez boyunca ve özellikle de sonuç bölümünde bu mesele ayrıca ele alınmıştır.

Abstract:
In this thesis, novels written between 1851-1900 and published as books are analyzed with a focus on the cultural dimensions of the concept of humor and the narrative features developed around the novel genre.
In the 'Introduction' section of the study, the concepts of laughter and humor are first evaluated with a theoretical approach. Subsequently, the relationship between humor and culture, the development of Turkish humor culture, and the 19th-century humor understanding are discussed. The novels considered within the scope of the thesis were first evaluated in the first part of the thesis around the theories of laughter and Bergson's theoretical approaches. The second part of the thesis discusses the relationship between language and humor in the context of novels. The third part of the thesis is devoted to the search for the effects of Turkish humor culture in 19th-century novels. The novels examined in this chapter discuss the impact of the humorous characteristics of traditional genres such as Karagöz, ortaoyunu, Meddah, jokes, and fairy tales on the novels. The 19th century novel's prominent parodic texts are discussed in the 'Parody' section. In the section titled 'Irony' the forms of ironic expression in novels are identified. In the last section of the thesis titled 'Criticism (Satire and Hiciv)' the narrative sources of humorous criticism are searched. In this direction, an evaluation focused on the qualities of satire and hiciv genres reflected in the novel. The 19th-century Turkish novel was influenced by romantic literature and classical love stories. Therefore, humor is evident in the works of Ahmet Mithat Efendi, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Evangelios Misailidis, and Recaizade Mahmut Ekrem. This issue is discussed separately throughout the thesis, especially in the conclusion.