Muhammed Yahya Hafızî Jawzjanî (Hayatı, sanatı ve eserleri)
Muhammed Yahya Hafizî Jawzjanî (Life, art and works)
Yazar: SAIFUL MALIK UYGUN
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÇERİBAŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 21. yüzyıl = 21. century ; Edebi eserler = Literary works ; Jawzjani, Muhammed Yahya Hafızi = Jawzjani, Muhammed Yahya Hafızi ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature ; Özbek edebiyatı = Uzbek literature ; Şairler = Poets ; Şiir = Poem

Özet:
Şiir, tarihin en eski dönemlerinden günümüze kadar en çok ilgi gösterilen ve tarih
boyunca binlerce kez tanımlanan kavramlardan biridir. Bu tanımlamaların da büyük
oranda birbirinden farklı olduğu dikkat çekmektedir. Çünkü çoğu zaman duygulara
seslenen şiir, farklı yorumlara açık bir edebi tür olmasıyla da temayüz etmiştir. Bu
sebeple şiirin kesin bir tanımının yapılması oldukça zor bir hal almıştır. Şiir, Türkçe
sözlükte, "Zengin sembollerle, ritimli sözlerle, seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya
çıkan, hece ve durak bakımından denk ve kendi başına bir bütün olan edebi anlatım
biçimi, manzuma, nazım, koşuk" şeklinde ifade edilmiştir. Bu tanımda "sembol,
ritim, uyum" ve "bütünlük" kavramı dikkati çekmektedir. Bu kavramların pek çok
şiir için anahtar kelimeler olduğu söylenebilir. Türk ve dünya edebiyatında şiirin dinî
törenlerde söylenen ahenkli sözlerle birlikte ortaya çıktığı ve edebi türlerin en eskisi
olduğu bilinmektedir. Şiir geleneğinde icracı, nazım birimi, nazım biçimi gibi önemli
musiki aleti eşliğinde şiirler söylemiştir. Bu icracılar ayrıca hekimlik, din adamlığı,
büyücülük, rakkaslık, musikişinaslık gibi birçok görevi de üstlenmiştir.
Özbekler ana yurtları olan Türkistan'dan yaşanılan bazı sebeplerden dolayı çeşitli
coğrafyalara göç etmişlerdir. Bu göçler sonucu Özbekler gittikleri yerlerde kendi
kültürlerini icra ederek yaymaya çalışmışlardır. Dolayısıyla da Özbek-Türk
kültürünün bir parçası olan "ozanlık geleneği" nesilden nesile aktarılmaya
çalışılmıştır.
İslamiyet öncesi dönemde olduğu gibi kutsal görülen bazı olağanüstü özelliklere
sahip musiki aletiyle doğaçlama şiirler söyleyen ve hikâyeler anlatan ozanların
izlerine Özbekistan'da 15. yüzyılda rastlanılmaktadır. Ozanlık geleneğinin devamı olarak düşünülen bazı ürünler ise 15. yüzyıldan itibaren Türkistan coğrafyasında
görülmeye başlanmıştır. Şiir tarzı ürünlerin önceki aşaması sayılan ve bu yüzyılda
yaşayan şairler (saz şairleri) hakkında kesin bilgilere ulaşılamamaktadır. Birçok şair
eğitim almadan kendini geliştirerek çeşitli eserler vücuda getirmişler ve böylelikle
dönemin sesi olmaya çalışmışlardır. Fakat bu coğrafyada yetişen şairlerin az sayıda
eseleri bulunmakla birlikte yazılan eserlerin teknik açıdan zayıf olduğu da
bilinmektedir.
15. yüzyıldan sonra Abu Sayıt Abulhayır, Şeybanı Han, Abdüllah Ensarı, Hamid,
Üstat Abdül Metin ve Abdul Hakım Jawzjanî gibi birçok şair Afganistan'dan
geçerler. Af kuzeyinde en son yüz yılda Özbek şairlerinin sayısı çoğalır. Halk
şairlerinin yanında Seracıddın, Muhammed Abidi, Baba Abdal gibi şairler yüzyılın
en başarılı halk şairleri arasında sayılır. 20. yüzyılda şiir geleneğinin öneminin
artmasında geleneğe bağlı ve bu geleneği devam ettirmekte kararlı olan şairlerin
verdiği emekler elbette göz ardı edilmemelidir. Muhammed Kazım Emini, Sayıt
Muhammed Labıb, Şafıka Yarkın, Muhammed Halım Yarkın, Nurullah Altay,
Muhammed Alım Kohken, Aşrep Azimî ve Ghulam Sahı Vekilzada yüzyılın diğer
şairlerindendir.
Bu çalışmada şiir geleneğine gönül vermiş bu geleneğin yaşatılması ve gelecek
kuşaklara aktarılması için özveriyle çalışan 21. yüzyıl şairlerinden Muhammed
Yahya Hafızî Jawzjanî'nin hayatı, sanatı ve eserleri üzerinde durulmuş ve
gelenekteki yeri belirlenmeye çalışılmıştır.
Çalışma, giriş, sonuç, şiir dizini, kaynakça, öz geçmiş ve ekler bölümleri dışında altı
ana bölümden oluşmaktadır. Giriş Bölümünde Özbek edebiyatında şiir geleneği
üzerinde durulmuş, Özbek şiir geleneğinin tarihi gelişimi ortaya konulmaya
çalışılmıştır. Birinci Bölümde Muhammed Yahya Hafızî'nin hayatı ve şiir dünyasına
geçişi ele alınmıştır. İkinci Bölümde Yahya Hafızî'nin eserlerin tanıtımıyla basım
tarihi ve eserlerin özellikleri açıklanmıştır. Üçüncü Bölümde şiirlerinin nazım şekli
ve türü belirlenmiştir. Dördüncü Bölümde eserlerinden alınan şekil özellikleri
açısından şiirleri incelenmiştir. Beşinci Bölümde şiirler muhteva bakımından ele
alınmıştır. Altıncı Bölümde Muhammed Yahya Hafızî'nin Muhabbet Nameh
Divâni'nından 50 parça şiiri, Özbekçe ve Türkçe olarak aktarılmaya çalışılmıştır.
Sonuç Bölümünde ise elde edilen bilgiler üzerinden genel bir değerlendirme yapılarak Muhammed Yahya Hafızî'nin geleneğe katkıları üzerinde durulmuştur. Bu
çalışmada halk bilimi araştırmalarında sıkça tercih edilen eserlerin inceleme yöntemi
kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Türk Kültürü, Gelenek, Şiir Geleneği, Şiir Tarzı, Şiir, Muhammed Yahya Hafızî Jawzjanî.

Abstract:
Poetry is one of the concepts that has been of the most interest from the earliest
periods of history to the present day and has been described thousands of times
throughout history. It is noteworthy that these definitions are also largely different
from each other. Because poetry, which often appeals to emotions, has also come to a
head with the fact that it is a literary genre that is open to different interpretations.
For this reason, it has become very difficult to make a precise definition of poetry.
The poem is expressed in the Turkish dictionary as "A literary narrative form, verse,
nazim, koşuk, which emerges with rich symbols, rhythmic words, harmonious use of
sounds, is equivalent in syllables and stops and is a whole in itself." In this definition,
the concept of "symbol, rhythm, harmony" and "wholeness" attracts attention. It can
be said that these concepts are the key words for many poems. It is known that poetry
in Turkish and world literature emerged with harmonious words spoken in religious
ceremonies and is the oldest of the literary genres. In the poetry tradition, he sang
poems accompanied by important musical instruments such as the performer, the
nazim unit, the nazim form. These performers also undertook many duties such as
physician, clergyman, witchcraft, rakkas, musician.
Uzbeks migrated to various geographies due to some reasons experienced in
Turkestan, their homeland. As a result of these migrations, Uzbeks tried to spread
their own culture by performing in the places they went. Therefore, the "poetic
tradition", which is a part of Uzbek-Turkish culture, has been tried to be transmitted
from generation to generation.
As in the pre-Islamic period, traces of poets who sang improvised poems and told
stories with some extraordinary musical instruments with some extraordinary
features were found in Uzbekistan in the 15th century. Some products, which are
considered as the continuation of the poetic tradition, have started to be seen in the geography of Turkestan since the 15th century. precise information about the poets (saz
poets) who lived in this century, which is considered the previous stage of poetry
style products, cannot be reached. Many poets developed themselves without training
and created various works and thus tried to be the voice of the period. However,
although there are few works of poets who grew up in this geography, it is also
known that the works written are technically weak.
After the 15th century, many poets such as Abu Sayt Abulhay, Shaybani Khan,
Abdullah Ansari, Hamid, Master Abdul Metin and Abdul Hakim Jawzjani passed
through Afghanistan. In the north of Amnesty, the number of Uzbek poets increased
in the last hundred years. In addition to folk poets, poets such as Sarajiddin,
Muhammad Abidi, Baba Abdal are considered among the most successful folk poets
of the century. Of course, the efforts of poets who are committed to tradition and
determined to continue this tradition in increasing the importance of the poetry
tradition in the 20th century should not be ignored. Muhammad Kazim Amini, Sayit
Muhammad Labib, Shafiqa Yarkin, Mohammad Halim Yarkin, Nurullah Altai,
Muhammad Alim Kohken, Ashreb Azimi and Ghulam Sahı Vekilzada are other
poets of the century.
In this study, the life, art and works of Muhammad Yahya Hafızî Jawzjanî, one of the
21st century poets who devoted his heart to the poetry tradition and worked with
devotion to keep this tradition alive and to transfer it to future generations, were
emphasized and his place in the tradition was tried to be determined.
The study consists of six main sections except for the introduction, conclusion,
poetry index, bibliography, resume and appendices. In the Introduction, the poetic
tradition in Uzbek literature is emphasized and the historical development of the
Uzbek poetry tradition is tried to be revealed. In the first part, the life of Muhammad
Yahya Hafizi and his transition to the world of poetry are discussed. In the second
part, the history of publication and the characteristics of the works are explained with
the introduction of Yahya Hafızî's works. In the Third Part, the form and genre of his
poems are determined. In the fourth part, his poems are examined in terms of the
shape characteristics taken from his works. In the Fifth Chapter, the poems are
discussed in terms of content. In the sixth chapter, 50 pieces of poetry from
Muhammad Yahya Hafizî's Muhabbet Nameh Divâni were tried to be transferred in Uzbek and Turkish. In the Conclusion Section, a general evaluation is made on the
basis of the information obtained and the contributions of Muhammad Yahya Hafizi
to the tradition are emphasized. In this study, the examination method of the
frequently preferred works in folklore researches was used.

Keywords: Turkish Culture, Tradition, Poetry Tradition, Poetry Style, Poetry, Muhammad Yahya Hafızî Jawzjanî.