İbn Cinnî örnekliğinde Arap dili ve mu'tezilî kelâm ilişkisi
The relationship of the Arab language and the mu'tezili word in the example of Ibn Cinni
Yazar: MEHMET EMİN ARPACIK
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER ACAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Kelâm ilmi ile Arap dil ve grameri arasındaki etkileşim; terim, kavram, belagat, delalet, yöntem vb. birçok alanlarda görülmektedir. Mu'tezile düşüncesinden mülhem kelâm ilminin, dil ve gramere etkisi açık bir şekilde görülmektedir.
Çalışmada özetle; Mu'tezile ekolu düşüncesini benimseyen müelliflerin farklı alanlardaki eserleri ile yöntem, teori, belagat gibi pek çok alanda dil ve gramere yaptığı etki ve katkılar genel hatları ile işlendikten sonra i'caz, nazım, lafız/mana, te'vil ve delalet vb. alanlardaki yaklaşımları ele alınmıştır.
Mu'tezile'nin benimsediği teolojik esaslar ve kıstaslar çerçevesinde Arap dil ve gramerine farklı açılardan etkisine değinildikten sonra bu ekolden etkilenen ve bu etkinin izi zaman zaman dil ve gramerdeki görüş ve yönteminde ortaya çıkan dilci İbn Cinnî özelinde sunulmaya çalışılmıştır. Bu amaçla İbn Cinnî'nin hayatı ve ilmi kariyerine değinildikten sonra eserlerinde dil/kelâm etkileşimi örnekler eşliğinde tahlil edilmiştir. Müellifin dil ve gramerde benimsediği uṣûl ve yöntem çerçevesindeki dil yorum ve yaklaşımı ele alınmakla beraber hakikat/mecaz, kıraat, tefsir gibi pek çok alanlarda Mu'tezilî kelâm düşüncesinin etki ve katkısı işlenmiştir. Sonrasında İbn Cinnî'nin dil ve gramerde kullandığı bazı mekanizmalar ele alındıktan sonra, filolojik delil olarak ḳıyas, sema ve icma vb. alanlardaki görüş ve yöntemine Mu'tezilî kelâm görüşü çerçevesinde değinilmiştir.
Son olarak da örneklem olarak müellifin i'rab/bina olgusu hakkındaki bazı görüşleri ile sarf/nahiv çerçevesindeki diğer bazı görüşleri ele alınmış olup, çalışmanın başındaki temel sorun ve problemler değerlendirilip cevaplanmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Interaction between Kalam and Arabic language and grammar; term, concept, rhetoric, indication, method, etc. seen in many areas. The effect of the science of kalam, inspired by Mu'tazila thought, on language and grammar is clearly seen.
In summary, in the study; After the works of the authors who adopted the thought of the Mu'tazila school in different fields, and their effects and contributions to language and grammar in many fields such as method, theory, rhetoric, in general terms, i'jaz, verse, wording/meaning, ta'vil and delalet etc. approaches in the field.
In this context; After mentioning the influence of the Mu'tazila on Arabic language and grammar from different perspectives within the framework of the theological principles and criteria adopted, it has been tried to present the linguist Ibn Jinnî, who was influenced by this school and whose traces of this influence sometimes appear in his views and methods in language and grammar.
For this purpose, after mentioning the life and scientific career of Ibn Cinnî, the language/theology interaction in his works was analyzed with examples. Besides the language interpretation and approach within the framework of the method and method adopted by the author in language and grammar, the influence and contribution of Mu'tazilite kalam thought in many fields such as truth/metaphor, recitation and tafsir are discussed. Then, after some of the mechanisms he uses in language and grammar are discussed, qiyas, sema and ijma etc. as philological evidence. In this study, his views and methods in the fields are mentioned within the framework of the Mu'tazilite theological view.
Finally, as a sample, some of the author's views on the phenomenon of i'rab/bina and some of his other views within the framework of saraf/nahiv were discussed, and the main problems and problems at the beginning of the study were evaluated and tried to be answered.