Yerköprü şelalesi (Hadim, Konya) ve yakın çevresindeki güncel tufa oluşumlarının sedimantolojisi
Sedimantology of actual tufa formation around Yerköprü waterfall (Hadim, Konya) and it's close vicinity
Yazar: MEHMET MERT
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ARİF DELİKAN
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering

Özet:
Yerköprü şelalesi, Konya güneyindeki Yerköprü civarındaki Göksu ırmağının kenarında gelişmiş tufa kaynaklı oluşumdur. Tufa oluşumlarının başladığı karstik alandaki vadiye iki farklı sistemde su boşalımı gerçekleşmektedir. Bunlardan ilki fay hattından çıkan Karasu kaynağı, ikincisi ise ana vadiden karstik boşluklar vasıtasıyla gelen Göksu nehrine ait sulardır. Bölgede karbonatça zengin Karasu kaynağı yüzeyden vadiye boşalırken, Göksu nehrine ait kaynak ise şelalenin alt kesimine yakın bir alandaki karstik bir boşluktan gelmektedir. Her iki su kaynağıda şelale içerisinde karışarak vadi boyunca akmaktadırlar. Suların kimyasal özellikleri sonucunda tufa oluşumlarının Karasu kaynağı ile ilişkili olduğu belirlenmiştir. Ayrıca saha çalışmalarıda bu durumu desteklemektedir. Yoğun gaz çıkışının gözlendiği Karasu kaynağında CaCO3 miktarı 415-470 mg/L, karışım suyunda ve şelalenin aktığı vadinin 40 metre aşağısından alınınan su örneklerinde ise CaCO3 miktarı 190-200 mg/L arasında değişmektedir. Karasu kaynağındaki suyun pH oranı 7,15-7,79 (slightly basic) arasında olması karbonat çökelimine uygun şartları göstermektedir. Halen aktif olarak devam eden tufa oluşumları morfoloji tarafından kontrol edilmektedir. Karasu kaynağından gelen karbonatça zengin suların vadiye boşaldığı alanlarda aktif tufa oluşumları gözlenmektedir. Suların terk ettiği kesimlerde ise eski tufalar aşınmakta, yada vadi üzerindeki tufa loblarının çökmesi ile üst kesimlerde yeni tufa oluşumları gerçekleşmektedir. Bölgede tufa oluşumları morfolojik kontrollü olduğu için fasiyesler birbiri ile grift olarak gelişmişlerdir. Şelale tipi tufa oluşumları sarkan ağaç kökleri ve yamaç aşağı sarkan makrophytes türü bitkilerin üst yüzeylerinin karbonatlaşması ile oluşmaya başlamaktadır (Phytoherm facies).  Bu kabukların iç kısımlarında oluşan mikro mağralarda ise onkolitik ve stramatolitik tufa fasiyesleri gelişmektedir. Ayrıca şelale çevresindeki tali su kanalcıklarında kanal tip stramatolitik fasiyesler izlenmektedir. Vadi kenar düzlüklerinde ise suyun akış yönüne paralel küçük havuzlar oluşmuştur. Bu havuzlarda yaprak fosilli pelloidal tufa fasiyesi oluşumuna devam etmektedir. Özellikle durgun su yüzeylerinde ve bu ortamlara taşınmış veya gelişimini sürdüren bitkiler çevresinde çok hızlı bir şeklilde mikrobial karbonat zarf gelişimi izlenmektedir. Tufa çökelleri içerisindeki fasiyesler ile arakatkılı olarak sellenmenin şiddetli olduğu dönemleri yansıtan biyoklastik (detritik tufa) fasiyesleride yer almaktadır. Tufa örneklerinden yapılan SEM çalışmalarnda, karbonat çökeliminde biyojenik faktörlerinde etkili olduğu belirlenmiştir. Bölgede ve tufa çökellerin içerisinde yaygın olarak gözlenen biyojenik topluluklar iri ağaç ve kökleri, makrophytes, bryophytes, and diatomlardan oluşmaktadır. Tufa örneklerinden elde edilen  δ13C değerleri  1,6- -3,3, δ18O  değerleri -9,6- -11,5 arasında değişmektedir.

Anahtar Kelimeler: Fitoherm bağlamtaşı fasiyesi, fitoherm çatıtaşı fasiyesi, mikritik tufa fasiyesi, tufa, tufa breşi, Yerköprü şelalesi

Abstract:
A perched springline tufa deposit has been  devoloped on the edge of the Göksu river in the Yerköprü region, southern Konya Turkey. There ara two water outputs from two different systems into the Göksu valley where the tufa deposits were deposited ; The Karasu spring coming out from a fault and water output from karstic network into the valley. 
The Karasu spring which is enriched in carbonate discharges into valley as surface water, while the other spring discharges into the Göksu valley from a karstic void close to the Yerköprü waterfall.  Water from both springs mixes at the waterfall and flow along Göksü valley.
The chemistry of the waters points that the tufa depositions is mainly related to the Karasu spring. The field observation also support this idea. The CaCO3 content of the Karasu spring having dense gas escape is 415-470 mg/L, while the CaCO3 content of mixed water taken 40 meters from the waterfall is 190-200 mg/L
The pH of the Karasu spring ranges from 7,15 to 7,79 (slightly alkalina) is also proper to the carbonate deposition. The tufa depositions which are still developping are controlled morphologically.  Active tufa formations are observed at the place where the carbonate rich water coming from the Karasu spring is discharged into valley. Since the tufa depositions in the study area are morphologically controlled, the facies of the tufa deposition  were intricately developed.
Waterfall type tufa deposition (Phytoherm facies) took place as a result of carbonate coating on the surface of macrophyite plants and rootles hanging from the slope
Oncolithic and stromatolithic tufa facies were developed in caves behind this incrustation. Chanel type stromatolithic facies were developed in secondary channel around the waterfall. 
Small pools developed on valley edge plains paralel to the water flow. The pelloidal tufa facies bearing leave fossils were deposited in these pools. Rapid microbial carbonate coatings  are observed on the surface of the stagnant water and plants growing in the water.
Bioclastic facies reflecting the flooding periods are observed as interbeds between other tufa facies
SEM analysis of tufa samples shows that biogenic factors play an important role in the carbonate deposition. Biogenic association observed within the tufa deposits comprises the plants, rootlets, macrophytes, bryophytes, and diatomes. The δ12C content of the tufa deposits ranges from 1,6 to -3,3 and δ18O  contents from -9,6 to -11,5.

Keywords: Micritic tufa facies, phytoherm boundstone facies, phytoherm framestone facies, tufa, tufa breccias facies, Yerköprü waterfall