16. ve 17. yüzyıl Osmanlı tasavvuf edebiyatında simyâ/kîmyâ
Alchemy/chemistry in the 16. and 17. century Ottoman sufi literature
Yazar: HAYRİYE ARZU KARSLIOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED BEDİRHAN
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; 17. yüzyıl = 17. century ; Kimya = Chemistry ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı edebiyatı = Ottoman literature ; Simya sanatı = Alchemy art ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism

Özet:
Eski Yunandaki simgeler anlamına gelen semeia kelimesinden türeyen sîmyâ 
ilminin temelini, madenlerdeki değişimler takip edilerek insanın cevherinin yapısı, 
başkalaşma kabiliyetinin anlaşılmaya çalışılması oluşturmaktadır. Buna karşılık 
yine Eski Yunanca'da "sıvı akıtmak, metal dökmek" anlamına gelen khymeia
köküne dayanan kîmyâ ilmi ile eşyanın fiziksel ve temel yapısının öğrenilmesindeki 
amaç, maddesel bir sonuca ulaşmaktır. Bu açıdan sîmyâ ve kîmyâ, aynı laboratuvar 
yöntemlerini kullanmakla beraber, amaçları ve varmaya çalıştıkları sonuçlar
bakımından tamamen farklı iki ilim dalına verilen isimdir. Zaman içinde ağırlık 
kazanan laboratuvar yöntemleri sebebiyle kîmyâ bir bilim dalı olarak ön plana 
çıkarken, mânevî boyutu ihmal edilen sîmyâ, kîmyânın ilkel formu ya da ön kîmyâ
olarak kabul edilmeye başlanmıştır. 
Sîmyâcının doğayı gözlemleyerek onun dönüştürme gücünü taklit etmeye 
çalışmasındaki amaç, madenlerle beraber aynı zamanda kendi dönüşümünü de 
sağlamaktır. Tabiatın uzun zaman alan dönüştürme işini, sîmyâ işlemleriyle kısa
sürede gerçekleştirmek mümkün olacaktır. Sîmyânın nihâî hedefi, bu dönüşümü 
sağlayacak olan iksiri yapabilmektir. Gerekli olan temel elementler ise cıva ve 
kükürttür. Bu kavramların, maddî yansımaları kîmyasâl işlemler olmakla beraber 
esas itibariyle her biri, sembolik birer nitelik taşımaktadır.
Tasavvuf sembolizmi içinde ise sîmyâ, olgunlaşma ve kemâle erme yolundaki bir 
eğitim metodunu ve mürşidin gücünü ifade etmek üzere kullanılmıştır. Kişinin elde 
etmeyi umduğu şey, ebedî saâdet kîmyâsıdır. Ona bu yolda rehberlik edecek olan 
ise nâdir ve zor bulunan kişi olan Mürşid-i Kâmil'dir. Dönüştürme gücü ona aittir; 
bu nedenle Kibrît-i Ahmer'le sembolize edilmektedir. Edebî metinler içinde sîmyâ 
ve kîmyâ kelimeleri, çoğu kez birbirleri yerine ve farklı anlamlar yüklenerek 
kullanılmıştır.
Bu çalışmada İslam kozmolojisinden hareketle, tasavvufî eğitim bağlamında sîmyâ, 
tasavvuf edebiyattan beyitler içindeki kullanımlarıyla örneklenerek incelenmeye 
çalışılmıştır.

Abstract:
Simya (Alchemy) was derived from the word "semeia" (σημεῖα) from Ancient 
Greek which means signs/symbols. The effort to understand the human essence and 
its capability of change through following the changes in the metals constitutes the 
basis of the science of Alchemy. The word Chemistry finds its roots again in an 
Ancient Greek word, khymeia (χημία) which means pouring liquids or melted 
metals and the aim of the science of Chemistry, in contrary to Alchemistry, is to 
arrive purely to a material result through learning the physical and basic structure 
of the objects. From this point of view, Alchemistry and Chemistry, although 
utilising identical laboratory methods, are two separate scientific disciplines with 
different goals and results to be obtained. By time, Chemistry came forward as a 
true scientific discipline due to improved laboratory methodology and Alchemy, 
with its neglected spiritual aspect, started to be accepted as a primitive or 
preliminary form of Chemistry.
The goal of the Alchemist is to establish the transformation of metals by observing 
and imitating the transforming power of the nature, and at the same time, his own 
transformation. It will be possible to shorten this long transforming process of the 
nature by the methods of the Alchemy. The final goal of Alchemy is to obtain the 
elixir which will provide this transformation and the basic elements needed are 
mercury and sulphur. Even if the material reflections of these concepts are chemical 
processes, each of them has its own symbolic meaning.
Alchemy, in the symbolism of Sufism, was used to describe the method of 
education and the power of murshid on the way of maturation. One's hope to obtain 
is the eternal chemistry of happiness. His guide on this way is a "Murshid-i Kâmil", 
a rare and hard to reach educator. The power of transformation belongs to him and 
therefore symbolised by the Red Sulphur (Kibrît-i Ahmer). In literary manuscripts 

the words of Chemistry and Alchemy were often used synonymously and with some 
different meanings.
In this work, we aimed to study Alchemy, based to Islamic cosmology and in the 
context of Sufi education, by sampling and investigating its usage in the verses of 
Sufi literature.
Keywords: Alchemy/Chemistry, Sufism