Divanu Lugati't-Turkün Arap sözlükçülüğüne göre incelenmesi /
Yazar: FARUK ÖZTÜRK
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA S. KAÇALİN ; DOÇ. DR. BURUL SAGINBAYEVA
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Hüseyin oğlu Kaşgarlı Mahmud [1008-1105] bugün Kırgızistan sınırları
içerisinde bulunan Issık Köl yakınlarındaki Barskan'da doğmuş, çocukluğu Kazakistan
sırurları içerisinde bulunan İla nehri boyunda geçmiş , 1057 dolayında Bağdad'a
yerleşmiştir.
Kaşgarlı Mahmud Dİvanu lugati' t-Turk d_;-J~ ~W 0'->=ı.J'ü 25 ocak 1072'de
yazınağa başlamış ve 10 Şubat 1074'te bitirmiştir. Bu kitabı yazarken el-Cevheri'nin
(Sytl~l [ö. 1007] yakım olan bir zamanlar adına Oturarda denilen Karaçıtk/tt (Farablı)
İbrahim oğltt Eb~ İbrahim oğltt İshak'ın [ö. 961] Dlvinu 1-adih li hayini lugati ·ıcarab~..,
ıJ~ aiJ 0~ i; ~..9~~ 0~J..J.J adlı sözlüğünü örnek almıştır.
Yazdığı bu kitabı Abbasi Halifesi Abü 'l-}:Casım c Abdullah bin Mul_ıammad almu~.
tadi bi-amrillah'a .ılıi.JAil: (S.lli.JI .i.u.A 6: .ılı\ ~ ~Wl ~i [ 467-487] sunmuştur. Bu
kitap Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin de Arapça kadar mühim bir dil
olduğunu kamtlamak amacı ile yazılmıştır.
Yazıldığı dönemin Türk örf, adet ve yaşayışı bakımından çok değerli bilgiler
veren Dİvanu lugatİ 't-Turk d_;-J~ ~W 0'->=ı.J yalmzca Türkçe madde baş lı Arapça bir vı
sözlük değildir. Türkçenin ı ı. yüzyıldaki dil özellikleriyle lehçe ve ağız farklarını
belirtınesi bakımından ses ve yapı bilgisine ışık tutan bir dil bilgisi kitabı; Türk
dünyasıııııı sözcük dağarcığını içeren bir sözlük; kişi, boy ve yer adları kaynağı, tarihe
ışık tutan bir kaynak; kısacası içerdiği bilgilerin çeşitliliği itibariyle Türk dili ile
yazılmış en eski ansiklopedik eserdir.
Divan u Iugati 't- Turk d:)J~ ç:.,W 0h:ı..sı'te dönemin belli başlı coğrafi birimlerini
gösteren bir Dünya haritasına da yer verilmiştir.
Divanu Iugati 't-Turkd);J~ ç:.,W 0'>=ı..sı'te Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıkları
verildikten sonra bunları kanıtlamak amacıyla ya bir atasözü, ya da manzum bir parça
bulunmaktadır.
Anahtar Sözcükler: Divanu lugati 't-Turk, Kaşgarlı Mahmud, Karahanlılar,
Bağdad, Ali EMİRİ, Kilisli Rifat BiLGE, Arap sözlükçülüğü.

Abstract:
MaxMy;:ı; an-Kamrap11 (1008-ı 105) a3bipKhı Khıprb13CTaH;:ı;biH blcbiK-KeJI
aH:Marhm;:ı;arhı EapcKaH~~;:ı;e TyyJiraH. Eana qarhl Ka3aKCTaH)l;hiH liJI ;:ı;apbmChiHhiH
6oıoH;:ı;a eTeT. ı057-)KbiJI)l;ap;:ı;a Ear;:ı;a;:ı;ra oTypyKTamhm KanaT.
MaxMy;:ı; aJI-KamrapH J(ueaHy llyzamu 'm-TypK ~:;u\ ~(ij wl~~ arryy C83
)KbiHHarbiH ı 072-)KbiJI;:ı;hiH 25-51HBapbiH)l;a 6amTan, ı 074-)KbiJI):(biH ı 0-<}>eBpaJibiH,rı;a
)Ka3bll1 6yrypeT. nyJI KilTenTil )Ka3yy;:ı;a ( 1007-)KbiJI):(ap) Orpap ;:ı; en aTanraH )Kep;:ı;eH
%IKKaH A.ııb- apa6HHIIH j/,U6aHy 'Jlb-aOa6 qJU 6auaHU ;ıyzamu 'Jlb-Apa6 ı) '":-'J~\ wiJ:!J
'":-'yı.l\ ~ w4: [=Apa6 TIIJIIIH)l;em a;:ı;a611H: %IrapMaJiap )KbiHHarbi] arryy ce3;:ı;yrYH ymy
KaTapbi anraH.
nyJI 3MremH MaxMy;:ı; aJI-KamrapH aJib-MyKTa,rı;H XaJIII<}>HHe 6: liıl .ip ~lll\ J:!\
[(467-487) liıi-.>Ail: (SJ:ii.a..ll ..ı...-...a apHan )Ka3raH. KHTen apanTapra TypK THJIHH yH:peryy,
omoH;:ı;oH: 3Jie TypK THJIH ;:ı;a apan THJIH Chi51KTYY e3reqe MaaHHre 33 3KeH,rı;HrHH
83 ;:ı;oopyH;:ı;arhı TypK 3JI,rı;epHHHH canT-caHaa, )Kamoo TypMymy )KeHyH;:ı;e
KeH;Hpll MaaJibiMaT KaMTbiraH J(ueaHy llyzamu 'm-TypK ~:;u\ ~(ij wl~~ ~ apanqa
)Ka3hiJiraH TypK THJI;:ı;epHHHH ce3;:ı;yry raHa 3Mec, 6yJI KilTen TypK THJIHHHH ı ı vııı
KbiJibiM):(arı,ı Tlill e3reqe.ııyKTepy, JieKCH:Ka, CaJiblillTblpMa THJI HJIHMH,