Tarihi ve kültürel bağlamı itibariyle Kûfe tefsir ekolü (Hicri ilk iki asır)
Kûfe tafsir school with its historical and cultural context (First two centuries of hijri )
Yazar: FAHRİ ÇAKAN
Danışman: PROF. DR. ALİ RIZA GÜL
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Abdullah bin Mesud = Abdullah bin Mesud ; Irak-Küfe = Irak-Kufa ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Erken dönem tefsir faaliyetlerinin en önemli merkezlerinden bir tanesi, Hicretin 17. yılında, Sa'd b. Ebî Vakkâs tarafından Irak coğrafyasında kurulan Kûfe şehridir. Abdullah b. Mes'ûd'la başlayan bu şehirdeki faaliyetler, onun düzenli veya alelâde şekilde gerçekleştirdiği çalışmalarla büyük bir ivme kazanmış ve talebelerinin Hicrî ilk iki asırdaki etkinlikleriyle de kemiyet ve keyfiyetini arttırarak bir ekol hüviyetine kavuşmuştur. Şüphesiz bu ekolün en bariz vasfı usûl ve içerik yönünden tüm ilim dallarına şamil olan karakterini, kurucu şahsiyet olan İbn Mes'ûd'tan kazanmış olmasıdır. Fıkhî ahkam meselelerinde re'y, dil ve kıraat gibi olgulardan beslenmiş olan bu karakter, tefsir faaliyetlerinde ağırlıklı olarak rivayet bilgilerinden istifade etmiştir. Ayrıca bu karakter, neşvünema bulduğu Hicri ilk iki asırlık süreçte, Kur'ân yorumunun oldukça aktüel kaynaklarından birisi olan İsrâiliyat'ı tefsir çalışmalarının dışında tutmuştur.  
Tarihi kaynaklardan anlaşıldığına göre İbn Mes'ûd'tan sonra ekolün en önemli temsilcileri Alkame b. Kays, Mesrûk b. Ecda', el-Esved b. Yezîd, İbrahim en-Nehaî ve Âmir b. Şerahîl eş-Şa'bî'dir. Adı geçen temsilcilerin Taberî'nin Câmiu'l-beyân fî te'vîli'l-Kur'ân adlı eserinde 2758 adet tefsir bilgisi bulunmaktadır. Rivayet sistemindeki karşılığına göre, 286'sı merfû, 1096'sı mevkûf, 1376 tanesi de maktû' düzeyinde olan bu haberler, çoğunlukla sahih bir niteliğe sahiptir. Onların bu niteliği bazen Taberî'nin adı geçen eserindeki formları üzerinden tespit edilebilirken bazen de sıhhat yönünden sabit olmuş diğer eserlerdeki biçimleri üzerinden anlaşılabilmektedir. Söz konusu haberler, vahyin keyfiyetinden tarihsel bağlamına, evrenin oluşumu ve insanın yaratılışından günlük yaşam pratiklerine kadar pek çok konuya yer vermekle birlikte ağırlıklı olarak inanç, ibadet, muâmelât ve ukûbat gibi meselelerden oluşmaktadır. 

Anahtar Kelimeler: Kûfe, Abdullah b. Mes'ûd, Tefsir, Re'y, Rivâyet Kavramları.

Abstract:
One of the most important centers of early tafsir activities was the city of Kûfa which is founded by Sa'd b. Ebî Vakkâs in the region of Iraq. The activities in this city, which started with Abdullah b. Mas'ûd, gained a great momentum with the works he carried out regularly or casually, and with the activities of his students in the first two centuries of the Hijri, it increased its quantity and quality and gained a school identity . Undoubtedly, the most obvious characteristic of this school is the fact that it gained its character that covers all branches of İslamic sciences in terms of method and content, from its founding personality, Ibn Mas'ûd. This character, fed by facts such as re'y, language and recitational differences in the issues of fiqh, mainly benefited from the narrations in its tafsir activities. In addition, this character has excluded Isrâiliyât, which is one of the common sources of Qur'anic interpretation of the time, out of tafsir studies in the first two centuries of Hijri period of its foundation and progression.
According to historical sources, the most important representatives of the school after Ibn Mas'ûd were Alkame b. Kays, Mesrûk b. Ecda', al-Asved b. Yazîd, İbrahim an-Nehaî and Âmir b. Şerahîl al-Sha'bî. The aforementioned representatives have 2758 pieces of tafsir information in Taberî's Câmiu'l-Beyân fî Te'vîli'l-Kur'an. According to its equivalent in the narration system, these narrations, of which 286 are merfû, 1096 are mewkûf, and 1376 are maktû', are mostly of an authentic quality. While this quality can sometimes be determined through the form of the narration in the source where the narration is located, sometimes it can be understood through the sound narrations in other works. The narrations in question contained many topics from the nature of the revelation to its historical context, from the formation of the universe and the creation of man to daily life practices, but they mainly included issues such as belief, worship, muâmelât and 'ukûbât.

Keywords: Kûfe, Abdullah b. Mas'ud, the concepts of Tafsir, Re'y and Narration.