Bilişim teknolojilerindeki gelişmeler ve denetimde mesleki şüphecilik ilişkisi: Bağımsız denetçiler üzerine bir araştırma
Developments in information technologies and the relations with the professional skepticism in audit: A research on independent auditors
Yazar: ÇAĞLAR AYYAYLA
Danışman: PROF. DR. YAVUZ ÇİFTCİ
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İşletme = Business Administration

Özet:
Son yıllarda yaşanan teknolojik gelişmeler gündelik hayattan iş dünyasına
kadar pek çok alanda yeni bir bakış getirmiş, işletmeleri yapısal olarak
dönüştürmüştür. Dönüşümün etkileri, teknoloji kullanım sıklığında ve iş alanlarına
yayılım hızında görülmektedir.
Bilgisayar teknolojileriyle daha erken dönemde tanışan muhasebe ve finans
sektörü, daha yoğun şekilde bu araç ve uygulamalardan yararlanmaktadır. Hacim
olarak büyüyen ve zenginleşen iş dünyası, yoğun rekabetteki açmazlarını yeni
teknolojilerle aşma gayretindedir. Ayakta kalmak, büyümeye devam etmek,
zenginliğini korumak ve varlıklarını devam ettirebilmek için işletme yöneticilerinin
doğru bilgi ve verilere duydukları ihtiyaç her zamankinden fazladır. Bu noktada en
büyük destek, doğru bilgiden hareketle hata, hile, yolsuzlukların önüne geçilerek
finansal kayıpların önlenmesi işletme varlıklarının korunması anlamında,
muhasebe ve finans sektörünün bütünleyici meslek grubunu oluşturan denetim
sektöründen gelmektedir.
Yeni teknolojilerin hayata geçirilmesinde, birbirlerinin tamamlayıcısı olan
muhasebe, finans ve denetim meslek gruplarının, teknolojik olarak kendini
yenileme ve fiili duruma uyum sağlama konusunda bağımsız ve kopuk hareket
etmedikleri, süratle teknolojik araç, yeni yazılım ve iş uygulamalarına uyum
sağladıkları gözlemlenmektedir.
Mesleklerin icracıları için teknolojik yeniliklerin avantajları olmasına
karşın, çeşitli olumsuzlukları getirip getirmediği tartışılmaktadır. Bu çalışmada,
bilişim teknolojilerinin unsurları irdelenerek, denetim mesleğine olumlu/olumsuz
etkileri araştırılmış, konu özellikle denetim mesleğinin yürütülmesinde
vazgeçilmez öneme sahip mesleki şüphecilik ilkesi çerçevesinde ele alınmış ve
teknolojik gelişmelerin denetçilerin mesleki şüpheciliği üzerinde etkileri ortaya
konulmaya çalışılmıştır.
Bu çalışmanın uygulama bölümünde, bilişim teknolojilerinin denetim
sektörüne getirdiği yeni uygulama ve yazılımların denetçinin mesleki şüpheciliğini
ne yönde etkilediği, denetim mesleğinin geleceği için olumlu ya da olumsuz ne tür
sonuçlar doğurabileceği araştırılmış, bu amaçla denetim şirketlerinde çalışan
bağımsız denetçiler üzerinde nitel araştırma yöntemlerinden görüşme tekniği
kullanılarak bir alan araştırması yapılmıştır. Araştırma sonucunda; teknolojik
uygulamaların büyük hacimli işleri sınama ve analiz etme yetkinliği sağladığı,
denetçilere zamanı daha verimli ve etkin kullanma imkânı yaratarak, denetimin
başka alanlarına sağlıklı odaklanma imkânı verdiği, yazılım ve uygulama araçları
güvenilir bulunmakla birlikte denetçinin mesleki şüphe tutumunu sürdürmesi
gerektiği, firma yönetimlerinin teknolojik risklere karşı firma yönetimlerinin
denetçilerin eğitilmelerine duyarlı oldukları, teknolojik araçların sınama ve
testlerden geçirilmesi gerektiği, kullanım sınırlarının denetçi muhakemesi, yargısı
ve mesleki şüphe tutumuyla belirlenmesi gerektiği, bağımsız denetçilerin gelecekte
bilişim alanında da uzmanlık edinmelerinin bir zorunluluk olduğu, yapay zekâ (YZ)
araçlarına ve robot sistemlere mesleki şüphe tutumu kazandırılmasının, insana özel
bir duygu olduğu düşüncesiyle mümkün görülmemesiyle birlikte, teknolojik
ilerlemenin öngörülemezliğinin bu konuda açık kapı bıraktığı, YZ'nin kullanımının
denetim süreçlerinde önemli bir rol oynadığı, buna karşın bu süreçlerde mesleki
şüpheciliğin her zaman uygulanması gerektiği, YZ ve diğer teknolojik araçların
denetçilere işlerini daha hızlı ve etkili bir şekilde yapma imkânı sunabildiği, ancak
bu araçların sonuçlarının doğruluğu ve güvenilirliğinin her zaman denetçiler
tarafından kontrol edilmesi gerektiği, YZ ve teknolojik araçların, denetçinin
süreçleri daha hızlı bir şekilde tamamlamasına olanak tanıyabildiği, buna karşın
denetim sürecinde mesleki şüphenin kesinlikle sistematik olarak uygulanması
gerektiği sonuçlarına ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Denetim, Şüphecilik, Bilişim Teknolojileri, Dijital Teknoloji,
Mesleki Şüphecilik

Abstract:
In recent years, technological advancements have brought a new perspective
to many areas, from daily life to the business world, transforming businesses
structurally. The effects of this transformation are seen in the frequency of
technology use and the speed of its spread to different business domains.
The accounting and finance sectors, which were introduced to computer
technologies earlier, are benefiting more intensively from these tools and
applications. The business world, growing in volume and complexity, is striving to
overcome the challenges of intense competition with new technologies. To survive,
continue to grow, maintain wealth, and sustain their existence, business managers
need more accurate information and data than ever before. In this regard, the
greatest support comes from the audit sector, which forms an integral professional
group of the accounting and finance sector, in preventing errors, fraud, and
corruption, and in protecting business assets by preventing financial losses based
on correct information.
In the implementation of new technologies, it is observed that the
complementary professions of accounting, finance, and auditing do not act
independently and disjointedly in renewing themselves technologically and
adapting to the actual situation. They rapidly adapt to technological tools, new
software, and business applications.
While technological innovations have advantages for practitioners of
professions, their potential disadvantages are also being discussed. In this study, the
elements of information technologies were examined, and their positive/negative
effects on the auditing profession were investigated. The subject was especially
addressed within the framework of professional skepticism, an indispensable
principle in the practice of the auditing profession, and an attempt was made to
reveal the effects of technological developments on auditors' professional
skepticism.
In the application section of this study, the impact of new applications and
software brought by information technologies to the audit sector on the auditor's
professional skepticism was investigated, and what kind of positive or negative
results these may have for the future of the audit profession was explored. For this
purpose, a field study was conducted using qualitative research methods,
specifically the interview technique, with independent auditors working in audit
firms. The research findings indicate that technological applications provide the
ability to test and analyze large volumes of data, allowing auditors to use their time
more efficiently and effectively, and to focus on other areas of audit. While software
and application tools are found to be reliable, auditors are required to maintain their
professional skepticism. It was also observed that management is sensitive to
training auditors to acquire technological equipment against technological risks.
The study suggests that technological tools need to be tested and their use limits
should be determined by the auditor's judgment, discretion, and professional
skepticism. Today's independent auditors are expected to specialize in the field of
information technology in the future. While it is considered impossible to impart
professional skepticism to artificial intelligence (AI) tools and robot systems, the
unpredictability of technological progress leaves this possibility open. The use of
AI plays a significant role in audit processes; however, professional skepticism
should always be applied in these processes. AI and other technological tools can
offer auditors the ability to perform their work faster and more effectively, but the
accuracy and reliability of the results of these tools should always be controlled by
auditors. While AI and technological tools can speed up auditors' processes, they
should still be applied systematically in audit procedures.
Keywords: Audit, Skepticism, Information Technologies, Digital Technology,
Professional Skepticism.