Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında din ve inanç özgürlüğü
Freedom of religion or belief under the European Convention on Human Rights
Yazar: SERKAN EKİZ
Danışman: Y.DOÇ.DR. OĞUZ ŞİMŞEK
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Uygarlık tarihi, din veya inanç farklılıkları nedeniyle yaşanmışsavaşlarla doludur. İşkence ve katliam İkinci Dünya Savaşı'nın sona erdiğitarihe kadar, dinsel ve mezhepsel farklılıkları ortadan kaldırmak içinbaşvurulan en yaygın yöntemler olmuştur. Daha yakın bir tarihte, EskiYugoslavya'da Sırpların, Müslüman Boşnaklara karşı gerçekleştirdiği katliam,bu anlayışın günümüzde de varlığını sürdürdüğünü ve hala bazı insanlarınsadece farklı bir din veya inanca sahip oldukları için başkalarını öldürmeyigöze alabileceğini ortaya koymaktadır.Yaşanan bu acı tecrübeler, diğer temel hak ve özgürlükler gibi, din veinanç özgürlüğünün de uluslar arası düzeyde kurumsal olarak güvence altınaalınması gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.Bu anlamda atılan ilk adım Birinci Dünya Savaşı sonrasında ?dünyabarışının ve düzeninin? korunması için kurulan Milletler Cemiyeti bünyesindegerçekleştirilmiştir. Fakat, Milletler Cemiyeti çatısı altında din ve inançözgürlüğünü güvence altına almak için gerçekleştirilen çalışmalar, bu özgürlüğübir azınlık hakkına indirgemiş, genel olarak herkese tanınması gereken temelbir özgürlük seviyesine çıkartamamıştır.İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Birleşmiş Milletler Örgütü çatısıaltında gerçekleştirilen çalışmalarda ise din ve inanç özgürlüğünü sadece azınlıkhaklarından birisi olarak gören anlayıştan ve bu özgürlüğü güvence altınaalmak için geliştirilen Azınlık Hakları Anlaşması yaklaşımından vazgeçildiği,bunun yerine daha genelleştirilmiş ve birey merkezli bir hak ve özgürlüklersistemine geçildiği görülmektedir. Bu yeni anlayış, BM çatısı altında kabuledilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Medeni ve Siyasi HaklarSözleşmesi ve Din ve İnanca Dayalı Her Türlü Hoşgörüsüzlüğün ve AyrımcılığınKaldırılmasına İlişkin Bildiri gibi din ve inanç özgürlüğüne ilişkin olarakgetirdikleri düzenlemeler ile ön plana çıkan insan hakları belgelerindesomutlaşmıştır.Birleşmiş Milletler Örgütü ve bu Örgüt tarafından kabul edilenuluslararası insan hakları belgeleri bu gelişmenin uluslararası düzeydekiyansımaları olarak kabul edilirken, bu gelişmenin Avrupa ölçeğindeki izdüşümü, Avrupa Konseyi ve bu Konsey tarafından kabul edilen Avrupa İnsanHakları Sözleşmesi'dir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni diğer uluslararasıinsan hakları sözleşmelerinden ayıran en önemli özellik, güvence altına aldığıhak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddiası ile bireylere, yine bu Sözleşme ilekurulan yargı organlarına doğrudan başvuru hakkı tanımış olmasındankaynaklanmaktadır.Sözleşme'nin 9. maddesi ?düşünce, vicdan ve din özgürlüğü? başlığıaltında din ve inanç özgürlüğüne güvence sağlamaktadır. 9. maddenin metni,kendinden önce kabul edilen diğer uluslar arası insan hakları belgelerinde takipedilen sisteme uygun olarak, din ve inanç özgürlüğüne, bu özgürlüğün iki temelboyutunu göz önünde bulundurarak güvence sağlamaktadır. Buna göre, 9.maddenin birinci fıkrasında ilk olarak din ve inanç özgürlüğünün, bireyin birdin veya inanca sahip olması, hiçbir din veya inanca sahip olmaması hakkı ilemevcut din veya inancını değiştirmesi özgürlüğünü ifade eden içsel alanına(forum internum) mutlak ve sınırlanamaz bir nitelik atfedilmiştir. Bununlabirlikte din ve inanç özgürlüğü, aynı zamanda bireyin din veya inancınıngereklerini yerine getirmesi özgürlüğünü de içermektedir. 9. maddenin birincifıkrasının ikinci cümlesinde de, din ve inanç özgürlüğünün dışsal alanı (forumexternum) yani, bireyin din veya inancını açığa vurması özgürlüğü güvencealtına alınmıştır. Din ve inanç özgürlüğünün dışsal alanı, içsel alanın aksine bazısınırlamalara konu olabilmektedir. 9. maddede din veya inancın ?ibadet, ayin,öğretim ve uygulama? şeklinde açığa vurulabileceği belirtilmiştir. Fakatdoktrinde bu açığa vurum şekillerinin sınırlı sayıda olmadığı yönünde genel birkabul bulunmaktadır.9. maddenin ikinci fıkrası, sadece din veya inancın açığa vurulmasıözgürlüğünün sınırlanabileceğini ortaya koyan ve bu özgürlüğe getirileceksınırlamaların hukuksal rejimi düzenleyen bir hükme yer vermektedir. Bunagöre din veya inancın açığa vurulması özgürlüğü, ?..ancak kamu güvenliğinin,kamu düzenin, genel sağlığın veya ahlakın, ya da başkalarının hak veözgürlüklerinin korunması için demokratik bir toplumda zorunlu tedbirlerle veyasayla sınırlanabilir.?Din ve inanç özgürlüğüne dayalı olarak yapılan başvuruların çoğunluğu,Komisyon tarafından karara bağlanmıştır. Komisyon, söz konusu başvurularınpek çoğunu, kabul edilebilirlik aşamasında reddetmiştir. Kabuledilebilirlikkararı verdiği az sayıdaki başvurularda da din ve inanç özgürlüğünün normatifiçeriği konusunda tatmin edici bir açıklama getirdiği söylenemez. Mahkeme, dinve inanç özgürlüğü ile ilgili ilk kararını 1993 yılında Kokkinakis/ Yunanistanbaşvurusu üzerine vermiştir. Bu nedenle din ve inanç özgürlüğü ile ilgiliMahkeme içtihatları da, Sözleşme'de güvence altına alınan diğer temel hak veözgürlüklere oranla, sayıca az ve içerik olarak da tatmin edici değildir.Mahkeme ve Komisyonun din ve inanç özgürlüğü için neden bu tip bir yaklaşımbenimsediği konusu doktrinde de tartışmalıdır.

Abstract:
History of civilization is full of wars because of religious differences. Formany years, religious differences within a relatively homogeneous societyperceived a problem that had to be eliminated. This understanding remained inexistence untill the end of Second World War, and torture and killing wereused as a common way of ?getting rid of this social problem?. In an earliertime, religious hatred in Former Republic of Yugoslavia, caused MuslimBosnians genoside by Christian Serbians and this shameful event is a reminderthat there still some people exist who are capable for killing because of religiousdifference.Those experiences proved the necessity that, among the otherfundamental rights and freedoms, freedom of religion or belief deserves aspecial protection by international human rights law.First step, in order to satisfy this necessity, is taken under the supervisionof League of Nations which is established ?to protect the peace and order on theworld?. However, the results of attempts to provide an international protectionfor freedom of religion or belief under the auspices of this Organisation,reduced the scope and meaning of this freedom to a level of minorty rights andcould not put the case clearly that freedom of religion or belief is a fundamentalfreedom for ?everyone?.Establishment of United Nations after the Second World War, indicatesa new tendency in understanding for the protection of freedom of religion orbelief. The results of the actions taken under the supervision of UNdemonstrates the withdrawal of minority rights approach and proves anadoption of a more individualised and generalised approach towards theprotection system for individual rights and freedoms. This new approach canbe observed in Universal Declaration of Human Rights, InternationalConvention on Civil and Political Rights and Declaration on the Elimination ofAll Forms of Intolerance and of Discrimination Based on Religion or Belief.Institutional reflections of those developments on European level areestablishment of European Council and adoption of European Convention onHuman Rights (ECHR). Distinguishing feature of ECHR is that the Conventionestablished a judiciary mechanism for individuals who claim that his/her rightsand freedoms, granted by the Convention, were violated by one of thecontracting states.Article 9 of the Convention guaranty freedom of religion or belief underthe title of ?Freedom of Thought, Conscience and Religion?. Article 9 providesprotection for both of the two main aspects of freedom of religion or beliefnamely; forum internum and forum externum. In this context, the first sentenceof Article 9 regulates the inner sphere of freedom of religion or belief (foruminternum) namely; freedom to have a religion or belief, freedom not to adopt areligion or belief at all and, freedom to change religion or belief. Such as theother international human rights documents, ECHR attributed an absoluteguaranty to the inner sphere of freedom of religion or belief. However, freedomof religion or belief also includes freedom to act in accordance with thedoctrines of one?s religion or belief. This freedom forms the external sphere offreedom of religion or belief namely; forum externum. The second part ofArticle 9(1) regulates forum externum by saying that everyone has the?freedom, either alone or in community with others and in public or private, tomanifest his religion or belief in worship, teaching, practice and observance?.Unlike the freedom to have a religion or belief, freedom to manifest a religion orbelief is subject to limitations under Article 9(2).Article 9(2) requires states to show that the limitations are ?prescribedby law and are necessary in a democratic society in the interests of public safety,for the protection of public order, health and moral or for the protection of therights and freedoms of others? This structure is similar to that used todetermine permissible limitations to a number of other rights in the Convention,in particular Article 8, Article 10 and Article 11.The Court has taken a similar approach to interpreting the limitationclauses in all the Articles outlined above despite the fact that although theArticles are similar, they are not identical.Most of the applications referring to freedom of religion or belief weredealt with the Commission. In its decisions, the Commission, rejected many ofthe applications, based on Article 9, at the admissibility stage. In a few numberof applications which were found admissible, the Commission gave littleindications about the scope of freedom of religion or belief. The Court held itsfirst judgement regarding freedom of religion or belief in 1993 in Kokkinakis/Greece case. Thus, it can be said that judgements of The Court are not evensatisfactory in determining the scope of that freedom.