Mehmet Rif'at Efendi'nin "Nefharü'r-riyâzi'l-âliye" adlı eseri ışığında Anadolu'da kadirîlik
Qadiriyya in Anatolia on the light of Mehmet Rif'at Efendi's book "Nefharü'r-riyâzi'l-âliye"
Yazar: ADALET ÇAKIR
Danışman: PROF. DR. MAHMUT EROL KILIÇ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Biyografi = Biography ; Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Nefhatü'r-riyâzi'l-âliye fî beyân-i tarikati'l-Kadiriyye'nin müellifi Mehmet Ri`fatEfendi, 19. asrın basında yasamıs Kadirî-Esrefî bir âlimdir. Nefha aynı dönemde yazılmıs sûfîbiyografileri ve tarîkat ansiklopedilerinden farklı olarak sadece Kadirîlige tahsîs edilmisolması bakımından önemlidir. Müellif basta Abdülkadir Geylânî olmak üzere farklıcografyalarda yasamıs 388 Kadirî seyhini tanıtır ve 51 dergâhını zikreder. Nefha'yı esasaldıgımız çalısmamızda ilk bölüm, Abdülkadir Geylânî'nin hayatına, tasavvufî sahsiyetine vesadece Rif`at Efendi'nin zikrettigi eserlerine tahsîs edilmistir. Geylânî'nin hayatı, tarihîkronolojiyi takîp ederek agırlıklı olarak bir `velî'nin biyografisini en net ortaya koyanmenkıbeler degerlendirilerek yazılmıstır. kinci bölümde ise Geylânî'nin kurdugu Kadirîliginyayılmasında öncelige sahip evlâtlarına genis yer verilmistir. Pîr'in medresesinde ve vaazmeclisinde bulunan âlimler ve sûfîler kendisinden ilim ögrendikleri gibi tarîkat almıslar veKadirîligin nesrinde büyük hizmet etmislerdir. Söhreti tarîkatını da asan bir ünvâna sahipGeylânî'nin kurdugu tarîkat ilk olarak kabul edilir. Bu sebeple tasavvuf tarîhindeki meshûrbirçok tarîkat pîri kendisiyle irtibatlandırılmıs ve tarîkatları da Kadirîligin bir subesi olarakkabul etmistir. Geylânî ailesinden Anadolu'ya gelen sayılı birkaç zevât dısında müellifitakîben Esrefîlik ve Rûmîlik kollarına üçüncü bölümde genis bir yer ayrılmıstır. znik'demedfûn Esrefoglu'nun kurdugu Esrefîlik, XV. asırda Bursa ve çevresinde etkili olmus,Kadirîligin Anadolu'daki ilk temsilcisidir. znik âsitânesi basta olmak üzere Bursa veçevresinde tespit edebildigimiz kadarıyla 9 Esrefî tekkesi insâ edilmistir. stanbul'daki AbdalYakub Tekkesi Esrefîlerin en önemli tarîkat merkezidir. smâîl Rûmî tarafından tesîs edilenRûmiyye ise XVII. yüzyılda ortaya çıkmıs ve stanbul'un tasavvuf hayatında son derece etkiliolmustur. Tarîkatın merkezi Tophane'de Rûmî tarafından yapılan Kadirihâne'dir. NefhaRûmî'nin hayatı hakkında ilk kaynak olarak kabul edilmektedir.

Abstract:
Mehmet Ri`fat Efendi, the writer of Nefhatü'r-riyâzi?l-âliye fî beyân-i tarikati?l-Kadiriyye, was a Kadirî (Qadiri)-Esrefî scholar of the 19th century. Nefha?s importance comesfrom its sole dedication to Qadiriyya which makes it different from other sufi biographies andtariqah encyclopedias. The author introduces 388 Qadiri sheikhs from various placesbeginning with Abdülkadir Geylânî and mentions about 51 dervish lodges. In the first sectionof our study, the base of which is Nefha, the life and sufi personality Abdülkadir Geylânî isdwelt upon along with his works of which Rif`at Efendi mentions in his book. Geylânî?s lifeis written chronologically, taking into consideration the sagas which would most preciselysum up the life of the sage. The second section is largely on Geylânî?s children who hadimportant roles on the spread of Qadiriyya. The scholars and Sufis who had attended to themadrasah and majlis of the Sage and learnt about the tariqah served a great service for thespread of Qadiriyya. The tariqah of Geylânî, whose fame is much above the tariqah heestablished, is considered as the first tariqah. Therefore, the tariqahs of many famous tariqahfounders at the history of tasavvuf had been attributed to Geylânî?s and their tariqahs wereconsidered as a branch of Qadiriyya. At the third section, following to the steps of the authorRif`at Efendi, apart from a few respected members of the Geylânî family who had come toAnatolia, Esrefî and Rûmî branches are also dwelt upon. The Esrefism founded by Esrefoglu(who was buried in znik) was effectual at Bursa and its whereabouts at the 15th century. Itwas the first representation of Qadiriyyah in Anatolia. As far as we can confirm, 9 Esrefîhanqahs had been built in Bursa and around. The Abdal Yakub Lodge was the most importantcenter of Esrefîs. Rûmîsm, established by smâîl Rûmî, had appeared at the 17th century andwas very effectual at the sufi life of Istanbul. The center of the tariqah is Kadirihâne whichwas built by Rûmî at Tophane. Nefha is accepted as the first source about the life of Rûmî.