Özbek Türkçesinin Hive Oğuz ağzı
Khiva Oghuz dialect of Uzbek
Yazar: MUSTAFA CENGİZ
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Büyük bir bölümü Özbekistan'ın sınırları içerisinde yer alan Harezm bölgesi, kadim
zamanlardan bu yana, verimli topraklara sahip oluşu ve jeopolitik öneminden dolayı,
birçok topluluğa ev sahipliği yapmış ve bazen bölgede birçok etnik unsur bir arada
yaşamıştır. Kaynakların verdiği bilgilere göre bölge Harezm bölgesi, 11. asra kadar İranî
kavimlere ev sahipliği yapmış, bu asırdan sonra Türkleşmeye başlamıştır. Türk dilinin
13.-15. asırlar arasında konuşulup yazılan dönemini kapsayan 'Harezm Türkçesi' terimi
de ismini bu coğrafyadan almıştır. Tarihî dönemde bu coğrafyada Karluk, Kıpçak ve
Oğuz unsurlarının iç içe yaşadığı bilinmektedir. Günümüzde de bu coğrafya, farklı Türk
dilli unsurlarının bir arada yaşadığı yer olma özelliğini devam ettirmektedir.
Bu çalışmanın konusu, Harezm'in tarihî şehirlerinden biri olan Hive'nin diyalektolojik
durumunu çeşitli dil bilimsel yöntemlerle ortaya koymaktır. Edebî dili bir Karluk lehçesi
olan Özbekistan'da, Oğuz ve Kıpçak ağızlarının da önemli yer tuttuğu, bu ülkenin
diyalektolojik bakımdan zengin bir yapıya sahip olduğu dil bilimciler tarafından sıkça
zikredilir. Harezm bölgesinin güneyi de Oğuz ağızlarının en yoğun olduğu bölgedir.
Bunlar içerisinde de tarihî ve kültürel dokusuyla Hive önemli bir yer tutar. Bu çalışmada,
Hive ağzı betimsel yöntemle ele alınarak grameri hazırlanmış ve metinler esasında ağzın
tespit edilebilen söz varlığı ortaya konmuştur. Çalışmanın temeli, 2019 yılının Ağustos-
Kasım ayları arasında Harezm'de yapılmış olan saha araştırmasından elde edilen
materyallere dayanmaktadır.
Çalışmada Hive ağzı, gramatik ve leksik bakımdan ele alınmış, Oğuz ve Karluk
özelliklere vurgu yapılmış ve Hive'nin günümüzdeki diyalektolojik durumu
araştırmacıların istifadesine sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Harezm ağızları, Hive Oğuz ağzı, Oğuzca unsurlar, Karluk.

Abstract:
Since ancient times, the Khwarezm region, a large part of which is now within the borders
of Uzbekistan, has been home to many communities due to its fertile lands and
geopolitical importance, and sometimes many ethnic elements have lived together in the
region. According to the information provided by the sources, the Khwarezm region was
home to Iranian tribes until the 11th century, and after this century it started to
Turkization. The term 'Khwarezm Turkic', which covers the period of the Turkic spoken
and written between the 13th-15th centuries, took its name from this geography. It is
known that Qarluq, Qipchaq and Oghuz tribes lived together in this geography in the
historical period. Today, this geography continues to be a place where different Turkic
elements live together.
The subject of this study is to reveal the dialectological situation of Khiva, one of the
historical cities of Khwarezm, through various linguistic methods. It is frequently
mentioned by linguists that Oghuz and Qipchaq dialects have an important place in
Uzbekistan, whose literary language is a Qarluq variety, and that this country has a
dialectologically rich structure. The south of the Khwarezm region is the region with the
highest concentration of Oghuz dialects. Among these, Khiva has an important place with
its historical and cultural texture. In this study, the grammar of the Khiva variety was
prepared by using the descriptive method and a part of the vocabulary of the variant was
revealed on the basis of texts. The basis of the study is based on the materials obtained
from the field research conducted in Khwarezm between August-November 2019.
In the study, the Khiva variety is analyzed grammatically and lexically, Oghuz and Qarluq
features are emphasized, and the current dialectological situation of Khiva is presented
for the use of researchers.
Keywords: Khwarezm dialects, Khiva Oghuz dialect, Oghuz elements, Qarluq.