Toplumsal belleğin taşıyıcı payandası olarak hafıza mekânları: 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin direnme ortamları
Spaces of collective memory as the load-bearing pillars of social memory: Resistance sites of July 15, 2016 coup attempt
Yazar: RABİA ZAMUR TUNCER
Danışman: PROF. DR. ALİ MURAT VURAL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı / Genel Gazetecilik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: 15 Temmuz 2016  müdahalesi = 15 July 2016 intervention ; Askeri müdahale = Military intervention ; Bellek mekanları = Place of memory ; Hatırlama = Remembering ; Toplumsal bellek = Social memory ; Unutma = Forgetting

Özet:
Toplumsal belleğin ve bu belleğin en önemli unsurları arasında yer alan hafıza mekânlarının etki ve işlevselliğinin, bugün bir kez daha güncellenmesi, değişen toplumsal kültür, değerler, anlayış ve algılama biçimlerinin bu çerçeveden görülebilmesi ve toplumsal bellekteki hafıza mekânlara ilişkin işlevselliğin saptanması, bugünün toplumsal olanını anlamak açısından özel bir önem arz etmektedir. Bu gerekçeden hareketle çalışmada, Türkiye'nin özellikle yakın tarihine odaklanılmış, bir örnek olay olarak da 15 Temmuz 2016 gecesi dini bir cemaate bağlı Silahlı Kuvvetler mensubu bir grup tarafından yapılan "darbe girişimi", toplumsal bellek ve hafıza mekân ilişkisini birarada inceleyebilmek açısından incelenmeye değer görülmüştür. Tezde, toplumsal bellek ve bu belleğin en önemli taşıyıcı payandasını oluşturan hafıza mekânlarına odaklanılmış olması nedeniyle, bu mekânlara ilişkin medyanın güçlendirici ya da görmezlikten gelici etkilerinin düzeyini anlamak hedeflenmiştir. Bu hedef doğrultusunda da çalışmanın saha araştırmasını, toplumsal bellekte yer etmiş söz konusu geceye ilişkin mekânlar, oluşturmuştur. Darbe girişimi toplumsal bellek için önemsenirken, bu girişimin sembol mekânlarından olan ve kalkışma sonrasında ismi değiştirilen 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, 15 Temmuz Şehitleri Caddesi ve Kısıklı Milli İrade Meydanı, halkın darbe girişimine direnişinin hafıza mekânları olarak kabul edilmiştir. Medyanın 15 Temmuz 2016 gecesi ve sonrasında servis ettiği görüntüler ve anlatımlar da büyük oranda bu mekânlar üzerinden gerçekleşmiş, darbe girişiminin toplumsal belleğe işlenen ve bir anlamda o gece yeniden inşa edilen hafıza mekânları olarak sunulmuştur. İsmi değiştirilen bu mekanların bireysel ve toplumsal hafızada ne düzede karşılık bulduğunun görülmesi ve buna bağlı olarak değişen toplumsal değerler, uzlaşma ve ayrışma noktalarının var olup olmadığını görebilmek, bu çalışmanın iki temel amacından birini oluşturmaktadır. Bir diğer temel amaç ise, 15 Temmuz gecesine ilişkin darbe girişiminde büyük acıların yaşandığı bu mekanların, aradan geçen yaklaşık 5 yıl sonra toplumsal bellek ile ne düzeyde bağ kurma imkân tanığıdını, yapılacak ölçümlemelerle görmektir. Yapılan isim değişikliğinin tam bir konsensus ile kabul görüp görmediği, kabul görmemişse bu reddin anlaşılması, sosyo-politik düzlemde kritik bir eşiği oluşturmaktadır. Darbe girişimini sokakta ya da ekran başında deneyimleyen kişiler açısından toplumsal bellek ve hafıza mekân ilişkisinin bulduğu karşılığı ve içerdiği anlamları, değişen iletişim koşulları ve araçlarının etki düzeyinden incelemek, iletişim bilimi açısından önemli olduğu kadar bir zorunluluk da arzetmektedir.

Anahtar Kelimeler: Bellek, Toplumsal Bellek, Mekân, Hafıza Mekânları, Hatırlama-Unutma, Medya

Abstract:
Updating once again today the effectiveness and functionality of the social memory and spaces of collective memory, which are among the most significant elements of this memory, being able to see the changing social culture, values, understandings and perception styles from this framework, and determining the functionality of the spaces of collective memory present in the social memory are of particular importance in terms of comprehending what is social today. Based on this reason, particularly the recent history of Turkey was taken into the focal point of the study, and as a case study, the "coup attempt" carried out by a group of members of the Armed Forces affiliated with a religious jamaat on the night of July 15, 2016, was deemed worthy of examination in order to observe the relationship between collective memory and space of collective memory. Since the thesis focuses on social memory and the spaces of collective memory that constitute the most significant load-bearing pillars of this memory, understanding the level of reinforcing or ignoring ramifications of the media regarding these spaces is intended. In line with this intent, the field research of the study consisted of spaces that made an impression on the collective memory regarding the night in question. While the coup attempt was considered determining for social memory, 15 July Martyrs Bridge, 15 July Martyrs Avenue and Kısıklı National Will Square, which were the symbolic places of this attempt and whose names were changed after the attempt, were accepted as spaces of collective memory for the people's resistance to the coup attempt. Images and narratives serviced by the media on and after the night of July 15, 2016 were about events happened mostly on these spaces, and they were presented as spaces of collective memory that were engraved into the social memory of the coup attempt and, in a sense, reconstructed that night. One of the two main intents of this study is to observe at what level these spaces, whose names have been changed, found their correlations in individual and social memory and to see whether there are changing social values, reconciliation and divergence points accordingly. Another main intent is to see, with measurements to be made, how these spaces, where great pains were experienced during the coup attempt on the night of 15 July, provide the opportunity to connect with the social memory after about five years. Whether the name changes were accepted by a full consensus or not, and if not, understanding this rejection, constitutes a critical threshold in the socio-political plane. It is not only important for the science of communication, but also a necessity to examine the equivalence and the meanings of the relationship between social memory and spaces of collective memory, from the level of influence of the changing communication conditions and tools, for those who experienced the coup attempt on the street or on the screen.

Keywords: Memory, Collective Memory, Space, Spaces of Collective Memory, Remembering -Forgetting, Media