Modernleşme dönemi Türkiye ve Azerbaycan roman ve hikâyelerinde eğitim sorunları
Education problems in modernization period Turkish and Azerbaijan novels and stories
Yazar: MELİHA ÖZTURHAN
Danışman: DOÇ. DR. SABAHATTİN ÇAĞIN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Azeri edebiyatı = Azerbaijan literature ; Edebi eserler = Literary works ; Eğitim sorunları = Education problems ; Hikaye = Story ; Modernleşme = Modernization ; Roman = Novel ; Türk edebiyatı = Turkish literature

Özet:
XIX. yüzyılda dünyada yaşanan siyasi ve sosyal gelişmeler Osmanlı İmparatorluğunda modernleşme harekâtının başlanmasına sebep olur. 1839 yılında Tanzimat'ın ilanıyla ülkede Batılılaşma süreci resmiyet kazanır ve siyasi, sosyal, kültürel, ekonomik alanlarda değişimlere yol açar. Öte yandan XIX. yüzyılın ortalarından itibaren Rus işgaline uğrayan Azerbaycan'da da birçok alanda yenileşme deneyimleri hayata geçer. 
Modernleşme sürecinde aynı çizgide hareket eden iki topluluğun aydın ve yazarları, toplumu yeni bir düzene hazırlamak ve modern toplum anlayışını halka benimsetmek için eğitim meselesi üzerinde ısrarla dururlar. Bu aydınlar dönemin eğitim algısıyla ilgili eleştirel düşüncelerini gazete yazılarında açıklarken, bir öğretim aracı olarak gördükleri roman ve hikâyelerde de eğitim meselesini farklı açılardan yorumlarlar. 
Modernleşme döneminde her iki topluluğun yazarları çocuk eğitimi, anne baba eğitimi, kadın eğitimi, eğitimciler, eğitim kurumları vb. gibi birçok eğitim sorununu roman ve hikâyelerinde ele alırlar. Bu yazarlar eserlerindeki kahramanlar aracılığıyla eğitimle ilgili görüşlerini ortaya koyarken, modernleşmenin bir belirtisi olan eğitimde yenileşmeyi de desteklerler. 
Bu çalışmada modernleşme sürecinde hem Osmanlı hem de Azerbaycan'da eğitim durumu genel hatlarıyla ele alındı. Her iki toplulukta devlet adamları tarafından uygulanan eğitim politikaları, açılan yeni eğitim kurumları, aydın ve yazarların bu konuya yaklaşımları dönemin roman ve hikâyelerinden hareketle değerlendirildi.

Abstract:
The political and social developments in the world in the 19th century led to the start of the modernization operation in the Ottoman Empire. With the proclamation of the Tanzimat in 1839, the Westernization process in the country became official and led to changes in political, social, cultural and economic fields. On the other hand, in Azerbaijan, which has been occupied by the Russians since the middle of the 19th century, innovation experiences are realized in many fields.
The intellectuals and writers of the two communities, acting in the same line in the modernization process, insistently on the issue of education in order to prepare the society for a new order and to adopt the understanding of modern society to the public. While these intellectuals explain their critical thoughts about the perception of education of the period in their newspaper articles, they also interpret the issue of education from different angles in the novels and stories they see as a teaching tool.
In the modernization period, the writers of both communities deal with many educational problems such as child education, parent education, women's education, educators, educational institutions, etc. in their novels and stories. While these writers reveal their views on education through the heroes in their works, they also support innovation in education, which is a sign of modernization.
In this study, the education situation in both Ottoman and Azerbaijan in the modernization process was discussed in general terms. The education policies implemented by the statesmen in both communities, the new educational institutions opened, the approaches of intellectuals and writers to this subject were evaluated based on the novels and stories of the period.