"Konut hakkı"ndan sosyal mekânsal ayrışmaya: Karaman'da TOKİ'nin lüks ve sosyal konut uygulamaları
From "right to housing" to social spatial segregation: TOKI's luxury and social housing practices in Karaman
Yazar: İPEK SÜRMELİ SÖĞÜT
Danışman: PROF. DR. AYŞEGÜL MENGİ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Kent ve Çevre Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Sosyal konut politikası = Public housing policy ; Sosyo-mekansal ayrışma = Socio-spatial segregation ; Toplu konut projeleri = Mass housing projects

Özet:
1950'li yıllarda Sanayi Devrimi ile kırdan kente göç, hızlı nüfus artışı, konutların
yenilenme ihtiyacı gibi nedenlerle konut gereksinimi ciddi boyutlara ulaşmıştır. Ortaya
çıkan konut açığını gidermek için çeşitli ulusal ve uluslararası belgelerle "konut hakkı"
adı altında devletlere görev ve sorumluluklar yüklenmiştir. Türkiye'de de devlet, bu
dönemden sonra dezavantajlı kesimlerin konut hakkını gerçekleştirmek için çeşitli
politikalarla sosyal konut üretimine başlamış, bu alanda faaliyetlerini TOKİ aracılığıyla
da yürütmek istemiştir. Ancak, 1980'li yıllardan itibaren neoliberal politikalar ve
küreselleşmenin etkisiyle ekonomik, sosyal, siyasal alanda yaşanan değişim sonucu
oluşan gelir dağılımdaki eşitsizlik, alt gelir grubunu konut hakkına erişim konusunda
olumsuz etkilerken yeni orta sınıf olarak anılan eğitimli orta sınıfın, gelir artışıyla tüketim
tercihlerini, yaşam alanlarını değiştirmesine neden olmuştur. Amerika kentlerinde ortaya çıkan ve küreselleşmenin etkisiyle 1990'lı yıllardan
sonra Türkiye'de de yaygınlaşan kapalı siteler, yeni orta sınıfın tercihi haline gelmiştir.
Bu tarz konutlar, birlikte yaşamak istemedikleri gruplardan uzaklaşarak kendilerine
benzeyen homojen gruplarla içerisinde boş zamanlarını geçirebileceği sosyal donatılara
sahip kapalı sitelerde yaşayanları diğer kesimlerden ayırarak sosyal mekânsal ayrışmaya
neden olmaktadır. Önceleri, İstanbul ve Ankara gibi büyük kentlerde görülen kapalı
siteler, zamanla diğer küçük kentlerde de görülmeye başlamıştır. 2003 yılından itibaren
yapılan hukuki ve kurumsal düzenlemelerle TOKİ de piyasa için konut üretir hale gelmiş
ve sosyal konut üretiminden uzaklaşmıştır. Çalışmada, konuya ilişkin kuramsal ve
kavramsal tartışmanın ardından, TOKİ tarafından alt gelir grupları için Karaman'da
üretilen sosyal konutlar ile yeni orta sınıf için üretilen lüks konut örnekleri karşılaştırmalı
bir şekilde sosyal mekânsal ayrışma bağlamında analiz edilmiştir. Büyük ölçekli
kentlerde açıkça görülen sosyal mekânsal ayrışmanın Karaman gibi küçük ölçekli
kentlere de sirayet ettiği görülmüştür. Karaman'da TOKİ tarafından üretilen sosyal konut ve lüks konut projelerinin konut standartları, toplumsal sınıf yapısı, gelir durumları açısından homojen bir yapı oluşturup sosyal-mekânsal ayrışmaya neden olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
In the 1950s, the need for housing reached serious dimensions due to the Industrial
Revolution, rural-urban migration, rapid population growth, and the need for housing
renovation. In order to overcome the housing deficit, various national and international
documents have imposed duties and responsibilities on the states under the name of "right
to housing". In Türkiye, the State started to produce social housing with various policies
to realize the right to housing for some disadvantaged groups after this period and it
wanted to carry out its activities in this field through the TOKI. However, the inequality
in income distribution resulting from the changes in the economic, social, and political
spheres under the influence of neoliberal policies and globalization since the 1980s has
adversely affected the lower income group in terms of access to the right to housing, while
the educated middle class, referred to as the new middle class, has changed its
consumption preferences and living spaces with the increase in income.
The gated communities, which emerged in the American cities and became
widespread in Türkiye after the 1990s with the impact of globalization, have become the
choice of the new middle class. This type of housing causes social spatial segregation by
separating those who live in gated communities with social facilities where they can spend
their leisure time with homogeneous groups similar to themselves, away from the groups
they do not want to live with. The gated communities, which were initially seen in such
big cities as Istanbul and Ankara, started to be seen in other small cities over time. Since
2003, with the legal and institutional regulations, the TOKI has also become a producer
of housing for the market and has moved away from social housing production. Following
a theoretical and conceptual discussion on the subject, this study comparatively analyzes
the social housing units produced by the TOKI in Karaman Province for the lower income
groups and luxury housing units produced for the new middle class in the context of social
spatial segregation. It is observed that social spatial segregation, an evident in large-scale cities, has also spread to small-scale cities such as Karaman Province. It is concluded that
the social housing and luxury housing projects produced by the TOKI in Karaman
Province build a homogeneous structure in terms of housing standards, social class
structure, and income levels and cause social-spatial segregation.