Lale Devri İstanbul çeşmeleri
The fountains of the tulip age in İstanbul
Yazar: FAZİLET KOÇYİĞİT
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA DENKTAŞ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Lale Devri = Tulip Period ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Çeşmeler = Fountains ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Sultan III. Ahmed'in son on iki yıllık saltanatını ve Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın da sadrazamlık yıllarını kapsayan Lale Devri, 1718-1730 yılları arasında yaşanmış kısa bir dönemdir. ?Lale Devri? ismini, dönemin simgesi olan laleden dolayı ilk olarak Yahya Kemal Beyatlı ?Şerefâbâd Gazeli?nde kullanmıştır. Daha sonra Ahmet Refik'in 1915 yılındaki yayınında bu dönemi Lale Devri ismi ile anması üzerine Batılı yazarlar tarafından da bu isim benimsenmiştir.Su mimarisinin revaçta olduğu bu dönemde en dikkati çeken mimari örnekler çeşmeler olmuştur. Bu çalışmada Lale Devri'nde inşa edilmiş elli adet çeşme; planı, bezemesi ve üslupsal özellikleri ile detaylı bir şekilde incelenerek bilim dünyasına sunulmuştur. Çeşitli başlıklar altında incelenen çalışmanın ?Giriş? bölümünde; konunun tanımı yapılmış, amacı ve önemi belirtilmiş ayrıca konuyla ilgili ulaşılabilen kaynakların tanıtımı yapılmıştır. Çalışmanın I. Bölümünde; Lale Devri'nin tarihi, siyaseti ve sosyal hayatı konularında bilgiler verildikten sonra lale çiçeği ve İstanbul su yapıları konusunda da kısa bilgiler sunulmuştur. Çalışmanın ?Katalog? bölümünde Lale Devri'nde inşa edilmiş günümüze ulaşabilen elli adet çeşme ile günümüze ulaşamayan yirmi sekiz adet çeşme; mimarisi, bezemesi ve üslupsal özellikleriyle detaylı bir şekilde incelenmiştir. Buna ek olarak çeşmelerin ayrıntılı fotoğrafları çekilmiş ve çizimlerle desteklenmiştir. Çalışmanın ?Değerlendirme? bölümü; ?Tipoloji?, ?Malzeme?, ?Yapı Elemanları?, ?Kitabe? ve ?Süsleme? gibi alt başlıklara ayrılmıştır. Bu bölümde Lale Devri çeşmeleri her yönüyle incelenmiş, kendinden önceki ve sonraki örneklerle kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Değerlendirmeden sonra gelen ?Sonuç? bölümünde ise; yapılan tüm araştırmalar analiz edilerek günümüzdeki Lale Devri ile ilgili mevcut kanaatin yanlışlığı ispatlanmaya çalışılmıştır.Bu dönemle ilgili yapılan birçok çalışmanın sonucu olarak, Lale Devri'ne tarihlendirilen eserlerin aşırı derecede bezendiği ve hatta bu bezeme öğelerinin batıdan ithal edildiği, bu dönemde Osmanlı bezeme sanatında Barok etkili yeni motiflerin görülmeye başlandığına dair yaygın bir kanaat mevcuttur. Ancak yapılan araştırmalar bu düşüncenin ve önyargıların yanlışlığını ortaya koymaktadır. Bu dönemin bezeme programı içerisinde yer alan hiçbir öğenin batıdan ithal edilmemiş olup Osmanlı Mimarisi'nde hep var olan ancak yaygın bir şekilde kullanılmayan öğeler olduğu tespit edilmiştir.Anahtar Kelimeler: Lale Devri, Sultan III. Ahmed, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa, Çeşme, XVIII. Yüzyıl, İstanbul, Patrona Halil İsyanı, Lale.

Abstract:
The Tulip Age? refers to the period lasting between the years of 1718-1730 and includes the reign of Sultan Ahmed III. and his Grand Vizier Nevşehirli Damad İbrahim Pasha. The name of the period derives from the tulip craze. The name of the ?Tulip Age? was used firstly by Yahya Kemal Beyatlı in his poem ?Şerefabad Gazeli?. But, after Ahmet Refik called this period with the name of the Tulip Age in his book published in 1915, this name was adopted by western authors.During this period in which water structures were popular, fountains became the most striking structures. In this study, fifty fountains built in The Tulip Age were examined detailly in terms of theirs plans, decorations and stylistic characteristics. This study consists of four chapters. In the ?Introduction? chapter; the subject was introduced, the purpose and significance of the study were explained. Also resources related to the subject were introduced in this chapter. In the first chapter, after giving a brief information about historical, political and social life of the Tulip Age, informations about the flower known as tulip and water structures of İstanbul were presented. In the second chapter named as ?The Catalog?; fifty fountains built in The Tulip Age and surviving to the present day and more twenty-eight fountains that could not reach to present day were detailly examined in terms of theirs plans, decorations and stylistic characteristics. In addition, photographs of the fountains have detailly been taken and supported with drawings produced for this study by the author of the thesis. The ?Evaluation? chapter consists of sub-headings as ?Typology?, ?Material?, ?Construction Elements?, ?Inscription?, ?Decoration? and ?Patrons and Artists?. In this chapter, the fountains of the Tulip Age were examined in every aspect and evaluated by comparing with samples built in before this age and after this age. In the chapter of ?Conclusion?, by analysing all the findings of the research, it is tried to be proved that the common knowledge is wrong about Tulip Age.As a conclusion of all the researches carried out about this age, there exists a wrong belief that the artifacts dating to Tulip Age were extremely decorated and even elements of this decoration were imported from the west, new motifs coming from the influence of The Baroque Art were being seen in The Ottoman Art. However, researches made during in this thesis reveal the wrongness of these common thoughts and prejudices. As a conclusion of the thesis, contrary to common belief, it was determined that these elements in decoration program of The Tulip Age are the elements already existed but not commonly used in the Ottoman Architecture; that is, actually, these elements have not been imported from the West.Keywords: Tulip, Tulip Age, Sultan Ahmed III., Nevşehirli Damad İbrahim Pasha, Fountain, XVIII. Century, İstanbul, The Rebellion of Patrona Halil.