Ağır COVID-19 pnömonisi geçiren hastaların 3. ay radyolojik ve fonksiyonel değerlendirmesi
Patients with severe COVID-19 pneumonia3rd month radiological and functional evaluation
Yazar: MEHTAP HAFIZOĞLU
Danışman: PROF. DR. MEHMET SEZAİ TAŞBAKAN
Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Göğüs Hastalıkları = Chest Diseases
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Pnömoni = Pneumonia ; Radyografi = Radiography ; SARS virüsü = SARS virus ; Tomografi-x ışınlı-bilgisayarlı = Tomography-x ray-computed

Özet:
Giriş ve Amaç: Covid-19'a bağlı ağır pnömoni, ciddi solunum yetmezliği ve/veya mekanik
ventilasyon gereksinimi olan hastalarda, taburculuk sonrası klinik ve radyolojik düzelmenin
nasıl ve ne kadar sürede gerçekleştiği net olarak bilinmemektedir. Bu hastalarda sekel
bulguların gelişip gelişmeyeceği, sekel bulgular gelişirse bunların semptom ve klinik
bulgulara ne kadar yansıyacağı merak konusudur. Buradan yola çıkarak Covid-19'u ağır
geçiren bireylerde radyolojik olarak kontrol bilgisayarlı tomografide sekel bulguların
varlığını, klinik semptomların değerlendirilmesini ve bunların solunum fonksiyon testlerini ne
düzeyde etkilediğinin değerlendirilmesini amaçlayan bir çalışma dizayn ettik. Solunum
fonksiyonlarında kayıp olan hastalarda yatışı süresince aldığı tedavilerle arasındaki bağlantıyı
değerlendirmek de diğer bir amacımızı oluşturmaktaydı.
Gereç ve Yöntem: Ulusal, tek merkezli, prospektif çalışmamıza Mart 2020-Ekim 2020
tarihleri arasında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları yataklı servis ve/veya
yoğun bakımda ağır pnömoni tablosunda takip edilerek taburcu edilen 61 hasta dahil edildi.
Çalışmaya dahil edilme ve dışlanma kriterlerini karşılayan hastalara taburculuk tarihinden
ortalama 3 ay sonra kontrol randevusu düzenlenerek, tüm hastalara detaylı sistemik semptom
sorgulaması yapılarak izlemde devamlılık gösteren, yeni eklenen yakınmalar kaydedildi. Ege
Üniversitesi Tıp Fakültesi Solunum Fonksiyon Testi Laboratuvarı'nda solunum fonksiyon
testi yapıldı ve aynı gün Ege Üniversitesi Radyoloji Anabilim Dalı'nda yüksek rezolüsyonlu
bilgisayarlı tomografi (HRCT) çekildi.
Bulgular: 61 hastaya taburculuk sonrası ortalama 114 (±22) günde kontrol randevusu
düzenlenmiş ve detaylı semptom sorgulaması yapılmıştır. Hastaların %71'inde (n=44) devam
eden veya izlemde yeni gelişen yakınma tariflenmiştir. En sık tariflenen yakınma %58,5'inde
görülen efor dispnesi olup, bunu ikinci sıklıkta %41'inde görülen nefes darlığı takip
etmektedir. Üçüncü sıklıkta %26'sında görülen halsizlik, dördüncü sıklıkta %19'unda görülen
kuru öksürük yakınması saptanmıştır. 57 hasta, taburculuk sonrası kontrollerinde SFT ile
değerlendirilmiştir. Ortalama FVC değeri 3470 mL (±998), beklenene göre ortalama %97;
ortalama FEV1 değeri 2832 mL (±795), beklenene göre ortalama %98; FEV1/FVC oranı
beklenene göre ortalama %82 olarak ölçülmüştür. Çekilen kontrol BT'lerde hastaların
%67'sinde sekel bulgular izlenmiştir. Sekel bulgular bilateral, multifokal, diffüz ve periferik
dağılım paternine uymaktadır. Özel radyolojik paternlere bakıldığında sekel bulguların en
büyük kısmını hastaların %78'inde görülen mozaik patern oluşturmaktadır. Bunu sırasıyla

6
%68 parankimal bant, %56 buzlu cam alanları ve %34 fibrozis bulguları takip etmektedir.
Sekel bulgu gelişimine etki eden faktörler değerlendirildiğinde yaş (p=0.002), LDH (p=0.01)
değeri sekel bulgularla anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur. Uygulanan tedavilerin sekel
bulgu gelişimine bir etkisi gözlenmemiştir. MV uygulanan hasta grubundaki sekel bulgulara
bakıldığında fibrozis, parankimal bant ve BT'de tutulan lob sayısı istatistiksel olarak anlamlı
olacak şekilde MV uygulanan hastalarda daha yüksek bulunmuştur (p=0.005, 0.04, 0.02).
SFT ile sekel bulgular ilişkilendirildiğinde ise sekel bulgular olan grupta istatistiksel olarak
anlamlı olacak şekilde FEV1 ve FVC mL cinsinden değeri ve FVC beklenene göre % değeri
sekel kalan grupta daha düşük saptanmıştır (p=0.003, 0.003, 0.038).
Sonuç: Covid-19'u ağır pnömoni tablosunda geçiren bireylerin taburculuktan 3 ay sonra
%71'inin hala semptomatik olduğu, çekilen BT'lerde %67'sinde sekel radyolojik bulgular
izlendiği saptanmıştır. Küresel pandemi koşularında hastalığın getirdiği morbiditeler,
ekonomik ve sosyal sorunlar, iş gücü kaybı düşünüldüğünde Covid-19'u ağır olarak geçiren
popülasyonun ileriye dönük izlenmesi önem taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler: SARS-CoV-2; COVID-19; Bilgisayarlı Tomografi; Koronavirüs
Hastalığı; İzlem

Abstract:
Background and Aims: It is unclear how and how long the clinical and radiological recovery
occurs after discharge in patients with severe Covid-19 pneumonia. It is a matter of curiosity
whether sequela findings will develop in these patients, and if sequela findings develop, how
much these will be reflected in the symptoms and clinical findings. From this point of view,
we designed a study aiming to evaluate the presence of sequelae findings in radiological
control computed tomography, evaluation of clinical symptoms and how they affect
pulmonary function tests in individuals with severe Covid-19. Another aim was to evaluate
the relationship between the treatments received during hospitalization in patients with loss of
respiratory function.
Material and Methods: Our national, single-center, prospective study included 61 patients
who were discharged from Ege University Faculty of Medicine Chest Diseases Department
inpatient service and/or intensive care unit with severe Covid-19 pneumonia between March
2020 and October 2020. Patients who met the criteria for inclusion and exclusion from the
study were scheduled for a check-up appointment 3 months after the discharge date. We
performed systemic symptom interrogation on all patients and recorded complaints that were
persistent, newly added, or disappeared during follow-up. Pulmonary function test was
performed at Ege University Faculty of Medicine Pulmonary Function Test Laboratory. And
also, high resolution computed tomography (HRCT) was obtained on the same day at Ege
University Department of Radiology.
Results: A follow-up control was arranged for 61 patients on an average of 114 (±22) days
after discharge, and detailed symptoms research were made. In 71% (n=44) of patients,
ongoing or newly developed complaints were described. The most common symptom was
exertional dyspnea in 58.5% (n=24), followed by shortness of breath in 41% (n=17), fatigue
in 26% (n=11) and dry cough in 19% (n=8). 57 patients were evaluated with PFT at their
post-discharge controls. Mean FVC 3470 mL (±998) predicted 97%, mean FEV1 2832 mL
(±795) predicted 98%, FEV1/FVC ratio was measured as an average of 82%. In control CT
scans, sequelae were observed in 67% of the patients. The sequelaes were described bilateral,
multifocal, diffuse and peripheral distribution pattern. When the special radiological patterns
are examined, the mosaic pattern, which is seen in 78% of the patients, constitutes the largest
part of the sequelae findings. This is followed by parenchymal bands 68%, ground glass areas
56% and fibrosis findings 34%, respectively. When the factors affecting the development of
sequelae were evaluated, age (p=0.002) and high LDH (p=0.01) ​​were found to be

8
significantly associated with sequelae findings. No effect of the medical treatments of Covid-
19 on the development of sequelae was observed. Considering the sequelae findings in the
MV applied patient group, fibrosis, parenchymal band, and the number of lobes involved in
CT were found to be statistically significantly higher in MV patients (p=0.005, 0.04, 0.02).
When PFT findings and sequelae were compared, FEV1 and FVC values ​​in mL and the FVC
% values were lower ​​in the group with sequelae (p=0.003, 0.003, 0.038).
Conclusions: It was determined that 71% of patients who had Covid-19 with severe
pneumonia were still symptomatic 3 months after discharge, and sequelae radiological
findings were observed in 67% of CT scans. Considering the morbidities, economic and
social problems, and loss of work force brought by the disease in global pandemic conditions,
it is important to follow-up patients who have had severe Covid-19 pneumonia.
Key words: SARS-COV-2; COVID-19; Computed Tomography; Coronavirus Disease;
Follow-up