Sürücülerde ölüm belirginliğinin algılanan risk üzerindeki etkisi: Duyguların aracı rolü
The effect of mortality salience on perceived risk in drivers: The mediating role of emotions
Yazar: TUNCAY ÇORAK
Danışman: PROF. DR. HAMİT COŞKUN
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology ; Trafik = Traffic ; Ulaşım = Transportation
Dizin: Dehşet Yönetimi Kuramı = Terror Management Theory ; Duygusal deneyimler = Emotional experiences ; Risk = Risk ; Risk algılaması = Risk Perception ; Risk psikolojisi = Risk psychology ; Sosyal psikoloji = Social psychology ; Sürücü davranışları = Driver behaviors ; Sürücüler = Drivers ; Ölüm belirginliği = Mortality salience

Özet:
Dehşet Yönetimi Kuramı (DYK), bireylerin psikolojik savunma mekanizmalarını kullanarak ölümün yaratmış olduğu dehşeti yönettiklerini varsaymaktadır. Buna göre bireye ölümlü oldukları hatırlatıldığında psikolojik savunma mekanizmaları, bu dehşetin yaratmış olduğu olumsuz duyguların ortadan kaldırılmasına sağlamaktadır. Dehşetin yönetilmesindeki yapıların tehdit edilmesinin ise bireyin sadece bilişsel ve davranışsal eğilimlerini etkilediği iddia edilmektedir. Ancak son dönemde yapılan çalışmalar ölüm belirginliğinin sadece bilişsel ve davranışsal eğilimleri değil duygusal eğilimleri etkilediğini de göstermiştir. Bu kapsamda çalışmanın ilk amacı ölüm belirginliğinin duygusal deneyimlere olan etkilerini sınamaktır. Diğer taraftan kuramla ilgili trafik ve ulaşım psikolojisi içerisinde son dönemde yapılan çalışmaların sayısının giderek artığı ve ölüm belirginliğinin psikolojik yapı olarak da nitelendirilen algılanan riski etkilediği gösterilmiştir. Bu kapsamda çalışmanın ikinci amacı ölüm belirginliğinin algılanan riske olan etkilerini sınamaktır. Bununla birlikte duygusal deneyimlerin algılanan riski etkilediğini gösteren çalışmalarının sayısı da son dönemde artmaktadır. Çalışmanın üçüncü amacı ise ölüm belirginliğinin algılanan risk üzerindeki etkisinde duygusal deneyimlerin aracılık etkisi rollerini sınamaktır. Böylece DYK temelinde duygulanım-algılanan risk bağlantısının dinamiklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçlar doğrultusunda iki aşamada tamamlanan bu araştırmada, ilk aşamada (Deney 1) deney ve kontrol olmak üzere 2 farklı koşula ilişkin verilerin değerlendirilmesi için bağımsız örneklem t- test ve çoklu aracılık analizleri; ikinci aşamada (Deney 2) 3 farklı koşula (nötr, trafikle ilgili olmayan ölüm belirginliği ve trafikle ilgili ölüm belirginliği koşulları) ilişkin verilerin değerlendirilmesi için tek yönlü MANOVA ve kukla kodlama prosedüründen yararlanarak çok kategorili bağımsız değişkenlerle aracılık analizleri yapılmıştır. Ayrıca her iki aşamada da son test eşleştirilmiş kontrol gruplu seçkisiz desenden yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular ölüm belirginliğinin algılanan riski, duygusal eğilimleri etkilediğini ve ölüm belirginliğinin algılanan risk üzerindeki etkisinde duygusal deneyimlerin aracılık rolünün anlamlı olduğunu göstermektedir. Çalışmada son olarak bu bulguların olası nedenleri, mevcut çalışmanın sınırlılıkları ve gelecek çalışmalar için öneriler tartışılmıştır.

Abstract:
The Terror Management Theory (TMT) assumes that individuals manage the horror of death by using psychological defense mechanisms. Accordingly, when individuals are reminded of their mortality, psychological defense mechanisms help to eliminate the negative emotions caused by this terror. It is claimed that threatening the structures in the management of terror affects only the cognitive and behavioral tendencies of the individual. However, recent studies have shown that mortality salience affects not only cognitive and behavioral tendencies but also emotional tendencies. In this context, the study's first aim is to test the effects of mortality salience on emotional experiences. On the other hand, it has been shown that the number of recent studies in traffic and transportation psychology related to the theory is increasing and that mortality salience affects perceived risk, which is also described as psychological structure. In this context, the study's second aim is to test the effects of mortality salience on perceived risk. In addition, studies showing that emotional experiences affect perceived risk have also increased recently. The third aim of the study is to test the mediating role of emotional experiences in the effect of mortality salience on perceived risk. Thus, it was aimed to determine the dynamics of the affect-perceived risk link based on TMT. In this study, which was completed in two stages in line with these objectives, in the first stage (Experiment 1), independent sample t-test and multiple mediation analyses were conducted to evaluate the data related to 2 different conditions (experimental and control conditions); in the second stage (Experiment 2), one-way MANOVA and mediation analyses with multi-category independent variables using dummy coding procedure were conducted to evaluate the data related to 3 different conditions (neutral, non-traffic-related mortality salience and traffic-related mortality salience  conditions). In addition, a randomized design with a post-test paired control group was used in both phases. The findings show that mortality salience affects perceived risk and emotional dispositions, and the mediating role of emotional experiences in the effect of mortality salience on perceived risk is significant. Finally, possible reasons for these findings, limitations of the current study, and suggestions for future studies are discussed.