Dutar icrasında sağ el teknikleri
Right hand techniques in dutar performance
Yazar: ENGİN ÇALIŞ
Danışman: DOÇ. DR. SİNAN AYYILDIZ
ANKARA MÜZİK VE GÜZEL SANATLAR ÜNİVERSİTESİ / Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü / Çalgı Eğitimi Ana Sanat Dalı / Çalgı Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Müzik = Music

Özet:
Bu çalışma, dutar icrasında karşılaşılan sağ el vuruş (pençe) tekniklerinin ve bu tekniklerin çeşitli konfigürasyonları sonucunda oluşan sağ el vuruş kalıplarının tespitinin, analizinin ve tasnifinin yapılması amacıyla hazırlanmış bir yüksek lisans tez çalışmasıdır. Çalışma boyunca öncelikle kapsamlı bir şekilde literatür taraması yapılmış, ardından literatür taraması sonucunda elde edilen kaynaklardan faydalanılarak dutarın bilinen yaklaşık 4350 yıllık tarihçesinden bahsedilmiştir. Daha sonra, geçmişten günümüze çeşitli değişim/gelişimlere uğrayarak türemiş olan 13 dutar türünün fiziksel özellikleri; üretim yöntemi, üretilen malzemesi, kullanılan tel türü, perde sayısı gibi hususlara değinilerek açıklanmıştır. Hemen akabinde dutarın akort sistemi, perde dizilimi, kullanıldığı repertuvarı gibi konulara değinilmiş ve dutar transkripsiyonunda kullanılan notasyon şekilleri tanımlanmıştır. Dutar icrasının notaya aktarıldığı geleneksel notasyon şeklinin ve çeşitli araştırmacı/akademisyen/müzisyenler tarafından geliştirilen diğer transkripsiyon şekillerinin farklı yönlerden eksik olduğu tespit edilmiş, çalışmada kullanılmak üzere, aslında mızrapsız saz/bağlama icrasını (şelpe) ifade etmek için geliştirilmiş olan ancak, dutar icrasını da kapsamlı bir şekilde aktarmaya olanak tanıyan yeni bir notasyon tercihi yapılmıştır. Ek olarak, dutarda uygulanan sağ el vuruş tekniklerinin mızrapsız saz/bağlama icrasında uygulanan sağ el pençe teknikleri ile uygulanış biçimi ve uygulanış amacı bakımından benzerliklerine değinilmiş, buradan hareketle, dutarda uygulanan sağ el vuruş tekniklerini ifade etme hususunda yeni bir terminoloji tercihi yapılmıştır.
Daha sonra, çalışmada belirlenen örneklemlerin internet ortamındaki icra videoları analiz edilerek dutarda uygulanan sağ el vuruş teknikleri tespit edilmiş, tespit edilen tekniklerin her biri transkripsiyonlarda kullanılmak üzere sembolize edilmiş, uygulanma şekli gözetilerek fotoğraflanmış ve detaylı bir şekilde tanımlanmıştır. Ardından, bu tekniklerin çeşitli şekillerde kombinasyonu sonucunda birçok sağ el kalıbının oluştuğundan söz edilmiş, bu kalıpların dutar icrasının karakteristik yapısını oluşturduğundan bahsedilmiş ve kalıpların aktarımını sağlayacak bir sınıflandırma yapılarak ilgili kalıplar ortaya çıkarılmıştır. Bu sınıflandırmaya göre; dutarda iki tip sağ el kalıbı görülmektedir. İki, üç ve dört vuruştan oluşan, çok çeşitli ritmik, metrik ve teknik şekillerde icra edilen kalıplar "ana pençe kalıpları", ana pençe kalıplarının çeşitli şekillerde bir araya gelmesi sonucunda oluşan kalıplar ise "birleşik pençe kalıpları" olarak adlandırılmıştır. Bu sınıflandırma sonucunda oluşmuş ana pençe kalıplarının özellikleri kapsamlı bir şekilde açıklanmış, yapılan tasnif ve sembolizasyon yaklaşımı ile birleşik pençe kalıplarının sistematik bir şekilde analiz edilmesi sağlanmıştır.
Böylelikle, çalışma sınırlılıklarında belirtilen üç dutar türünü; yani Özbek, Uygur ve Türkmen dutar icrasını temsil eden çalışmanın örneklemleri Abdurahim Hamidov, Guzal Muminova, Abdurehim Heyit, Annaseýit Annamyradow ve Yslamguly Annagulyýew'in internet ortamındaki icra videolarından birçok birleşik pençe kalıbı tespit ve analiz edilmiş, bu kalıpların transkripsiyonları ilgili başlıklar altında paylaşılmıştır.

Abstract:
This master's thesis study aims to identify, analyze and classify the right hand stroke techniques encountered in dutar performance. It also seeks to examine and the right hand stroke patterns formed by various configurations of these techniques. The study commenced with a thorough literature review, providing a comprehensive overview of the historical background of the dutar, spanning approximately 4350 years. The literature review was instrumental in gathering relevant sources to support the sub- sequent discussion. Furthermore, the study elucidated the physical characteristics of 13 distinct types of dutar, which have undergone evolutionary changes and develop- ments throughout their historical trajectory including their manufacturing methods, the kinds of strings utilized, and the number of frets they have. The traditional notation system used to transcribe dutar performances, as well as other transcription methods developed by researchers, academics, and musicians, were found insufficient in vari- ous aspects. Therefore, for the purpose of this study, a new notation choice that was originally developed to represent strumming techniques in plectrum-less saz/baglama performance (known as "Şelpe") but also allows for a comprehensive representation of dutar performance, was adopted. Additionally, similarities in the manner of playing and the purpose of right-hand strumming techniques used in the dutar and the right- hand "pençe" techniques performed in plectrum-less saz/bağlama performance were addressed. Based on this comparison, a new terminology choice was made to express the right-hand strumming techniques in the dutar. These techniques performed in the dutar were evaluated and referred to as the "pençe technique".
Subsequently, the study analyzes sample performances through online video resources to identify the pençe techniques performed in dutar performance. Each identified tech- nique is symbolized, photographed, and described in detail, considering its playing method and purpose. Moreover, the study notes that various combinations of these techniques give rise to numerous right-hand patterns, which contribute to the charac- teristic structure of dutar performance. A classification is established to facilitate the transmission of these patterns, resulting in the identification of primary pençe patterns and compound pençe patterns formed by combining various primary patterns. Accor- ding to this classification, two types of primary pençe patterns are observed in dutar performance. The patterns consisting of two, three, and four strokes, performed in va- rious rhythmic, metric, and technical manners, are labeled as "II" (Roman numeral) patterns for those with two strokes, "III" patterns for those with three strokes, and "IV" patterns for those with four strokes. The technical variations that can be performed
with these patterns are denoted as "II1 , II2 , II3 , II4 ..." based on the number of strokes, with the variant number indicated in the upper right part of the Roman numeral, which is shared in the findings section of the study.
After providing a comprehensive description of the primary pençe patterns, the study described compound pençe patterns. These patterns are explained with a technique of coding that depicts the constituent primary patterns. For example, they may be labeled as "II5+III14+III8" The study also notes that compound patterns may include unidirectional strokes, symbolized by the letter "I," with technical variations indicated as "I1 ,I2 , I3 , I4 ..." based on the possible techniques. Similar to the primary patterns, the variant number in the upper right part of the Roman numeral indicates the corresponding tech- nique, which is also shared in the findings section of the study. Through this classifi- cation and symbolization approach, systematic analysis of compound pençe patterns is achieved.
In line with the limitations of the study, multiple compound pençe patterns are identified and analyzed from online video performances representing the Uzbek, Uyghur, and Turkmen dutar traditions. These samples include performances by Abdurahim Hamidov, Guzal Muminova, Abdurehim Heyit,Annaseýit Annamyradow, and Yslamguly Annagulyýew. The transcriptions of these patterns are provided under relevant headings in the study.