Samuel Alexander felsefesinde mekân-zaman tasavvuru bağlamında varlık ve tanrı
Being and god in the context of space-time conception in the philosophy of Samuel Alexander
Yazar: MEHMET ÖZKAYA
Danışman: PROF. DR. RUHATTİN YAZOĞLU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Din felsefesi = Religious philosophy ; Süreç felsefesi = Process philosophy ; Tanrı = God

Özet:
Mekân ve zamanı, evrendeki oluşumların temel özü kabul eden Alexander, İngiliz belirimciliğinin önemli bir düşünürüdür. Onun felsefesinde, kozmosta cereyan eden belli bir nitel yükseliş sürecini görmekteyiz. Bu süreç, varlıkların yeni nitelikler kazanmalarıyla basit formlardan daha karmaşık ve daha girift yapılara doğru olan bir ilerlemeyi temsil etmektedir. Ortaya çıkışların, mekân ve zaman bütünlüğündeki harekete bağlı olduğu sıklıkla dile getirilmiş ve ontolojik oluşumların ilk hâli olan maddeden yaşama, yaşamdan akıl seviyesine ve nihayetinde ulûhiyete doğru devam eden bir süreçten bahsedilmiştir. 
Tekâmül düşüncesinde görmeye alışkın olduğumuz tedrici nitel yükselişlerin son safhası, bir nitelik kabul edilen Tanrı'nın ulûhiyeti olmuştur. Empirik tecrübelerle tasviri yapılan evrenin, geriye döndürülemez sürekli bir yükselişi yaşadığına inanılmıştır. Değiştirilemez evrensel bir olgu kabul edilen bu süreçte, sonlu nitelikteki varlıklar, Tanrı sonsuzluğu olan ulûhiyete doğru yükselişlerini her zaman korumuşlardır. 
Panteist inançta tasviri yapılan Tanrı anlayışı, Alexander'da ulûhiyet düşüncesi ile birlikte iki boyutlu, hem içkin hem de aşkın bir Tanrı'yı tasavvur etmeyi gerektirmiştir. Dolayısıyla Tanrı, ulûhiyete doğru olan sürecin bir parçası kabul edilmiştir. 
Mekân-zaman ve Tanrı kavramlarına dair bu düşünceleriyle tekâmül felsefesine yeni bir perspektif sunan Alexander'ın düşüncelerinin bilinmesi ve yorumlanması önem arz etmektedir. Bu nedenle çalışmamızın temel amacı, önemli bir düşünür ve filozof olan Alexander'ın mekân, zaman ve Tanrı kavramlarına dair özgün felsefesini tanıtmak olmuştur. Belli hiyerarşik seviyelerde tasviri yapılan evreni ve bu evrende birer derece kabul edilen madde, yaşam, akıl ve ulûhiyeti, süreç anlayışı bağlamında açıklamaya çalıştık. Ayrıca mekân ve zamanda ortaya çıktığı öne sürülen realitelerdeki kategori felsefesini de bu çalışmamızda tanıtmaya çalıştık.

Abstract:
Considering space and time as the basic essence of the formations in the universe, Alexander is an important thinker of British emergentism. In his philosophy we see a certain qualitative ascension process taking place in the cosmos. This process represents a progression from simple forms to more complex and more intricate structures, with the acquisition of new attributes of beings. It has often been stated that their emergence depends on the movement in the integrity of space and time, and a process that continues from matter, which is the first state of ontological formations, to life, from life to the level of mind and ultimately to divinity.
The final stage of the gradual qualitative ascents that we are used to seeing in the philosophy of evolution has been the divinity of God, which is accepted as a quality. It was believed that the universe, depicted with empirical experiences, experienced an irreversible continuous rise. In this process, which is accepted as an unalterable universal phenomenon, finite beings have always maintained their ascent towards divinity, which is the eternity of God.
The understanding of God depicted in the pantheist belief required Alexander to envision a two-dimensional God, both immanent and transcendent, together with the idea of divinity. Therefore, God has been accepted as part of the process towards divinity.
It is important to know and interpret the thoughts of Alexander, who offers a new perspective to his evolution philosophy with these thoughts on the concepts of space-time and God. For this reason, the main purpose of our study was to introduce the philosophy of Alexander, an important thinker and philosopher, on the concepts of space, time and God. We tried to explain the universe described at certain hierarchical levels and the matter, life, mind and deity, which are considered to be one degree in this universe, in the context of the process understanding. In addition, we tried to introduce the category philosophy in realities that are claimed to emerge in space and time in this study.