İkinci Meşrutiyet Dönemi milli bankacılık faaliyetleri (1908-1918)
National banking activities in the Second Constitutional Period (1908-1918)
Yazar: AYŞEGÜL CAN
Danışman: PROF. DR. HAKAN UZUN
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Bankacılık = Banking ; Bankalar = Banks ; Kamu bankaları = Public banks ; Meşrutiyet II = Constitutional Monarcy II ; Milli ekonomi = National economy ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Türk bankacılık sektörü = Turkish banking sector ; Türk milliyetçiliği = Turkish nationalism

Özet:
Banka, kitle iletişim araçlarının da etkisiyle, insanlığın ulusal ve uluslararası
platformdaki nakit ihtiyacını karşılayan evrensel bir kurumdur. Bu kurumun tarihi,
dünya üzerinde birbirinden farklı zamanlara dayanmaktadır. Osmanlı Devleti'nde ilk
bankalar, Tanzimat döneminde ortaya çıktı. Her ne kadar bundan önce devletin para
ihtiyacı sarraflar ve Galata Bankerleri aracılığıyla karşılanmış olsa da banka, modern
anlamda bir kurum olarak Tanzimat döneminde Osmanlı ekonomisine girdi. Kırım
Savaşı sırasında başlayan dış borç alım aşaması, Osmanlı Devleti'nde Avrupa'dan
borç bulma sürecini yürütecek banka ihtiyacını da beraberinde getirdi. Böylece
devletin topraklarında yabancı sermayedarlar ve bankerler tarafından bankalar vücuda
getirilmeye başlandı. Hatta teşkil edilen bu bankaların hemen hemen hepsi, devletten
ekonomik imtiyaz talebinde bulunmaktaydı.
İkinci Meşrutiyet, Türk bankacılık tarihi literatürüne milli bankacılık
kavramının girdiği bir dönemi temsil etmektedir. Bu anlamda taşrada, 1909'dan
itibaren milli bankalar teşkil edilmekteydi. Ancak devletin topraklarındaki
gayrimüslim unsurların bağımsızlıklarını kazanması, Balkan Savaşı gibi olaylar,
Osmanlı Devleti'nde evvelden takip edilmekte olan Osmanlıcılık politikasının sonunu
getirdi. Bundan sonraki süreçte, İttihat ve Terakki hükümeti döneminde devlet
politikası haline getirilen Türkçülük ideolojisinin ekonomi alanındaki bir yansıması
olarak milli iktisat hareketleri ortaya çıktı. Bu durum, başta devletin başkenti İstanbul
olmak üzere, çeşitli yerlerinde birden çok milli banka kurulmasıyla kendini gösterdi.
Böylece ortaya çıkan bankaların ortak gayesi ülkede yerli üretim ve yerli sermayedarın
oluşumunu sağlamaktı. İttihat ve Terakki hükümeti bir taraftan, yabancı mallarına
karşı boykot, kapitülasyonların kaldırılması, Türkçe yazışma zorunluluğu, Teşvik-i
Sanayi Kanunu gibi uygulamalarla bunun alt yapısını hazırladı. Diğer taraftan ise
gerek sermayesine bakanlıklar aracılığıyla gerekse de Ziraat Bankası vasıtasıyla katkı
sağlayarak milli bankaların kuruluşunda önemli rol oynadı. Milli bankalara, özellikle
savaş döneminde ekonomiyi ayakta tutma görevi düştü. Nitekim hemen hemen milli
bankaların çoğunun bankacılık işlemlerine ilave olarak yol, köprü, demir yolu inşa etme, orman oluşturma, maden işletme gibi, devletin sorumluluğunda olan, bayındırlık
alanında katkı sağlayacak faaliyet alanları vardı.
Çalışmanın kilometre taşını oluşturan Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası'na
hissedar olarak katılım yurt çapında olurken, taşrada kurulan bankalar için aynı durum
söz konusu olmadı. Taşradaki bankaların daha çok bölgesel kalkınma amacını takip
etmeleri nedeniyle hissedarları da genellikle çiftçi, incir yetiştiricisi, bağcı ya da yerel
esnaftan müteşekkildi. Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası'nın en önemli kuruluş amacı
ilerleyen zamanda devlet bankası olarak düşünülmesiydi. Bu anlamda Osmanlı
Bankası'nın imtiyaz süresi dolunca bu görev Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası'nın
olacaktı. Bu sebeple bankaya devlet görevlilerinden, esnafa, köylüye kadar ülkenin her
zümresinden insan hissedar olarak katıldı. Ancak bankanın akıbeti düşünülenin aksine
Cumhuriyet'in ilanından kısa süre sonra Türkiye İş Bankası'na devredilmek oldu.
Sonuç itibarıyla her ne sebeple kurulursa kurulsun, İkinci Meşrutiyet
döneminde ortaya çıkan ve daha sonra bunların bir kısmı Cumhuriyet'e intikal eden
milli bankalar, Türk bankacılık tarihi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir.

Anahtar Kelimeler: Banka, Meşrutiyet, Milli, Osmanlı, Türkçülük, Yerli

Abstract:
The Bank is a universal institution that meets the cash needs of humanity in
national and international platforms, also with the effect of mass media. The history of
this institution is based on different times in the world. The first banks in the Ottoman
Empire emerged during the Tanzimat period. Although the state's need for money was
met through money-changers and Galata Bankers, the bank entered the Ottoman
economy during the Tanzimat period as a modern institution. The foreign borrowing
phase that started during the Crimean War brought along the need for a bank in the
Ottoman Empire to carry out the process of borrowing from Europe. Thus, banks
began to be established in the territory of the state by foreign investors and bankers. In
fact, almost all of these banks have also requested economic concessions from the
state.
The Second Constitutional Monarchy represents a period in which the concept
of national banking entered the Turkish banking history literature. In this sense,
national banks had been established in the provinces since 1909. However, events such
as the independence of non-Muslim elements in the territory of the state and the Balkan
War brought the end of the Ottomanism policy that was previously followed in the
Ottoman Empire. In the following period, national economy movements emerged as a
reflection of the Turkism ideology in the field of economy, which was transformed
into a state policy during the period of the Union and Progress government. This
situation manifested itself with the establishment of multiple national banks in various
parts of the state, especially in Istanbul, the capital of the state. The common purpose
of the banks that emerged in this way was to ensure the formation of domestic
production and domestic capitalists in the country. On the one hand, the Union and
Progress government prepared the infrastructure for this with practices such as boycott
against foreign goods, abolition of capitulations, the obligation to correspond in
Turkish, and the industrial promotion law. On the other hand, it played an important
role in the establishment of national banks by contributing to its capital both through
ministries and through Ziraat Bank. National banks were given the task of keeping the
economy alive, especially during the war period. As a matter of fact, most of the national banks had areas of activity such as building roads, bridges, railways, creating
forests, and operating mines, which were under the responsibility of the state and
would contribute to the field of public works, in addition to banking operations.
While participation in the Ottoman National Bank as a shareholder, which is
the milestone of the study, was nationwide, the same was not the case for banks
established in the provinces. The shareholders were usually farmers, fig growers, wine
growers or local artisans, as the banks in the provinces mostly pursued the goal of
regional development. The most important foundation purpose of the Ottoman
National Reputation Bank was to be considered as a state bank in the future. In this
sense, when the concession period of the Ottoman Bank expired, this task would be
that of the Ottoman National Reputation Bank. For this reason, people from every class
of the country, from state officials to shopkeepers and villagers, joined the bank as
shareholders. However, shortly after the bank's fate contrary to the proclamation of the
Republic of Turkey was considered to be transferred to the Turkey Isbank.
As a result, national banks, which emerged during the Second Constitutional
Monarchy and later transferred to the Republic for whatever reason, have a very
important place in the history of Turkish banking.

Keywords: Bank, Constitutionalism, National, Ottoman, Turkism, Domestic