Fârâbî ve İbn Sînâ'da irade, ihtiyar ve eylem ilişkisi
Will, freewill and act in Fârâbî and Ibn Sînâ
Yazar: AYŞE ERASLAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULKADİR COŞKUN
Yalova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Düşünce boyutu = Thinking dimesion ; Düşünce tarzları = Thought styles ; Farabi = Farabi ; Felsefe = Philosophy ; Hayırlılık = Goodness ; İbn Sina = Ibn Sina ; İrade = Will ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İyilik = Goodness

Özet:
Bu çalışmada İslam felsefesinin iki zirve ismi olan Fârâbî ve İbn Sînâ'nın "irade ve ihtiyar" hakkındaki görüşleri ele alınmıştır. Eylemlerinden sorumlu olan insan, "eylemde bulunabilmek için hangi donanımlara sahiptir, erdemli eylem nedir, nasıl elde edilir ve eylemlerinin son gayesi nedir, ne olmalıdır" soruları Fârâbî ve İbn Sînâ'nın eserlerinde "irade ve ihtiyar" kavramları ile bağlantılı olarak cevap bulmuştur.
Giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşan çalışmamızın giriş bölümünde öncelikle "irade ve ihtiyar" kelimelerinin terim anlamlarını ve bu kavramlar üzerinde etken olan unsurları ele aldık. Birinci bölümde, Fârâbî üzerinde etkisi olan eski Yunan felsefesinde, Kindi'de ve ilk dönem kelam ilminde "irade ve ihtiyar" kavramlarına kısaca değindik. Fârâbî'de  "irade ve ihtiyarı", insanı ve fiillerindeki etken unsurları, erdemli insan ve erdemli toplumdaki irade ve ihtiyarı, son gaye olarak mutluluğu ve Fârâbî'ye göre İlahi irade ve insani irade ilişkisini ele aldık.
İkinci bölümde İbn Sînâ'da "irade ve ihtiyarı", insanı ve fiillerindeki etken unsurları, son gaye olarak mutluluğu, irade ve ihtiyarın temelindeki ahlâki öğeleri ve İbn Sînâ'ya göre İlahi irade insani irade ilişkisini ele aldık. Ardından İbn Sînâ sonrası düşünce geleneğinde, Gazzâlî, İbn Bâcce ve Fahreddin er-Râzî'de "irade ve ihtiyar" kavramlarına kısaca değindik.
İslam filozoflarına göre insan, son yetkinliği olan gerçek mutluluğa iradi ve ihtiyari fiiller ile ulaşabilir. İslam felsefesinde irade ve ihtiyarla ilgi problemler geniş bir tartışma alanına sahip değildir. Fârâbî ve İbn Sînâ gibi kendi dönemlerine ve yüzyıllar sonrasının düşünce sistemine etki eden iki düşünürün eserleri tahkik ve tahlil edildiğinde, insanı son yetkinliğe ulaştıracak fiillere dair rehberlik kendini gösterecektir.

Abstract:
In this study, the thoughts of Fârâbî and Ibn Sînâ who are the peak thinkers in Islamic Philosophy about will (irade) and freewill (ihtiyar) has been tackled. Questions like human who is responsible of his acts "what kind of appointments he has for making act, which guidance he faced and what are the final results of his acts, what should be" are explained with using concepts that will and freewill in Fârâbî and Ibn Sînâ's works.
This work consists on the introduction, two chapters and conclusion. In the introduction part, first we analyzed the concept of will (irade), freewill (ihtiyar) terminologically, and factors which are effective on them. In first chapter, we mentioned the will and freewill notions in Greek philosophy, which has an effect on Fârâbî, in Kindî and in the first period of Islamic theology (al-kalam). In addition, we approached will and freewill in Fârâbî, factors which effect humans and their acts, will and freewill in moral people and societies, happiness as the last purpose, divine will and humanistic will according to Fârâbî.
For the second part, we analyzed will and freewill in Ibn Sînâ, human and factors, which affect his actions, happiness as the last purpose, moral factors which underlie will and freewill, divine will and humanistic will according to Ibn Sînâ. We mentioned will and freewill in Gazzâlî, İbn Bâcce and Fahreddin er-Râzî as the traditions of thought after İbn Sînâ.
According to Islamic philosophers, human can reach to the happiness, which is last competence with free and willing acts. In the Islamic Philosophy, discussions about will and freewill have not been placed commonly. When the works of philosophers as Fârâbî and Ibn Sînâ who have an impact on their period and after that through the centuries are analyzed, guidance for humans for conveying them to the ultimate competence will show itself.