Ḥuneyn bin İsḥâḳ'ın Risâle adlı eserinin tercüme ve yorumu
Ḥunayn ibn Isḥāq's Risāla: Translation and commentary
Yazar: EBRAHIM AL-KHAFFAF
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA KAÇAR
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı / İslam Bilim Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Eski Yunan tıbbının ve felsefesinin İslâm dünyasına intikalinde mühim bir rol oynayan mütercim ve hekim Ḥuneyn b. İsḥâḳ‟ın kısaca Risâle olarak bilinen eserinin tam adı Risâletü Ḥuneyn b. Ġsḥâḳ Ġlâ ʿAlî b. Yaḥyâ fî Ẕikri Mâ Türcime Min Kütübi Câlînûs Bi-ʿĠlmihî ve Baʿżı Mâ Lem Yütercem‟dir. Eser, erken dönem İslâm tıp literatürünün ilk metinlerinden biridir. 860‟lı yıllarda kaleme alınan bu eser, Galen‟in Fihrist anlamına gelen Pinax ya da Finiks başlığına sahip, neredeyse Galen‟e ilişkin tüm kitaplar, bunların Süryanice ve Arapça tercümeleri hakkında ayrıntılı bilgiler ihtiva etmektedir. Diğer bir ifade ile Risâle, Galen‟in tercüme edilmiş ya da tercüme edilmemiş kitaplarının bir listesini yani Galen‟e ilişkin 129 kitabı kapsamaktadır. Ḥuneyn, Galen‟in her bir kitabının içeriğini ve yazılma amacını anlatırken ilgili kitabı ilk tercüme eden kişinin ve tercümenin nitelikleri, eserin ne zaman tekrar tercüme edildiği, bazı tercümelerin kimin için yapıldığı gibi bilgilere yer vermiş ve şahıs ve makamları ihtiva eden bilgilere değinmiştir. Ayrıca Ḥuneyn, bazı kitapları tercüme ettiği sıradaki yaşı, deneyimleri, selef ve çağdaş mütercimlerin isimleri, tercüme okulunun her bir üyesinin rolü gibi ayrıntıları da belirtmiştir.
Risâle‟nin Türkçeye kazandırılması ve içeriğinin incelenmesi, kanaatimizce Antik Yunan‟dan, İslâm dünyasına bilgi aktarımının tarihî köklerinin tespiti açısından çok merkezi bir noktada durmaktadır. Dolayısyla bir İslâm Bilim Tarihi Doktora programında doktora tezi olarak ele alınmasının gerekliliği aşikârdır. Tezimizde vurgulanması gereken bir diğer husus ise Ḥuneyn‟in tercümelerinde kullanıdığı üslup ve yöntemin incelenmesi olmuştur. Zira Ḥuneyn, sadece Galen‟in eserlerinin mütercimi olarak değil yeni bir medeniyetin bilim yönteminin oluşmasına
yaptığı yaratıcı katkılar bakımından da önemli bir isimdir. Nihayetinde araştırmamızda, Ḥuneyn‟in yeni bir çeviri yöntemine nasıl öncülük ettiği de gösterilmiştir. Ḥuneyn‟in Beytü‟l-Ḥikme‟de çalıştığına dair bu eserde bir bilgi bulunmamaktadır. Ḥuneyn‟in anlatımına göre tercümeleri kendi mekânında mütercimleriyle birlikte önce Grekçeden Süryaniceye sonra Arapaçaya çevirme yöntemini bazen de doğrudan Grekçeden Arapçaya çevirme yöntemini uygulayarak gerçekleştirmiştir.
Risâle, sadece tercüme edilmiş bir eser değil ayrıca Ḥuneyn‟in gözüyle dönemin paradigmalarını, Bağdat‟ın günlük hayatını, ilim ve kültür dünyasının bir yansımasını da barındırmaktadır. Buna binaen tezimizde Ḥuneyn‟in düşünce ufkuna erişmeye çalışarak onun gibi bir düşünce yapısı oluşturmaya ve geçiş döneminde İslâm dünyasındaki tercüme konusundaki sıkıntılara temas edilmeye çalışılmıştır.
Tezimizde Risâle‟nin Türkçe tercümesi ve yorumu kadar Ḥuneyn‟in Galen‟in orijinal kitaplarında geçen ve Antik Yunan-Roma Dönem‟ini yansıtan çok tanrılı sistem, paganizm, tesettür ve mahremiyet, tedavide amaçlı şarap ve domuz eti kullanımı gibi İslâm dini bakımından uygun olmayan pratikler, İslâm kültürüne uyarlamadaki pratikliği bakımından da değerledirilmiştir.

Abstract:
Risāla is a work by the translator and physician Ḥunayn Ibn Isḥāq, who played an important role in the transfer of ancient Greek medicine and philosophy to the Islamic world. The full name of this work, known simply as Risāla, is Risāla From Ḥunayn Ibn Isḥāq To ʻAlī Ibn Yaḥyā on All the Books of Galen Which, as far as Ḥunayn Knows, Have Been Translated and on Some of Them Which Have not Been Translated. This work is one of the first texts of early Islamic medical literature. It is a bibliographical treatise written in the style of Galen‟s Pinax (in modern terms, „index‟) by Ḥunayn in the sixth decade of the ninth century. In this work Ḥunayn provided interesting and detailed information about almost all of the Galen books, as well as their Syriac and Arabic translations. Put differently, Risāla contains a list of the books of Galen which had been translated and some which had not been translated yet, making the list of Galenic works 129 in number.
In this work, Ḥunayn supplied details on each book, such as the person who translated it first, the qualities of that translation, when Ḥunayn translated it again, the names of the persons to whom certain works were addressed, the contents and purposes of each of Galen‟s books, Ḥunayn‟s age and experiences when he was translating certain books, the names of previous as well as current translators, the role of each member of his school of translation, and so on.
The Risāla is important in terms of historicizing the transfer of knowledge from the Greek world to the Islamic world. Therefore, examining its contents as well as translating it into Turkish can be valuable endeavors, making it a suitable subject for a doctoral thesis in the History of Science. Another crucial aspect to address in this thesis is the analysis of Ḥunayn‟s style and method in his translations. Ḥunayn is
noteworthy not only as the translator of Galen‟s works but also for his creative contributions to the formation of the scientific method within a new civilization. Through this research, we aim to demonstrate how Ḥunayn pioneered a novel translation method. It is worth noting that the Risāla doesn‟t mention Ḥunayn working in Bayt al-Ḥikma. According to Ḥunayn‟s narration, he worked with his group of students, translating initially from Greek to Syriac, then to Arabic, and occasionally directly from Greek to Arabic, all seemingly conducted at his own location. Thus, working in a separate place with his students and disciples under his supervision suggests a distinctive translation approach.
In Risāla, we not only encounter detailed information about the translated works of Galen but also gain insight into the daily intellectual life of Baghdad, the scientific and cultural milieu, and numerous other pertinent topics through the perspective of Ḥunayn. Therefore, this thesis attempts to delve into the depths of Ḥunayn‟s thought process, aiming to grasp his mentality when grappling with the challenges of translation in the Islamic world during that transitional period.
In addition to providing a Turkish translation of this Risāla, the commentary section will delve into how Galen‟s original Greek texts often contain problematic terms and concepts, such as references to multiple gods, pagan practices, inappropriate remedies like alcohol consumption, prescribing pork as a cure, and the treatment of women by male physicians, among others. Thus, this thesis will primarily show how Ḥunayn adapted the original text to the Islamic culture and how he dressed the translation with an Islamic mantle, so to speak.