Farklı konsantrasyonlarda uygulanan kadmiyum (Cd) elementinin buğday (Triticum aestivum L.) bitkisinin mineral beslenmesi üzerine etkisi /
Yazar: DİLBARA BAKTIBEKOVA
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM İLKER ÖZYİĞİT
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Günümüzde artan nüfus ve trafik yoğunluğu, sanayinin gelişmesiyle birlikte çevreye ağır metal salınımının artmasına neden olmuş ve çevre kirliliği dünya çapında en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Kimyasal ürünler, gübreler, endüstriyel boyalar, inşaat malzemeleri, gümüş diş dolguları ve aşılar, çevreye maruz kalan iyi bilinen ağır metal kaynaklarından bazılarıdır. Zehirli ağır metaller normalde canlıların vücut kısımlarında çok düşük seviyelerde bulunabilir, ancak daha yüksek konsantrasyonlarda türe ve süreye bağlı olarak toksik etkiler gösterebilirler. Ağır metaller arasında kadmiyum çevreye, insanlara, hayvanlara ve bitkilere en zararlı olanlardan biridir ve düşük konsantrasyonlarda bile toksik olabilir. Bu nedenle bu çalışmada buğday (Triticum aestivum L.) bitkilerine farklı konsantrasyonlarda (0 kontrol için, 50, 100, 200 ve 400 μM deney grupları için) Cd uygulanmış ve bazı büyüme, gelişme, fizyolojik ve anatomik parametreler ölçülmüştür. Sonuç olarak, buğday bitkilerinin bazı parametreler açısından daha düşük stresi yönetebildikleri halde tüm Cd konsantrasyonlarından etkilendiği görülmüştür. Ayrıca deney dönemi boyunca canlı kalmasına rağmen bitkilerin daha yüksek seviyelerde Cd stresinden olumsuz etkilendiği görülmüştür. Triticum aestivum L. bitkisinin kök, gövde ve yapraklarında B, Ca, Fe, Mg, Mn, Ni, Zn konsantrasyonları kontrol grubu ile karşılaştırıldığında artan Cd konsantrasyonunla ters orantılı olarak düşmüştür. Kökte, gövdede ve yaprakta Cu içeriği artan Cd konsantrasyonuna maruz kalma neticesinde 50μM konsantrasyonda artış görülmüştür. Bu artış ve azalmalar belli bir dereceye kadar bitkinin stresle mücadele edebilmek için çaba harcadığını ve başarılı olduğunu ancak belli bir derece stresin üstünde ise yetersiz kaldığını bize göstermiştir.
Anahtar kelimeler: Ağır metal, buğday, çevre kirliliği, kadmiyum, mineral beslenme

Abstract:
Акыркы жылдарда калктын санынын тынымсыз өсүшүнө байланыштуу азык-түлүк муктаждыктарын канааттандыруу эң негизги көйгөйлөрдүн бири. Маселени чечүү үчүн азык-түлүк өндүрүү менен керектөөнүн ортосунда тең салмактуулукту орнотуу, айыл чарба иштерин өркүндөтүү жана жогорку түшүм алуу зарыл. Бирок учурдагы айыл чарба жерлеринин азайышы, түшүмдүүлүктү жогорулатуу, зыянкечтер менен күрөшүү, айыл чарба жерлеринин ашыкча, көзөмөлсүз, тез тез иштетүү сыяктуу иш аракеттер курчап турган чөйрөнүн булганышына, айрым учурда айыл чарба жерлеринин толугу менен жараксыз болуп калуусуна алып келүүдө. Түрдүү биотикалык, абиотикалык, антропогендик факторлор өсүмдүктүн өсүшүнө жана өнүгүшүнө терс таасирин тийгизип, түшүмдүүлүгү менен бирге сапатын да азайтат.[1] Маанилүү стресстик факторлордун бири - жаратылыштагы индустриялаштыруу жана урбанизациядан келип чыккан айлана-чөйрөнүн булганышы.[2] Акыркы жылдары индустриялаштыруу жана адамдардын иш- аракеттеринен улам топурак, суу жана абада кеңири топтоло баштаган оор металлдар бардык организмдердин жашоосуна коркунуч туудурган маанилүү чөйрө булгагычы болуп саналат. Тыгыздыгы 5 гр/см3тан жогору же атомдук салмагы 50 жана 50 дөн ашкан элементтер "оор металлдар" деп аталат. Айлана- чөйрөнүн булганышы сыяктуу эле, оор металлдар менен булгануудан жабыр тартуучу биринчи топ өсүмдүктөр болуп саналат.[3] Өнөр жай иш-аракеттери, автотранспорттун түтүктөрүнөн чыккан газдар, кен чыккан жерлер жана ишканалар, жанар тоолордун активдүүлүгү, жогорку металл калдыктарын сатоочу жайлар, коргошундуу бензинди жана боёкторду колдонуу, нефть-химиялык заттардын иштетилүүсү, шаар калдыктары оор металлдардын топуракка, сууга жана абага таралышына себепчи болгон негизги факторлор болуп саналат [4], [5], [6], [7]. Оор металлдардын ичинен Zn, Ni, Co жана Cu өсүмдүктөргө көбүрөөк, ал эми As, Cd, Pb, Cr жана Hg жаныбарларга көбүрөөк таасир этет [8]. Айыл чарба иш- аракеттеринде, агынды суулар менен сугаруу, таштандылар, пестициддер жана жер семирткичтерди көп колодонуу сыяктуу иш-чаралар металлдык булганууну жогорулатат. Өсүмдүктөр оор металлдардын зыянына чыдай алышат; Аларда аминокислота, ферритин, оор металлотианин жана фитохелатин сыяктуу молекулалар менен комплекстүү түзүлүштөрдү куруу, клетка дубалдары, вакуол сыяктуу метаболизм жолунан алыс жерлерде топтоо, антиоксидант
ферменттеринин жана антиоксидант молекулаларынын көлөмүн көбөйтүү, клеткалардын мембраналарын калыбына келтирүү сыяктуу көптөгөн коргонуу