Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım)
Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn (Analysis-Text-Dictionary-Facsimile)
Yazar: OZAN HALİL ATİLA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET EMİN TUĞLUK
Batman Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish ; Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Hac = Pilgrimage ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; İslami edebiyat = Islamic literature

Özet:
Din, toplumun kültürünü şekillendiren önemli unsurlardan biridir. Yeryüzündeki birçok din, hâkim olduğu toplumun dilini ve edebiyatını etkilemiştir. 
İslam dini, Kur'an-ı Kerim ve Hz. Peygamber'in sünnetiyle insanlığa ışık olmuş; Müslüman milletler, kendi dilleriyle İslam'ın sanat hazinesini kaynaştırarak edebiyat geleneklerini şekillendirmişlerdir.
Esasları, şartları ve ibadet biçimleri açık biçimde belli olan İslam'ın şartlarından biri de hac ibadetidir. Müslüman milletlerin edebî geleneklerinde hac konulu çeşitli eserler yazılmış ve bu eserlerde hac ibadeti çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. İslami edebiyatta hac konulu eserler genel olarak iki başlık altında toplanmıştır. Bunlardan biri hac ibadetinin nasıl yapıldığını anlatan menâsik-i hac türüdür. Fıkhî bir terim olan menâsik-i hac bu alanda yazılan eserlerle birlikte edebî bir terim olarak da Türk edebiyatında yer almıştır. Diğer bir başlık ise hac güzergâhındaki menziller hakkında bilgi veren menâzil-i hac türüdür. Menâzil-i haclar, hac güzergâhının yol haritasıdır.  
Söz konusu bu eserlerin önemli bir örneği 17. yüzyılda harekeli olarak yazılmış, 120 varaktan oluşan, yer yer Eski Anadolu Türkçesi özellikleri gösteren ve müellifi bilinmeyen "Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn" adlı menâsik-i hac metnidir. "Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn"de  Müslümanlar için farz olan hac ibadetinin nasıl yapılacağına dair bilgilere ve ibadet esnasında uzak durulması gereken hususlara yer verilmiştir. Ayrıca eserin son bölümünde hac menzillerine yer verilmesi de eserin önemini artırmıştır.

Abstract:
Religion is one of the important elements that forms the culture of the society. many religions on earth have affected the language and literature of the society which religion is dominant.
	The religion of Islam has shed light on humanity with the Qur'an and the sunnahs of the Holy Prophet, Muslim nations formed their literary traditions by fusing the art treasure of Islam with their own languages. 
	One of the conditions of Islam, whose principles, conditions and forms of worship are clearly obvious, is pilgrimage. Various literary works have been written about pilgrimage in the literary traditions of Muslim nations and in these works, pilgrimage worship has been discussed in various aspects. In Islamic literature, literary works on pilgrimage are generally grouped under two headings. One of them is the "menâsik-i hac (forms of pilgrimage worship)" type, which describes how the pilgrimage is done. Menâsik-i hac (forms of pilgrimage worship), which is a fiqh term, has taken place in Turkish literature as a literary term together with the literary works written in this field. Another title is the "menâzil-i hac (pilgrimage destination)" type, which gives information about the destinations on the pilgrimage route. Menâzil-i hac (pilgrimage destination) are the road map of the pilgrimage route.
	An important example of these literary works is a Menâsik-i Hac (forms of pilgrimage worship) text called "Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn", which was written in the 17th century and consists of 120 leaves, showing features of Old Anatolian Turkish in some parts and an unknown author. In "Delîlü'l-Huccâc ve'l-Ümmiyyîn fî-Tahsîli Umûrı'd-dîn", informations on how to perform the pilgrimage worship, which is obligatory for Muslims, and the issues to be avoided during worship are given. In addition, the fact that the pilgrimage destinations are included in the last part has increased the importance of the work.