Çeçenistan'da tasavvuf
Sufism in Chechnya
Yazar: ZİYAUDDİN MAKHAEV
Danışman: PROF. DR. NECDET TOSUN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Kadiriyye = Kadiriyye ; Nakşibendiyye tarikatı = Nakşibendiyye religious order ; Sufilik = Sufilik ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic ; Çeçenistan = Chechnya

Özet:
Bu çalışmada Çeçenistan'da tasavvufun ortaya çıkması ve gelişmesi, bölgedeki tarikatların sayısı, tarihçeleri ve özellikleri, önderleri ve tasavvûfi görüşleri incelenmiştir. Çalışmanın amacı tasavvufun bölgedeki halkın siyâsî ve ictimâî hayatına nüfûzu, dînî kimliğinin oluşmasındaki rolü ve birkaç asır devam eden özgürlük mücadelesindeki yerini tespit etmektir. Çalışmada Çeçenistan'daki mutasavvıfların faaliyet ve görüşlerinin yanı sıra Çeçenistan'daki meşâyıhın birçoğunun silsilesinin dayandığı Dağıstan'daki bazı sûfîlerin hayatları ve görüşleri ele alınmıştır. Ayrıca bölgede yaşayan sûfîlerin giyim tarzları, şeyhlerin türbeleri ve zikir âyinlerinde kullanılan müzik âletleri hakkında bilgi sağlamak amacıyla görsellere yer verilmiştir. Bu araştırmadaki veriler, konuyla ilgili birincil kaynakların yanı sıra çalışma konusu edilen bölgedeki tarikat mensuplarıyla yapılan görüşmelerden elde edilmiştir.
Çalışmada Çeçenistan'daki tasavvufun diğer bölgelerdeki tasavvuf kültürü ile değişen yanlarına dikkat çekilmiş ve her biri açıklanmıştır. Bunlardan biri Rusya'nın Çeçenistan'daki şeyhleri öldürmesi veya sürgüne göndermesiyle, ortaya yeni bir şeyhsiz tarikat geleneği çıkmış olması; diğeri ise bölgede sürekli devam eden savaşlar neticesinde cihadın, tasavvufun bir parçası hâline gelmiş, hatta bazı zamanlarda onun temelini oluşturmuş olmasıdır. Çeçenistan'daki özgürlük hareketinin Rus literatüründe "Müridizm" (Nakşibendîlerin önderliğinde olan hareket) ve "Zikrizm" (Kadirîlerin önderliğinde olan hareket) kavramlarıyla yer almış olması, tasavvufun bölgedeki önemini ortaya koymaktadır. Eski Rus ya da Sovyetler kökenli bazı tarihçiler tarafından bu hareketler tasavvuftan uzak, tamamen siyâsî çıkarları olan faaliyet olarak gösterilmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada ilgili yorumların doğru olmadığı ve bu çabaların ancak Rusya'nın yüzyıllardır Çeçenistan'da sürdürdüğü sömürgeci politikasını haklı çıkarma çabalarından başka bir şey olmadığı tespit edilmiştir.

Abstract:
In the thesis, information about the emergence and development of Sufism in Chechnya, the type of sects, their history, characteristics, the life and mystical views of the leaders are given. The aim of our study is to determine the influence of Sufism on the people of the region, its role in the formation of their religious identity and its place in the freedom struggle that has continued for several centuries. The thesis also includes the views and stories of some Sufis in Dagestan. Because most of the cult lines in Chechnya come from there. In the thesis, visuals are included in order to provide information about the dressing styles, tombs and dhikr rites of the Sufis living in the region.
In the thesis, it is pointed out that Sufism in Chechnya is different from other regions and its features are explained. The main ones are: a) As a result of Russia's annihilation of all sheikhs in Chechnya, a new cult tradition without sheikh emerged. b) As a result of long-lasting wars in the region, jihad became a part of Sufism and sometimes formed its basis. The fact that the liberation movement in Chechnya was referred to in Russian literature with the terms "Muridism" and "Zikrizm" revealed the importance of mysticism in it. Some historians of old Russian or Soviet origin tried to present these movements as a purely political activity unrelated to Sufism. During our study, it has been determined that this is not true and that these claims are only an effort to justify the Russian colonial policy in Chechnya.