Türkiye'de Kur'an İslamı arayışları
The quests for the Qur'anic Islam in Turkey
Yazar: FİLİZ ORHAN
Danışman: PROF. DR. İHSAN TOKER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Anlam arayışı = Search for meaning ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Müslümanlar = Muslims ; Müslümanlık = Muslimism ; Türkiye = Türkiye ; İnançlar = Beliefs ; İslamiyet = Islam

Özet:
Son yirmi yıldır Kuran, anlamının öne çıkarıldığı entelektüel bir okumaya tabi kılınmaktadır. Bu ilgide ciddi bir paya sahip olan Kuran İslamı, referans olarak Kuran'dan hareketle yeni bir İslam anlayışı ortaya koymaktadır. Modernite'nin İslam'ın temel referanslarına yönelik sorgulamalarının sonucu Müslümanlar da Kuran'ı günümüz gerçekliğine uygun şekilde yorumlama yoluna gitmiştir. Çağdaş bir söylem olması hasebiyle Türkiye'deki temsilini üstlenen söylem, seçilen 20 katılımcıdan hareketle söylemlerinin ne olduğunu, söylemin tarihsel süreçteki serencamını, geleneğe ilişkin görüşleri, modernizmden etkilenme ve onu dönüştürme kabiliyetini ortaya koymaktadır.
Araştırmanın amacı, "Kuran İslamı, Kuran merkezli, Ehli Kuran" şeklinde adlandırılan temalaştırmalar konusundaki belirsizliklerin önüne geçmek ve Türkiye'de bu tür kavramların nerede, nasıl kullanıldığını, temel bileşenlerinin ne olduğunu ve hangi çeşitlilikte karşımıza çıktığını ortaya koymaktır. Kuran İslamı olgusunu anlama, sosyal olarak hangi gerçekliğe tekabül ettiğini ortaya koyma konusundaki bu girişim; yaygın bir gelenekselliğin olduğu Türkiye'de modernizmin toplumlara etkisini ve onların gelenek-modernite çatışmasından kaynaklanan ikilemi aşma ve alternatif modernlikler üretme çabalarını anlamlandırma açısından önem taşımaktadır.
Katılımcılarla yapılan nitel araştırma yöntemine göre yarı yapılandırılmış tarzdaki derinlemesine görüşmeler ile Kuran İslamı'nın genel anlamda üzerinde uzlaşılan bir kavram olduğu ortaya konulmakla beraber Müslüman tanımının kendilerini tanımlamak için yeterli olduğu anlaşılmıştır. Neoliberal dönemin etkisiyle Kuran İslamcılarının modern kavramları büyük ölçüde içselleştirdiği, geleneksel kurumlara meşruiyetine odaklanarak teolojik açıdan açıklamak yerine, toplumsal gerçekliğini sosyal bilimlerden hareketle anlama çabasına girdiği daha mutedil bir yöne evrildiği görülmektedir. Öte yandan Kuran İslamı şemsiyesi altında birbirinden çok farklı yönelimler olduğunun altı çizilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Anlam, Arayış, Gelenek, Kaynaklık, Kur'an, Kurancılık, Kur'an İslamı.

Abstract:
For the last two decades, the Qur'an has been subjected to an intellectual reading in which its meaning is emphasized. The Islam of the Qur'an, which has a serious share in this interest, reveals a new understanding of Islam based on the Qur'an as a reference. As a result of modernity's inquiries into the basic references of Islam, Muslims have also choosen to interpret the Qur'an in accordance with today's reality. Since it is a contemporary discourse, the discourse, which assumes its representation in Turkey, reveals what their discourse is, the strength of the discourse in the historical process, its views on tradition, its ability to be affected by modernism and transform it, based on the 20 selected participations.
The aim of the research is to avoid the ambiguities about the thematizations called "Islam of the Qur'an, centered on the Qur'an, the People of the Qur'an" and to reveal where and how such concepts are used in Turkey, what their basic components are and in what variety they appear. This attempt to understand the phenomenon of Qur'anic Islam and to reveal what reality it corresponds to socially; it is important in terms of understanding the impact of modernism on societies in Turkey, where there is a widespread tradition, and their efforts to overcome the dilemma arising from the conflict between tradition and modernity and to produce alternative modernities.
According to the qualitative research method with the participants, semi-structured in-depth interviews with the participants revealed that the Islam of the Qur'an is a generally agreed upon concept, but it was understood that the definition of Muslim was sufficient to define themselves. Under the influence of the neoliberal era, it is seen that the Islamist of the Qur'an internalized modern concepts to a large extent, and instead of explaining them theologically by focusing on the legitimacy of traditional instutitons, they tried to understand their social reality based on social sciences, and evolved in a more moderate direction. On the other hand, it has been underlined that there are very different tendencies under the umbrella of the Islam of the Qur'an.

Keywords: Meaning, Quest, Tradition, Resource, Qur'an, Qur'anism, Qur'an Islam