Dîvân-ı Kebîr'‎in yazma nüshaları ve Türkçe tercümeleri
Manuscript copies and Turkish translations of Dīvān-ı Kabīr ‎
Yazar: GÜNGÖR LEVENT MENTEŞE
Danışman: PROF. DR. ADNAN KARAİSMAİLOĞLU
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı / Çeviri ve Kültürel Çalışmalar Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation
Dizin: Divan-ı Kebir = Divan-ı Kebir ; Eleştiri = Criticism ; Mevlana Celaleddin-i Rumi = Mevlana Celaleddin-i Rumi ; Toury, Gideon = Toury, Gideon ; Çeviri = Translation ; Çeviri bilim = Science of translation

Özet:
Bu çalışmanın amacı, 1207-1273 yılları arasında yaşamış olan, ünü sadece İslâm ‎âlemini değil batı dünyasını da tesiri altına almış olan mütefekkir şair Mevlânâ ‎Celâleddîn-i Rûmî'nin kısa bir şekilde hayatı, eserleri, poetikasını ele almaktır.  Ayrıca ‎Mevlânâ'nın geniş bir hacme sahip olan Dîvân-ı Kebîr adlı eserine ait yazma nüshaların ‎tespiti; bu nüshalardan XIII.- XIV. yüzyıl Selçuklu ve Beylikler dönemine ait olanların ‎ise ayrıntılı incelenip tavsiflerin yapılması neticesinde bu yazmalardan en muteber ‎olanlarının belirlenmesidir. Bu doğrultuda yurt içi ve yurt dışındaki muhtelif kütüphane ‎katalogları ve ilgili akademik çalışmalar taranarak XIII.-XIV. yüzyıllara ait olan ‎nüshalar tespit edilip belirlenmiştir. İlgili nüshaların dijital kopyaları kütüphanelerden ‎temin edildikten sonra nüshaların tavsifleri yapılmıştır. Farsçadan Türkçeye birden ‎fazla çevirmence çevirisi yapılan manzumeler, Gideon Toury'nin "Betimleyici Çeviri ‎Araştırmaları"na göre çeviri normları gereği karşılaştırmalı olarak ele alınıp ‎incelenmiştir. Bu çalışmanın diğer bir amacı Farsça ve Türkçe dilleri arasındaki çeviri ‎faaliyetlerine katkıda bulunmak, çeviriye dair kuramsal çerçeveyi tanıtarak ‎çevirmenlere yol gösterici olabilmeyi sağlamaktır. Öncelikle bu araştırmada çeviri, ‎çeviribilim, betimleyici çeviri araştırmaları kuramları, çeviri normları, şiir çevrilir mi ‎çevrilemez mi, çeviri eleştirisi ve eleştirideki amaç sorunsalları üzerinde durulmuş ‎ilaveten çevirmenlerin görevleri, erek metnin normları hakkında bilgiler verilmiştir. ‎Daha sonra bu süreçte kaynak metne sadık kalınarak yapılan çeviriler "yeterli", kaynak ‎metinden uzaklaşılarak, erek dil ve kültüre göre yapılan çeviriler ise "kabul edilebilir" ‎olarak nitelenmiş ve bu bağlamda değerlendirilmiştir. Kaynak ve erek metinlerin ‎karşılaştırmalı çözümlemesi bölümünde verilen örneklerle kuram ve çeviri ‎stratejilerinin açıklayıcı nitelikte olmasına özen gösterilmiştir. Kaynak metin içinden ‎dikkatle seçilen örnekler genel çeviri stratejileri kapsamında incelenerek, Gideon ‎Toury'nin erek odaklı kuramına göre karşılaştırmalı bir şekilde analiz edilmiştir. ‎Türkçeye çevirisi yapılan şiirlerin niteliksel boyutta değerlendirilmesi kapsamlı bir ‎şekilde daha önce ele alınmamıştır. Araştırmanın sonucunda, XIII.-XIV. yüzyıllara ait ‎olan 40 nüsha tespit edilmiştir; çeviri normları gereğince Mithat Bahârî Beytur ve ‎Mehmet Kanar'ın çevirileri kaynak dil ve yapısına bağlı kalarak "yeterli"; Abdülbâki ‎Gölpınarlı, Şefik Can ve İsa Nûrazer 'in çevirileri ise erek dil ve kültürüne daha yakın ‎‎"kabul edilebilir" bir çeviri yaklaşımları benimsedikleri görülmektedir. Çalışmamızın ‎bu yönüyle de bu alandaki çalışmalara katkıda bulunmasını ümit ediyoruz. ‎

Abstract:
The aim of this study is to briefly discuss the life, works and poetics of the life ‎Mevlâna Celaleddin-i Rumi, who lived between 1207-1273 and whose fame ‎influenced not only the Islamic world but also the western world. Additionally, the ‎study aims to identify the manuscript copies of Mevlânâ's extensive work titled ‎‎"Dīvān-ı Kabīr". Through detailed examination and description, the most reliable ‎manuscripts from the Seljuk and Beylic periods of the 13th and 14th centuries will be ‎determined. In this regard, various library catalogs and relevant academic studies, both ‎domestically and internationally, were surveyed to identify and determine manuscripts ‎dating back to the 13th and 14th centuries. After digital copies of the relevant copies ‎were obtained from the libraries, their descriptions were made. The poems translated ‎from Persian to Turkish by multiple translators were examined comparatively in ‎accordance with translation norms outlined by Gideon Toury's "Descriptive Translation ‎Studies". Another aim of this study is to contribute to translation activities between ‎Persian and Turkish languages and to provide guidance to translators by introducing the ‎theoretical framework of translation. Initially, in this research, translation, translation ‎studies, descriptive translation research theories, translation norms, whether poetry can ‎be translated or not, translation criticism and the problems of purpose in criticism are ‎emphasized as well as providing information on the tasks of translators and the norms ‎of the source text. Later, in this process, translations made while remaining faithful to ‎the source text are described as "adequate", while translations made in accordance with ‎the target language and culture by moving away from the source text are described as ‎‎"acceptable" and evaluated in this context. In the comparative analysis of source and ‎target texts, care has been taken to ensure that the examples given are descriptive of ‎theory and translation strategies. Carefully selected examples from the source text were ‎examined within the scope of general translation strategies and analysed comparatively ‎according to Gideon Toury's target-oriented theory. The qualitative evaluation of ‎poems translated into Turkish has not been comprehensively addressed before. As a ‎result of the research, 40 copies dating back to 13th and 14th centuries have been ‎identified. According to translation norms, it is seen that the translations of Mithat ‎Bahârî Beytur and Mehmet Kanar are "adequate" by adhering to the source language ‎and structure, while the translations of Abdülbâki Gölpınarlı, Şefik Can and İsa ‎Nûrazer adopt an "acceptable" translation approach closer to the target language and ‎culture. We hope that in this aspect our study will contribute to the studies in this field. ‎