Seks işçilerinin sağlık haklarının değerlendirilmesi: Hak ihlallerine bakış
Evaluation of the health rights of sex workers: Overview of rights violations
Yazar: KADİR ONUR ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. NURAY ÖZGÜLNAR
İstanbul Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Hak kaybı = Loss of right ; LGBT = Lesbian, Gay, Bisexsual, Transsexsual ; Sağlık = Health ; Sağlık hakkı = Health right ; Sağlık hizmetleri = Health services ; Sağlık hizmetleri araştırmaları = Health services research ; Seks işçileri = Sex workers ; İhlal = Violation

Özet:
Seks işçileri çalışma koşulları sebebiyle çeşitli sağlık sorunu yaşayan fakat sosyal güvencesizlik, ayrımcılık gibi nedenlerle sağlık hizmetlerine erişimleri sınırlı olan bir gruptur. Bu araştırmada Türkiye'deki seks işçilerinin sağlık hakkı ihlallerini, tarihsel mukayese ile değerlendirmek amaçlanmıştır.
Araştırma niteliksel, fenomenolojik desende bir çalışma olarak tasarlanmış ve İstanbul'da yapılmıştır. 19 seks işçisi ve 5 hekim toplamda 24 kişi ile görüşülmüştür. Yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla yapılan görüşmelerin 11 tanesi fiziki ortamda, 13 tanesi görüntülü görüşme tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Görüşülen kişilerin izniyle ses kaydı alınmış, ses kayıtları yazıya aktarılmıştır. Araştırmacı tarafından MAXQDA programı ile içerik analizi yapılmıştır. Araştırma için etik kurul izni alınmıştır.
Seks işçilerinin en sık kronik hastalıkları olup, bu hastalıklar içinde psikolojik sorunlar önemli bir yer tutmaktadır. Seks işçileri devlet hastanesi ve özel hastane ikileminde zor bir seçim yapmak durumunda kalmaktadır. Bu araştırmada bulgular: sağlık hakkı ihlalleri, sağlık personelinin olumsuz tutumu (transfobi/ayrımcılık/ilgisizlik/stigmatizasyon), sağlık hizmetinin niteliği, sağlık hizmetinde tarihsel değişim, yaşanan olumsuz deneyimler sonucunda geliştirilen davranışlar, olumlu tutumlar olmak üzere 6 tema altında toplanmıştır. Transfobi genelde kişilere deadname'i (atanmış/kimlik ismi) ile hitap edilmesi, alaycı bakışlar, kişinin atanmış cinsiyetine göre servise yatırılması şeklinde gerçekleşmekte, stigmatizasyon ise seks işçiliğinin başta HIV/AIDS olmak üzere çeşitli CYBE'lerle ilişkilendirilmesi biçiminde görülmektedir. Hak ihlalleri çoğunlukla darp muayeneleri esnasında hekimlerin İstanbul Protokolü'ne uygun muayene yapmaması ile gerçekleşmektedir.. Sağlık hizmetine erişimde karşılaşılan zorluklar kişileri sağlık hizmeti almaktan çekinmek gibi radikal yöntemlere sevk etmektedir. Sağlık hizmetinin niteliğini etkileyen en önemli faktörler arasında sosyal güvence, ekonomik durum, cinsiyet kimliği, meslek bulunmaktadır.
90'lı yıllar şiddetin fazlalığı, STK çalışmalarının yaygınlaşmamış olması, teknolojinin gelişmemiş olmasından kaynaklı hak ihlallerinin kanıtlanamaması, şikayet mekanizmalarının fayda vermemesi, hekimlerin bilgi ve eğitim eksikliği gibi nedenlerle Türkiye'de çalışan seks işçilerinin sağlık haklarının sıklıkla ihlal edildiği yıllardır.
Aradan geçen yıllar içinde tıbbi literatür daha kapsayıcı bir yönde gelişmiş, bu gelişmelerle birlikte yetişen genç hekimlerin bakış açısı olumlu yönde değişmiş olsa da; başta sağlık personelinin ayrımcılığa karşı eğitim almalarının sağlanması, seks işçilerinin sosyal haklarının düzenlenmesi, eşitlikçi ve kapsayıcı politikalarla toplumun bakış açısının değişmesine katkı sunulması gerekmektedir.
Anahtar kelimeler: Seks işçisi, sağlık hakkı, sağlığa erişim, transgender

Abstract:
Sex workers are a group that have various health problems due to their working conditions but have limited access to health services due to not having social security and discrimination. The purpose of this research is to evaluate the violations of the right to health of sex workers in Turkey with historical comparison.
The research was designed as a qualitative, phenomenological study and was conducted in Istanbul. A total of 24 people was interviewed includind 19 sex workers and 5 physicians. A semi-structured interview form was used in the interviews. 11 of these interviews were conducted in a physical environment and 13 of them were made using video call technique. With the permission of the interviewees, audio was recorded and all audio recordings were transcribed. The findings were obtained by conducting a content analysis on the MAXQDA program. Ethics committee approved the research.
The most frequent diseases that sex workers have are chronic ones, and among these diseases, psychological problems have an important place. Sex workers have to make a difficult choice in the state hospital and private hospital dilemma. In this study, the main findings are grouped into 6 themes: violations of the right to health, negative attitudes of health personnel (transphobia/discrimination/indifference/stigmatization), quality of health care, historical change in health care, behaviours developed because of negative experiences, and positive attitudes. Transphobia generally occurs in the form of addressing people with their deadname (assigned/identity name), sarcastic looks, and being admitted to the service according to the assigned gender, while stigmatization occurs in the form of associating sex work with various STIs, especially HIV/AIDS. Violations of rights mostly occur when physicians do not perform examinations in accordance with the Istanbul Protocol during assault examinations. Difficulties encountered in accessing health care lead people to radical methods such as hesitating to receive health care services. The most important factors affecting the quality of health care are social security, economic situation, gender identity, occupation.
The 90s were the years when the health rights of sex workers working in Turkey were frequently violated due to reasons such as excessive violence, lack of widespread use of NGOs, lack of proof of rights violations due to the lack of technology, ineffectiveness of complaint mechanisms, and lack of knowledge and training of physicians.
In the intervening years, although the medical literature has developed in a more inclusive way, the perspective of the young physicians who grew up with these developments has changed in a positive way; in particular, it is necessary to ensure that health personnel receive training against discrimination, to regulate the social rights of sex workers, and to contribute to the change of society's perspective with egalitarian and inclusive policies.
Key words: Sex worker, right to health, access to health, transgender