Mehmet Zekâi Dede Efendinin ağır semai formunda bestelediği eserlerin usûl-arûz vezin ilişkisi yönünden incelenmesi
An examination of Mehmet Zekâi Dede Efendi's works composed in the form of heavy semai from usul-aruz vezin
Yazar: SEYİT MEHMET SAKİN
Danışman: PROF. DR. CENGİZ ŞENGÜL
Akdeniz Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Müzik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Müzik = Music
Dizin: Aruz vezni = Prosody poet ; Ağırsemai = Ağırsemai ; Besteler = Compositions ; Türk sanat müziği = Turkish art music ; Usul = Rhytm ; Vezin = Meter ; Zekai Dede Efendi = Zekai Dede Efendi

Özet:
XVIII. yüzyılın önde gelen bestekârlarından Mehmet Zekâi Dede Efendi,
Geleneksel Türk Müziğine yaşadığı dönemde damgasını vurmuş, Hammamizâde
İsmail Dede Efendinin öğrenciliğinde mûsıkîde ustalaşmaya başlamış, hocasının ve
devrin önde gelen birçok bestekârının takdirlerini kazanmıştır. Sanat hayatı boyunca
değişik formlarda birçok eser besteleyen Mehmet Zekâi Dedenin Kültür Bakanlığı
Devlet Klasik Türk Müziği nota arşivinde dini ve din dışı 206 eseri mevcuttur.
Klasik Türk müziğinin büyük bestekarlarından Mehmet Zekâi Dede Efendinin 'Ağır
Semai' formunda bestelenmiş 21 adet eseri bulunmaktadır.
Bu araştırmada 'Ağır Semai' formunda bestelenen eserlerin usûl-arûz vezni
ilişkisi açısından uyum içerisinde olup olmadığı, eserlerdeki güftelerin en çok hangi
arûz kalıplarını kullandıkları ve bu kalıpların hangi usûl ile bestelendiğinin ortaya
konulması amaçlanmıştır.
Çalışmada belirlenen ağır semai formunda bestelenmiş eserlerin içerik analizi
yöntemiyle güftelerinin şekil özellikleri, usûl-arûz vezin ilişkisini gösteren şablon ve
eser içerisindeki melodik düzümün gösterilmesine ayrıca yer verilmiştir.
Bu amaç doğrultusunda araştırma, nitel bir araştırma olup sistematik tarama
deseni ile desenlenmiştir. Araştırmada veriler doküman inceleme yoluyla toplanmış
ve tema, betimsel analiz ve içerik analizleri ile analiz edilmiştir.
Mehmet Zekâi Dedeye ait ağır semâi formundaki 21 eserin 10'u Mefûlü/
Mefâîlü/ Mefâîlü/ Feûlün, 5' i Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilâtün/Fâilün, 2'si Müstefilâtün/
Müstefilâtün, 1'i Mefâîlün/ Fâilâtü/ Mefâîlün/ Fâilün, 1'i Mef'ûlü/ Fâ'ilâtü/ Mefâ'îlü/
Fâ'ilün ve 2'si Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün vezninde bestelendiği tespit
edilmiş olup, açık ve kapalı hecelerin eserler içerisindeki melodik dağılımının
dengeli bir yapıda olduğu saptanmıştır.
Bu eserlerden; Mefûlü/ Mefâîlü/ Mefâîlü/ Feûlün veznindeki eserlerin 4 tanesi
aksak semai (10/8) usulünde, 4 tanesi ağır sengin semai (6/4) usulünde, 2 tanesi
sengin semai (6/8) usulünde, Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilün vezninde olan 5 eser
aksak semai (10/8) usulünde, Müstefilâtün/ Müstefilâtün vezninde 2 eser aksak semai
(10/8) usulünde, Mefâîlün/ Fâilâtü/ Mefâîlün/ Fâilün vezninde bestelenmiş 1 eser
ağır aksak semai (10/4) usulünde, Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün vezninde
bestelenmiş eserlerin 3 tanesi aksak semai (10/8) usulünde bir tanesi ise ağır aksak
semai (10/4) usulünde bestelenmiştir.

Anahtar kelimeler: Türk Mûsıkîsi, Türk Sanat Müziği, Mehmet Zekâi Dede Efendi, Usûl-Ârûz Vezin İlişkisi, Ağır Semâi.

Abstract:
XVIII. Zekâi Dede Efendi, one of the leading composers, set the Hamma mold
in Traditional Turkish Music, Mehmet Efendi's studentship began to master music,
and he received the appreciation of the leading contemporary best musicians of the
era. Mehmet Zekai Dede, who composed many works in varying forms throughout
his art life, has 206 religious and non-religious works in the Classical Turkish Music
notation archive of the Ministry of Culture. Mehmet Zekai Dede Efendi, one of the
great composers of classical Turkish music, has 21 pieces composed in the 'Heavy
Semai' form.
Among the best ones in this 'Heavy Semai' form, it is aimed to determine
whether the use of usûl-arûz meter is very comprehensive, which prosody patterns of
the used lyrics are the most, and which patterns are shown and improved by which
method.
In the study, the features of the signs of the lyrics, the usûl-arûz meter
indicators and the examples of the melodic rhythm of the work are shown in detail, with the method of the content of the se content, whose education is prepared in the
best way.
For this purpose, the research is aqualitative research and was designed with a
systematic scanning pattern. In the research, data were collected through document
review and analyzed by theme, descriptive analysis and content analysis.
10 of the 21 works in the form of heavy semai belonging to Mehmet Zekâi
Dede are Mefûlü/ Mefâîlü/ Mefâîlü/ Feûlün, 5' i Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilâtün/Fâilün, 2
of them Müstefilâtün/ Müstefilâtün, 1'i Mefâilün/ Mefâilün/ Mefâilün/ Fâilün It was
determined that it was composed in 'i Mef'ûlü/ Fâ'ilâtü/ Mefâ'îlü/ Fâ'ilün and 2 of
them were in Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün/ Mefâîlün meter, and the melodic
distribution of open and closed syllables in the works was found to be in a balanced
structure.
From these works; 4 of the works in Mefûlü/ Mefâîlü/ Mefâîlü/ Feûlün meter
are in the limping semai (10/8), 4 of them are in the heavy sengin semai (6/4), 2 of
them are in the sengin semai (6/8), Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilâtün/ Fâilün 5 works on the
meter are in the Akak semai (10/8) meter, 2 pieces on the Müstefilâtün/ Müstefilâtün
meter in the Akak semai (10/8) style, and 1 piece on the Mefâîlün/ Fâilâtü/ Mefâîlün/
Fâilün meter, on the Heavy Akak semai (10/4) meter, / Mefâîlün/ Mefâîlün/ 3 pieces
of the works composed in Mefâîlün meter were composed in the limping semai
(10/8) method and one in the heavy aksak semai (10/4) method.

Keywords: Turkish Music, Turkish Classical Music, Mehmet Zekâi Dede Efendi, Usûl-Ârûz Vezin Relation, Ağır Semâi