Lozan ve Montrö Andlaşmalarında Türk boğazlarının durumu
The importance of Turkish straits in Lausanne and Montreux Agreements
Yazar: BEYTULLAH KAZANCI
Danışman: PROF.DR. MEHMET ÂKİF TURAL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Tarih = History ; Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution

Özet:
Karadeniz ile Ege Denizi'ni birbirine baglayan stanbul Bogazı, MarmaraDenizi ve Çanakkale Bogazı, geçis açısından, her zaman bir bütünsayılmıstır. Dünya üzerindeki Türk Bogazları adıyla tanınan bu alanın digerbogazlara göre kendine has bir takım özellikleri bulunmaktadır. Bu özelliklerBogazları elinde bulunduran devlete iktisadi ve stratejik üstünlük saglar.1453 yılında stanbul'un fethinden sonra Bogazlar üzerinde veKaradeniz'de egemenlik, mutlak olarak Osmanlı mparatorlugu'na aitti.Bogazlardan geçis ve Karadeniz'deki ulasıma ait kararlar, hiçbir sınırlamaolmaksızın, Osmanlı mparatorlugu tarafından tek basına alınmaktaydı.Bogazlar ve Karadeniz ile ilgili olarak Osmanlı mparatorlugu'nunmutlak egemenligi ve münhasır düzenleme yetkisi 1809 Kala-i Sultaniye(Çanakkale) Anlasmasıyla son bulmustur. Bu anlasmayla birlikte bogazlarınhukuksal rejimi Osmanlı mparatorlugu'nun tek taraflı islemleriyle degil, ikitaraflı anlasmalarla düzenlemeye baslanmıstır.1841 Londra Bogazlar Sözlesmesi Bogazların barıs zamanında tümulusların ticaret gemilerine açıklık ve tüm devletlerin savas gemilerinekapalılık rejimini getirmis ve I. Dünya Savası'na kadar Bogazların rejiminibelirleyen temel antlasma olmustur.Osmanlı mparatorlugu Birinci Dünya Savası'nda, aynı safta yer aldıgıtilaf Devletleri ile birlikte yenik sayılınca, 30 Ekim 1918'de imzalananMondros Ateskes Antlasması ile Çanakkale ve stanbul Bogazları'nınaçılmasını ve Karadeniz'e geçisin saglanmasını ayrıca her iki bogazınkıyılarındaki askeri tesislerin tilaf Devletlerince isgalini kabul etmistir.10 Agustos 1920 tarihli Sevr Andlasması ile de Bogazlar'a tamserbesti getirilmis, her devletin ticaret ve harp gemilerine kayıtsız sartsız,savasta ve barısta açık olacagı belirtilmistir.Milli Mücadeleden sonra, Lozan Barıs Antlasması ile TürkBogazları'ndan barısta ve savasta, denizden ve havadan geçis ve ulasımserbestligi ilkesi kabul edilmistir. Bogazlar Milletler Cemiyeti koruması altınaalınmıs ve Bogazlara iliskin düzenlemeler bir uluslararası komisyonabırakılmıstır.Montrö Bogazlar Sözlesmesi, Lozan Barıs Antlasmasının, Türkiye'ninBogazlar Bölgesi üzerindeki egemenligini kısıtlayan hükümlerini ortadankaldırmıstır. Türkiye'nin Bogazlar Bölgesini askerlestirmesi, BogazlarKomisyonunun kaldırılarak yetkilerinin Türkiye'ye aktarılması öngörülmüstür.Montrö Bogazlar Sözlesmesi'nin; mevcut durumuyla Türkiye'nin hakve menfaatlerini en iyi sekilde koruyabilecek hukuki ve siyasi bir metin olduguve mevcut haliyle muhafaza edilmesi gerektigi degerlendirilmektedir

Abstract:
Bosporus, Marmara Sea and Canakkale Straits which makeconnection between Black Sea and Aegean Sea, have a unity supposed inorder for all kind of passing. The Straits those are known ?Turkish Straits? onthe world have some unique special features instead of the other straits.These features supply economic and strategical forces for the country thatpossesses Bosporus and Canakkale Straits.Ottoman Empire had had the absolute power over Bosporus and BlackSea since the conquest of Istanbul in 1453. The decisions, about the arrivalsat Black Sea and passing at straits, were taken just by Ottoman Empirewithout any limitations.The absolute sovereignty and private authority for arrangement aboutBosporus and Black Sea had been ended after 1809 ?Kala-i SultaniyeAgreement?. By this agreement the Straits Lawful Regime had been startedto arrange by double-sided agreements, not just Ottoman Empires? initiative.London Straits Agreement, signed in 1841, had brought openness forthe international trade ships and closeness for the warships at the time ofpeace in the Straits Region, moreover, this agreement had been the bases toarrange the regime of the straits until World War I.When Ottoman Empire and the countries at the same part with it in theWorld War I were supposed as defeated, Ottoman Empire had accepted toopen Canakkale and Istanbul Straits and to supply the passing to Black Seaand also the conquest of military plants at these two straits? costs by theAgreement Countries after Montrose Cease-Fire Agreement on 30 ofOctober 1918.In addition, with ?Sevres Agreement? dated by August 10, 1920 exactfreedom had been brought to the Straits and also it had been decided thatthe straits would have been opened to trade and war ships of each countryunconditionally in both war and peace.The Principle for free pass and arrival from sea and air in thesituations of peace and war had been accepted at Turkish Straits withLausanne Peace Agreement after National Struggle. Straits had been takenunder the protection supplied by National Society and the arrangementsabout Straits had been left to the international commission.The rules which had limited the sovereignty of Turkey over StraitsRegion accepted in Lausanne Peace Agreement had been put away afterMontreux Straits Agreement. It had been foreseen that Straits Region wouldbe armed by Turkey and the qualifications would be left to Turkey byremoving Straits Commission.Consequently, it is evaluated that Montreux Straits Agreement is a textwhich can protect lawful and political rights and benefits of Turkey best withits daily situation.