İskenderun'da (Hatay) sanayileşmeye bağlı göçlerin kentsel dokuya yansıması
Reflection of migrations due to industrialisation in İskenderun (Hatay) to urban tissue
Yazar: BÜLENT OCAK
Danışman: DOÇ. DR. EYLÜL KARAGEL
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Göçler = Migrations ; Hatay = Hatay ; Hatay-İskenderun = Hatay-İskenderun ; Kentsel doku =   ; Sanayileşme =

Özet:
Araştırma sahasını İskenderun şehir sınırları içerisinde bulunan 28 mahalleden tepe mahalleleri olarak ta bilinen 6 mahalle oluşturmaktadır. Bu mahalleler; Esentepe, Buluttepe, Barıştepe, Gültepe, Kocatepe ve Yıldırım Tepe'dir. "İskenderun'da Sanayileşmeye Bağlı Göçlerin Kentsel Dokuya Yansıması" araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, İskenderun şehrine ve körfez çevresindeki diğer yerleşmelere sanayi faaliyetlerine bağlı olarak gerçekleşen göçlerin kentsel doku formu üzerinde meydana getirdiği değişiklikleri ortaya koymaktır. İskenderun şehri sanayi faaliyetlerinden büyük oranda etkilenmiştir. Şehir ve çevresindeki diğer yerleşmeler sanayinin oluşturduğu nüfus akımı nedeniyle gelişim göstermiştir. Sanayiye dayalı bir göç süreci ve bunun sonucunda gelişen şehirleşme faaliyetleri körfez çevresindeki bütün yerleşmeleri etkisi altına almıştır. 
Çalışma 5 bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırma sahasının konum, genel özellikler, amaç, kapsam, araştırma soru ve hipotezleri ile sınırlılıklar konu başlıkları işlenmiştir. İkinci bölümde araştırmanın modeli ve yöntemi ana başlığı altında toplanan veriler ve analizlere yer verilmiştir. Üçüncü bölüm sanayileşme, göç ve kentsel doku etrafında şekillenen bir kavramsal çerçeveden ibarettir. Dördüncü bölüm çalışmanın bulgularının yer aldığı bölümdür. Araştırma sahasında sanayiye bağlı göçlerin kentsel dokuya olan etkileri ayrıntılarıyla işlenmeye çalışılmıştır. Bu bölümde yerleşme ve sanayinin kuruluşunu ve gelişmesini etkileyen doğal ve beşeri faktörlerden ayrıntılarıyla bahsedilmektedir. Yine aynı bölüm içerisinde sanayileşmeye bağlı göç süreci ve bu göç sürecinin sonunda oluşan yeni mahalleler ve değişen konut dokusu anlatılmaktadır.
Araştırma sahasında ilk nüfus sayımının yapıldığı 1940 yılından günümüze kadar üç önemli dönem yaşanmıştır. Bu dönemlerden ilki 1950-1955 yılları arasını kapsayan ve bölgedeki ilk sanayi faaliyetlerinin kurulmaya başlandığı dönemdir. Bu süreç hem şehirsel alanı hem de ilçe genelini tüm dönemler içerisindeki en büyük nüfus artış oranıyla derinden etkilemiştir. Araştırma sahasına Hatay ilinin ilçe ve köylerinden nüfus akımı gerçekleşmiştir. Sanayiye dayalı göçler aslında bu dönemden itibaren başlamıştır. İskenderun'a gerçekleşen ikinci dönem göçler 1970-1975 tarihleri arasında sanayiye bağlı olarak gerçekleşmiştir. 1971 yılında kurulma çalışmalarına başlanılan ve 1974 yılında ilk üretime geçen İskenderun Demir ve Çelik Fabrikası'nın göç sürecine olan etkisi çok büyük olmuştur. Ağır sanayinin kurulması ve işletmeye açılmasıyla Hatay ili ve ilçeleri dışında Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin ekonomik bakımdan geri kalmış ilçe ve köylerinden nüfus akımı yaşanmıştır. Göç süreci daha sonraki yıllarda da azalarak devam etmiştir. En yoğun dönemi bu yıllar arasında gerçekleşmiştir. Sanayileşmenin göçe olan etkisi ve buna bağlı olarak kentleşme süreci hızlı bir şekilde gerçekleşme eğilimine girmiştir. Bu dönemden 2000'li yıllara kadar göçle gelen nüfus şehir merkezinde konut bulma problemleriyle karşılaşmıştır. Arsa ve konut fiyatlarının yüksek oluşu insanları daha ucuz konut bulabilecekleri dağlık alanın yamaçlarındaki engebeli sahalara yöneltmiştir. Buna bağlı olarak şehrin dış kuşağında gecekondu mahalleleri meydana getirilmiştir. Şehirleşme süreci sadece İskenderun şehrinde hızlı bir gelişim göstermemiştir. İskenderun ilçesi sınırlarında bulunan çoğu köyün nüfus artışıyla beraber idari değişiklikleri de olmuştur. Bu idari değişim köylerin belde belediyesine dönüşmesiyle sonuçlanmıştır. Belde belediyeleri ise kırsal fonksiyondan kasaba fonksiyonuna doğru geçişin en önemli sinyallerini vermişlerdir. Böylelikle körfez çevresinde birbirine yakın konumlarda kentleşme faaliyetlerinin yerleşmeleri etkilediği görülmüştür. İskenderun şehri ve ilçesini 2000'li yıllardan sonra etkileyen faktör idari değişim faktörüdür. 2012 yılında çıkarılan büyükşehir yasası ile Arsuz ilçesi İskenderun ilçesi sınırından ayrılarak yeni bir ilçe idari sınırına kavuşmuştur. Bu durum İskenderun ilçesinin idari hizmet sahasını oldukça daraltmıştır. 
Araştırma sahasında sanayiye bağlı olarak yaşanan göçlerin yeni kurulan mahalleler üzerindeki en büyük etkisi şehrin konut dokusuna uymayan yeni konut dokularının oluşmasıdır. Ayrıca sosyo kültürel özellikleri itibariyle de farklı mahallelerin meydana gelmesine sebep olmuştur.

Abstract:
The research area consists of 6 neighbourhoods known as hill neighbourhoods from 28 neighbourhoods within the city limits of İskenderun. These neighbourhoods; Esentepe, Buluttepe, Barıştepe, Gültepe, Kocatepe and Yıldırım Tepe. The research topic is "Reflection of Migrations Due to Industrialisation in İskenderun to Urban Tissue". The most important purpose of carrying out such a study is to reveal the changes caused by the migrations to the city of Iskenderun and other settlements around the bay due to industrial activities on the urban tissue form. The city of Iskenderun has been greatly influenced by its industrial activities. This effect showed itself as a result of the great waves of migration to the city and region. An industrial-based migration process and as a result, the urbanisation activities that developed have affected all settlements around the bay.
The study consists of 5 parts. In the first part, the location, general characteristics, purpose, scope, research questions and hypotheses and limitations of the research field are covered. In the second part, the data and analyses collected under the main title of the model and method of the research are included. The third part consists of a conceptual framework shaped around industrialisation, migration and urban fabric. The fourth part is the one containing the findings of the study. In the research field, the effects of industrial migrations on the urban texture were tried to be covered in detail. In this section, the natural, historical, administrative, population and urban tissue factors affecting the establishment and development of the settlement and industry are mentioned in detail. In the same section, the migration process due to industrialisation and the new neighbourhoods formed at the end of this migration process and the changing housing texture are explained.
There have been three important periods since 1940, when the first census was held in the field of research, until today. The first of these periods is the period that covers the years 1950-1955 and the first industrial activities in the region started to be established. This process deeply affected both the urban area and the entire district with the largest population growth rate in all periods. The population flow from the districts and villages of Hatay province took place in the field. Migrations based on industry actually started since this period. As the next period, we can say that the second period covering the years 1970-1975. The effect of the Iskenderun Iron and Steel Factory, which was established in 1971 and started production in 1974, also had a great impact on the migration process. With the establishment and opening of heavy industry, there was a population flow from the economically backward districts and villages of the Eastern and Southeastern Anatolia Region, apart from Hatay provinces and districts. The migration process continued to decrease in the following years. The most intense period was realised between these years. The effect of industrialisation on migration and, accordingly, the urbanisation process tended to happen quickly. The population, which came from this period to the 2000s, faced problems with finding housing in the city centre. The high prices of land and housing has led people to the rugged areas on the slopes of the mountainous area where they can find cheaper housing. Accordingly, slums were created in the outer belt of the city. The urbanisation process has not only shown rapid development in the city of Iskenderun. Most of the villages located on the borders of Iskenderun district have had administrative changes with the increase in the population. This administrative change resulted in the transformation of the villages into town municipalities. Town municipalities, on the other hand, gave the most important signals of the transition from the rural function to the town function. Thus, it was seen that urbanisation activities in close to each other around the bay affected the settlements. The factor affecting the city and district of Iskenderun after the 2000s is the administrative change factor. With the metropolitan law enacted in 20212, Arsuz district separated from the border of İskenderun district and gained a new district administrative border. This situation has narrowed the administrative service area of İskenderun district considerably.
The biggest effect of the migrations experienced due to industry in the research field on the newly established neighbourhoods has been the formation of new housing textures that do not fit the housing texture of the city. In addition, it has caused different neighbourhoods to occur due to its socio-cultural characteristics.