Türkçede adöbeği ve bilgi yapısı
Nominal phrases and information structure in Turkish
Yazar: ECE ATAMBAY ERTÜRK
Danışman: PROF. DR. SELÇUK İŞSEVER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Türkçe = Turkish

Özet:
Bu çalışma Türkçenin adcıl alanında tümcesel alandakine benzer bir bilgi yapısı
görünümü olup olmadığını sorgulamaktadır. Bilgi yapısı çoğunlukla tümce düzeyinde
incelenmiş ve bu düzeye ait olduğu düşünülmüştür. Ancak TümÖ (Tümleyici Öbeği)
ve BelÖ (Belirleyici Öbeği) arasında parallellik olduğu görüşü ortaya çıktıktan sonra
BelÖ'nün bilgi yapısı da çeşitli dillerde çalışılan bir konu olmuştur. Bu görüşe göre,
BelÖ'nün işlevsel kategorileri ile TümÖ'nün işlevsel kategorileri eşdeğerdir. Bu
sebeple tümce düzeyinde gözlemlenen bilgi yapısının BelÖ düzeyinde de
gözlemlenebileceği iddia edilmiştir. Çalışmada, bilgi yapısı alanyazınında BelÖ-içi
bilgi yapısı ile ilgili tartışmalar, Türkçe açısından değerlendirilmiştir. Alanyazında bu
bağlamda sunulmuş olan önerilerin Türkçe BelÖ'ler için geçerli olup olmadığı
sorgulanmıştır. Benzer çalışmalarda incelenen tamlayan, gösterici, sayı ve sıfatların
bulunduğu BelÖ yapıları Türkçe için değerlendirildiğinde, bu yapılarda odaklama
amacı ile bir taşıma yapılmadığı gözlemlenmiştir. Bu yapılar içindeki birimler
odaklanmak istendiğinde bu yerinde vurgu almaları yolu ile gerçekleşmektedir.

Ayrıca, TümÖ ve BelÖ düzlemleri arasındaki benzerliklere örnek olarak sunulan adarkası konumun, eylem-arkası konuma benzer olarak odağa izin vermediği iddiası
incelenmiş ve bazı anadili konuşucularının farklı dilbilgisel yargılara sahip olduğu ve
bu durumun iddiayı zayıflattığı öne sürülmüştür. Bunlara ek olarak, tümce düzleminde
gözlemlenmesine rağmen BelÖ düzleminde gözlemlenmeyen iki farklı taşımadan
bahsedilmiştir. Türkçe tümcelerde eklentiler eylem ardına taşınabiliyorken aynı taşıma
BelÖ düzleminde gerçekleşmemektedir. Özgüllük-dışı yalın AÖler tümce düzleminde
e-ardına taşınabilmektedir ancak bu birimlerin BelÖ düzleminde ad-ardına taşınamadığı gözlemlenmiştir. Ayrıca, iddia edilenin aksine, TümÖ ve BelÖ'nün
konulaştırma açısından bütünüyle benzer olmadığı da görülmektedir: yalın AÖ'ler
tümce düzleminde t-başına taşınarak konulaştırılabilirken BelÖ içinde böyle bir taşıma
dilbilgisi dışıdır. Bu durum TümÖ ve BelÖ arasında benzer olmayan bir başka özellik
olarak göze çarpmaktadır.

Sonuç olarak, incelenen örneklerde, BelÖ-içinde gerçekleşen sözcük sıralamasındaki
değişimlerin bilgi yapısı ile bağlantılı olmadığı, bunun yerine odaklama aracı olarak
vurgunun kullanıldığı ve TümÖ-BelÖ düzlemlerinin bilgi yapısal olarak tüm yönleri
ile paralel olmadığı sonucuna varılmıştır. Bilgi Yapısının tümce düzeyine ait olduğu
ve BelÖ düzeyinde bilgi yapısal özellikler aramanın çeşitli kuramsal sorunlara yol
açtığı sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar sözcükler: Bilgi Yapısı, Konu Öbeği, Odak Öbeği, Belirleyici Öbeği, Ayrık-BelÖ Varsayımı

Abstract:
This study questions whether there is information structure in the nominal domain
similar to sentential domain in Turkish. Information structure has mostly been
examined at the sentence level and is thought to belong to this level. However, after
the idea that there is a parallelism between Complementizer Phrase and Determiner
Phrase emerged, the information structure of DP became a subject studied in various
languages. According to this view, the functional categories of DPs and the functional
categories of CPs are equivalent. For this reason, it has been claimed that the
information structure observed at the sentence level can also be observed at the DP
level. In the study, the discussions about the DP-internal information structure were
evaluated in terms of Turkish. It has been questioned whether the suggestions
presented in the literature in this context are valid for Turkish DPs.

When DP structures, which include complements, demonstratives, numbers and
adjectives, examined in similar studies, were evaluated for Turkish, it was observed
that there was no movement for the purpose of focusing in these structures. When the
units in these structures are intended to be focused, this is achieved by being stressed
in-situ. In addition, the claim that the elements following the head noun, similar to the
elements following the verb, cannot be focused, was examined and it was suggested
that some native speakers have different grammatical judgments and that this situation
weakens the claim. In addition to these, two different movements, which are observed
in the sentence level but not in the DP level, were mentioned. While the tail can be
moved after the verb in Turkish sentences, the same movement does not occur in the
DP level. Non-specific bare NPs can be moved to the position after the verb in the sentence level, but it was observed that these units cannot be moved to the position
behind the in the DP level. Moreover, contrary to what is claimed, it is seen that CP
and DP are not completely similar in terms of topicalization: while bare NPs can be
topicalized by being moved to the sentence initial position in the sentence level, such
a movement is ungrammatical in DP. This situation stands out as another feature that
is not similar between CPs and DPs.

Consequently, it was concluded that in the examples examined, the changes in word
order occurring within DPs were not related to the information structure, instead, stress
was used as a focusing tool, and CP-DP levels are not parallel in all aspects of
information structure. In addition, it was concluded that information structure belongs
to the sentence level and that searching for information structural features in DP level
leads to various theoretical problems.

Keywords: Information Structure, Topic Phrase, Focus Phrase, Determiner Phrase,
Split-DP Hypothesis