Sanayi kümelerinin başarısında sosyal sermayenin rolü: Ankara ve Konya makine imalat sanayi örneği
Role of social capital in success of industrial clusters: the case of mechanical engineering industry of Ankara and Konya
Yazar: ÖZER KARAKAYACI
Danışman: PROF. DR. İCLAL DİNÇER
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Coğrafya = Geography ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Bölgesel coğrafya = Regional geography ; Bölgesel kalkınma = Regional development ; Bölgesel kalkınma = Regional development ; Bölgesel planlama = Regional planning

Özet:
Ekonomik coğrafya ve bölgesel kalkınma yazını son otuz yıldan buyana, sanayi kümelerinin arka planını oluşturan unsurların anlaşılması ve çözümlenmesi üzerine odaklanmaktadır. Sanayi kümelerine yönelik ilginin artması, sanayi kümelerinin başarısındaki temel faktörlerin belirlenmesi ve yeni kümelenme stratejilerine yönelik politikaların üretilmesine yönelik alternatif arayışları zorunlu kılmaktadır. Bu arayışların, sanayi kümelerinin başarısının bir diğer önemli unsuru olarak kabul edilen yoğun işbirliği süreçlerinin anlaşılması ve çözümlenmesi açısından sosyal sermaye, sosyal ağlar, güven, yakınlık gibi kavramları temel alan kuramlar üretilmesi üzerine odaklandığı görülmektedir.Bu gelişmelere paralel olarak tez çalışmasında, sanayi kümelerinin başarısına etki eden sosyal ve kültürel faktörler bütünü olarak tanımlanan sosyal sermayenin, kümede ortaya çıkan bilgi ağlarının yapısı ve özellikleri ile sanayi kümelerinin bilişsel ve ekonomik performansı üzerindeki rolünün belirlenmesi amaçlanmıştır. Bir sanayi kümesinde başarısının temel göstergesi olan bilişsel ve ekonomik performans kurumlar, organizasyonlar ve firmalar gibi aktörler arasındaki bilgi ağlarının enformel ve formel yollarla ortaya çıkan sosyal sermaye unsurları aracılığıyla gelişir. Bir başka deyişle, sosyal sermaye aktörler arasındaki bilgi paylaşımı ve bilgi yayma sürecine yardım etmenin yanında, kümede farklı işbirlikleri ve rekabetçi yapıların gelişmesine de olumlu katkıda bulunmaktadır. Bu bağlamda tez çalışması; genel çerçevesi itibarıyla ?sosyal sermaye; bilgi ağlarının yapısı ve özellikleri ile sanayi kümelerinin bilişsel ve ekonomik performansı üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir? varsayımına dayandırılmıştır. Bu varsayım bağlamında, tez çalışması iki temel sorunun cevaplandırılması üzerine kurgulanmıştır. Birincisi, sanayi kümelerinde bilgi ağları açısından farklı rollere ve pozisyonlara sahip firmalarda, sosyal sermaye ve firma özellikleri açısından da farklılaşma olup-olmadığıdır. İkincisi, sosyal ve kültürel bir varlık olarak tanımlanan sanayi kümelerinin başarısında, sosyal sermaye belirleyici bir role sahip midir? Sanayi kümelerinin başarısında sosyal sermayeye ilişkin bir tipolojiden bahsedilebilip-bahsedilemeyeceğidir.Bu tez çalışmasının; ekonomik coğrafya ve bölgesel kalkınma yazınında sosyal sermaye ve güven gibi soyut kavramların sanayi kümeleri özelinde nasıl ölçümlenmesi gerektiğine ilişkin sorunsala alternatif çözüm(ler) üretilmesi ve bölgesel kalkınma politikalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Dolayısıyla tez çalışmasının hedeflenen katkısının sağlanabilmesi açısından kapsamlı bir kaynak taraması ile elde edilecek bulguların karşılaştırılabilir olması ve amaca yönelik uygun metodolojik çerçevenin belirlenmesinin yanı sıra, örneklem alanların seçim ölçütleri de büyük önem taşımaktadır.Bu çerçevede, tez çalışması kapsamında; üretim yapısı ve sosyal?ekonomik özellikleri açısından farklı özellikler gösteren iki farklı bölge seçilerek, anket ve derinlemesine görüşme yöntemiyle elde edilen bulguların karşılaştırılmalı değerlendirilmesine dayanan bir metodoloji izlenmiştir. Bu metodolojik izlence kapsamında; derinlemesine görüşme yöntemiyle elde edilen betimletici verilerin sentezlenmesi, sosyal sermaye gibi soyut bir kavrama ilişkin yaklaşımların daha sağlıklı değerlendirilmesine olanak sağlamıştır.Tez çalışmasının kuramsal arka planı, güncel bölgesel kalkınma, ekonomik coğrafya ve sanayi kümeleri yazını ile ekonomik mekânın sosyal atmosferini tanımlayan sosyal sermaye kavramlarına dayanmaktadır.Tez çalışması yedi ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümü, çalışmanın amacı ve kapsamının belirlendiği giriş bölümüdür. Çalışmanın genel çerçevesinin çizildiği ve kuramsal tartışmaların yapıldığı ikinci bölüm, aynı zamanda çalışmada elde edilen bulgular ile karşılaştırılabilir kuramsal temeli oluşturmaktadır.Üçüncü bölüm, çalışmanın araştırma yöntem?tekniklerinin belirlenmesi, hipotezlerin açıklanması?ortaya konulması ve alan çalışmasının tasarımı gibi metodolojik açıklamaları içermektedir.Bu çerçevede, ekonomik büyüme ve yenilikçilik aktiviteleri gibi firma performansını tanımlayan değişkenler ile sosyal ağlar, güven ve yakınlık gibi sosyal sermaye değişkenlerinin belirlenmesi, bu değişkenlerin ölçülmesi ve sosyal sermaye unsurlarının firma bilişsel ve ekonomik başarısı üzerindeki etkilerini belirlenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesi üçüncü bölümün konusunu oluşturmaktadır.Dördüncü bölüm, çalışma alanlarının imalat sanayi yapısı ve özellikleri ile çalışma yapılan sektöre ilişkin girişimci ve firma özelliklerine ilişkin genel değerlendirmeler yer almaktadır. Ayrıca, bölgenin üretim organizasyonu ve yapısı ile girişimci özellikleri bağlamında küme başarısına yönelik değerlendirmeleri de içermektedir.Beşinci bölümde, bilgi ağları bağlamında firmaların küme içindeki rolü ve pozisyonuna ilişkin analizler gerçekleştirilmiştir. Bu analizler sonucu, firma özellikleri ve sosyal sermaye potansiyellerinin nasıl farklılaştığı değerlendirilmiştir.Altıncı bölümünün konusu, sosyal ağlar, güven ve yakınlık gibi sosyal sermaye unsurlarının firma bilişsel ve ekonomik başarısı üzerindeki etkilerinin belirlenmesi ve çalışma alanları için sosyal sermaye tipolojilerinin geliştirilmesidir.Son bölümde ise; bilgi ağları açısından farklı rollere sahip firmaların sanayi kümelerinin bilgi ve öğrenme alt yapısı açısından önemi, bilgi ve öğrenme kapasitesi yüksek firmaların sahip oldukları sosyal sermaye -sosyal ağlar, güven, yakınlık gibi- potansiyelleriyle firma yenilikçilik aktiviteleri ve başarısı üzerindeki etkileri her iki çalışma alanı ve uluslararası örnekler üzerinden tartışılmıştır.Sosyal sermayenin firma başarısı üzerindeki etkilerinin, sanayi kümeleri örneğinde karşılaştırılmalar yoluyla belirlenmesi üzerine odaklanan bu tez çalışması sonucunda; bilgi ağları özelinde küme içinde farklı pozisyonlarda bulunan firma özelliklerinin ve sosyal sermaye unsurlarının, sanayi kümelerinin başarısında -özellikle yenilikçilik aktiviteleri ve ekonomik performans düzeyinde- önemli ve etkin rol oynadığı belirlenmiştir. Özetlenirse; tez çalışması sonucunda ulaşılan bulgular ?bilgi ağlarının? ve ?sosyal sermayenin? küme başarısındaki rolü olmak üzere iki başlık altında vurgulanabilir:Birincisi, Ankara ve Konya örneklem alanları düzeyinde, bilgi ağları açısından merkezi konumda bulunan firmaların, bölge ve kümenin başarı açısından önemli roller üstlendiği ve kümenin öğrenme sürecine olumlu yönde katkı sağladığıdır.İkincisi ise; sosyal sermaye unsurlarının firma bilişsel ve ekonomik performansı üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olmasına karşın; Ankara ve Konya örneklem alanları düzeyinde sosyal sermaye kavramı için ortak bir tipolojinin geliştirilemediğidir. Başka bir ifadeyle; gerek değişkenler ve değişkenlere ilişkin verilerin toplanması gerekse elde edilen değişkenlerin ölçülmesi açısından örneklem alanlar düzeyinde sosyal sermaye gibi soyut bir kavrama ilişkin belirli bir tipolojinin varlığından söz edilmesinin ?bugün için? mümkün olmadığıdır.Anahtar kelimeler: Sanayi kümeleri, bilgi ağları, sosyal sermaye, sosyal ağlar, güven, yakınlık, sosyal ağ analizi.

Abstract:
Economic geography and regional development focus on the comprehension and analysis of components that forms the background of the industrial clusters. Increasing attention towards industrial clusters oblige the search of alternatives determining of main factors in the success of industrial clusters and creating policies for new clustering strategies. It is seen that these searches focus on the theories which are based on concepts such as social capital, social networks, trust, and proximity in the sense of comprehension and analysis of intensive cooperation which is accepted as another important factor for the industrial clusters success.The aim of this thesis is to determine the role of social capital that it is defined as the components of social and cultural factors directly affecting the industry clusters success in the concept of cognition and economic performance of industry clusters and the resulting structure of knowledge networks in the cluster. The main indicators of an industry cluster success are cognition and economic performance that it is developed by means of the elements of social capital consisting of both informal and formal relationships of knowledge networks between actors such as organizations, firms, and institutions. In other words, social capital is contribute to the development of collaboration and competition inside the clusters and also help to sharing knowledge and information spreading between the actors of social capital. In this concept, the thesis is based on a hypothesis that ?there is a determinant effect between the characteristics of knowledge network and the economic performance and innovation activities of industry clusters on social capital?. In the scope of this information, the thesis study is based on the answering the two main questions. Firstly, it is whether or not the differentiations in the concept of knowledge network between firms having different roles and positions inside industry cluster in terms of social capital and firms characteristics. And secondly, does social capital have a defining role in the success of industry clusters that defined as social and cultural entity and it is the question of whether there is a typology about social capital success or not.It is considered that this thesis is contributed to the literature of economical geography and regional development in the sense of creating alternative for the problem of how the abstract concepts such as social capital and trust in the industrial clusters in particular. Therefore, it is of great importance for the findings that are obtained by a comprehensive literature review to be comparative and determination of purposive methodological frame as well as election criteria of the sampling area in terms of providing the target contribution of thesis study.In this frame, in the scope of thesis study, two regions that have different features in terms of production structure and social-economical characteristics are chosen; a methodology was pursued based on the comparative evaluation of findings that were obtained by survey study and in-depth interviews. In the scope of this methodological program, synthesis of qualitative data obtained by depth interview method enabled a better evaluation of the approaches about an abstract concept such as social capital.Theoretical background of thesis is based on social capital concepts which describe social atmosphere of economical environment with the literature of current regional development, economical geography and industrial clusters.This thesis consists of seven chapters. The first chapter of the study is the introduction part in which the purpose and scope of the study is explained. The second chapter of the thesis in which the general frame and theoretical discussions are given also composes the findings of the study and comparative theoretical basis.The third chapter includes methodological explanations relating such as determination of research methods-techniques, definition and presentation of hypotheses and the design of field survey. In this framework, determination of variables such as economic growth and innovation activities that describe the firm performance and social capital variables such as social networks, trust and proximity; measurement of these variables and development of methods for the determination of effects of social capital elements on firm cognition and economical success compose the subject of third section.The fourth chapter consists of general evaluations not only the structure and characteristic of manufacturing industry but also the entrepreneurship and firm characteristics inside manufacturing industry in case study areas. Also, it includes some evaluations relation with the cluster success both the production organization and structure of the region and entrepreneurial characteristics.In the fifth chapter, the analyses relating the roles and positions of firms in cluster in the concept of knowledge network were done. The result of theses analyses were evaluated how to differentiate firm characteristics and potentials of social capital.The subject of the sixth chapter is the determination of the effects of social capital components such as social networks, trust and proximity on the innovation activities and economical success of firms and the development of social capital typologies for working fields.The last chapter of the thesis study is separated for the discussion of effects of social capital elements ? social networks, trust and proximity ? on firm innovation activities and success in industrial clusters and evaluation of these together with World samples according to sampling fields.As a result of this thesis study which is focused on the determination of the effects of social capital on cognitive and economical success in the sample of industrial clusters by comparisons; it was determined that the characteristics of firms and social capital elements which are in different positions inside clusters within information networks play important and effective role in the industrial clusters success ? especially in the level of innovation activities and economic performance. In this concept, the results obtained at the end of thesis study can be explained under two titles as called ?the role of knowledge network for cluster success? and ?the role of social capital for cluster success?.Firstly, firms in the central position in terms of knowledge network, in the case study for Ankara and Konya, have important roles for the region and cluster success and positive contribution to the learning process of cluster.Secondly, the social capital elements have a significant determinant effect on innovation and economic performance of firms; however a common typology is not developed for social capital concept in machine industry clusters in the case study for Ankara and Konya. In other words; it is not possible ? at least for today - to talk about a specific typology about an abstract concept such as social capital in the case study areas in terms of the measurement of both variables and collection of data about variables and the measurement of obtained variables.Keywords: Industrial clusters, knowledge networks, social capital, social networks, trust, proximity, social network analysis