Türkiye Türkçesi ağızlarında ikincil uzun ünlüler
Secondary long vowels in Turkey Turkish dialects
Yazar: EZGİ ARAL
Danışman: PROF. DR. AHMET BURAN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkiye Türkçesi Ağızlarının önemli özelliklerinden biri de uzun ünlüleri bünyesinde muhafaza etmesidir. Uzun ünlüler birincil /aslî uzun ünlüler ve ikincil /dolaylı uzun ünlüler şeklinde iki başlık altında değerlendirilirler. Birincil uzun ünlüler; dilin bilinen ilk örneklerinden itibaren uzun olan ve anlam ayırt edici özelliği bulunan herhangi bir ses olayı sonucunda oluşmamış olan ünlülerdir. İkincil uzun ünlüler ise; dilin bilinen ilk örneklerinden itibaren uzun olmayan çeşitli ses olayları neticesinde meydana gelen anlam ayırt edici özelliği olmayan ünlülerdir.
Ağızlar yazı dili gibi belirli bir kurala bağlı olmadıkları için ses olayları daha fazla görülmektedir. Bu ses olayları da ikincil uzun ünlülerin oluşmasına sebep olmuşturr. İkincil uzun ünlülerin oluşmasında ünsüz erimesi / düşmesi, hece kaynaşması, hece düşmesi, sözcük birleşmeleri, ünlü karşılaşmaları, ünsüz ikizleşmesi, ünlü düşmesi vb. ses olayları etkili olmuştur.
Çalışma girişten sonra ilk olarak ünlüler hakkında detaylı bilgiler verilerek başlamıştır. İkinci bölümde birincil uzunluklar değerlendirilip hakkında detaylı bilgiler ve örnek kelimelere yer verilmiştir. Bu kelimeler; asli olarak Ana Türkçeden itibaren uzun olanlarTürkçe kökenli kelimeler adı altında ve alıntı kelimeler de yabancı kökenli kelimeler altında iki ayrı başlık şeklinde değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise ikincil uzun ünlülerle ilgili detaylı bilgiler verildikten sonra metinlerden taranıp elde edilen örnekler ilgili başlıklar altında sıralanmıştır. Sözcük kök ve tabanlarında ve eklerde başlığı altında değerlendirilen kelimeler Türkçe kökenli kelimeler ve yabancı kökenli kelimeler şeklinde sınıflanarak gösterilmiştir. 
Çalışmada bazı başlıklar spss programı ile tablolar oluşturularak sayısal veriler de elde edilmiştir. Çalışma sonunda yer alan haritalar ile de bazı ünsüz erimelerinin / düşmelerinin  ve hece kaynaşmalarının kullanım alanları belirlenmiştir.

Abstract:
One of the impotant features of Turkey Turkish dialects is that they preserve long vowels. Long vowels can be evaluated under two headings as primary / substantive long vowels and secondary / indirect long vowels. Primary long vowels; they are voels that has been long since the first known examples of the language and have not been formed as a result of any phonetic event that have semantic distinguishing features. Secondary long vowels; since the first known examples of the language, they are vowels that do not have a distinctive feature that are formed as a result of various phonetic events that are not long.
Since dialects are not bound to a certain rule like written language, sound events are seen more. These sound events also caused the formation of secondary long vowels. Consonant dissolution / drop, syllable fusion, syllable drop, word mergers, voowel encounters, consonant twinning, vowel drop etc. in the formation of secondary long vowels sound events.
The study started by giving detailed information about the vowels after the introduction. İn hte second party, primary lengths are evaluated and detailed information and sample words are given. These word; as a matter of fact, the longer ones from the main Turkish longuage were evaluated under the words of Turkish origin and the borrowed words were evaluated as two seperate headinds under the words of foreign origin. İn the third pary, after giving detailed information about the secondary long vowels, the samples obtained by scannig the texts are listed under the relevant headings. The words evaluated under the hesding of Word roots and bases and suffixes are shown by classifying them as Turkish orgin words and foreign words.
In the study, numerical data were also obtained by creating tables for same headings with spps program. Wiht rhe maps at the end of the study, the usage areas of some consonant dissolution / drop and syllable conjugations were determined.