Sosyal bilgiler dersinde kültür okuryazarlığı: Öğretmen ve öğrenci görüşleri
Cultural literacy in social studies education: Teacher and student's views
Yazar: FEYYAZ PEHLİVAN
Danışman: PROF. DR. BANU ÇULHA ÖZBAŞ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Kültür = Culture ; Okuryazarlık = Literacy

Özet:
Bu çalışmanın amacı, sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve ortaokul 5, 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin kültür okuryazarlığının kültürü kavrama boyutuna ilişkin görüşlerinin neler olduğunu betimlemektir. Bu çalışmanın problemine tarama modeli işe koşularak cevap aranmaya çalışılmıştır. Araştırmanın çalışma grubu, 2023-2024 eğitim-öğretim yılında tabakalı örneklem ile belirlenen, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı olarak Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan bir ilin merkez ilçelerindeki okullarda görev yapan 19 kadın, 18 erkek öğretmen olmak üzere toplamda 37 sosyal bilgiler öğretmeninden ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan bir ilin merkez ilçelerinde bulunan İl Millî Eğitim Müdürlüğü tarafından uygulama yapılmak üzere izin verilen ortaokullarda eğitim gören 5, 6 ve 7. sınıf seviyesindeki 99 kız, 75 erkek olmak üzere toplam 174 öğrenciden oluşmaktadır. Araştırmada sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve ortaokul öğrencilerinin kültür okuryazarlığının kültürü kavrama boyutunu belirlemek için açık uçlu sorulardan oluşan görüş formu ve kültür okuryazarlığına ilişkin kültür kavramlarına (kültür, kültürel miras, kültürel değişim ve kültürlerarası duyarlılık) yönelik kelime ilişkilendirme testi kullanılmıştır. Araştırmada elde edilen verilerin analizinde içerik ve betimsel analiz süreçleri işe koşulmuştur. Araştırma sonucunda kelime ilişkilendirme testi (KİT) ile kültür kavramlarına  (kültür, kültürel miras, kültürel değişim ve kültürlerarası duyarlılık)ilişkin elde edilen bulgular tablolaştırılarak incelenmiş, tekrarlanan kelimeler dikkate alınarak belirlenen kesme noktaları doğrultusunda zihin haritaları oluşturulmuştur. Araştırmanın sonucunda; kültür kavramlarına ilişkin kelime ilişkilendirme testinde verilen (kültür, kültürel miras, kültürel değişim ve kültürlerarası duyarlılık) anahtar kavramları, öğretmen ve öğrenciler tarafından toplamda 298 cevap kavramla ilişkilendirilmiştir. Araştırma grubunda yer alan sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul 5,6 ve 7.sınıf öğrencilerinin kültür, kültürel miras, kültürel değişim ve kültürlerarası duyarlılık kavramlarına ilişkin algılarının birbirine benzer olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
         Araştırmada görüş formundan elde edilen bulgular incelenmiş ve sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul öğrencilerinin kendi kültürlerini hangi özellikleri ile tanımladıklarına ilişkin cevapları incelendiğinde sosyal bilgiler öğretmenleri ile 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin kültürlerini en çok yeme-içme kültürü teması kapsamında yer alan yemekler ile tanımladıkları belirlenmiştir. 5. sınıf öğrencilerinin ise sosyal bilgiler öğretmenleri, 6 ve 7. sınıf öğrencilerinden farklı olarak kendi kültürlerini ve özelliklerini etnik unsurlar teması kapsamında yer alan gelenek-görenekler ile ifade ettikleri sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul öğrencilerinin kendi kültürlerine yakın olan ve iyi anlaşacakları kültür çerçevesinde en çok komşu ülkeler temasında yer alan Azerbaycan kültürünü kendi kültürlerine yakın özelliklere sahip olan ülke olarak gördükleri belirlenmiştir. Kendi kültürlerinin diğer kültürlerle benzer unsurların neler olduğuna ilişkin sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul öğrencilerinin ortak cevap olarak yeme-içme kültürü teması kapsamında olan yemekler ifadesini sıklıkla belirttikleri sonucuna ulaşılmıştır. Tüm katılımcıların Türkiye'deki kültürlere benzeyen diğer kültürlerin ortak özelliklerini yeme-içme kültürü bağlamında açıkladığı belirlenmiştir. Katılımcıların Azerbaycan, Yunanistan ve Suriye'nin yeme-içme kültürü bakımından Türkiye'deki kültürlerle benzediğini düşündükleri elde edilen bulgular neticesinde ortaya koymuştur. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul öğrencilerinin kültüre yönelik görüşlerini yaşın, cinsiyetin ve yaşanılan yerin etkileyip etkilemeyeceğine ilişkin görüşleri farklılık göstermiştir. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve 6. sınıf öğrencileri yaşın kültüre yönelik görüşlerini etkilemeyeceğine inandıkları için sorulan sorulara yönelik aynı şekilde cevap verdikleri belirlenmiştir. 5 ve 7. sınıf öğrencileri ise yaşın kültüre yönelik görüşlere etkisi olduğunu, bu durumun farklı cevapların verilmesine neden olacağını ifade ettikleri sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve 6. sınıf öğrencilerinin cinsiyet fark etmeksiniz herkesin kültüre yönelik sorulara aynı cevapları verecekleri cinsiyetin kültüre yönelik görüşleri etkilemediği sonucuna ulaşılmıştır. 5 ve 7. sınıf öğrencileri ise cinsiyetin kültüre yönelik görüşleri etkilediğini, bu nedenle farklı cinsiyetteki kişilerin farklı cevaplar verecekleri sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve 6. sınıf öğrencileri yaşanılan yerin kültüre yönelik görüşleri etkilemeyeceğini belirtmişlerdir. Sosyal bilgiler öğretmenleri ve 6. sınıf öğrencileri yaşanılan yerin kültüre ilişkin görüşleri etkilemediği bu nedenle aynı cevapları verecekleri sonucuna ulaşılmıştır. 5 ve 7. sınıf öğrencileri ise yaşanılan yerin kültüre ilişkin görüşleri etkilediğini bu nedenle sorulara verilecek cevapların farklı olacağı sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
The aim of this study is to examine the views of social studies teachers and secondary school 5th, 6th and 7th grade students on the culture comprehension dimension of cultural literacy. The problem of this study was tried to be answered by employing the survey model. The study group of the research consists of a total of 37 social studies teachers, 19 female and 18 male teachers working in the schools in the central districts of the province located in the Southeastern Anatolia region affiliated to the Ministry of National Education, determined by stratified sampling in the 2023-2024 academic year, and a total of 174 students, 99 female and 75 male, in the 5th, 6th and 7th grades, studying in secondary schools in the central districts of the province located in the Southeastern Anatolia region, which are permitted by the Provincial Directorate of National Education to carry out the application. In this study, it was aimed to reach a rich and mutually supportive data diversity by utilising more than one data collection tool. Questionary and a word association test for cultural concepts related to cultural literacy (culture, cultural heritage, cultural change and intercultural sensitivity) were used to determine the cultural comprehension dimension of cultural literacy of social studies teachers and secondary school students.Content and descriptive analysis processes were employed in the analysis of the data obtained in the study. As a result of the research, the findings obtained from the word association test (WIT) regarding the concepts of culture (culture, cultural heritage, cultural change and intercultural sensitivity) were tabulated and analysed, and mind maps were created in line with the cut-off points determined by considering the repeated words. As a result of the research; the key concepts given in the word association test related to the concepts of culture (culture, cultural heritage, cultural change and intercultural sensitivity) were associated with a total of 298 answers by teachers and students. It was concluded that the perceptions of social studies teachers and secondary school 5th, 6th and 7th grade students in the research group regarding the concepts of culture, cultural heritage, cultural change and intercultural sensitivity were close to each other.
        In the study, the findings obtained from the semi-structured interview form were analysed and when the answers of social studies teachers and secondary school students regarding the characteristics of their own cultures were examined, it was determined that social studies teachers, 6th and 7th grade students defined their cultures mostly with the foods within the scope of the food and beverage culture theme. 5th grade students, on the other hand, unlike social studies teachers, 6th and 7th grade students, expressed their culture and its characteristics with traditions and customs under the theme of ethnic elements. It was determined that social studies teachers and secondary school students saw the culture of Azerbaijan, which was mostly included in the theme of neighbouring countries within the framework of the culture that is close to their own culture and with which they will get along well, as the country that has characteristics close to their own culture. It was concluded that social studies teachers and secondary school students frequently stated the expression of food within the scope of the theme of food and beverage culture as a common answer regarding the similar elements of their own cultures with other cultures. It was determined that all participants explained the common features of other cultures similar to the cultures in Turkey in the context of food and beverage culture. As a result of the findings, the participants revealed that Azerbaijan, Greece and Syria are similar to the cultures in Turkey in terms of food and beverage culture. Social studies teachers 'and secondary school students' views on culture related to age, gender and place of residence differed. It was determined that social studies teachers and 6th grade students would give the same answers to the questions asked because age would not affect their views on culture. It was concluded that 5th and 7th grade students stated that age had an effect on their views on culture and that this situation would cause different answers to be given. It was concluded that social studies teachers and 6th grade students would give the same answers to the questions about culture regardless of gender and that gender did not affect the views on culture. The 5th and 7th grade students, on the other hand, concluded that gender affected their views on culture, and therefore people of different genders would give different answers. Social studies teachers and 6th grade students stated that the place of residence does not affect the views on culture. Social studies teachers and 6th grade students concluded that the place of residence does not affect the views on culture, so they will give the same answers. 5th and 7th grade students concluded that the place of residence affects the views on culture, so the answers to the questions will be different.