Kent ve su ilişkisinin arıklar üzerinden değerlendirilmesi: Denizli Çaybaşı Mahallesi örneği
Evaluation of the relationship between city and water through canals: Denizli Çaybaşi Neighborhood example
Yazar: SENA ALKIN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MELİH BİRİK
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Su, geçmişten beri kentlerin yaşam alanlarını oluştururken, yer seçiminde belirleyici olan önemli bir bileşendir. Yerleşimlerin suyu kullanmak için oluşturdukları kanal sistemlerinin ekonomik ve sosyo kültürel getirileri olmuştur. Denizli kent merkezinin yakın çevresinde bulunan su kanallarının Antik dönemden günümüze kadar yerleşim alanlarında ve tarım arazilerinin sulanmasında kullanıldığı Laodikya Antik Kenti'ne ait izler üzerinden okunabilmektedir. Aynı şekilde günümüzde kent dokusunun su kültürüyle yakın etkileşimde olduğunu gösteren tespitler yapılmıştır. Buradan yola çıkılarak tez çalışması Denizli'de su ve kent etkileşimini su kanalları üzerinden tartışmaya açmaktadır.
Tez çalışmasında incelenen Denizli Çaybaşı mahalle biriminde, tespit edilen su sisteminin geçmişte kent dokusuyla önemli etkileşim içerisinde olduğu, yalnızca fiziksel çevreyi biçimlendirmekle kalmayıp kentin sosyokültürel yapısını da etkileyen önemli bir bileşen olduğu görülmüştür. Bu kanallar bölgede yerel dilde arık olarak tanımlanmaktadır. Kentlinin yaşama kültüründe ve kent kimliğinin oluşmasında önemli bir etkisi vardır. Bu çalışmada, Denizli'de kentin su ile ilişki kurmasını sağlayan su sisteminin tespit edilmesi, arıkların geçmişte ve bugün kentle kurduğu etkileşimin tanımlanması, bu etkileşimin zayıflayıp ortadan kalkmasının mekânsal ve sosyal yapıya nasıl yansıdığı analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular ışığında varlığını sürdüren az sayıda arık örneğinin kültürel miras ögesi olarak kente nasıl kazandırılabileceği tartışılmıştır. Çalışma alanında, arıklar ve yerleşim dokusu arasındaki etkileşimin ortaya çıkartılması için morfolojik analiz yöntemlerinden faydalanılmış, yapılı çevre dokusu, su yolları ve topoğrafya ilişkisi arasındaki güçlü bağ belirlenmiştir. Bu bağın geçmişten günümüze günlük yaşama nasıl yansıdığı tespit edilmiştir.
Çalışma çıktılarının değerlendirilmesi sonucunda yerleşim alanında kentsel dokunun kamusal alanlardan özel alanlara kadar doğal yapıyla ilişkisinin zayıflasa da korunduğu ve değerlendirilebilir potansiyeller barındırdığı görülmüştür. Geçmiş dönemlerde alanda bulunan çay sularının evlerde kullanılabilmesi için sokaklardan geçirildiği, buradan evlerin bahçelerine ve içlerine kadar devam ettiği görülmüştür. Arıklar konutların konumlarına göre biçimlenmiştir. Kamusal alanlardaki, özel açık alandaki ve iç mekânlardaki arıklar, alana görsel ve iklimsel katkı sağlayıp, doğa temelli altyapı olarak desteklemiştir. Hızlı kentleşmenin ardından doğal altyapının yerini teknik altyapının alması ile doğa temelli çözümler ortadan kalkmıştır. İnsan, su ve kent ilişkisi kopmuştur. Buna karşın, arıklar hala değerlendirilebilir kültür mirası olarak varlığını sürdürmektedir.
Günümüzde iklim değişikliğinin kentlerde etkisinin görülmesiyle doğa temelli çözümlerin kente yeniden kazandırılması konusu gündemi oluşturmakta ve dünya genelinde buna yönelik çözümler geliştirilmektedir. Çalışma alanında suyun, yeşil ve mavi altyapı sistemi olarak kente kazandırılması ile, kentin sahip olduğu çevresel değerin ve bununla birlikte sosyal, kullanım ve değişim değerinin artacağı görülmüştür. Kentin su ile ilişkili yaşama biçimini sağlayan arıkların oluşturduğu kültürel miras yeniden açığa çıkarılarak geleceğe aktarılması bu anlamda önem taşımaktadır.

Anahtar kelimeler: Çaybaşı mahallesi, kentsel değişim, su ve kent ilişkisi, yeşil-mavi altyapı, kültürel miras

Abstract:
Water is an important component that determines the location selection, while creating the living spaces of cities since the past. The canal systems created by the settlements to use water have had economic and socio-cultural benefits. It can be read on the traces of the ancient city of Laodikeia, where the water canals in the surroundings of the city center of Denizli were used in the settlements and irrigation of agricultural lands from the ancient period to the present. Likewise, determinations have been made that the urban fabric is in close interaction with the water culture today. Based on this, the thesis study opens the water and city interaction in Denizli to discussion through water canals.
In the Denizli Çaybaşı neighborhood unit, which was examined in the thesis, it was seen that the determined water system had a significant interaction with the urban fabric in the past, and it was an important component that not only shapes the physical environment but also affects the socio-cultural structure of the city. These canals are defined as "arık" in the local language in the region. It has an important effect on the living culture of the city dweller and the formation of the urban identity. In this study, the determination of the water system that allows the city to relate to water in Denizli, the definition of the interaction of canals with the city in the past and today, and how the weakening and disappearance of this interaction is reflected in the spatial and social structure are analyzed. In the light of the findings, it has been discussed how the few surviving canal samples can be brought to the city as a cultural heritage item. In the study area, morphological analysis methods were used to reveal the interaction between the canals and the settlement texture, and the strong link between the built environment texture, waterways and the topography relationship was determined. It has been determined how this bond is reflected in daily life from the past to the present.
As a result of the evaluation of the study outputs, it has been seen that the urban fabric in the settlement area, from public spaces to private spaces, is preserved and has evaluable potentials, even if its relationship with the natural structure is weakened. In the past, it was seen that the streams in the area were passed through the streets in order to be used in the houses, and it continued from here to the gardens and interiors of the houses. The canals are shaped according to the locations of the houses. Canals in public areas, private open areas and indoor spaces have contributed to the area visually and climatically and supported it as a nature-based infrastructure. After rapid urbanization, natural infrastructure has been replaced by technical infrastructure, and nature-based solutions have disappeared. The relationship between man, water and the city has been broken. On the other hand, canals still exist as an evaluable cultural heritage.
Today, with the impact of climate change in cities, the issue of reintroducing nature-based solutions to the city constitutes the agenda and solutions are being developed around the world. In the study area, it has been seen that the environmental value of the city, as well as its social, use and exchange value, will increase by bringing water to the city as a green and blue infrastructure system. In this sense, it is important to reveal the cultural heritage created by the canals that provide the city's life style related to water and transfer it to the future.

Keywords: Çaybaşı neighborhood, urban change, water and urban relationship, green and blue infrastructure, cultural heritage