Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde kimlik ve ötekilik söylemi: Süreklilik/değişim
Identity and otherness discourse in Turkey-Armenia relations: Continuity/change
Yazar: MUSTAFA KUTLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KEISUKE WAKIZAKA
İstanbul Gelişim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Değişen Dünya ve Rasyonalist Teorilerin Soğuk Savaş ve sonrası süreçte
sistemdeki değişimi açıklamadaki yetersizliği sonucu ortaya çıkan İnşacı Teori bu
tezin oluşumunda ana teori olarak kullanılmıştır. Teori vasıtasıyla Türkiye ve
Ermenistan arasındaki ilişkilerin saptanmasında kültürlerin, kimliklerin, söylemlerin
ve her iki ülke elitlerinin söylemlerinin dış politikanın oluşturulması ve iki ülke
arasındaki ilişkilere yön verilmesi konusundaki etkisi ortaya konulacaktır. Yine, bu
çalışmayla karşılıklı ilişkilerin şekillenmesinde önemli bir rolü olan ötekilik
söylemiyle ilişkilerin normalleştirilmesi önündeki engeller giderilerek normal
ilişkilerin kurulmasına dönük çabalar izlenecektir.
Türkiye ve Ermenistan arasındaki ilişkiler ve dış politikalarının oluşumunda bir
değişim ve bu değişimin sürekliliğinden söz edebilmek için Türkiye ve Ermenistan'ın
kimlik inşa süreçleri çalışma içerisinde gözden geçirilmiş ve bu süreçleri etkileyen
olaylar, faktörler incelenmiştir.
İmparatorluk döneminden başlayarak Osmanlı Devleti içerisinde Millet-i Sadıka
yani "vatanına, milletine sadık vatandaşlar" olarak nitelendirilen Ermeniler ve Türkler
1. Dünya Savaşı sonrası artık karşımıza başka bir kimlikle çıkmışlardır. Ermenistan ve
Türkiye ulus kimlikleri inşa aşamasında pek çok değişime uğramış, bu değişimi
sağlayan faktörlere de tez çalışması içerisinde yer verilmiştir.
Soğuk Savaş sonrası Ermenistan'ın bağımsızlığına kavuşması TürkiyeErmenistan arasındaki normalleşme umutlarını artırmış olsa da bu gerçekleşmemiş,
Dağlık Karabağ'ın tekrar Azerbaycan topraklarına katılması ve 2018 sonrası
Ermenistan lideri Paşinyan'ın iktidara gelmesi, onun pragmatik Türkiye-Azerbaycan
dış politikası ilişkilerin tekrar normalleşmesi yönündeki adımları hızlandırmıştır.
Günümüz Türkiye ve Ermenistan ilişkilerine her iki ülke siyasi elitlerinin söylem
ve çabaları yön vermekle beraber tarihsel süreçteki kimlik siyasetinin ve yine tarihsel
ortak geçmişin etkisinin yanı sıra dış faktörlerin de katkısının olduğu görülmektedir.
Bu tezle aşağıdaki soru ve olgulara yanıt aranacaktır:
- Türk ve Ermeni kimliklerinin dönüşümünün iki ülke arasındaki ilişkileri
etkileyip etkilemeyeceği veya hangi noktaya getireceği, yine aynı şekilde
Türk ve Ermeni elitlerin davranışları, söylemleri ülke halkları ve ulusların
geleceği üzerinde ne derecede etkili olmuştur, sorusu araştırılacaktır.
- Liderlerin, elitlerin bir başka ifadeyle Türkiye ve Ermenistan devlet
adamlarının iki ülke arasındaki ilişkilere dair verdikleri söylemler,
kullandıkları ifadeler Teun A. Van Dijk'in eleştirel söylem analiziyle
değerlendirilecektir. Dil ve kimlik kavramları Sosyal İnşacı Teori açısından
önemli kavramlar olup Van Dijk kendi analizini yaparken bu ögeleri de
kullanması tercih sebebi olmuştur. Dijk, metodolojisinde dil ve kimliğin yanı
sıra iktidar, ideoloji, retorik gibi ögelere de yer verir.
Tezin birinci bölümünde kuramsal çerçeve olarak Sosyal İnşacılık Teorisi yer
almış, aynı zamanda bu çerçevenin en önemli ögesi kimlik kavramına yer verilmiştir.
Kimliğin açıklanması açısından Alexander Wendt ve Nicholas Onuf'un da görüşleri
yine bu bölümde yer almaktadır.
İkinci bölümde ise Türk ve Ermeni kimliklerinin ortaya çıkışı ve geldiği nokta
farklı dönemlerde, süreçlerde izlenmiş, bu kimliğin oluşumunu etkileyen olaylar ifade
edilmiştir.
Üçüncü bölümde "öteki" kavramına yer verilerek Türkiye ve Ermenistan'ın
birbirlerine bakış açıları ile iki ülke arasındaki ilişkiler arka fonunda Türk ve Ermeni
elitlerin söylemleri eleştirel söylem analizine tabi tutulmuştur.
Sonuç bölümünde ise tezin genel bir özeti verilerek bulgular eklenmiştir.

Abstract:
The Constructivist Theory, arising from the inadequacy of Rationalist Theories
in explaining the changes in the system during the Cold War and post-Cold War
periods, has been used as the main theory in the formation of this thesis. Through the
theory, the impact of cultures, identities, discourses, and the discourses of elites in both
countries on the formation of foreign policy and shaping the relations between Turkey
and Armenia will be elucidated. Furthermore, this study will examine efforts towards
establishing normal relations by overcoming obstacles to normalization through the
discourse of otherness, which plays a significant role in shaping mutual relations. To
discuss the change in Turkey-Armenia relations and the formation of their foreign
policies, the identity-building processes of Turkey and Armenia have been reviewed
within the study, along with events and factors influencing these processes, starting
from the imperial period when Armenians and Turks were described as "loyal citizens
to their homeland and nation" within the Ottoman State. Both Armenia and Turkey
underwent various changes in their national identities during the nation-building
phase, and this transformation and the factors contributing to it are addressed in the
thesis. Although the post-Cold War independence of Armenia increased hopes for
normalization between Turkey and Armenia, it did not materialize. The return of
Nagorno-Karabakh to Azerbaijani territory and the pragmatic Turkey-Azerbaijan
foreign policy of Armenian leader Pashinyan after 2018 accelerated steps towards the
normalization of relations. In today's Turkey-Armenia relations, the discourse and
efforts of political elites in both countries, along with the influence of historical
identity politics and shared historical past, are observed.
This thesis will seek answers to the following questions and phenomena:
- To what extent the transformation of Turkish and Armenian identities has
influenced or will influence relations between the two countries, and similarly,
how the behaviors and discourses of Turkish and Armenian elites have affected
the people and the future of nations.
- The statements and expressions of leaders, elites, or in other words, statesmen
of Turkey and Armenia regarding relations between the two countries will be evaluated
through Teun A. Van Dijk's critical discourse analysis. Language and identity concepts
are important in the framework of Social Constructivist Theory, and Van Dijk has
chosen to use these elements in his analysis. In his methodology, Dijk includes
elements such as power, ideology and rhetoric.
The first section of the thesis presents Social Constructivism Theory as the
theoretical framework, and at the same time, the concept of identity, with the views of
Alexander Wendt and Nicholas Onuf on the explanation of identity.
In the second section, the emergence and current state of Turkish and Armenian
identities are traced in different periods and processes, and the events influencing the
formation of these identities are expressed.
The third section introduces the concept of "otherness" and the discourses of
Turkish and Armenian elites on the background of the two countries' perspectives on
each other and their relations are subjected to critical discourse analysis.
In the conclusion section, a general summary of the thesis is provided along with
the findings.