Tekke ve zâviyelerin kapatılmasının Türk kamuoyuna yansımaları
Reflections of the closing of dervish lodge and mansions on Turkish public
Yazar: AHMET GÜLER
Danışman: PROF. DR. ÖMER YILMAZ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Dini yasaklar = Religions prohobitions ; Kanunlar 677 sayılı = Laws 677numbered ; Tasavvuf = Mystic ; Tekkeler = Tekke ; Türbeler = Tombs ; Türk kamuoyu = Turkish public opinion ; Zaviyeler = Lodges

Özet:
İslâm tasavvufu, tarihî seyri içerisinde, VI./XII. yüzyıldan itibaren tarîkatların inkişafıyla kurumsallaşmaya başlamış, böylece Milâdî XII. ve XIII. yüzyıllarda İslâm coğrafyasının birçok yerinde tekkeler de toplum hayatına dahil olmuştur. Orta Asya'da Türklerin İslâm'la tanışmasında ciddi bir paya sahip Ahmed Yesevî de tasavvufun Sünnî Türkler arasında süratle yayılıp yerleşmesine vesile teşkil etmiştir. Doğuda siyasî anlamda Moğol istilaları gibi sorunlar, Anadolu topraklarının birçok mutasavvıfla tanışmasını beraberinde getirmiş; Osmanlı Devleti'nin kurulmasıyla beraber Kadiriyye, Rifâiyye, Bektaşiyye ve Mevleviyye gibi birçok tarîkat Anadolu coğrafyasında faaliyet gösterip yaygınlaşma imkânı bulmuştur. Tekkeler ise tasavvufî düşünce ve yaşamın topluma açılan kapısı olmuş ve sosyal yapı üzerinde kalıcı izler bırakmıştır.
Anadolu topraklarını inanç ve kültür unsurlarıyla yoğuran tekkeler, Osmanlı'nın son döneminde asli çizgisinden uzaklaşması nedeniyle tartışılır hale gelmiştir. 1826 yılında Bektaşî tekkeleri kapatılmış, ilerleyen zaman diliminde devlet idarecilerinin tekkelere yönelik farklı yaklaşımları vuku bulmuştur. Siyasî gelişmeler tekkeleri yakından etkilemiş, Cumhuriyet'in ilanından sonra halifeliğin kaldırılmasıyla beraber tekkelerin idaresi 429 sayılı kanun ile Diyanet İşleri Reisliği'ne tevdi edilmiştir. Bu dönemde tekkelerin varlığı tartışma konusu iken 1925 yılında gerçekleşen Şeyh Said isyanından sonra ilk önce bu kurumlar bölgesel olarak kapatılmış, 2 Eylül 1341/1925 tarihinde kabul edilen 2413 sayılı kararname ile de ülke genelindeki tekkelerin kapatılması karara bağlanmıştır. 30 Teşrînisâni 1341/30 Kasım 1925 tarihinde ise TBMM'de kabul edilen 677 sayılı kanun ile Türkiye'deki tekkelerin ve türbelerin tamamının kapatılması kanunlaşmıştır. Tekkeleri kapatan kanun çeşitli çevrelerce farklı bakış açılarıyla değerlendirilmiştir. Bu bağlamda kararın lehinde ve aleyhinde görüş bildirenler olmakla birlikte, kararı ilâhî bir tecelli olarak yorumlayarak sessiz kalanlar da dikkat çekmiştir.

Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Tarîkat, Tekke, Türbe, İlga

Abstract:
Islamic mysticism, in its historical course, VI./XII. century, started to be institutionalized with the development of sects, thus Gregorian XII. and XIII. in the centuries, dervish lodges were included in the social life in many parts of the Islamic geography. Ahmed Yesevi, who has a significant role in the introduction of Islam to Turks in Central Asia, has also been instrumental in the rapid spread and settlement of sufism among Sunni Turks. Political problems such as the Mongol invasions in the east brought the Anatolian lands to meet many Sufis; With the establishment of the Ottoman State, many sects such as Kadiriyye, Rifâiyye, Bektaşiyye and Mevleviyye found the opportunity to operate and spread in the Anatolian geography. Dervish lodges, on the other hand, have been the gateway to mystical thought and life and left permanent marks on the social structure.
Dervish lodges, which knead Anatolian lands with elements of belief and culture, have become debatable in the last period of the Ottoman Empire due to their departure from their original line. In 1826, the Bektashi dervish lodges were closed, and in the following period, different approaches of the state administrators towards the monopolies occurred. The political developments also affected the dervish lodges closely, and with the abolition of the caliphate after the proclamation of the Republic, the administration of the dervish lodges was entrusted to the Directorate of Religious Affairs with the law numbered 429. While the existence of tekkes was a matter of debate in this period, these institutions were firstly closed regionally after the Sheikh Said rebellion in 1925, and with the decree number 2413 adopted on September 2, 1341/1925, it was decided to close the tekkes throughout the country. And on November 30, 1925 the Parliament adopted Law No. 677 with the closure of all of the lodges and shrines in Turkey was enacted. The law that closes the dervish lodges has been evaluated by various circles from different perspectives. In this context, although there were those who expressed their views for and against the decision, there were also those who remained silent by interpreting the decision as a divine manifestation.

Keywords: Mysticism, Sect, Dervish Lodge, Tomb, Repealed