Memlük Devleti'nde eğitim ve öğretim
Education and teaching in the Mamluk
Yazar: ÖZKAN KAHRAMAN
Danışman: PROF. DR. AYDIN ÇELİK
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
İslam Tarihinde memlük sistemi Abbasiler Devleti ile ortaya çıkmaya başlamıştır. Sağladığı faydalar dolayısıyla, yüzyıllar boyunca farklı İslam Devletlerinde uygulanmaya devam etmiştir. Bu sistemin iki temel fonksiyonu vardı. Bunlardan birincisi, uygulandığı devletlerde askeri yapının güçlenmesini sağlamasıydı. Bu fonksiyon, memlük sisteminin doğuş sebebini de oluşturuyordu. İkinci fonksiyonu ise, devlet hizmetinde kullanılacak yetenekli idareci kitlesinin yetiştirilebilmesiydi. Ortaçağ boyunca farklı İslam Devletlerinde uygulanan bu sistemde, köle kökenli unsurlar çeşitli yollarla toplanıp, eğitilip, farklı devlet hizmetlerinde görevlendirilmekteydiler. Memlük adaylarının eğitimleri, iki kısma ayrılıyordu. Dini eğitim ve askeri eğitim. Eğitimini tamamlamayan memlük adayı, memlük sıfatını kazanamaz ve azat edilemezdi. Memlük sıfatını kazananlar, gösterecekleri başarı ve yetenekleri ile askeri ve idari makamlarda yükselebilirlerdi. Memlük sisteminde yer alan unsurlar, etnik köken açısından daha çok Türklerden oluşmaktaydı. Memlûk Devleti bilimsel ve kültürel gelişmelerle Ortaçağa damgasını vuran en önemli Türk devletlerinden biridir. Eğitim alanındaki gelişmelerde Memlûk sultanlarının ve devlet adamlarının eğitimi ve bilim adamlarını desteklemesinin büyük payı vardır. Bu dönemde yetişen bilim adamları yalnızca bulundukları bölgede yenilikler ve eserler yapmakla kalmamış, aynı zamanda diğer ülkeleri de etkilemişlerdir. Sanat ve mimarî alanında da bıraktıkları eserlerle diğer bilim adamlarına rehberlik etmişlerdir. Memlûk Devleti zengin bir kültürel mirâsa sahip olmasına rağmen, onların kültürel hayatlarıyla özellikle de "Eğitim Sistemi" ile ilgili çalışmalar henüz istenilen seviyede olmadığı görülmektedir. 
Memlüklere gelinceye kadar bu alandaki faaliyetlerin tarihi gelişimi değerlendirilirken de Memlük dönemi eğitim faaliyetlerinin, bir geleneğin devamı niteliğinde büyüyerek ve çeşitlenerek sürdürüldüğüne de işaret edilmektedir. İslâm eğitim-öğretim tarihinde ilk eğitim kurumlarının, Hz. Peygamberin Medine'de öğretim yapılabilecek mekânların oluşturulmasını istemesi ile ortaya çıktığı bilinmektedir. İlk başta evler, câmiî ve mescidlerde başlayan eğitim ve öğretim, daha sonra belli bir müfredat dâhilinde ilkokul düzeyinde organize edilen küttâplarla, kurumsal bir yapıya doğru gelişme gösterdiği anlaşılmaktadır. Emevîler döneminde başlayan tercüme faaliyetleri, Abbasîlerle birlikte Beytü'l hikme ve dâru'l-ilm gibi kurumlara dönüşmüştür. Selçuklularda Nizâmiye Medreseleri oluşumu ve medreselerin halka açık olarak gerçekleştirilen derslerine kadınların da katılımına imkân verilmesi dikkat çekmektedir. Daha önceleri mescidler, küttâplar, saraylar, edebiyat salonları gibi ilim meclisleri, çöl, ilim adamlarının dükkân ya da evleri ile kütüphaneler birer eğitim yerleri iken, Selçuklular-Eyyûbîler-Memlükler dönemlerinde medreselerin yaygınlaştırılması ile eğitim-öğretim işi daha planlı, programlı ve sistematik hale getirilmiştir. Haçlı ve Moğol saldırıları karşısında memleketlerini terk edip Şâm ve Mısır bölgelerine yerleşen ilim ve sanat adamlarının da katkısıyla bu iki bölge, eğitimin kalesi olma özelliğini Memlükler döneminde tahkim etmiştir. Şâm ve Mısır bölgesindeki eğitim kurumlarının sayısı ve kalitesi göreceli artmış, buralarda eğitim-öğretim ve ilmî faaliyetler yeniden ivme kazanmıştır. 
Memlükler devrinde eğitim-öğretim faaliyetleri, küttâp, câmiî ve medrese ile sınırlı kalmayıp tekke, zâviye, hankâh, ribât, türbe, hastane, saray hatta kervansaraylarda bile sürdürülmüştür. Nitekim medreselerin elit bir kesime hitap etmesine karşılık bu mekânlar, toplumun her kesimine yönelik eğitim, kültür-sanat, sağlık ve irşâd hizmeti sunan; sosyal, siyasî ve ekonomik açıdan toplumu yönlendiren kuruluşlar arasında yerlerini almışlardır. Bu kurumlara dükkân, ekilebilir arazi vb. akarlar bağlanmış ve vakıflar kurulmuştur. Bu imkân ve fırsatları değerlendiren Memlük sultânlarının, kendi iktidarlarında özellikle medreseler başta olmak üzere eğitim kurumlarının yaygınlaşmasına verdikleri destekle ve tahsis edilen kadroların sayısını artırmalarıyla, bir taraftan ilmin yayılmasına katkıda bulunurken diğer taraftan kendi saltanatlarını da güvence altına almış oldukları anlaşılmaktadır.

Abstract:
Mamluk system in Islamic History began to emerge with the Abbasid State. Due to the benefits it provides, it has continued to be practiced in different Islamic States for centuries. This system had two main functions. The first of these was the strengthening of the military structure in the states where it was implemented. This function was also the reason for the birth of the mamluk system. The second function was to train a mass of talented administrators to be used in state service. In this system, which was applied in different Islamic States throughout the Middle Ages, slave-based elements were gathered, trained and assigned to different state services in various ways. The training of the Mamluk candidates was divided into two parts. Religious education and military education. A mamluk candidate who did not complete his education could not gain the title of mamluk and could not be emancipated. Those who earned the title of Mamluk could rise in military and administrative positions with their success and talents. The elements in the Mamluk system were mostly Turks in terms of ethnic origin. The Mamluk State is one of the most important Turkish states that left its mark on the Middle Ages with scientific and cultural developments. The support of the Mamluk sultans and statesmen to education and scientists has a great role in the developments in the field of education. The scientists who grew up in this period not only made innovations and works in the region they were in, but also influenced other countries. They also guided other scientists with the works they left in the field of art and architecture. Although the Mamluk State has a rich cultural heritage, there are not many studies on their cultural life, especially on the "Education System".
While evaluating the historical development of the activities in this field until the arrival of the Mamluks, it is also pointed out that the educational activities of the Mamluk period continued to grow and diversify as a continuation of a tradition. The first educational institutions in the history of Islamic education, Hz. It is known that it emerged with the Prophet's request for the creation of places where teaching could be done in Medina. It is understood that education and training started in houses, mosques and masjids at first, and then progressed towards an institutional structure with the books organized at the primary school level within a certain curriculum. Translation activities, which started during the Umayyad period, turned into institutions such as Bayt al-hikme and dar al-ilm with the Abbasids. It is noteworthy that the formation of Nizamiye Madrasahs in the Seljuks and the participation of women in the public courses of the madrasas were also allowed. Previously, scientific assemblies such as masjids, libraries, palaces, literary halls, the desert, the shops or houses of scholars and libraries were places of education. . With the contribution of scientists and artists who left their homeland and settled in Damascus and Egypt in the face of Crusader and Mongol attacks, these two regions strengthened their role as the castle of education during the Mamluks period. The number and quality of educational institutions in Damascus and Egypt have increased relatively, and education and scientific activities have gained momentum again.
During the Mamluk period, educational activities were not limited to the hut, mosque and madrasah, but continued in dervish lodges, zaviye, inns, ribat, tombs, hospitals, palaces and even caravanserais. As a matter of fact, although the madrasas appeal to an elite segment, these places provide education, culture-art, health and guidance services for all segments of the society; They have taken their place among the organizations that direct the society in terms of social, political and economic aspects. Shops, arable land etc. to these institutions. Streams were tied and foundations were established. It is understood that the Mamluk sultans, who took advantage of these opportunities and opportunities, contributed to the spread of knowledge on the one hand, and secured their own reign on the other, by the support they gave to the spread of educational institutions, especially the madrasahs, and by increasing the number of allocated cadres.