Türkiye'de ideoloji-eğitim ilişkisi: Erken Cumhuriyet dönemi tarih ve yurt bilgisi ders kitapları üzerine bir inceleme
Ideology-education relationship in Turkey: A case of history and civics course books in the early republicn period
Yazar: İSMET PARLAK
Danışman: DOÇ.DR. AYLİN ÖZMAN ERKMAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration

Özet:
Bu çalışma esas olarak, eğitim-ideoloji ilişkisinden hareketle, erken cumhuriyet dönemi (1928-1946) boyunca sosyalleşme sürecinde bulunan okul çağı çocuk ve gençlerin, ne tür bir ideolojik söylemle donatıldığım araştırmaktır. Bu çerçevede çalışma, erken cumhuriyet döneminde, ilk ve ortaöğretimde okutulan tarih ve yurt bilgisi ders kitaptan üzerinden, söz konusu dönemde kurgulanan sosyal ve siyasal düzeni incelemekte ve bu düzenin yeniden üretimi konusu üzerine odaklaşmaktadır. Çalışma kapsamında eğitim, resmi ideolojinin yeniden üretimi ve onun genç nesillere aktarılmasından sorumlu bir üstyapı kurumu olarak ele alınmıştır. Diğer bir deyişle eğitim, özneleştirme sürecinde, devletin güçlü bir ideolojik aygıtı olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle çalışmada, eğitim kurumunun, herhangi bir güç kullanılmaksızın rıza üretimini nasıl gerçekleştirdiği üzerinde durulmuş; otuz tarih ve yirmi yurt bilgisi ders kitabı, içerik analizi tekniği kullanılarak incelenmiştir. Bu analizlerle, cumhuriyetin kuruluşu ile birlikte yeniden üretilen söylemsel anlamın değişimleri ortaya konulmaya ve bu doğrultuda ideolojinin, toplumsal bütünlüğü yeniden üretme işlevini nasıl gerçekleştirdiği saptanılmaya çalışılmıştır. İdeoloji kavramı çalışma kapsamında, toplumsal yaşamın bütün alanlarına örtük bir biçimde işlemiş olan fikirler bütün olarak düşünülmüş ve ele alınmıştır. Bu düşünceler aynı zamanda, yönetici seçkinlerin egemen söylemini dile getiren, onu meşrulaştırarak devamlılığım sağlayan ve kendi söylemsel alanı doğrultusunda bireyleri özneler olarak kuran bir bütünlük teşkil etmektedir. Diğer taraftan Kemalizm ise, erken cumhuriyet döneminde okutulan ders kitaplarının analizleriyle somutlaştırılmaya çalışılan ideolojik söylem olarak ele alınmıştır. Çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışmanın kuramsal ve kavramsal çerçevesi ortaya konulmuş, Marxist ve Post-Marxist teori çerçevesinde ideoloji kavramına yüklenilen farklı anlamların tarihsel süreç içerisindeki gelişimi izlenerek özetlenmiştir. Ayrıca, ideolojinin yeniden üretimi ile yeniden üretim sürecinin toplumsal ve siyasal yapıda nasıl işlediği konusu da ele alınmıştır. Son olarak bu bölümde, ideoloji-eğitim ilişkisi, pratikteki uygulamalarıyla birlikte değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, kurgulanan yeni sosyal ve siyasal düzenin meşrulaştırılmasında bir ideolojik söylem olarak ele alınan Kemalizm konusuna odaklanılmıştır. Söz konusu bu yeni düzen ise, cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte yaratılmış olup, bireyleri Türk ve yurttaş olarak inşa eden bir niteliğe sahiptir.Çalışmanın üçüncü bölümü, erken cumhuriyet dönemi boyunca okutulan ders kitaplarının içerik analizlerine ayrılmış olup, içerik analizi tekniği uygulanarak, elde edilen sonuçlar bu bölümde değerlendirilmiştir. Dördüncü ve son bölümde ise, cumhuriyetçi ideolojik söylemin ders kitaplarında kurgulanışı ve bu söylemin yeniden üretimi, önceki bölümde ortaya konulan araştırma sonuçlan ile daha önce benzer konular üzerine yapılmış araştırma sonuçlarına referansla, karşılaştırmalı bir perspektiften hareketle değerlendirilmiştir.

Abstract:
Within the context of ideology-education relationship, this study mainly investigates ideological discourse that surrounds the school children and youth during the socialization process throughout the early Republican period (1928-1946). With this framework, the study explores the social and political order of early Republican period and focuses on the reproduction of this setting by the history and civics books that are used in elementary and secondary education during the period in question. Education is taken as a superstructural institution responsible for the functioning of the reproduction of the official ideology and its transfer to the young generations. It is defined to be the major ideological apparatus of the state through which the process of subjectivization is realized. This study focuses on the process of how education produces the consent among the population without using force. Thirty history and twenty civics course books are examined by using content analysis technique. The aim of this analysis is to investigate the changing meanings of the discourse reproduced with the establishment of Republic, and to determine how the reproduction of social integrity is realized. In the context of the study, the concept, ideology, is considered as the sum of ideas which are penetrated to every sphere of social life in a closed manner. These ideas express the dominant ideology of the ruling elite, securing its survival by legitimizing it, and setting and constructing the individuals as subjects within the field of its discoursive existence. Kemalism, on the other hand, is considered as the ideological discourse, which is sorted out by the examination of the course books in the early Republican period, as mentioned above. The study is composed of four main parts. In the first part, the theoretical and conceptual framework of the study is drawn. Different meanings loaded to the concept of ideology within the framework of Marxist and post-Marxist theory are examined. Moreover, the reproduction of the ideology and the functioning of the reproduction process in the social and political structure are analyzed. Finally the ideology-education relationship is evaluated with a view to its practical implementations. The second part of the study focuses on Kemalism, as the ideological discourse that is used to legitimize the new social and political order. This order is created with the establishment of Republic, which constructed the individuals as Turkish and citizen.The third part of the study concentrates on an analysis of history and civics course books that are used during the early Republican era. The content analysis technique is employed and the results are elaborated. In the fourth and concluding part, the formulation of the Republican ideological discourse in the course books and its reproduction is evaluated with reference to the results of the research that are put forward in the previous part. Also, the results of various researches carried out earlier on similar themes are elaborated from a comparative perspective.