Dünyada ve Türkiye'de engelli hakları hareketi ve sağlamcılık: Toplumsal hareketler teorisi çerçevesinde bir inceleme
Disability rights movement and ableism in the world and in Turkey: A review in the framework of social movements theory
Yazar: MUSTAFA BAYRAM
Danışman: DOÇ. DR. MARELLA BODUR ÜN
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Engelli hakları hareketi toplumsal hareketler literatürü çerçevesinde diğer toplumsal hareketlere kıyasla daha az analiz edilmiştir. Yapısı itibariyle engelli hakları hareketi diğer hak tabanlı hareketlerden ayrılmaktadır. Her ne kadar gelişim itibariyle diğer hareketler ile aynı döneme denk gelse de sağlam beden paranoyası ve engelli bireylere yönelik oluşturulan negatif ön yargılardan dolayı hareketin ilerleyişi daha yavaş olmuştur. Bu çalışma engelli hakları hareketini, kimlik konusunu merkeze alarak analiz etmektedir. Çalışmada engelli hakları hareketinin gelişiminin ve değişiminin analizi sağlamcılık ve yeni toplumsal hareketler teorisi üzerinden yapılmıştır. Tezde öncelikle toplumsal hareketler üzerine mevcut teoriler incelenmiş, daha sonra engellilik kavramına odaklanılmıştır. Tezde engelli hakları hareketinin gelişimini etkileyen olaylar incelenirken hareketin kimlik yanı sorgulanmıştır. Son olarak Türkiye'de engelli hakları hareketinin nasıl ortaya çıktığı ve geliştiği incelenmiştir. Bu bağlamda Türkiye'de engelli haklarını savunan konfederasyon ve dernekler ile görüşmeler yapılmıştır. Ele geçen bulgularla engelli hakları hareketinin Türkiye'de büyük oranda medikal model etkisinde kaldığı ve engelli kimliğinin sosyal politikaların gölgesinde kaldığı sonucuna varılmıştır. Ayrıca 1970'li yıllardan 2006 yılında Birleşmiş Milletler Engelli Haklarına İlişkin Sözleşmesi'nin imzalanmasına kadar geçen süreçte, İngiliz temelli engelliliğin sosyal modelinin ve dolaylı yoldan sağlamcılığın küresel olarak engelli hakları hareketini belirli yönlerden etkilediği ve değiştirdiğini söylemek mümkündür. Toplumsal hareketler yazını bağlamında ise hareketlerin kimlik vurgusunun güç kazanmasının engellilerin kendi kimliklerini kabul etmesine yardımcı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Analyses of the disability rights movement lag behind other social movements in the extant social movements literature. The disability rights movement differs from other rights-based movements in that its progress has been slower due to able-bodied paranoia and negative prejudices against disabled individuals. This thesis explores the disability rights movement from an identity perspective. The emergence and transformation of the movement have been analyzed by employing insights from ableism and the New Social Movement theory. The thesis first focuses on social movement theory and the concept of disability. Then, it explores the events affecting the disability rights movement. Lastly, it analyzes the disability movement in Turkey, focusing on its emergence and development. It also discusses the findings of the interviews with disability confederations and associations in Turkey. The study has revealed that the disability rights movement in Turkey has been largely influenced by the medical model and the identity of people with disabilities has been overshadowed by social aid policies. The analysis of the disability movement in general has revealed that in the period from the 1970s to the signing of the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities in 2006, the British-based social model of disability and, indirectly, ableism, have affected and transformed the disability rights movement. Analyzing the disability movement through the prism of the social movement theory, the thesis concludes that the strengthening of the emphasis on identity has helped disabled people to accept their own identities and, thus, strengthened the movement.