İsmâil Hakkı Bursevî'nin (ö.1137/1725) Risâle-i Şem'iyye, Risâle-i Nefesü'r-Rahmân ve Risâle-i Bahâiyye isimli eserleri (Metin-tahlil-tahkik)
İsmâil Hakkı Bursevî's (d.1137/1725) Risâle-i Şem'iyye, Risâle-i Nefesü'r-Rahmân and Risâle-i Bahâiyye (Text-analysis-examination )
Yazar: ÖZLEM YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. ŞEYDA ÖZTÜRK
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
XVII. yüzyılın ikinci yarısı ile XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış olan İsmâil Hakkı
Bursevî, (ö.1137/1725) Celvetîye târikatinin en ünlü mutasavıflarındandır. Özellikle Ruhûl-
Beyan adlı tefsîriyle ün salmış olan mutasavvıf, Osmanlı dönemi tasavvuf geleneğinde önemli
bir yere sahiptir. Çok yönlü bir kişiliğe sahip olan Bursevî, tasavvuf başta olmak üzere pek çok
alanda eser kaleme almıştır. Bursevî'nin tasavvuf alanında kaleme aldığı Risâle-i Şem'iyye,
Risâle-i Nefesü'r-Rahmân ve Risâle-i Bahâiyye çalışmamıza konu olan eserleridir.
Giriş, dört bölüm ve sonuç kısımlarından oluşan çalışmamızın birinci bölümü
Bursevî'nin hayatı, tarîkatı, üzerine çalışma yapılmış ve yapılmamış eserlerine ayrılmıştır.
İkinci bölümde, ilk olarak Risâle-i Şem'iyye'nin yazma nüshaları tespit edilmiş,
çalışmaya esas olan ana nüsha belirlenmiştir. İkinci olarak risâlede yer alan ruh ve ruhun
mahiyeti, nefes, ilâhi nefha ve nefes-i rahmâni, vakt, mürşid-i kâmilin nazarı, nur ve nur
çeşitleri, ebrâr, sâbikûn, mukarrebûn tasnifleri, letâif-i hamse, hâtmü'l-evliyâ, hâl ve makâm,
mücâhede, meslekler ve tasavvufî izdüşümleri gibi kavramlar üzerine İsmail Hakkı Bursevî'nin
yapmış olduğu tasavvufî yorumlar tahlîl edilmiştir.
Üçüncü bölüm İsmail Hakkı Bursevî'nin Risâle-i Nefesü'r-Rahmân risâlesi üzerinedir.
Bu bölümde öncelikle risâlenin yazma nüshaları yer almaktadır. İkinci olarak risâlede geçen
nâfile namazlar, uyulması gereken edepler, bazı özel gün ve gecelerin fazileti, insân-ı kâmil,
hilâfet-i zâhire, haşru'l-ecsâd, Hû zikri, besmele-i şerîf ve Abdurrahmân ismi gibi tasavvufî
konular üzerine İsmail Hakkı Bursevî'nin yapmış olduğu tasavvufî açıklamalar yer almaktadır.
Dördüncü bölümde, Risâle-i Bahâiyye'nin yazma nüshaları belirlenmiş ve çeviri yazıya
esas teşkil eden metin belirlenmiştir. Bu bölümde Bursevî'nin mürîdi Bahâeddin Efendi'ye
yazmış olduğu zikir telkininin ayrıntıların yanı sıra , ehl-i dünya, ehl-i ukba farkı, tarikat, şeyh,
mübâyaa, sâlikin kavlî ve fiîlî zikir ve görevleri üzerindeki görüşleri yer almaktadır.
Anahtar Kelimeler: İsmâil Hakkı Bursevî, Ruh, Nur, Nefes, Nefes-i Rahmânî, Nur Çeşitleri,
İnsân-ı Kâmil, Besmele-i Şerîf, Haşru'l- Ecsâd, Mübâyaa

Abstract:
İsmâil Hakkı Bursevî (d.1137/1725), who lived in the second half of the seventeenth
century and the first quarter of the eighteenth century, is one of the most famous sheikhs of the
Jalwatiya order. Bursawî, who is especially famous for his tafsir Ruhûl- Beyan, has an
important place in the Sufi tradition of the Ottoman period. Bursawī, who had a multifaceted
personality, wrote works in many fields, especially Sufism. Risâle-i Sham'ıyye, Risâle-i
Nefesü'r-Rahmân and Risâle-i Bahâiyye are his works in the field of Sufism.
The first part of our study, which consists of an introduction, four chapters, and a
conclusion, is devoted to Bursawī's life, tariqa, and his studied and unstudied works.
In the second chapter, firstly, the manuscript copies of Risāla-i Sham'iyya were
identified and the main copy that is the basis of the study was determined. Secondly, Ismail
Hakki Bursawī's Sufi interpretations on concepts such as the soul and the nature of the soul,
breath, divine breath and breath-i-rahmānī, wakāt, murshid-i-kāmī's gaze, light and types of
light, classifications of ebrār, sābikūn, mukarrebūn, letāif-i hamse, ḥātm al-awliyā, state and
maqām, mujāheda, professions and their Sufi projections are analyzed.
The third chapter is on Ismail Hakki Bursawī's Risāla-i Nefesü'r-Rahmān. In this
chapter, firstly, the manuscript copies of the treatise are included. Secondly, there are the Sufi
explanations made by Ismail Hakkı Bursawī on Sufi topics such as nafil prayers, manners to be
followed, the virtue of some special days and nights, human being, khilāfat-i zāhire, hashru al-
ajsād, Hû dhikr, besmele-i sharīf and the name 'Abdurrahmān.
In the fourth chapter, the manuscript copies of Risāla-i Bahāiyya are identified and the
text that constitutes the basis for the translation is determined. In this section, besides the details
of the dhikr inculcation written by Bursevî to his disciple Bahâeddin Efendi, his views on the
difference between Ahl al-world, Ahl al-'ukba, tariqa, shaykh, mubâyaa, the verbal and actual
dhikr and duties of the sâlik are included.
Keywords: Ismâil Hakkı Bursevî, Spirit, Nur, Breath, Breath of Rahmânî, Types of Nur,
Human Being, Besmele-i Sharîf, Hashru'l Ecsâd, Mubâyaa