Abdülkadir Baş Ayân el-Abbâsî'nin hayatı ve "El-baṣra fi-edvârihe't-târîḫiyye" eserinin tercümesi
Abdulkadir Bas'Âyân al-Abbasi's book "Al-basra fi edvarihe't tarihiyyah" translation and the author'slife
Yazar: RUKİYE YILDIZ
Danışman: DOÇ. DR. AHMET ALTUNGÖK
Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Yeryüzünün en kadim toprak parçasından biri olan, günümüzde Irak ve Kuveyt arasına
kalan ve İslam tarihi açısından büyük öneme sahip olan kadim "Basra Şehri'nde" insan
nefesinin duyulması, şehirleşme ve kültürlerin oluşması çok eski devirlere dayanır. "Basra"
deyince akla, Abbâsîler, Timur devleti, Safeviler, Farisiler, Akkoyunlu, Karakoyunlular gelse
de aslında bu kadim topraklar, çok daha farklı devlet ve kültürlerin doğuşuna beşiklik etmiş
pek çok kavme yurt olmuştur. Mesela: Milattan önce Asurlulara ve Irak'ın el-Hilla kasabasına
yerleşen Babillilere ve daha pek çok uygarlıklara beşik olmuştur.
Basra Şehrinin, İslam tarihi açısından önemi ise, kuruluş hikâyesi ile başlar: İslam
dinin Peygamberi Hz. Muhammed'in (s.a.v) övgüsüne mazhar olmuş şehir. Hz Ömer'in, Utbe
bin Gazvan'ı görevlendirerek kurdurduğu kutlu şehirdir. Basra, o günden sonra ilimin,
edebiyatın merkezi olmuş Mekke ve Medine'deki "Ukaz Panayırının" muadili olan "Mirbed
panayırları" Basra'da kurulmuştur. Sadece panayır değil çeşitli edebiyat eserlerinin neşvünema
bulduğu, pek çok şairin durağı haline gelen Basra, 'İslam düşünce tarihi' açısından da
büyük öneme haizdir: "Deve Olayı; Zenci olayı" gibi tarih üzerinde etki bırakan pek çok vaka
bu topraklarda cereyan etmiştir. Bu topraklar, tarihin akışına yön veren savaşlara, bilim-ilim
dünyasına yön veren fikri akımlara, İslam dünyasının hukuk kaidelerini ortaya koyan pek çok
fukahaya, mezhepler tarihi açısından başat rol oynayan isimlere, memleket olmuştur. İnsanlık
tarihi ve İslam tarihi açısından önemli olan bu şehri, Abdülkadir Baş Ayân el-Abbâsî , "el-
Baṣra fî-Edvârih't-Târîḫiyye" ismini verdiği bu kitabında: Kuruluşundan Osmanlı dönemine
kadar Basra'nın tarihi devirlerini anlatmıştır. Bu kadim toprakların şahit olduğu kültürü/harsı
bir edebiyatçı naifliği ile bedii şekilde anlatan Abdulkadir Baş Âyân El-Abbâsî ve Abbasi
ailesi Basra için yaptıkları hizmetler açısından ayrı bir önem taşımaktadır.
Bu çalışmada, Abdulkadir Baş Âyân el-Abbâsî'nin, "el-Baṣra fî-Edvârih't-Târîḫiyye"
kitabının Arapçadan Türkçeye çevirisi ve müellifinin hayatına dair yapılan araştırmalar
mahfuz olup sadece "Basra tarihi" değil, Irak'tan, dünyanın pek çok ülkesine yayılan "Baş
Âyân el-Abbâsî" ailesi tanıtılmıştır. Abdulkadir Baş Âyân el-Abbâsî'nin hayatı ve Basra'ya
yaptığı hizmetler, bıraktığı eserler, Basra için yaptığı hizmetler anlatılmıştır.

Abstract:
One of the most ancient pieces of land on earth, "the City of Basra", which is now
between Iraq and Kuwait, is considered in terms of Islamic history, but in fact, it is based on
the hearing of human breath, urbanization and the formation of cultures in these ancient lands
goes back much further. Although the Abbasi state, the state of Timur, Safavi, Akkoyunlu and
Karakoyunlu states come to mind when "Basra" is mentioned, in fact, these ancient lands
have been the cradle of many different nations and cultures. For instance: BC (Before Christ),
It was the homeland of the Assyrians and the Babylonians who settled in town of El-Hilla in
Iraq.
The importance of the City of Basra in terms of view of Islamic history begins with
the story of its foundation: Prophet of Islam religion Hz. Muhammad (May Allah's blessings
and Peace be upon him) to Hazrat Omar: "he advised him to establish a settlement/ homeland
here" Upon this, Hz. Omar set the foundations of Basra. Basra became the center of science
and literature after that day and the "Mirbed fairs", the equivalent of the "Ukaz fair" in Mecca
and Medina, were established in Basra. Basra, where not only a fair but also a variety of
literary works, became the stop of many poets, It is also of great importance in terms of the
'history of Islamic thought': Many events that shape history such as "The Camel Incident;
Negro incident", have taken place in these lands. These lands are the wars that guide the flow
of history, the intellectual currents that guide the world of science, It has become a hometown
and homeland for many fuqaha (islamic lawyer) who revealed the legal principles of the
Islamic world, and for the names who played a leading role in the history of sects. This city,
which is important in terms of human history and Islamic history, Abdulkādir Baş'ayân el-
Abbâsî, in his book named "al-Baṣra fî-tevârih't-târîḫiyyah": He has described the Historical
periods of Basra from its foundation to the Ottoman period. The Abdulkādir Baş'ayân el-
Abbâsî family, who describes the culture witnessed by these ancient lands in the best way
with the delicacy of a literary writer, is of particular importance in terms of their services.
In this study, the translation of Abdulkādir Baş'ayân el-Abbâsî's book "Basra Fi't-
Tevarihi" from Arabic to Turkish and the research on the life of its author are reserved, not
only the history of Basra, but also the Al-Abbasi family and their "BAS'AYÂN" family,
which was in Iraq and later spread to many countries of the world. In particular, the life of the
Author Abdulkādir Baş'ayân el-Abbâsî and his services to Basra, the works he left, his
lineage and his services for Iraq, especially Basra, are explained.