İkinci Dünya Savaşı sonrası Türk basınında emperyalizm eleştirileri: Markopaşa örneği
The criticism of imperialism in Turkish press after the Second World War: The case of Markopaşa
Yazar: DİLAN KORKMAZ
Danışman: DOÇ. DR. GÜL KARAGÖZ KIZILCA
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Gazetecilik = Journalism
Dizin: Basın = Press ; Dünya Savaşı II = World War II ; Emperyalizm = Imperialism ; Gazeteler = Newspapers ; Markopaşa = Markopaşa ; Mizah gazetesi = Mizah newspaper ; Mizan gazetesi = Mizan newspaper ; Politik mizah = Political humor ; Türk basını = Turkish press ; Çok partili dönem = Multiparty period

Özet:
Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yayın hayatına başlayan ve siyasal
mizah türünde yayınlanan Markopaşa gazetesinin emperyalizme karşı muhalefetini
analiz etme amacındadır. Kadrosunda Sabahattin Ali, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Haluk
Yetiş ve Mustafa Uykusuz'un yer aldığı Markopaşa, 1946-1950 yılları arasında
yayınlanabilmiş ve emperyalizme dair eleştirileri nedeniyle pek çok defa toplattırılmış,
kapatılmış, hedef gösterilmiş ve yazarlarının cezaevine girmesine neden olmuştur.
Türkiye, İkinci Dünya Savaşı'na fiilen dahil olmamış, ancak savaş sırasında ve
sonrasında ekonomisi zayıflamıştır. Türkiye, bir yandan ekonomik darboğazın bir
yandan da Doğu'daki komşusu Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nden gelecek
olası saldırıların etkisiyle Batı Bloku'na dahil olmak istemiştir. Bu amaçla Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin karşısında yer alan Amerika Birleşik Devletleri ile
"dostane" ilişkiler kurulmuştur. İki ülke arasındaki yakınlaşma sonucunda Amerika
Birleşik Devletleri'nden Türkiye'ye hem Truman Doktrini hem de Marshall Planı
kapsamında yardım yapılmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri'nin askeri ve ekonomik yardım koşulu olarak
Türkiye'de Amerikan propagandasına izin verilmiştir. Türk basınındaki Cumhuriyet,
Vatan, Tanin, Akşam, Ulus gibi kimi gazetelerde Amerika Birleşik Devletleri'nin
propagandası yapılırken, kamuoyunda yardımlar aleyhine konuşmak adeta vatan
hainliğiyle eş tutulmuştur. Bu durum Türkiye'nin çok partili hayata geçişinde de
değişiklik göstermemiştir. Ülke, iktidar partisiyle de muhalefetiyle de yardımlar lehine
tek vücut olmuştur. Markopaşa, Türkiye'deki bu genel atmosferin içinde emperyalizme,
emperyalist ülke olarak gördüğü İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'ne, Türkiye'de
emperyalizmi veya bu iki ülkeyi savunan siyasilere ve gazetecilere açıkça muhalefet
etmiştir. Bu muhalefetin sonucunda ise meclis kürsüsünden hem milletvekilleri hem de
Başbakan tarafından hedef gösterilmiştir.
Markopaşa, Nazım Hikmet Ran'ın da ifade ettiği şekliyle, Türkiye'de
görülmemiş bir muhalefet örneği sunmuş ve emperyalizme muhalefet etmiştir.
Gazetenin önemi de buradan gelmektedir. Tez çalışmasında 1946-1950 yılları
arasındaki sosyal, ekonomik ve siyasal gelişmeler, bu gelişmeler karşısında Markopaşa
yazarlarının kendilerinin konumlandırma yolları ve bunun gazetenin biçim ve içeriğine
yansıtılma biçimleri ile hepsinden önemlisi emperyalizme dair olan eleştirileri
incelenmiştir. İnceleme için Markopaşa serisine ait 41 gazeteye ulaşılmış ve bu 41
sayıdan 123 içeriğin emperyalizm aleyhine olduğu tespit edilmiştir. Tematik analizin
kullanıldığı çalışmada, Markopaşa'nın Türk basın tarihinde emperyalizme karşı açık
muhalefeti ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Markopaşa, siyasal mizah, İkinci Dünya Savaşı,
emperyalizm, soğuk savaş

Abstract:
This study aims to analyze the opposition against imperialism made by
Markopaşa newspaper which started its publishment after World War II and was
published in political humour style. Sabahattin Ali, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Haluk Yetiş
and Mustafa Uykusuz were among the editors and writers of Markopaşa which was
published between 1946-1950. The paper was pulled off the shelves, closed, targeted
and resulted in imprisonment of its writers due to its poltical stand.
Turkey was not an actual party of World War II, however, Turkey's economy
shrank during and after the World War II. Turkey was willing to be included into the
West Bloc both because of the economic hardship and possible offenses from the
USSR. For this purpose, "friendly" relations were established with the USA which was
against the USSR. As a result of these relations, the USA financially aided Turkey both
with Truman Doctrine and Marshall Plan.
As a condition of aid provided by the USA, pro-American propaganda was
implamented through the press in Turkey. Newspapaers such as Cumhuriyet, Vatan,
Tanin, Akşam and Ulus were promulgating the USA and in this period, it had become
almost a treason to speak up against the USA. This has not changed after Turkey
entered the multi-party era. The country coalesced for the aids with its government and
opposition. Markopaşa explicitly opposed to imperialism in this widespread atmosphere
in Turkey; to the UK and the USA which the paper viewed these states as imperialist; to
politicans and journalists who would defend these states. As a result of this opposition,
Markopaşa was directly targeted both by parlimentarians and the Prime Minister in the
General Assembly.
Markopaşa, as expressed by Nazım Hikmet Ran, represented an unique example
of opposition by strongly opposing imperialistic policies as well as the states. The
significance of the newspaper emanates from such a unique stand. In this thesis, social, economic, and political developments of 1946-1950, the ways in which Markopaşa
writers' situated themselves in such a period as well as the ways in which they
contextualized and reflected the political, economic, and social developments in the
style and content of the newspaper and most significantly their crtitisicms on
imperialism have been analyzed. For such an analysis, I examined 41 newspapers out of
Markopaşa series and determined that a number of 123 contents in this 41 pieces were
against imperialism. In this thesis, where critical dicourse analysis is applied,
Markopaşa's explicit opposition against imperialism in the history of Turkish press has
been revealed.

Key Words: Markopaşa, political humor, World War II, imperialism, the Cold
War