Mecmûa-i Ulûm-i Riyâziye'nin astronomi bölümünün transkripsiyonu ve incelenmesi
Transcription and analysis of the astronomy section of Mecmûa-i Ulûm-i Riyâziye
Yazar: FATİH AYDOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ORHAN GÜNEŞ
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bilim Tarihi ve Felsefesi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Astronomi ve Uzay Bilimleri = Astronomy and Space Sciences ; Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Astronomi = Astronomy ; Başhoca İshak Efendi = Başhoca İshak Efendi ; Bilim tarihi = History of science ; Mecmua-ı Ulum = Mecmua-ı Ulum ; Çeviri = Translation ; Çeviri bilim = Science of translation

Özet:
Modern astronomi, milattan önce yaşamış bazı Antik Yunan filozoflarının da
savunduğu Güneş merkezli evren modelini tekrar ve daha güçlü bir şekilde ileri
süren Kopernik ile başlatılır. Bu yeni astronominin Osmanlı‟ya girişi 17.yüzyılın
ortalarından itibaren başlamış ancak konu hakkında sadece özet bilgiler verilmiştir.
1732 yılında İbrahim Müteferrika, tekrar bastığı Kâtip Çelebi‟nin Cihânnümâ isimli
coğrafya eserine Fransız filozof Edmund Pourchot‟nun kitabından derlediği kısa bir
ek ilave etmiş ve evren modellerini yüzyıl önce bulunan Kepler yasalarından
bahsetmeden Descartes‟çı kozmolojiye bağlı kalarak anlatmıştır. 18.yüzyıl boyunca
yapılan diğer çeviriler ya tamamen gözlemsel astronomiye dayalı zîcler ya da evren
modellerinin Kepler yasalarına dayanmayan felsefi-fiziki anlatımlarıydı.
Modern astronomi ile ilgili Osmanlı‟da o güne kadar yazılmış en kapsamlı
çalışmalardan biri Başhoca İshak Efendi‟nin 1834 yılında yayınlanan Mecmûa-i
Ulûm-i Riyâziye adlı kitabında yer almaktadır. Kitabın dördüncü cildinde
astronomiye geniş yer ayıran İshak Efendi‟nin, Kepler ve Newton yasalarına ve
güncel gözlem verilerine dayanarak yazdığı bu eser elimizdeki bilgiler ışığında
Osmanlı‟da o güne kadar modern gök mekaniği konusunda yazılmış ilk metindir.
Bu çalışmada öncelikle metin latinize edilmiş, ardından bilimsel içerik güncel
verilerle kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı Osmanlı astronomi
tarihine ufak da olsa bir katkı sağlamaktır.
Anahtar Kelimeler: Bilim Tarihi, Astronomi Tarihi, Kozmoloji, Gök Mekaniği,
Başhoca İshak Efendi.

Abstract:
Modern astronomy begins with Copernicus, who again and more strongly put
forward the heliocentric model of the universe, which was also advocated by some
Ancient Greek philosophers who lived before Christ. The entry of this new
astronomy to the Ottoman Empire started from the middle of the 17th century, but
only brief informations about the subject was given. In 1732, İbrahim Müteferrika
added a short appendix compiled from the book of the French philosopher Edmund
Pourchot to Kâtip Çelebi's geography work named Cihânnümâ, which he reprinted,
and explained the models of the universe by adhering to Cartesian cosmology
without mentioning Kepler's laws found a century ago. Other translations made
during the 18th century were either purely observational astronomy based zîcs or
philosophical-physical accounts of universe models not based on Kepler's laws.
One of the most comprehensive studies of modern astronomy in the Ottoman Empire
until that time is in the book of Chief Hodja İshak Efendi, titled Mecmûa-i Ulûm-i
Riyâziye, published in 1834. This work, written by İshak Efendi, who gave a large
place to astronomy in the fourth volume of the book, based on Kepler and Newton's
laws and current observation data, is the first text written on modern celestial
mechanics in the Ottoman Empire as we know.
In this study, firstly the text was Latinized and then the scientific content was
evaluated by comparing it with current data. The aim of the study is to make a small
contribution to the history of Ottoman astronomy.
Keywords: History of Science, History of Astronomy, Cosmology, Celestial
Mechanics, Chief Hodja Ishak Efendi.