XIII-XV. Yüzyıllarda Anadolu' da derviş ve toplum: Tarihsel bir tipoloji denemesi
Dervish and society in thirteenth to fifteenth century Anatolia:An attempt at historical typology
Yazar: RESUL AY
Danışman: PROF. DR. MEHMET BAHAEDDİN YEDİYILDIZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2004
Konu: Tarih = History

Özet:
11 ÖZET Modern zamanlara kadar dervişler, içinde yaşadıkları toplumun en ilginç ve çarpıcı simaları olarak dikkat çekerlerdi. Öyle ki, toplumun hemen her kesiminde, olumlu ya da olumsuz, belirgin bir derviş imajı söz konusuydu. Dervişlerin toplumun dikkatini bu şekilde çekebilmelerinde şüphesiz sahip oldukları etkileyici özelliklerinin ve toplumda dervişlere yüklenen anlamın önemli etkisi vardı. Dervişler farklı dış görünümleriyle, hal, hareket ve mizaçlanyla, zihin dünyası ve hayat tarzlarıyla, toplumun diğer kesimlerinden ayrılırlardı. Yine dervişlerin bu özellilerinin tasavvufi bir zeminde geliştiğine ve onların birtakım mistik niteliklere sahip olduklarına inanılması, dervişleri toplum nezdinde daha anlamlı bir hale getirmişti. İçinde yaşadıkları toplumda, bu şekilde belirgin bir sosyal kimlik kazanan dervişler, öncelikle XIII-XV. yüzyıllarda Anadolu toplumunda yansıttıkları bu kimlikleri itibariyle burada incelenmeye çalışılmıştır. Şüphesiz dervişler kendi içlerinde tarikat veya meşrep kökenleri itibariyle farklılıklar gösterirler. Fakat toplumun diğer kesimleriyle karşılaştırıldıklarında, bu farklılığın muhteva bakımından olduğu ve bir derviş üst kimliğini etkilemediği görülür. Farklılıkları özgüllükler olarak gören bu çalışmada, hareket noktasını, doğal olarak ortaklıklar oluşturmakta ve tespit edilen kriterler çerçevesinde dervişlerin genel bir tipolojisi çıkarılmaya çalışılmaktadır. Dervişler her şeyden önce ortak tasavvufi güdülerden hareketle böyle bir hayata adım atmışlardı. Ebedî kurtuluşa, Tanrı bilgisine veya âlemde var olduğuna inanılan sırların bilgisine (hakikat bilgisine) ulaşma, ya da en azından Tann'mn rızasını kazanacak bir hayat sürme arzusu, onları tasavvufi bir hayata sevk eden önemli unsurlardı. Dervişlerin ayrı bir kimlikle algılanmalarmda sembollerin de büyük önemi vardı. Her grupta farklı şekiller alabilen hırka ve tac, bu sembollerin en çarpıcı olanlarıydı. Ayrıca bu sembollere uygun bir hal, hareket ve mizaçtan da bahsetmek mümkündür. Dünyayı umursamazlık onların en belirgin özellikleriydi. Kimi zaman derin bir sessizliğe bürünen dervişler, bazen de coşkun bir hal alırlardı. Bunların büyük bir kısmı âşık, meczup, divâne, garip ya da hakir bir görüntüIll sergilerlerdi. Ama yüksek zümre sufileri arasında, özellikle de şeyhlik makamında bulunanlarda ise, bir vakarlık ve karizma söz konusudur. Dervişler farklı düşünce ve zihin dünyalanyla da dikkat çekerlerdi. Tanrıyla ve âlemde mevcut olduğuna inanılan sırlarla meşguliyet içerisinde olurlardı. Bunun neticesinde, dervişler müşahede ve mükâşefe olarak adlandırılan, âleme dâir sırlan idrak eden bir zihnî olgunluğa erişirlerdi. Bunun yanında, hayal ve öngörü nitelikli birtakım metafizik tecrübeler kazanırlardı. Dervişlerin benimsedikleri hayat tarzı ve bu hayatm örgütlü bir yapı kazanması da onların diğer dikkat çekici yanlarım oluştururdu. Tekke ve zaviye merkezli olan bu hayat, toplum içerisinde kalmayı öngörmekle birlikte, kimi zaman toplumdan fiilî olarak bazen de manen ayrılmayı ifade ediyordu. Dervişlerin önemli bir kısmı hayatları boyunca, dünyevî kaygılardan uzak, ailevî bağlardan kopuk ve tekke çevresinde gerçekleştirilen ufak-tefek tarım faaliyetlerinin dışında, hiçbir ekonomik üretim faaliyetinde bulunmayan bir hayat sürerlerdi. Geçimlerini ise Müslümanların sadakalarından veya daha düzenli olarak vakıf gelirlerinden sağlarlardı. Tasavvufî uygulamalara ve günlük işlere dair bu hayatm kendine has kuralları da geliştirilmişti. Bu kurallar, seyr ü sülûk'un sağlıklı bir şekilde ilerlemesine yönelik olduğu gibi, bir grup halinde yaşamayı da düzenleyen kurallardı. Dervişler toplum hayatına mesafeli durmakla birlikte, toplumla değişik noktalarda temas halindeydiler. Her şeyden önce halka hizmet anlayışının seyr ü sülûk'un bir parçası haline getirilmesi, dervişleri çeşitli alanlarda halka hizmet veren bir faaliyet içerisine yöneltti. İrşad, yolculara hizmet, çevre yerleşim yerlerinde ihtiyaç sataplerinin başvurularını karşılama ve bazıları için gaza ve kolonizasyon faaliyetleri bunlardan bazılarıydı. Gerek bu faaliyetler, gerekse toplumun ön kabulleri çerçevesinde toplumda bir derviş imajı oluşmuş ve dervişlerin toplumun değişik kesimleriyle kurduğu temaslarında bu imaj belirleyici bir rol oynamıştır.

Abstract:
IV SUMMARY Dervishes were among the most remarkable figures of Anatolian society up to modern times. However, in the eyes of different sectors of the society, their image was diverse. Yet, the impressive features of dervishes and the roles attached to them by the society were significant. They were fundamentally different from other sections of society in terms of their temperament, behavior, mentality and lifestyle. In this manner, they reflected a distinctive social identity. This identity owed its significance mainly to mystical considerations and public perception. The present study examines the social identity of dervishes by focusing on their positions within the Anatolian society between the thirteenth and. fifteenth century. It also deals with their social activities, functions and explores the relations between dervishes and the society at large. Dervishes showed different features among themselves. However, when compared with other sections of the society, such differences did not affect the overall dervish identity. The study approaches these differences as their specificities, which were, after all, closely linked to their socio- religious character. It therefore focuses more on the similarities rather than the differences. There were common motivations for dervishes to enter mystical life. Among them was their wish to reach divine knowledge or the knowledge of the mysteries of the universe and to live a righteous life, for God's blessing and eventually eternal salvation. Symbols had a significant place in the public perception of dervishes as a distinct identity. Hirqa and tac which took different shapes in each group were the most common of these symbols. Moreover, it is also possible to talk of a typical dervish temperament and behavior that conform with these symbols. Renunciation was another important spiritual feature of dervishes. In their mind it was enough to spiritually cut worldly ties, instead of physical solitude or reclusion in deserted places. Some dervishes who occasionally were in a deep silence sometimes were enthusiastic / occasionally retreated into profound meditation. Most of them appearedas loving, deranged (meczup-divane), lonely and poor individuals. Among the great sufls or sheiks some had a charismatic and dignified appearance. They were engaged in ideas of God and divine mysteries. As a result of this, they reached spiritual maturity through metaphysically observing and discovering such mysteries. Thus, they were said to metaphysically experience some kind of image, vision or foresight. Another characteristic of the dervishes was their lifestyle and its organization. This life, which centered around the dervish lodge (tekke or zaviye), was characterized by real or spiritual social renunciation, though living actually within the society. While some were flexible enough not to break their relations or ties with the society, many of them liberated themselves from material contact and cut their family ties; they did not take part in any economic activity other than certain agricultural works around dervish lodge throughout their life. They lived by the alms of Muslims or pious foundations or waqfs. In time, special rules and rituals of an organized life relating to the Islamic mystical practices and daily affairs came into existence. These rules aimed both at providing suitable conditions for the progress of the dervishes on their mystical journey (seyr ü sülük) and organizing a common life as a harmonious group. In spite of this partial isolation, dervishes were in contact with the society in different ways. The concept of public services was considered to be a part of their mystical journey; hence their engagement in different social activities for the common good. A number of these services or activities were preaching Islam or Islamic religious life, hosting travelers, helping the poor near their settlement and, for some dervishes, engaging in the holy war or gaza. A combination of their functions and public perceptions gave rise to a dervish image in society. This image played a determining role in their relations or contacts with different sections of society.