İstanbul'da tarihi ahşap yapılarda yangın risklerinin yönetimi için bir model önerisi
A model proposal for the management of fire risks associated with historic wooden buildings in Istanbul
Yazar: AYSEL TARIM
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP GÜL ÜNAL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yangın tehlikesi, geçmişte tarihi yapıların varlığını tehdit eden önemli etkenlerden biri olmuş, günümüzde ise gelişen teknolojilerin yangın yönetimine ilişkin sağladığı olanaklara rağmen kayıplar devam etmiştir. Bu durumun temel nedenlerinden biri, günümüzde yangın tehlikesinin doğasının, mimari yapı/çevre üzerindeki etkilerinin çok iyi biliniyor olmasına rağmen özellikle tarihi yapıların her biri için özgün olan mimari programı, fiziki yapının çevresi ile risk alışverişi kapsamındaki ilişkileri, miras niteliğine bağlı barındırdığı değerleri ve zarar görebilirlik faktörlerinin risk analizi girdisi olarak net ve hesaplanabilir ölçeklerde tanımlanmamış ya da sentezlenememiş olmasıdır.
Bu tezin amacı; tarihi ahşap yapıların varlığını tehdit eden yangın risklerinin yönetimi için bir model önerisi geliştirmek ve bu yolla sürdürülebilir korunmanın sağlanmasını desteklemektir.
Tez kapsamında yapılan araştırmalar ve literatür taraması, özellikle tarihi yapılara ve çevresine yönelik yangın kaynaklı risklerin yönetiminde zamana bağlı değişen dinamik risk yapısının tanımlanmasında eksikler bulunduğunu göstermiştir. Bu nedenle tezin odağı literatürde söz konusu eksikliklerin giderilmesine katkı sağlayacak, tarihi ahşap yapılarda yangın risklerinin yönetimine yönelik özgün bir model geliştirmek olarak belirlenmiştir. Model kapsamında geliştirilen "Tarihi Ahşap Yapılarda Yangın Risklerinin Analizi Metodu-TAYYRAM", tarihi ahşap yapıların yangın tehlikesi kaynaklı risklerinin analizinde, zarar görebilirlik ve yönetilebilirliğe ilişkin göstergeleri bu bağlamda tanımlamaktadır.
Geliştirilen yöntemin örneklem alanı olarak İstanbul ili seçilmiş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanan "İstanbul Kültür Varlıkları Envanter Projesi 2015-2019" kapsamında kayıt altına alınan tarihi ahşap yapılar bu çalışma kapsamında incelenerek yapım sistemine göre gruplandırılmış, bu gruplardan farklı işlevlere ve farklı yapım sistemine ait temsil niteliği taşıyan tescilli tarihi yapılar seçilerek geliştirilen metodun performansı test edilmiştir.
Performans testi gerçekleştirilen Tarihi Ahşap Yapılarda Yangın Risklerinin Analizi Metodunun uygulama safhası için, yöntemin gerekli adımların sırasıyla takip edilmesini sağlayacak kullanıcı ara yüzü olarak saha formları da oluşturulmuştur.
Sonuç olarak, doktora tezi kapsamında oluşturulan özgün sistemin tarihi ahşap yapılarda yangın tehlikesine bağlı gelişen risklerinin yönetimi için beklenen performansı karşılayan bir model olduğu ve modelin tasarımının gelecekte karşılaşılabilecek olası yeni risklerin tanımlanması için de yol gösterici nitelik taşıdığı gösterilmiştir.

Abstract:
Fire hazard has been one of the significant causal factors, which jeopardized the very existence of historical buildings in the past, and yet the losses continue even today, despite a range of means thanks to ever developing technologies as regards fire management. One of the main reasons of the foregoing is that especially the architectural programs unique to each of the historical buildings fail to define or synthesize the relations of the physical structure to its environment in terms of risk exchange, the values associated with their quality as heritage assets, and vulnerability factors in clear and calculable scales as risk analysis input, although the nature of the fire hazard and its effects on the architectural structure/environment are well known today.
The aim of the present thesis is to develop a model proposal for the management of fire risks that jeopardize the existence of historical wooden buildings and to contribute in sustainable protection thereof accordingly.
The relevant research and literature review within the scope of the thesis indicated that there were deficiencies associated with the definition of the dynamic risk construct, which changed over time, especially in the management of fire-related risks with respect to historical buildings and their immediate surroundings. 
Accordingly, the focus of the thesis was set to developing a unique model for the management of fire risks as regards the historical wooden buildings, which would contribute to the elimination of the deficiencies in the relevant literature. The "Fire Risks Analysis Method Intended for Historical Wooden Buildings-TAYYRAM", which was developed for the purposes of the proposal, defined the indicators of vulnerability and manageability as regards the analysis of fire hazard risks of historical wooden buildings in the context thereof.
The province of Istanbul was chosen as the sample area of the method and the historical wooden buildings, which were registered in the scope of the "Istanbul Cultural Assets Inventory Project 2015-2019" by the Istanbul Metropolitan Municipality, were investigated for the purposes of the present study and categorized by their construction system, and thereafter, the performance of the method was tested based on a selection from above categories of registered historical buildings with different functions and which were representative of different construction systems.
Furthermore, user interface field forms were developed to allow sequential follow- up of the required steps of the method during the implementation phase of the Fire Risks Analysis Method Intended for Historical Wooden Buildings, which underwent the aforementioned performance test.
In conclusion, it was suggested that the original system developed for the purposes of the doctoral thesis constituted a model, which met the anticipated performance levels for the management of risks related to fire hazards affecting historical wooden structures, and that the model design could also serve as a guide for the definition of potential novel risks that might emerge in the future.