Denizli cami ve mescitleri
Mosques and masjids in Denizli
Yazar: YEŞİM DALKILIÇ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN YURTTAŞ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture

Özet:
Ege Bölgesi'nin ikinci büyük şehri olan Denizli, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. 12. yy. sonlarına kadar Türkler ile Bizanslılar arasında el değiştiren şehir Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in ikinci kez tahta çıkışı ile birlikte tamamen Türk hakimiyetine girmiştir. 1391 yılında Osmanlı topraklarına katılmıştır. XVII. Yüzyılda Kütahya sancağına bağlı bir kaza, XIX. yüzyıl sonlarında Aydın Vilayeti'ne bağlı bir sancak merkezidir. Cumhuriyet Döneminde vilayete dönüştürülmüştür. Denizli'nin gelişmesi mimari eserleri doğrudan etkilemiştir. 
Anadolu Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı Dönemlerinde imar faaliyetlerinin yoğun olduğu şehir olarak bilinen Denizli İli'ndeki cami ve mescitlerin büyük bir bölümü günümüze ulaşamamıştır. Bunun en büyük sebebi depremlerdir. Osmanlı dönemi öncesinde inşa edilen yapıların çoğunun tarihi net olarak bilinmemektedir. Seyehatnameler, kitabeler, arşiv belgeleri günümüze kadar ulaşamayan mimari yapılar ile ilgili bilgi edinmemizi sağlamaktadır. 
Anadolu'da XIII. yüzyılda başlamış olan ahşap cami yapma geleneği XX. yüzyıl başlarına kadar devam etmiştir. Denizli'nin camileri geleneksel ahşap mimarisinin Anadolu'daki örnekleri olması bakımından oldukça önemlidir. Yerel ustaların özel yetenekleri ile oluşturdukları süslemeleri ile dikkat çeken yapılar plan ve malzeme özellikleri bakımından da birbirlerine benzemektedirler. 
Denizli Cami ve Mescitleri adlı tezimizde, Denizli İl merkezi, ilçeleri ve köylerinde yer alan cami ve mescitler (Başlangıcından 1950 yılına kadar) incelenmeye çalışılmıştır. Çalışma kapsamına giren cami ve mescitlerin mevcut durumları tespit edilmiş; plan, mimari ve süsleme özellikleri açısından detaylı olarak incelenmiştir. Çalışma fotoğraf, çizim ve arşiv belgeleri ile desteklenmiştir. 
Cami ve mescitlerin birçoğunun tarihi, mimarı, ustası ve sanatçısı bilinmese de yapılan tespitler, elde edilen veriler ile yapılar değerlendirilmeye çalışılmıştır.  Gelecek kuşaklar için somut mimari mirası sembolize eden bu yapılar gelenekleri ve yaşam kültürleriyle somut olmayan kültürel mirası temsil etmektedirler. Bu çalışmanın Denizli'nin hem mimari mirasına ve kültürel değerlerine ihtiyaç duyulan katkıyı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Denizli, Tavas, Solmaz Camii, Liva'ül Hamd, Kalemişi Süsleme

Abstract:
Denizli, the second largest city in the Aegean Region, has been home to many civilizations throughout history. The city changed hands between the Turks and the Byzantines until the end of the 12th century, and with the second ascension of Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev to the throne, it came under Turkish rule completely. Denizli joined the Ottoman lands in 1391. In the XVIIth century, it was a discrict under the Kütahya sanjak, and in the late XIXth century it was a district of Aydın. It was transformed into a province during the Republican Period. Denizli's development directly affected its architectural works.
Most of the mosques and masjids in Denizli Province, known as the city where construction activities were intense during the Anatolian Seljuk, the Beyliks and Ottoman Periods, have not survived to the present day. The biggest reason for this is earthquakes. The date of construction of most of the buildings built before the Ottoman period is not clearly known. Travel books, inscriptions, archival documents provide us with information about architectural structures that have not survived to the present day.
The tradition of building wooden mosques in Anatolia, which started in the XIIIth century, continued until the beginning of the XXth century. The mosques of Denizli are very important as examples of traditional wooden architecture in Anatolia. The buildings, which attract attention with their decorations created by local craftsmen with their special skills, are similar to each other in terms of plan and material properties.
In our thesis titled "Mosques and Masjids in Denizli", mosques and masjids in the center, districts and villages of Denizli province (from the beginning until 1950) were examined. The current conditions of the mosques and masjids included in this study were determined and examined in detail in terms of plan, architecture and ornamentation features. The study was supported by photographs, drawings and archival documents.
Although the history, architects, masters and artists of many of the mosques and masjids are unknown, the structures were tried to be evaluated through the findings and the data obtained. These structures, which symbolize the tangible architectural heritage for future generations, represent the intangible cultural heritage with their traditions and life cultures. It is thought that this study will provide the necessary contribution to both the architectural heritage and cultural values of Denizli.

Keywords: Denizli, Tavas, Solmaz Mosque, Liva'ül Hamd, Kalemişi Decorations