Çok fonksiyonlu reaktif boyarmaddelerin sentezi ve tekstil uygulamaları
Synthesis and textile applications of multifunctional reactive dyes
Yazar: SERHAT KARAKAYA
Danışman: PROF. DR. AZİZE YEŞİM SALMAN
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kimya Ana Bilim Dalı / Organik Kimya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Kimya = Chemistry

Özet:
Boyarmaddeler başta tekstil sektörü olmak üzere metal, ahşap, kağıt sanayi ve kimya sanayinde çok önemli bir yere sahiptir. Boyarmaddelerin sentezi hem boyama özellikleri hem de uygulama yüzeyine fonksiyonel özellik kazandırmaları nedeniyle daha fazla ilgi çekmektedir. Fonksiyonel boyarmaddeler olarak bilinen azo boyarmaddeleri, düşük sıcaklıkta uygulanabilmeleri, suda yüksek çözünürlükleri, çevre dostu ve sürdürülebilir olmaları nedeniyle tekstil uygulamalarında yaygın olarak kullanılmaktadır.
Güneş ışığından kaynaklanan ultraviyole (UV) radyasyona maruz kalınması, güneş yanığı, erken cilt yaşlanması, alerji ve cilt kanseri gibi cilt hasarlarına neden olmaktadır. Tekstil ürünlerine UV koruyucu özellik kazandırmak bu tip cilt hasarlarını önlemek adına etkili bir yöntem olmaktadır. Tez kapsamında sentezlenen azo boyarmaddelerin fonksiyonel özelliklerinden birisi olan UV koruma özelliği öncelikle bu amaç için kazandırılması hedeflenmiştir. Sentezlenen boyarmaddeler, imin-fenol ⇋ keto amin tautomerik dönüşümü sayesinde UV ışınlarından koruma özelliği göstermektedir.
Sentezlenen boyarmaddelerin bir diğer özelliği ise antibakteriyel olmalarıdır. Tekstil ürünleri insan vücuduna doğrudan temas ettiği için bakterilerin üremesi için elverişli ortam sağlayabilmektedirler. Tekstil ürünlerinin antibakteriyel ve zararlı UV ışınlarından koruyucu özellikte olması amacıyla tez kapsamında sentezlenen boyarmaddeler ile boyanmıştır. Boyarmaddelerdeki imin (-C=N) bağı ve azot, antibakteriyel özellik için önem arz etmektedir.
Sentezlenen boyarmaddelerin insan sağlığına olumlu etkilerinin yanı sıra selülozik kumaşların UV kaynaklı deformasyonu engellemesi ve renklerinin uzun süre korunmasını sağlayacağından sürdürülebilir tekstil ürünlerinin üretimi açısından da değer sağlayacaktır.

Abstract:
Dyes, particularly azo dyes, hold a significant position in various industries such as textiles, metals, wood, paper, and the chemical industry. The synthesis of dyestuffs attracts more attention due to both their dyeing properties and their ability to provide functional properties to the application surface. Azo dyes, known as functional dyes, are widely used in textile applications due to their ability to be applied at low temperatures, high water solubility, and their environmentally friendly and sustainable nature.
Exposure to ultraviolet (UV) radiation from sunlight can lead to skin damage such as sunburn, premature skin aging, allergies, and skin cancer. Adding UV protective properties to textile products is an effective method to prevent this type of skin damage. Within the scope of this thesis, the UV protection feature, which is one of the functional properties of the synthesized dyes, is primarily targeted for this purpose. Dyes exhibit UV protection through the imine-phenol ⇋ keto amine tautomeric transformation.
Another notable feature of the synthesized dyes is their antibacterial properties. Textile products, being in direct contact with the human body, can provide a favorable environment for bacterial growth. Synthesized dyes have been applied to textiles with the aim of imparting antibacterial and protective properties against harmful UV radiation. The imine (-C=N) bond and nitrogen in synthesized dyes play a crucial role in their antibacterial properties.
In addition to the positive effects of synthesized dyes on human health, their application on cellulose fabrics will contribute to sustainable textile production by preventing UV-induced deformation and ensuring the long-term preservation of colors.