Mizahın felsefesi: Edimsellik, kurmaca ve özdüşünümsellik
The philosophy of humor: Performativity, fiction and self-reflectivity
Yazar: GÜLBAHAR YILMAZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT ÇELİK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Bu tezde, mizahın bireyi özdüşünümselliğe yönlendirme ve dönüştürme işlevinin nasıl
gerçekleştiğini ortaya koymayı amaçladım. Mizahın, yalnızca basit bir gülme, anlamı olmayan
bir kahkaha ya da herhangi bir eğlenceli etkinlikten ibaret olmadığı, bireysel ve toplumsal
temelleri olan ve gündelik yaşamdan filizlenen bir soyutlama biçimi ve bir düşünme etkinliği
olduğunu göstermeye çalıştım. Bu etkinliğin yaşamdaki yerini, bireyin yaşamına nasıl ve ne tür
yansımaları olduğunu ortaya koymak amacıyla Critchley, Eagleton, Bergson, Austin, Ricoeur
ve Iser'in argümanlarını inceledim.
Bireyler, mizahi içeriklerle karşılaştıklarında, duydukları ya da okuduklarını kullanarak
kendi yaşamlarında pek çok performatif eylemi başlatabilir. Bu açıdan mizah, edimsel bir
pratiktir (1). Edebiyat gibi mizah da kurmaca bir metindir, sonuçta yazılı ya da sözlü fark
etmeksizin mizahi içeriğe maruz kaldığımızda bir metinsellikle karşı karşıyayızdır. Kurmaca
metin oluşturma süreci ve bunun okur üzerindeki etkisi ile mizahi içeriğin üretim aşaması ve
birey üzerindeki etkisi koşutluk göstermektedir. Bireyi özdüşünümsellik pratiğine sevk eden
okuma edimi gibi mizah da kendini yeniden yaratım sürecinde deneyimlenen reflektif bir
etkinliktir (2). Mizahi metin de tıpkı bir edebi metin gibi gündelik yaşamın sınırlarına itilmiş
ve göz ardı edilmiş olasılıkları başka bir düzen içinde okurun ya da izleyici/dinleyicinin
karşısına yeniden çıkarır. Düşünme sistemlerimiz bazı olasılıkları vurgular, bazı olasılıkları ise
dışarıda tutar. Bu düzensiz olasılıklar, sistemin sınırlarına doğru itilmiş ve pasifize edilmiş
durumlar haline gelmiştir. Mizahi metin aracılığıyla izleyici, dinleyici ya da okur, kendi
yaşamında göz ardı edilmiş, gündelik rutinde fark edilmeyen, sınır çizgilerine itilmiş ya da
olumsuzlanmış kısımları tekrar yaşamının merkezine alarak yeniden anlam oluşturma sürecine
dahil olur (3).

Abstract:
In this study, I aimed to reveal the way humor guides and transforms individuals through
self-reflectivity. With an aim to position its main concern as transformative, I benefited from
the theories of John Langshaw Austin, Paul Ricoeur and Wolfgang Iser and tried to reveal that
humor does not only cause a simple explosion of laughter or only exist as a fun activity that has
no background meaning. Above all, it has a particular role to play in life, embedded in the
personal and social underpinnings and rooted in the activities of everyday life. I have analyzed
the works of some thinkers having exclusive arguments on humor and laughter, such as Terry
Eagleton, Henri Bergson and Simon Critchley.
People can initiate many performative actions in their lives when they encounter
humorous content. In this perspective, humor acts as a performative practice (1). Just like
literature, humor is fictitious and has textuality in it. As we encounter humorous content, we
also come across a fictional text. That is to say, creating a fictional literary text and a humorous
text -from an author's perspective- has certain characteristics in common. Moreover, reader
experiences are also parallel to each other. Just like reading that directs readers to a
transformative process, humor is also a reflective activity that individuals experience as they
recreate themselves (2). Just like literary texts, humorous texts recentralize the neglected
possibilities residing in the borderlines of the existing thought system, bringing them to the
understanding of the reader in a new form. These neglected possibilities are the components
that are passivized by the system in time. A reader or listener of a humorous text engages in
meaning by means of these newly presented and centralized possibilities (3).