Adana'da yapı toplulukları ve şehrin gelişimi
The building communities in Adana and the development of the city
Yazar: NERMİN TANBUROĞLU
Danışman: PROF. DR. NERMİN ŞAMAN DOĞAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Adana = Adana ; Mimari eserler = Architectural works ; Mimari süslemeler = Architectural decorations ; Mimari yapı = Architectural structure ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Ramazanoğulları Beyliği = Ramazanoğulları Principality ; Sanat = Art ; Sanat dergileri = Art journal ; Sanat tarihi = Art history ; Türk sanatı = Turkish art

Özet:
Bu çalışmada,  Adana merkezde Ramazanoğulları Beyliği ve Osmanlı döneminde inşa edilen yapı toplulukları ile bunların şehrin gelişimine olan etkileri ele alınmıştır. Kentin Doğu Akdeniz, Anadolu ve Anadolu dışındaki çevre kültürlerle siyasi ve kültürel etkileşimi ortaya konmuştur. 
Adana M.Ö. 2000'li yıllarda "Adaniye" adıyla tarih sahnesine çıkan ve Seyhan Nehri'nin batı yakasında kurulan tek kenttir. Ancak tarihin belli dönemlerinde deprem ve sel felaketleriyle tahrip olan şehir, bir de nehir ve verimli ovaları nedeni ile sürekli istilalara ve savaşlara sahne olunca yeterince gelişememiştir.  Roma˗ Bizans ve Ramazanoğulları Beyliği hariç, 19. yüzyıl sonlarına kadar varlık gösteremeyen Adana, 20. yüzyıl başlarında kurutulan bataklıklar, Seyhan Nehri kenarına çekilen setler,  tarımda makinalaşma ve ıslah çalışmalarıyla, yüzlerce yıl kasaba görünümündeyken günümüzde Türkiye'nin en büyük kentlerinden birisi olmuştur.
Adana'da Türk dönemi, Anadolu Selçuklu Devleti zamanında başlamakla birlikte Memluklu Devletine bağlı kurulan Ramazanoğulları Beyliği (1352/1353- 1608) döneminde kalıcı olmuştur.  Beyliğin son zamanlarında inşa edilen ve günümüze ulaşan yapılar/yapı toplulukları, Halil Bey (1485-1513) ve oğlu Piri Paşa (1517-1567) dönemlerine aittir. 
Ramazanoğulları, Yavuz Sultan Selim zamanında Osmanlıların tabiyetine girerek 1608 tarihine kadar yurtluk-ocaklık statüsüyle yönetimde kalmayı başarmışlardır. Bu tarihten itibaren Halep Eyaletine bağlı sancak, 1867 yılında ise bağımsız bir vilayet olan Adana, Osmanlı döneminde bayındırlık açısından sönük kalmıştır. 
Adana, Ramazanoğullarının fethinden önce üç semtten oluşan küçük bir yerleşim yeriyken fetih sonrasında genellikle etrafında kurulduğu mescitin adıyla anılan yeni mahallelerle büyümüştür. 1525'te Adana'da 17 mahalle varken, 1572'ye gelindiğinde sayı 28'e çıkmış, 1753'te bu rakam 45, 19. yüzyılın ilk yarısında ise mahalle sayısı 62'ye ulaşmıştır. 
Adana'da, iki tip yapı topluluğu görülür. İlki, şehrin merkezi dokusunu oluşturan büyük ölçekli örnekler, ikincisi ise, genellikle bir avlu veya aynı mahalle içinde dağılmış birkaç yapıdan ibaret, mahallenin kültürel ve fiziki dokusunu oluşturan küçük ölçekli külliyelerdir. Adana Ulu Cami hariç, diğer tüm örnekler ikinci tiptir. 
Adana merkezindeki yapı topluluklarının bir kısmı günümüze ulaşabilmiş, bir kısmı eksik ulaşmış, geri kalanı ise ulaşamamış,  ulaşmışsa da özgün niteliklerini bütünüyle yitirmiştir. Çalışmamızda, Ramazanoğulları ve Osmanlılar döneminde inşa edilen söz konusu yapı topluluklarının durumları ve şehrin gelişimine olan katkıları tartışılmıştır. 

Anahtar Kelimeler: Adana, Ramazanoğulları, Osmanlı, Mimari, Yapı Topluluğu,     Kültür, Etkileşim.

Abstract:
In this paper,  the building communities that were constructed during the period of the Otoman Empire and Ramazanoğlu Seigniory and their contribution of these structures to the development of the city have been discussed. The cultural and political interaction of the town with neighbouring societies besides the Eastern Mediterranean, Anatolian region and outer Anatolian regions have been revealed.

Adana formerly named as "Adaniye" had appeared in the historical sources around 2000 B.C. and was the only town that was located on the west side of the Seyhan River. However, the city had been ravaged by disasters such as earthquakes and floods throughout the history. It also faced invasions and wars because of its fertile plains and its river, consequently it could not develop that much. Except Romans˗ Byzantines and Ramazanoğulları seigniory, the city that could not make its presence felt until the late 19th century has become one of the largest cities in Turkey although it looked more like a small town thanks to the barriers built on Seyhan River coasts, dried swamps, industrialization in agriculture and reclamation works. 

Having started in the Selcuks era, the times of Turks in Adana has become persistent in the times of Ramazanoğulları seigniory (1352/1353˗ 1608) that belongs to Memluk State.. The structures/ the building communities that are built in the final times of the seigniory and that have reached today, belong to the times of Halil Bey (1485-1513) and his son Piri Paşa (1485-1513).

Being involved into Ottomans nationality in the time of Yavuz Sultan Selim, Ramazanoğulları had managed to stand united in the by way of domain status. From that day forth, Adana was a sanjak in Halep state, which has become an independent province in 1867, it had been insatisfactory in terms of public works in Ottoman times. 

Until the conquest by Ramazanoğulları, Adana had been a small habitat that consist of three districts, which then began to expand with now neighborhoods whose name generally comes from the mosgue that the neighborhood is located around. Although there used to be 17 neighborhoods in Adana in 1525, the number rises to 28 in 1572, and to 45 in 1753, the number of neighborhoods were 62 in the first half of the 19th century.

Two types of building community can be seen in Adana. The first one with large scale communities that create the central backbone of the city, and the second one is small scale kulliyas  (building complexes in Islam) that create the cultural and the physical texture of neighborhood, which are not more than a few structures generally scattered around neighborhood or courtyards. All the other examples except Adana Ulu Cami,  belong to the second category.

Some of the building communities in central Adana could reach today, some partially could, and the rest could not or could reach but have lost their all unique characteristics completely. In our work, status and the contribution of these building communities which are constructed in Ramazanoğulları and Ottomans era to the development of the city have been discussed.

Keywords: Adana, Ramazanoğulları, Ottomans, Architecture, The Building Community/Kulliya, Culture, Interaction.