Türkmen mutasavvıf şâir Azadî'nin (ö. 1173/ 1760) şiirlerinde tasavvuf
Sufism in the poems of Turkmen sufi poet, Azadi (d.1173 / 1760)
Yazar: CEMİLE ÇELİK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM TÜRKOĞLU
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Azadi = Azadi ; Dini edebiyat = Religious literature ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türkmen edebiyatı = Turkoman literature ; Şairler = Poets ; Şiir = Poem

Özet:
18. yüzyıl Türkmen mutasavvıf şâirlerinden Azadî (ö. 1173/1760), Türkmen
klasik edebiyatının en önemli temsilcilerinden birisidir. Asıl adı Dövletmemmet olan
Azadî, Göklen boyunun Gerkez kabilesindendir. İlim tahsiline köylerinde bulunan okulda
Niyaz Salih Molla'dan alarak başlamış, daha sonra Hive'de bulunan medresede devam
etmiştir. Arapça ve Farsça'yı çok iyi bilen Azadî, şairliğinin yanında, çok iyi bir âlim,
filozof, eğitimci ve tabiptir. Azadî, şiirleri incelediğinde ileri düzeyde Kur'ân-ı Kerîm ve
hadis-i şerif bilgisine sahip olduğu görülmektedir. Bunun yanı sıra şâirin, şiirlerinde
tasavvufî hakikatleri ele alması onun mutasavvıflık yönünün ortaya konulması
bakımından önemlidir. Azadî, şiirlerini tasavvuf hakikatlerini anlatmada bir araç olarak
kullanmıştır. Şükür, nefs, tevbe, zikir, rıza, kanâat, riyâ, sabır, ihsan, halvet, gönül gibi
tasavvufî kavramları şiir diliyle açıklamıştır. Azadî, Türkmen liderlerinin danışmanlığını
yapmış, devlet, yurt, ulus gibi konular ile ilgili mecliste söz sahibi olmuştur.
Türkmenistan'ın sosyal ve iktisadi yönden en zor zamanlarını tecrübe eden Azadî, her
zaman Türkmen halkı için mücadele etmiş, onların her zaman yanlarında olmuştur. O,
Türkmenlerin birlikte hareket etmeleri gerektiğini, bir Türkmen devleti kuralarak adaletli
bir yönetici seçilmesini sürekli vurgulamıştır. 22 Mart 1760 günü vefat eden Azadî'nin
hem nasihatname hem de siyasetname özelliği taşıyan "Vagz-ı Azad" isimli eseri
şairliğinin ve âlimliğinin en güzel kanıtıdır. Azadî'nin bu eserinden başka "Hekayat-ı
Cabir Ensar", "Behiştnama", adında eserleri mevcuttur. Bunların yanında namaz
ibadetinin önemini ve İslam dininin kurallarını anlattığı mesnevîsi, murabbâları, rubâileri
ve birkaç da gazeli vardır. Bu eserlerde Azadî, tasavvuf düşüncesini kendine özgü bir
şekilde işlemiştir.

Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Dövletmemmet Azadî, Tasavvufî Istılahlar, Türkmenistan, 18. Yüzyıl

Abstract:
Azadi (d. 1173/ 1760), one of the 18th century Turkmen sufi poets, is one of the
most important representatives of Turkmen classical literature. Azadi, whose real name is
Dövletmemmet, is from the Gerkez phratry of the Göklen tribe. He initiated his education
from Niyaz Salih Molla at the school in their village, and then continued at the madrasah
in Hive. Azadi, who knows Arabic and Persian very well, is a very good scholar,
philosopher, educator and physician besides his poetry. When his poems are examined, it
is seen that he has advanced knowledge of the Qur'an and hadith. His poems also have a
mystic aspect. He used his poems as a tool to explain the truths of mysticism. He
explained mystical concepts such as gratitude, desire, repentance, dhikr, consent, opinion,
hypocrisy, patience, beneficence, seclusion, and heart through the language of poetry. At
the same time, he was the advisor of the Turkmen leaders and had a say in the parliament
on issues such as the state, homeland and nation. Azadi, who experienced the most
difficult times of Turkmenistan in terms of social and economic aspects, always fought
for the Turkmen people and always been by their side. He constantly emphasized that
Turkmens should act together and that a just ruler should be chosen by establishing a
Turkmen state. The work of Azadî, who died on March 22, 1760, named "Vagz-ı Azad",
which had the characteristics of both an advice and a policy book, is the best proof of his
poetry and scholarship. In addition to this work of Azadî, there are other works called
"Hekayat-ı Cabir Ensar" and "Behiştnama". Moreover, there are masnavi, murabbas,
rubais and a few ghazals, in which the importance of prayer and the rules of the Islamic
religion are explained. In these works, Azadi handled the Sufi thought in his own unique way.

Keywords: Sufism, Dövletmemmet Azadî, Sufi Imtilahs, Turkmenistan, 18th Century