Vatandaşlık hakkı ve vatansızlık
Right to have nationality and statelessness
Yazar: HATİCE BEYZA ÖZTÜRK
Danışman: PROF. DR. SÜHEYLÂ BALKAR
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Milletlerarası Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
İnsanlar ancak bir topluluğa ait olarak hayatını idame ettirebilen canlılardır. Bir 
topluluğa ait olmanın ise çeşitli yolları bulunmaktadır. Devletler, ilkel dönemlerinden 
modern devlet görünümlerine kadar insan unsuruyla arasında vatandaşlık adı verilen 
hukuki ve siyasi olarak önemli bir bağ inşa etmektedir. Bu şüphesiz bir devletin 
bireyi hukuken tanıması anlamına gelmektedir. Bu bağlamda bir devletin vatandaşı 
olmayan yabancıya en az vatandaşı gibi muamele etmesi mümkün olmamaktadır. 
"Ben ve ötekinin" ayrımından sadır olan vatandaşlığa sahip olamayışa karşılık gelen 
vatansızlığın ise çok ağır sonuçları bulunmaktadır. Bu ağır sonuçlar, vatandaşlığa 
sahip olmanın bir insan hakkı olup olmadığı meselesini düşündürmektedir. 
Tarihsel sürecinde vatandaşlık ilk olarak karşımıza Antik Yunan'da çıkmakta
ve burada yalnızca belirli bir seçkin zümreye mensup olan hür erkeklere bahşedilen 
bir "imtiyaz" olarak cereyan etmekteydi. Bu imtiyaz, kadınlara ve kölelere 
bahşedilmiyordu. Sınıf ve cinsiyet ayrımına dayanan vatandaşlık zamanla öncelikle 
toprak sahiplerine, İmparatorluk döneminde ise imparatorluk topraklarında ikamet 
eden çoğu kişiye tanımlanarak yaygınlaşmaya başlamıştır. Fransız Devrimi'nin ulus-devlet anlayışına sunduğu katkılara paralel olarak ciddi değişim ve dönüşümlere 
uğrayan vatandaşlık, Osmanlı Devleti'nde de dini referanslar üzerinden 
değerlendirilmekteydi. Osmanlı'da vatandaşlık müslüman olanların hakkıydı. Tek 
tanrılı dine inanmak şartıyla gayrimüslimler ise adına zimmet akdi denilen bir 
sözleşme ile devlete aidiyetlerini bildiriyor ve çeşitli hak ve yükümlülükler altında 
Osmanlı tebaasının bir parçasını oluşturuyordu. Cumhuriyetin ilanından sonra 
belirgin olarak dini temelinden sıyrılan vatandaşlık din veyahut cinsiyet 
gözetilmeksizin herkese tanınan bir statü halini almıştır. 
1961 Anayasası'nın 54. maddesi, "Türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı 
olan herkes Türktür." ifadelerine yer vererek vatandaşlığı etnik kökenden, dinden 
veyahut cinsiyetten ari olarak vatandaşlığa sahip olan herkesin Türk olarak 
nitelendirileceğini anayasal olarak güvence altına almıştır. Bunun yanı sıra 
vatandaşlığın asli kazanım yolunun soy bağı esası üzerinden gerçekleşeceğine ve 
vatandaşlıkta kanunilik ilkesine anayasal boyutta yer veren 1961 Anayasası, aynı 
zamanda vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylemler haricinde kimsenin vatandaşlıktan 
çıkarılamayacağını, vatandaşlığa ilişkin yargı yolunun kapatılamayacağını da 
düzenleyerek vatandaşlığın Türk hukukundaki ilkelerine vücut vermiştir. 1982 
Anayasası da 1961 Anayasası'nın ilgili hükmünü neredeyse tamamen bünyesine 
almış ve 66. madde altında bu ilkelere yer vermiştir.
Vatandaşlığa yönelik pek çok hukuki bakış açısı da mevcuttur. Vatandaşlığın 
birey ve devlet arasında cereyan eden özüne ilişkin olarak bireyin sadakat bağına 
öncelik veren görüşlerin yanı sıra vatandaşlığı tipik bir özel hukuk akdi olarak 
algılayan görüşlere de rastlamak mümkündür. Özellikle 1789 Fransız İhtilali 
sonrasında Jean Jacques Rousseau tarafından savunulan, devletin temelini bireysel 
akla ve kişilerin isteğine dayandıran toplumsal sözleşme teorisinin etkisi bu 
görüşlerin temellendirilmesinde etkili olmuştur. Bugün hâkim olan görüş ise 
vatandaşlığın hukuki statüsüne öncelik veren, devletin kamusal menfaat ve 
egemenlik yetkisinden kaynaklanan vatandaşlıktaki münhasır yetkilerine önem 
atfeden görüştür. Vatandaşlığın birey ve toplumu doğrudan ilgilendiren kolektif 
yönünden hareketle sosyolojik bir tarafı da vardır. Buradan hareketle vatandaşlığın 
sosyolojik boyutlarını ele alan ve gerçek bağ ilkesi ile yorumlanması gerektiğini 
ifade eden bir başka görüş, Uluslararası Adalet Divanı önünde görülen Nottebohm
kararında karşımıza çıkmaktadır. Bu görüşe göre vatandaşlık, edinilmesinden ari 
olarak gerçek ve etkili bir vatandaşlık ise ileri sürülebilecektir. Bu görüşün doktrin, 
uluslararası kararlar ve devlet uygulamalarında da bir karşılığı bulunmakla beraber 
özellikle vatandaşlığın metalaştığı günümüz dünyasında yer yer önemini 
hissettirmektedir. 
Vatandaşlığın edinilmesine yönelen sorun ve tartışmalar, vatandaşlığın edinim 
türlerini incelemeye sevk etmektedir. Vatandaşlık en temelde asli ve müktesep olmak 
üzere iki yolla mümkün olabilmektedir. Soy bağı ve doğum yeri esası ile gündeme
gelen vatandaşlığın asli edinimi, başkaca bir makam kararı aranmaksızın doğumla 
beraber vatandaşlığın elde edilmesi anlamını taşımaktadır. Bu haller haricinde yetkili 
makam kararına dayanan vatandaşlık edinimi müktesep vatandaşlık adını almakta ve
vatandaşlığın doğum sonrasında herhangi bir yolla kazanılmasına karşılık 
gelmektedir. Vatandaşlığın bu iki temel edinim yolu altında, bireyin iradesinin yeterli 
olduğu ve tek başına yeterli olmayarak devlet iradesinin önem kazandığı vatandaşlık 
kazanım yolları önem arz etmektedir. 
Vatandaşlığın beraberinde getirdiği haklar ve yükümlülükler ile sahip olduğu 
klasik muhtevasına ek olarak vatandaşlığa benzeyen, sağladığı haklar ve 
yükümlülükler nedeniyle onu taklit eden birtakım kavramlar söz konusudur. Bu 
kavramların başında birlik vatandaşlıkları, mavi kart, Amerika süresiz ikamet izni 
gelmektedir. Bu kavramların haricinde farklı yönetim modelleriyle vatandaşlığa 
ilişkin devlet yetkilerinin nasıl paylaştırıldığını merak ettiğimiz bazı ülkeler ve 
özellikli vatandaşlık halleri bulunmaktadır. 
Vatandaşlığın hukukumuzdaki ilkelerinin yanı sıra onları da kapsayan evrensel 
ilkeleri de bulunmaktadır. Bu ilkeler, bağlayıcı olmasa da manevi otoriteyi haiz İnsan 
Hakları Evrensel Beyannamesi'nde kendine diğer insan hakları içerisinde yer bulan 
ilkelerdendir. Bu ilkeler, vatandaşlığın ilk kez muteber bir evrensel insan hakları 
metninde düzenlenmesiyle tanınır olmuştur. İnsan Hakları Evrensel 
Beyannamesi'nin 15. maddesinde karşımıza çıkan herkesin bir vatandaşlığa sahip 
olmaya hakkı olduğunu ifade eden ilke, vatandaşlığın evrensel ilkelerinin içinde 
belki de en dikkat çekici olanıdır. Zira vatandaşlığa sahip olma hakkını ihtiva 
etmektedir. Beyanname, bu hakkı evrensel bir insan hakları kurgusu içinde vermekle 
vatansızlığın önlenmesine yönelik de başlı başına bir dayanak olmaktadır. 
İnsan hakları kavramı, insan olmaktan kaynaklanan, devredilemez ve 
vazgeçilemez temel hakları ihtiva etmektedir. Tarihsel evriminde olduğu yerde 
durmamış insan hakları, çeşitlenmiş ve gelişmiş dinamik bir kavramdır. Çeşitlenen 
ve muhtevası genişleyen bu hakları tasnif etmek üzere insan hakları çeşitli kuşaklara 
ayrılmıştır. Klasik haklara karşılık gelen haklar birinci kuşak haklar altında, sosyal 
haklara karşılık gelen haklar ikinci kuşak altında, dayanışma haklarına karşılık gelen 
haklar ise üçünkü kuşak haklar altında toplanmaktadır.
Vatandaşlığın evrensel ilkeleri, vatandaşlığın bir insan hakkı olup olmadığı 
yönündeki tartışmaların başlangıç noktası olmaktadır. İnsan haklarının
muhtevasından hareketle, bu tartışmalardan vatandaşlığın bir insan hakkı olarak 
değerlendirilmesi gerektiğine ilişkin olanlar bir yüzü bireye, bir yüzü devlete dönük 
olan vatandaşlığın bireylerin temel insan haklarına erişim noktasında vatandaşlığın 
yadsınamaz varlığını ön plana çıkarmaktadır. Haklara sahip olma hakkı olarak da 
ifade edilen vatandaşlık, diğer insan haklarına erişimin bir öncülü ve habercisidir. Bu 
görüşler, vatansızlığın yol açtığı sakıncalar ve insan hakları ihlallerinden hareketle 
temellendirilmekte ve vatansızlığın en ağır insan hakkı ihlali olduğunu 
vurgulamaktadır. Vatansızların ikamet devletine sorumluluk yükleyen görüşlere göre 
devletler bu kişilere karşı borçlu ve sorumludur. Öte yandan vatandaşlığı bir 
piyangoya benzeten görüşler, vatandaşlığın asli kazanım yollarının eşitsizliklere yol 
açtığını ve bu nedenle bu edinim şekillerinden vazgeçilmek suretiyle vatandaşlığın 
etkili bir bağ çerçevesinde tesis edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. 
Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı hallerine yönelik devletin münhasır 
yetkisinin göz ardı edilemeyeceğini ifade eden ve birey lehine görüşlerin iddialı 
olduğunu değerlendiren görüşler de mevcuttur. Bu görüşler devlet egemenliğine 
tanıdığı üstünlükle terör gibi devletin çıkar ve menfaatlerini yakından ilgilendiren 
hadiseler nedeniyle vatandaşlığın hak olarak değerlendirilemeyeceğini 
savunmaktadır. Vatandaşlığın, vatandaşlığa sahip olma hakkı olarak evrensel insan 
hakları metinlerinde ve hususen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde yer almaması
nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde doğrudan değerlendirmeye tabi 
tutulmamaktadır. Buna karşın vatandaşlıkla bağlantılı ve ancak vatandaşlığın 
varlığıyla anlam kazanan birtakım haklar yadsınamayacaktır. Bu hakların başında 
eşitlik ilkesi ve onun negatif yönünü teşkil eden ayrımcılık yasağı ve özel ve aile 
hayatına saygı hakkı gelmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi çoğunlukla 
vatandaşlıkla bağlantılı bu insan haklarına yönelik ihlal iddialarını sorgulamaktadır. 
Bu sorgulamaların gerçekleştiği kısa tarihinde önemli karar ve içtihatlara imza 
atılmıştır. 
Vatandaşlığa sahip olamama ve bu nedenle dünya üzerinde hiçbir devlete ait 
olamama şeklinde cereyan eden vatansızlık, bireylerin etkilediği kadar toplum ve 
devletleri de derinden etkilemektedir. Evlenme, evlat edinme, vatandaşlıktan, çıkma 
veya çıkarılma gibi nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan vatansızlığın ilticaya bağlı 
olarak gelişebilecek fiili sonuçları da bulunmaktadır. Hiçbir devlete ait olmayan bir 
vatansızın nerede barınacağı, hayatını nasıl idame ettireceği, insan haklarından nasıl 
faydalanacağı büyük bir çıkmaz olarak sorgulanmaktadır. Dünya üzerinde 15 
milyonu bulduğu ifade edilen vatansızların en temel insan haklarından olan seyahat 
özgürlüğüne, eğitim ve sağlık hakkına bir vatandaş gibi erişemediği somut 
örneklerden anlaşılabilmektedir. Söz gelimi insan haklarına ulaşmak için insan 
olmanın yeterli olduğunu ifade eden insan hakları doktrini, pratikte vatansızlık 
karşısında yeterli korumayı sağlama noktasında endişelere sevk etmektedir. 
Vatansızlığın istenmeyen muhtevası nedeniyle önlenmesine yönelik 
uluslararası düzlemde çeşitli çalışmalar mevcuttur. Bu amaca yönelik uluslararası 
enstrümanların başında 1954 tarihli Vatansız Kişilerin Hukuki Statüsüne İlişkin 
Birleşmiş Milletler Sözleşmesi ve 1961 tarihli Vatansızlık Hallerinin Azaltılmasına 
İlişkin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi gelmektedir. Bu sözleşmeler vatansızlığı 
tanımlamakta ve vatansızlara yönelik devletlere çeşitli yükümlülükler yüklemektedir. 
Birleşmiş Milletler 2014'ten bu yana vatandaşlığa dünya genelinde son vermek adına 
çeşitli kampanyalar ve hedefler yürütmektedir. Bu hedefler kapsamında 2024'e kadar 
vatansızların nicel ve nitel yöntemlerle sayılarının tespiti, haklarının korunması ve 
nihayetinde vatansızlığın sona erdirilmesine yönelik eylem planları geliştirilmiştir. 
Gelinen noktada pek çok devlet vatansızlıkla ilgili müspet adımlar atsa da vatansızlık 
sona erdirilmiş değildir. Bu hedef ve eylem planları vatansızlığın önlenmesi amacına 
yönelik çalışmalarına devam etmektedir. 
Vatandaşlığa sahip olma hakkını, mevcut insan hakları literatüründe, kararlarda 
ve sözleşmelerde yeterli düzeyde yer almaması nedeniyle bir insan hakkı olarak 
nitelendirmek için henüz elverişli bir zemin bulunmamaktadır. Bununla beraber 
vatansızlığın muhtevası, yol açtığı sakıncalar ve insan hakları ihlallerinin varlığı 
nedeniyle vatandaşlığa sahip olma hakkının varlığı her geçen gün önem 
kazanmaktadır. Bunun yanı sıra Birleşmiş Milletler'in vatansızlığa yönelik tavrı, 
önlenmesine yönelik sözleşmeler ve kimi tavsiye kararlarında temel bir insan hakkı 
olduğuna yönelik değerlendirmeleri ve vatandaşlığın insan hakları doktrini 
içerisindeki mevkisine katkı sağlamaktadır.

Abstract:
Humans are beings that can only sustain their lives as part of a community. 
There are various ways to belong to a community. States build a legal and political 
bond known as nationality with the human element from their primitive periods to 
modern state appearances. This undoubtedly means that a state legally recognizes an 
individual, and it is not near possible for the state to treat a foreigner who is not a 
citizen at least as it treats its own citizens. The lack of nationality which corresponds 
to the distinction between "me and the other" has very serious consequences. These 
serious consequences raise the question of whether having nationality is a human 
right.
Historically, nationality first appeared in Ancient Greece, where it was a 
"privilege" granted only to free men belonging to a certain elite group. This privilege 
was not granted to women and slaves. Nationality based on class and sex
discrimination, gradually began to be defined primarily for landowners, and during 
the Imperial period, it was extended to most people residing within the empire. In 
parallel with the contributions of the French Revolution to the nation-state 
understanding, nationality underwent significant changes and transformations. In the 
Ottoman Empire it was also evaluated through religious references. Nationality was 
the right of Muslims during the Ottoman period. Non-Muslims, on the condition of 
believing in a monotheistic religion, were considered to have a status called 
"zimmet". After the declaration of the Republic, nationality clearly detached from its 
religious foundation and became a status granted to everyone without regard to 
religion or sex.
Article 54 of the 1961 Constitution states, "Everyone who is bound to the 
Turkish state by citizenship is a Turk." thereby constitutionally guaranteeing that 
anyone who possesses citizenship regardless of ethnic origin, religion, or sex, will be 
regarded as Turkish. In addition, the 1961 Constitution established that the primary 
means of acquiring citizenship would occur through the jus sanguinis and places the 
principle of legality in citizenship at a constitutional level, also stipulates that no one 
can be deprived of citizenship except for actions that are incompatible with loyalty to 
the homeland, and that the judicial path regarding citizenship cannot be closed, 
thereby embodying the principles of citizenship in Turkish law. The 1982 
Constitution has almost entirely incorporated the relevant provision of the 1961 
Constitution and has included these principles under Article 66.
There are many legal perspectives on citizenship. In relation to the essence of 
citizenship that occurs between the individual and the state, one can encounter views 
that prioritize the loyalty bond of the individual, as well as those that perceive 
citizenship as a typical private law contract. Particularly after the French Revolution 
of 1789, the influence of the social contract theory advocated by Jean Jacques 
Rousseau, which is based on individual reason and the will of individuals as the 
foundation of the state, has been significant in grounding these views. The prevailing 
view today, however, prioritizes the legal status of citizenship and emphasizes the 
exclusive powers of citizenship derived from the state's public interest and 
sovereignty authority. Citizenship also has a sociological aspect, as it directly 
concerns the individual and society. From this perspective, another view that 
addresses the sociological dimensions of citizenship and argues that it should be 
interpreted with the principle of genuine connection emerges in the Nottebohm case 
seen before the International Court of Justice. According to this view, citizenship can 
be claimed as genuine and effective, regardless of how it is acquired. This 
perspective has a counterpart in doctrine, international rulings, and state practices, 
and it is particularly felt in today's world where citizenship has become 
commoditized. 
The issues and discussions surrounding the acquisition of citizenship lead to an 
examination of the types of citizenship acquisition. Citizenship can fundamentally be 
acquired in two ways: by origin and by descent. The original acquisition of 
citizenship, which arises from the principle of blood relation and place of birth, 
means obtaining citizenship automatically at birth without the need for any other 
authority's decision. In other cases, citizenship acquisition based on the decision of 
the competent authority is called acquired citizenship, which corresponds to the 
acquisition of citizenship in any way after birth. Under these two fundamental paths 
of citizenship acquisition, the ways of acquiring citizenship where the individual's 
will is sufficient, but not solely sufficient, and where the state's will gains importance 
are significant. 
In addition to the rights and obligations that citizenship brings, as well as its 
classical content, there are certain concepts that resemble citizenship and mimic it 
due to the rights and obligations they provide. Among these concepts are union 
citizenships, blue cards, and the indefinite residence permit in America called green 
card. Besides these concepts, there are some countries and specific citizenship 
situations where we are curious about how state powers related to citizenship are 
distributed with different governance models.
In addition to the principles of citizenship in our law, there are also universal 
principles that encompass them. These principles, although not binding, hold moral 
authority as part of the Universal Declaration of Human Rights, which recognizes 
citizenship for the first time in a valid universal human rights text. The principle that 
everyone has the right to a nationality, found in Article 15 of the Universal 
Declaration of Human Rights, is perhaps the most striking among the universal 
principles of citizenship, as it encompasses the right to have a nationality. By 
providing this right within a universal human rights framework, the Declaration 
serves as a basis for preventing statelessness.
The concept of human rights broadly encompasses fundamental rights that are 
inalienable and non-negotiable, arising from being human. Human rights have not 
remained static in their historical evolution; they are a dynamic concept that has 
diversified and developed. To classify these diverse and expanding rights, human 
rights have been divided into various generations. Rights corresponding to classical 
rights are grouped under the first generation, rights corresponding to social rights are 
classified under the second generation, and rights corresponding to solidarity rights 
are placed under the third generation.
The universal principles of citizenship serve as the starting point for 
discussions on whether citizenship is a human right. Based on the content of human 
rights, those who argue that citizenship should be evaluated as a human right
highlight the undeniable existence of citizenship in terms of individuals' access to 
fundamental human rights, with one aspect directed towards the individual and the 
other towards the state. Citizenship, which can also be expressed as the right to have 
rights, is a precursor and harbinger of access to other human rights. These views are 
grounded in the dangers posed by statelessness and human rights violations, 
emphasizing that statelessness is the most severe human rights violation. According 
to views that impose responsibilities on the state of residence for stateless 
individuals, states are indebted and responsible towards these persons. On the other 
hand, perspectives that liken citizenship to a lottery emphasize that the primary 
pathways to acquiring citizenship lead to inequalities and therefore argue that 
citizenship should be established within an effective framework by abandoning these 
forms of acquisition.
There are also views that express that the exclusive authority of the state 
regarding the acquisition and loss of citizenship cannot be disregarded and that 
opinions in favor of the individual are considered assertive. These views argue that, 
due to events like terrorism that closely concern the interests and benefits of the state, 
citizenship cannot be regarded as a right, given the superiority granted to state 
sovereignty. Citizenship is not directly evaluated before the European Court of 
Human Rights because it is not included in universal human rights texts, particularly 
the European Convention on Human Rights, as a right to possess citizenship. 
However, certain rights that are related to citizenship and gain meaning only with the 
existence of citizenship cannot be denied. Among these rights are the principle of 
equality and its negative aspect, the prohibition of discrimination, as well as the right 
to respect for private and family life. The European Court of Human Rights 
frequently examines claims of violations related to these human rights connected to 
citizenship. In its short history of such inquiries, it has made significant decisions and 
established precedents.
Statelessness, which manifests as the inability to possess citizenship and 
therefore not belonging to any state in the world, deeply affects not only individuals 
but also societies and states. Statelessness arising from reasons such as marriage, 
adoption, renunciation, or deprivation of citizenship also has potential practical 
consequences related to asylum. The question of where a stateless person, who does 
not belong to any state, will find shelter, how they will sustain their life, and how 
they will benefit from human rights is a significant dilemma. It can be understood 
from concrete examples that stateless individuals, estimated to be around 15 million 
worldwide, cannot access fundamental human rights such as freedom of movement, 
education, and health care like a citizen. For instance, the human rights doctrine, 
which states that being human is sufficient to access human rights, raises concerns 
regarding the adequacy of protection in the face of statelessness in practice.
Due to the undesirable nature of statelessness, there are various international 
efforts aimed at its prevention. At the forefront of international instruments for this 
purpose are the 1954 United Nations Convention Relating to the Status of Stateless 
Persons and the 1961 United Nations Convention on the Reduction of Statelessness. These conventions define statelessness and impose various obligations on states 
regarding stateless individuals. Since 2014, the United Nations has been conducting 
various campaigns and setting goals to end statelessness globally. As part of these 
goals, action plans have been developed for the identification of stateless individuals 
through quantitative and qualitative methods, the protection of their rights, and 
ultimately the eradication of statelessness by 2024. Although many states have taken 
positive steps regarding statelessness, it has not yet been eliminated. These goals and 
action plans continue to work towards the prevention of statelessness.
There is still no suitable ground to qualify the right to nationality as a human 
right due to its insufficient presence in the existing human rights literature, decisions, 
and treaties. However, the essence of statelessness, the dangers it poses, and the 
existence of human rights violations make the right to nationality increasingly 
important every day. In addition, the United Nations' stance on statelessness, its 
evaluations in treaties aimed at prevention, and certain recommendations contribute 
to the recognition of nationality as a fundamental human right within the doctrine of 
human rights.