Üniversite gençliğinde dini bireyselleşme
Religious individualisation among university youth
Yazar: SIDDIK AĞÇOBAN
Danışman: DOÇ. DR. İSMAİL DEMİREZEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Bireyselleştirme = Individualization ; Bireysellik = Individualism ; Din eğitimi = Religious education ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Dini eğilimler = Religious tendencies ; Gençler = Youngs ; Hiyerarşik yapı = Hierarchical structure ; Üniversite öğrencileri = University students ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmanın ilk amacı "İslam'da bireyselleşme" olgusunu kuramsal açıdan tespit etmektir. Bu kapsamda İslam toplumlarının fikri ve pratik koşullarına odaklanılmış ve bu koşullar içinde dinin bireyselleşmesi kavramsallaştırılmaya çalışılmıştır. İkinci amacı ise formel din eğitiminin bu bireyselleşme üzerinde etkili olup olmadığını sorgulamaktır. Bu kapsamda üniversite gençliği üzerinde uygulama yapılmıştır. Konunun önemi öncelikle kavramsal çerçevenin özgünlüğünde sonra da bu çerçevenin özgün bir uygulamayla denenmesinden gelmektedir.

Bu çalışmada İslam dini açısından üç tür bireyselleşme tipi tespit edilmektedir. Birincisi bu çalışmada "Modern Selefi Bireyselleşmesi" olarak adlandırılmaktadır. Bir tür "zayıf bireyselleşme" olarak nitelenebilecek bu tip; mezhepsel bağlılıkları, bilimin hiyerarşik üretimini ve bunların ürettiği tüm geleneksel unsurları reddeder. Doğrudan dini metinlere ve İslam toplumunun ilk dönem örneklerine bağlanmayı öngörür. Tüm bunları bireysel bir çabayla yapmayı önerir. Bu tipteki "zayıf"lık, bireyselleşmeyi özünde değil formunda taşıyor olmasıdır. İkincisi "Modernist Bireyselleşme" olarak adlandırılmıştır. Bu tip bireyselleşmede "modern selefi"lerin reddettiği tüm unsurlar reddedilir fakat buna ilk dönem uygulamaları da eklenerek Kur'an metni birey aklıyla baş başa bırakılır. Bu yaklaşımda tüm dini bilgi bu günün koşullarında Kur'an metninden yola çıkarak insan aklıyla üretilir. Üçüncüsü ise hakikatin yatay konumlandığı ve dinde sınırsız bir "çoklu" hakikat üretimine izin veren, doğru yanlış ayrımı yapmadan herkesin dinini ve dinsel görüşünü kabul eden "Postmodernist Bireyselleşme"dir.

Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümü literatür taraması ve kavram tanımlamalarına ayrılmıştır. İkinci bölümü kolektif dinin mahiyetini ele almakta ve bundan yola çıkarak bireysel dini anlayışın kökenini tespit etmeye çalışmaktadır. Bu kapsamda çalışma hiyerarşik yapıların doğasını incelemekte ve maddi, manevi ve kronolojik (geleneksel) olmak üzere üç tür hiyerarşik yapı tespit etmektedir. Bireyselleşme olgusu bu hiyerarşik yapıların dağılması üzerinden işlenmektedir. Bu çalışma birey üzerindeki hiyerarşik (aracılı) yapı azaldıkça bireyselleşmenin arttığını savunmaktadır. Bu tespitler aynı zamanda tezin kuramsal bakış açısını da belirlemektedir. Üçüncü bölüm İslam'da bireyselleşmenin ele alındığı en kapsamlı bölümdür. Dördüncü bölüm ise uygulama aşamasına ayrılmıştır.

Bu araştırmada tanımlanan bireyselleşme tipolojileri özgün bir anket formuyla uygulamaya tabii tutulmuş ve İlahiyat Fakültesi öğrencileriyle Fen Edebiyat Fakültesi öğrencileri arasında kıyaslama yapılmıştır. Buna göre panoramik bir bakışla Fen Edebiyat öğrencilerinin postmodernist bireyselleşme eğiliminde oldukları İlahiyat öğrencilerininse geleneksel ile Modern Selefi kategorisi arasında konumlandıkları tespit edilmiştir. Araştırmada, İslam dini özelinde, alınan formel dini eğitimin dinde bireyselleşme üzerinde oldukça etkili olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: İslam, Bireyselleşme, Din, Hiyerarşik Yapılar, Din Eğitimi

Abstract:
The first aim of this study is to determine the phenomenon of "individualisation in Islam" theoretically. In this context, the intellectual and practical conditions of islamic societies were focused on and "individualisation of religion" was tried to be conceptualized under these conditions. The second aim is to question whether formal religious education is effective on this individualisation. In this context, an application was made on university youth. The importance of the issue comes first from the originality of the conceptual framework and then from the trial of this framework with an original application.

In this study, three types of individualisation are identified in terms of islamic religion. The first is called "Modern Salafi Individualisation" in this study. This type, which can be described as a kind of "weak individualisation"; rejects the sectarian loyalties, hierarchical production of science and all the traditional elements produced by them and foresees directly linked to religious texts and early examples of islamic society. It suggests realising all these with an individual effort. The "weakness" of this type is that it carries individualisation in its form, not in its essence. The second is called "modernist individualisation". In this type of individualisation, all the elements rejected by the "Modern Salafists" are rejected, but the first term practices are added to it, and the text of the Qur'an is left alone with the mind of the individual. In this approach, all religious knowledge is produced in today's conditions with the human mind based on the text of the Qur'an. The third is the "postmodernist individualisation" form in which the truth is positioned horizontally. This form allows for an unlimited production of "multiple" truths in religion and accepts everyone's religion and religious view without making a distinction right or wrong.

This thesis consists of four chapters. The first chapter is devoted to literature review and concept definitions. The second chapter deals with the nature of collective religion and tries to determine the origin of individual religious understanding. In this context, the study examines the nature of hierarchical structures and identifies three types of hierarchical structures material, spiritual and chronological (traditional). The phenomenon of individualisation is dealt with through the dissolution of these hierarchical structures. This study argues that individualisation increases as the hierarchical structure (mediated) on the individual decreases. These findings also determine the theoretical point of view of the thesis. The third chapter is the most comprehensive and deals with individualization in Islam. And the fourth chapter is devoted to the application phase.

The typologies of individualisation defined in this research were applied with an original questionnaire form and the Faculty of Theology students and the Faculty of Arts and Science students were compared. According to this, it was found out that the Arts and Science students tend to postmodernist individualization and that the Faculty of Theology students are positioned between the traditional and Modern Salafist categories. In the study, in the religion of Islam, it was concluded that the formal religious education received was quite effective on individualisation in religion.

Key Words: Islam, Individualization, Religion, Hierarchical Structures, Religious Education