Kentsel mekânlarda sokaklar üzerinden ölçülebilir tasarım niteliklerin estetik beğeni ile bağlantı değerlendirmesi: New York kenti örneği
Evaluation of the relationship between urban aesthetics preference and measurable design factors in street vistas: New York city case
Yazar: AYLAR KALAVI
Danışman: PROF. DR. AYŞE TEKEL CUBEIRO
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Bu çalışmada amaç sokak görüntü ve planları üzerinden matematiksel olarak ölçülebilir tasarım niteliklerinin belirlenmesi, bu nitelikler ile bireylerin estetik beğenileri arasındaki ilişkinin sorgulanması ve sokaklarda estetik beğeniyi arttıran tasarım niteliklerin saptanması olarak belirlenmiştir. Bu amaç doğrultusunda öncelikle literatüre dayalı olarak sokak görüntüsü ve planında ölçülebilir tasarım nitelikleri belirlenmiştir. Sokak görüntüsünde karmaşıklık, görüntüdeki homojenlik/heterojenlik düzeyi, peyzaj ve görünen yapı cephe oranı, sokak görüntüsündeki açıklık/kapalılık düzeyi, sokaktaki ışık/gölge düzeyi; sokak planında ise  binaların ölçek uyumluluğu, binaların yoğunluğu, doluluk- boşluk oranı, plandaki karmaşıklık düzeyi ve homojenlik ölçülebilir tasarım nitelikleri olarak belirlenmiştir. Çalışmada New York kentinden dört farkı bölgeden (Manhattan, Brooklyn, Queens ve Bronx) seçilen 40 sokak görüntüsü ve planı üzerinden sorgulamalar yapılmıştır. New York kent sokaklarının örneklem seçim nedenini, sokak görüntülerindeki  çeşitlilik oluşturmuştur. Çalışma üç aşamadan oluşmuştur. Birinci aşamada sokak görüntüleri ve  planları üzerinden ölçülebilir tasarım nitelikleri matematiksel yöntemlerden fraktal geometri, lacunarity ve görüntü istatistik analiz yöntemleri kullanılarak değerlendirilmiştir. İkinci aşamada sokak görüntüleri üzerinden estetik beğeni değerlendirmesi yapılmıştır. Üçüncü aşamada birinci ve ikinci aşamadan elde edilen veriler korelasyon analizleri ile karşılıklı sorgulanmış ve estetik beğeniyi etkileyen ölçülebilir tasarım nitelikleri saptamaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonucunda sokak görüntüsünde peyzaj oranının, orta seviye üstündeki karmaşıklık, siluet çizgisinin karmaşıklığının estetik beğeniyi arttırdığı, orta seviye altındaki karmaşıklık, görünen yapı cephe oranı, ışık gölge etkisinin  azalması ve açıklık-kapalılık oranının artmasının estetik beğeniyi negatif yönde etkilediği saptanmıştır.  Sokak planında ise bina ölçek  uyumu, karmaşıklık ve peyzaj düzeyinin sokak görüntülerinin estetik beğenisini pozitif etkilediği tespit edilmiştir. Çalışmanın sonuçları fraktal analiz, lacunarity ve G.İ.A yöntemlerinin sokakların görsel estetik kalitesini değerlendirmede önemli araçlar olduğunu, bu araçların kullanılması ile kentsel mekanların görsel estetik kalitesini arttıran tasarım ilke ve ölçütlerinin tespit edilebileceğini açıkça ortaya koymuştur.

Abstract:
The aim of this study is to determine measurable design factors through street vista and street plans, using mathematically approach, to quantify the relationship between these factors and the aesthetic preference of individuals, then confirming the design factors that increase the aesthetic preference in the streets vistas. For this purpose, first of all, measurable design factors were determined in street vista and street plan based on the literature. Complexity in street vistas, homogeneity/heterogeneity level in street vista, landscape, building facade density, level of openness/closure in street vista, light/shadow level of street vistas and, in the street plan, scale compatibility of buildings, density of buildings, occupancy-vacancy ratio, complexity level and homogeneity in the street plan were determined as measurable design factors. In the study, inquiries were made on 40 street vistas and plans selected from four different regions (Manhattan, Brooklyn, Queens and Bronx) from New York City. The sampling reason for New York City streets was the diversity of street vistas. The study consisted of three stages. In the first stage, measurable design factors on street vistas and street plans were evaluated using mathematical methods such as fractal geometry, lacunarity and image statistical analysis (ISA). In the second stage, aesthetic preference was evaluated on street images. In the third stage, the data obtained from the first and second stages were interrogated with correlation analysis and then concentrated on determining the measurable design factors that affect the aesthetic preference. As a result of the study, it was determined that the landscape density in the street vista, the complexity above the medium level, the complexity of the silhouette line increase the aesthetic preference, the complexity below the medium level, the building facade density, the decrease in the light-shadow level and the increase in the open - closure ratio have negative effects on the aesthetic preference. In the street plan, it has been determined that the building scale harmony, complexity and landscape density positively affect the aesthetic preference of the street vistas. The results of the study clearly revealed that fractal analysis, lacunarity and ISA methods are important tools in evaluating the visual aesthetic quality of streets, and the use of these tools can determine the design principles and criteria that increase the visual aesthetic quality of urban spaces.