Gazzâlî düşüncesinde tevhid anlayışı
The approach of tonehid in Gazzali thought
Yazar: FATİH ARSLAN
Danışman: PROF. DR. HARUN IŞIK
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Birlik = Unity ; Gazzali = Gazali ; Tevhid = Tevhid ; İlahi aşk = Divine love ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kâinat, içerisinde yaratıcısının varlığının ve birliğinin yansımasının bulunduğu; varlığına ve birliğine şahitlik eden simgelerle bir 'alamet' olarak yaratılmıştır. Fiziksel ontoloji (görünür âlem) mutlak ve vâcib varlık hakkında ilgi-bilgi-fikir edinmemize imkân veren simgeler ve alametler alanı olduğundan her oluşun, ilahi iradeden neşet eden sünnetullah gereği meydana geldiğini görmekteyiz. Bu nizamın kuralında kırılmalar yaşanmamakta; ne ilahi varlık ontolojik varlığa indirgenmekte ne de ontolojik varlık ilahi boyuta endekslenmektedir. Bilakis zorunlu ve aşkın olan varlık, olması gerektiği konum ile ele alınmaktadır. Hakikat bu iken tarihin çeşitli evrelerinde mutlak ve muteâl olan yaratıcı olması gereken bu konumdan indirgenerek bazen hem aşkın hem içkin kılınmış, bazen âtıl ve pasifize edilmiş ve bazen de teşbih çağrıştıran nitelemeler yapılarak imânî hayattaki birlik (tevhid) ve beşerî hayattaki birliktelik (vahdet) sekteye uğratılmıştır. Böylelikle İslâm kavramı etrafında teşekkül eden hayat görüşünün özünde/temelinde bulunan, inancın sistematik yapısına rengini veren temel mozaik yani tevhid devre dışı bırakılmıştır. Dejenere edilmiş bir tevhid olgusu gölgesinde teşekkül edip toplumsal boyutta süregelen yozlaştırma ve yabancılaştırma faaliyetleri, geçmişte olduğu gibi Gazzâlî döneminde de adeta tam bir kaos havasında varlığını sürdürmüştür. İçinde bulunduğu süreçte siyaset ve toplum hegemonyasına karşı ezber bozan görüşleri ve kaleme aldığı nadide eserleriyle Gazzâlî, Bâtıniyye, Fâtimîler, filozoflar vb. gruplara karşı beşinci asırdaki tevhid mücadelesinin sembol ismi olmuştur. Dönemin Selçuklu siyasi kadrosu tarafından bu mücadeleyi yönetecek ve mücadelenin sürdürülebilirliğini sağlayacak ilmî atılımın ve sürecin başına getirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Gazzâlî, Tevhid, Vahdet, Zât-Sıfat ilişkisi, İlahi Aşkınlık.

Abstract:
The universe, in which there is the reflection of the existence and unity of its creator;  was created as an 'sign' with symbols that testify to its existence and unity. Since the physical ontology (visible world) is the field of symbols and signs that allow us to gain interest, knowledge, and ideas about the absolute and essential being, we see that every occurrence occurs in accordance with the sunnah of Allah, which originates from the divine will. There are no breaks in the rule of this order; neither the divine be-ing is reduced to the ontological being, nor the ontological being is indexed to the divine dimension. On the contrary, the necessary and transcendent being is handled with the position it should be. While this is the truth, it has been reduced from this position, which should be the absolute and perfect creator, at various stages of history, and some-times it has been made both transcendent and immanent, sometimes inert and pacified, and sometimes the unity (tawhid) in religious life and unity in human life (wahdet) have been interrupted by making simile-resembling qualifications. Thus, the basic mosaic, tawhid, which is at the core of the view of life formed around the concept of Islam and gives its color to the systematic structure of belief, has been disabled. Corruption and alienation activities, which were formed in the shadow of a degenerated phenomenon of tawhid and continued in the social dimension, continued their existence in an atmos-phere of complete chaos in the period of Ghazali, as in the past. Gazzâlî became the symbolic name of the struggle for tawhid in the fifth century against groups such as Bâ-tıniyye, Fatimids, philosophers etc. He was brought to the head of the scientific break-through and process that would lead this struggle and ensure the sustainability of the struggle by the political staff of the Seljuk state period.
Keywords: Ghazali, Tawhid, Unity, Self-Attribute relationship, Divine Tran-scendence.