Vesîle-nâme (Dil incelemesi-metin-dizin)
Vesîle-nâme (Language examination-text-index)
Yazar: FERİŞTAH FUNDA ARI
Danışman: PROF. DR. HATİCE ŞAHİN
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Biçimbilim = Morphology ; Derviş Osman = Derviş Osman ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Halvetiyye = Halvetiyye ; Osmanlıca = Ottoman ; Ses bilgisi = Phonetic ; Vesile-name = Vesile-name

Özet:
Şeyhoğlu Derviş Osman'ın eseri "Vesįle-nâme", Koç Üniversitesi Kütüphanesi
Yazma no: MS 135 / 79, BP 189.V47'de kayıtlıdır. Josephine Powell tarafından
bağışlanan bu eserin tespit edilebilen tek nüshası, mezkûr kütüphanenin Nesteren ve Fuat
Bayramoğlu Nadir Eserler Odası'nda bulunmaktadır. Halveti tarikatına mensup Şeyhoğlu
Derviş Osman'ın kaleme aldığı Vesįle-nâme, dinî ve didaktik bir eserdir. Tarikat
adabından bahsedilen bu eserde halk hikâyeleriyle zenginleştirilerek dinî bilgilere yer
verilmiştir. Verilen bu bilgiler, hadis ve ayetlerle de desteklenmiştir. Eserin dili, sade
olmasının yanı sıra 18. yüzyıl Osmanlı Türkçesinin konuşma dilini yansıtması
bakımından önemlidir. Eser, hem söz varlığı ve dil özellikleri hem de ele aldığı konu
bakımından kültürel hazineye kazandırılması amaçlanmıştır.
Vesįle-nâme adlı bu eser üzerine yapılan çalışma, giriş ve sonuç bölümü hariç beş
bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; Şeyhoğlu Derviş Osman'ın hayatı, eseri,
çalışmanın konusu ve amacı, eserin künyesi, konusu ve önemi; ayrıca eserin
hazırlanmasında kullanılan yöntem hakkında bilgiler verilmiştir. 18. yüzyılda kullanılan
Türkçenin, özellikle konuşma dilinin daha iyi anlaşılabilmesine katkı sağlamak amacıyla
dil incelemesi yapılmıştır. Eserin yazımının yanında ses ve yapı bilgisi özellikleri de
incelenmiştir. Öncelikle yazım bölümünde, eserdeki ünlülerin ve ünsüzlerin kalın ve ince
sıraya göre yazılışları verilmiş; daha sonra ses bilgisi bölümünde, ünlü - ünsüz uyumları
ve ses olayları gösterilmiştir. Üçüncü bölümde biçim bilgisi başlığı altında, yapım ekleri,
çekim ekleri, sıfatlar, zamirler, zarflar ve edatlar örneklerle açıklanmıştır. Dördüncü
bölüm olan metin bölümünde ise Vesįle-nâme'nin çevri yazılı metni verilmiştir. Beşinci
bölüm olan dizin kısmında "TürkSözDiz" programından yararlanılarak metindeki
kelimelerin alfabetik sıraya göre dizini oluşturulmuştur. Eserin ve yazıldığı dönem olan
18. yüzyıl Türkçesinin söz varlığını ortaya koymak ve katkı sağlamak için bu söz dizini
hazırlanmıştır. Dizindeki kelimeler ve kelime grupları, metindeki sayfa ve satır numarası
ile belirtilmiş ve metne bağlı kalınarak anlamları verilmiş; dizin bölümünden sonra kişi
adları dizini de oluşturulmuştur. Eserin sonuç bölümünden sonra, çalışmada başvurulan
kaynaklara yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı Türkçesi, Tasavvuf, Halvetîlik, Metin, Yazım, Ses Bilgisi, Biçim Bilgisi, Dizin

Abstract:
"Vesįle-nâme" written by Seyhoglu Dervish Osman is registered in Koç
University Library Manuscript no: MS 135/79, BP 189.V47. The only identifiable copy
of this work, which was donated by Josephine Powell, is in the Nesteren and Fuat
Bayramoglu Rare Works Room of the aforementioned library. Vesįle-nâme, written by
Seyhoglu Dervish Osman, a member of the Halveti order, is a religious and didactic work.
In this work, which is mentioned about the etiquette of the sect, religious information is
included by enriching it with folk tales. This information is supported by hadiths and
verses. The language of the work, besides being plain, is important in that it reflects the
spoken language of the 18th century Ottoman Turkish. It is aimed to bring the work to
the cultural treasure both in terms of language and the subject it deals with.
The study on this work called Vesįle-nâme consists of five chapters, excluding the
intodiction and conclusion. In the introduction section; Seyhoglu Dervish Osman's life,
his work, the subject and purpose of the study, the title and content of the work of Vesįlenâme, the place and importance; in addition, information about the method used in the
work is given. In order to contribute to a better understanding of Turkish, especially
spoken language, which was used in the 18th century, language analysis was carried out.
In addition to the spelling of the work, its phonetic and structural features were also
examined. First of all, in the spelling section, the spelling of the vowels and consonants
in the works is given in bold and thin order; then, vowel-consonant harmonies and
phonetic events are shown in the phonetic section. In the third chapter, under the title of
morphology, affixes, inflections, adjectives, pronouns, adverbs are explained with
examples. In the fourth chapter, the text, the translated text of Vesįle-nāme is given. In
the fifth section, the index section, the words in the text were indexed in alphabetical
order by using the "TürkSözDiz" index has been prepared in order to reveal the
vocabulary of the work and to contribute to the vocabulary of 18th century Turkish. The
words and phrases in the index are number with the page and line numbers in the text and
their meanings are given by adhering to the text; after the directory section, the directory
of people's names was also created. After the conclusion part of the work, the sources
referenced in the study are also included.

Key Words: Ottoman Turkish, Mysticism, Secludedness, Text, Spelling, Sound İnformation, Format İnformation, İndex