Şanlıurfa Göbeklitepe kentsel arkeolojik sit alanı ve Örencik mahallesi arkeopark model önerisi
Şanlıurfa Göbeklitepe urban archeological site and Örencik neighborhood archeaopic model project
Yazar: İSMAİL SERVETBAŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYDANUR YENEL
Hasan Kalyoncu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Göbekli Tepe = Göbekli Tepe ; Kentsel arkeoloji = Urban archaeology ; Koruma = Conservation ; Sürdürülebilirlik = Sustainability ; Şanlıurfa = Şanlıurfa

Özet:
Koruma kültürü ve koruma bilinci kentsel dokunun ve kültürel belleğin canlı tutulmasında en önemli etkenler arasında yer almaktadır. Arkeolojik mimari miras alanlarının korunması geçmiş medeniyetlerin yaşam şekli, sosyo-kültürel yapısı, ekonomik, sanat ve mimari gibi birçok bilgiyi hem günümüze kadar taşımasında, hem de kentsel dokunun gelecek kuşaklara aktarılması açısından önem taşımaktadır. Fiziksel koruma tek başına yeterlilik sağlayamamaktadır.Bu nedenle toplumun bilinçlenme düzeyinin arttırılması,arkeolojik buluntuların korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için arkeoparklara ihtiyaç duyulmaktadır.
 Özellikle teknolojinin gelişmesiyle birlikte toplumsal yapı da yaşanan sosyal ve kültürel değişmeler, kent içindeki arkeolojik buluntuların işlevlerini kaybetmesine neden olmuştur. Bu arkeolojik alanların yeniden işlevselleştirilmesi alternatif bir üretim süreci olarak düşünülebilir. Mimari değeri olan, geçmişten günümüze ışık tutan, insani, sosyal ve çevresel değerleri içeren arkeolojik alanların, zarar vermeden korunması gerekir. Özellikle kültürel kent belleğinin canlı tutulabilmesi için tarihi dokuları çeşitli mimari düzenlemeler ile topluma açmak ve bu arkeolojik alanlardaki tarihsel ve bilimsel verileri modern sunum teknikleri kullanarak sunmak toplumun geçmiş medeniyetlere karşı olan farkındalığını arttıracaktır. Tüm dünyada arkeolojik alanlarda yapılan koruma ve araştırma çalışmaları incelendiğinde tarihi alanları sergilemek ve toplumal farkındalığı arttırmak tercih olmaktan çıkıp büyük bir ihtiyaç haline gelmiştir.  Bu nedenle bilginin aktarım şeklini belirlemek, araştırmaların anlaşılabilir bir veriye dönüştürülmesini sağlamak için arkeolojik  alanlardaki mimari düzenlemelerin gerçekleştirilmesi ile  önemli mekanlara dönüşecektir.
Tez çalışması kapsamında; arkeolojik mirasın mimari olarak bize sunduğu tarihi bilgi birikimi modern aktarım şekli olan "arkeopark" kavramı ile ilgili araştırma yapılmış, yurt dışı ve yurt içi örnekleri karşılaştırılarak incelenmiş etki eden faktörler, tarihi ve coğrafi değişkenler içerisinde ele alınmıştır. Kaynak taraması ile elde edilen bilgiler ışığında, geçmiş medeniyetlerin gündelik yaşantılarını aktarabilmeyi amaçlayan 
deneysel arkeolojik alan, Şanlıurfa Göbeklitepe Kentsel Arkeolojik Sit Alanı ve Örencik Köyü mimari özellikleri ve atıl kalma nedenleri; detaylandırılarak aktarılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda elde edilen veriler, betimsel olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgularla "Şanlıurfa Göbeklitepe Kentsel Arkeolojik Sit Alanı ve Örencik Mahallesi Arkeopark Model Önerisi" yapılarak kullanımı, korunarak gelecek kuşaklara aktarımı ve teknolojik gelişmelerle dönüşümü irdelenerek yapılacak yeni arkeopark çalışmalarına katkı sağlaması amaçlanmıştır.

Abstract:
Conservation culture and conservation awareness are among the most important factors in keeping the urban texture and cultural memory alive. The preservation of archaeological and architectural heritage sites is important both in terms of carrying many information such as the lifestyle, socio-cultural structure, economic, art and architecture of past civilizations to the present day and transferring the urban texture to future generations. Physical protection alone is not sufficient. For this reason, archaeoparks are needed in order to increase the awareness of the society, to protect the archaeological finds and to ensure their sustainability.
 Especially with the development of technology, social and cultural changes in the social structure caused the archaeological finds in the city to lose their functions. The re-functionalization of these archaeological sites can be considered as an alternative production process. Archaeological sites, which have architectural value, shed light from the past to the present, and contain human, social and environmental values, should be protected without damaging them. In particular, in order to keep the cultural urban memory alive, opening the historical textures to the society with various architectural arrangements and presenting the historical and scientific data in these archaeological sites using modern presentation techniques will increase the awareness of the society towards past civilizations. When conservation and research studies in archaeological sites all over the world are examined, it has become a great need to exhibit historical sites and increase social awareness. For this reason, it will turn into important places with the realization of architectural arrangements in archaeological areas in order to determine the way of transferring information and to transform researches into understandable data.
Within the scope of the thesis; A research has been carried out on the concept of "archeopark", which is the modern way of transferring the historical knowledge that the archaeological heritage offers us architecturally, the foreign and domestic examples have been compared and the influencing factors have been discussed within historical and geographical variables. In the light of the information obtained through the literature review, the experimental archaeological site, which aims to convey the daily lives of the past civilizations, the architectural features of Şanlıurfa Göbeklitepe Urban Archaeological Site and Örencik Village and the reasons for being idle; tried to be conveyed in detail. The data obtained in this context were analyzed descriptively. With the findings obtained, it is aimed to contribute to the new archaeopark studies to be made by examining the use, preservation and transfer to future generations and its transformation with technological developments by making "Şanlıurfa Göbeklitepe Urban Archaeological Site and Örencik Mahallesi Archeopark Model Proposal".