Türkiye'de yetişen bazı Scandix L. (Apiaceae) türleri üzerinde biyosistematik araştırmalar
Biosystematics research on some of Scandix L. (Apiaceae) species grown in Turkey
Yazar: AZİZE DEMİRPOLAT
Danışman: PROF. DR. EYÜP BAĞCI
Fırat Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Botanik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Botanik = Botany

Özet:
Apiaceae familyasının Scandiceae subtribüsüne bağlı Scandix L. cinsi Türkiye Florası'nda 8'i tür olmak üzere 9 taksonla temsil edilmektedir. S. balansae Reuter ex. Boiss. türü Mersin ilinde olup bu cinse ait tek endemik türdür. Bu çalışmada cinsin türleri üzerinde morfolojik, morfometrik, anatomik, palinolojik, kimyasal ve moleküler yöntemler kullanılarak biyosistematik tabanlı bir çalışmanın yapılması hedeflenmiştir. Tıbbi-aromatik bitki grubundan olan Scandix türlerinin belirlenen karakterleri yanısıra, uçucu yağ kompozisyonu ve kloroplast DNA' sının trnL3'-F bölgesi üzerinden filogenetik analizi yapılmıştır. Böylece, Scandix cins üyelerinin Türkiye Florası'nda belirtilen mevcut betiminin yenilenmesi, yeni karakterlerin ortaya konması, cinsin sistematiğine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.  
Türkiye Florası'nda olmayıp ilk defa bu çalışma ile tespit edilen bazı morfolojik ve morfometrik karakterler (her bir raydaki olgun meyve adedi, olgun meyve eni, meyvede gaga uzunluğu, meyvede stilusların konumu, pedisel uzunluğu, petal eni ve boyu) belirlenmiştir. Türkiye' de bulunan cins üyelerine ait gövde, meyve ve kök anatomisine ait analizler yapılarak, incelenen cins üyeleri arasında anatomik karakterler bakımından büyük farklılıklar saptanmamıştır. Ayrıca cinsin meyve yüzeyi ornemantasyonu SEM ile analiz edilmiş, elektron mikrofotoğrafileri çekilmiş ve türlerin meyve yüzeyinin retiküler ağsı yapıda olduğu tespit edilmiştir. İncelenen Scandix taksonlarının polenleri ışık ve SEM mikroskobuyla incelenmiş ve morfolojik ve morfometrik karakter analizinde; bu taksonların polen karakterleri benzer bulunup, aralarında büyük farklılık saptanmamıştır. Polen şekli S. iberica'da perprolate, diğer türlerde ise purolat; SEM sonuçlarına göre apertur tipi trikolporat ve ornemantasyonun rugulat perfolat ve rugulat olarak tespit edilmiştir. Cinse ait türlerin uçucu yağ kompozisyonu GC-MS ile belirlenmiş ve incelenen 6 taksonunun, major bileşenleri üzerinden kimyasal teşhis anahtarı oluşturulmuştur. Çalışılan türlerin uçucu yağlarının analizinde; n-heksadekanoik asit (% 5.7-31.5), 9-12 oktadekanoik asit (% 1.2-26.6), spathulenol (%11.5-19.6), oktadekan sterol (% 11.4-31.1), germakren-D (% 0.7-23.3) ana bileşenler olarak saptanmıştır. 
Çalışılan 6 türün cpDNA trnL3'-trnF bölgesinin moleküler verilerinden elde edilen sonuçlar değerlendirilerek kladogram şeklinde sunulmuştur. S. pecten-veneris ve S. macrorhyncha türleri birbirine yakın çıkmış ve küçük bir kladda toplanıp, dış gruba en yakın çıkan iki tür olarak belirlenmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Apiaceae, Scandix, morfoloji, anatomi, Filogeni, trnL3'-trnF

Abstract:
Scandix L. genus belonging to Scandiceae subtribe of Apiaceae family is represented by nine taxons while eight of them are species in the Flora of Turkey.  S. balansae Reuter ex. Boiss. is the only endemic species of the genus. In this study, a research based on biosystematics was targeted on the species of the genus using morphologic, morphometric, anatomic, palynological, chemical and molecular methods.  Other than the identified characters of the Scandix species belongs to medical-aromatic plants group, the composition of essential oil and phylogenetic analysis over trnL3'-F region of chloroplast DNA was conducted. Therefore,  revision of the current description of the Scandix genus members in the Flora of Turkey, identification of new characters, and contribution to the systematics of the genus were aimed. 
Some morphologic and morphometric characters (number of fruits per rail, width of the ripe fruit, beak length of the fruit, the position of the stylus in the fruit, pedicel length, width and lenght of petal), not given in the Flora of Turkey, were reported for the first time with this study. Prior to the analysis on stem, fruit and root anatomy belonging to the genus members found in Turkey, significant differences couldn't detected in the anatomic characters between the studied genus members. Furthermore, fruit ornementation of each genus was analyzed by SEM, electron microphotographs were taken and the fruit surface of the species were determined to be reticular. Pollens of Scandix taxa were evaluated by light microscope and SEM and in the morphologic and morphometric character analyse, the pollen characters of the taxons were found to be similar, no significant differences were observed between them. The pollen shape was found as perprolate in S. iberica, and as purolate in the other species; as aperture type tricolporate and its ornamentation as rugulate perforated and regulate were identified according to SEM results. Essential oil composition of the species belonging to the genus was determined by GS-MS and chemical identification key was constructed for the major compounds of the studied 6 taxa. At the essential oil analysis of the studied species, the major compounds were determined as n-hexadecanoic acid (5.7-31.5 %), 9-12 octadecanoic acid (1.2-26.6%), spathulenol (11.5-19.6%), octadecane sterol (11.4-31.1%), and germacrene-D (0.7-23.3%). 
The results of the molecular data from cpDNA trnL3'-trnF region of the studied 6 species were evaluated and presented as cladogram. S. pecten-veneris and S. macrorhyncha species were found to be close, grouped in a small clade and determined to be the 2 species closest to the outgroup.