Ortaokul öğrencilerine yönelik geliştirilen kontrol odağına dayalı sigara kullanımını önleme programının etkisinin incelenmesi
Investigation of the effect of the developing smoking prevention program based on locus of control towards secondary school students
Yazar: YASEMİN SELEKOĞLU OK
Danışman: PROF. DR. MURAT BEKTAŞ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hemşirelik = Nursing
Dizin: Denetim odağı = Locus of control ; Ortaokul öğrencileri = Secondary school students ; Sigara içme = Smoking ; Zararlı alışkanlıklar = Harmful habits ; Çocuk eğitimi = Child education ; Çocuklar = Children

Özet:
Bu çalışma, ortaokul öğrencilerine yönelik geliştirilen kontrol odağına dayalı sigara kullanımını önleme programının etkisini değerlendirmek amacıyla ön test-son test kontrol gruplu yarı deneysel olarak gerçekleştirilmiştir.
Araştırma, İzmir İl Milli Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı iki ortaokulda öğrenim gören 5.sınıfa devam eden girişim grubunda n=103 ve kontrol grubunda n=101 olmak üzere toplam 204 öğrenci ile yürütülmüştür. Çalışmanın kontrol grubunda rutin eğitim öğretim müfredatı uygulanırken; girişim grubuna 14 hafta boyunca kontrol odağına dayalı sigara kullanımını önleme programı uygulanmıştır. Araştırma verileri Sosyo-Demografik Veri Toplama Formu, Nowicki-Strickland İç-Dış Denetim Odağı Ölçeği, İlköğretim Düzeyindeki Çocuklar İçin Problem Çözme Envanteri, Ortaokul Öz-Yeterlilik ölçeği ve Karar Denge ölçeği kullanılarak, eğitim sonrası 3., 6. ve 12. aylarda toplanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde tekrarlı ölçümlerde çok yönlü ve tek yönlü varyans analizi, Bonferroni düzeltmeli t testi, Ancova ve etki büyüklüğü, güç analizi için ki-kare testi kullanılmıştır. Eğitim programı ve çalışmanın diğer alt boyutları arasındaki ilişki yapısal eşitlik modellemesi ile açıklanmıştır. Oluşturulan modelin sigara deneme durumlarını değiştirmede etkili olduğu belirlenmiştir.Girişim ve kontrol gruplarının  sigara yarar algıları arasında gruba göre anlamlı bir fark saptanmış (p<0.05); zaman ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Sigara zarar algıları arasında zamana göre farklılık saptanırken (p<0.05); grup ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Öz yeterlilik puan ortalamaları arasında grup ve zamana göre fark saptanırken (p<0.05); grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Girişim ve kontrol gruplarının kontrol odağı ve problem çözme becerileri puan ortalamaları arasında her iki ölçek için zaman, grup ve grup*zaman etkileşimi açısından anlamlı farklılık saptanmıştır (p<0.05). Sigara deneme durumları arasında fark saptanmamıştır. Girişim programının sigara kullanımı üzerinde küçük etki büyüklüğüne ve sınırda güce sahip olduğu belirlenmiştir.
Sonuç olarak kontrol odağına dayalı sigara kullanımı önleme programının çocukların kontrol odağı, öz yeterlilik, problem çözme ölçeği puan ortalamalarını ve sigara zarar algılarının arttırmada; sigara yarar algılarını düşürmede düşük etkiye sahip  olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca girişim programının çocukların sigara kullanma durumlarını önlemede etkili olmadığı belirlenmiştir. 
Anahtar Sözcükler: kontrol odağı, sigara kullanımı, önleme, eğitim, çocuk

Abstract:
This study was conducted as a quasi-experimental with pretest-posttest control group in order to evaluate the effect of the locus of control-based smoking prevention program developed for secondary school students.
The research was carried out with a total of 204 students, n=103 in the intervention group and n=101 in the control group, studying at two secondary schools affiliated with the İzmir Provincial Directorate of National Education. While the routine education curriculum was applied in the control group of the study; A control-based smoking prevention program was applied to the intervention group for 14 weeks. Research data were collected at 3, 6, and 12 months after education using the Socio-Demographic Data Collection Form, Nowicki-Strickland Internal-External Locus of Control Scale, Problem Solving Inventory for Primary School Children, Secondary School Self-Efficacy Scale and Decision Balance Scale. In the evaluation of the data, multiple and one-way analysis of variance, Bonferroni corrected t-test, ANCOVA, and chi-square test for effect size and power analysis were used in repeated measurements. The relationship between the training program and the other sub-dimensions of the study was explained by structural equation modeling. It has been determined that the created model is effective in changing smoking trial situations. A significant difference was found between the children in the intervention and control groups in terms of time, group and group*time interaction between locus of control, problem-solving, self-efficacy score averages, and decision balance scale mean scores (p<0.05). The theoretical model obtained as a result of structural equation modeling was found to be statistically significant (p<0.05). It was determined that the intervention program had a sufficient effect size (0.20) and an effect of sufficient strength (0.81) on smoking.
As a result, the locus of control-based smoking prevention program increased children's locus of control, self-efficacy, problem-solving scale mean scores, and cigarette harm perceptions; It was concluded that smoking is effective in reducing perceptions of benefit. In addition, it was determined that the intervention program was effective in preventing children's smoking status. 
Keywords: locus of control, smoking, prevention, education, child