Bismil Ovası'ndaki bazı sulak alanların zooplankton faunası ve mevsimsel değişiminin incelenmesi
Investigation of zooplankton fauna and seasonal change of some wetlands in the Bismil Plain
Yazar: ŞİHAP ÇANKAYA
Danışman: PROF. DR. AYSEL BEKLEYEN
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Bu çalışmada, Bismil Ovası'nda (Diyarbakır, Türkiye) Dicle Nehri'nin önemli kolları olan Ambar, Kuruçay, Pamuk ve Salat çaylarının su kalitesi 18 fizikokimyasal parametre kullanılarak değerlendirilmiştir. Kuruçay, kanalizasyon suyu deşarjları, akarsu yakınındaki hayvan gübresi depolama alanları ve sulama dönüş akışları nedeniyle diğer akarsulardan önemli ölçüde daha yüksek TOK, Na+, NO3-, NO2-, Cl- ve SO42- seviyelerine, buna karşın daha düşük DO seviyelerine sahiptir. Türkiye Yerüstü Su Kalitesi Yönetmeliği'ne göre tüm akarsular ortalama pH, NH4+ ve F- değerleri bakımından "çok iyi" su kalitesine (sınıf I) sahiptir. Ortalama DO seviyeleri baz alındığında, Kuru Çay "iyi" su kalitesine (sınıf II) sahipken, diğer akarsular I. sınıf  su kalitesine sahipti. Tüm akarsular ortalama EC değerlerine göre II. sınıf su kalitesine sahiptir. Ortalama NO3- seviyeleri, Ambar ve Kuru Çaylarının II. sınıf su kalitesine sahip olduğunu, Pamuk ve Salat çaylarının ise "çok iyi" su kalitesine (sınıf I) sahip olduğunu göstermiştir. Ortalama PO43- seviyeleri bakımından Ambar ve Kuruçay I. sınıf su kalitesine sahipken, Pamuk ve Salat çayları II. sınıf su kalitesine sahiptir.

Ağustos 2020'den Temmuz 2021'e kadar, Bismil Ovası'nın bazı akarsu ve göllerinde zooplankton taksonlarının yer ve zamana bağlı dağılımları araştırılmış ve Rotifera'dan 157, Cladocera'dan 23 ve Copepoda'dan 8 takson olmak üzere toplam 188 zooplankton taksonu tespit edilmiştir. Rotiferlerden Keratella procurva, Lecane dorysimilis ve Lepadella koniari Türkiye zooplankton faunası için yeni kayıtlardır. Tür zenginliğinde Rotifera grubu, toplam zooplanktonun yaklaşık % 84'ünü oluştururken onu % 12 ile Cladocera ve % 4 ile Copepoda grupları izlemiştir. Toplam 34 familya arasında; Brachionidae 23 takson ile en zengin tür çeşitliliğine sahip familya olarak kaydedilmiş olup onu, 21 takson ile Notommatidae, 20 takson ile Lecanidae familyaları izlemiştir. Ayrıca en fazla tür içeren cins, 20 tür ile Lecane cinsiydi. Bismil Ovası'nın akarsuları, göllerinden daha fazla tür içermektedir. Araştırma alanındaki üç farklı ekosistem karşılaştırıldığında; tanımlanan taksonlardan; 66 tanesi sadece akarsularda, 17 tanesi sadece karstik göllerde ve 1 tanesi de sadece baraj gölünde bulunmuştur.

Abstract:
In this study, the water quality of Ambar, Kuruçay, Pamuk and Salat streams, which are the important tributaries of the Tigris River in the Bismil Plain (Diyarbakır, Türkiye) was evaluated using 18 physicochemical parameters. Kuruçay stream had significantly higher TOK, Na+, NO3-, NO2-, Cl- and SO42-  levels and lower DO levels than other streams due to sewage water discharges, animal manure storage areas near the stream and irrigation return flows. According to Surface Water Quality Regulation of Türkiye, all streams had "very good" water quality (class I) in terms of the average pH, NH4+ and F- values. Based on the average DO levels, Kuruçay stream had "good" water quality (class II), while other streams had class I water quality. All streams had class II water quality according to the average EC values. The average NO3- levels showed that Ambar and Kuruçay streams had class II water quality, while Pamuk and Salat streams had class I water quality. In terms of average PO43- levels, Ambar and Kuruçay streams had class I water quality, while Pamuk and Salat streams had class II water quality.

From August 2020 to July 2021, the temporal and spatial distributions of zooplankton taxa in some streams and lakes of the Bismil plain were investigated. A total of 188 zooplankton taxa were identified, including 157 from rotifers, 23 from cladocerans and 8 from copepods. Among the rotifers, Keratella procurva, Lecane dorysimilis and Lepadella koniari are new records for the zooplankton fauna of Türkiye.  In species richness, the Rotifera group comprised approximately 84% of the total zooplankton, followed by the Cladocera group with 12% and the Copepoda group with 4%. Seventeen families were identified. Among 34 families; Brachionidae was recorded as the family with the richest species diversity with 23 taxa, followed by Notommatidae with 21 taxa, and Lecanidae families with 20 taxa. Also, the most diverse genus was Lecane with 20 species. The streams of the Bismil Plain contain more species than its lakes. Comparing three different ecosystems in the research area; 66 of the identified taxa were found only in rivers, 17 of them were found only in karst lakes and 1 of them was found only in dam lakes.