Kumukçada yancümle tipolojisi
Typology of subordinate clauses in Kumyk
Yazar: EYLEM KUBİLAY
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM AHMET AYDEMİR
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dilbilgisi = Grammar ; Fiilimsiler = Verbals ; Kumukça = Kumuk language ; Tipoloji = Typology ; Türk lehçeleri = Turkish dialects ; Yan cümleler = Clauses

Özet:
Kumukçanın büyük bir kısmı Rusya Federasyonuna bağlı Dağıstan Özerk Cumhuriyetinde, geriye kalan kısmı Çeçen ve Osetya Cumhuriyetlerinde yaşayan Kumuk Türklerinin konuştuğu bir dildir. Kumuk Türkleri, Türk boylarının Kıpçak koluna; Kumuk Türkçesi de Kıpçak  grubuna dahil edilmektedir. Çalışmamızda Kumukçanın yancümle yapıları eşzamanlı bir bakış açısıyla ve tipolojik bir temelde incelenecektir.
Yancümleler, bütün Türk dillerinde genel olarak benzer şekillerde oluşmaktadır. Yancümleler sentaktik açıdan hiyerarşik olarak bir üst cümleye bağlıdır ve tek başlarına kullanılmazlar. Türkiye Türkçesinde de yancümleler; zarf-fiil, sıfat-fiil ve isim-fiillerden oluşan fiilimsilerle kurulurlar ve altasıralı olarak üst/temel cümleye bağlanırlar. Bu çalışmada, Kumukçada fiilimsilerle oluşturulan yancümle yapıları (zarf işlevli yancümleler, sıfat-işlevli yancümleler ve ad işlevli yancümleler) sentaktik, semantic ve tipolojik açıdan detaylıca betimlenecektir. 
Bu çalışma kapsamında öncelikle zarf işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-(x)p}, {-A/-y/}, {-(A)GAndA}, {-GAnlI}, {-GAndoḳ}, {-GXnçA}, {-sA} ekleri sentaktik, semantik  ve tipolojik açıdan irdelenmektedir. Daha sonra Kumukçada sıfat işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-AGAn}, {-yGAn}, {-GAn}, {uw}, {-(A)cAk}, {-ar}, {-(I)r} ve {-mAs}, eklerinin oluşturduğu niteleme işlevli yancümleler, sentaktik, semantik ve tipolojik açıdan  ele alınmaktadır. Kumukçada yancümlelerin üçüncü grubu olan ad işlevli yancümleleri oluşturmayı sağlayan {-GAn}, {-AGAn}, {-uw}, {-mA}, {-Iş}, {-AcAk} ekleri, temel cümle içinde değişik sentaktik görevler üstlenmektedirler. Ayrıca dolaylılık edatı olan{eken} yardımıyla Kumukçada belli ad işlevli yancümleler oluşturulmaktadır. Konunun bütünselliği anlamında bu gramer birimini de burada ele almayı uygun gördük. Kumukçanın yancümle yapıları, değişik metinlerden elde edilen örneklerle sentaktik, semantik, tipolojik açıdan betimlenecektir.Böylece Kumukçanın yancümle yapısı toplu olarak değerlendirilmiş olmaktadır.

Abstract:
Kumyk is spoken by Kumuk Turks living in Dagestan Autonomous Republic in Russian Federation and Chechen and Ossetia Republics. Kumyk is included to Kıpçak Turks; and Kumuk Turkish to Kipchak group. In our study, Kumyk will be examined on a typological basis with a syncnomic viewpoint.
Subordinate clauses occur in similar forms in all Turkic languages. They are hierarchically linked to the upper sentence in the syntactic sense and they are not used alone. Modern Turkish is formed by verbals consisting of adverbs, participles and infinitives and they are subordinated to the upper / main sentence in line. In this study, subordinated clauses in Kumyk that are formed with non-finite verbal form (gerunds, participles and verbal nouns) will be described  syntactically, semantically and typologically.
 First, the suffixes {-(x)p}, {-A/-y/}, {-(A)GAndA}, {-GAnlI}, {-GAndoḳ}, {-GXnçA}, {-sA} which form adverbial clauses will be scrutinized syntactically, semantically and typologically within the scope of this  study. Then,the suffixes {-AgAn}, {-ygAn}, {-gAn}, {-(A)cAk}, {-ar}, {-(I)r} and {-mAs} which form adjective clauses in Kumyk will be studied syntactically, semantically and typologically.The suffixes {-gAn}, {-AgAn}, {-uw}, {-mA}, {-Iş}, {-AcAk} forming noun clauses can be used  syntactically in the main sentence in Kumyk. In addition to this, some noun clauses can be made by means of {eken} which is a postposition in Kumyk. Subordinate clauses in Kumyk will be described syntactically, semantically and typologically with the examples from different texts. Thus, subordinate clauses in Kumyk will be examined as a whole.