Özbekçe ve Türkçedeki eş asıllı sözcüklerin sözlük bilimsel analizi
A Lexicological Analysis of Cognates Words in Turkish and Uzbek Languages
Yazar: RISOLAT KAYUMOVA
Danışman: DOÇ. DR. DOÇENT SEZGİN DEMİR
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Dil Bilimi ve Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024

Özet:
Eş asıllı sözcükler ( cognates) sözcükler, farklı dillerde benzer
antıma gel n ve ben2;r ses_yapısına sahip olan YC oynı ıoyctıın gelen Kelımelerdır. Ancak Ozbekıstan ve Türkiye özelinde, konu üzerine vapılan çalışmalar genellikle kök (root) kavramı üzerine yoğunlaşmıştır. Bu durum ise konunun anlaşılması üzerinde olumsuz bir etkiye sebep olmaktadır. Eş asıllılık durumu bir sözcüğün köken
itibariyle hangi kaynaktan geldiğine, yani temeline odaklanmaktadır.
Eş asıllılık kavramıyla yakından ilişkili olan yalancı eş asıllılık (false
cognates) durumu temelde kendisiyle uzaktan yakından ilgisi
bulunmayan yalancı eşdeğerlik (false friends) olgusuyla
karıştırılmaktadır. Eş asıllılık üzerine yapılan çalışmaların birçoğu
da bu ayrımın yapılmaması sebebiyle esasında içerik olarak yalancı
eşdeğerlik konusuyla ilgili olmuştur. Eş asıllılık sözcüğün kökeniyle
ilgili bir durumdur. Fakat eş değerlik daha çok anlam ile ilgilidir.
Bir dildeki sözcükler dilin kökeni, alıntı kelimeleri ve dil değişimi
ıüzerindeki etkilerini anlamamıza yardımcı olabilir. Bu nedenle,
çalışmamızda Türkçe ve Özbekçe dil çiftleri arasında eş asıllı
sözcükler ele alınarak, sözlükbilimsel bir yaklaşımla detaylı bir
şekilde incelenmesi amaçlanmıştır.
Bu bağlamda, çalışmamızın temelini oluşturan Türkçe ve Özbekçe
sözcükler her iki dilde yazılmış sözlüklerden taranmış ve aynı
kökene sahip sözcükler anlamlarıyla birlikte tespit edilmiştir. Eş
asıllı sözcüklerin hangi kategorilere ait olduğunun daha kolay tespit
edilebilmesi maksadıyla, toplanan sözcükler tür sınıflandırması
sasında tablolar halinde sıralanmıştır. Buradaki maksat ise
alıntılamanın hangi kategorilerden yapıldığı ve Türkçe ve
Özbekçenin temel (çekirdek) sözcüklerinin hangi kategorilerde yer
!aldığını belirlemektir.
Türkçe ve Özbekçe sözlüklerden taranarak belirlenen ve listelenen
eş asıllı sözcükler genel olarak Eski Türkçe, Arapça, Farsça,
Fransızca, İtalyanca, Latince gibi kaynaklardan gelmektedir. Arapça
ıve Farsça sözcüklerin iki dildeki varlığının sebebinin dini, tarihi
!olduğu açıktır. Her iki dilde de görülen Fransızca, İtalyanca kaynaklı
sözcüklerin durumu ise farklıdır. Bahsi geçen bu sözcükler Türkçe
için doğrudan alıntı, Özbekçe ise Rusça yoluyla alıntı şeklinde
nitelendirilebilir.

Abstract:
Nev rtheless, m Uzbekistan and Turkey, research in thisgfiel d p r e d om antly concentrated on the notion of the root. This has a etrımentaJ _ımpact on the comprehension of the subject matter. Synonymy ıs concerned with the source from which a word riginates, that is, its basis.
It is important to distinguish between false cognates and the
henomenon of false equivalence, which is often confused with the
former. False cognates, which are closely related to the concept of
cognates, are words that have a similar meaning and sound structure
but have different etymologies. In contrast, false equivalence refers
o the idea that two words are used to refer to the same concept,
espite having different etymologies. As a result, the majority of
studies on cognates have been essentially concerned with false
equivalence in terms of content, given that this distinction has not
een made. Synonymy is concemed with the etymological origins of
ords. However, the concept of equivalence is more closely related
o the meaning of words.
he words in a language can facilitate an understanding of the
language's origin, the influence of loanwords, and the impact of
language change. Accordingly, the objective of this study is to
xamine the synonyms between the Turkish and Uzbek language
airs and to analyse them in detail with a lexicographical approach.
n this context, the Turkish and Uzbek words forming the hasis of
ur study were extracted from dictionaries written in both languages.
he words with the same origin were identified together with their
meanings. In order to facilitate the determination of the categories to
hich the homonyms belong, the collected words are presented in
ables according to their type classification. The objective here is to
scertain the categories from which the quotation is derived and the
ategories in which the basic (core) words ofTurkish and Uzbek are
situated.
he synonyms identified and listed in Turkish and Uzbek
dictionaries are derived from a range of sources, including Old
Turkish, Arabic, Persian, French, Italian, Latin and other languages.
It is evident that the presence of Arabic and Persian words in both
languages is primarily due to their religious and historical influence.
In contrast, the status of French and Italian words in both languages
is distinct. These words can be regarded as direct quotations in
urkish and indirect quotations through Russian in Uzbek.