Samsun Arkeoloji ve Etnografya Müzesi'nde bulunan XII. ve XV. yüzyıllara ait Beylikler Dönemi sikkeleri /
Yazar: MUSTAFA POLAT
Danışman: YRD. DOÇ. DR. BÜLENT NURİ KILAVUZ
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Beylikler Dönemi = Principality Period ; Samsun Arkeoloji ve Etnografya Müzesi = Samsun Archaeology and Etnography Museum ; Sikke = Coin

Özet:
Bu çalışmamızda Samsun Arkeoloji ve Etnografya Müzesinde bulunan XII. ve XV. yy. ait Beylikler Dönemi sikkeleri incelemeye tabi tutulmuştur. Sikkeler müzeye değişik tarihlerde gelmiş olup tamamı satın alınarak müzeye kazandırılmıştır. 130 sikke arasından 49'u ele alınarak incelenmiştir. Bu sikkelerden 12'si figürlü sikkelerdir.Figürlü sikkelerde en çok insan tasviri kullanılmıştır. Birçoğu yarım portre olup cepheden ya da profildendir. Büyük çoğunluğu Grek, Roma, Bizans sikkelerinin kopyasıdır. Dolayısıyla orijinallerine göre kalitesiz bir işçilik görülmektedir.Sikkelerde insan portresi dışında binici tasviri de görülmektedir. Bu figürler 12-13. yüzyıllarda Selçuklu bölgesinde yaygındır.Figürlerden diğer bir grubu oluşturan burç ve gezegen figürlü sikkeler en güzel örnek Artuklu hükümdarı Hüsameddin Yoluk Arslan'ın bir sikkesidir. Bu sikkede elinde kılıç ve kesik baş tutan mars gezegeni figürünün diğer sikkelerde bir başka örneği yoktur.Fantastik figürlerden yalnızca melek ve çift başlı kartal figürleri sikkeler üzerinde bulunmaktadır. Artuklu hükümdarı Nasuriddin Mahmud'un bir sikkesinde bulunan çift başlı kartal figürü, Güneydoğu Anadolu örnekleriyle aynı üslupta resmedilmiştir.Sikke basımı hükümranlık alameti olduğu için sikkelerdeki insan figürlerinin hepsi hükümdar tasvirleridir. Fantastik figürler, hayvan figürleri, burç ve gezegen figürleri ise gerçek anlamlarının dışında hükümdarların sembolleri olarak kullanılmış olmalıdır.Bezeme olarak kullanılan en yaygın eleman, rozetlerdir. Bu tür bezemelerin en karmaşık olanlarına İlhanlı ve Eretna sikkelerinde rastlamak mümkündür. Bitkisel bezemeler birbirine dolanan, simetrik olarak iki yana doğru uzanan ve uçları rumi ve palmetlerle sonlanan basit bezemeler şeklindedir.Yazı açısından sikkeler dini yazılar, isim ve unvanlar, darp yeri ve tarih olarak incelenmiştir. 11. yüzyıldan itibaren unvan ve isimler ağırlık kazanmaya başlamıştır.Sikkelerde hâkim olan yazı türü kufidir. 10. yüzyıldan itibaren çiçekli kufi yazı türü kullanılmaya başlanmıştır. Osmanlı döneminde II. Murad devrinden itibaren sülüs yazı türü kullanılmaya başlar ve Osmanlı Devletinin yıkılışına kadar kullanılır.

Abstract:
This dissertation concerns the coins which date back to the Era of Principalities begining from the 12 th century to the 15 th century and which are exhibited in the Archeology and Etnography Museum in Samsun. All of there coins, discovered at different times, were purchased by the Museum. 49 out of the 130 coins have been studied in this work. 12 out of these coins contain figures.Mainly human figures are used on the coins with figures. A lot of this figures contain portraits both from the profile and from the front. A great majority of them are mainly imitations of Grek, Roman and Byzantion coins, so they have a low quality artisanship, compared to the original ones.In addition to the human figures there are also figures of horse riders on the coins. These figures were widespread in the seljukit territories.The best example fort he coins with figures of planet and zodiac, which is another group of figure, is certainly the coin belonging to Hüsamettin Yoluk Arslan, the Artuqid emperor. The figure of the planet Mars holding a sword and a slaughtered head in his hand is unique and there is not a similar one on the other coins.Regarding the fantastic figures only the figures with angels and double-headed eagles can be seen on a coin belonging to the Nasruddin Mahmud, the Artuqid emperor, is sketched in the same style as the examples found in the South-East Anatolia.Since it was a sign of sovereignty to coin money all the human figures on the coins are the figures of sovereigns. Fantastic figures, animal figures, figures of planets and zodiac must have been used mtaphorically as symbols of sovereigns in this respect.The most widespread element used as ornaments are rosettes. The most comlex examples of this sort of ornaments are among Ilhanid and Eretna coins. Ornaments of plant are mainly simple sorts of ornaments which intertwine into each other or spread simetrically towards two sides and whose points end in rûmi figures and palmet figures.Regarding the writing style these coins have been studied in terms of religious scripts, names and titles, place and date of coining. Names and titles begin to gain predominance in the 11 th century onwards.The sort of handwriting on the coins are mainly kûfi. A new sort of ?kûfi? handwriting containing figures of flower appeared in the 10 th century. Begining with the period of Murad II a different sort of writing called ?sülüs? appeared and was used until the end of the Ottoman Emprie.