İslamiyet öncesi Türk kültüründe hayvansal motifler ve Türkiye Selçuklu mimarisine yansıması
Animal motifs in pre-Islamic Turkish culture and their reflection on the architecture of the Turkey Seljuk
Yazar: ABDULLAH ODABAŞIOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYHAN AFŞİN ÜNAL ; DOÇ. DR. ASLI SAĞIROĞLU ARSLAN
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: Hayvan figürleri = Animal figures ; Hayvanlar = Animals ; Mimari yapı = Architectural structure ; Mimari ögeler = Architectural elements ; Motifler = Motifs ; Selçuklu sanatı = Seljukid art ; Selçuklular Dönemi = Seljuks Period ; Türk kültürü = Turkish culture ; İslamiyet öncesi = Before Islam

Özet:
Zengin bir kültüre sahip olan Türk milleti ilk zamanlardan itibaren bulundukları coğrafya dolayısıyla konar-göçer şekilde tabiat ile iç içe yaşamışlardır. Orta Asya'nın sert bozkır coğrafyasının Türkler üzerinde büyük etkisi bulunmaktadır. Bu şartlar neticesinde doğadan beslenen inanç sistemi, yaşam tarzı ve kültürel yapı ortaya çıkmıştır. Türkler, çetin tabiat şartlarında tabiatta yer alan canlılar ile giriştiği var olma mücadelesinde fayda gördüğü kurt, geyik, kartal gibi hayvanlara dini bir kimlik atfetmiştir. Kimi hayvanları ondan türediğine veya çoğaldığına inanmış, kimi hayvanları totem kabul edip destan ve efsanelerde kahramanlık sembolü olarak kullanmıştır. Türk milleti, kutsal atfettiği bu hayvanları destan, efsane, resim, minyatür, mimari ve heykel gibi birçok sanat eserinde ise ölümsüzleştirmiştir. Türkler, İslamiyet'in kabulü ile birlikte farklı bir kültür çevresine ve inanca dâhil olmuşlarsa da kendi kültürlerini bu kültür ve inanç çevresinde devam ettirmeyi başarmışlardır. Kültür ve sanatta yer alan hayvanların taşıdıkları anlamlar İslamiyet'in kabulü ile birlikte farklı anlamlar almaya başlasa da büyük oranda İslamiyet öncesi özelliklerini muhafaza etmiştir. Bu çalışmada, İslamiyet öncesi Türk kültürüne ait destan ve sanat eserleri incelenerek Türkiye Selçuklu mimarisine ait yapılarda yer alan hayvan motiflerinin İslamiyet öncesi dönem ile benzerlik ve farklılıkları kültür ve sanat bakımından ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Türk Kültürü, Türk Destanlarında Hayvanlar, Selçuklu Mimarisi, Hayvan Motifleri.

Abstract:
The Turkish nation, which has a rich culture, has lived concentric with nature in a migrant settler way since the first times owing to the geography they are in. The harsh steppe geography of Central Asia had a major influence on the Turks. As a consequence of these circumstances, the belief system, lifestyle and cultural structure fed by nature have emerged. The Turkish people accredited a religious identity to animals, which they have benefited in the struggle for existence with the creatures in nature under severe natural conditions, such as wolves, deer, eagles, and horses. They believed that the Turkish people were derived or multiplied from some animals and accepted some animals as totems and used them as heroic symbols in sagas or legends. Although the Turkish people were included in a different cultural environment and belief with the acceptance of Islam, they have managed to maintain their own culture in this culture and belief sphere. In spite of the meanings of animals in culture and art began to take on different meanings with the acceptance of Islam, they largely retained their pre-Islamic characteristics. In this study, by analyzing the sagas and artworks belonging to the pre-Islamic Turkish culture, the similarities and differences of the animal motifs in the structures belonging to the Turkey Seljuk architecture with the pre-Islamic period were tried to be revealed with regard to culture and art.

Key Words: Turkish Culture, Animals In Turkish Epics, Seljuk Architecture, Animal Motifs.