Tarihsel anlambilimi açısından islami terminolojinin anlam değişiminin incelenmesi: Fetih, cihat ve şehit terimleri örneği
A historical semantic analysis of the semantic change of islamic religious terminology: The cases of fath, jihâd and shahîd
Yazar: AYŞE İSPİR KURUN
Danışman: PROF. DR. MUSA YILDIZ
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Yabancı Diller Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Anlam = Meaning ; Anlam bilim = Semantics ; Anlam değişikliği = Meaning change ; Bağlam = Context ; Cihad = Jihad ; Dini terimler = Religious terms ; Fetihler = Conquest ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam ; Şehitlik = Graveyard

Özet:
Dünya ve içerisindeki tüm varlıklar devamlı bir değişim ve dönüşüme maruz kalmaktadır. Bu değişimden, en önemli bilgi alışverişi, iletişim araçlarından biri olan dil ve dilin iletmekle, simgelemekle mükellef olduğu anlamın etkilenmesi de kaçınılmazdır. Anlamın ifade ve aktarım aracı sadece dil olmadığı gibi, anlamı inceleyen tek bilim dalı dilbilim değildir; anlamın incelenmesi disiplinlerarası bir araştırma alanıdır. Bu araştırmada ise anlam dilsel açıdan ele alınmıştır. Genel olarak anlam değişimleri tarihsel anlambilim tarafından ele alınır. Bu araştırmada tarihsel anlambilimin ışığında birer İslami terim olmalarıyla zaten özel bir anlam iklimine dâhil olan fetih, cihat ve şehit terimlerinin; İslami terim olmadan önce ifade ettiği anlamlar ve İslami terim olduktan sonra ifade ettiği anlamlar arasındaki değişimin izi sürülmüştür. Çalışmanın ilk kısmını anlambilim ve anlam değişimi konularının ele alındığı teorik kısım oluşturmaktadır. Ardından bahsi geçen terimler ilk olarak, etimolojik açıdan klasik sözlüklerde, ardından bazı Cahiliye kaynaklarında, ardından Kur'an ayetlerinde ki bu aşamada aralarında ikişer asır bulunan dört büyük tefsirde ve son olarak çoğu İslami terimler sözlüğü olan modern sözlüklerde taranmış ve bağlamsal analiz yapılarak anlam değişimleri ele alınmış ve yorumlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Anlambilim, tarihsel anlambilim, anlam değişimi, İslami terim, bağlam analizi.

Abstract:
World and everything in it are subject to constant change and transformation. Accordingly, it is inevitable that language, which is, among others, an instrument of communication, changes as well, along with the meanings that it denotes and conveys. As language is not the only instrument conveying meaning, linguistics is not the only discipline examining meaning—the study of meaning is an interdisciplinary endeavor. However, meaning is explored in this study largely from a linguistic perspective. Semantic changes are commonly explored by historical semantics. In this study, semantic change of three words, fath, jihâd, and shahîd, are traced by using the tools of historical semantics. These words entered a particular semantic realm as soon as they became Islamic religious terms and therefore their meanings have been transformed from pre-Islamic era to the Islamic era, i.e. after the advent of Islam. The first part of this study is theoretical preliminaries addressing the theoretical concerns of this study in semantics and semantic change. Then, pre-Islamic (Jahiliyya) sources, the Qur'an, major classical Arabic dictionaries, four commonly-used Qur'anic exegeses, and several major modern Arabic dictionaries are scrutinized to detect the occurances of these terms. Lastly, the semantic contexts in which these terms are used are analyzed to track how their meanings have evolved over time.
Key words: semantics, historical semantics, semantic change, religious term, contextual analysis.