Kırgızların İslam anlayışının tarihsel arka planı ve bazı dini yapılanmalar (Sovyetlerin çöküşüne kadar)
The historical background of Kyrgyz's traditional understanding of İslam and some religious communities (Until the fall of the Soviet Union)
Yazar: MEDERBEK KADYROV
Danışman: PROF. DR. HASAN ONAT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Mezhepler Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Basmacı hareketi = Basmacı movement ; Cedit hareketi = Movement of Jadidism ; Din anlayışı = Understanding of religion ; Kırgızlar = Kyrgyzs ; Laçiler = Lachis ; Saçlı İşanlar = Hairy İshans ; Sovyetler Birliği = Soviet Union ; Sufilik = Sufilik ; İslamiyet = Islam

Özet:
Karahanlılar döneminde kitleler halinde İslam'ı kabul etmeye başlayan Kırgızlar, İslam'ın Hanefi-Maturidi yorumunu benimsemişlerdir. Kırgızların İslam anlayışının şekillenmesinde, bozkır kültürü ile İslam kültürünü birleştiren Ahmet Yesevi'nin ve Yesevi dervişlerinin rolü büyük olmuştur. Moğol istilası ile birlikte İslam dünyasında etkinliği artan İslam'ın sufi yorumu Kırgızları da etkisi altına almış, bu dönemden itibaren Kırgızlar arasında Işkilik, Kadirilik, Nakşibendilik ve Üveysilik gibi tasavvuf tarikatlarının faaliyetleri hızla artmıştır.
XIX. asrın sonlarına doğru Kazan-Tatar bölgesinde ortaya çıkan Ceditçilik hareketi, Kırgızlar tarafından büyük rağbet ile karşılanmıştır. Başlangıçta eğitim-öğretim işlerine ağırlık veren Ceditçilik hareketi, zamanla hayatın tüm alanlarını kapsayan toplumsal bir harekete dönüşmüş ve Kırgız tarihini önemli ölçüde etkilemiştir. Dönemin Kırgız aydınlarının yetişmesinde Ceditçilerin büyük payı olmuştur.
Kırgızistan topraklarının Sovyet idaresine geçirmesiyle Orta Asya'da Basmacılık hareketi baş göstermiştir. Siyasi ve dinî nitelik taşıyan bu hareket, Sovyet yönetimine uzun süre direnmeyi başarmıştır. Sovyetler döneminde, sufi geleneğe bağlı Laçiler ve Saçlı İşanlar faaliyetlerine devam etmişlerdir. Dinî yönüne nazaran siyasi yönü ağır basan Saçlı İşanlar günümüze ulaşamazken; Laçiler, varlıklarını günümüze kadar korumayı başarmıştır.

Abstract:
The Kyrgyz people who began to embrace Islam in mass during the Kara-Khanid period generally adopted the Hanafite-Maturidite understanding of Islam. Ahmet Yesevi and the dervishes of the Yesevi order who brought the Islamic and the steppe culture together, played an important role in the formation of the Kyrgyz understanding of Islam. The Sufi interpretation of Islam whose influence increased  in the Muslim world with the Mongol invasion also had a great impact on the Kyrgyz and from that time onward, the activities of several Sufi orders like the Ishqiyya, the Qadiriyya, the Naqshbandiyya and the Uwaysiyya soon increased among the Kyrgyz people. 
By the 19th century, Jadidism movement that emerged in the Kazan-Tatar region gained a great popularity among the Kyrgyz people. Jadidism which initially put a strong emphasis on the education and teaching in time turned into a social movement covering all areas of life and had a great influence on Kyrgyz history. Jadidites played a big part in the education of the Kyrgyz intellectuals of that period. 
After Kyrgyzstan became a part of the Soviet Union, the Basmachi movement arose in Central Asia. This movement which had a political-religious character succeeded for a long time in resisting the Soviet regime. In Soviet times, the Sufi Lachis and the Hairy Ishans continued their activities. While the Hairy Ishans whose political tone outweighed religious tones did not survive to the present, the Lachis succeeded in preserving their existence until today.