Geleneksel inançlara göre Kırgızistan'ın kuzeyindeki kutsal yerler
Sacred places in the north of Kyrgyzstan according to traditional beliefs
Yazar: ERAY AMASYA
Danışman: PROF. DR. NEZAHAT CEYLAN
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Kültür tarihi = Cultural history

Özet:
Tarih boyunca birçok coğrafyada çeşitli sebeplerle ziyaret edilip, çeşitli ritüellerin
gerçekleştirildiği birtakım kutsal yerler var olmuştur. Tarihi kaynakların aktardığına göre
Türklerde de eski devirlerden beri; dağ, göl, nehir gibi bazı yerlerin kutsal kabul edilerek
ziyaret edildiği bilinmektedir. Eski Türkler arasında görülen kutsal yer inancı tabiat kültleri,
geleneksel inanışlar ve atalar kültü gibi birden fazla unsurla ilişkilidir. Tarihi süreç
içerisinde hayat tarzları ve dış faktörler nedeniyle çeşitli coğrafyalara yerleşen Türk boyları
arasında kutsal yer inancı farklı şekillerde gelişim göstermiştir. Bununla birlikte Türk
boylarının kutsal yer geleneği temelde geleneksel Türk dini çevresinde şekillenmiştir.
Bilinen en eski Türk boylarından biri olan Kırgızlar arasında da kutsal yer geleneği İslam
öncesi döneme dek uzanmaktadır. Buna ek olarak Kırgız kutsal yer geleneği de Geleneksel
Türk dini etrafında şekillenmiştir. İslam dininin kabulünden sonra ise kutsal yer inancı
içerisine İslami öğeler girmeye başlamış ve bunun sonucunda kutsal alanlarda bulunduğuna
inanılan koruyucu ruhların yerini evliya, derviş gibi İslami karakterdeki kimseler almaya
başlamıştır. Bununla birlikte Kırgızistan'daki kutsal yer geleneği üzerinde İslami unsurlar
yer almasına rağmen, bunların temelinde geleneksel Kırgız inanışlarının olduğu
görülmektedir. Bu çalışmanın amacı da Kırgız kutsal yer geleneği üzerindeki geleneksel
inanışların etkisini ortaya koymaktır.
Kırgızistan'ın kuzeyindeki kutsal yerleri konu edinen bu çalışmada, coğrafi olarak ülkenin
kuzeyinde yer alan; Narın, Çüy, Talas ve Isık Göl'deki kutsal alanlar ele alınmaktadır.
Çalışmada söz konusu bölgedeki kutsal yer geleneği; tarihi, kültürel ve toplumsal
yönleriyle değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde kutsal kavramı,
Kırgız kültüründe kutsal yer geleneği ve geleneksel Kırgız inançlarının tarihi süreç
içerisindeki gelişimi gibi konulara değinilmiştir. İkinci bölümde Kırgızistan'ın kuzey
bölgelerindeki kutsal yerler hakkında bilgi verilerek, betimsel tasvirleri yapılmıştır. Üçüncü
bölümde ise Kırgızistan'ın kuzeyindeki kutsal yerlerle ilgili İnanış, uygulama ve gelenekler
hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde ise araştırma kapsamında gerçekleştirilmiş
olan anket verilerinden elde edilen sonuçlar değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Kırgız kültürü, Kırgız inançları, Şamanizm, kutsal yerler.

Abstract:
Throughout history, there have been some sacred places in many geographies that were
visited for various reasons and where various rituals were performed. According to
historical sources, it is known that some places such as mountains, lakes and rivers have
been considered sacred and visited by the Turks since ancient times. The belief in sacred
places among the ancient Turks is related to multiple elements such as nature cults,
traditional beliefs and ancestors cults. During the historical process, the belief in sacred
places has developed in different ways among the Turk tribes who settled in various
geographies due to their lifestyles and external factors. However, the sacred place tradition
of Turk tribes was basically shaped around the traditional Turk religion. The sacred place
tradition among the Kyrgyz, one of the oldest known Turk tribes, dates back to the pre-
Islamic period. In addition, the Kyrgyz sacred place tradition is shaped around the
Traditional Turk religion. After the acceptance of Islam, Islamic elements began to enter
into the belief in holy places, and as a result, the protective spirits believed to be in the holy
places were replaced by people with Islamic characters such as saints and dervishes.
However, although there are Islamic elements in the sacred place tradition in Kyrgyzstan, it
is seen that their basis is traditional Kyrgyz beliefs. The aim of this study is to reveal the
influence of traditional beliefs on the Kyrgyz sacred place tradition. In this study, which
deals with the holy places in the north of Kyrgyzstan, the holy places in Narın, Chuy, Talas
and Issyk-Kul, which are geographically located in the north of the country, are discussed.
In the study, the sacred place tradition in the region in question was tried to be evaluated
with its historical, cultural and social aspects. In the first part of the study, issues such as
the concept of sacred, the tradition of sacred places in Kyrgyz culture and the development
of traditional Kyrgyz beliefs in the historical process are touched upon. In the second part,
information about the sacred places in the northern regions of Kyrgyzstan is given and
descriptions are made. In the third chapter, information is given about the beliefs, practices
and traditions regarding the holy places in the north of Kyrgyzstan. In the fourth chapter,
the results obtained from the survey data conducted within the scope of the research were evaluated.

Keywords: Kyrgyz culture, Kyrgyz beliefs, Shamanism, sacred places