İdeal çocukların ve çocukluğun peşinde: Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde ahlak ve terbiye kitaplarında çocuklar, çocukluk ve toplumsal cinsiyet
In pursuit of ideal children and childhood: Children, childhood and gender in the morals and manners books in Late Ottoman Empire
Yazar: İNCİLAY TERLEMİŞ
Danışman: DOÇ. DR. YAHYA ARAZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Tarih Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Ahlak = Morality ; Ahlak eğitimi = Moral education ; Kitaplar = Books ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Terbiye = Training ; Toplumsal cinsiyet = Gender ; Çocuk eğitimi = Child education ; Çocukluk dönemi = Childhood ; İdeal çocuk = Ideal child

Özet:
Bu çalışma, Osmanlı'da Tanzimat'tan imparatorluğun sonuna kadar yazılmış olan ahlak ve terbiye kitaplarındaki çocukluk, çocuklar ve toplumsal cinsiyetle ilgili algıları ele almaktadır. Tanzimat'ın fikri önderi Sadık Rıfat Paşa'nın kaleme aldığı Risâle-i Ahlâk adlı ders kitabı, bu tezin çerçevesini oluşturmaktadır. Risâle-i Ahlâk Tanzimat'la birlikte değişmeye başlayan çocukluk algısını, en iyi yansıtan eserlerden biridir. Çocuklara iyi ve kötü huyları nasihat edip onları güzel ahlaklı bir yetişkin yapmayı amaçlayan kitap, aslında ideal bir toplum üretmek niyetindedir. 19. yüzyıl boyunca yazılan çoğu ahlak ve terbiye kitabı bu ideoloji bağlamında basılmaya devam etmiştir.
İmparatorluğun son dönemlerinde yapılan reformların yarattığı sosyal, politik ve kültürel kırılma ve dönüşümler bu kitaplara yansımış ve içerik olarak da dönüşmelerine zemin hazırlamıştır. Ancak bunun yanında 19. yüzyıl reformlarıyla birlikte gerçekleşen bu değişim, Tanzimat'tan önceki dönemden bir kopuş değildir. Devletin menfaatleri doğrultusunda olan ve topluma faydalı olacağı düşünülen 19. yüzyıl öncesine ait birçok öğreti ve gelenek hem doğrudan çocuklara hem de çocuk terbiyesiyle ilgili ebeveynlere yönelik yazılan kitaplarda varlığını sürdürmeye devam etmiştir. Nitekim eserler batılı ve doğulu kavramları bir arada ve uyum içerisinde barındırmaktadır. Bu sebeple bu çalışma kırılmaların yani değişimin yanında devamlılıkları da göz ardı etmeyip onların da üzerinde durmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Ahlak ve terbiye kitapları, çocukluk, 19. yüzyıl reformları, devamlılık, değişim ve dönüşüm

Abstract:
This study deals with the perceptions of childhood, children and gender in the morals and manners books written in the Ottoman Empire from the Tanzimat to the end of the empire. The textbook called Risâle-i Ahlâk, written by Sadık Rıfat Pasha, the intellectual leader of the Tanzimat, forms the framework of this thesis. Risâle-i Ahlâk is one of the works that best reflects the perception of childhood that started to change with the Tanzimat. The book, which aims to advise children on good and bad habits and to make them adults with good morals, actually intends to build an ideal society. Most morals and manners books written during the 19th century continued to be published in the context of this ideology.
The social, political and cultural refractions and transformations created by the reforms made in the last period of the empire were reflected in these books and paved the way for their transformation in terms of content. However, this change, which took place with the reforms of the 19th century, is not a refractions from the period before the Tanzimat. Many teachings and traditions belonging to the pre-19th century, which were in line with the interests of the state and thought to be beneficial to society, continued to exist in books written for both children and parents on child education. As a matter of fact, the works contain western and eastern concepts together and in harmony. For this reason, this study does not ignore the continuities as well as the refractions, that is change, and focuses on them es well.

Keywords: Morals and Manners books, childhood, 19th century reforms, continuity, change and transformation