Edebî bir muhit olarak tekkeler (15-19. asır İstanbul Mevlevîhaneleri örneği)
Lodges as literary circles: The case of İstanbul Mevlevi lodges in the 15th-19th centuries
Yazar: BİLGE İLHAN TOKER
Danışman: PROF. DR. ZÜLFİKAR GÜNGÖR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk İslam Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dini edebiyat = Religious literature ; Edebi eserler = Literary works ; Edebiyat = Literature ; Mevlevihaneler = Hous of Mevlevis ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Tarikatlar = Religious orders ; Tekkeler = Tekke ; İslam sanatı = Islamic art ; İslam tarihi = Islamic history ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu çalışmada, bir tarikatın tekkeleri çevresinde edebî bir muhitin nasıl ve hangi
dinamikler çevresinde oluşacağı ele alınmış; 15-19. asır aralığında İstanbul
Mevlevîhaneleri çevresinde şekillenen tekke muhiti ortaya koyulmuştur. Tezde tekke
edebî muhiti, bu edebî muhiti oluşturan mahfil ya da mahfiller ile tekke edebî muhitini
şekillendiren aktörlerin kimler olduğu incelenmiştir. Birinci bölümde tekke muhiti, tekke
mahfili, patron ve hâmî kavramları tanımlanmıştır. Çalışmayı şekillendiren diğer üç
bölümde, tezin ana örneklemini oluşturan İstanbul Mevlevîhaneleri çevresinde oluşan
edebî muhit; bu tanımlar çerçevesinde ve 15-19. asırlarda Osmanlı'nın yaşadığı siyasal
ve toplumsal gelişmeler ile siyasal elitlerin Mevlevîlerle ilişkileri odağında ele alınmıştır.
Şuarâ tezkireleri, tasavvuf tarihi çalışmaları ve Mevlevî edebî muhiti içerisinde etkin olan
şairlerin eserleri tezin temel kaynaklarını oluşturmaktadır.
Yapılan bu çalışmada; siyasetin, edebî üretimde bulunan bir tarikatın tekkeleri
çevresinde şekillenen edebî yapılanmada etkili olduğu, tarikatın siyasal elitlerle olan
ilişkisine göre tekke muhitinin genişlediği ve devam ettiği ya da daraldığı ve sonlandığı
görülmüştür. İstanbul Mevlevî muhitinde, şeyhliği döneminde dergâhında edebî bir
mahfil kuran kuran şeyhler dergâhlarında hem dinî önder hem de zaman zaman edebiyat
eleştirmeni olarak yer almışlardır. Mevlevî şeyhlerinin Osmanlı siyasal elitleri ile olan
ilişkilerinin yoğun bir şekilde arttığı 19.asırda, İstanbul Mevlevî muhitindeki dergâhlara
devam eden şair sayısı artmıştır. Aynı zamanda bu artış Osmanlı toplumundaki değişimle
birlikte derviş şairlerin yanı sıra doğrudan Mevlevîhanelerde yetişmeyen ancak tarikata
muhiplik bağı ile bağlı isimlerin de İstanbul Mevlevî muhiti içerisinde yer almalarına
zemin hazırlamıştır.
Anahtar Kelimeler: Edebî muhit, tekke muhiti, tekke mahfili, Mevlevîlik,
İstanbul Mevlevîhaneleri.

Abstract:
In this study, how and within what dynamics a literary circle was formed around
the lodges of a sect has been dealt with, and the lodge literary circles shaped around
Istanbul Mevlevihanes between the 15th and 19th centuries has been revealed. In this
thesis, the literary circle of the tekke, the mahfil(s) that make up this literary circle, and
the actors who contribute to establishment of the literary circle of the tekke are examined.
In the first chapter, the concepts of lodge literary circle, lodge mahfil, patron and hami
are defined. In the consequent three chapters, the literary structure around the Istanbul
Mevlevîhanes, which constitutes the main sample of the thesis, is discussed within the
framework of these concepts and the effects of the political and social developments
experienced by the Ottomans between 15th-19th centuries on the Mevlevism-political
elite relationship. Shuarâ tezkires, studies on the history of Sufism and the works of poets
who had active roles in the Mevlevi literary circle constitute the main sources of the
thesis.
In this study; It has been seen that politics is effective in how the literary circles
were shaped around the dervish lodges of a sect engaged in literary production, and
depending on the relationship of the sect with the political elites, the circle of the lodge
expands and continues or narrows and ends. In the Mevlevi neighborhood of Istanbul, the
sheikhs who established a literary mahfil in their dervish lodge during their period acted
both as religious leaders and occasionally as literary critics. In the 19th century, when the
relations of the Mevlevi sheikhs with the Ottoman political elites increased marginally,
the number of poets who attended dervish lodges in the Mevlevi neighborhood of Istanbul
increased. At the same time, this increase, along with the change in Ottoman society,
paved the way for dervish poets to take place in the Mevlevi literary circle of Istanbul
together with dervish poets and the people who were not directly trained in the
Mevlevihanes but were faithfully bound to the sect.
Keywords: Literary circle, lodge literary circle, lodge mahfil, Mevlevi order, Istanbul
Mevlevi Lodges.