Kafkas İslam Ordusu: Kuruluş, Teşkilatlanma ve Operasyonlar
The Caucasus-Islam Army: Establishment, Organization and Operations
Yazar: GIYAS ŞÜKÜROĞLU
Danışman: PROF. DR. YUNUS KOÇ
Hacettepe Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Güney Kafkasya = South Caucaus ; Kafkas Cephesi = Caucasian Front ; Kafkas İslam Ordusu = Caucasian Islam Army ; Kafkasya = Caucasus ; Killigil, Nuri = Killigil, Nuri

Özet:
1917'deki Rus ihtilallerinin Kafkasya'ya yansımaları, Kafkasyalı Türklerin yeni siyasal düzen arayışları ve yaşanılan zorlukların aşılmasında Osmanlı Devleti'nin izlediği askeri siyaset, bu çalışmanın başlıca araştırma konusunu oluşturmaktadır. Konuyla ilgili arşiv belgeleri, ana kaynaklar, hatıratlar ve yayımlanmış belgeler koleksiyonları araştırmanın başlıca kaynak envanterini teşkil etmektedir. Konu karşılaştırmalı tarih yöntemi ile araştırılmış ve inşa edilen metin sorgulayıcı üslupta yazılmıştır. Araştırma sırasında ulaşılan bulgulara göre, Osmanlı entelektüel muhitinin en yakın coğrafyadaki Türklerin kurtarılmasıyla ilgili Birinci Dünya Savaşı öncesinde ileri sürdüğü teorik öneriler, Rus ihtilallerinden sonra Osmanlı Devleti'nin kapsamlı Kafkasya siyasetine dönüştü. Yeni siyaset çerçevesinde oluşturulması gündeme gelen teşkilat, gayrinizami ve nizami olmak üzere, iki aşamadan geçti. Kafkasya'ya izam edilen Binbaşı Hasan Ruşeni'nin esaretten firar eden Türk subayları ve askerlerinin katılımıyla oluşturduğu gayrinizami teşkilat, Bakü Eyaleti genelinde Bolşevikler ve Taşnaklarla mücadelede başarısız oldu (Aralık 1917-Mart 1918). Kafkasya'dan gönderilen temsilcilerin daveti üzerine oluşturulması hızlandırılan nizami teşkilat ise kuruluş, operasyonlar ve tasfiye süreçlerinden geçti (Mart 1918-Ocak 1919).
İstanbul'daki kuruluş döneminde nizami teşkilatın karargâhı ile üç fırkası teşkil edildi ve Enver Paşa'nın kardeşi Nuri Paşa da bu teşkilatın komutanı tayin edildi (Mart-Mayıs 1918). Nuri Paşa'nın kurmay heyetiyle gittiği coğrafyada yerel teşkilatın henüz oluşum aşamasında bulunmasından dolayı Azerbaycan'a 5 kafile halinde 3 fırka takviye kuvveti gönderildi (Haziran-Eylül 1918). Bahsedilen kıtaatın katılımıyla yapılan operasyonlar üç aşamalı oldu. İlk aşamada Bolşevikler ile Taşnakların oluşturduğu Kızıl Kolordu ile savaşıldı, Gökçay ile Kuba, Cevat ve Şamahı kazaları kurtarıldı (Haziran-Temmuz 1918). İkinci aşamada İngilizlerin destekledikleri sağ ihtilalci örgütlerle Taşnakların oluşturduğu Diktatörlük Ordusu ile savaşıldı ve Bakü kazası ile şehir merkezi gerçek sahiplerine iade olundu (Ağustos-Eylül 1918). Üçüncü aşamada Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tehdit eden Karabağ'daki unsurlar kısmen kontrol altına alındı. Güneydeki Rus yerleşimcilerin dizginlenmesine ve Zengezur'daki Ermeni ekspansiyonizminin engellenmesine ise vakit yetmedi. Sonuç itibariyle Birinci Dünya Savaşı'nda yenilenlerin safında bulunmanın bedeli olarak imzalanan mütarekenin 11. ve 15. maddeleri gereğince, Bakü muharebe cephesindeki kazanımlardan tamamen vazgeçildi ve Kafkasya'daki Türk kıtaatı peyderpey ana vatana döndü (Kasım 1918-Ocak 1919).

Abstract:
The reflections of the Russian revolutions in 1917 on the Caucasus, the efforts of Caucasian Turks for the new political order and the military policy pursued by the Ottoman Empire in overcoming the difficulties are the principal research subject of this work. The archival documents related to the subject, primary sources, memoirs and published documents collections constitute the main resource inventory of the research. The subject was analyzed with the comparative history method and the text was written with an interrogative style. According to the findings reached as a result of studies, theoretical resolutions on the salvation of Turks in the nearby territories put forward by Ottoman intellectual life prior to the First World War turned into the comprehensive Caucasus policy of the Ottoman Empire after the Russian revolutions. The organization which was brought to the agenda in the frame of the new policy had gone through two phases, being irregular and regular. The irregular organization established by Major Hasan Rusheni, who was sent to the Caucasus, with the participation of Turkish officers and soldiers who escaped from captivity, had been unsuccessful in the struggle against the Bolsheviks and Tashnaks throughout the Baku Province (December 1917-March 1918). The regular organization, which the constitution was accelerated by the invitation of delegates sent from Caucasia, went through the phases of formation, operations and discharge (March 1918-January 1919).
The headquarters of the regular organization together with its three divisions were formed during the formation period in Istanbul and Nuri Pasha, brother of Enver Pasha, was appointed as the commander of the organization (March-May 1918). Since the local organization was still in the formation phase when Nuri Pasha went to the field with his general staff, three reinforcement divisions were sent to Azerbaijan in five groups (June-September 1918). The operations, which were undertaken with the participation of the divisions in question, had been in three phases. In the first phase, they fought against the Red Corps formed by the Bolsheviks together with the Tashnaks and Gokchay, Kuba, Cevat and Shamakhi districts were liberated (June-July 1918). In the second phase, they fought against the Dictatorship Army formed by the Tashnaks together with the British-supported right-winged revolutionary organizations and the Baku district and the town center was returned to the real owners (August-September 1918). In the third phase, the dangerous situation in Qarabagh was partially taken under control. There was not enough time to stop the Russian settlers in the south and to prevent the Armenian expansionism in Zengezur. As a result, by the 11th and 15th articles of the armistice, signed as the price of being on the side of the defeated in the First World War, the gains in the Baku front were completely abandoned and the Turkish troops in the Caucasus gradually returned home (November 1918-January 1919).