İstanbul Beyoğlu-Hasköy sokaklarında morfolojik ve dizimsel özelliklerin kullanıcı algısına etkisi
Effect of morphologial and sequential features on user perception in Istanbul Beyoglu-Haskoy streets
Yazar: FATMA YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. EMİNE KÖSEOĞLU ÇAMAŞ
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Kentsel dokunun önemli bir bileşeni olan sokaklar, tarih boyunca varılmak istenen yere ulaşmak için kullanılan kanallar olmalarının yanı sıra sosyalleşme sürecinin de önemli bir parçasıdır. Okula, işe, alışverişe gitmek gibi zorunlu aktivitelerin yanı sıra temiz hava almak, yürüyüş yapmak, oturmak gibi tercihli aktivitelerin ya da çocukların oyun oynadığı, komşuların konuşup sohbet ettiği sosyal aktivitelerin gerçekleştirildiği kamusal mekanlardır.
Sokaklar sahip oldukları mekânsal, fiziksel, biçimsel, işlevsel, dizimsel, görsel, tarihi, kültürel, sosyal, demografik vb. özellikleri sebebiyle kullanıcı algısını olumlu/olumsuz etkileyebilmektedir. Sokakları çevreleyen binaların bakımsız, terk edilmiş olması, bina yüksekliklerinin oranı, sokakların dar, geniş, düz, dik, kısa ya da uzun olması sokakların algılanmasında önemli bir yere sahiptir. Kentsel mekanda düzen kavramına işaret eden dizimsel özellikler de kullanıcının algısını etkileyebilmekte, kullanıcının sokağa ilişkin algısının olumsuz olduğu bir fiziksel çevrede sokağın ve kentin anlaşılabilirliği de düşük düzeyde kalabilmektedir. Bu durum, o kentin çözümlenmesini zorlaştırmaktadır.
Bu çalışmada, tarih boyunca fiziksel, biçimsel, işlevsel, kültürel ve sosyal dokusunda pek çok değişikliğe maruz kalmış Beyoğlu-Hasköy semtinin fiziksel-morfolojik, dizimsel ve algısal özelliklerinin semtten seçilen 20 örneklem sokak üzerinden inceleyerek bu özelliklerin kullanıcı algısına etkisini ve önemini ortaya çıkararak sokağın algısına, tanımına çok yöntemli bir katkı sunulması amaçlanmıştır.
Çalışma dört bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölüm; giriş bölümü olup çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemine ilişkin bilgileri içermektedir. Bu bölümde çalışmanın sınırları, hipotezler ve izlenecek yol anlatılmıştır. Sokakların morfolojik ve dizimsel özelliklerinin kullanıcı algısına etkisinin ortaya konulabilmesi için sokakların morfolojik ve dizimsel özellikleri bağımsız değişkenler, kullanıcı algısı ise bağımlı değişken olarak belirlenmiştir. Çalışmada ortaya atılan hipotezleri şunlardır;
H1: Morfolojik özellikler kullanıcı algısını etkiler.
H2: Dizimsel özellikler kullanıcı algısını etkiler.
İkinci bölümde; sokak ve sokağın morfolojik, dizimsel ve algısal özellikleri, çevresel ve mekânsal algı, fiziksel çevrenin değerlendirilmesi, kullanıcı algısı, mekan dizim yöntemi, kullanım alanları ve seçilme nedenleri açıklanmaktadır.
Üçüncü bölümde; alan çalışması için seçilen Beyoğlu-Hasköy semtinin mekânsal yapısı, örneklem alanı olan sokakların morfolojik olarak sınıflandırma kriterleri, katılımcıların belirlenmesi, materyal seçimi, anket tasarımı ve mekan dizim analizi prosedürü açıklanarak gerçekleştirilen morfolojik, dizimsel, algısal analiz sonuçlarının bulguları ve sonuçların karşılaştırılmasına ilişkin bilgiler verilmektedir.
Dördüncü bölüm; elde edilen sonuç ve bulguların gelecekte kullanılabileceği alanlar ile bu alanlarda yapılacak çalışmalara katkısının tartışıldığı ve sonuçların anlatıldığı bölümdür.
Hasköy'de sokakların morfolojik özellikleri; doku, konum, form, uzunluk, eğim, kuşatma etkisinin düzeyi, içerdiği fonksiyon ve işlevler bakımından tipolojik olarak sınıflandırılmıştır: Bu kapsamda örnek alan 4 ana bölgeye, ayrılmış ve ilk ikisi iç çeper (kent merkezi), son ikisi dış çeper olmak üzere toplam 6 çeper belirlenmiştir. Semtte gridal ve organik olmak üzere temelde iki ayrı sokak dokusuna rastlanmakta olup, organik dokulu sokaklar, tarihsel süreç içerisinde devamlılığı olan tarihi eksenler olmasının yanı sıra topoğrafyanın etkisiyle oluşmuş kıvrımlı-eğrisel akslardır. 
İncelenen sokakların %45'i doğrusal, %45'i eğrisel ve %10'u da dirsek formludur. Sokakların %25'i kısa, %30'u orta uzun ve %45'i uzun sokak tipolojisi göstermektedir. En uzun sokak 2 no'lu Hasköy Caddesi, en kısa sokak 12 no'lu Kitabi Sokak'tır. Sokakların %30'u düz, %40' eğimli ve %30'u yüksek eğimli sokak tipolojisi göstermektedir. Sokak eğiminin en az olduğu sokaklar 2 no'lu Hasköy Caddesi ile 1 no'lu Kumbarahane Caddesi olurken eğimi en yüksek sokaklar 13 no'lu Erganuh Sokak ve 9 no'lu Turşucu Çeşmesi Sokak'tır.
Sokakların %5'inde çok yüksek kuşatma etkisi (sıkışık), %50'sinde yüksek kuşatma etkisi (uygun), %15'inde tam kuşatma etkisi (en uygun), %25'inde az kuşatma etkisi görülürken %5'inde kuşatma etkisi kaybolmaktadır. İncelenen cadde/sokaklardan 13 no'lu Erganuh Sokak'ta kuşatma etkisi en yüksek, 2 no'lu Hasköy Caddesi'nde ise kuşatma etkisi en düşüktür. En uygun çevrelenmişlik olan tam kuşatma etkisine sahip sokaklar ise 1 no'lu Kumbarahane Caddesi, 9 no'lu Turşucu Çeşmesi Sokak ve 18 no'lu Hasköy Mektebi Sokak'tır. Diğer sokaklarda ise yüksek kuşatma etkisi görülmektedir.
Kuşatma etkisi en yüksek olan 13 no'lu Erganuh Sokak eğimli, eğrisel formlu, 4-5-6 katlı yeni konut binalarını barındıran ulaşılabilirliği kolay olmayan yalıtılmış bir sokaktır. 2 no'lu Hasköy Caddesi ve 1 no'lu Kumbarahane Caddesi'nde; yolun cadde özelliği nedeniyle geniş olması, tek taraflı yapılaşmış olması, park-yeşil alan, spor tesisi vb. açık alan fonksiyonlarını içermesi, manzara etkisi nedenleriyle kuşatma etkisi azalmakta ve yolun daha geniş algılanması söz konusudur. 8 no'lu Kırmızı Minare Sokak'ta sokağın tek taraflı yapılaşmış olması kuşatma etkisini azaltmakta ve sokağın geniş algılanmasına yol açmaktadır.  5 no'lu İlaç Sokak'ta ise eğim nedeniyle ortaya çıkan manzara etkisi nedeniyle kuşatma etkisinin azalarak yolun geniş algılanması söz konusudur. Hasköy sokaklarında sokak boyunca tam bir kuşatma etkisine sahip kısımlar olduğu gibi bu etkinin kaybolduğu veya azaldığı kısımlar da görülmektedir. Bu durum sokakların tamamına ilişkin bütüncül bir çevrelenmişlik etkisinden söz etmeyi zorlaştırmaktadır.
Hasköy'de incelenen sokakların %40'ında ticaret+hizmet, konut, resmi kurum, dini tesis, park-yeşil alan vb. karma kullanımlar; %20'sinde karma kullanımların yanı sıra imalat sanayi fonksiyonu; %15'inde ticaret+konut (zemin kat ticaret, üst katlar konut) fonksiyonu; %15'inde sadece konut fonksiyonu, %10'unda ise konut ve park-yeşil alan fonksiyon ve işlevleri mevcuttur.  1, 3, 4, 6, 9, 11, 14, 17 no'lu örneklem alanlarında ticaret+hizmet, resmi kurum, dini tesis, eğitim, park, spor vb. karma fonksiyon ve işlevler; 2, 7, 8, 10 no'lu örneklem alanlarında ticaret+hizmet, konut, sanayi, kültür, park, otopark vb. karma fonksiyon ve işlevler; 18, 20 no'lu örneklem alanlarında sadece konut ve park-yeşil alan fonksiyon ve işlevleri; 12, 16, 19 no'lu örneklem alanlarında ticaret+konut (zemin kat ticaret, üst katlar konut) fonksiyonu ve işlevi; 5 ve 15 no'lu örneklem alanlarında sadece konut fonksiyon ve işlevi mevcuttur.
Hasköy'de bina kat adetlerinin tarihi yapılarda genellikle 2-3-4 katlı, diğer binalarda 4-5-6 katlı olduğu; doku itibariyle geçmişten günümüze varlığını devam ettiren tek sokağın Basmacı Ruşen Sokak olduğu, diğer sokaklardaki binaların tekil olarak kaldığı, tarihi binaların durumunun restorasyonu yapılan ve yeniden işlevlendirilen Rahmi Koç Müzesi, Esger Sinagogu-Safiye Sultan Cafe, Aliance İsraelite Okulu-Kadir Has Kız Öğrenci Yurdu binalarında iyi olduğu, diğer sivil mimarlık eserlerinin ise genellikle kötü durumda olduğu veya restarosyon faaliyetlerinin devam ettiği gözlemlenmiştir. Semtte binalar genellikle ön bahçesiz, doğrudan sokağa açılmakta ya da eğim nedeniyle basamaklarla giriş sağlanmaktadır. Eğimli sokaklarda kaldırımların basamaklı bir şekilde devam ettiği, tek kişinin geçmesine izin veren genişlikte veya kaldırımın kesintiye uğradığı kısımlar gözlemlenmiştir.
Hasköy'de sokakların dizimsel özellikleri bütünleşiklik, bağlanabilirlik ve anlaşılabilirlik kapsamında incelenmiştir. Hasköy'de sokakların oluşturduğu mekânsal örüntünün bütünleşikliği min.: 0.41, max.: 1.23, ort.: 0,81; mekânsal örüntünün bağlanabilirliği min.: 1, max.: 14, ort.: 3,5; mekânsal örüntünün anlaşılabilirliği ise 0,16 olup bu değer kent bütününün anlaşılabilirliğinin düşük düzeyde olduğunu göstermektedir.
İncelenen sokaklardan bütünleşikliği yüksek olan akslar 2 no'lu Hasköy Caddesi, 12 no'lu Kitabi Sokak, 1 no'lu Kumbarahane Caddesi, 3 no'lu Boduroğlu Sokak, 7 no'lu Kalaycıbahçe Sokak ve 10 no'lu Şaban Deresi Sokak'tır. Bütünleşikliği düşük olan akslar ise 13 no'lu Erganuh Sokak, 18 no'lu Hasköy Mektebi Sokak, 20 no'lu Göktuğ Sokak'tır. Bağlanabilirliği yüksek olan akslar 2 no'lu Hasköy Caddesi, 1 no'lu Kumbarahane Caddesi ve 3 no'lu Boduroğlu Sokak olurken bağlanabilirliği düşük akslar ise 13 no'lu Erganuh Sokak, 12 no'lu Kitabi Sokak ve 6 no'lu Aziz Sokak'tır. Anlaşılabilirliği yüksek olan akslar 2 no'lu Hasköy Caddesi ve 1 no'lu Kumbarahane Caddesi olurken anlaşılabilirliği düşük aks ise 13 no'lu Erganuh Sokak'tır.
Hasköy sokaklarında algısal özelliklerin sosyal, duygusal ve fiziksel boyutlarını ölçmek için belirlenen 20 örneklem alanda, 20 adet sokak perspektif görüntüsünün toplam 15 (on beş) adet olumsuz-olumlu sıfat çifti üzerinden algısal yargılara dayalı olarak 5'li likert ölçeğe göre değerlendirildiği basit rastlantısal yöntemle belirlenen 344 kişi ile kullanıcı grubu anketi gerçekleştirilmiştir.
Yapılan anketler sonucunda; hiçbir sokak görüntüsü tam puan alamamış, 1 no'lu Kumbarahane Caddesi'ne ait görüntünün algısal yargı düzeyi orta, diğer sokaklara ait görüntülerin tamamında sıfat çiftleri ortalama algısal yargı düzeyleri düşük seviyede kalmıştır. Ortalama algısal yargı düzeyleri diğer sokaklardan nispeten yüksek olan ikinci sokak ise 2 no'lu Hasköy Caddesi'dir.
Kullanıcı algısının sosyal, duygusal ve fiziksel boyutları açısından en yüksek algısal yargı değerine sahip sokaklar sırasıyla; 1 no'lu Kumbarahane Caddesi ve 2 no'lu Hasköy Caddesi'dir. Kullanıcı algısının sosyal boyut açısından en düşük değere sahip sokaklar 19 no'lu Kamilbey Sokak, 20 no'lu Göktuğ Sokak; duygusal boyut açısından en düşük algısal yargı değerine sahip sokaklar sırasıyla 6 no'lu Aziz Sokak, 20 no'lu Göktuğ Sokak ve 19 no'lu Kamilbey Sokak; fiziksel boyut açısından en düşük algısal yargı değerine sahip sokaklar sırasıyla 6 no'lu Aziz Sokak ve 20 no'lu Göktuğ Sokak'tır. 
Hasköy'de sokakların morfolojik ve dizimsel özelliklerin kullanıcı algısına etkisini belirlemek, morfolojik ve dizimsel özellikler arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılması amacıyla korelasyon testleri gerçekleştirilmiş ve yukarıda ifade edilen morfolojik, dizimsel ve algısal analiz sonuçları %99, %95 ve %90 düzeyinde test edilerek ikili ilişkiler yoluyla karşılaştırılmıştır.
Korelasyon testleri neticesinde Hasköy'de sokakların morfolojik özelliklerinden sokak eğimi kullanıcı algısını yüksek düzeyde; uzunluk, çeper (konum) ve kuşatma etkisi kullanıcı algısını orta düzeyde; bölge (konum), form, fonksiyon ve işlevsel özelliklerin ise kullanıcı algısını zayıf düzeyde etkilediği ortaya çıkmıştır.  Böylece, çalışmanın "Morfolojik özellikler kullanıcı algısını etkiler." şeklindeki ilk hipotezi doğrulanmıştır.
Fiziksel ve morfolojik özellikleri itibariyle tipolojik olarak sınıflandırılan sokaklarda konum bakımından kullanıcı algısı; iç çeperlerde (1. ve 2. çeperde) olumlu ve olumluya yakın; dış çeperde (6. çeper) en olumsuz, diğer çeperlerde (3, 4, 5. çeper) orta düzeyde olumsuzdur. Semtin merkezinde, ana ulaşım aksı özelliği gösteren, düz, doğrusal, ticaret+hizmet, konut vb. karma kullanımlar ile park-yeşil alan gibi peyzaj düzenlemelerini içeren, deniz manzarasına sahip sadece 1 no'lu örneklem alanında (Kumbarahane Caddesi) kullanıcı algısı orta düzeyde olumlu, 2 no'lu Hasköy Caddesi'nde olumluya yakın olumsuz, diğer cadde ve sokakların tamamında ise kullanıcı algısı olumsuzdur.
Korelasyon testleri neticesinde Hasköy'de sokakların dizimsel özelliklerinden bağlanabilirliğin kullanıcı algısını çok yüksek düzeyde; sokağın bütünleşikliği ile görüntü çekim noktasındaki aksın bütünleşikliğinin ise kullanıcı algısını zayıf düzeyde etkilediği ortaya çıkmıştır. Böylece, çalışmanın "Dizimsel özellikler kullanıcı algısını etkiler." şeklindeki ikinci hipotezi de doğrulanmıştır.
Bütünleşiklik, bağlanabilirlik ve anlaşılabilirliği en yüksek sokaklar sırasıyla 2 no'lu Hasköy Caddesi ve 1 no'lu Kumbarahane Caddesi'dir. 1 no'lu Kumbarahane Caddesi ve 2 no'lu Hasköy Caddesi semtin merkezinde, sahil boyunca devamlılığı olan ana ulaşım aksı niteliğindeki kolay erişilebilir caddelerdir. Kullanıcı algısı sosyal, duygusal ve fiziksel boyutlarıyla sadece 1 no'lu Kumbarahane Caddesi'nde olumlu, 2 no'lu Hasköy Caddesi'nde ise olumsuz olmakla beraber diğer sokaklara göre olumluya yakındır.
Bütünleşiklik, bağlanabilirlik ve anlaşılabilirliği en düşük sokak 13 no'lu Erganuh Sokak olup, bu sokak semtin yalıtılmış dış çeperlerinde, erişilebilirliği kolay olmayan bölgesindedir. 13 no'lu Erganuh Sokak'ta kullanıcı algısı olumsuz olup diğer sokaklarla kıyaslandığında orta düzeydedir. Bütünleşiklik ve bağlanabilirliği orta düzeyde olan 20 no'lu Göktuğ Sokak'ta kullanıcı algısı en olumsuzdur. 13 no'lu Erganuh Sokak; kademeli olarak artan eğimli, kısa, eğrisel, tam kuşatma etkisi olan, iyi durumdaki konut binalarını barındıran fiziksel ve morfolojik özelliklere sahip bir sokak iken; 20 no'lu Göktuğ Sokak, kademeli olarak artıp tekrar azalan eğimli, uzun, eğrisel, kısmi kuşatma etkisi olan, orta durumdaki konut binalarını ve mezarlık fonksiyonunu içeren semtin dış çeperinde yer alan yalıtılmış bir sokaktır.
Hasköy'de yapılan dizimsel analizlerle sokakların hiyerarşik sınıflandırması ortaya çıkarılmıştır. Bu hiyerarşik yapılanma; erişilebilir, sığ mekanları ortaya çıkararak insanların bir araya gelme potansiyeli yüksek olan ticaret, ticaret+hizmet+konut gibi karma fonksiyon ve işlevlerin yer seçim kararlarını etkileyip yönlendirebilmektedir. Ticari fonksiyon ve işlevlerin yer seçiminde; topoğrafik açıdan ulaşılabilir ve erişilebilirliği kolay, dizimsel özellikler bakımından bütünleşiklik ve bağlanabilirliği yüksek olan cadde ve sokaklar öne çıkmaktadır. Böylece, dizimsel özelliklerin kullanıcı algısına etkisi ve önemi ortaya çıkmaktadır.
Korelasyon testleri neticesinde dizimsel özelliklerden sokağın bütünleşikliği ile morfolojik özelliklerden arazi eğimi ve çeper (konum) arasında yüksek; sokağın eğimi, uzunluğu, kuşatma etkisi, görüntü çekim noktasındaki fonksiyon ve işlevler arasında orta; sokaktaki fonksiyon ve işlevler arasında zayıf; form, bölge (konum) arasında çok zayıf düzeyde ilişki saptanmıştır. Görüntü çekim noktasındaki aksın bütünleşikliği ile morfolojik özelliklerden arazi eğimi arasında yüksek; çeper (konum), uzunluk, kuşatma etkisi, görüntü çekim noktasındaki fonksiyon ve işlevler arasında orta; sokağın eğimi, sokaktaki fonksiyon ve işlevler arasında zayıf; bölge (konum), form arasında çok zayıf düzeyde ilişki saptanmıştır. Görüntü çekim noktasındaki bağlanabilirlik (bağlantı sayısı) ile morfolojik özelliklerden sokağın eğimi arasında çok yüksek; sokağın uzunluğu arasında yüksek; bölge (konum), çeper (konum), kuşatma etkisi arasında orta; arazi eğimi, sokaktaki ve görüntü çekim noktasındaki fonksiyon ve işlevler arasında zayıf; sokağın formu arasında çok zayıf düzeyde ilişki saptanmıştır.
Bu tezin önemi; sokakların zaman içerisinde olumsuz algılanmasının önüne geçecek veya çok daha algılanabilir olması için yerel yönetimler, şehir planlama, mimarlık, kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı disiplinlerinin mensuplarınca semtte yapılacak çalışmalarda altlık olarak kullanılabilecek olmasıdır.
,Bu çalışmanın literatüre sağladığı en önemli katkı; kente ve sokaklara ilişkin yapılacak planlama, kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı çalışmalarında morfolojik ve dizimsel özelliklerin ortaya konularak bu özelliklerin kullanıcı algısına etkisine ve önemine vurgu yaparak katılımcı planlamaya örneklik teşkil edecek olmasıdır. Toplumun da planlamaya dahil edildiği daha katılımcı, yaşanmak istenen etkin ve faydalı mekanın şekillenmeye başlamasını sağlayacaktır. Bu şekilde elde edilen sonuçlar tasarımı yönlendirerek başarıya ulaşmasını sağlayabilir. Kentlinin gözünden bakarak tasarlanan, iyileştirilen ya da kente entegre edilen sokaklar ile binalar birbirleriyle, kentsel çevreyle ve en önemlisi kentlilerle etkileşime geçebilirler.

Abstract:
As an important component of the urban fabric, streets are an important part of the socialization process as well as being channels used to reach the desired destination throughout history. In addition to compulsory activities such as going to school, work, shopping, they are public places where preferential activities such as getting fresh air, walking, sitting, or social activities where children play and neighbors talk and chat.
Streets are spatial, physical, formal, functional, syntactic, visual, historical, cultural, social, demographic, etc. It can affect user perception positively / negatively due to its properties. The buildings surrounding the streets are neglected, abandoned, the ratio of building heights, narrow, wide, straight, steep, short or long streets have an important place in the perception of streets. The syntactic features that point to the concept of order in urban space can also affect the perception of the user, and in a physical environment where the user's perception of the street is negative, the intelligibility of the street and the city may remain at a low level. This situation makes the analysis of that city difficult.
In this study, the physical-morphological, syntactic and perceptual features of the Beyoğlu-Hasköy district, which has been subjected to many changes in its physical, formal, functional, cultural and social texture throughout history, were examined from 20 samples selected from the district and revealed the effect and importance of these features on the perception of the user. It is aimed to make a multi-method contribution to the definition.
The study consists of four parts.
First part; It is an introductory part and contains information about the purpose, scope and method of the study. In this section, the limits of the study, hypotheses and the path to be followed are explained. In order to reveal the effect of morphological and syntactic features of streets on user perception, morphological and syntactic characteristics of streets were determined as independent variables and user perception as dependent variable. The hypotheses put forward in the study are as follows;
H1: Morphological features affect user perception.
H2: Syntactic properties affect user perception.
In the second part; Street and its morphological, syntactic and perceptual features, environmental and spatial perception, evaluation of physical environment, user perception, space syntax method, usage areas and reasons for selection are explained.
In the third part; The spatial structure of the Beyoğlu-Hasköy district selected for the field study, the morphological classification criteria of the streets as the sampling area, the determination of the participants, the selection of the material, the survey design and the spatial syntax analysis procedure, and the results of the morphological, syntactic, perceptual analysis results and the comparison of the results are given.
The fourth part; It is the section where the results and findings can be used in the future and their contribution to the studies in these areas are discussed and the results are explained.
Morphological features of streets in Hasköy; texture, position, form, length, slope, the level of the siege effect, the functions and functions it contains: In this context, it is divided into 4 main regions, the first two of which are the inner wall (city center) and the last two are the outer walls. the perimeter has been determined. Basically, there are two different street textures, gridal and organic, in the district, and organic textured streets are historical axes with continuity in the historical process, as well as curved-curvilinear axes formed by the influence of topography.
45% of the streets examined are linear, 45% curvilinear and 10% elbow-shaped. 25% of the streets are short, 30% medium long and 45% long street typology. The longest street is Hasköy Street number 2 and the shortest street is Kitabi Street number 12. 30% of the streets are straight, 40% slope and 30% high slope street typology. While the streets with the least slope are Hasköy Street number 2 and Kumbarahane Street number 1, the streets with the highest slope are Erganuh Street no 13 and Turşucu Çeşmesi Street no.
Very high siege effect on 5% of streets (congested), high siege effect on 50% (favorable), full siege effect on 15% (optimal), less siege effect on 25% and siege effect on 5% it is lost. The siege effect is the highest on Erganuh Street number 13, and the siege effect is lowest on Hasköy Street number 2 among the streets / streets examined. The most suitable encircled streets with full siege effect are Kumbarahane Street no. 1, Turşucu Çeşmesi Street no. 9, and Hasköy School Street no. The other streets have a high siege effect.
Erganuh Street number 13, which has the highest siege effect, is an isolated street with sloping, curvilinear form, housing 4-5-6-storey new residential buildings, which is not easily accessible. On Hasköy Avenue no.2 and Kumbarahane Street no.1; The road is wide due to its street feature, it is one-sided, park-green area, sports facility, etc. The siege effect decreases due to the open area functions and the landscape effect, and the road is perceived wider. The one-sided construction of the street in Red Minaret Street no. 8 reduces the siege effect and causes the street to be perceived broadly. On İlaç Street no. 5, the siege effect decreases due to the landscape effect due to the slope and the road is perceived as wide. There are parts of Hasköy streets that have a full siege effect along the street, as well as parts where this effect has been lost or diminished. This situation makes it difficult to talk about a holistic encirclement effect on all streets.
In 40% of the streets examined in Hasköy, trade + service, housing, official institution, religious facility, park-green area, etc. mixed uses; In addition to mixed uses at 20%, the manufacturing industry function; 15% of the trade + residence (ground floor trade, upper floors housing) function; 15% have only residential functions, 10% have residence and park-green area functions and functions. In the sampling areas 1, 3, 4, 6, 9, 11, 14, 17, trade + service, official institution, religious facility, education, park, sports, etc. hash functions and functions; In the sampling areas 2, 7, 8, 10, trade + service, housing, industry, culture, park, parking lot, etc. hash functions and functions; Only residence and park-green area functions and functions in the sampling areas 18, 20; Function and function of trade + residence (ground floor trade, upper floors housing) in the sample areas no 12, 16, 19; In the sampling areas 5 and 15, there is only a residential function and function.
The number of floors in Hasköy is generally 2-3-4 floors in historical buildings and 4-5-6 floors in other buildings; In terms of texture, the only street that has survived from the past to the present is Basmacı Ruşen Street, the buildings on other streets remain singular, the Rahmi Koç Museum, which has been restored and re-functioned in the historical buildings, Esger Synagogue-Safiye Sultan Cafe, Aliance Israelite School-Kadir Has Dormitory for Girls It has been observed that it is good, other civil architecture works are generally in bad condition or restoration activities are continuing. The buildings in the district usually open to the street without a front garden or access is provided with steps due to the slope. On the sloping streets, it has been observed that the sidewalks continue in steps, with a width that allows one person to pass, or sections where the pavement is interrupted.
The syntactic features of the streets in Hasköy were examined within the scope of integrity, connectivity and intelligibility. Integration of the spatial pattern formed by the streets in Hasköy min.: 0.41, max.: 1.23, mean: 0.81; spatial pattern connectivity min.: 1, max .: 14, mean: 3,5; The intelligibility of the spatial pattern is 0.16 and this value shows that the comprehensibility of the whole city is low.
The highly integrated axes of the investigated streets are Hasköy Street no.2, Kitabi Street no 12, Kumbarahane Street no 1, Boduroğlu Street no 3, Kalaycıbahçe Street no 7 and Şaban Deresi Street no 10. . The axes with low integration are Erganuh Street no.13, Hasköy School Street no.18, and Göktuğ Street no.20. The high-connectivity axes are Hasköy Caddesi no.2, Kumbarahane Caddesi no.1 and Boduroğlu Sokak no.3, while the low-connectivity axes are Erganuh Street no 13, Kitabi Street no 12 and Aziz Street no. Truck. While the highly understandable axes are Hasköy Caddesi no. 2 and Kumbarahane Caddesi no. The axis no.
In 20 sample areas determined to measure the social, emotional and physical dimensions of perceptual features in Hasköy streets, 20 street perspective images were evaluated according to a 5-point Likert scale based on perceptual judgments over a total of 15 (fifteen) negative-positive adjective pairs. A user group survey was conducted with 344 people.
As a result of the surveys; None of the street images could get full points, the perceptual judgment level of the image of Kumbarahane Street numbered 1 was medium, and the average perceptual judgment level of adjective pairs in all the images of other streets remained low. The second street, whose average perceptual judgment levels are relatively higher than other streets, is Hasköy Street number 2.
Streets with the highest perceptual judgment value in terms of social, emotional and physical dimensions of user perception are respectively; Kumbarahane Street number 1 and Hasköy Street number 2. Streets with the lowest social dimension of user perception are Kamilbey Street number 19, Göktuğ Street number 20; Streets with the lowest perceptual judgment value in terms of emotional dimension are Aziz Street number 6, Göktuğ Street number 20 and Kamilbey Street number 19; Streets with the lowest perceptual judgment value in terms of physical dimension are Aziz Street number 6 and Göktuğ Street number 20, respectively.
Correlation tests were carried out in order to determine the effect of morphological and syntactic features of the streets on user perception, to reveal the relationships between morphological and syntactic features in Hasköy, and the above-mentioned morphological, syntactic and perceptual analysis results were tested at 99%, 95% and 90% levels, and It was compared.
As a result of the correlation tests, street slope, one of the morphological features of the streets in Hasköy, has a high level of user perception; length, perimeter (location) and surrounding effect are moderate to user perception; region (location), form, function and functional features have been found to affect user perception weakly. Thus, the study "Morphological features affect user perception." The first hypothesis of the form was confirmed.
User perception in terms of location in streets classified typologically by their physical and morphological features; positive and close to positive in inner walls (1st and 2nd wall); It is the most negative at outer wall (6th wall) and moderately negative on the other walls (3rd, 4th, 5th). In the center of the district, which is the main transportation axis, flat, linear, trade + service, housing, etc. The user perception is moderately positive in the sample area (Kumbarahane Caddesi), which includes mixed uses and landscape arrangements such as parks and green areas, with a sea view. user perception is negative.
As a result of the correlation tests, the user perception of connectivity, one of the syntactic features of the streets in Hasköy, is very high; It has been revealed that the integrity of the street and the axis at the image shooting point have a weak effect on the perception of the user. Thus, the study's "syntactic features affect user perception." The second hypothesis of the form was also confirmed.
The streets with the highest integrity, connectivity and intelligibility are Hasköy Street number 2 and Kumbarahane Street number 1, respectively. Kumbarahane Street number 1 and Hasköy Street number 2 are easily accessible streets in the center of the district, which are the main transportation axes continuing along the coast. With its social, emotional and physical dimensions, the user perception is positive only on Kumbarahane Street number 1 and negative on Hasköy Street number 2, but it is close to positive compared to other streets.
The street with the lowest integrity, connectivity and intelligibility is Erganuh Street number 13, and this street is in the isolated outer periphery of the district, in an area that is not easily accessible. The perception of the user in Erganuh Street number 13 is negative and it is moderate compared to other streets. User perception is the most negative in Göktuğ Sokak No.20, which has a medium level of integration and connectivity. No. 13 Erganuh Street; While it is a gradually increasing slope, short, curvilinear, full encirclement effect, it is a street with physical and morphological features, housing residential buildings in good condition; 20 numbered Göktuğ Street is an isolated street that gradually increases and decreases again, long, curvilinear, has a partial siege effect and is located on the outer periphery of the district, which includes residential buildings and cemetery function in the middle.
A hierarchical classification of the streets has been revealed with the syntactic analysis made in Hasköy. This hierarchical structuring; By revealing accessible, shallow spaces, it can influence and direct the location decisions of mixed functions and functions such as trade, trade + service + housing, which have high potential for people to come together. In the location of commercial functions and functions; The streets and streets, which are topographically accessible and easy to access, and have high integrity and connectivity in terms of syntactic features, stand out. Thus, the effect and importance of syntactic features on user perception emerges.
As a result of the correlation tests, the integrity of the street, which is one of the syntactic features, and the high between the land slope and the periphery (location); the slope of the street, its length, the encirclement effect, the middle between the functions and functions in the image shooting point; weak between functions and functions in the street; There is a very weak relationship between the form and the region (location). Between the unity of the axis at the image shooting point and the slope of the land from the morphological features; perimeter (position), length, encirclement effect, functions and functions at the point of image capture; the slope of the street is weak between functions and functions in the street; There is a very weak relationship between region (location) and form. The connectivity (number of connections) at the image shooting point is very high between the morphological features and the slope of the street; high between the length of the street; middle between zone (location), perimeter (location), encirclement effect; the slope of the terrain is poor between functions and functions in the street and the point of view; There is a very weak relationship between the form of the street.
The importance of this thesis; It can be used as a base for the works to be done in the district by members of local governments, city planning, architecture, urban design, landscape architecture disciplines in order to prevent the negative perception of the streets over time or to make them more perceptible.
The most important contribution of this study to the literature is; It will be an example of participatory planning by revealing the morphological and syntactic features in planning, urban design, landscape architecture, and emphasizing the effect and importance of these features on user perception. A more participatory, effective and beneficial place where society is included in the planning will begin to take shape. The results obtained in this way can lead the design to achieve success. Streets and buildings that are designed, improved or integrated into the city through the eyes of the city dwellers can interact with each other, with the urban environment and most importantly with the city dwellers.