Ne kaçınılmaz savaş ne de mutlak işbirliği tarihsel ilişkiler bütünselinde Fırat-Dicle su sorunu
Neither fateful war nor certain cooperation: A historical analysis of the Euphrates-Tigris water dispute
Yazar: İBRAHİM ERDOĞAN
Danışman: PROF. DR. SEDAT LAÇİNER
Polis Akademisi / Güvenlik Bilimleri Enstitüsü / Uluslararası Güvenlik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Akarsular = Streams ; Dicle Nehri = Tigris River ; Fırat Nehri = Euphrates River ; Fırat-Dicle Havzası = Fırat-Dicle Basin ; Güvenlik = Security ; Irak = Iraq ; Milli güvenlik politikası = National security policy ; Suriye = Syria ; Türk-Irak ilişkileri = Turkish-Iraq relations ; Türk-Suriye ilişkileri = Turkish-Syrian relations ; Türkiye = Türkiye ; Ulusal güvenlik = National security ; Uluslararası sular = International waters ; Çatışma = Conflict

Özet:
Soğuk Savaş döneminin beklenmedik bir şekilde sona ermesi ile başlayan uluslararası ilişkiler disiplinine hâkim kavramların ve yaklaşımların yeniden sorgulanması sürecinde, üzerinde en çok tartışılan konulardan biri çevre sorunları ile doğal kaynakların egemenliği ya da kullanımına ilişkin konuların, yerelden başlayarak, uluslararası alana taşan çatışmalara kaynaklık edip etmeyeceği sorusu üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu bağlamda geçmişte yaşanan bazı uluslararası çatışmaların odağında paylaşıma ve/veya ortak kullanıma konu su kaynaklarının olduğuna dair iddialar, geleceğin de geçmişten çok farklı olmayabileceğine ilişkin öngörüler, dikkatleri Fırat-Dicle de dâhil olmak üzere değişik sınıraşan su havzaları etrafında şekillenen devletler arası ilişkiler üzerinde toplamıştır.Fırat-Dicle su sorunu olarak bilinen ve ilgili kaynaklar etrafında Türkiye, Suriye ve Irak arasında süregelen ilişkilerin bu şekilde gündeme gelişi, aynı konunun dolaylı olarak nasıl anlaşılıp tanımlanması gerektiği bakımından sınırlandırıcı bir etkiye sahip olmuştur. Yani ilgili sorun daha çok öznel bir konu olarak değil de, tümden gelimci bir yaklaşımla çevre-su-çatışma ya da çevre-su-işbirliği bağıntısının ispat edildiği bir alan olarak değerlendirilir olmuştur. Söz konusu durum ise, Fırat-Dicle su sorununun tanımlandığı çok sayıdaki örnekte, havza ülkeleri arasındaki ilişkilerin tarihsel sürecinde ortaya çıkan ve ilişkilerin esas yapısını ağırlıklı olarak belirleyen su-dışındaki konuların, yapılan analizlerin dışında bırakılmasına neden olmuştur. Diğer taraftan, Fırat-Dicle havzasındaki devlet aktörleri arasındaki su odaklı ilişkilerin tek başına güç-güvenlik-çatışma veya işbirliği olgularıyla açıklanıp açıklanamayacağı, söz konusu ilişiklerin ne kadarının ifade edilen olgularla açıklanabildiği sorgulaması ya hiç, ya da nadiren yapılmıştır.İfade edilen gerekçelerle bu çalışmada Fırat-Dicle su sorununun daha gerçekçi bir tanımlaması için; ilk olarak su-güvenlik-devletler arası çatışma ve işbirliği bağıntıları eleştirel bir analizle ele alınmakta, daha sonra su-dışındaki konu alanlarının, hem genel anlamda, hem de ilgili sorun bağlamında havza ülkelerinin kendileri, birbirleri ve aralarındaki sorunsala ilişkin geliştirdikleri algıları nasıl şekillendirdiği, söz konusu algıların da ihtilaf kapsamındaki devlet davranışlarına ne şekilde yansıdığı ortaya konulmaktadır.

Abstract:
Since the abrupt ending of the Cold War and the concomitant process that has led to the questioning of primary concepts and approaches in International Relations discipline, one of the intensely debated subjects has focused on the question of whether environmental problems and matters of sovereignty and the use of natural resources could lead to conflicts that may overspill into the international realm. In view of that, such claims that international water resources had been at the centre of a number of international conflicts and the future may resemble the past, has led the attentions to turn onto inter-state relations over transboundary water resources including the Euphrates-Tigris.The manner as a result of which Turkish, Syrian and Iraqi relations over the Euphrates-Tigris has come to forefront, in turn set up limitations over how the dispute should be understood and defined. In other words, almost never to be investigated on its own right, the dispute has usually been regarded as a testing ground to prove a potential linkage either between the environment, water and conflict or the environment, water and cooperation.In many cases, that has led the omission from the analysis of factors that have emerged from the history of riparian relations and that have also shaped the principal nature of riparian interactions. The questioning of whether relations over water in the Euphrates-Tigris basin could solely be explained with such concepts as power-security-conflict or cooperation has rarely or never been asked. In view of that, for a more accurate explanation of the Euphrates-Tigris dispute; this study critically explores the ostensible linkages between water-security and conflict or cooperation, as well as the manner with which non-water factors may have influenced the riparian perceptions of themselves, of each other and the problem in question, and finally what form of a state behaviour those perceptions may transformed into during the dispute.