İtikâdî ve siyâsî zümreleşmelerin psiko-sosyal dinamikleri (Haricilik örneği)
Psycho-social dynamics of religious and political groupings (Kharijism example)
Yazar: ZEYNEP KERTİŞ YAMAN
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Temel İslam Bilimleri çatısı altında olan İslam Mezhepleri Tarihi, İslam düşünce sistemi içerisinde ortaya çıkan gruplaşmaları ele almaktadır. Bu çabasını beşeri ve sosyal bilimlerin diğer dallarından da yararlanarak yapmaktadır. Tezimiz içerisinde bu multi disipliner yapı içerisinden bir tanesi olan Sosyal Psikoloji alanı ile İslam Mezhepler Tarihindeki gruplaşmaları anlamaya çalıştık. Tezimizin konusu, "İtikadî ve Siyasî Zümreleşmelerin Psiko-Sosyal Dinamikleri (Haricilik Örneği) olup ilk ortaya çıkan gruplaşmaları inceledik. Bu sebeple bireyin grup ile etkileşimini ortaya koymaya çalıştık. 
Bireyin etki altında olan bir varlıktır. Hem grup oluşumuna hem de bir gruba girmesinin nedenleri üzerinde durarak birey grup etkileşimine dikkat çekmek tezimiz için önem arz etmektedir. İslam Mezhepleri Tarihindeki zihniyet tipolojilerini psiko-sosyal süreçler ve sosyo-kültürel etkenlerin de etkisiyle anlamaya çalıştık. Tezimizi grup oluşum süreçleri, zihniyet ve kimlik olgusu üzerinde sınırlandırdık. Bu sebeple özelde Haricilik çalışarak örneklemimizi oluşturduk. Sosyal psikolojide yer alan kuram ve deneylerden de yararlanarak bireyin başka insanlarla etkileşimini anlamaya çalıştık. 
Hariciliğin ortaya çıkış sürecinde geçmiş sosyo-kültürel yapıların etkisi vardır. Haricilikteki radikalleşmeyi anlamak için bu sosyo-kültürel yapı önemlidir. Bu süreçte grup olarak söylemlerinin günlük yaşantılarına ve edebiyatlarına etkisini inceleyerek zihniyetlerini anlamaya çalıştık.  Tepkisel-kabilevi zihniyeti oluşturan etmenleri Haricilik üzerinden okumak, İslam'ın düşünsel sürecindeki farklı zümreleşmeleri anlamamızda önemli bir rol oynamıştır.
Anahtar Sözcükler: Zümreleşme, Grup, Zihniyet, Sosyal Etki ve Uyma, Haricilik

Abstract:
History of Islamic Sects, which falls under Basic Islamic Sciences, deals with the groupings that emerged within the Islamic thought system. It makes this effort by making use of other branches of humanities and social sciences. In our thesis, we tried to understand the groupings in the History of Islamic Sects by making use of the field of Social Psychology, which is within this multidisciplinary structure. The subject of our thesis is "Psycho-Social Dynamics of Religious and Political Groupings (Kharijism Example)" and we examined the first groupings that emerged. For this reason, we tried to reveal the individual's interaction with the group.
The individual is an entity that is under influence. It is important for our thesis to draw attention to individual-group interaction by focusing on the reasons for both group formation and entering a group. We tried to understand the mentality typologies in the History of Islamic Sects with the influence of psycho-social processes and socio-cultural factors. We limited our thesis to the group formation processes, mentality and identity phenomenon. For this reason, we created our sample by studying Khariiji specifically. We tried to understand the individual's interaction with other people by making use of theories and experiments in social psychology.
Past socio-cultural structures are effective in the emergence of Kharijism. This socio-cultural structure is important for understanding Kharijism radicalization. In this process, we tried to understand their mentality as a group by examining the impact of their discourses on their daily lives and literature. Reading the factors that constitute the reactive-tribal mentality through Kharijites has played an important role in understanding the different groups in the intellectual process of Islam.  
Keywords: Socialization, Sect, Mentality, Social Influence and Compliance, Kharijism,