Eski Uygur Türkçesinde nezaket ifadeleri
Politeness expressions in Old Turkic
Yazar: UTKU IŞIK
Danışman: PROF. DR. FERRUH AĞCA
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Nezaket teorisi üzerine yapılan çalışmalar özellikle 20. yüzyılın sonlarında
yoğunlaşmış ve nezaket 21. yüzyılda daha çok pragmatik yöntemlerle derinlemesine
ele alınmaya başlanmıştır. Buna göre nezaket algısı klasik yapısalcı çerçevenin dışında
kişinin iç yaşantısıyla, onun beklentileri ve değer yargılarıyla değerlendirilmeli ve
kişiye özgü kriterlerle yorumlanmalıdır. Bu yeni kişiselleştirilmiş nezaket
yaklaşımının sonsuz olasılığı doğurmuş olması nezaket hakkında yorum yapmayı
zorlaştırmaktadır. Bu sayısız algı olasılığı içerisinde, yine de, tüm insanlığın ortak
düşünme yapısına uygun ve herkes için birçok olasılığa uyarlanabilecek bazı formüller
ve kurallar bulunmalıdır. Bu tezin teori kısmında, nezaket algısını tüm insanlar için
etkileyen faktörler göz önünde bulundurularak, pragmatik bakış açısıyla evrensel bazı
algı kurallarına ulaşılmaya çalışılmıştır. Ayrıca dilbilimsel nezaket teorisinin, Eski
Uygur Türkçesi metinlerine uygulanması amaçlanmaktadır.
Bu tezde, Eski Uygur Türkçesi metinlerindeki nezaket kavramı, yapısal ve
pragmatik bakış açısıyla ele alınmıştır. Yapısal nezaket ifadeleri morfolojik, leksik ve
sentaktik olarak sınıflandırılmıştır. Sözcük hâlindeki nezaket ifadeleri konuşurların
bulunduğu konuma göre farklı başlıklar altında ele alınmış böylece toplum dil bilimsel
bazı yargılara ulaşılmıştır. Eski Uygur Türkçesi metinlerinde geçen pragmatik nezaket
ifadeleri ise muhatabın içinde bulunduğu ruhsal ve bağlamsal duruma göre ayrıca ele
alınmış, teori kısmında ortaya atılan imaj yoğunluğu ve imaj açlığı gibi kriterlerin
nezaket algısına etkisi Eski Uygur Türkçesi metin örnekleri üzerinde görülmüştür.
Ayrıca korpusta yer alan tahkiyeli metinlerde anlatıcının nezaket algısı, kahramanların
iç yaşantısının nezaket algısına etkileri, nezaketin ortaya çıkmasındaki etkenlerden biri
olan fayda sağlayıcı tutum için önerilen imaj yatırımı kavramının metinlerdeki kahramanlar tarafından ne şekilde kullanıldığı algıyı etkileyen ölçütlerle birlikte
ayrıntılı şekilde açıklanmaya çalışılmıştır. Teori kısmında ortaya atılan fikirler, Eski
Uygur Türkçesi metinlerine uygulanmış böylece hem yapısal hem de pragmatik
nezaket ifadelerinin Eski Uygur Türkçesindeki karşılıkları ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Eski Uygur Türkçesi, Nezaket Teorisi, Toplum Dil Bilimi, Pragmatik Nezaket İfadeleri.

Abstract:
Studies on politeness theory increased in the 20. century particularly.
Politeness was started to discuss with pragmatical methods and examine deeply in this
century. According to this, polite perception should be understood in view of the fact
that inner world, expectations, value judgements of people and be interpreted in regard
to individual criterias in contradistinction to classical structuralist approach. This new
personalized politeness approach caused countless possibilities about polite
perception. It made politeness difficult to comment in universally valid way. However,
among numerous possibilities, there should be some rules and formulas that are proper
to thinking way of humankind and adaptable to many possibilities for everyone. In
first chapter of the thesis, it is tried to reach some universal perception rules in view
of factors affect polite perception for all human beings. In next chapters, it is aimed to
apply politeness theory on Old Uyghur texts.
In this thesis, politeness in Old Uyghur texts is discussed with both structualist
and pragmatic methods. Structural expressions are classified morphologically,
lexically and syntactically. Lexical polite expressions are classified in view of social
standings of speaker and hearer and thus some sociolinguistic judgements are made.
Pragmatic polite examples in Old Uyghur texts are analyzed in a particular chapter
according to context and state of mind of hearer. It is witnessed that face intensity and
face dearth which is mentioned in first chapter affect polite perception in Old Uyghur
Turkic texts. Furthermore, polite perception of narrator, effect of inner world of a
character to polite perception, using way of face investment -which is mentioned in
first chapter and means beneficiary attitude to gain face feed- are analysed in detailed.
Thoughts suggested in theory chapter are applied Old Uyghur Turkic texts, thus examples of structural and pragmatic polite expressions in Old Uyghur Turkic are analyzed.

Keywords: Old Uyghur Turkic, Politeness Theory, Sociolinguistics, Pragmatics.