İbn Haldun'un Umrân ilminde "Adalet Dairesi"
"Circle of Justice" in Ibn Khaldun's science of Umrân
Yazar: BETÜL EKE SİLİFKE
Danışman: PROF. DR. İSMAİL TAŞ
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Adalet = Justice ; Adalet Dairesi = The Circle of Justice ; Aristoteles = Aristotle ; Mukaddime = Mukaddime ; Sırru'l-Esrar = Sırru'l-Esrar ; Umran = Umran ; İbn Haldun = İbn Haldun ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde umrân ilmini inşa etmiştir. Bu eserin girişinde kendisinden daha önce umrân ilminin bazı meselelerinin ele alındığını ifade eder. Bunların arasında Aristoteles'e ait olmadığı halde ona atfedilen Sırru'l-Esrâr adlı eklektik bir eser de bulunmaktadır. İbn Haldun bu eserde yer alan adalet hakkındaki sekiz cümleye dikkat çekmiştir. Ayrıca eserinin üçüncü bölümünde bu sözlerin burhâni açıklamalarını yaptığını dile getirmiştir. Bu sekiz cümle Sırru'l Esrâr'ın ortaya çıkışından ve Mukaddime'de ele alınışından çok daha sonra "Adalet Dairesi" olarak isimlendirilmiştir. Bu tezin amacı, Adalet Dairesi olarak meşhur olan bu sözlerin İbn Haldun tarafından nasıl izah edildiğini açıklamak ve umrân ilmi ile ilişkisini tespit etmektir. Bu hedef doğrultusunda Sırrul-Esrâr'ın müellifi, mütercimi ve kaynağı hakkındaki problemler, Adalet Dairesi'nin Sırrul-Esrâr'da nasıl yer aldığı ve daha önce farklı kültürlerdeki versiyonları ele alınmıştır. Daha sonra ise İbn Haldun'un umrân ilmi bağlamında Adalet Dairesi'ni nasıl ele aldığı açıklanmıştır. Bu amaçla öncelikle İbn Haldun'un umrân ilmini hangi ilmî temeller üzerine inşa ettiği belirlenmiştir. Bu ilmî saptamanın gereği olarak umrân ilminin konu, ilke ve meseleleri açıklanmıştır. Ayrıca Aristotelesçi madde-suret nazariyesinin İbn Sinacı yorumuyla umrân ilmini nasıl etkilediği ve umrânın türlerinin belirlenmesine nasıl katkı sağladığı ele alınmıştır. Böylece umrânın âlemde üç temel türde varlık bulduğu ortaya koyulmuştur. Umrânın bu üç temel türü; kabile, mülk ve devlettir. Umrân ilminde açıklanan kabile, mülk ve devlet türleri ile Adalet Dairesi'nin önermeleri arasındaki paralellikler gösterilmiş ve bu önermelerin umrânın üç varlık düzeyinde tek tek nasıl açıklandığı ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: İbn Haldun, Mukaddime, umrân ilmi, Sırru'l-Esrar, Adalet Dairesi, sözde Aristoteles'e ait, madde-suret, kabile, mülk, devlet

Abstract:
Ibn Khaldun constructed the science of umrân in his work named The Muqaddimah. In the introduction of this work, he states that some issues of the science of umrân were dealt with before him. Among them is a eclectic work named Sırru'l-Esrâr that is pseudo-Aristotelian. Ibn Khaldun drew attention to eight sentences about justice in this work. In addition, in the third part of his work, he stated that these sentences make the burhâni (scientific) explanations. These eight sentences were named as "the Circle of Justice" long after the emergence of Sırru'l-Esrâr and their handling in The Muqaddimah. The purpose of this thesis is to explain how these sentences, which are famous as the Circle of Justice, were explained by Ibn Khaldun and to determined their relation with the science of umrân. For this purpose, the problems about the author, translator and source of Sırru'l-Esrâr, how the Circle of Justice took place in Sırrul-Esrâr and its versions in different cultures before were discussed. Then, it was explained how Ibn Khaldun handled the Circle of Justice in the context of the science of umrân. For this purpose, it was first determined on what scientific foundations of that Ibn Khaldun contructed the science of umrân. As a requirement of this scientific determination, the subjects, principles and issues of science of umrân were explained. In addition, how the Aristotelian theory of matter-form affects the science of umrân and how it contributes to the determination of kinds of umrân with Ibn Sina's interpretation of theory of matter-form. Thus, it has been revealed that umrân finds three basic kinds of existence in the world. These three basic kinds of umrân are; tribe, property and state. The parallels between the kinds of tribe, property and state described in the science of umrân and the sentences of the Circle of Justice have been shown and how these sentences are explained one by one at three levels of existence are discussed.

Keywords: Ibn Khaldun, The Muqaddimah, the science of umrân, Sırru'l-Esrâr, the Circle of Justice, pseudo-Aristotelian, matter-form, tribe, property and state