Tur-i Sina (Balatkapı İoannes Prodromos Metokhion) Kilisesi Koruma Projesi
Preservation Project for Tur-i Sina (Ioannes Prodromos Metokhion) Church at Balat
Yazar: DUYGU ACAR
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP AHUNBAY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kiliseler = Churchs ; Mimarlık = Architecture ; Restorasyon = Restoration ; Tarihi yarımada = Historical peninsula ; İstanbul-Balat = İstanbul-Balat

Özet:
Tez kapsamında, İstanbul ili, Fatih ilçesi, Balat semti, Tahta Minare mahallesi, Köprübaşı mevkiinde konumlanan Tur-i Sina Kilisesi incelenmiştir. Kilise, manastır yapıları ile birlikte, Balat İskele Caddesi ve Mürsel Paşa Caddesi arasındaki yeşil bantta yer almaktadır. Tezin amacı, önemli bir kültürel değer olan Tur-i Sina Kilisesi'nin tarihi ve mimari özelliklerini araştırarak, korunması için öneriler geliştirmek ve yapının özgün değerleri ile gelecek nesillere ulaşmasını sağlamaktır.Geçmişi on dördüncü yüzyılın ilk yarısına kadar uzanan Tur-i Sina Kilisesi (Balatkapı İoannes Prodromos Metokhion Kilisesi), İstanbul'daki Rum Ortodoks yapılarından biridir. Kilise, Mısır'daki Sina Başpiskoposluğu'na ve Aziz Katherina Manastırı'na bağlıdır. Aziz Katherina Ortodoks Manastırı, üç büyük semavi din için büyük önem taşıyan ve özgün işlevini korumayı sürdüren en eski Hıristiyan manastırıdır.Tez çalışması, Tur-i Sina Kilisesi'nin bulunduğu çevrenin özelliklerini, kilise mimarisi ve Rum Ortodoks kiliseleri hakkındaki araştırmaları, kilisenin günümüzdeki durumunun ayrıntılı betimlenmesini, rölövesini, restitüsyon ve restorasyon projelerini içermektedir.Tez çalışmasına, kilise ile ilgili krokilerin hazırlanması, yapının yerinde ölçülmesi ve rölövesinin çizilmesi ile başlanmıştır. Kilisede ölçüm yapmak için Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü'nden izin alınmıştır. Eserin günümüzdeki durumunun belgelenmesi, sistematik bir şekilde çekilen fotoğaflarla desteklenmiştir. Kaynak araştırması kapsamında, İTÜ Mimarlık Fakültesi Kütüphanesi, İTÜ Mustafa İnan Kütüphanesi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, İstanbul IV. Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü, İstanbul Yenileme Alanları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü, Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Harita Müdürlüğü, Fatih Belediyesi İmar ve Şehircilik Müdürlüğü, Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi arşivleri taranmış; söz konusu arşivlerde bulunan, kilise ve yakın çevresini ilgilendiren yazılı ve görsel kaynaklar incelenmiştir.Tez çalışması yedi ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, tezin amacı, kapsamı ve çeşitli aşamalarda kullanılan çalışma yöntemleri anlatılmıştır.Çalışmanın ikinci bölümünde, Balat semtinin adı, konumu ve tarihi gelişimi incelenmiştir. Semtin tarihi gelişimi, Bizans döneminde ve Fetih sonrasında olmak üzere farklı başlıklarda irdelenmiştir. Semtin günümüzdeki dokusunun oluşmasında büyük etkileri olan Balat yangınları ve bitişik düzendeki ahşap yapıların çoğunlukta olduğu semtte yangınlara karşı alınan önlemler araştırılmıştır.Haliç'in güney kesiminde yer alan Balat kıyılarındaki ticari ve sosyal yaşam incelenerek, Balat sahil şeridinin tarihi boyunca geçirdiği değişimler tespit edilmiştir. Eski haritalar ve çizimler ile güncel haritalar karşılaştırılarak; kıyıdaki dolgular belirlenmiştir. XX. yüzyılın başından günümüze, hazırlanan Haliç projeleri ve bu projelerin Balat'ı nasıl etkiledikleri açıklanmış; semtin fiziksel ve sosyal yapısındaki değişimler tespit edilmiştir.Çalışmanın üçüncü bölümünde, kilise mimarisine ve Rum Ortodoks kiliselerinin mimari özelliklerine değinilmiştir. Kiliselerin mekânsal düzenleri (narteks, naos, apsis, bema, galeri), cephe düzenleri, malzeme, yapım tekniği ve strüktür özellikleri (serbest taşıyıcılar, kemerler ve arşitravlar, örtü sistemi), litürjik ögeleri (ikonostasis, ambon, despot koltuğu, altar) ve ek yapıları (ayazma, çan kulesi, parekklesion, idari-sosyal yapılar ve. eğitim yapıları) incelenmiş; Tur-i Sina Kilisesi'nin bu özelliklerden hangilerini taşıdığı belirtilmiştir. Fetih sonrasında Osmanlı yönetimine giren Rum Ortodoks toplumunun sosyal ve dinsel yaşamları, kilise yapım ve onarım hakları araştırılmıştır.Çalışmanın dördüncü bölümünde, Tur-i Sina Kilisesi'nin mevcut durumuna ilişkin ayrıntılı tanımı yapılmıştır. Kilisenin konumu ve çevresinin özellikleri, tarihçesi, kitabeleri, mülkiyet durumu ve koruma statüsü irdelenmiştir. Kilisedeki kitabeler yardımıyla, yapıda gerçekleşen onarımlar hakkında bilgi edinilmiştir. Kilisenin mimari özellikleri, sırasıyla; plan özellikleri, iç mekân özellikleri, cephe özellikleri, malzeme, yapım tekniği ve strüktür özellikleri (duvarlar, sütunlar, sütun başlıkları, döşemeler, kemerler, örtü sistemi, merdiven), yapıda tespit edilen bozulmalar ve nedenleri (yapının konumu ve zemin özelliklerinden kaynaklanan bozulmalar, doğal etkenlerden kaynaklanan bozulmalar, bakımsızlık ve kötü müdahaleden kaynaklanan bozulmalar) adlı başlıklar altında incelenmiştir.Çalışmanın beşinci bölümünde, restitüsyon sorunları, restitüsyona yardımcı veriler ve geliştirilen restitüsyon önerileri açıklanmıştır. Restitüsyon çalışmaları yapılırken, yapı üzerinde okunabilen değişimler yorumlanarak, kilisedeki özgün bölümler tespit edilmiştir. Restitüsyon önerileri, analojik veriler, özgün belgeler, tarihi haritalar, eski çizimler ve eski fotoğraflar esas alınarak geliştirilmiştir.Restitüsyon çalışmalarında, kıyı şeridi ve Tur-i Sina yapı topluluğunun yakın çevresindeki yapılarla ilgili düzenlemeler, Alman Mavileri (1913-1914 İstanbul haritaları) ve Pervititch haritaları (1929) referans alınarak yapılmıştır. Pervititch haritalarında, narteksin ahşap strüktürlü ve her iki cephesinde de girişleri olduğu belirlenmiştir; bu bilgiler ışığında restitüsyon projesindeki narteks, ahşap strüktürlü ve iki girişli bir mekân olarak önerilmiştir. Pervititch haritaları, eski fotoğraflar ve kilisenin mevcut durumundaki izler incelenerek, yapının güneydoğu cephesinde iki adet giriş olduğu tespit edilmiştir. Restitüsyon çalışmalarında, kilisenin yakın çevresindeki toprak zemin uygun seviyeye indirilerek, güneydoğudaki kapılardan giriş verilmiştir. 1986 yılına ait avlu fotoğraflarında ve çizimlerde, avludaki taş merdivenin sahanlığı üzerinde ahşap çan kulesi görülmektedir. Söz konusu veriler doğrultusunda, restitüsyon projesinde avluda çan kulesinin yer alması uygun görülmüştür. Bunların yanı sıra, kilisenin iç mekânındaki özgün düzen ve malzemeler belirlenmiş, bu tespitler restitüsyon projesinde yer almışlardır.Çalışmanın altıncı bölümünde, Tur-i Sina Kilisesi'nin gelecek nesillere güvenle aktarılmasını sağlamak üzere hazırlanan restorasyon projesi açıklanmıştır. Restorasyon projesi hazırlanırken, restitüsyon verileri ışığında yapı ve yakın çevresinin sosyal ve kültürel gereksinimleri göz önünde bulundurulmuştur.Tur-i Sina Kilisesi özgün işlevini sürdürmektedir. Kilisenin kalabalık bir cemaatinin olduğu tespit edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında, anıtın özgün kimliği ile yaşatılması, tarihi ve estetik değerlerinin korunması önerilmiştir.Kilise ile aynı avluyu paylaşan, özgün işlevleri kütüphane ve misafirhane olan manastır yapıları, günümüzde konut olarak kullanılmaktadırlar. Restorasyon projesinde, söz konusu yapıların kütüphane ve sergi alanı olarak kullanılmaları önerilmiştir. Kullanıcıların uygun olmayan müdahaleleri ve bakımsızlık nedeniyle, günümüzde harap durumda olan yapılarda ciddi strüktürel hasarlar tespit edilmiştir. Hasarların ilerlememeleri, ciddi tehlike oluşturmamaları için acilen önlem alınması gerekmektedir.Restorasyon önerilerinin ilk aşamasını, kilise ve yakın çevresindeki arazi kotlarının düzenlenmesi ile avluya ve kiliseye girişlerin uygun seviyeye getirilmesi oluşturmaktadır. Balat sahil şeridinin doldurulması ve Bedrettin Dalan'ın belediye başkanlığı yaptığı dönemde Balat İskele Caddesi'nin açılması ile toprak kotu zamanla yükselmiştir. Kilisenin güneydoğu cephesindeki girişlerin kullanılmaları, ancak arazi kotlarının düzenlenmeleriyle mümkündür. Kilise ve manastır yapılarının bulunduğu avluya girişlerin kontrollü duruma getirilmeleri için, restorasyon projesinde, anıtların yakın çevresi merdiven ve rampalarla yeniden düzenlenmiştir.Restorasyon çalışmalarında, kilisedeki bozulmaların durdurulması ve yapının uygun olmayan eklerden arındırılması için önerilen müdahaleler tanımlanmıştır. Onarıma ilişkin müdahaleler, sırasıyla; temizleme (uygun olmayan eklerden arındırma, cephelerin temizliği, iç duvarların temizliği, döşemelerin temizliği, bezemelerin temizliği), sağlamlaştırma, bütünleme, yenileme-yeniden yapma ve çağdaş donanımlarla destekleme olarak adlandırılmıştır.Restorasyon projesinde, özgün olmayan narteksin kaldırılması ve narteksin ahşap strüktürlü olarak yeniden inşa edilmesi önerilmiştir. Kapıların ve pencerelerin kullanımlarını engelleyen dolguların, döşemelerdeki uygun olmayan kaplamaların, cephelerdeki ve iç mekân duvarlarındaki uygun olmayan sıva ve boyaların kaldırılmaları uygun görülmüştür. Restitüsyon verileri doğrultusunda, avludaki çan kulesi ile kilisede eksik olan tüm ahşap kapı ve pencere doğramalarının ve özgün olmayan demir parmaklıkların yeniden yapılmaları uygun görülmüştür. Kilisenin mevcut durumunda çatısını örten Marsilya kiremitlerin kaldırılması ve çatının alaturka kiremitlerle yeniden örtülmesi önerilmiştir. Restorasyon çalışmaları, ısıtma, aydınlatma ve tuvalet ile ilgili önerileri de içermektedir.Sonuç bölümünde, kilisenin çevre için anlamı ve önemi belirtilmiş; Tur-i Sina yapı topluluğunun bir bütün olarak korunmasının gerekliliği üzerinde durulmuştur. Tüm araştırmalar ve analitik belgeleme çalışmaları doğrultusunda elde edilen veriler değerlendirilerek, anıtın yaşayan çevre ile bütünleşmesi için önerilen uygulamalar açıklanmıştır. Kilisenin ve yakın çevresinin canlanması, Balat semtinin tarihi dokusu ile uyumlu olarak korunması, yapı topluluğunun birlikte ele alınması ile mümkündür.Balat'taki Tur-i Sina Kilisesi, sahile yakın ve ulaşıma elverişli bir konuma sahiptir. Anıtın mümkün olan en kısa sürede onarılması ve manastır yapıları ile birlikte güvenli bir şekilde korunması gerekmektedir.?

Abstract:
Within the thesis, Tur-i Sina Church, which is located at the Balat district of İstanbul, has been analyzed. The church and the monastery structures are located in the green belt between Balat Iskele Street and Mürsel Paşa Street.The purpose of the thesis is to analyze the historical and architectural features of Tur-i Sina Church, to develop a restoration project and to ensure that the structure continues its existence with its authentic values.The history of Tur-i Sina Church (Balatkapı Ioannes Prodromos Metokhion Church) goes back to the first half of the fourteenth century and it is one of the Eastern Orthodox Churches in İstanbul. The church is subject to Sina Archbishopric and Saint Catherine Monastery in Egypt. Saint Catherine Monastery is the oldest Christian monastery, which preserves its original function.The thesis includes the examination of the basic features of the environment in which Tur-i Sina Church is located, the researches on the architecture of the church and the Eastern Orthodox Churches, the detailed description present condition of the church, the survey of the church, reconstitution drawings and restoration proposal.The study started with the survey of the church, working at the site and producing the measured drawings. The permission to carry out measurements in the church was obtained from Istanbul Directorate of Foundations. The documentation of the current condition was supported with photos that were taken systematically.Within the search for historic sources, the archives of Istanbul Technical University Faculty of Architecture Library, Istanbul Technical University Mustafa Inan Library, Istanbul Metropolitan Municipality Atatürk Library, Istanbul?s IVth Cultural and Natural Heritage Preservation Regional Directorate, Istanbul Renewal Areas Cultural and Natural Heritage Preservation Regional Directorate, Istanbul Directorate of Foundations, Istanbul Metropolitan Municipality Directorate of Cartography, Fatih Municipality Development and City Planning Directorate, Chamber of Architects? Istanbul Metropolitan Branch were researched. The written and visual sources related to the church and its vicinity were found in the above-mentioned archives.The study consists of seven chapters. The introduction contains the purpose and the scope of the thesis and the methodology used in the various stages of the research.In the second part of the study, the name, the location and the historical development of Balat district were analyzed. The historical development of the district in Byzantine and Ottoman periods were researched. Balat fires, which have had great influence on shaping the fabric of the district, were studied.The commercial and social aspects of living along the coast of Balat were analyzed and the changes in the Balat coastline were discussed. The changes in the coastline was determined by comparing the present situation with the old maps and drawings. The Haliç projects from the 20th century and how they affected Balat were discussed, and the changes in physical and social structure of the district were analyzed.In the third part of the study, the church architecture and the architectural features of Eastern Orthodox churches were described. The spatial features (narthex, naos, apse, bema, gallery), façade elements, materials, construction techniques and structural features (columns, arches and architrave, revetment system), liturgical factors (iconostasis, ambon, altar) and outhouses (holy spring of orthodox Greeks, bell tower, parecclesion, administrative and social structures and educational structures); were indicated which of these qualities are the features of Tur-i Sina Church were analyzed. The social and religious lives of the Eastern Orthodox community that came under Ottoman rule after the Conquest and the construction and renovation rights of the Ottoman community were researched.In the fourth part of the study, the current condition of Tur-i Sina Church was researched in detail. The location features of the neighbourhood, the history, ownership and protection status of the church were examined. With the help of the inscriptions in the church, information about the renovations of the structure was gathered.The architectural features of the church were studied with the plan, interior, façade, materials and construction and structural features (walls, pillars, capitals, floors, arches, revetment system, stair). The damages and their reasons (damages due to location of structure and ground features, damages arising from natural agents and damages from lack of maintenance) were investigated.In the fifth part of the study, the reconstitution problems, the data related to reconstitution and reconstitution proposals were discussed. During the reconstitution studies, the changes on the structure were interpretered and the original parts in church were determined. The reconstitution project was developed by the help of analogical data, historical documents, historical maps, old drawings and photos.The proposal for the coastline and the structures around the vicinity of the group of structures of Tur-i Sina Complex was developed by taking German Maps (1913-1914 Istanbul maps) and Pervititch maps (1929) as references. In the Pervititch maps, the narthex is timber structured and has entries on its both façades. In the view of such information, the narthex was proposed as timber structured space with two entries in the reconstitution project. The Pervititch maps, old photos and marks on the current situation of the church were analyzed and two entries on the southeastern front of the structure were determined.In the reconstitution studies, the ground level around the church was lowered to provide for entrance from the southeastern doors. In the photos and drawings from 1986, the bell tower was seen on the landing of stone stair in the yard. In accordance with the above-mentioned data, the location of the lost bell tower has been ascertained. Moreover, the original order and materials inside the church were considered. These considerations are included in the reconstitution project.In the sixth part of the study, the restoration proposal is presented. The restoration project has taken into consideration, the social and cultural requirements of the structure and its close neighbourhood in the view of the reconstitution data were considered.Tur-i Sina Church has been in continuous use since it was built and it has a large community. In the restoration studies, it was recommended to preserve the identity of the monument and protect its historical and aesthetic values.The monastery structures that share the same yard with the church were originally builty as library and guesthouse, today they are used as residences. In the restoration project, it was recommended that the above-mentioned structures be used as library and exhibition area.The monastery structures have damages, due to the improper intervention of the users and lack of maintenance. Immediate preservation measures are necessary to stop further deterioration.The first phase of the restoration works consists of lowering the ground levels around the church. During Bedrettin Dalan?s service as mayor, the ground level around the church raised due to the fills of Balat coastline and opening of Balat İskele Street. To use the entrances on the southeastern façade of the church is only possible through lowering of the ground level. In the restoration proposal, the surrounding of the monument was landscaped with stairways and inclined planes in order to control the entries to the courtyard of Tur-i Sina Complex.In restoration studies, the interventions, which were proposed in order to prevent the damages and to remove structure from improper additions in the church, were described. Interventions related to renovation are respectively named as cleaning (removing improper additions, cleaning the façades, cleaning the interior walls, cleaning the floors), reinforcement, completion, renewal-reconstruction and supporting with contemporary equipments.In the restoration project, it was proposed to remove the narthex, which is not original and reconstruct it with a timber structure. They were approved that the fillings that prevent the use of the doors and windows, improper surfaces of the floors, improper plaster and paints on the walls need to be removed.In accordance with the reconstitution data, it was approved that the bell tower in the yard and all of the missing timber doors and windows, and iron grids that are not original need to be reconstructed. It was recommended to remove the Marseilles tiles covering the roof of the church and use traditional tiles instead. Restoration proposals include improvement of heating, lighting and hygienic facilities.In the conclusion, the meaning and importance of the church for the neighbourhood was stated and the necessity of preserving the group of the structures of Tur-i Sina as a whole was emphasized. In accordance with all the researches and analytical documentation, the collected data was evaluated and the proposed interventions to integrate the monument with its neighbourhood were discussed.It is possible for the Tur-i Sina Church and its neighbourhood to come alive through preservation of the complex in harmony with the historical texture of Balat district and to deal with the group of structures as a whole.Tur-i Sina Church in Balat has positive qualities for tourism with its convenient location near the coast. It is necessary to restore the monument and the adjoining monastery structures as soon as possible.