Arketip kuramı ve Cengiz Aytmatov'un sanat eserleri
Archetype theory and Cengiz Aytmatov's works of art
Yazar: HASAN İLKAY AL
Danışman: DOÇ. DR. MÜMTAZ SARIÇİÇEK
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Arketip = Archetype ; Aytmatov, Cengiz = Aytmatov, Cengiz ; Edebi eserler = Literary works ; Edebiyat = Literature ; Kırgız edebiyatı = Kyrgyz literature ; Roman = Novel ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature

Özet:
Eski Yunanca olan arketip sözcüğü Türkçe'de ilk imge, ilk örnek gibi anlamlara gelir.
İnsanlığın kolektif hafızasında yer alan ilksel imgeler, bilinçdışı psişik yapılar olup
insan türünün ortaya çıkışına kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Ortak psişik yapılar
olan arketipler, edebiyat bilimciler tarafından mitoloji, psikoloji, antrolopoloji, dinler
tarihi gibi farklı disiplinlerden elde edilen bilgilerden hareketle edebî eserlerde
arketipsel eleştiri metodu aracılığıyla tespit edilebilmektedir. Bu metot, yirminci yüzyıl
itibariyle, modern psikolojinin temsilcilerinden olan Carl G. Jung'un kolektif
bilinçdışını kavramını ortaya koyması sonucu ortaya çıkmıştır. Arketip olarak
tanımlanan ortak semboller ve figürler kolektif bilinçdışı aracılığıyla sanat eserlerinde
canlanmaktadır. Edebî metinlerin tahlilinde kullanılan arketipsel eleştiri metodu,
eserden hareketle eseri tahlil etme amacı taşır. Bu durum, arketipsel eleştiri metodu
aracılığıyla yapılan edebî eser incelemelerinin estetik değeri yansıtmada başarılı
olduğunu gösterir.
Arketipler, insanlığın ortak mirasıdır. Sanat eserlerinde arketiplerin yer alması,
sanatçının ve eserin evrensele ulaşmasında katkı sağlar. Farklı kültürlerden ve
milletlerden insanların ortak paydasını teşkil eden arketipler, sanatçı ve muhatapları için
ortak dil olma özelliği taşır.
Bu tez çalışmasında Cengiz Aytmatov'un sanat eserleri arketipsel eleştiri metodu
aracılığıyla tahlil edilmiştir. Teoride psikolojik tipler, semboller ve arketipsel doğa
unsurları hakkında bilgi verildikten sonra; Aytmatov'un eserleri bu bilgiler ışığında
değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda yazarın eserlerinin arketipler açısından
oldukça zengin olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, Aytmatov'un neden geniş kitlelere
hitap ettiği sorusunun cevaplarından biridir.


Anahtar Kelimeler: Cengiz Aytmatov, Arketipsel İnceleme, Roman, Psikanaliz.

Abstract:
The word archetype, which is an ancient Greek word, means the first image, like the
first example in Turkish. The primary objects in the collective memory of man are
unconscious psychic structures and have a history dating back to the appearance of the
human species. Archetypes, which are common psychic structures, can be determined
by literary scientists through archetypal critique method in literary works from the
information obtained from different disciplines such as mythology, psychology,
anthropology, history of religions.
This method has emerged as a result of unveiling of the concept of collective
unconsciousness by Carl G. Jung, who was the one of the representatives of the modern
psychology through the 21th century. Common symbols and figures, defined as
archetypes, revive in their artworks through collective unconsciousness. The method of
archetypal criticism used in the analysis of literary texts is to analyze the work with
movement from the work. This shows that it is successful in reflecting the aesthetic
value of the literary works examined through the method of archetypal criticism.
Archetypes are a common heritage of humanity. The inclusion of archetypes in art
works contributes to the achievement of the artist and the work at universal level.
Archetypal which form the common stake of people from different cultures and nations
is a common language for artists and their counterparts.
In this thesis, Cengiz Aytmatov's works of art were analyzed through archetypal critique
method. After informing about psychological types, symbols and elements of archetypal
nature in theory; Aytmatov's works have been evaluated in light of this information. As
a result of his work, the author's works have been found to be quite rich in archetypes.
This is one of the answers to the question of why Aytmatov addressed widespread
masses.


Key Words: Cengiz Aytmatov, Archetypical Research, Novel, Psychoanalysis.