Kutadgu Bilig'de devlet ve siyasetle ilgili cümleden büyük birliklerin kavramsal, semiyotik ve metindilbilimsel incelenmesi
Conceptual, semiotic and textlinguistic analysis of units above the sentence about state and politics in Kutadgu Bilig
Yazar: BETÜL YALÇIN AKCAN
Danışman: PROF. DR. HÜLYA KASAPOĞLU ÇENGEL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Kutadgu Bilig, 11. yüzyılda Yûsuf Hâs Hâcib tarafından mesnevi nazım biçiminde yazılmış didaktik bir eserdir. Siyaset felsefesinin konu edildiği eser, ideal devlet anlayışı dört soyut kavramın dört anlatı kahramanı ile eşleştirilerek kişileştirilmesi ve bunların ikili konuşmaları ile oluşturulmuş alegorik bir metindir. Zihinsel tasarımların işitim imgeleri aracılığı ile dilde somutlaştırılması, beraberinde kendi dışındaki bir şeyi temsil eden ve temsil ettiği şeyin yerini tutabilecek nitelikte olan her çeşit biçim, nesne, olgu temsil eden gösterge kavramlarını da ortaya çıkarmıştır. Metin bir göstergeler bütünüdür. Bunun yanı sıra metin, cümlenin çeşitli düzeylerindeki eklemlenmesi ile biçimsel ve anlamsal bir bütün oluşturmaktadır. Cümleler içinde yer aldığı metne, alıcı ve verici arasındaki ilişkilere dayalı olarak çeşitli iletişim bağlamları içinde kullanılmaktadır. Bu bağlamlar çok yönlü bir bütünlük sergiler ve dil çözümlemesinde yapıyı ortaya çıkaran çok sayıda etkeninde göz önünde tutulmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmada, Türk devlet anlayışında etkili olan siyaset felsefesini yansıtan töre, kut, il, halk ve bey kavramları kavramsal, semiyotik ve metindilbilimsel yöntemlerle incelenmeye çalışılmıştır. İnceleme yapılırken metnin kendisinden hareketle kavramlar arası bağlantı yoluyla oluşmuş bağlam çözümlemesi yapılmıştır. Üç ayrı aşamada gerçekleşen incelemede öncelikle küçük yapı ya da mikro metin denilen ve konu bütünlüğü sağlayan parçalar izlek/örge baz alınmak üzere "cümleden büyük birlik" olarak adlandıracağımız yapı kümlerine ayrılmış; bu yapı kümelerinde görülen bağlamsal kavramlaştırmalar çağdaş metafor kuramına göre incelenmiş; metnin anlatı düzlemini oluşturan kişi, zaman ve uzam parametreleri semiyotik açıdan ele alınmış ve daha sonra bu yapılar, metinselliğin temel ölçütü olan bağdaşıklık ve tutarlılık bakımından yapısal özellikleri tespit edilerek büyük yapının oluşma prensipleri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Kutadgu Bilig is a didactic work written by Yûsuf Hâs Hâcib in the 11th century in the form of masnavi verse. The work, in which political philosophy is the subject, is an allegorical text created by personifying four abstract concepts of the ideal state by pairing them with four narrative protagonists and their bilateral conversations. The concretization of mental designs in language through auditory imagery has led to the emergence of the concept of signs, which represent all kinds of forms, objects and phenomena that represent something other than themselves and that can take the place of what they represent. A text is a set of signs. In addition, the text forms a formal and semantic whole with the articulation of the sentence at various levels. Sentences are used in various communication contexts based on the text in which they appear and the relations between the transmitter and receiver. These contexts exhibit a multifaceted integrity and necessitate the consideration of many factors that reveal the structure in language analysis. In this study, the concepts of tore, kut, il, halk and bey, which reflect the political philosophy that is effective in the Turkish state understanding, are analyzed by conceptual, semiotic and textlinguistic methods. During the analysis, the text itself was analyzed and the context formed through the connection between the concepts was analyzed. In the analysis carried out in three separate stages, first of all, the parts that are called small structure or micro-text and provide subject integrity are divided into structure clusters that we will call "unity above the sentence" on the basis of the theme/theory; the contextual conceptualizations seen in these structure clusters are examined according to contemporary metaphor theory; the parameters of person, time and space that constitute the narrative plane of the text are handled semiotically, and then these structures are tried to determine the principles of the formation of the large structure by determining their structural features in terms of coherence and consistency, which are the basic criteria of textuality.