Özel gereksinimli ve sağlıklı kardeşe sahip bireylerde ebeveynleşme olgusu ile ilişkili değişkenlerin incelenmesi
Examination of the parentification related variables of individuals with disabled and healthy siblings
Yazar: DİDEM ARIKAN ÇOLAK
Danışman: DOÇ. DR. MÜJGAN İNÖZÜ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Aile içi roller = Family roles ; Ebeveyn davranışı = Parenting behaviors ; Ebeveynler = Parents ; Ebeveynleşme = Parentification ; Obsessif kompülsif bozukluk = Obsessive compulsive disorder ; Sosyal destek = Social support ; Özel eğitime muhtaç çocuklar = Handicapped children who need special education ; Özel gereksinimli çocuklar = Children with special needs

Özet:
Ebeveynleşme olgusu, aile sistemini oluşturan alt sistemler arasındaki sınır eksikliği sonucu, çocukların ebeveynlere ait rol ve sorumlulukları kendi yaş ve gelişim dönemlerine uygun olmayacak şekilde üstlenmesi olarak tanımlanmaktadır. Aile içi stresörlerden alkololik bir ebeveyne sahip olmak, ailenin sosyoekonomik durumunun düşük olması, göç yaşantısı ve aileden birinin özel gereksinime sahip olmasının ebeveynleşme olgusunu arttıracağı ileri sürülmektedir. Ebeveynleşme olgusunun kişiler arası ilişkileri ve kişilik özelliklerini etkilediği, bazı psikopatolojik sorunlarla da ilişkisellik gösterdiği görülmektedir. Bu çalışmanın amacını, ebeveynleşme ile psikolojik belirtiler ve obsesif-kompulsif belirtiler arasındaki ilişkiyi; bu ilişkide, öfke ve sorumluluğun aracı, özel gereksinimli ya da sağlıklı kardeşe sahip olmanın ve sosyal desteğin düzenleyici (moderatör) rolünün incelenmesi oluşturmuştur. Araştırmanın bir diğer amacını ise sosyo-demografik değişkenler olan cinsiyet, doğum sırası ve ailenin sosyo ekonomik durumu için ebeveynleşme olgusunun farklılaşıp farklılaşmadığının incelenmesi oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemini 18 yaş ve üstü özel gereksinimli kardeşi olan 104 (% 41.1) ve sağlıklı kardeşi olan 149 (% 58.9) katılımcı oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama araçları olarak Ebeveynleşme Envanteri, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği, Obsesif İnanışlar Ölçeği, Sürekli Öfke- Öfke Tarz Ölçeği, Hasta Sağlık Ölçeği- Somatik, Kaygı, Depresyon Belirtiler ve Obsesif- Kompulsif Envanteri- Revize uygulanmıştır. Yapılan analizler sonucunda özel gereksinimli kardeşi olanların olmayanlara göre kardeşe yönelik ebeveynleşmelerinin daha yüksek olduğunu ve ebeveynleşmeyi daha az yararlı algıladığını bulunmuştur. Araştırmanın bir diğer sonucu, ebeveynleşmenin algılanan yarar/uyum değişkeni azaldıkça ve öfke aracı değişkeni artıkça psikolojik belirtilerin artığını göstermektedir. Son olarak aracı ve düzenleyici değişkenlerin rolü incelendiğinde özel gereksinime sahip kardeşi olmayan grupta, sosyal desteğin çok düşük olmasının kardeşe yönelik ebeveynleşme ile öfke / sorumluluk arasındaki ilişkiyi düzenlediği ve bu ortak etkileşim sonucunda öfkenin / sorumluluğun kardeşe yönelik ebeveynleşme ile OKB ya da psikolojik belirtiler arasındaki ilişkiye aracılık etkisi olduğu bulunmuştur.

Anahtar Sözcükler
Ebeveynleşme, sorumluluk, sosyal destek, sürekli öfke, özel gereksimi olan kardeşler, psikolojik belirtisellik, obsesif kompulsif bozukluk

Abstract:
The phenomenon of parentification is defined as the lack of boundaries between the sub-systems that constitute the family system and the assumption that children undertake the roles and responsibilities of the parents in a way that is not suitable for their age and developmental periods. Previous studies have indicated that family stressors such as alcoholic parent, immigration, or disabled member of the family would increase the phenomenon of parentification. It is seen that phenomenon of parentification affects interpersonal relations and personal traits also is related with some psychopathological problems. This study was aimed to evaluate the relations between parentification and psychological symptoms, obsessive-compulsive symptoms; these relations examine with anger and responsibility as a mediator and having a disabled or healthy sibling and social support as a moderator role was.  Another aim of this study was to examine whether parentification phenomenon is differentiated for socio-demographic variables like gender, birth order and socio-economic status of the family. The sample consisted of 18 years old or higher 104 siblings (41.1%) of children with a disability, and 149 (58.9%) controls who have a healthy sibling. Participants completed the Parentification Inventory, The Multidimensional Scale of Perceived Social Support, The Obsessive Belief Questionnaire, The State – Trait Anger Scales,   The Patient Health Questionnaire Somatic, Anxiety, and Depressive Symptom Scales and Obsessive-Compulsive Inventory-Revised As a result of the analyzes, it was found that those with siblings with special needs had higher parentification score towards their siblings and they perceive parentification less benefical than those who were not. Another result of the study shows that as perceived benefit/adaptation variable decreases and anger mediator variable increases, psychological symptoms are increasing. Lastly, when the role of mediator and moderator variables was examined, it was seen that relation between parentification and anger/responsibility was regulated by low social support among  those who do not have disabled siblings. As a result of mutual interaction in this relation, it was found that anger/responsibility have mediator effect between sibling focused parentification and OCD or psychological symptoms.

Keywords 
Parentification, responsibility, social support, state anger, siblings with disability, psychological symptoms, obsessive compulsive disorder