130, 131, 132 ve 133 nolu Mühimme Defterlerinde Diyarbekir Eyaleti ile ilgili hükümler [(M. 1720-1726)– (H. 1133-1138)]
Provisions related to Diyarbakir State in MuhimmeRegisters numbered 130th, 31th, 132th and 133th [(GC. 1720-1726) – (HC.1133-1138)
Yazar: CİHAN SEVİM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ UĞUR DEMLİKOĞLU
Siirt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Arşiv = Archive ; Tarih = History
Dizin: Defterler = Registers ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Mühimme Defterleri = Mühimme Registration Books ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history

Özet:
Mühimme Defterleri, Osmanlı Devleti'nde üst düzey karar organı olan Divân-ı
Hümâyûn toplantılarında görüşülen iç ve dış konulara ait siyasî, askeri, kültürel,
ekonomik kararların kaydedildiği defterlerdir. Bu defterler, Osmanlı Devleti'nin merkez
ve taşra teşkilatındaki idarî yapısı, sosyal, ekonomik, askeri alandaki özellikleri
hakkında bilgi veren birinci elden kaynaklardır.
Diyarbakır'ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi, Yavuz Sultan Selim dönemine
rastlar. Bu dönemde vuku bulan Osmanlı-Safevi savaşları sonucunda, Güneydoğu
Anadolu'nun Osmanlı hâkimiyetine geçmesini müteakip Diyarbakır Beylerbeyliği de
te'sis edilmiştir. Osmanlı Devleti'nde bir eyalet olan Diyarbakır Beylerbeyliği ile
Merkez arasında yazışma trafiği oldukça fazladır. Transkripsiyon ve değerlendirmesini
yaptığımız 130, 131, 132 ve 133 numaralı Mühimme Defterleri'nde Diyarbakır'a
hitaben yazılan hükümler, bu durumu kanıtlamaktadır. Bu defterler, Sultan III. Ahmed
(1703–1730) dönemine ait olup 1720-1726 yılları arasında tutulmuştur. 1720-1722
yılları arasında tutulan 130. Mühimme Defteri'nde Diyarbakır Beylerbeyliği'ne
gönderilen hükümlerde daha çok eşkıyalık faaliyetleri, güvenlik meseleleri, halkın
korunması gibi meseleler çoğunlukta iken, 1722-1726 yıllarını ihtiva eden 131, 132 ve
133. Mühimme Defterleri'nde ise 1722 yılında başlayan Osmanlı-İran savaşlarından
dolayı daha çok askeri konular ele alınmıştır. Bu dönemde merkezden Diyarbakır'a
gönderilen hükümlerde büyük bir artış göze çarpmaktadır.

Abstract:
Mühimme Registers are used for registration of domestic and foreign topics
related to political, military, cultural, economical decisions discussed in the meeting of
Imperial Council which is a high level decision making body in Ottoman Empire. These
registers are first hand sources which give information about governing structure, social,
economical, military field features in the centre and country organization of Ottoman
Empire.
Diyarbakır came under the domination of Ottoman Empire in Sultan Selim The
Stern's period. In consequence of Ottoman Empire – Safavid Dynasty wars which
occured in this period, Diyarbakır Governorate was also established, after Southeasteen
Anatolia had been fall under the domination of Ottoman Empire. Correspondance traffic
is very much between the centre and Diyarbakır Governorate which is a state in
Ottoman Empire. In number 130, 131, 132 and 133 Mühimme registers which we made
its transcription and consideration, these provisions which are written adressing
Diyarbakır proves this situation. These registers belong to the Sultan Ahmed III (1703-
1730)' period and they are kept between 1720-1726. While the issues are rather about
brigandage actions, security issues, protection of public in majority in the provisions
which are sent to Diyarbakır Governorate in 130th Mühimme Register kept between
1720-1722, in 131th, 132th, 133th Mühimme registers which involves the years between
1722-1726, rather military topics are handled because of Ottoman Empire - Persia wars
which started in 1722. A massive increase attracts the attention in the provisions sent
from the centre to Diyarbakır in this period.