Psöriasis hastalarında öz yönetimi etkileyen faktörler: damgalanma ve aleksitiminin rolü
The factors affecti̇ng self-management i̇n psori̇asi̇s pati̇ents: the role of sti̇gmati̇zati̇on and alexi̇thymi̇a
Yazar: ZUHAL CANDAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMİNE ÖZER KÜÇÜK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü / İç Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı / İç Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Amaç: Bu çalışma psöriasis hastalarında, aleksitimi ve damgalanmanın kronik hastalık öz yönetimi üzerindeki etkisinin belirlenmesi amacıyla tanımlayıcı olarak yapılmıştır.
Gereç ve Yöntem: Bu çalışma Gazi Üniversitesi Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi Dermatoloji Polikliniğinde Mart 2023-Haziran 2023 tarihleri arasında araştırmaya katılmaya gönüllü olan, 18-65 yaş arası, en az 1 yıl önce psöriasis tanısı almış olan 153 hasta ile gerçekleştirilmiştir. Veriler Hasta Tanılama Formu, Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği, Toronto Aleksitimi Ölçeği ve Psöriasisde İçselleştirilmiş Damgalanma Ölçeği ile yüz yüze görüşme yöntemi ile toplanmıştır. Veriler IBM SPSS Statistics Standard Concurrent User V 26 (IBM Corp., Armonk, New York, ABD) istatistik paket programlarında değerlendirilmiştir. Tanımlayıcı istatistikler birim sayısı, yüzde, ortalama, standart sapma, medyan ve minimum, maksimum değerleri olarak verilmiştir. İki grubun karşılaştırılmasında Bağımsız Örneklem t Test, ikiden fazla kategorili değişkenlerin karşılaştırmaları Varyans Analizi (ANOVA) ile yapılmıştır. Varyans analizi sonucunun önemli ise çoklu karşılaştırmalar Bonferroni testi ile yapılmıştır. Sayısal değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon katsayısı ile incelenmiştir. Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği toplam puanı üzerine etki eden faktörlerin incelenmesinde doğrusal regresyon analizinden yararlanılmıştır ve p<0,05 düzeyi istatistik olarak anlamlı kabul edilmiştir.
Bulgular: Hastaların yaş ortalaması 48,3±12,6 yıl, %51,6'sı kadın, %75,8'i evli, %37,9'u ilköğretim mezunudur. Aktif cinsel hayatı olan hastaların %49,6'sının cinsel hayatı psöriasis hastalığından olumsuz etkilemektedir. Hastalık süresi 16,9±12,1 yıl olup, Psöriasis Alan Şiddeti İndeksi puanı 2,9 ± 4,8'dir. Saçlı deri, tırnak, genital bölge ve eklem tutulumundan en az birisi olan hasta oranı %60,8'dir. Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği Ölçeği toplam puanı 2,80±0,46, Psöriasisde İçselleştirilmiş Damgalanma Ölçeği toplam puanı 55,69±12,57, Toronto Aleksitimi Ölçeği toplam puanı 60,67±10,32'dir. Hastaların sosyodemografik özellikleri ile Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği toplam puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği alt boyutlarından damgalamayla baş etme üniversite mezunu olanlarda (F=5,304 p=0,006) ve tedavi uyumu saçlı deri, tırnak, genital bölge ve eklem tutulumundan en az birisi olanlarda (r=3,183 p=0,002) yüksek olup istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Hastalık süresi ile kendini damgalama alt boyut puanı arasında negatif (r=-0,167 p=0,040),  damgalamayla baş etme alt boyut puanı arasında pozitif (r=0,172 p=0,033) istatistiksel anlamlı ilişki bulunmuştur. Psöriasis Alan Şiddet İndeksi ile Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği toplam puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır 
(r=-0,059 p=0,467). Psöriasis Alan Şiddet İndeksi ile kendini damgalama (r=0,239 p=0,003) ve tedavi uyumu (r=0,180 p=0,026) alt boyut puanı arasında pozitif, damgalamayla baş etme (r=-0,245 p=0,002) ve sağlık bakım etkinliği (r=0,180 p=0,026) alt boyut puanı arasında negatif ilişki bulunmuştur. Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği puanı ile Toronto Aleksitimi Ölçeği puanı arasında (r=-0,171 p=0,035) negatif ve Psöriasisde İçselleştirilmiş Damgalanma Ölçeği puanı arasında (r=0,213 p=0,008) pozitif yönde istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptanmıştır. 
Ayrıca çalışmada; Toronto Aleksitimi Ölçeği ve Psöriasisde İçselleştirilmiş Damgalanma Ölçeği puan ortalamaları bağımsız değişkenlerin Kronik Hastalık Öz Yönetim puan ortalamasına etkisi için oluşturulan modelin anlamlı olduğu (F=8,770; p<0,001) ve Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği puan ortalamasındaki toplam varyansın %10,5`ini açıkladığı saptandı (R2=0,105).
Sonuç: Çalışmanın sonucunda psöriasis hastalarının öz yönetim ve içselleştirilmiş damgalanma düzeyleri orta, aleksitimi düzeyi yüksek bulunmuştur. Hastaların sosyodemografik özellikleri ile öz yönetim arasında herhangi bir ilişki bulunmamıştır. Aleksitimi arttıkça öz yönetim azalmakta, içselleştirilmiş damgalanma arttıkça öz yönetim artmaktadır. 
Anahtar Kelimeler: Psöriasis, öz yönetim, içselleştirilmiş damgalanma, aleksitimi

Abstract:
Objective: This descriptive study was conducted to determine the effect of alexithymia and stigmatization on chronic disease self-management in psoriasis patients.
Materials and Method: This study was conducted in Gazi University Health Research and Application Center Dermatology Outpatient Clinic between March 2023 and June 2023 with 153 patients between the ages of 18-65 who volunteered to participate in the study and who were diagnosed with psoriasis at least 1 year ago. Data were collected by face-to-face interviews using the Patient Identification Form, Chronic Disease Self-Management Scale, Toronto Alexithymia Scale and Internalized Stigma in Psoriasis Scale. Data were analyzed using IBM SPSS Statistics Standard Concurrent User V 26 (IBM Corp., Armonk, New York, USA) statistical package programs. Descriptive statistics were given as number of units, percentage, mean, standard deviation, median and minimum and maximum values. Independent Sample t Test was used to compare two groups and Analysis of Variance (ANOVA) was used to compare variables with more than two categories. If the result of the analysis of variance was significant, multiple comparisons were made with the Bonferroni test. The relationships between numerical variables were analyzed with Pearson correlation coefficient. Linear regression analysis was used to examine the factors affecting the total score of the Chronic Disease Self-Management Scale and p<0.05 level was considered statistically significant.
Results: The mean age of the patients was 48.3±12.6 years, 51.6% were female, 75.8% were married, 37.9% were primary school graduates. Sexual life of 49.6% of patients with active sexual life was negatively affected by psoriasis. Disease duration was 16.9±12.1 years and the Psoriasis Area Severity Index score was 2.9 ± 4.8. The proportion of patients with at least one of scalp, nail, genital area and joint involvement was 60.8%. The total score of Chronic Disease Self-Management Scale was 2.80 ± 0.46, the total score of Internalized Stigma in Psoriasis Scale was 55.69 ± 12.57, and the total score of Toronto Alexithymia Scale was 60.67 ± 10.32. There was no statistically significant relationship between the sociodemographic characteristics of the patients and the total score of the Chronic Disease Self-Management Scale. Coping with stigmatization, one of the sub-dimensions of the Chronic Disease Self-Management Scale, was higher in those with a university degree (F=5.304 p=0.006) and treatment adherence was higher in those with at least one of scalp, nail, genital area and joint involvement (r=3.183 p=0.002) and was statistically significant. A statistically significant relationship was found between disease duration and self-stigmatization subscale score (r=-0.167 p=0.040) and a positive relationship was found between coping with stigmatization subscale score (r=0.172 p=0.033). There was a positive correlation between the Psoriasis Area Severity Index and self-stigmatization (r=0.239 p=0.003) and treatment compliance (r=0.180 p=0.026) subscale scores, and a negative correlation between coping with stigmatization (r=-0.245 p=0.002) and health care effectiveness (r=0.180 p=0.026) subscale scores. There was a statistically significant negative correlation between the Chronic Disease Self-Management Scale score and the Toronto Alexithymia Scale score (r=-0.171 p=0.035) and a positive correlation between the Internalized Stigma in Psoriasis Scale score (r=0.213 p=0.008). Also in the study; The model created for the effect of the independent variables Toronto Alexithymia Scale and Internalized Stigma in Psoriasis Scale mean scores on the mean Chronic Disease Self-Management score was significant (F=8.770; p<0.001) and explained 10.5% of the total variance in the mean Chronic Disease Self-Management Scale score (Adjusted R2=0.105).
Conclusion: As a result of the study, self-management and internalized stigma levels of psoriasis patients were found to be moderate and alexithymia level was found to be high. No relationship was found between sociodemographic characteristics of the patients and self-management. As alexithymia increased, self-management decreased, and as internalized stigma increased, self-management increased. 
Keywords: Psoriasis, self-management, internalized stigma, alexithymia