Fârâbî'de hads kavramının mahiyeti
The Essence of the concept of hads in Al-Fārābī
Yazar: MEHMET SEVBAN BİKBAY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ENES TAŞ
Afyon Kocatepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Farabi = Farabi ; Sezgi = Intuition ; Zeka = Intelligence ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Sezgi, felsefe tarihi boyunca epistemolojik bir tartışma konusu olmuştur. Bazı düşünürler bilgi edinmede sezgiyi açıkça benimsemelerinden dolayı sezgicilik akımının tartışmasız bir ferdi olarak sayılmaktadırlar. Bu düşünürlere Plotinus, Gazzâlî ve Bergson örnek verilebilir. Ancak bazı düşünürler akılcı olmalarına rağmen felsefelerinde sezgisel düşüncelere yer vermelerinden dolayı birtakım eleştirilerin hedefi olmuşlardır. Bu filozoflara Platon, Aristoteles, Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ örnek gösterilebilir. Felsefelerinde irrasyonel unsurların bulunmasından hareketle bu düşünürlerin epistemolojilerinde mistik bir bilgi edinme gücü olan sezgiyi kullandıkları iddia edilmektedir. Bu düşünürlerden hususen Fârâbî incelendiğinde, onun eserlerinde gerçekten de sezgisel olarak yorumlanmaya müsait, muğlak ifadeler olduğu görülmektedir. Nitekim birçok felsefeci Fârâbî'nin bilhassa nübüvvet teorisini ve vahiy tasavvurunu sezgisel olarak yorumlamaktadır.
Fârâbî'de Arapça sezgi anlamına gelen hads kavramının mahiyetinin ele alındığı bu çalışmada, öncelikle filozofta bu kavrama etkisi olabilecek, iddia edildiği gibi bir hads tasavvuru varsa buna kaynak teşkil edebilecek unsurlar üzerinde duruldu. Bu doğrultuda ilk muhtemel kaynak olarak Fârâbî öncesi felsefeden Antik-Helenistik dönemi temsilen Platon ve Aristoteles'in, İslam felsefesinden Kindî'nin epistemolojilerinde sezgi konularından bahsedildi. İkinci muhtemel kaynak unsuru olarak İslam dini ele alındı ve burada İslam dininin iki ana kaynağı olan Kur'an-ı Kerim ve hadislerden sezgiyle ilişkili bazı kavramlara yer verildi. Daha sonra Fârâbî'nin eserlerinde hads kavramının izi sürüldü ve filozofun metinlerinden lugavî ve ıstılahî manada hads kavramının karşılığı olarak değerlendirilebilecek belirli pasajlar aktarıldı. Neticede metinlerinden hareketle Fârâbî'de hads olarak yorumlanabilecek üç nokta tespit edildi. Bu noktaların izahında ilk bölümde verilen muhtemel kaynaklar ile filozofun metinlerindeki ilgili pasajlar birlikte değerlendirilerek sezgisellik iddialarının tutarlılığı tartışıldı ve böylece tezde Fârâbî'de hads kavramının mahiyeti ortaya konulmaya çalışıldı.

Abstract:
Intuition has been a subject of epistemological debate throughout the history of philosophy. Some thinkers are considered to be indisputable members of the intuitionist movement because they openly embrace intuition in acquiring knowledge. Plotinus, Ghazali and Bergson can be given as examples of these thinkers. However, some thinkers, despite being rationalists, have been the target of some criticism because they included intuitive thoughts in their philosophies. Plato, Aristotle, al-Kindī, al-Fārābī and Avicenna can be given as examples of these philosophers. Based on the presence of irrational elements in their philosophies, it is claimed that these thinkers used intuition, which is a mystical power of acquiring knowledge, in their epistemologies. When al-Fārābī is examined in particular among these thinkers, it is seen that there are ambiguous expressions in his works that are indeed susceptible to intuitive interpretation. In fact, many philosophers interpret al-Fārābī's theory of prophethood and his conception of revelation intuitively.
In this study, which examines the nature of the concept of hads, which means intuition in Arabic, in al-Fārābī, first of all, the elements that may have an effect on this concept in the philosopher and may constitute a source for it if there is a concept of hads as claimed were emphasized. In this direction, as the first possible source, the subjects of intuition in the epistemologies of Plato and Aristotle, representing the Ancient-Hellenistic period from pre-Fārābī philosophy, and al-Kindī from Islamic philosophy were mentioned. The second possible source element was the religion of Islam, and here, some concepts related to intuition from the two main sources of the religion of Islam, the Quran and the hadiths, were included. Then, the concept of hads was traced in al-Fārābī's works and certain passages from the philosopher's texts that could be evaluated as the equivalent of the concept of hads in the literal and terminological sense were quoted. As a result, three points that can be interpreted as hads in al-Fārābī were identified based on his texts. In explaining these points, the possible sources given in the first section and the relevant passages in the philosopher's texts were evaluated together to discuss the consistency of the intuitionist claims and thus the thesis attempted to reveal the nature of the concept of hads in al-Fārābī.