Mübadelenin sessiz tanıkları: Lozan Antlaşması ile el değiştiren Girit-Resmo yapıları
The silent witnesses of the population exchange: The buildings of Crete-Rethymno that changed hands with the Treaty of Lausanne
Yazar: MELİS CANKARA
Danışman: PROF. DR. BÜLENT TANJU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Resmo = Rethimo

Özet:
Ege Denizi ile Akdeniz'in geçiş yerinde bulunan Girit, Kıbrıs'tan sonra Doğu Akdeniz'in ikinci büyük adasıdır. Stratejik konumu ve önemi nedeniyle Girit tarihinde defalarca el değişmiştir. Bu el değiştirmelerin bir sonucu olarak Ada yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin etkileşim mekânı olmuştur. Bu çalışmanın amacı, Ada'nın el değiştirmelerinin bir sonucu olan kültürel melezlenmenin Ada'nın mekânsal oluşumundaki etkilerini araştırmaktadır. Bu etkileri araştırabilmek için Ada'nın geçiş süreçleri incelenmiş ve Ada içerisinde bir odak noktası seçilmiştir. Diğer bir ifadeyle, 1923 yılında Türkiye-Yunanistan arasında gerçekleşen nüfus mübadelesinin Resmo'nun sosyo-kültürel ve mekânsal dokusuna olan etkileri araştırılmıştır.
Araştırma alanı olarak Resmo'nun seçilmesinin iki önemli nedeni vardır. Birincisi, Resmo'daki mimari Ada'nın diğer şehirlerinden daha melez bir yapıdadır. İkincisi, bu konuda var olan birincil kaynaklar konunun çalışılmasını teşvik etmekte ve mümkün kılmaktadır. Bu çalışmanın temel kaynakları Girit Akdeniz Araştırmaları Enstitüsü'nün arşivinde bulunan Resmo Mülteci Rehabilitasyon Komitesi belgeleri ve 1900-1927 tarihleri arasında tutulan Resmo Belediyesi kayıtlarıdır. 
Yapılan arşiv, alan ve literatür çalışmaları ile nüfus mübadelesinin Resmo eski şehrin sosyo-kültürel ve mekânsal dokusuna olan etkileri incelenirken, her iki ulus devlet için de bir homojenleştirme ideali ile gerçekleşen nüfus mübadelesi, Resmo eski şehrin kültürel olarak heterojenleşmesine neden olduğu sonucuna varılmıştır. Dolayısıyla kırılma noktası gibi görünen bu müdahale ile şehir, tarihindeki melezlenme yolculuğuna devam etmiştir. 
Bu araştırmanın sonucunda, 20. yüzyılda Resmo'nun kent morfolojisinin kullanıcı etkisiyle belirlendiği öne sürülmektedir. 20. yüzyıl Resmo'sunda devlet, kullanıcı değişikliğini yönlendiren ve kent mekânını dolaylı olarak dönüştüren önemli bir aktör olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Girit Adası, Resmo, 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi, Kültürel Melezlenme

Abstract:
Crete, located on the passage between the Aegean and the Mediterranean, is the second biggest island in the Eastern Mediterranean. The island has changed hands several times due to its strategic location and importance. Therefore it has been a space for cross-cultural encounters for centuries. This dissertation aims to explore the impact of cultural hybridization, which is a consequence of this multiple changing of hands, on the formation of space on the island. To this end, the transition periods of the island and a specific focus on it has been chosen. In other words, the impact of the population exchange between Turkey and Greece, in 1923, on the spatial and socio-cultural structure in Rethymno has been analyzed.  
Rethymno was chosen for two main reasons. Firstly, the architecture in this city is more hybrid than the others on the island. Secondly, the existing primary sources both encourage and make it possible to take up the issue. The main sources for this dissertation are Rethymno Refugee Rehabilitation Committee documents, and the Municipality of Rethymno records held between 1900-1927. These are found in the archives of the Institute of Mediterranean Studies in Rethymno-Crete.
While, through the archival and field works, as well as the literature survey, the impact of the population exchange on the spatial and socio-cultural structure of the Old City in Rethymno was being studied, it has been concluded that this exchange, aiming at the ideal of homogenization for both nation-states, resulted in the cultural heterogenization in the Old City in Rethymno. Thus, with this intervention that seems to be a rupture, the city continued its centuries-long path of hybridization. 
As a result of this research, it is argued that the morphology of the city of Rethymno in the 20th century was determined by the impact of inhabitants. The state in the 20th-Century Rethymno has been a key actor in regulating the the change of inhabitants and indirectly transforming the urban space.

Keywords: The island of Crete, Rethymno, 1923 Population Exchange between Turkey and Greece, Cultural hybridization