Yetişkin bireylerde beslenme okuryazarlığı düzeyinin Tip 2 Diabetes mellitus oluşma riski üzerine etkisi
The effect of nutrition literacy level on the developing risk of Type 2 Diabetes mellitus in adults
Yazar: NESLİHAN YILDIZ
Danışman: DOÇ. DR. HÜLYA YARDIMCI
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Beslenme = Nutrition ; Beslenme okuryazarlığı = Nutrition literacy ; Diabetes mellitus-tip 2 = Diabetes mellitus-type 2 ; Yetişkinler = Adults

Özet:
Bu araştırmada yetişkin bireylerde beslenme okuryazarlığı düzeyinin Tip 2 Diabetes Mellitus oluşma riski üzerine etkisi incelenmiştir. Çalışmanın evrenini Ankara Etlik Şehir Hastanesi Endokrinoloji Polikliniği'ne başvuran 20-64 yaş arasında olan en az ilkokul mezunu kişiler oluşturmuştur. Anket formu ile onaylarını bildiren gönüllülerin; genel bilgileri, fiziksel aktivite durumu, beslenme alışkanlıkları ile 24 saatlik geriye dönük besin tüketim kaydı, antropometrik göstergeleri, Yetişkinlerde Beslenme Okuryazarlığı Değerlendirme Anketi ve Fin Diyabet Risk Anketi (FINDRISK) araştırmacı tarafından yüz yüze görüşme yöntemi ile elde edilmiştir. Çalışmadaki 301 katılımcının %50,2'si kadın, %49,8'i erkektir. Kişilerin medyan yaşı 38 (20-63) yıldır. Katılımcıların yarıya yakını (%45,2) üniversite mezunudur. Kişilerin %34,6'sı yetersiz ve %65,4'ü zayıf beslenme okuryazarlığı düzeyindedir. Beslenme okuryazarlığı düzeyi yükseldikçe diyet ile alınan enerjinin karbonhidrattan gelen oranı azalmaktadır (p<0,05). Beslenme okuryazarlığı düzeyi yükseldikçe günlük B12 vitamini alımı ve su tüketimi artmaktadır (p<0,05). Toplam beslenme okuryazarlığı puanı ile glisemik indeks ve kafein tüketimi arasında ilişki saptanmamıştır (p>0,05). Beslenme okuryazarlığı düzeyi ile antropometrik göstergeler arasında ilişki saptanmamıştır (p>0,05). Tüm katılımcıların medyan FINDRISK puanı 11 (0-25) olmak ile birlikte kadınların puanı (12) erkeklerden (10) daha yüksektir (p<0,05). Kişilerin %26,9'unda düşük, %27,6'sında hafif, %17,6'sında orta, %23,9'unda yüksek, %4,0'ünde çok yüksek T2DM oluşma riski saptanmıştır. Öğle yemeği tüketimi T2DM oluşma risk düzeyleri için istatistiksel anlamlı farklılık oluşturmaktadır (p<0,05). Besin ögelerinin diyet ile alım miktarları FINDRISK ile ilişkili bulunmamıştır (p>0,05). Tip 2 DM oluşma riski çok yüksek olan katılımcılar fazla kilolu veya obezdir. Tip 2 DM oluşma riski düşük olan kişiler içerisinde obez birey bulunmamaktadır (p<0,05). Bel çevresine göre katılımcıların %26,9'u riskli, %44,2'si yüksek metabolik risk altındadır. Katılımcıların %80,4'ü bel-boy oranı metabolik risk açısından riskli saptanmıştır. Tip 2 DM oluşma riski ile hem bel çevresi metabolik risk değerlendirmesi hem de bel-bol oranı metabolik risk değerlendirmesi ilişkilidir (p<0,05). Beslenme okuryazarlığı okuduğunu anlama alt düzeyi arttıkça T2DM oluşma riski azalmaktadır (p<0,05). Besin etiketi okuma düzeyi arttıkça T2DM oluşma riski azalmaktadır (p<0,05). Beslenme okuryazarlığı düzeyi arttıkça T2DM oluşma riski azalış göstermektedir (p<0,05). Ayrıca kişilerin ev dışında yemek tüketim sıklığı ve bu tüketimlerdeki besin tercihleri arasında da ilişkiler mevcuttur. Beslenme okuryazarlığı düzeyinin arttırılması T2DM oluşma riskini azaltacağı için farkındalık oluşturacak eğitimlerin hazırlanması önemlidir. Sağlıklı toplumun oluşması için sağlık profesyonellerinin T2DM oluşmadan önce beslenme okuryazarlığına önem vermesinin etkili olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
This study investigated the effect of nutritional literacy levels on the risk of developing Type 2 Diabetes Mellitus (T2DM) in adults. The universe of the study consisted of individuals aged 20-64 years with at least a primary school education who applied to the Endocrinology Outpatient Clinic at Ankara Etlik City Hospital. Data were collected through face-to-face interviews with volunteers who provided their consent. The collected data included participants' general information, physical activity levels, dietary habits, 24-hour dietary recalls, anthropometric indicators, the Adult Nutritional Literacy Assessment Questionnaire, and the Finnish Diabetes Risk Score (FINDRISK). Of the 301 participants, 50,2% were women, and 49,8% were men, with a median age of 38 years (range: 20-63). Nearly half of the participants (45,2%) were university graduates. Among the participants, 34,6% had inadequate and 65,4% had poor nutritional literacy levels. As nutritional literacy levels increased, the proportion of dietary energy derived from carbohydrates decreased (p<0,05). Higher nutritional literacy levels were also associated with increased daily vitamin B12 intake and water consumption (p<0,05). No relationship was found between total nutritional literacy scores and glycemic index or caffeine consumption (p>0,05). Similarly, no relationship was observed between nutritional literacy levels and anthropometric indicators (p>0,05). The median FINDRISK score for all participants was 11 (range: 0-25), with women scoring higher (12) than men (10) (p<0,05). The risk of developing T2DM was determined as low in 26,9%, slight in 27,6%, moderate in 17,6%, high in 23,9%, and very high in 4,0% of participants. Lunch consumption showed a significant difference across T2DM risk levels (p<0,05). Nutrient intake through diet was not found to be associated with FINDRISK scores (p>0,05). Participants at very high risk for T2DM were overweight or obese, while no obese individuals were found among those at low risk (p<0,05). Based on waist circumference, 26,9% of participants were at risk, and 44,2% had a high metabolic risk. Regarding waist-to-height ratio, 80,4% of participants were found to be at metabolic risk. T2DM risk was significantly associated with both waist circumference-based and waist-to-height ratio-based metabolic risk assessments (p<0,05). Nutrition literacy at the reading comprehension sub-level increases, the risk of developing T2DM decreases (p<0.05). As the level of food label reading increases, the risk of developing T2DM decreases (p<0.05). As the level of nutrition literacy increases, the risk of developing T2DM demonstrates a decrease (p<0.05). Moreover, there are relationships between the frequency of eating out and food preferences during such occasions. Increasing nutrition literacy levels is crucial as it can reduce the risk of developing T2DM. Therefore, preparing educational programs to raise awareness is essential. It is thought that emphasizing nutrition literacy before the onset of T2DM by healthcare professionals will be effective in fostering a healthy society.