19. yüzyıl sonu – 20. yüzyıl başı yakutlarda sosyo-kültürel değişim bağlamında Şaman giysileri
Shamanic garments in the context of socio-culturel change among the yakuts in the late 19th and early 20th century
Yazar: MUHAMMET KASIM AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. NİLGÜN DALKESEN ; DR. ÖĞR. ÜYESİ RABİA EBRAR AKINCI
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Antropoloji = Anthropology ; Tarih = History
Dizin: Rusya = Russia ; Rusya Türkleri = Russia Turks ; Sibirya = Siberia ; Yakutistan = Yakutistan ; Şamanizm = Shamanism

Özet:
Kesin olarak bilinemeyen bir tarihte Lena bölgesine gelen Yakutların siyasi, 
ekonomik ve sosyo-kültürel hayatları, XVII. yüzyıldan itibaren Çarlık Rusya'sının 
Sibirya bölgesi üzerinde kurduğu hâkimiyet ile bazı değişikliklere uğramıştır. 
Rusya'nın bu bölge üzerindeki hâkimiyeti, XVII. yüzyıl başlarında inşa etmeye 
başladığı kale ve şehirlerle birlikte pekişmiştir. Buna ek olarak, XVIII. yüzyılda 
sistematik bir şekilde yapılan keşif seferleri ve demiryolları gibi altyapı yatırımları da 
buna katkı sağlamıştır. Sibirya bölgesinin etki altına alınması, XX. yüzyılda Sovyet 
Rusya'sı devrinde de devam etmiştir. Yakutların gündelik giysilerinde, evlilik 
adetlerinde, bayramlarında ve kullandıkları eşyalarda bu değişikliklerin yansımaları 
görülebilmektedir. Yakutların geleneksel inançları bağlamında şamanizm ön plana 
çıkmaktadır. Farklı kültürlerin etkileri, Yakut şamanizminin bazı kült ve motiflerinde 
de karşılık bulmaktadır. Bilhassa Çarlık ve Sovyet Rusya'sının Yakutlar da dâhil 
olmak üzere Sibirya'nın yerli halklarının geleneksel inançları üzerinde kurduğu 
baskı ve yasaklamalar, bu etkilerin başlıca nedenleri arasındadır. Şamanizm özelinde 
bakıldığında Çarlık Rusya'sının Ortodokslaştırma ve Sovyet Rusya'sının ateizm 
politikası Yakut şamanlarının öldürülmesine, kıyafet ve aksesuarlarının yakılarak 
imha edilmesine ve itibarlarının zedelenmesine neden olmuştur. Bütün bu baskı ve 
yasaklamalara karşın şamanizm, Yakutlar için Ruslara karşı egemenlik 
mücadelelerinin bir sembolü haline gelmiştir. Bununla birlikte bir şekilde günümüze 
kadar kalabilen ve dünyanın farklı müzelerinde muhafaza edilip sergilenen Yakut 
şaman kıyafet ve aksesuarları da bulunmaktadır. Bu kıyafetlerde, kıyafet üzerindeki 
pandantiflerde ve farklı aksesuarlarda Yakutların ekonomik ve sosyo-kültürel 
hayatlarına dair bazı yansımalar bulunmaktadır. Bu tez çalışmasında incelenen ve 
XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başı arasına tarihlenen bazı Yakut şaman 
cübbelerinde ve bu cübbelerin üzerindeki kimi unsurlarda süreklilikten söz etmek 
mümkündür. Yakut şamanlarının geleneğe ve inanca gösterdikleri bağlılığın yanı 
sıra onların toplumsal hayattaki ekonomik durumları, bu sürekliliğin nedenleri 
arasında zikredilebilir.

Abstract:
The political, economic and socio-cultural life of the Yakuts, who arrived in the Lena 
region at an indeterminate time, began to change from the 17th century with the 
establishment of Tsarist Russia's dominance over the Siberian region. Russia's control 
over the area was consolidated with the construction of fortresses and cities from the 
early 17th century. Systematic exploration expeditions and investment in 
infrastructure such as railways in the 18th century also contributed to this 
consolidation. The subjugation of the Siberian region continued during the Soviet era 
in the 20th century. Reflections of these changes can be seen in the Yakut's daily 
dress, marriage customs, festivals, and the objects they use. Among the traditional 
beliefs of the Yakuts, shamanism stands out. The influences of different cultures are 
also reflected in some of the cults and motifs of Yakut shamanism. In particular, the 
repression and prohibitions imposed by Tsarist and Soviet Russia on the traditional 
beliefs of the indigenous peoples of Siberia, including the Yakuts, are one of the main 
reasons for these influences. Specifically with regard to shamanism, the 
orthodoxisation of Tsarist Russia and the atheist policies of Soviet Russia led to the 
killing of Yakut shamans, the burning and destruction of their clothes and 
accessories, and the tarnishing of their reputations. Despite all these repressions and 
prohibitions, shamanism has become a symbol of the Yakuts' struggle for sovereignty 
against the Russians. However, there are also Yakut shaman clothes and accessories 
that have somehow survived to the present day and are preserved and exhibited in 
different museums of the world. In these clothes, pendants on the clothes and 
different accessories, there are some reflections on the economic and socio-cultural 
life of Yakuts. It is possible to speak of continuity in some Yakut shaman robes 
analysed in this thesis and dated between the end of the XIXth century and the 
beginning of the XXth century, and in some elements on these robes. Yakut shamans' 
commitment to tradition and belief, as well as their economic status in social life, are 
among the reasons for this continuity.