Doğu Sandal ve arslanlı kaya sığınakları resimlerinin arkeometrik incelemesi ve mevcut korunma durumu
Arcaheometric investigation of Doğu Sandal and arslanli rock shelters and their current conservation condition
Yazar: FATMA ŞENOL
Danışman: PROF. DR. ALİ AKIN AKYOL
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı / Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Arkeolojik miras = Archaeological heritage ; Arkeometri = Archaeometry ; Avlulu ev = Courtyard house ; Bozulma = Degradation ; Kaya resimleri = Petroglyphs ; Koruma = Conservation ; Pigmentler = Pigments

Özet:
Tez çalışması kapsamında, stilistik özelliklerinden yola çıkılarak Anadolu'da bilinen en erken örnekler olduğu düşünülen ve Mersin İli Erdemli İlçesi Doğu Sandal ve Alata Vadilerinde bulunan 6 kaya sığınağının boyalı yüzeyleri arkeometrik olarak incelenmiştir. Örneklenen 7 kayaç örnek için laboratuvar ortamında temel fiziksel testler (doygun-kuru birim hacim ağırlığı, su emme kapasitesi ve gözeneklilik) uygulanmıştır. Örneklenen 12 kayaç örneği ince kesit optik mikroskop analizi ile tanımlanmıştır. Kayaçların tuz içeriği iletkenlik analizi ile, dayanım özellikleri de temel fiziksel testlerle anlaşılması amaçlanmıştır.
 Kayaçların türünün belirlenmesi için ise ince kesitler üzerinden petrografik incelemeler yapılmış ve bu analizlerin yanı sıra kimyasal içeriklerin belirlenmesi amacıyla da SEM-EDX, RAMAN, FT-IR ve XRF analizleri gerçekleştirilmiştir. Orta Toroslar Bölgesi, Alata-Bozkır Dağ Birlikleri arasında yer alan Erdemli ve Alata Vadilerindeki sığınaklar ve yakınındaki alanlara ait inceleme çalışmasının örneklemini; kayaç, pigment, bozulma ürünü kalkerleşme, toprak ve likenler oluşturmuştur. Kaya sığınakları yakın çevresine ait 5 kayaç, 2 toprak ve 2 kalker örneği de p-XRF ile incelenmiştir. Son olarak pigmentler incelenmiştir. Kaya yüzeylerine ait 11 pigment örneği kromametrik (CIE L'a'b' yöntemi) analiz ile belgelenmiştir. Pigment örneklerinden 6'sı SEM-EDX analizi ile 5'i FT-IR analizi ile 3'ü XRF analizi ile p-XRF analizi ile 1'i de Raman analizi ile incelenmiştir. Yapılan tüm bu incelemeler ile öncelikle kaya resimlerinin üzerine yapıldığı kayaçların türü ve fiziksel özellikleri ortaya çıkartılmıştır. Ardından çevresindeki kayaç, toprak ve kalkerlerin yapısı ile kayaçların ve resimlerde kullanılan pigmentlerin sonuçları karşılaştırılmıştır. Böylece resimlerde kullanılan boyar malzemelerin kaynağının belirlenmesi hedeflenmiş ve bu durum sosyolojik açıdan da değerlendirilmiştir.

Abstract:
The painted surfaces of 6 rock shelters located in the Doğu Sandal and Alata Valleys of Erdemli District of Mersin Province, which are thought to be the earliest known examples in Anatolia, based on their stylistic features, were examined archaeometrically within the scope of the thesis,. Basic physical tests (saturated-dry unit volume weight, water absorption capacity and porosity) were applied in the laboratory environment for the 7 rock samples, and it was understood that the samples that formed a crust on the surface had lower strength data than the natural rock samples. The 12 rock samples were identified by thin-section optical microscope analysis. The salt content of the rocks was determined by conductivity analysis, and their strength properties were determined by basic physical tests. 
The type and structure of the rocks were determined by petrographic examinations on thin sections. In addition to these analyses, SEM-EDX, RAMAN, FT-IR and XRF analyzes were carried out to determine the chemical contents. The sample of the investigation study of the shelters and nearby areas in the Erdemli and Alata Valleys, located between the Alata-Bozkır Mountain Units in the Central Taurus Region; rock, pigment, degradation product calcaret, soil and lichens have formed. 5 rock, 2 soil and 2 limestone samples from the immediate surroundings of the rock shelters were also examined with p-XRF. At the end, the pigments were analysed. 11 pigment samples from rock surfaces were documented by chromametric (CIE L'a'b' method) analysis. 6 of the pigment samples were examined by SEM-EDX analysis, 5 by FT-IR analysis, 3 by XRF analysis, p-XRF analysis and 1 by Raman analysis. With the all these analyses, firstly the type and physical properties of the rocks on which the rock paintings were made were revealed.  Then, the structure of the surrounding rocks, soil and limestones and the results of the rocks and pigments used in the paintings were compared. Thus, it was aimed to determine the sources of the pigments used in the paintings and this situation was also evaluated from a sociologically.