19. yüzyılda Osmanlı hilafet kurumuna karşı muhalif düşünceler (Abdurrahman B. Ahmed Kevâkibî örneği)
Opposing ideas against ottoman caliphate seat in the 19th century (The example of Abdurrahman B. Ahmed Kevâkibî)
Yazar: AZRA LEVENT
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GEMİCİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Halifeler = Caliphs ; Halifelik = Caliphate ; Kevakibi = Kevakibi ; Muhalefet = Opposition ; Muhalefet hareketleri = Opposition movements ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history

Özet:
Hz. Peygamber'in vefatı akabinde oluşan ve onun dünyevi yetkisini yüklenen hilafet kurumu, 632 senesinde ortaya çıkışından 1924 senesinde ilgasına kadar pek çok siyasi çekişmenin sebebi olmuştur. İslam tarihi boyunca birçok devlet için gerek siyasi gerek dini sebeplerden dolayı önem arz eden bu kurum, hiç şüphesiz Osmanlı Devleti için de büyük bir önem taşımaktadır.
Özellikle 1774 yılında Kırım'ın, Rusya ile imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile kaybedilmesi sonrasında Osmanlı İmparatorluğu; halifeliğin manevi gücünü, siyasi olarak kaybettiği bir Müslüman toprak parçası üzerinde ilk defa uluslararası bir antlaşma, Küçük Kaynarca Antlaşması, aracılığıyla devam ettirmek istemiştir. 
Yine II. Abdülhamid döneminde, Rusya ile 1877-78 yıllarında gerçekleşmiş olan 93 Harbi neticesinde Balkanlar'da kaybedilen topraklar ve Hristiyan tebaa sebebiyle, Osmanlı toprakları içerisinde kalan Müslüman ve Arap tebaa yoğunluğu artmıştır. Bu durum; II. Abdülhamid'i bir politika değişikliğine götürmüş, uyguladığı İslam birliği siyaseti çerçevesinde hilafet kurumunu içerde ve dışarda bir diplomasi unsuru olarak daha fazla kullanmasına sebebiyet vermiştir.
Osmanlı Devleti'nin hilafet kurumuna oldukça önem verdiği bu dönemde; Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî'nin, hilafetin Kureyşli bir Arap tarafından temsil edilmesi gerekliliğini sesli bir şekilde dile getirmesi ve bu düşüncesini de yazdığı kitabında açıkça ifade etmesi kendi döneminde ve sonrasında ses getirmiştir. 
Giriş ve üç ana bölümden müteşekkil olan bu çalışmada, 19. yüzyılın ikinci yarısında Halep'te dünyaya gelmiş olan Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî'nin Osmanlı hilafet kurumuna karşı muhalefeti incelenmiştir. 
Birinci bölümde, Osmanlı hilafetinin tarihi süreci ve dönüm noktaları özet bir şekilde ele alınmıştır. İkinci bölümde; 19. yüzyılda Osmanlı hilafet kurumuna karşı muhalif düşünce ve faaliyetler çerçevesinde, Arapların ve İngilizlerin Osmanlı hilafetine muhalif tutum ve davranışları işlenmiştir. 
Çalışmanın ana bölümünü oluşturan üçüncü bölümde; Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî'nin biyografisi, Mısır'a göçü, buradaki sosyal çevresi ana hatlarıyla araştırılmış olup telif ettiği kitaplar çerçevesinde, siyasi görüşleri ve Osmanlı hilafet kurumuna karşı muhalif düşünceleri izah edilmeye çalışılmıştır. 
Bu çalışmalar neticesinde, bahse konu Kevâkibî yaşadığı dönem itibariyle konjonktürel olarak uygun olmamasına rağmen müesses hilafet kurumuna karşı muhalif görüşlerini ortaya koyabilme cesaretini gösterebildiği, vefatından sonra da fikirleriyle büyük bir etki oluşturduğu sonucuna varılmıştır.   
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, 19. yüzyıl, Hilafet Kurumu, Kevâkibî.

Abstract:
The title of caliphate, which was established following the passing of Prophet Muhammad and undertook his earthly authority, was a reason of many political disputes during the time from its establishment in 632 to its abolition in 1924. This title, which was prominent both for polirtical and religious reasons, was indeed also essential for the Ottoman State. 
Especially after the loss of Crimea as a result of the Treaty of Küçük Kaynarca with Russia, Ottomans wanted to maintain the moral authority of caliphate on a politically lost Muslim territory through an international treaty for the first time.
Likewise, the loss of territories due to Russo-Turkish War of 1877-78 and Christian subjects during the reign of Abdulhamid II, the population density of Muslim and Arab subjects within Ottoman territories increased. This situation led Abdulhamid II to a policy change and he used title of caliph as an element of diplomacy both domestically and internationally to a greater extent.  
In this period when Ottoman State attached great importance to the title of caliphate, it was significant for his time that Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî voiced the necessity of the title of caliph to be represented by a Quraysh Arab and openly expressed this opinion in his book. 
In this paper, which includes one abstract and three main parts, the opposition of Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî, who was born Aleppo in the second half of 19th century, to the Ottoman caliphate seat is examined. 
In the first part, the historical process of Ottoman caliphate as well as its milestones addressed briefly. In the second part, the opposing attitude and actions of Arabs and the English against Ottoman caliphate is studied in the context of dissenting opinions and activities against Ottoman caliphate seat in the 19th century. 
In the third part, which constitutes the main part of the paper, the biography of Abdurrahman b. Ahmed Kevâkibî, his immigration to Egypt and his social environment there and investigated broadly and his religious thought, political ideas as well as his dissenting opinions against Ottoman caliphate seat are tried to be explained.
As a result of this study, it has been concluded that Kevâkibî, while it was not convenient for the conjuncture of its time, showed the courage to express his opposing opinions against the established caliphate seat and had a significant effect with his ideas after his passing. 
Keywords: Ottoman State, 19th century, Caliphate, Kevâkibî.