Kültürlerarası çeviri ve mizah bağlamında Çin kültüründe Nasreddin Hoca
Nasreddin Hodja in Chinese culture within the context of intercultural translation and humor
Yazar: ALİYE ALTINKAYA DUMAN
Danışman: PROF. DR. NEZİR TEMUR
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı / Çeviri ve Kültürel Çalışmalar Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation

Özet:
Çeviri yolu ile kültürel etkileşimi sağlayan mizah, toplumların tarihleri, gelenek
görenekleri, yaşam tarzları ve din anlayışları hakkında da bilgi sunar. Türk
toplumunun mizah anlayışının geleneksel simgelerinden biri Nasreddin Hoca'dır.
Mizah kavramının evrensel bir kimliği olmakla birlikte mizah anlayışı kültürden
kültüre değişiklik gösteren temel kültürel unsurlardan biridir. Evrensel bir mizahi tip
özelliğine sahip Nasreddin Hoca bulunduğu toplumun kolektif bellek süzgecinden
geçerek mizahi bellek boyutundaki değerlerine ve dolayısıyla o toplumun kültür
tarihine ışık tutar. Toplumsal bir olgu olan mizahın, kültürlerarası etkileşimindeki
rolü büyüktür. Mizahın kendi içerisinde barındırdığı özellikleri düşünüldüğünde,
Nasreddin Hoca'nın kendi mizahi argümanlarıyla resmî ortamlardaki ciddi atmosferi
yumuşattığı, yaşanan gerilim, tatsızlık, eşitsizlik, adaletsizlik vb. durumları da halkın
lehine çevirecek şekilde düzelttiği söylenebilir. Mizah anlayışı bir tiple
sembolleştirilebilir. Toplumun âdeta gözü kulağı olan ve yeri gelince onların sözcüsü
olan birçok mahallî fıkra tipi vardır. Nasreddin Hoca ve fıkraları, hikâyeleri
geçmişten günümüze kadar farklı alanlarda pek çok çalışmaya konu olmuştur. Bu
alanlardan biri de eğitimdir. Çin'de bazı eğitim kurumlarında ve ders materyallerinde
Nasreddin Hoca hikâyeleri, kültürel unsur olarak kullanılmaktadır. Çin'de söz
konusu fıkra ve hikâyelerin dil ve üslup özellikleri ise yazıya geçirildikleri döneme
göre farklılık arz etmektedir. Ayrıca farklı dönemlerde yaşamış yazarların,
yaşadıkları dönemin kültürel ve dilsel ögeleriyle kendi söyleyiş biçimleri
harmanlanmış, bu özellikler fıkra ve hikâyelere yansımıştır. Çin matbuatından çıkan
Afanti hikâyelerinin başta Türkiye olmak üzere diğer milletlerinkinden farklılık
göstermesi de bunun bir sonucudur. Çevirinin işlevi neticesinde Çin matbuatı
ürünleri olan Afanti hikâyeleri, kültürlerarası bir değer aktarım aracı hâline gelmiştir.
Bu doğrultuda tezde Nasreddin Hoca'nın Türk dünyasında daha sonra genel olarak
dünyadaki yeri ve önemiyle birlikte Çin sahasında var olmuş, derlenmiş
hikâyelerinin çeviri ve kültürel bağlamda analizi yapılmıştır. Evrensel özellikler
taşıyan ve bu yönüyle dünyada farklı kültürler tarafından benimsenen kültür mirası
Nasreddin Hoca'nın Çin'deki hikâyeleri analiz edilmiştir. Bunun için kullanılan
Javier Franco Axiela'nın çeviri stratejileri, Yan Fu'nun Xin, Da, Ya 信达雅çeviri
kuramı ve özenle derlenmiş, uyarlanmış hikâyelerin içeriğindeki ideolojiler ve
söylem özellikleri kültürlerarası çeviri bağlamında çözümlenmiştir. Bu yönüyle
çalışma, çeviri ve kültür literatüründe önemli bir yere sahiptir.

Abstract:
Humor, which provides cultural interaction through translation, conveys information about
societies' history, traditions, lifestyles and understanding of religion. Just like Nasreddin
Hodja, one of the traditional symbols of the humorous sense of Turkish society. Although
the concept of humor has a universal identity, the sense of humor is one of the basic
cultural elements that varies from culture to culture. Nasreddin Hodja, who has the feature
of a universal humorous character, passes through the collective memory filter of his
society and sheds light on the values of humorous memory and therefore the cultural
history of that society. Humor, a social phenomenon, has a great role in intercultural
interaction. Considering the characteristics of humor, Nasreddin Hodja softens the serious
atmosphere in official environments with his humorous arguments, and explains the
tension, unpleasantness, inequality, injustice, etc. It can be said that he corrected situations
such as these in a way that turned them in favor of the public. Sense of humor can be
symbolized with a type. There are many types of local jokes that are the eyes and ears of
the society and, when necessary, their spokesperson. Nasreddin Hodja and his anecdotes
and stories have been the subject of many studies in different fields from past to present.
One of these areas is education. Nasreddin Hodja stories are used as cultural elements in
some educational institutions and course materials in China. In China, the linguistic and
stylistic features of the jokes and stories in question differ depending on the period in
which they were written. In addition, writers who lived in different periods blended their
own style of expression with the cultural and linguistic elements of the period they lived
in, and these features were reflected in their anecdotes and stories. A consequence of this is
that the Afanti stories published in Chinese press differ from those of other nations,
especially Turkey. As a result of the function of translation, Afanti stories, which are
products of Chinese printing, have become an intercultural value transfer tool. In this
respect, in the thesis, the compiled stories of Nasreddin Hodja, which existed in the
Turkish world and later in the Chinese field, along with his place and importance in the
world in general, were analyzed in translation and cultural context. The stories of
Nasreddin Hodja, a cultural heritage that has universal characteristics and has been adopted
by different cultures around the world, in China have been analyzed. For this purpose,
Javier Franco Axiela's translation strategies, Chinese translation strategies, and the
ideologies and discourse features in the carefully compiled and adapted stories were
analyzed in the context of cultural translation. In this respect, the study has an important
place in translation and cultural literature.