Xuanzang biyografisi'nde fiil yapımı
Verb formation in Xuanzang biography
Yazar: SILA NUR AKTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. HÜSEYİN YILDIZ
Ordu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Eski Çağ Dilleri ve Kültürleri = Ancient Linguistics and Cultures ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türk dili ve kültürü açısından önem arz eden dönemlerden biri de, 'Eski Uygur Türkçesi' 
dönemidir. Bu dönemde çoğunlukla dini nitelikli ve çeviri eserler bulunmaktadır. Hem içeriği, 
hem türü, hem de üslubu bakımından dönem eserlerinden ayrılan ender metinlerden biri 
Xuanzang Biyografisi adıyla bilinmektedir. Bu metin Orta Asya'nın ünlü gezginlerinden 
Xuanzang'ın VII. yüzyılda Çin'den Hindistan'a yapmış olduğu seyahati konu edinir. 
Eser, X. yüzyılda Şiŋko Şeli Tutuŋ tarafından Çinceden Eski Uygur Türkçesine çevrilmiştir. 
Dönem eserleri arasında önemli bir yere sahip olan Xuanzang Biyografisi, gerek hacmi, gerekse 
metin çalışmalarının ayrı ayrı neşredilmesinden ötürü bugüne kadar bütünüyle ele alınmamış ve 
eser üzerinde bütünlüklü çalışmalara da yer verilmemiştir. 
Bu çalışmada ilk olarak on bölümden oluşan Xuanzang Biyografisi metninin parça parça farklı 
dil ve coğrafyalarda yayımlanan neşir çalışmaları metin-çeviri-transkripsiyon ve transliterasyon 
esasında bir araya getirilerek birleştirilecek ve böylelikle eserin tam bir metni elde edilecektir. 
Elde edilen metnin gramatikal dizini hazırlanarak söz varlığı ortaya çıkarılacak ve bu söz 
varlığından hareketle metinde fiil yapımı yöntemleri incelenecektir. 
Xuanzang Biyografisi metni esasında Eski Uygur Türkçesinde fiil yapımı, iki ana grup altında ele 
alınacaktır: 1. Türeme Yoluyla Fiil Yapımı; 2. Birleştirme Yoluyla Fiil Yapımı. İlk ana grup 
altında isimden fiil ve fiilden fiil türeten ekler; ikinci ana grup altında ise bir başka kelime veya kelime grubuyla birleşik fiil oluşturan yapılar üzerinde incelemeler yapılacaktır.
Ayrıca tespit edilen kelimelerin kökenleri, kavram alanları ve semantiği üzerine elde edilen 
verilerden hareketle analiz ve değerlendirmeler yapılarak eserin fiil yapımı ve semantik yönünden 
zenginliği ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler: Eski Uygurca, Xuanzang Biyografisi, Fiil Yapımı.

Abstract:
One of the important periods in terms of Turkish language and culture is the 'Old Uighur Turkish' 
period. In this period, there are mostly religious and translation works. One of the rare texts that 
differs from the works of the period in terms of both content, genre and style is known as 
Xuanzang Biography. This text is about the journey of Xuanzang, one of the famous travellers of 
Central Asia, from China to India in the VII century. 
The work was translated from Chinese into Old Uyghur Turkish by Shiŋko Sheli Tutuŋ in the Xth 
century. Xuanzang Biography, which has an important place among the works of the period, has 
not been handled in its entirety until today due to its volume and the separate publication of textual works, and there have been no holistic studies on the work. 
In this study, first of all, the text of the Xuanzang Biography, which consists of ten chapters, will be brought together on the basis of text-translation-transcription and transliteration, and thus a complete text of the work will be obtained. The grammatical index of the text will be prepared and its vocabulary will be revealed, and based on this vocabulary, verb construction methods in the text will be analysed. 
Based on the text of Xuanzang Biography, verb construction in Old Uyghur Turkish will be 
discussed under two main groups: 1. Verb Construction by Derivation; 2. Verb Construction by 
Compounding. Under the first main group, the suffixes that derive verbs from nouns and verbs 
from verbs; under the second main group, the structures that form a compound verb with another 
word or word group will be examined.
In addition, the richness of the work in terms of verb construction and semantics will be revealed 
by making analyses and evaluations based on the data obtained on the origins, concept areas and 
semantics of the identified words.

Key Words : Old Uyghur, Xuanzang Biography, Verb Formation.