Endüstri miras alanlarının dönüşümünün kentsel bellek ve yaşam kalitesi açılarından değerlendirilmesi: Bakü Siyah Şehir örneği
Evaluating the transformation of industrial heritage sites in terms of urban memory and quality of life: The Case of Baku Black City
Yazar: LAMAN ALLAHVERDIYEVA
Danışman: PROF. DR. ÖZLEM GÜZEY KOCATAŞ
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Azerbaycan-Bakü = Azerbaijan-Baku ; Endüstri mirası = Industrial heritage ; Kentsel bellek = Urban memory ; Kentsel dönüşüm = Urban transformation ; Yaşam kalitesi = Quality of life

Özet:
19. yüzyılın sonlarından itibaren Sanayi Devrimi ile artan nüfus oranları ve değişen kentsel ihtiyaçlarkentlerin sanayi odaklı gelişimi ile birlikte, yerleşim alanlarının sanayi alanları çevresinde hızla büyümesine neden olmuştur. 1980'lerde değişen çevresel kullanımlara, ulaşım ve teknolojideki gelişimlere paralel olarak sanayi sektöründen hizmetler sektörüne geçiş ile birlikte kent içinde işlevini yitirmiş sanayi alanları ortaya çıkmış ve bunun bir sonucu olarak kentin yaşam kalitesi kaybolmaya başlamış, kentler yaşanabilir olmaktan uzaklaştırmıştır. İşlevini kaybetmiş sanayi alanlarının yeniden işlevlendirilmesi literatüre endüstriyel arkeolojisi ve endüstriyel miras
kavramlarını kazandırmıştır. Endüstriyel miras; fabrikalar, makineler, depolar, ulaşım hatları ve
altyapı, sanayi ile ilişkili sosyal aktiviteler amacıyla kullanılan eğitim ve dini yapılar gibi tüm
endüstriyel kültür kalıntılarına odaklanırken endüstriyel arkeolojisi ise; bu mirasın araştırılması,
incelenmesi ve belgelenmesi konularına odaklanmaktadır. Endüstri miras alanları kent ve toplumla
sürekli etkileşim hâlinde olduğundan dolayı kolektif ve kentsel bellek açılarından da önemli bir yer
edinmiştir. Bu nedenle endüstri miras alanlarının korunarak, kentsel bellekteki sürekliliğini ön planda tutarak ve kentte kaybolan yaşam kalitesini geri kazandırarak gelecek nesillere aktarılması yönünde yapılan yeniden işlevlendirilme projeleri önem kazanmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında endüstri miras alanlarının yeniden işlevlendirilmesine ilişkin literatür araştırmasına yer verildikten sonra örneklem alan olarak seçilen Beyaz Şehir bölgesinin kentsel bellek ve kentsel yaşam kalitesi bağlamında kişisel gözlem ve alan kullanıcılarına yönelik yapılan ankette kullanılan betimsel analiz yöntemleriyle değerlendirilmesi yapılmıştır. Saha çalışması sonuçlarına göre Beyaz Şehir alanının kentsel dönüşüm sürecine girmesi ile beraber Bakü ve çevresindeki kentsel yaşam kalitesinin arttığı fakat aynı zamanda alanın kentsel bellekteki sürekliliği zedelenerek sanayi alanından karma yaşam alanına dönüştüğü görülmektedir. Ulaşılan bu bilgiler sonucunda, projenin kullanıcılar tarafından Bakü'de kentsel yaşam kalitesi yaratarak mekânsal, sosyal ve ekonomik açılardan başarılı bir dönüşüm örneği olarak algılandığı saptansa da, alanın kentsel bellekteki yerinin korunmasında büyük eksiklikleri olduğu kanaatine varılmıştır.

Abstract:
Since the end of the 19th century, with the Industrial Revolution, increasing population rates and
changing urban needs, along with the industrial-oriented development of cities caused the rapid growth of residential areas around industrial areas. In the 1980s, in parallel with the changing
environmental uses, developments in transportation and technology, the transition from the industry
sector to the services sector has revealed industrial areas that have lost their function in the city have emerged and as a result of this, the quality of life of the city has begun to disappear and cities have become far from being livable. Re-functioning of industrial areas that have lost their function has brought the concepts of industrial archeology and industrial heritage to the literature. Industrial heritage includes all industrial cultural remains such as factories, machinery, warehouses, transportation lines and infrastructure, educational and religious buildings used for industry-related social activities, while industrial archeology focuses on the research, examination and documentation of this heritage. Since industrial heritage sites are in constant interaction with the city and society, they have also gained an important place in terms of collective and urban memory. For this reason, re-functioning projects that are carried out in order to preserve the industrial heritage sites prioritize their continuity in urban memory, and restore the lost quality of life in the city to future generations gain importance. Within the scope of this thesis, after the literature research on re-functioning of industrial heritage areas was included, the White City Region, which was chosen as the sample area, was evaluated in the context of urban memory and urban life quality, with personal observations and descriptive analysis methods used in the survey made for the users of the area. According to the results of the field study, it is seen that the quality of urban life in and around Baku has increased with the entry of the White City area into the urban transformation process, but at the same time, it is seen that the continuity of the area in the urban memory is damaged and it turns into a mixed living area from an industrial area. As a result, although it was determined that the project was perceived by the users as an example of a successful transformation in terms of spatial, economic and social aspects by creating urban life quality in Baku, it was concluded that the project area has great deficiencies in preserving its place in the urban memory.