Fahreddîn er-Râzî'nin tenzih anlayışı ve haberî sıfatlara yaklaşımı
Fahr al-Dīn al-Rāzī's understanding of tanzih and approach to khabarī attributes
Yazar: MUHAMMET ÇİFTCİ
Danışman: PROF. DR. MURAT SERDAR
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Allah`ın sıfatları = Attributes of God ; Benzetme = Converge ; Din dili = Religious language ; Haberi sıfatlar = News attributes ; Konuşma = Speech ; Razi = Razi ; Tanrı = God ; Temsil = Representation ; Tenzih = Tanzih ; İslamiyet = Islam

Özet:
"Din dili" ya da başka bir deyişle "teolojik dil", Kelam ve Felsefe'nin en önemli meseleleri arasında yer almaktadır. Bu problemin bir yönü, Tanrı'nın hakikatinin/zatının insan tarafından bilinemez olduğu ile ilgilidir. Bu konunun diğer boyutu ise insanın -Tanrı'yı bilme arzusunun neticesi olarak- O'nun hakkında konuşmasının mümkün olup olmadığı ile ilgilidir.
"Fahreddin er-Râzî'nin tenzih anlayışı" isimli konuyu çalışmamızın birincil amacı, Kelam ilmi açısından oldukça önemli bir ismin tenzih gibi mühim bir meselede düşüncesinin ne olduğunu ortaya koymaktır. Özelde Râzî genelde ise Müslüman düşünürlerin "Tanrı hakkında konuşma" hususunda ne tür izahlar getirdiklerinin tespiti ve tarihte yapılan bu yorumların günümüz açısından değeri izahtan varestedir. Bu bağlamda tezimizde Râzî'nin eserlerinden hareketle, kendisinin düşünce dünyasını, meseleleri ele alış biçimini ve düşünce geleneğimizde yarattığı etkiyi ortaya koymaya çalıştık. 
Çalışmamızda bazı yerlerde analitik bazı yerlerde ise deskriptif yöntemi esas aldık. Düşünce geleneğimizin ne denli dinamik bir yapıya sahip olduğu, büyük mütefekkirlerin belirli bir "tanıma" sıkıştırılamayacağı, İslam düşüncesinin "süreklilik ve bütünlük" üzerinden okunmasının gerekli olduğu gibi meseleler, tezimizin sonuçlarından sadece birkaçıdır. Ayrıca, araştırmamız boyunca din dili meselesinde öne sürülen tenzihî, teşbihî veya temsilî dil anlayışlarının imkân ve zaaflarının neler olduğunu tespit etmeye çalıştık. Bu hususları irdelerken, teşbihe düşmeksizin tenzihin mümkün olup olmadığı sorusuna da cevap bulmaya gayret ettik.
Anahtar Kelimeler: Tenzih, Teşbih, Temsil, Tanrı Hakkında Konuşmak, Fahreddin Râzî.

Abstract:
The problem of "religious language" or, in other words, "theological language" is among the most important issues of Kalam and Philosophy. One aspect of this issue has to do with the fact that the essence of God is unknowable to man. The other dimension of this problem concerns whether it is possible for man to talk about God as a result of his desire to know God.
The primary purpose of our study of the subject named "Fahreddin er-Râzî's understanding of tanzih" is to reveal the thoughts of a remarkable scholar in terms of the science of Kalam on an important issue such as tanzih. The determination of what kind of interpretations made by Râzî in particular and Muslim thinkers in general offer about "talking about God" and the value of these historical interpretations for today's academy is clear. In this context, in our thesis, we tried to reveal his world of thought, the way he handled the issues and the effect he had on our tradition of thought, based on Râzî's works.
In our study, we followed the analytical method in some sections and the descriptive method in others. A few of the results of our thesis are how dynamic our tradition of thought is, that great thinkers should not be squeezed into a certain "recognition", and Islamic thought should be read through "continuity and integrity". Also, throughout our research, we tried to determine what the possibilities and weaknesses of the tanzihî, tashbîhî or analogical language understandings put forward in the issue of religious language are. In this context, we also tried to find an answer to the question of whether "tanzih" (transcendence) is possible without "tashbîh" (anthropomorphism).
Keywords: Apophatic, Anthropomorphism (tashbîh), Analogy, Talking About God, Fakhr al-Din al-Râzî.