Anastasis sahnelerinin Doğu ve Batı mitolojisindeki kökenleri: Meteora, Athos Dağı, Selanik çevresi Bizans Kiliseleri örnekleri
The origins of the anastasis scenes in Eastern and Western mythologies: Meteora, Mount Athos and Thessaloniki Byzantine Churches
Yazar: ŞEVVAL YAPRAK
Danışman: DOÇ. DR. ESRA GÜZEL ERDOĞAN ULUHAN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eskiçağ Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışmada, Kanonik İncillerde yer almayan İsa'nın çarmıha gerilmesi ardından dirilerek yer altına inişini anlatan Anastasis (Diriliş) sahnesinde mitolojik unsurların etkileri incelenmiştir. Özellikle Yunanistan Athos, Meteora, Selanik ve çevresinde günümüze kalan yapıların içerisinde yer alan sahnelerin hangi teknikle yapıldığı, mitolojik öykülerden ve karakterlerden yansımalara sahip olup olmadığına dikkat edilmiştir. 
Anastasis sahnesi kurtuluşu vaat eden bir sahnedir. Bu vaadin çağrışımlarını yapan en erken kaynaklar ise Kutsal Kitaplar ve daha gerçek dışı bir dünyanın yansıması olan mitolojik öykülerdir. Hristiyanlığın Bizans İmparatorluğu'nun resmi dini olarak kabul edilmesi ve ardından hem ayinlerin hem ibadetlerin ortak esasa ulaşmasını sağlayan ekümenik konsillerin inanç temelleri zaman içerisinde oturmuştur. Hristiyanlığın yayılması ve İsa'nın öğretilerinin toplumun her bireyine doğru ve anlaşılır bir şekilde paylaşılmasında resimlerin, ikonların yeri son derece önemli olmuştur. Zamanla İsa'nın yaşamı ve mucizeleri fresko ve mozaik teknikleriyle kiliselerin ayrılmaz bir parçası haline gelmeye başlamıştır. İsa'nın bir kurtarıcı olduğu, kıyamet günü İsa'nın yolundan ilerleyenlerin günahlarından arınacağı öğretisini anlatan Anastasis kompozisyonu ise zaman içerisinde kiliselerde resmedilen bir betimleme olmaya başlamıştır.
Çalışma içerisinde toplamda 13 yapı belirlenmiştir ve sahne analizleri yapılmıştır. Yapıların 6'sı Athos Dağında, 3'ü Meteora'da ve diğer 4 yapı ise Selanik ve çevresinde yer almaktadır. Yapılarda yer alan sahnenin incelemesi yapılırken dini ve mitolojik temellerine inilmiştir. Bizans İmparatorluğu'nun özellikle sanatsal açıdan değişim sürecinin Anastasis sahnesine yansımalarına yönelinmiş, Hristiyanlık öncesi kaynaklarla bağlantıları kurulmuş; benzerlik ve farklılıklarına yer verilmiştir.

Abstract:
In this thesis, the Anastasis (Resurrection) scene, depicting Jesus' resurrection and descent to the underworld after his crucifixion, was examined. Particular attention has been paid to the technique used in the scenes, and whether they have reflections from mythological stories and characters, in the churches of Greece, Athos, Meteora, Thessaloniki.
The scene of Anastasis is a scene that promises salvation. The earliest sources that evoke this promise are the Holy Books and mythological stories that reflect a more unreal world. Acceptance of Christianity as the official religion of the Byzantine Empire and the belief foundations of the ecumenical councils, which enabled both rites and worship to reach a common basis, were established over time. The place of pictures and icons has been extremely important in the spread of Christianity and the sharing of the teachings of Jesus to every individual of the society in a correct and understandable way. Over time, the life and miracles of Jesus began to become an integral part of churches with fresco and mosaic techniques. The Anastasis composition, which tells the doctrine that Jesus is a savior and that those who follow Jesus' path on the Day of Judgment will be cleansed from their sins, have become a depiction painted in churches in time.
In the thesis, a total of 13 buildings were determined and scene analyzes were made. 6 of the structures are located in Mount Athos, 3 of the structures are located in Meteora and other 4 structures in Thessaloniki and it's surrondings. While studying the scenes in the structures, their religious and mythological foundations were examined. The reflections of the Byzantine Empire's artistic change process on the Anastasis scene were directed, their similarities and differences were included, and its connections with pre-Christian sources were established.