Doğu kayını (Fagus orintalis lisky.) tohumlarının fizyolojisi üzerine araştırmalar
The researches on the physiology of oriental beech (Fagus orintalis lisky.) seeds
Yazar: MUSTAFA YILMAZ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN DİRİK
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Ormancılık ve Orman Mühendisliği = Forestry and Forest Engineering

Özet:
Doğu kayını Türkiye'deki en önemli ağaç türlerinden biridir. Bu çalışmada Doğu kayınıtohumlarının fizyolojik ve morfolojik özellikleri yedi ana başlık altında araştırılmıştır.Doğu kayınının Türkiye'deki yaklaşık yayılışını temsil eden 14 farklı orijinden gelentohumların morfolojik özellikleri belirlenmiştir. Bu kapsamda tohumların uzunluğu,genişliği, kalınlığı, ağırlığı ve embriyo/tohum oranı ölçülmüştür. Orijinler morfolojiközellikler bakımından büyük farklılıklar göstermiştir. Orijinlerin genel ortalama 1000-taneağırlığı 307,30 (252,43-364,71) gr bulunmuştur.Doğu kayını tohumlarının Eylül ayının son haftasından itibaren morfolojik ve fizyolojikolgunluğa ulaştığı belirlenmiştir. Erken toplanan tohumlarda çimlenme yüzdesi veembriyo/tohum oranı düşüktür. Toplama geciktikçe katlama süresi kısalmıştır.Kayın tohumları için optimum çimlenme sıcaklığı 15 ºC olarak bulunmuştur. Tazetohumlarda tetrazolium testi iyi sonuç vermektedir. Stres testinde geldikleri biyoklimatikyöreye uygun olarak orijinler arasında anlamlı farklılıklar ortaya çıkmıştır.Doğu kayını tohumlarının katlanmasında nem denetimli çıplak katlama yöntemi (NDÇK)oldukça etkin bir yöntemdir. En uygun NDÇK olarak % 30-33 katlama nemi ve X+3 ileX+6 hafta arası bir katlama süresi bulunmuştur. 20 ºC ve üzeri sıcaklıklar Doğu kayınıtohumlarında sekonder dormansiye yol açmaktadır. Doğu kayını tohumlarında fizyolojikdormansi bulunmakta olup, tohum kabuğunun dormansideki rolü oldukça sınırlıdır.Doğu kayını tohumları dormansili ve dormansisiz olarak saklanabilmektedir. Saklamanemi % 7-10 arasında önerilebilir. Dormansisiz tohumların saklanmasında kurumayaduyarlılıktan dolayı % 8'in altına inilmemesi gerekir. Saklama sıcaklığı olarak eksisıcaklıkların (-5/-15 ºC) kullanılması gerekmektedir.Hızlandırılmış yaşlandırma testinde 25 ºC'de 7 gün bekletme işlemi tohumların gücü vesaklanabilirliği hakkında ipuçları vermektedir.Doğu kayını tohumlarında ortalama % 48,69 yağ, % 29,04 protein, % 3,16 nişasta ve %4,10 kül bulunmuştur. Tohumun kimyasal yapısı bakımından orijinler arasında bazıfarklılıklar göze çarpmaktadır.

Abstract:
Oriental beech is one of the most important tree species in Turkey. In this study, thepysiological and morphological characteristics of oriental beechnuts are investigated inseven main topics.Morphological characteristics of oriental beechnuts coming from 14 different originswhich represents approximate distribution of the species in Turkey are investigated. Inthis context, length, wideness, thickness and weight of beechnut and embryo/seed ratioare measured. Origins varied greatly in terms of morphological parameters. Generalaverage 1000-seed weight was 307,30 (252,43-364,71) gr.Oriental beechnuts mature phyciologically and morphologically from the end ofSeptember. Germination percentages and embryo/seed ratio was lower in the earliercollected seeds. The stratification duration shortened as the collection time delayed.15 ºC was found optimum germination temperature for non-dormant oriental beechnut.Tetrazolium test gives reliable results in fresh seeds. In stress test, origins acteddifferently according to their bioclimatic regions.The method of naked stratification at controlled hydration is very effective in breakingdormancy of oriental beechnuts. The study showed that optimum moisture contentduring stratification and stratification duration are about 30-33 % and between X+3and X+6 weeks respectively. The temperature above 20 ºC caused seconder dormancy inoriental beechnuts. The class of dormancy in oriental beechnut is physiologicaldormancy, pericarp has very limited effect on dormancy.The study showed that oriental beechnut can be stored in dormant and non-dormantcondition. The moisture content during the storage should be between 7 % and 10 %. Innon-dormant beechnuts, it shouldn?t be lower than 8 % due to more sensitivity todesiccation. Negative storage temperature (-5/-15 ºC) is recommended.Accelerated aging test (7 days at 25 ºC) gives clues about the storability and vigour oforiental beechnut.In oriental beechnut, average oil, protein, starch and ash were found 48,69 % 29,04 %,3,16 %, 4,10 % respectively. Some differences between origins are appeared in terms ofchemical composition.