Türk oyunyazarlığında doğum-ölüm dı̇kotomı̇sı̇
Birth-death dicotomy in Turkish playwriting
Yazar: MAVİSU KAHYA
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM BELKIS
Dokuz Eylül Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sahne Sanatları Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts ; Sanat Tarihi = Art History ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk mitolojisi = Turkish mythology ; Türk tiyatrosu = Turkish theatre

Özet:
Doğum-ölüm dikotomisi farklı tarihsel dönemlerde ve çeşitli coğrafyalarda mitolojik anlatılarda ve ritüellerde ortaklıklar yaratmış, dram sanatının ortaya çıkışında etkili olmuştur. Mitoloji ve ritüeller aracılığıyla drama kaynaklık eden dikotomi kavramı çatışmanın temelinde yer alan en önemli unsurdur. Doğum-ölüm dikotomisinin oyun yazarlığına etkisi hem sahnede işlenen temalarda kendini gösterir hem de işlevsel bir öneme sahiptir. Batı dramatik tiyatro metinlerinde olduğu gibi Türk tiyatro metinlerinde de bu zengin ve ilkel köklerin izlerini sürmek mümkündür.
Bu araştırmada1840'lardan 2000'li yıllara kadar yazılmış Türk tiyatro oyunlarında doğum-ölüm dikotomisinin oluşturduğu kültürel arka plan ortaya konulmuştur. Yaratılış söylenceleri, bahar bayramı ve kutsal evlenme törenleri, yeniden doğuş veya diriliş düşüncesi ritüelistik yansımaların üç ana unsuru olarak ele alınmış, doğum-ölüm dikotomisiyle ve birbiriyle ilişkileri açıklanmıştır. Oyunlarda dikotominin işlevleri araştırılmış, içerik ve biçimdeki yansımalar irdelenmiştir. Biçimsel işlevler açısından aksiyonu kuran, oyunsuluk yaratan ve karşıtlık ortaya çıkaran yapıların inşasında kullanılması olarak üç kategoriye ulaşılmıştır.
Bu çalışmada Türk tiyatrosunun kültürel birikimini bugüne taşıyan, evrensel temalara paralel yeni ufuklar açan ve kendine özgü evrenler kuran oyunlar doğum-ölüm dikotomisi çerçevesinde bütünsel olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla 1843-2005 yılları arasında yazılmış oyunlar taranmış, kriterlere uygun 180 oyun içinden 23 oyun öne çıkmış ve bunların 15'i dramatik çözümlemeyle incelemeye dahil edilmiştir. Toplumsal kimliğin okunmasında, yeni metinlerin ortaya çıkmasında ve oyun yazarlığımızın yorumlanmasında faydalı bir değerlendirmeye ulaşılması hedeflenmiştir.

Abstract:
In various geographies and different historical periods, the dichotomy of birth and death has created similarities and associations through mythological narratives and rituals; and has been influential for the emergence of the art of drama. As the source of drama, the concept of dichotomy carries myths and rituals to its artistic core and becomes the most powerful element while creating a base for conflicts. Traces of these rich and archaic roots and origins could be found within western dramatic texts and Turkish theatre plays. The dichotomy of birth and death influences Turkish playwriting on two levels; it is in the themes handled on the stage and it becomes significantly functional. 
This research thesis focuses on the cultural background created by the birth-death dichotomy in Turkish theater plays written between the 1840s and the 2000s. The myths of cosmology, spring festivals and sacred marriage ceremonies, and the thought of rebirth or resurrection are considered as the three main components of ritualistic reflections. This paper covers the relation between the three, and their connection to the birth and death dichotomy. The different functions of dichotomy in the stage plays are categorized related to content and form. The form related functions are revealed under three categories. The birth-death dichotomy is used for building the action, creating the fictional sense, and inventing the conflict in the plays. 
This research tries to evaluate the plays that carry the cultural heritage of Turkish theatre to contemporary times while creating unique universes and opening new horizons parallel to universal themes, as a complete asset within the outline of birth and death dichotomy. While revealing the aspects related to the origins, a contemporary perspective is embraced; and the example texts have shown that there is a structure combining traces of various beliefs and the cultural heritage. Focusing on plays written between 1843- 2005, 23 plays stood out among 180 that met the criteria, and 15 of them were analysed with a dramatic approach. This research aims to reach an outcome that is useful reading in the identity of the society, creating new plays, and interpreting Turkish playwriting.