Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan ergenlerde kronotip, uyku ve mizaç ilişkisinin araştırılması
Exploring the relationship between chronotype, sleep and temperament in adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder
Yazar: İREM CİHANYURDU ERDEM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİYE TUĞBA BAHADIR
Marmara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry
Dizin: Dikkat eksikliği ve aşırı hareketlilik bozukluğu = Attention deficit and hyperactivity disorder ; Ergenler = Adolescents ; Karakter = Character ; Kronotip = Chronotype ; Mizaç = Temperament ; Uyku = Sleep

Özet:
Amaç: Çalışmamızın amacı, 11-17 yaş aralığındaki Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanılı ergenlerde uyku sorunları, kronotip ve mizaç özelliklerini, aynı yaş grubundaki sağlıklı ergenlerle karşılaştırmak ve DEHB tanılı ergenlerde uyku, kronotip ve mizaç arasındaki ilişkiyi araştırmaktır.
Gereç ve Yöntem: Marmara Üniversitesi Pendik Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Polikliniği'nde ilk kez DEHB tanısı almış veya DEHB tanısı olup en az son 3 aydır ilaç tedavisi almayan 11-17 yaş aralığındaki 102 ergen, sağlıklı 11-17 yaş aralığındaki 101 ergenle karşılaştırılmıştır. Olgular Okul Çağı Çocukları için Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi- Şimdi ve Yaşam Boyu Versiyonu-Türkçe Uyarlaması ve WISC-R iki alt testi ile değerlendirilmiştir. Ergenlerden Çocuk Mizaç ve Karakter Envanteri-Revize formunu (MKE), Çocuklar İçin Depresyon Ölçeği'ni (ÇDÖ), ebeveynlerinden Conner's Anababa Derecelendirme Ölçeği'ni (CADÖ), SNAP-IV DEHB belirti değerlendirme anketini, Güçler ve Güçlükler Anketi'ni, Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği'ni (ÇUBÖ), Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi'ni (ÇDKA) doldurmaları istenmiştir.
Bulgular: DEHB'li ergenlerde uyku bozukluğu ve geç kronotip kontrol grubuna kıyasla anlamlı düzeyde daha fazla saptanmıştır. DEHB grubunun %63.7'sinde geç kronotip gözlenmiş ve ÇUBÖ ölçeğine göre DEHB'lilerde en sık görülen uyku sorunu aşırı uykululuk (somnolans) bozuklukları olarak saptanmıştır. DEHB'li ergenler daha yüksek yenilik arayışı ve zarardan kaçınma puanına sahipken, kontrol grubunun DEHB grubuna kıyasla daha yüksek sebat etme ve kendini yönetme puanına sahip oldukları bulunmuştur. DEHB grubunda ÇDKA puanları ile; uykuyu başlatma sürdürme sorunları, aşırı uykululuk bozuklukları, ÇUBÖ toplam puanı arasında pozitif ilişki, ÇDKA puanları ile ortalama uyku süresi arasında negatif ilişki saptanmıştır. DEHB grubunda, ÇDKA puanı ile kendini yönetme ve ödül bağımlılığı arasında anlamlı negatif ilişki bulunmuştur. Geç kronotip olanlar diğer kronotiplere kıyasla daha yüksek ÇUBÖ toplam puanı sergilemiştir. Yenilik arayışı ile uykuyu başlatma sürdürme bozuklukları, uyku-uyanıklık geçiş bozuklukları puanları arasında anlamlı pozitif ilişki; kendini yönetme ve sebat etme ile ÇUBÖ toplam puanı arasında anlamlı negatif ilişki saptanmıştır. DEHB grubunda yenilik arayışı mizaç özelliğinin geç kronotip olanlarda en fazla olduğu bulunmuştur. Lojistik regresyon analizinde yenilik arayışının geç kronotip üzerinde pozitif ve anlamlı etkisi olduğu, lineer regresyon analizinde yenilik arayışı ve ÇDKA puanının ÇUBÖ toplam puanı üzerinde pozitif ve anlamlı etkisi olduğu saptanmıştır. 
Sonuç: DEHB tanılı ergenlerde; uyku bozuklukları ve geç kronotip kontrol grubuna göre daha sık, yenilik arayışı ve zarardan kaçınma daha yüksek, kendini yönetme ve sebat etme daha düşük bulundu. DEHB'li ergenlerde mizaç, uyku bozuklukları ve geç kronotip arasında anlamlı ilişkiler saptandı.
ANAHTAR KELİMELER: DEHB, uyku, kronotip, mizaç, karakter

Abstract:
Aim: The aim of our study was to compare sleep problems, chronotype, and temperament traits of adolescents diagnosed with Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) aged between 11-17 years with healthy adolescents within the same age group, and to investigate the relationship between sleep, chronotype, and temperament in adolescents diagnosed with ADHD.
Materials and Methods: A total of 102 adolescents aged between 11-17 years who were newly diagnosed with ADHD or had not received medication for at least in the last 3 months, were compared with 101 healthy adolescents. The cases were assessed using Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia and two subtests of WISC-R. Adolescents were asked to complete the Junior Temperament and Character Inventory-Revised (J-TCI-R), the Children's Depression Inventory (CDI), while their parents completed Conner's Parent Rating Scale (CPRS), SNAP-IV Parent Rating Scale, Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ), Sleep Disturbance Scale for Children (SDSC) and Children's Chronotype Questionnaire (CCQ).
Results: Sleep disorders and late chronotype were significantly higher in adolescents with ADHD compared to the control group. In the ADHD group, 63.7% showed late chronotype and the most common sleep problem in ADHD patients was disorders of excessive somnolance. While adolescents with ADHD had higher novelty seeking and harm avoidance scores, the control group had higher persistance and self-directedness scores compared to the ADHD group. In the ADHD group, a positive correlation was found between the CCQ scores and disorders of initiating and maintaining sleep scores, disorders of excessive somnolence scores, and total SDSC scores. A negative correlation was found between the CCQ scores and average sleep duration. In the ADHD group, a negative correlation was found between the CCQ scores and self-directedness, and reward dependence. Those with late chronotypes exhibited higher scores on the SDSC compared to other chronotypes. A significant positive correlation was found between novelty seeking and disorders of initiating and maintaining sleep scores and sleep-wake transition disorders scores, and a significant negative correlation was found between self-directedness and persistance and the SDSC total scores. In the ADHD group, novelty seeking temperament trait was found to be the highest in the late chronotype group. In the logistic regression analysis, novelty seeking had a positive and significant effect on late chronotype, and in the linear regression analysis, novelty seeking and the total score of the CCQ had a positive and significant effect on the SDSC total scores.
Conclusion: Adolescents diagnosed with ADHD demonstrated higher sleep disorders and late chronotype, higher novelty seeking and harm avoidance, and lower self-directedness and persistence compared to the control group. Significant relationships were found between temperament, sleep disorders, and late chronotype among adolescents with ADHD.
KEYWORDS: ADHD, sleep, chronotype, temperament, character