Türkiye Türkçesi adlık zarfsı ulamı: +Dİr, + iken ~ +(y)ken, +CEsİnE, + ise ~ +(y)sE
Nominal adverbial category in Turkish: +Dİr, + iken ~ +(y)ken, +CEsİnE, + ise ~ +(y)sE
Yazar: CENGİZ AKPINAR
Danışman: PROF. DR. ÖZLEM DENİZ YILMAZ
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi-ad durum ekleri = Grammar-case endings ; Dil bilgisi-zarf = Grammar-adverb ; Türkiye Türkçesi = Türkiye Turkish ; Türkçe = Turkish

Özet:
Bu çalışmada, Günlerdir uyumuyorum gibi bir anlatımdaki +Dİr biçim birimi ile "ulaç eki", "şart eki", "karşılaştırma bildiren yapım eki" vb. terim ve kavramlarla anılan, sırasıyla, + iken ⁓ +(y)ken, + ise ⁓ +(y)sE ve +CEsİnE biçim birimleri incelenmektedir. Günlerdir uyumuyorum türü bir anlatımda, literatürde genellikle "bildirme eki" olarak yorumlanan +Dİr'in farklı bir işlev yerine getirdiği görüşünün aksine, eş zamanlı inceleme yöntemi açısından ondan tamamen bağımsız, eş yazımlı ve eş sesletimli bir +Dİr'in var olduğu benimsenerek +Dİr, + iken ⁓ +(y)ken, + ise ⁓ +(y)sE ve +CEsİnE biçim birimlerinin akraba anlamlar iletmeleri ve aynı/bir işlevi yerine getirmeleri dolayısıyla adlık çekiminde ortak bir ulam etrafında birleştikleri tezi ileri sürülmektedir.
Yukarıda anılan biçim birimlerinden kurulu ve tarafımızca adlık ikincil temsil etme ulamının alt ulamı olarak yorumlanan ulam, adlık zarfsı ulamıdır. Bu ulamda adlık zaman, adlık şart ve adlık karşılaştırma/kıyaslama belirtecini iletmede ihtisaslaşmış dört biçim bilimsel araç bulunur.
Adlık zaman belirtecini iletmeye yetkili iki biçim bilimsel araç +Dİr ve + iken ⁓ +(y)ken biçim birimidir. +Dİr biçim birimi, belirteçleştirilmiş (tamlayan) adlık tasarımı ile tamlanan tasarımın aynı/bir süreçte gerçekleştiğini; + iken ⁓ +(y)ken biçim birimi tamlanan tasarım ile belirteçleştirilmiş adlık tasarımının, zaman bölümünün sınırları arasında denk düşme veya denk sürme, aykırı düşme-bağdaşmama veya yerini verme gibi bir dizi zamansal ilişki içinde olduğunu bildirir.
Adlık karşılaştırma/kıyaslama belirtecini iletmeye yetkili +CEsİnE ve türevi + imişçesine ⁓ +(y)mİşçEsİnE biçim birimi, kıyasa tabi tutulan unsurun, kıyaslama objesiyle farazi olarak kıyaslandığını bildirir. +CEsİnE ve türevi + imişçesine ⁓ +(y)mİşçEsİnE ulanmış adlık, kıyaslama objesidir.
Adlık şart belirtecini iletmeye yetkili + ise ⁓ +(y)sE biçim birimi tamlanan tasarımın gerçek (hakiki) ya da varsayımsal (farazi) şartı olan belirteçleştirilmiş adlık anlamını iletir. Şart anlamı ise kip anlamlarından değil, belirteç anlamlarından biridir.

Abstract:
This study respectively examines +Dİr morpheme in an utterance such as Günlerdir uyumuyorum and + iken ⁓ +(y)ken, + ise ⁓ +(y)sE, +CEsİnE morphemes which are referred by the terms and concepts such as gerundial affix, conditional affix, comparative derivational affix. Contrary to the view that +Dİr morpheme (regarded as an indicative affix in literature) has a different function in an utterance such as Günlerdir uyumuyorum, this study argues that there is a completely different homographe and homophone +Dİr from the perspective of synchronic research method, and +Dİr, + iken ⁓ +(y)ken, + ise ⁓ +(y)sE, +CEsİnE morphemes should be treated as a single nominal inflection category because they carry related meanings and perform the same/single function.
This category is the nominal adverbial category; it consists of the aforementioned morphemes, and this study regards it as the sub-category of nominal secondary representation category. This category includes four morphemes. These are specialized in transferring the nominal time, nominal condition and nominal comparison circumstance.
The two morphemes authorized to transmit the nominal time circumstance are +Dİr and + iken ⁓ +(y)ken morpheme. +Dİr morpheme signifies that the circumstancialized (determinant) nominal concept and the determinated concept are performed in the same amount of time. + iken, ⁓ +(y)ken, it signifies that the circumstancialized (determinant) nominal concept and the determinated concept are in a series of temporal relationships such as coinciding or riding together between the boundaries of the time division, inconsistency or transfer the position to another concept.
+CEsİnE morpeme and its analogous + imişçesine ⁓ +(y)mİşçEsİnE are authorized to the nominal comparison circumstance. Both forms signify that the compared element is hypothetically put in comparison with the comparing object. The nominal to which these morphemes are added corresponds to the comparison object.
+ ise ⁓ +(y)sE morpheme authorized to transmit the nominal condition circumstance. + ise ⁓ +(y)sE can be inflected with personal forms, and signifies a circumstancialized concept sense that is determinated concept hypothetical condition of utterance. And conditional meaning is rather a circumstance meaning than a mood meaning.