Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi koruma önerisi
Proposal conservation of the Church of the Diyarbakir Virgin Mary
Yazar: SULTAN SAYLIK
Danışman: PROF. DR. NESLİHAN DALKILIÇ
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon ve Koruma Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Bizans kiliseleri = Byzantine churchs ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Tarihi koruma = Historic preservation

Özet:
Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi, erken Bizans dönemi yapısı olduğundan oldukça önemli bir yere sahiptir. Erken Bizans dönemi plan tipi olan tetrakonch planlı kiliseler grubundadır. İlk yapıldığı dönemde tetrakonch plan tipinde olan kilisenin, günümüze ancak apsis bölümü ulaşmıştır. Kilisenin ayakta kalan tek bölümü olan apsis bölümü; geçirdiği eklemeler, yenilemeler ve onarımlarla şimdiki ana kiliseye dönüştürülmüştür. İbadete ve ziyarete açık olması ve yapının aktif şekilde kullanılıyor olması sürdürülebilirliği açısından oldukça önemlidir. Diyarbakır'ın önemli kültürel miraslarından biri olan kilise, yerli ve yabancı turistlerin özellikle ziyaret ettiği mekanlardan biridir. Bugüne kadar kapsamlı bir restorasyon projesi hazırlanmamış olan Diyarbakır Meryem Ana Kilisesi'nin, detaylı çizimlerle belgelenmesini sağlamak, tarihi araştırmalar yaparak özgün niteliklerini belirlemek, geçirdiği değişimleri ve koruma sorunlarını tespit etmek, özgün dokusunun korunması için restorasyon önerisi geliştirerek gelecek nesillere aktarımını ve sürekliliğini sağlamak bu çalışmanın temel amacıdır. Bu çalışmanın, toplumsal bir katkı sağlayarak bundan sonra yapılacak rölöve, restitüsyon, restorasyon projeleri ve uygulamaları için öncülük etmesi hedeflenmiştir. Tezin ilk bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı ve yöntemi; ikinci bölümde Diyarbakır'da erken Bizans döneminde yer alan kiliseler anlatılmış, bu dönemde yapılan kiliselerin özellikleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde Meryem Ana Kilisesi'nin günümüzdeki yerleşim durumu ile mimari özellikleri detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Yapının mevcut durumunu gösteren "Rölöve" çizimleri yapılmış ve kilisenin yapım tekniği ve malzeme bilgisi verilerek "Malzeme Analizi", yapıda meydana gelen hasarlar detaylı bir şekilde anlatılarak "Hasar Analizi" hazırlanmıştır. Tezin dördüncü bölümünde erken Bizans dönemindeki benzer kiliseler detaylandırılmıştır. Yapının restitüsyon metodolojisi ve restitüsyon kaynakları anlatılmıştır. Yapıdan gelen izler, yazılı ve görsel kaynaklar incelenerek restitüsyon araştırmaları yapılmıştır. Restitüsyon kapsamında Meryem Ana Kilisesi ile benzer kiliseler de araştırılmış, plan tipi açısından karşılaştırma yapılmış ve kapsamlı sanat tarihi araştırması ışığında "Restitüsyon" çizimleri yapılmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde restorasyon önerisi sunulmuştur. Yapının çevresel, yapısal ve sosyal etkileri göz önünde bulundurularak restorasyon yaklaşımı anlatılmıştır. Kilisenin restorasyon müdahaleleri detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Bu kapsamda koruma önerilerini kapsayan restorasyon projesi hazırlanmıştır. Çalışmanın son bölümünde genel değerlendirme yapılarak koruma önerileri sunulmuştur.

Abstract:
Diyarbakir Virgin Mary Church has a very important place as it is an early Byzantine period structure. It is in the group of churches with a tetrakonch plan, which is the plan type of the early Byzantine period. The apse part of the church, which was in tetraconch plan type at the time it was first built, has survived to the present day. The apse, the only surviving part of the church; It has been converted into the current main church with additions, renovations and repairs. It is very important for its sustainability that it is open to worship and visitation and that the building is actively used. The church, which is one of the important cultural heritages of Diyarbakır, is one of the places visited by local and foreign tourists. To ensure that the Diyarbakır Virgin Mary Church, for which a comprehensive restoration project has not been prepared, is documented with detailed drawings, to determine its original qualities by conducting historical research, to identify the changes and conservation problems it has undergone, to develop a restoration proposal for the preservation of its original texture and to ensure its continuity and transfer to future generations. is its main purpose. It is aimed that this study will make a social contribution and lead the way for the next survey, restitution, restoration projects and applications. In the first part of the thesis, the aim, scope and method of the research; In the second part, the churches in Diyarbakir in the early Byzantine period are explained and the characteristics of the churches built in this period are explained. In the third chapter, the current settlement status and architectural features of the Virgin Mary Church are explained in detail. "Relief" drawings showing the current state of the building were made, and "Material Analysis" was prepared by giving the construction technique and material information of the church, and "Damage Analysis" was prepared by explaining the damages in the building in detail. In the fourth part of the thesis, similar churches in the early Byzantine period are detailed. The restitution methodology and restitution resources of the building are explained. Restitution studies were carried out by examining the traces from the building, written and visual sources. Within the scope of restitution, churches similar to the Virgin Mary Church were also researched, a comparison was made in terms of plan type, and "Restitution" drawings were made in the light of extensive art history research. In the fifth part of the study, restoration proposal is presented. The restoration approach is explained by considering the environmental, structural and social effects of the building. The restoration interventions of the church are explained in detail. In this context, a restoration project covering conservation proposals has been prepared. In the last part of the study, a general evaluation was made and conservation suggestions were presented.