Okullarda iş sağlığı ve güvenliği: Açımlayıcı karma yöntem çalışması
Occupational health and safety in schools: Exploratory mixed method study
Yazar: MEHMET YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. CELAL TEYYAR UĞURLU
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Eğitim kurumları = Education establishments ; Eğitim ortamı = Educational environment ; Yöneticiler = Managers ; Öğretmen algısı = Teacher perception ; İş güvenliği = Work safety ; İş ortamı = Work environment ; İş sağlığı = Occupational health

Özet:
Bu araştırma okul yöneticileri ve öğretmenlerin iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin
algılarını belirlemeyi ve elde edilen fikir ve görüşler doğrultusunda iş sağlığı ve
güvenliğinin iyileştirilmesi ile benimsenmesine yönelik önerileri ortaya çıkarmayı
amaçlayan betimsel bir çalışmadır.
Araştırmaya nicel yöntem ile başlanmış daha sonra nicel yöntemde elde edilen
sonuçları açıklamak için nitel çalışma yürütülmüştür. Nicel yöntem ile çalışmanın genel
sonuçlarının ortaya konulduğu ve nicel sonuçları açıklamak için nitel aşamanın devreye
alındığı bu araştırmada açımlayıcı karma yöntem çalışması tercih edilmiştir.
Nicel boyutta tarama yöntemi; nitel boyutta ise durum çalışması deseni tercih
edilmiştir. Araştırmanın evrenini 2020-2021 öğretim yılı içerisinde, Sivas ili merkez
ilçesinde bulunan 58 ilkokul, 48 ortaokul, 35 lise ve bu 141 okulda (ilkokullarda 1169,
ortaokullarda 1575 öğretmen, liselerde 1567 öğretmen) görev yapan 4311 öğretmen ve
yönetici oluşturmaktadır. Araştırmada nicel boyutu için çalışma grubunu il
merkezindeki basit seçkisiz yöntem ile seçilen ilkokul, ortaokul ve liselerde görev yapan
347 öğretmen ve okul yöneticisi oluşturmaktadır.
Araştırmada nitel boyut için maksimum çeşitlilik yöntemi tercih edilmiştir.
Araştırmanın nitel boyutta çalışma grubunu Sivas il merkezinde bulunan ilkokul,
ortaokul ve liselerde görev yapan okul müdürü, müdür yardımcısı ve iş sağlığı ve
güvenliği çalışmalarında görev almış öğretmenlerden oluşturmaktadır.
Araştırmanın nicel boyutunda anket (survey) tekniği tercih edilmiş olup
Üngüren ve Koç'un (2015/2) geliştirmiş olduğu "İş Sağlığı ve Güvenliği Performans
Değerlendirme Ölçeği" kullanılmıştır. Araştırmanın nitel boyutunda ise veriler, nicel
boyutta elde edilen bulgulara göre geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu
aracılığı ile elde edilmiştir. Araştırmanın nicel kısmında toplanan veriler SPSS 21.0
istatistik programı ile analiz edilmiştir.
Araştırmada normalliğin değerlendirilmesi amacı ile normallik testlerinden olan
Shapıro Wılk-W Testi ve Kolmogorof-Simirnow test sonuçları incelenmiş, basıklık ve
çarpıklık katsayılarına, ortanca ve aritmetik ortalama değerlerine bakılarak parametrik
test teknikleri tercih edilmiştir.
Araştırmada cinsiyet, okulun türü, mesleki hizmet süresi, görev süresi, çalışan
sayısı ve İş Sağlığı ve Güvenliği eğitimi alma gibi değişkenlere göre anlamlı bir farklılığın olup olmadığını test etmek için "Bağımsız Gruplar İçin T Testi", "Tek Yönlü
Varyans Analizi (ANOVA)" testi kullanılmıştır. Varyansların eşit olma/olmama
durumuna göre farklılığın bulunduğu durumlar için "Scheffe" tercih edilmiştir.
Öğretmenlerin iş sağlığı ve güvenliği algısı cinsiyet, çalışan sayısı, toplam hizmet süresi
ve şu anki okulundaki hizmet süresi değişkenlerine göre farklılık göstermez iken iş
sağlığı ve güvenliği eğitimleri alıp almama ile çalışılan okul türü değişkenlerinde
farklılık göstermiştir.
Araştırmanın nicel kısımda elde edilen sonuçlara göre öğretmenlerin genel olarak
iş sağlığı ve güvenliğine yönelik algıları "yüksek" düzeydedir. İş Sağlığı ve güvenliğinin
yönetsel önlemler ve tedbirler boyutu, yönetim ve çalışanların iş birliği ve iletişimi, iş sağlığı
ve güvenliği kriterlerine göre çalışması, farkındalık ve bilinç düzeyi boyutlarına ait algıları
"çok yüksek" bulunurken iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri boyutlarında yüksek
bulunmuştur. Öğretmenlerin iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına yönelik algıları
cinsiyet, hizmet süresi, görev süresi, çalışan sayısı değişkenlerine göre değişiklik
oluşmuyor iken okul türü ve iş sağlığı ve güvenliği eğitim alma durumu değişkenlerine
göre anlamlı bir farklılık ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak bakıldığında öğretmenlerin iş
sağlığı ve güvenliği konusunda algı düzeylerinin yüksek olması, okullarda iş sağlığı ve
güvenliğine yönelik uygulamaların başarılı bir şekilde yapıldığı, yaşanan sorunların
belirlendiği ve gerekli olan önlemlerin alındığını göstermektedir.
Araştırmanın nitel kısmında, nicel sonuçlara göre hazırlanan yarı yapılandırılmış
görüşme formuna ilave olarak, anlamlı farklılık gösteren okul türü ve iş sağlığı ve
güvenliği eğitim alıp almama değişkenlerini incelemeye yönelik iki soru ile
yöneticilerin ve iş sağlığı ve güvenliği konusunda okullarında görev yapmış
öğretmenlerin görüş ve önerileri betimlenmeye çalışılmıştır.
Bireysel görüşmelerde elde edilen ses kayıtları ham veriler olarak Office
Microsoft Word yazı programı ile metne dönüştürülmüştür. Bu doğrultuda bu
araştırmanın verilerinin yorumlanması sürecinde yaklaşım olarak betimsel ve içerik
analizleri tercih edilmiştir.
Araştırmanın nicel kısımda elde edilen sonuçlara göre okullarda iş sağlığı ve
güvenliği yönetsel çalışmaları ile ilgili olarak kurulların kurulduğu, risk değerlendirme
çalışmalarının yapıldığı, çalışan temsilcisinin seçildiği, acil durum eylem planlarının
hazırlandığı, tatbikatların düzenli olarak yapıldığı, okulun fiziksel yapısı ile ilgili
tedbirlerin alındığı görülmüştür. Ancak risk değerlendirme çalışmalarının yönetmelikte
belirtilen süre ve durumlarda yenilenmesinin, çalışan temsilcisinin seçimle sene başı toplantısında belirlenerek duyurulmasının, acil durum eylem planlarının okulun
şartlarına göre hazırlanmasının ve duyurulmasının, fiziksel yapı ile ilgili tedbirler için
merkezi bir mali ve teknik desteğin sağlanmasının gerekliği ortaya çıkmıştır.
Yine araştırmada elde edilen görüşlere göre iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri
uygulama ağırlıklı olarak, farklı günlerde parça parça yapılacak şekilde planlanmalıdır.
Algı düzeyini artırarak eğitimi etkili hale getirip öğrenmeyi soyuttan somuta taşıyan
video, tiyatro, sanal gerçeklik cihazları gibi materyal ve yöntemler kullanılması tercih
edilmelidir. Eğitimler küçük yaşlardan itibaren, verilmeli, anaokullarından
üniversitelere kadar eğitim müfredatlarına yerleştirilmeli toplumsal politika haline
getirilmelidir.
Yapılan araştırmada iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarının ilkokul ortaokul ve
liselerde bir farklılık göstermediği okulların yapısal özelliklerden kaynaklanan
işlemlerin farklı olabileceği görülmüştür. Okulda pansiyon, spor salonu, vb. eklentilerin
olmasından kaynaklanan iş ve işlem farklılıkları olabilmektedir. Yine okulların tehlike
sınıflarına göre (tehlikeli ve az tehlikeli olması) eğitim saati vb. iş ve işlem farklılıkları
oluştuğu anlaşılmıştır.
Bu çerçevede, okullarda iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına yönelik olarak
öğretmenlerin ve yöneticilerin algılarının nicel ve nitel verilerden edinilen sonuçların
birbirini desteklediği ifade edilebilir.

Anahtar Sözcükler: İş Sağlığı ve Güvenliği, Okul, Sağlıklı çalışma ortamı

Abstract:
This research is a descriptive research aimed at revealing the perceptions of
teachers and managers about occupational health and safety and their views on its
improvement and adoption.
The research has started with a quantitative method, and then a qualitative study
has been conducted to explain the results obtained in the quantitative method. In this
study, in which the general results of the study are revealed by using the quantitative
method, the qualitative stage has been activated to explain the quantitative results. Also,
the exploratory mixed method study has been preferred.
In quantitative dimension, screening method is used. In qualitative dimension, a
case study pattern is used. This research consists of 4311 teachers and administrators
working in 58 primary schools, 48 middle schools, 35 high schools and 141 schools
(1169 in primary schools, 1575 in secondary schools, 1567 in high schools) located in
the city center of Sivas, in the academic year of 2020-2021. In this study, 347 teachers
and school administrators working in primary, middle and high schools selected by a
simple non-selective method in the city center constitute the working group for its
quantitative dimension.
In this study, maximum variety method is preferred for the qualitative dimension.
The qualitative study group of this study consists of the school principal, deputy
principal and teachers working in occupational health and safety studies in elementary,
middle and high schools located in the city center of Sivas.
In the quantitative dimension of this study, survey technique is preferred and
"Occupational Health and Safety Performance Assessment Scale" developed by
Üngüren and Koç (2015) has been used. In the qualitative dimension of the research, the
data are collected through a semi-structured interview form developed according to the
findings obtained in the quantitative dimension. The quantitative data collected in this
study have been analyzed through the SPSS 21.0 statistical package program.
In order to evaluate the normality of the research, the Shapiro-Wilk-W Test and
the Kolmogorov-Smirnow test results, which are one of the normality tests, are
examined and parametric test techniques are preferred by looking at kurtosis and
skewness coefficients, median and arithmetic mean values.
The "T Test for Independent Groups"," One-Way Analysis of Variance
(ANOVA)" tests are used to test if there is a significant difference according to
variables such as gender, type of school, length of professional service, tenure, number
of employees and OHS education. "Scheffe" is preferred for cases where there is a
difference in variances being equal or not. While the perception of OHS by teachers has
not differed according to gender, number of employees, total length of service and
duration of service at the current school, it differs in the variables of occupational health
and safety trainings and type of schools.
According to the results obtained in the quantitative part of the research,
teachers' perceptions of Occupational Health and Safety in general are found to be at a
"very high" level. While The perceptions of Managerial measures and precautionary
measures of Occupational Health and Safety and the perceptions of Management and
Employees' cooperation and communication are found to be at a "very high" level, the
perception in OHS trainings is found to be "high" level. Working according to OSH
(Occupational Safety and Health) measurements and teachers' level of awareness are at
a "high" level. While the perceptions of teachers regarding occupational health and
safety practices have not changed according to the variables of gender, length of
service, tenure, number of employees, there is a significant difference according to the
variables of school type and OSH education status. As a result, the high level perception
of teachers about occupational health and safety indicates that occupational health and
safety practices have been successfully carried out in schools, the problems have been
identified and the necessary measures have been taken.
In the qualitative part of the research, a semi-structured interview form is
prepared according to the quantitative results. In addition, two questions are prepared to
examine the variables of the type of school that differ significantly and if teachers and
administrators receive OHS tranings. With these two questions, the opinions and
suggestions of administrators and teachers who have worked in their schools on OHS
are tried to be described. Audio recordings obtained during individual interviews are
converted into text using the Office Microsoft Word writing program. In this direction,
descriptive and content analyses are preferred as an approach in the process of
interpreting the data of this study.
According to the results obtained from the quantitative part, It has been observed
that committees are established regarding the administrative work of occupational
health and safety in schools, risk assessment studies are carried out, employee representatives are selected, emergency action plans are prepared, drills are carried out
regularly, and measures are taken regarding the physical structure of the school.
However, it is found out that it is necessary to renew the risk assessments according to
laws and regulations in time. It has been determined that the employee representative
should be determined and announced at an election meeting at the beginning of the year,
emergency action plans suitable for school conditions should be prepared and
announced, and central financial and technical support should be provided for the
measures.
According to the opinions obtained in the research, occupational health and
safety trainings should be planned in such a way that it is practice-oriented and will be
held in parts on different days. It should be preferred to use materials and methods such
as video, theater, virtual reality devices that increase the level of perception and make
education effective and carry learning from abstract to concrete. Education should be
given from an early age, it should be placed in curriculums of every step of education
from kindergarten to university and it should be made a social policy.
In this study, it has been seen that occupational health and safety studies do not
show a difference in primary, secondary and high schools. However, it is seen that the
processes arising from the structural features of the schools could be different. There are
process differences due to the presence of extension buildings such as dormitories and
sports halls. Also, it has been observed there may be different practices and processes
according to the criteria such as: class hours and danger levels of schools (dangerous
and less dangerous etc.).
In this context, it can be stated that the perceptions of teachers and
administrators regarding occupational health and safety practices in schools and the
results obtained from quantitative and qualitative data support each other.

Keywords: Occupational Health and Safety, School, Healthy working environment