Türkçede uyum olgusu ve özellik kalıtı
Agreement in Turkish and feature inheritance
Yazar: RABİA MELEK ÇETİN
Danışman: DOÇ. DR. MURAT ÖZGEN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Türkçede özne-yüklem uyumu 1. ve 2. kişi ve sayı değerlerinde zorunludur. Üçüncü kişi çoğul değeri ise çeşitli nedenlerle seçimlik olabilir (Durum I) (Kornfilt, 1997, 2000; Göksel ve Kerslake, 2005; Corbett, 2000, 2006; Uzun, 2000 ve diğ.). Yüklem konumunda bir adıl bulunduğunda yüklem özne yerine özne tümleciyle uyuma girer (Durum II) (Göksel ve Kerslake, 2005). Temel tamlayan-iyelik uyumunda tamlayan ve iye üzerinde uyum görünür. Buna karşın bazı tamlamalarda iye üzerindeki iyelik belirticisi düşürülebilir (Durum III) (Özsoy, 1994). Karşıt bir durum olarak ilgileştirilen iyelik yapılarında iyelik eki kimi durumlarda seçimlik olabilir (Durum IV). Çalışmamız Türkçedeki (i) üç temel uyum görünümünü ve (ii) dört tuhaf uyum durumunu Ouali (2008)'in önerdiği üç Özellik Kalıtı ('ÖK') seçeneği ile açıklamanın mümkün olup olmadığını ve (iii) Ouali (2008)'de sunulan hiyerarşik ÖK sıralamasının dillerarası geçerliliğini tespit etmeyi amaçlamıştır. ÖK, uyum olgusunu açıklamayı amaçlayan bir mekanizmadır (Chomsky, 2000, 2001, 2004, 2008, 2013; Richards, 2007; Inokuma 2007, 2013; Miyagawa, 2010, 2017; Ouali, 2008 ve diğ.). Ouali (2008), ÖK için üç seçenek önerir: T yorumlanamaz özellikleri Z'ye aktarabilir (BAĞIŞLA), aktarmayıp kendisinde tutabilir (TUT) veya hem Z'ye aktarıp hem de bir kopyalarını da kendisinde tutabilir (PAYLAŞ). Çözümlememiz kapsamında öncelikle Ouali (2008)'in ÖK önerilerinin Türkçede üç temel uyum yapısına uygulanabildiğini tespit ettik. Ardından, çözümlememiz ile dört 'tuhaf' uyum görünümünün de aynı şekilde Ouali (2008)'in üç seçenekten oluşan ÖK modeli açıklanabileceğini önerdik. Son olarak, söz konusu ÖK seçeneklerinin Berberice için önerilen hiyerarşik sıralamasının Türkçe için de geçerli olduğunu belirledik.

Abstract:
In Turkish, the subject-verb agreement is compulsory for the first- and second-person values but optional for the third person plural due to various reasons (Case I) (Kornfilt, 1997, 2000; Corbett, 2000, 2006; Göksel & Kerslake, 2005; Uzun, 2000). When a pronoun is in the predicate position, the target for agreement becomes the subject complement instead of the subject (Case II) (Göksel & Kerslake, 2005). In the canonical genitive-possessive agreement, the possessor and the possessee are marked for possession. However, in some cases, the agreement suffix on the possessed can be dropped (Case III) (Özsoy, 1994). Contrary to this, an extra possessive marker might appear in some relativized genitive-possessive constructions (Case IV). Our study aimed to find out whether it is possible to explain (i) the three canonical agreement constructions and (ii) the four 'odd' cases of agreement in Turkish based on Ouali's (2008) three options of Feature Inheritance (FI), and whether the hierarchy of the options proposed for Berber corresponds with that of Turkish. FI is a mechanism that aims to explain the agreement phenomenon (Chomsky, 2000, 2001, 2004, 2008, 2013; Richards, 2007; Inokuma, 2007, 2013; Miyagawa, 2010, 2017; Ouali, 2008). Ouali (2008) suggests a three-partite FI model: C might transfer the uninterpretable features to T (DONATE), retain them on itself (KEEP) or transfer them to T but also keep a copy of them on itself (SHARE). We found that Ouali's (2008) proposals could account for our study's canonical and odd agreement constructions. Finally, we found out that the proposed hierarchical ordering of the FI options suggested for Berber is also valid for Turkish.