İstanbul-Göksu ve çevresinin tarihi coğrafyası ve mekânsal değişimi (1394-1877)
Historical geography and spatial change of Istanbul-Goksu and its environs (1394-1877)
Yazar: MUHAMMED ALİ BAŞARAN
Danışman: DOÇ. DR. YUNUS UĞUR
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Şehir Çalışmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Kamu Yönetimi = Public Administration ; Tarih = History
Dizin: Göksu Havzası = Göksu Basin ; Göksu Nehri = Göksu River ; Kent tarihi = Urban history ; Mekansal değişim = Spatial change ; İstanbul = Istanbul ; İstanbul Boğazı = Bosphorus ; İstanbul-Beykoz = İstanbul-Beykoz ; İstanbul-Boğaziçi = İstanbul-Boğaziçi

Özet:
XX. yüzyılda hızlanan kent araştırmalarıyla kenti etkileyen çok sayıda unsur olduğu ve disiplinlerarası bir konumda incelenmesi gerektiği fikri genel kabul görmüştür. Geçen zaman içerisinde anlaşılmıştır ki kenti tek belirlenim üzerinden anlama arayışı kentlerin soru(n)larına karşılık bulmayı güçleştirmektedir. Bu nedenle kentlerin zaman – mekân coğrafyalarından alınacak kesitlerin tek yönlü etkilerden değil etkileşimler üzerinden incelenmeye ihtiyacı olduğu düşünülmektedir.
Bu düşüncelerle yapılan bu çalışma, etkileşim ağlarını göz önünde bulundurarak İstanbul-Göksu ve çevresinin 1394-1877 yılları arasındaki mekânsal değişimine dair bir inceleme sunmaktadır. Neden-sonuç ilişkileri kurularak kronolojik dizi içerisinde aktarılan değişimde Anadolu Hisarı'nın yapım yılı olan 1394 yılı ile Anadoluhisarı Belediyesi'nin faaliyete geçtiği 1878 yılı arasındaki zaman dilimine odaklanılmıştır. Arşiv belgeleri, ansiklopedi, harita, gravür ve fotoğraf gibi yazılı ve görsel malzemelerden elde edilen bilgi ve bulgular, fiziksel değişimin izlerinin belirlenmesini ve haritalar üzerinde gösterilmesini sağlamıştır. Böylelikle haritalar ile takip edilebilir bir değişim sunulmuştur.
Göksu ve çevresinde yer alan köy yerleşimlerinden, üretim odağında imar edilen hasbahçelere ve beraberinde tesis edilen mahallelere, Göksu'nun geçiş mekânından merkez olmasına, mesire kullanımlarından değişen mahalle yapısına kadar birçok yeni bulgu ve yorumları bu çalışmada yer almıştır. Boğaziçi'nin, Anadolu Yakası'nın ve İstanbul'un parçası olan Göksu'nun XVI. yüzyıldaki üretim hamlesi ile yeni bir döneme başladığı, bu evrede kurulan üç mahalle ile merkez işlevi taşıdığı, Muhaşşi Sinan Efendi'nin bu çevre için öncü isim olduğu dikkat çeken önemli konulardan olmuştur. Yine arşiv kayıtlarında izlerine rastlanan XVI. yüzyıla ait saray yapısı ve bu yüzyılda yapıldığı düşünülen çeşmeler, XIX. yüzyıla ait karakol, bekâr odaları gibi çok sayıda bulgu bütünün içerisinde yeni yorumlara yol açmıştır. XIX. yüzyılda değişen idari yapı ve üretim biçimlerinin yanı sıra sosyal yapı ve kamusal alan kullanımlarının Göksu üzerinde etkisi görülmüştür.

Abstract:
The idea that there are numerous elements affecting the city and it should be examined in an interdisciplinary perspective has been generally accepted by the urban researches that accelerated in the 20th century. In the course of time, it has been understood that the quest for understanding the city through a single determinant makes it difficult to find responds to the problems and questions of the cities. Therefore, it is thought that the sections to be taken from the time-space geographies of the cities need to be examined through interactions instead of unidirectional effects.
This study presents an analysis of the spatial change of Istanbul-Göksu and its surroundings between the years 1394-1877 with taking in consideration the interaction networks. The period of change is stated in the chronological sequence by establishing cause-effect relationships and the focus is on the time period between 1394, the year of Anadolu Hisarı was built, and 1878, when Anadoluhisarı Municipality started operating. The information and findings that are obtained from written and visual materials such as archival documents, encyclopedias, maps, engravings and photographs enabled the traces of physical change to be determined and demonstrated on the maps. Thus, the process of change that can be followed with maps is presented.
Many new findings and interpretations have been included in this study such as the village settlements in and around Göksu, Hasbahçes (private gardens of sultans) that were builted for food production and established mahalles (neighborhoods) in company with hasbahces, the transformation of Göksu from transit place to a central place and, the usage of mesire and the changing neighborhood structure. It has been one of the important issues that Göksu, which is a part of the Bosphorus, the Anatolian Side and Istanbul has started a new era with the production move in the 16th century, that it served as a center with the establishment of three new mahalles in this period and that Muhaşşi Sinan Efendi was the important figure for Göksu.
Numerous findings such as the palace structure of the 16th century and the fountains that were regarded as built in that century, a police station from the 19th century and bachelor's rooms, which all have traces that can be found in the archive records, have led to new interpretations within the broader perspective. In addition to the changing administrative structure and production forms in the 19th century, the social structure and use of public spaces had also an impact on Göksu and its surroundings.