Kelile ve dimne tercümeleri ve resimli nüshaları
Comparison of illustrated humayunname copies with kalila and dimna paintings
Yazar: BÜŞRA BAHAR
Danışman: DOÇ. DR. MELEK DİKMEN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Eğlendirici yönü yanı sıra öğüt verici, evrensel bir içeriğe de sahip olması
sebebiyle Kelile ve Dimne hikâyeleri hem halk hem de yönetici kesim tarafından
yüzyıllarca büyük ilgiyle okunmuş, yazılmış ve resimlenmiştir. Doğuda ilk fabl
örneklerine eski Hint edebiyatında M.Ö. 200 yıllarında Pançatantra masallarında
rastlamak mümkündür. Ancak çok daha sonraki yüzyıllarda (M.S. 100-150) ortaya
çıkan bu eserin yazarının kim olduğu ve hangi yıllar arasında yaşadığı henüz
bilinmemektedir. Bu türün diğer örneği ise M.S. 300 yılında Beydebâ tarafından
meydana getirilmiştir. Beydebâ, Kelile ve Dimme adlı eserini Debşelim adlı Hint
hükümdarı zamanında yazmış ve ona sunmuştur. Pançatantra'nın Pehlevî dilindeki
çevirisini İbn-i Mukaffa' 750 senesinde Arapçaya tercüme etmiştir. En erken tarihli
Kelile ve Dimne yazması, 13-14. yy'a aittir. Eserin Farsça çevirilerinden biri de
Hüseyin bin Ali el-Vaîz el-Kâşifî tarafından XV. yüzyılda yapılmış ve bazı hikâyeler
de bu arada metne eklenmiştir. Hüseyin Baykara'nın vezirlerinden Ahmed Süheylî'ye
izafetle eser Envâr-ı Süheylî adını almıştır. XVI. yüzyılda eser Osmanlı Türkçesine
çevrilmiştir. Ali Çelebi tarafından secili bir nesirle çevrilen eser, Hümâyûnnâme adıyla
Kanunî Sultan Süleyman'a (1520-1566) sunulmuştur.
Çalışmada, erişilebilen resimli Kelile ve Dimne, Envâr-ı Süheylî ve
Hümâyûnnâme nüshaları tespit edilerek tanıtılmıştır. Bu eserlerin muhtevaları ve
içerdiği hikâyeleri hakkında Tuncay Bülbül'ün TSMK R. 843 numaralı
Hümâyûnnâme nüshasını esas alarak hazırladığı inceleme-metin, Ömer Rıza
Doğrul'un ve Selâhaddin Alpay'ın Kelile ve Dimne tercümeleri ile Hatice H. Derya
Can'ın Pançatantra tercümesinden hareketle genel bilgi verilmiştir. Tespit edilen
resimli nüshalar üslüp ve biçim, resim-metin uyumu, resimlenen konular ve hâle
kullanımı açılarından değerlendirilmiştir. Kelile ve Dimne, Sanskritçe'den Türkçe'ye
ve Batı dünyasına uzanan çok geniş bir yelpazeye hükmeden bir eser olma özelliğine
sahiptir. Bu sebeple bütün resimli nüshalara ulaşmak ve incelemek mümkün olmadığı
için çalışma, ulaşılabilen Arapça, Farsça ve Türkçe yazmalarla sınırlı tutulmuştur.
Fakat bu tez çalışması sonraki yapılacak çalışmalar için genel bir bakış açısı ortaya
koyarak temel teşkil etmesi bakımından bir adım olmaktadır.

Abstract:
The stories of Kalila and Dimna have been read, written and illustrated with
great interest for centuries by both the public and the ruling class, as they have a
universal content as well as their entertaining aspect. In the East, the first fable
examples are found in ancient Indian literature. It is possible to come across in
Pancatantra tales around 200 BC. However, it is not yet known who the author of this
work, which appeared in the later centuries (100-150 AD), was and between which
years he lived. Another example of this type is M.S. It was created in 300 by Beydebâ.
Beydebâ wrote his work Kalila and Dinma during the time of the Indian ruler named
Debşelim and presented it to him. Ibn al-Mukaffa' translated the Pahlavi language
translation of the Panchatantra into Arabic in 750. The earliest Kalila and Dimna
manuscripts belong to the 13th-14th centuries. One of the Persian translations of the
work is the XV. century and some stories were added to the text in the meantime. The
work was named Anvâr-ı Suhaylî in honor of Ahmed Suhaylî, one of the viziers of
Hüseyin Baykara. XVI. In the 19th century, the work was translated into Ottoman
Turkish. Translated by Ali Çelebi in a selected prose, the work was presented to
Suleiman the Magnificent (1520-1566) under the name Humayun Nameh.
The accessible illustrated copies of Kalila and Dimna, Anvâr-ı Suhaylî and
Humayun Nameh were identified and introduced. General information is given about
the contents and stories of these works based on the critical text of Tuncay Bülbül and
the translations of Ömer Rıza Doğrul, Selâhaddin Alpay and Hatice H. Derya Can. The
pictorial copies identified were evaluated in terms of style and form, picture-text
harmony, illustrated subjects and halo usage. Kalila and Dimna is a work that
dominates a wide spectrum from Sanskrit to Turkish and the Western world. For this
reason, since it is not possible to access and examine all illustrated copies, the study
was limited to the accessible Arabic, Persian and Turkish manuscripts. However, this
thesis study is a step in terms of providing a basis for future studies by presenting a
general point of view.