Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın ilim anlayışı
Erzurumlu İbrahim Hakkı's understanding of science
Yazar: ESRA AKAR
Danışman: DOÇ. DR. SALİH YALIN
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Erzurumlu İbrahim Hakkı ile ilgili çalışmaların konusunun genellikle onun tasavvufî ve ahlakî yönü ile ilgili olduğu görülmektedir. Oysa o birçok alana hâkim olup farklı alanlarda çalışmalar yürütmüştür. Çalışmalarını topladığı eseri ise ansiklopedik bir nitelik taşıyan Marifetnâme'dir. Birçok İslam âliminde olduğu gibi onun da ilimleri tasnif ettiği ve bu tasnifte ise öğretim sırasını gözettiği görülmektedir. Bu çalışmada İbrahim Hakkı'nın ilim tasnifine, ilim anlayışına, ilimlere yaklaşımına, öğreticide ve öğrencide aradığı kriterlere ve ilimlerdeki temel gayesine değinilmektedir. O ilimler arasında büyük bir uyum yakalayıp her ilme hak ettiği değeri göstermiştir. Ona göre ilimleri öğrenmenin gerekliliği Rabbimizi tanımaktır. Yani Rabbi tanımak nefsi tanımakla, nefsi tanımak bedeni tanımakla, kişinin kendini tanıması ise âlemi tanımakla gerçekleşmektedir. Böylece aklî ilimler âlemi tanımak için oldukça gereklidir. O ilim tasnifinde de bu anlayışla hareket etmiş ve akli ilimlerde âlemi tanımaya yönelik ve kişinin kendini tanımasına yönelik ilimlere yer verirken, şerî ilimlerde Rabbimizi tanımaya yönelik ilimlere yer vermektedir. Bu bağlamda aklî ilimler içerisinde aritmetik, geometri, astronomi, musikî, tabiî ilimler ve ahlâk ilmine yer verirken naklî ilimler içerisinde fıkıh, kelam, tefsir, hadis, tasavvuf ilimlerine yer vermektedir. Ayrıca o bahsetmiş olduğu ilimleri ayet ve hadislerle destekler. Böylece din ve ilmin birbirine muhalif olmadığını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetnâme, İlim, Felsefe, Âlim

Abstract:
It is observed that the subject of the studies about Hakkı Ibrahim of Erzurum is generally related to his Sufism (Islamic mysticism) and moral aspect. However, he mastered in many fields and carried out studies in different fields. His collected works is Marifetnâme, which has an encyclopedic quality. As with many Islamic scholars, it is seen that he classifies the sciences, and in this classification, he observes the order of teaching. In this study, Ibrahim Hakkı's classification of science, his understanding of science, his approach to science, the criteria he seeks in the teacher and the student, and his main purpose in science are discussed. He has achieved a great harmony between the sciences and has shown the decency that every science deserves. According to him, the necessity of learning sciences is to know the almighty (Allah). In other words, to know Allah is to know human soul, to know human soul is to know the body, and to know oneself is to know the universe. Thus, mental sciences are quite necessary to get to know the universe. He acted with this understanding in the classification of knowledge. He gives place to the sciences aimed at knowing the universe in the intellectual sciences and the knowledge of the person to know himself, while he gives place to the sciences aimed at knowing Allah in the religious sciences. In this context, while it includes arithmetic, geometry, astronomy, music, natural sciences and moral sciences within the mental sciences, it includes Fiqh, kalam, tafsir, hadith and mysticism sciences among the transmitted sciences. He also supports the sciences he has mentioned with verses and hadiths. Thus, he emphasizes that religion and science are not in opposition to each other.

Keywords: Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetnâme, Science, Philosophy, Scholar