4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet (1968-2021)
Gender in 4th grade social studies textbooks (1968-2021)
Yazar: NERMİN BANU SÜER
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM TURAN
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Eğitimin en önemli unsurlarından biri olan ders kitaplarının incelenmesi yoluyla, bir toplumda belirli konulara ilişkin anlayış ve bakış açılarının nasıl geliştiğinin izini sürmek mümkündür. Bu araştırmada Sosyal Bilgiler 4. sınıf ders kitaplarında toptumsaӏ cinsiyet tasvirleri ele alınmıştır. Sosyal Bilgiler dersinin Türkiye'de ders programına dahiӏ edildiği 1968 yılından günümüze kadar geçen sürede ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rollerinin ne şekilde tasvir edildiği ve bunun yıllar içinde nasıl değiştiğini ortaya koymak amaçlanmıştır. İncelenen ders kitaplarında çocuk ve yetişkin olarak erkek ve kadın rollerinin nasıl sunulduğu, toplumun kadın ve erkeklerden beklentileri ve bu beklentilere göre çocukların büyüdüklerinde birer kadın ve erkek olarak nasıl şekillenmeleri istendiği belirlenmeye çalışılmıştır. Sosyal Bilgiler dersinin programa eklendiği 1968'den günümüze dersin yer aldığı sınıf düzeyleri farklılık göstermiş ancak bu ders dördüncü ve beşinci sınıflarda her zaman yer almıştır. Sosyal bilimler, toplumsal ilişkiler ve toplum içinde yaşama becerilerinin öğretildiği bir ders olan Sosyal Bilgiler dersi ile öğrenciler ilk kez 4. sınıfta tanışmaktadır.  Bu araştırmanın çalışma grubunu, 1974, 1991, 2005 ve 2021 yıllarına ait 4. sınıfa ait dört adet Sosyal Bilgiler ders kitabı oluşturmaktadır. Seçilen ders kitaplarındaki metinlerin içeriği eleştirel söylem analizi ile çözümlenerek, 1968-2021 yılları arasında cinsiyet söyleminde benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Araştırmada, doküman incelemesi tekniği ile toplanan veriler içerik analiz tekniği ile kodlanarak eleştirel söylem analizi ile çözümlenmiştir. Sosyal Bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl inşa edildiğini, nasıl yansıtıldığını, ne şekilde tasvir edildiği ve yeniden nasıl üretildiğini ortaya çıkarmak amacıyla Viyana eleştirel söylem analiz tekniği kullanılmıştır.  Araştırmadan elde edilen bulgular doğrultusunda; Sosyal Bilgiler 4. sınıf ders kitaplarında toplumsal cinsiyet temsilinde, 1974'ten 2021'e kadar önemli değişiklikler olduğu görülmüş ancak bu değişikliklere rağmen kadın ve erkek rollerinin, geleneksel cinsiyet kalıp yargılarına göre şekillendirilmeye devam ettiği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
The examination of textbooks, which are considered a crucial component of education, allows for the identification of the evolution of societal understandings and perspectives on specific matters. This research focuses on the portrayal of gender in Social Studies textbooks for fourth-grade students. The objective is to uncover the depiction of gender roles in textbooks since the inclusion of the Social Studies curriculum in Turkey in 1968, and to observe any changes that have occurred over the years. The analysis of these textbooks aims to determine how the roles of males and females, both as children and adults, are presented, as well as the societal expectations placed upon them. Additionally, it seeks to explore how children are expected to conform to these expectations and develop into men and women. Although the grade levels of the Social Studies course have varied since its introduction in 1968, it has consistently been included in the fourth and fifth grades. The fourth-grade serves as the initial introduction to Social Studies, a course that imparts knowledge on social sciences, social relations, and the skills necessary for living in society. The research group of this study consists of four Social Studies textbooks belonging to the 4th grade from the years 1974, 1991, 2005, and 2021. The content of the selected textbooks was analyzed through critical discourse analysis, revealing similarities and differences in gender discourse between the years 1968 and 2021. The data collected through document analysis technique was coded using content analysis technique and analyzed through critical discourse analysis. The Vienna critical discourse analysis technique was employed to uncover how gender roles are constructed, reflected, portrayed, and reproduced in Social Studies textbooks. Based on the findings of the research, significant changes in the representation of gender in 4th grade Social Studies textbooks from 1974 to 2021 were observed. However, despite these changes, it was concluded that the roles of women and men continue to be shaped according to traditional gender stereotypes.