Tarihi kent peyzajlarında görsel peyzaj algısının değerlendirilmesi: Antakya tarihi kent merkezi
Evaluation of visual landscape perception in historical city landscapes: Antakya historical city centre
Yazar: SEDA TAŞYÜREK
Danışman: DOÇ. DR. AYLİN SALICI
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture

Özet:
Tarihi kent peyzajları, kültürel ve doğal değerlerin zaman içinde katmanlar halinde birikip birbirine geçmesi sonucu oluşmaktadır. Bu alanlar 'tarihi kent merkezi' kavramının ötesinde, daha geniş bir kentsel bağlamı ve onun coğrafi yerleşimini kapsar. Bu bakımdan tarihi kent peyzajı yaklaşımı kenti zamanda ve mekânda bir süreklilik olarak görür ve yorumlar. Zaman içerisinde oluşan bu peyzajların sürekliliği kentsel hafızanın oluşmasında önemli bir yere sahiptir. Çalışma alanı olarak seçilen Hatay'ın merkez ilçelerinden Antakya'nın tarihi kent dokusu, kent hafızasının sürdürülebilirliğini sağlayan birçok hafıza peyzajlarına sahiptir. Ancak kentin kuruluşundan günümüze gelişen süreçte oluşan bu hafıza mekânlarını kapsayan katmanlı yapı, kentleşme karşısında değişim ve dönüşüme uğramıştır. Bu sonuç tarihi kent dokusu kapsamında kent kimliği, kültürü, toplumsal hafıza, aidiyet ve mekân algısı gibi kavramların sorgulanmasını gerekli kılmıştır.
Tüm bu bakış açısıyla şekillenen çalışmada Antakya tarihi kent dokusunda mekân tipolojilerine dayalı görsel peyzaj algısının ortaya koyulması amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında görsel peyzaj algılama durumunun ortaya koyulmasında hem kullanıcı hem de uzman gruplarına anket uygulanmıştır. Çalışma alanına ait fotoğraflar üzerinden belirlenen ölçütlere göre kullanıcıların bu görselleri değerlendirmesi istenmiştir. Uzman grubundan ise belirlenen sıfat çiftlerine göre bu görselleri değerlendirmeleri istenmiştir. Anket uygulaması sonucu elde edilen tüm verilerin değerlendirilmesi verilerin oransal olarak dağılımlarını gösteren frekans analizi, grafikler, çapraz tablolar ve derecelendirme çizelgeleri üzerinden yapılmıştır. Çalışma sonucunda kullanıcıların tarihi kentsel alanlarda doğal özellikleri bozulmamış, geçmişten izler taşıyan ve rahatlık verici mekânları tercih ettiği görülmüştür.
Yine çalışma sonucunda tarihi kent dokusunu oluşturan kentsel mekân bileşenlerinin günümüzde mekânsal olarak algılanma durumunu ortaya koyan bu çalışma, kent hafızasının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu hafızayı oluşturan verilerin arşivlenmesi açısından da önemli bir belge niteliğindedir. Yaşanan 6 ve 20 Şubat depremleri nedeniyle büyük oranda yıkılan ve ciddi zarar gören tarihi dokunun yeniden planlanması sürecinde, bu çalışmanın sonuçları kent belleğinin aktarımı açısından önemli bir potansiyel taşımaktadır. Bu nedenle, çalışmanın sonuç bölümünde 6 ve 20 Şubat depremleri sonrası yeniden yapılanma sürecine yönelik önerilere yer verilmiştir. Bu çalışma sonuçları ile yeniden yapılanma sürecine dair önerilerin oluşturduğu çerçeve hem kentin hem de depremler sonrası zarar gören/yıkılan diğer kentlerin sit alanları ve kültürel peyzaj alanları ilgili yapılacak çalışmalara yön vereceği düşünülmektedir.

Abstract:
Historical city landscapes are formed as a result of cultural and natural values accumulating and intertwining in layers over time. These areas encompass a broader urban context and its geographical setting, beyond the concept of 'historic city centre'. In this respect, the historical urban landscape approach sees and interprets the city as a continuity in time and space. The continuity of these landscapes formed over time has an important place in the formation of urban memory. The historical urban fabric of Antakya, one of the central districts of Hatay, which was chosen as the study area, has many memory landscapes that ensure the sustainability of the city memory. However, the layered structure covering these memory spaces, which were formed during the development process from the foundation of the city to the present, has undergone change and transformation in the face of urbanization. This result necessitated the questioning of concepts such as urban identity, culture, social memory, belonging and perception of space within the scope of the historical urban texture.
The study, shaped by all this perspective, aims to reveal the visual landscape perception based on space typologies in the historical urban texture of Antakya. Within the scope of the study, a survey was applied to both user and expert groups to reveal the visual landscape perception situation. Users were asked to evaluate these images according to the criteria determined from the photographs of the work area. The expert group was asked to evaluate these visuals according to the determined adjective pairs. The evaluation of all data obtained as a result of the survey was made through frequency analysis, graphs, cross tables and rating charts showing the proportional distribution of the data. As a result of the study, it was seen that users preferred places with intact natural features, traces of the past and comfort in historical urban areas.
As a result of the study, this study, which reveals the spatial perception of the urban space components that make up the historical city texture, is also an important document in terms of ensuring the sustainability of the urban memory and archiving the data that constitutes this memory. In the process of re-planning the historical fabric, which was largely destroyed and seriously damaged due to the February 6 and 20 earthquakes, the results of this study have an important potential for the transfer of urban memory. Therefore, in the conclusion part of the study, suggestions for the reconstruction process after the 6 and 20 February earthquakes are included. It is thought that the framework created by the results of this study and the suggestions regarding the reconstruction process will guide the studies to be carried out on the protected areas and cultural landscapes of both the city and other cities damaged/destroyed after earthquakes.