Eski Uygur mektuplarının incelenmesi ve söz varlığının Hakasça ile karşılaştırılması
The examining the old Uighur letters and comparing its vocabulary with Khakassian
Yazar: HÜSNÜ ÇAĞDAŞ ARSLAN
Danışman: PROF. DR. ENGİN ÇETİN
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish ; Hakasca = Khakas language ; Karşılaştırmalı dil bilgisi = Comparative grammar ; Karşılaştırmalı dil bilim = Comparative linquistics ; Mektuplar = Letters ; Söz varlığı = Vocabulary ; Türk lehçeleri = Turkish dialects

Özet:
Eski Türkçedeki genel adları esengü bitig 'esenlik mektubu' olan Eski Uygurca özel mektuplar, Dunhuang'daki Bin Buda Mağaraları'nda bulunan yazmalar arasında yer almaktaydı. Eski Uygur mektuplarının tarım, çalışma hayatı, devlet idaresi, ticaret, günlük hayat ve insan ilişkileri gibi çeşitli konular üzerine yazıldıkları görülmektedir. Eski Uygurlardan kalma Budist, Manihaist ve Hristiyan çevrelerine ait birçok mektup bulunmaktadır. Bu çalışmada Dunhuang'da bulunmuş olan, Takao Moriyasu'nun tabiriyle Doğu İpek Yolu'ndan Eski Uygurca mektuplar, fragmanlar ve yayımlanan çalışmalar üzerinden incelenmiştir. Mektupların söz varlığı, belirli sayıda Hakasça metinden oluşan derlem ve ilgili temel sözlükler aracılığıyla Hakasçanın söz varlığı ile karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmanın yapılma nedenini; Sarı Uygurca ve Fu-yü Kırgızcası ile birlikte Türk lehçelerinin azaḳ / taġlıġ grubunda yer alan Hakasçada, Arapça ve Farsçadan alıntıların çok az olması ve Tuvaca, Altayca ve Yakutçaya göre Moğolcadan alıntıların daha az sayıda olmasıyla açıklayabiliriz. Ayrıca bugün Eski Uygurcaya, yazı dili olmayan Sarı Uygurcadan sonra en yakın çağdaş Türk lehçelerinden biri olması önemlidir. Eski Uygurca ile Hakasçanın karşılaştırmalı dizinleri iki grupta (ortak ve farklılaşan) verilip kavram alanlarına ayrılmıştır. Ayrıca Eski Uygurca ve Hakasça ortak sözcükler, M. Swadesh'in 1971'de yayımlanan son 100 kelimelik listesine göre değerlendirilmiştir.

Abstract:
The Old Uighur individual letters, the general writing in Old Turkic, which is the esengü bitig 'welfare letter' were among the manuscripts found in the Thousand Buddha Caves in Dunhuang. It is seen that the Old Uighur letters identified were written on the issues of agriculture, work life, state administration, trade, daily life and human relations. There are letters from the Buddhist, Manichaean and Christian circles from the ancient Uighurs. In this study, the Old Uighur letters found in Dunhuang - in Takao Moriyasu's phrase, from the Eastern Silk Road - were read and interpreted through the fragments we have and the published studies. The vocabulary of the letters is compared from a limited number of Khakassian texts, with the basic dictionaries of the subject. we can explain the reason for this comparison by the fact that in Khakassian, which is in the azaq / taγlïγ group of Turkish dialects, along with Yellow Uighur and Fu-yu Kyrgyz, there are very few quotations from Arabic and Persian and there are fewer quotations from Mongolian than Tuvan, Altaic and Yakut. Furthermore it is important that today it is one of the closest Turkish dialects to Old Uighur, after the non-written Yellow Uighur. The comparative indexes of Old Uighur and Khakassian are given in two groups (common and differentiated) and divided into concept areas. In addition, the common Old Uighur and Khakassian words were evaluated according to M. Swadesh's final 100-word ranking published in 1971.