İşlevi değişen terminal alanlarının kamu yararına kullanılması: atatürk havalimanı örneği
Functional transformation of terminal areas for public benefit: the case of attürk airport example
Yazar: ZEYNEP NUR AYDEM
Danışman: PROF. DR. SENAY OĞUZTİMUR
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Atatürk Havalimanı, Türkiye'nin ulaşım tarihinde önemli bir terminal olarak, askeri
kullanımından sivil havacılığa geçiş yaparak, 1983 yılında dış hatlar terminalinin açılmasıyla
hızla gelişmiş ve İstanbul'un büyüyen hava yolu talebine uzun yıllar hizmet etmiştir. Ancak
artan yolcu ve kargo trafiği karşısında, İstanbul'a ikinci havalimanı olarak 2001'de Sabiha
Gökçen Havalimanı İstanbul'un ikinci havalimanı olarak açılmıştır. Atatürk Havalimanı'nın
ülkenin günden güne artan havayolu taşımacılığı ve potansiyelini karşılayamayacağı,
çevresinin tamamen yapılaşmış olması nedeniyle iyileştirmenin ya da genişlemenin mümkün
olmadığı ve bu nedenlere dayanarak yeni bir havalimanı ihtiyacından hareketle İstanbul
Havalimanı'nın hizmete açıldığı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın 2022
yılında yayımladığı 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planında da işaret edilmiştir. Sonraki
yıllarda, 3. Havalimanının yer seçimine yönelik tartışmalar yapılmışsa da, 2018 yılında İstanbul
Havalimanı'nın plan kararının dışında bir alanda hayata geçmesi ve 2019 yılında da Atatürk
Havalimanı'nın iç ve dış hat terminalleri tarifeli yolcu trafiğine kapatılmasıyla sonlanmıştır. Bu
çalışma, Atatürk Havalimanı'nın fiziksel ve sosyal yaşam döngüsünü analiz ederken, yeniden
işlevlendirilme sürecini kamu yararı bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır.
Teorik çerçeve olarak Mark Moore'un Stratejik Üçgen Teorisi ele alınmış; kamu değeri,
meşruiyet ve destek ile operasyonel kapasite unsurları ışığında Atatürk Havalimanı'nın
dönüşüm sürecinde kamu yararı irdelenmiştir. Terminal alanlarının işlevini kaybetme süreçleri ile yurt dışındaki Tempelhof Havalimanı gibi örnekler karşılaştırmalı olarak ele alınmış ve bu
kapsamda kamu yararını gözeten yeniden işlevlendirme süreçleri değerlendirilmiştir. İkincil
kaynakların incelendiği çalışmada, Atatürk Havalimanı'nın yeniden işlev kazandırılma süreci
ve İstanbul'un kentsel-bölgesel altyapısı üzerindeki etkileri kamu değeri perspektifinde
tartışılmıştır. Bu araştırma, havacılık sektöründeki gelişim doğrultusunda işlevini kaybeden
terminal alanlarının kentsel dönüşümdeki artan rolünü vurgulamaktadır.

Abstract:
Ataturk Airport, as an important terminal in Turkey's transportation history, has rapidly
developed with the opening of the international terminal in 1983, from military use to civil
aviation, and has served Istanbul's growing air demand for many years. However, in the face of
increasing passenger and cargo traffic, Sabiha Gokcen Airport was opened as the second airport
in Istanbul in 2001. The fact that the existing airports were not sufficient to meet the increasing
demand over time was also indicated in the 1/100,000 scale Environmental Plan. Although
discussions were held in the following years regarding the location selection of the 3rd Airport,
it ended with the realization of Istanbul Airport in an area outside the planning decision in 2018
and the closure of the domestic and international terminals of Ataturk Airport to scheduled
passenger traffic in 2019. This study aims to examine the re-functioning process in the context
of public interest while analyzing the physical and social life cycle of Ataturk Airport. Mark
Moore's Strategic Triangle Theory was taken as the theoretical framework; In the light of public
value, legitimacy and support, and operational capacity elements, the public interest in the
transformation process of Atatürk Airport has been examined. The processes of terminal areas
losing their functions have been comparatively addressed with examples such as Tempelhof
Airport abroad, and in this context, the re-functioning processes that consider the public interest
have been evaluated. In the study where secondary sources are examined, the process of Atatürk
Airport regaining its function and its effects on the urban-regional infrastructure of Istanbul
have been discussed from a public value perspective. This research emphasizes the increasing
role of terminal areas losing their functions in urban transformation in line with the development
in the aviation sector.