Kentsel dönüşüm sürecinde üstyapı sebebiyle riskpotansiyeli olan alanların cbs teknolojilerikullanılarak analizi ve modellenmesi
Analysis and modelling of risk potential areas ofsuperstructure by using gis technologies in urbantransformation process
Yazar: ERSİN AKSOY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERDAR SELİM
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Ülkemiz, milyarlarca yıl önce jeolojik dönemlerde oluşan Asya, Avrupa ve
Afrika kıta tabakaların ayrılmasıyla başlayan aktif ve pasif fay hatlarının bulunduğu
bölgede ve yeryüzünün en aktif deprem kuşakları içerisinde yer almaktadır. Bu durum
çeşitli ölçeklerde ve şiddette yıkıcı depremlere yol açtığından yeni planlanan kentsel
alanların imar mevzuatına uygun olarak yapılaşması, afet risklerinin en aza indirilmesi
kapsamında önem taşımaktadır.
Afet gerçeğinin, mekânın işleyişi sistematiği dolayısıyla kentin mekaniğine karşı
öngörülebilir olumsuz etkileri nedeniyle hızlı, etkin ve uygulanabilir çözümlerin
üretilmesi gereği kaçınılmazdır. Nitekim ülkemizde tarihsel süreç içerisinde, ülke
yönetimi ve kentlerin karar alma süreçlerinde etkin olan otoritelerin bu konuya
verdikleri önem daha da artmıştır. 21. yüzyıl içinde ülkemizde birçok yıkıcı deprem
meydana gelmiş olup yaşanan bu depremlerin ardından yapı denetimi, afet ve deprem
yönetmelikleri mevzuatları geliştirilmeye çalışılmıştır. Yapı statiğine ilişkin, gelişen
teknoloji ve yaşanan depremler sonucu ortaya çıkan can ve mal kayıpları, mevcut
yönetmeliklerin değiştirilmesine sebep olmuştur. 1940'lı yıllardan bu yana Türkiye'de
çok sayıda afet ve deprem yönetmelikleri yayımlanmış ancak yaşanan afetler sonucu
oluşan kayıplar nedeniyle bu yönetmeliklerin, döneminde yeterli olmadığı tespit
edildiğinden geliştirilmeye yönelik değişiklikler yapılmıştır. Ülkemizde en son 2012
yılında yayınlanan 6306 sayılı "Afet Riskli Altındaki Alanların Dönüştürülmesi
Hakkında Kanun ve Uygulama Yönetmeliği" konuyu, riskli yapı ve riskli alan olarak
temellendirmiş olup risk durumunun bertaraf edilmesi yönünde yasal olarak öncülük
yapmaktadır. Bu kapsamda riskli alanların hızlı ve doğru bir şekilde belirlenerek gerekli
tedbirlerin alınması önem taşımaktadır. Dolayısıyla, etkin risk analizi yapabilmek üzere
coğrafi bilgi sistemleri (CBS) teknolojileri, sorunlara hızlı, doğru ve düşük maliyetle
çözüm üretebilme bağlamında sıkça tercih edilmektedir.
Bu çalışmada, ilgili yönetmelik esas alınarak, üstyapı sebebiyle risk potansiyeli
olan alanlar, coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak belirlenmiş ve modellenmiştir.
Çalışmanın ilk aşamasında, pilot bölgeler seçilmiş ve bu bölgelere ilişkin yazılı ve
görsel dokümanlar ile hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri kapsamında veri tabanı
oluşturulmuştur. Ardından sayısallaştırma işlemleri gerçekleştirilmiş, literatür
çalışmaları ve ilgili mevzuatlar esas alınarak risk kriterleri belirlenmiştir. Veri tabanı
ii
üzerinden analizler gerçekleştirilerek risk grupları ağırlık derecelerine göre
sınıflandırılmış ve CBS temelli model oluşturulmuştur. Elde edilen model, mevcut
durumda riskli olarak ilan edilen bir alanda uygulanarak doğruluğu analiz edilmiş, arazi
gözlemleri ile kontroller gerçekleştirilerek merkezi karar alıcı tüm otoritelere, etkin ve
uygulanabilir bir yöntem sunulmuştur. Sonuç olarak, çalışma için seçilen uygulama
alanında çok riskli alan 8.49 ha, riskli alan 1.22 ha, az riskli alan 9.51 ha ve minimum
riskli alan 6.24 ha olarak ortaya çıkarılmıştır. Buna istinaden çok riskli sınıfında
bulunan alanların toplam alanda büyüklüğüne oranı % 33, riskli sınıfında bulunan
yapıların oranı % 4, az riskli sınıfında bulunan yapıların oranı % 38, minimum riskli
olarak görünen yapıların oranı ise % 25 olarak tespit edilmiştir.
Çalışma yöntemi, girdilere bağlı olarak hızlı ve doğru sonuçlar vermesi
nedeniyle etkin ve uygulanabilir niteliktedir. Ayrıca farklı alanlarda da uygulanabilir
olması, çalışmanın yaygın değerini ön plana çıkarmaktadır. Bu çalışma, başta şehir ve
bölge plancıları olmak üzere ilgili tüm yönetim ve uygulama kademesine, özellikle
kentsel yerleşimlerde üstyapı sebebiyle risk potansiyeli olan alanların belirlenmesinde
yardımcı ve yol gösterici olacağı bir yöntem önermekte ve uygulamaktadır.

Abstract:
Our country is located in the active seismic zones of the earth and in the region
where active and passive fault lines are started, which began with the separation of the
continental layers of Asia, Europe and Africa formed in geological periods billions of
years ago. This situation is caused by severe destructive earthquakes on various scales
and construction of new planned urban areas in accordance with the zoning legislation
is important within the scope of minimizing disaster risks.
It is inevitable that fast, effective and feasible solutions should be produced due
to the fact that the reality of disaster is the functioning of the space and because of its
systematic and foreseeable adverse effects on the space of the city. As a matter of fact,
the importance given by the authorities, which are active in the decision making
processes of the country and the cities, in this country has increased even more in the
historical process. In the 21st century, many destructive earthquakes have occurred in
our country and after these earthquakes we have tried to develop legislation on
construction supervision, disaster and earthquake regulations. Emerging technologies
related to building statics and the resulting earthquakes have resulted in the loss of life
and property, which has led to the amendment of existing regulations. Since the 1940s,
it published a large number of earthquake disaster and regulations in Turkey, but
experienced disasters due to losses incurred as a result of changes to be detected
because there is not enough period to develop these rules and regulations. The Law No.
6306 on the Transformation of Disaster Risky Areas published in 2012 in our country is
based on risky structure and risky area and pragmatically leads the way to eliminate the
risk situation. In this scope, it is important to determine the risky areas quickly and
correctly and to take necessary measures. Therefore, geographical information systems
(GIS) technologies are frequently preferred in order to be able to produce solutions with
rapid, accurate and low cost to make effective risk analysis.
In this study, risky areas due to superstructure are determined and modeled by
using geographical information systems based on the related regulation. In the first
phase of the study, study areas were selected and the written and visual documents
related to these areas, as well as aerial photographs and databases of satellite images
were created. Then, digitization processes were performed and risk criteria were
iv
determined based on literature studies and related legislation. By analyzing the data
base, risk groups were classified according to their weight grades and a GIS based
model was created. The obtained model was applied to an area declared as risky in the
current situation and its accuracy was analyzed, and field observations and controls
were carried out to present an effective and feasible method to all central authorities. As
a result, in the selected pilot region, the very risky area was found to be 8.49 ha, the
risky area 1.22 ha, the low risk area 9.51 ha and the minimum risk area 6.24 ha. In this
respect, the ratio of the areas in the very risky class to the total area size was found to be
33%, the proportion of the structures in the risky class to 4%, the proportion of the
structures in the low risk class to 38%.
The working method is effective and applicable because it gives fast and
accurate results depending on the inputs. In addition, it can be applied in different areas.
This study proposes and implements a method that will help and guide all risk
management areas, especially urban and regional planners, in the determination of risk
potential areas due to superstructure, especially in urban settlements.