Gözetim görevlerinde durumsal farkındalığı artırıcı yaklaşımlar
Situational awareness increasing approaches in the supervisorytasks
Yazar: TUBA AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET GÖKTÜRK
Gebze Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol = Computer Engineering and Computer Science and Control

Özet:
Durumsal farkındalık, insan faktörünün olduğu alanlarda yaygın olarak
kullanılan bir kavramdır. Durumsal farkındalığa gösterilen ilgi, ilk başlangıcı olan
havacılıktan hava trafik yönetimi, askeri operasyonlar, ulaşım, enerji sistemleri,
sağlık gibi birçok farklı alanda çok hızlı bir artış göstermiştir.
Hava trafik yönetiminde temel amaç, trafik akışını optimize etmek ve hem
yerde hem de havada uçaklar arasında ayırmayı sağlayarak çarpışmaları önlemektir.
Hava trafik kontrolörü, hava araçlarının havada ve havaalanında emniyetli, düzenli
ve hızlı bir şekilde akışını sağlamaktadır. Sahip oldukları görev, birçok insanın can
güvenliğini içermesi, küçük gecikmelerin maddi zararlar doğurması gibi ciddi
durumlar içerdiği için görev esnasında yapılacak küçük ihmaller büyük sorunlara yol
açabilmektedir. Bu nedenle de yüksek seviyede bir durumsal farkındalığın korunması
kontrolörün işinin en kritik ve zorlayıcı özelliklerinden biridir.
Bu çalışmada, kontrolörlerin durumsal farkındalığını arttırabilmek için görsel
uyarıların daha iyi bir tasarımının geliştirilmesi için gerekli olan bileşenlerin ortaya
çıkarılması amaçlanmaktadır. Üç farklı görsel uyarı tasarımı, katılımcıların devam
etmekte olan temel görevlerini yerine getirirken dikkatlerini çekme kabiliyetlerine
göre değerlendirilmektedir. Çalışma kapsamında hava trafik yönetiminde kullanılan
sistem temel alınarak uygulama geliştirilmiş ve geliştirilen uygulama yapılan
deneylerde kullanılmıştır. Uyarı tasarımları; yazı renginin kırmızı olması, arka plan
renginin kırmızı olması ve göz takip cihazı kullanılarak kullanıcının ekranda
odaklandığı alan tespit edilerek uyarı penceresinin bu alanda çıkarılması şeklindedir.
Çalışma sonunda, katılımcıların üç uyarı tasarımına verdiği tepki süreleri, her bir
uyarı gösteriminin avantaj ve dezavantajları ve kullanılabilirlik durumları
değerlendirilmektedir. Elde edilen sonuçlarda, arka plan rengi kırmızı hale getirilerek
ve göz takip cihazı yardımı ile bakış alanına yönelimli adaptif uyarı kullanılarak
oluşturulan uyarı gösterimlerinin sadece yazı rengi kırmızı yapılarak oluşturulan
uyarı gösterime göre kullanıcıların alarm durumu fark edip ele alma süresinin daha
kısa olduğu görülmüştür.

Abstract:
Situational awareness is a widely used concept that the field of human factors
deal with. The interest in situational awareness has shown a rapid increase in many
different areas such as air traffic management, military operations, transportation,
energy systems, health care and aviation.
The main objective of air traffic management is to optimize the air traffic flow
and prevent collisions by providing separation between aircraft both on the ground
and in the air. The air traffic controller ensures a safe, regular and rapid flow of
traffic in the airport and in the air. The minor omissions on their duty can lead to
critic problems because their task includes serious situations such as the safety of
many people, small delays causing pecuniary damage. To have a high level of
situational awareness in air traffic control is one of the most critical aspects to
achieving a successful performance.
In this study, it is aimed to reveal the components necessary to develop a better
design of visual notifications to improve situational awareness of air traffic
controller. Three visual notification designs were evaluated in their ability to capture
individual's attention during an ongoing supervisory task. Within the scope of the
study, a pilot application developed based on the system currently using in the air
traffic control and the pilot application was used in the experiments. Notification
designs are red font color and background color label of aircraft which has alarm
situation and notification window that is displayed at the point of individual's gaze
which is detected with the eye tracker. At the end of the study, the response time of
the participants to the three notification designs, the advantages and disadvantages of
notification designs and their usability were evaluated. In the results, it is observed
that participants noticed faster alarm situations with notification window and red
background color designs than red font color design. Furthermore, displaying
notification window in the focused point makes it possible to detect alarm situations
out of peripheral vision.