Çağdaş kabile konutlarının doğal yerel veriler bağlamında analizi
Analysis of contemporary tribal huts according to local natural properties
Yazar: SELİN KÜÇÜK
Danışman: PROF. DR. NİHAL ARIOĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Çevre Kontrolü ve Yapı Teknoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Antropoloji = Anthropology ; Mimarlık = Architecture

Özet:
Dünyanın farklı bölgelerindeki araziler, binlerce yıldır, farklı kabilelere yerleşme
imkanı sağlamıştır. Tez bağlamında, küresel ölçekte son iki asırdır varlıkları
belgelenen, toplamda 186 adet olmak üzere, kabile kültürlerinin tek hücreli konut
yapıları analiz edilmiştir. Kabile konutlarının formu, boyutu, kullanım şekli ve
yerleşim planları, insan toplulukları arasında farklılık göstermektedir. Bu farklılığın,
değişiklik gösteren arazi ve iklim koşulları ile farklılaşan yerel malzemeden
kaynaklandığı düşünülmektedir.
Tez omurgasının oluşturulma sürecinde ilk olarak, kütüphanelerden, piyasadan ve
internetten vernaküler mimari, geleneksel mimari, yerel mimari, kabile yapıları, ilkel
yapı, kır yapıları, barınak, mimarlık tarihi, köy ve vernaküler yerleşim alanlarındaki
kaynaklar derlenmiştir. Derlenen kaynaklardan kabile konutları hakkında bulunan
fotoğraf, mimari çizim (plan, kesit, görünüş, eskiz, yerleşim planı) gibi görsel
malzemeler ile bir dijital arşiv oluşturulmuştur. Aynı yapım sistemine sahip ve benzer
formdaki kabile konutları sınıflandırılmıştır. Bu görsellerin bir kısmı, tezin dördüncü
bölümünde ait olduğu yapım sistemi ile ilgili incelemeye dahil edilmiş, diğer kısmı
ise eklerde sunulmuştur. Her bir kültürün, coğrafi konumu ve açıklaması ilgili bölüme
eklenmiştir.
Antropoloji, maddesel kültür, arkeoloji, jeomorfoloji, yerel yapı malzemesi, yerel
iklim, iklimin yapı üzerindeki etkileri, yapı formu, yapım sistemleri konularında ek ve
destekleyici araştırmalar yapılmıştır. Farklı kaynaklardaki doğal yerel özelliklerin
sınıflandırılması incelenmiştir. En rasyonel olduğu düşünülen sınıflandırma sistemleri
tercih edilmiştir. Özet bilgiler, tezin ilgili bölümlerine, kabile yapılarına etkileri
gözetilerek eklenmiştir. Gerekli görüldüğü durumda bu bölümlerdeki sınıflandırmaya,
orjinal kaynaklarda yer almayan tipler eklenmiştir. Kabile yapıları, iklime göre
incelenirken, hem Koppen-Geiger, hem de EVAW (Encyclopedia of Vernacular
Architecture of the World)' ın iklim sınıflandırmasından faydalanılmıştır. Yapı
malzemesi ve arazi konusunda yapılan incelemelerde genellikle EVAW' dan
faydalanılmıştır.
Form ve yapım sistemine göre kabile yapıları sınıflandırıldıktan ve doğal yerel veriler
bağlamında kabile yapıları analiz edildikten sonra, konutların yapım sisteminin
belirlenmesinde kabilelerin yaşama biçiminin de etkisi olduğu anlaşılmıştır. Hipotezde
yapısal özellikler üzerinde antropolojik ögelerin etkili olmadığı vurgulansa da,
kabilelerin yaşama biçimi ile ilgili olan ikinci bölüm teze eklenmiştir.
Değerlendirme kısmında, holistik yaklaşımla kabilelerin yaşama biçimine, konutların
yapım sistemine, yapım sistemi ile malzeme ilişkisine ve benzer formdaki yapıların
kıtalara dağılımına göre sayısal analizler yapılmış ve yorumlanmıştır.
xxix
Yaşama biçimine göre kabile toplulukları, avcılık-toplayıcılık veya çobanlık
yapabilmekte ya da tarım ile uğraşabilmektedir.
Avcı toplayıcı topluluklar, diğerlerine göre hem yaşama biçimi hem de yapıları en ilkel
olan topluluklardır. Sürü halinde dolaşmaktadırlar. Genellikle günlük veya birkaç
günlük kurdukları kamp alanlarında, hızlıca basit iskelet sistemli üzeri ot/yaprak kaplı,
küçük boyutlu geçici yapılar inşa etmektedirler.
Göçebe çoban topluluklar, hayvanlarını beslemek, balık güzergahını takip etmek gibi
amaçlarla genellikle sezonluk olarak, hayvanları ile birlikte yer değiştirmektedirler. Su
kaynakları ve/veya bitki örtüsü, bu toplulukların sezonluk yer değiştirmesini
belirleyen etkenlerdir. Bu toplulukların bir kısmı yapılarını yapılarını göç ettikleri yere
taşırken, diğer kısmı her gittiği yerde, o bölgenin yerel özelliklerine göre, yazlık ve
kışlık olmak üzere, yapılarını inşa etmektedir. Yurt gibi iskelet sistemli yapılar
sökülmeksizin bütün halde taşınırken, kara çadır gibi gergi sistemli yapılar, sökülerek
taşınmaktadır.
Tarım toplulukları ise yapılarını kalıcı olarak inşa etmekte, kültür devam ettiği sürece,
yapılar ayakta kalmaktadır. Bu yapılar, tarım topluluğunun kültürüne göre küçük
boyutlu tek aile konutları veya birkaç ailenin bir arada yaşadığı komünal konut yapıları
olabilmektedir.
Her üç yaşama biçimine sahip kabile topluluklarında pek çok örnekte hayvanlar ile
birlikte aynı konut yapısı içerisinde yaşandığı görülmektedir.
Binlerce yıllık tecrübeye dayanan kabile kültürlerinin ürünü olarak konut yapıları,
kabile topluluklarının yaşama biçimi ile birlikte yerel özelliklere, yani malzeme
kullanımına, yerel iklime ve yerleşim arazisine göre incelenmiştir.
Sıcaklık, soğukluk, nem, rüzgar, yağmur, kar, güneş ışınımı ve günlük/sezonluk
sıcaklık farkları gibi iklimsel özellikler, yapı formunun, yapının zemin ile kurduğu
ilişkinin, yapı kabuğunun geçirgenliği ve katmanlaşmasının belirlenmesinde, yapının
yarı açık veya kapalı olmasında etkilidir. İklimsel özellikler, yapı boyutlarının
belirlenmesinde çok etkili değildir.
Flora, fauna ve yer kabuğunun yapısı ile birlikte değerlendirilmesi gereken arazi,
büyük ölçüde yapıların bir araya gelişinde, birbirleri ile etkileşiminde etkilidir. Kabile
yapıları kümelenme, bitişme, çevrelenme, ayrıklaşma gibi farklı çeşitlerde bir araya
gelebilmektedir. Araziye yerleşim gömülü, yarı toprak altı, zemine bitişik veya
yükseltilmiş olabilmektedir.
Gömülü (mağara ve toprak altı) yerleşimlerde, yerleşim arazisi insan eliyle oyularak
veya doğal oyuk haliyle kullanılmaktadır. Yapı formunun oluşturulması araziyi
oluşturan yapı malzemesine bağlıdır. Gömülü sistemlerde yapı çıkararak
oluşturulurken, tüm diğer yapım sistemlerinde yapı, araziye eklenmektedir.
Yükseltilmiş yapılar, tropikal orman ve tropikal kıyı bölgelerinde bulunmaktadır. Yarı
toprak altı yapıların tamamı kutupsal ve yarı kutupsal iklim bölgelerinde
bulunmaktadır. En sık rastlanan zemine bitişik yapılar, farklı arazi tiplerinde ve farklı
iklim bölgelerinde bulunabilmektedir.
Malzeme çeşitlerine göre kabile yapılarının analizi yapıldığında, iskelet sistemlerin
neredeyse tamamında taşıyıcı olarak ahşabın kullanıldığı, göçebe toplulukların iskelet
sistemli veya gergi sistemli yapılarını genellikle hayvansal malzemeler ile
kapladıkları, bitkisel malzemenin çoğunlukla çatı kaplama malzemesini oluşturduğu,
yığma yapılarda taş, toprak ve kil, tuğla veya buz/kar blokları kullanıldığı
xxx
görülmektedir. Kabile yapılarında en çok kullanılan malzemelerin ahşap, toprak ve
bitkisel malzemeler olduğu, taş, hayvansal malzeme ve kar/buz kullanımının daha
seyrek olduğu ortaya çıkmaktadır. Çağdaş kabilelerin tek hücreli konut yapıları,
taşıyıcı sistemine göre dört ana tipe ayrılmaktadır. Tez kapsamında incelenen yapıların
yarısından fazlası iskelet sisteme sahipken, neredeyse çeyreği yığma sistemlidir. Geri
kalan kısım ise gergi veya oyuk sistemlidir.
Sonuç olarak, doğal yerel verilere ek olarak, yaşama biçimi bağlamında benzerlik
gösteren kabilelerin benzer taşıyıcı sistem ve forma sahip konut yapıları inşa ettikleri
ortaya çıkmıştır. Ancak, doğal yerel verilerden biri olan arazinin, yerel malzemenin
oluşmasını ve kabile topluluklarının yaşama biçimini etkileyerek, yapı formu ve
taşıyıcı sistemini doğrudan değil dolaylı yoldan etkilediği anlaşılmıştır. Kabile konutu
formu ve taşıyıcı sistemi üzerinde, üç doğal yerel veriden en çok malzeme etkili
olmaktadır.

Abstract:
For thousands of years, fields in different regions of the world has been settled by
various tribes. In the context of this thesis, single cell huts of tribal cultures which
documented in last two centuries, are analysed. Form, size and usage of tribal huts are
varied among different cultures. It is considered that this difference is due to various
field and climatic features, likewise local building material.
In the initial phases of forming thesis structure, resources in the sense of traditional,
local, tribal, primitive and rural architecture, hut and shelter, architectural history,
village and vernacular settlement gathered from library, market and internet. A digital
archive which contains visual materials such as photographs and architectural
drawings (plan, section, elevation, sketch, settlement plan, etc.) from these sources is
generated. Tribal huts that have the same structural system and similar building form
are classified. While some of these figures are located in related content in fourth
section of thesis, others are located in appendices. Geographical location and
explanation of each tribal hut is attached to related content or shape.
Supplemental research on anthropology, material culture, archaeology,
geomorphology, local building material, local climate, influences of local climate on
vernacular architecture, building form and structural system is done. Classifications
of different sources according to local natural properties are analysed. The most
rational classification systems are preferred. Abstract information is attached in related
topic in second and third chapters via correlating their influences on mostly tribal
architecture. If appropriate, classifications are expanded with additional types that are
not indicated in the main sources. For climatic classification the main sources are
Oliver's in EVAW and Koppen-Geiger's system. For both local material and field
types, mostly EVAW is benefited.
While tribal huts are analysed according to local natural properties, it is understood
that living style of tribes is also affected on structural system and building form. Even
if it is emphasized that anthropological factors are not affected on building form and
structure in hypothesis, the second chapter related to living style of tribes is added.
In evaluation chapter, relevance between living style of tribes and huts, influences of
local natural properties on structural system and building form and all the ifluencing
factors are examined with a holistic approach. Quantitive analysis of distrubiton of
tribal huts according to continents are conducted and interpreted.
According to their long-term living style, tribal cultures are divided as huntergatherers,
pastoralists or agriculturalists.
In comparison with other indigenous groups, hunter and gatherers have the most
primitive living style and buildings. They flock when they move camp and hunt. They
xxxii
quickly construct their simple skeleton framed, grasses or leaves covered, small sized
temporary shelters in daily/weekly camps.
Pastoralist nomads, change their settlement locations with their livestock according to
purposes such as feeding their animals or following seasonal fish routes. Water sources
and/or vegetation are the determinants of seasonal migration. A number of pastoralists
carry their buildings wherever they migrate. Yurts have skeleton framed structures
which are transported as a whole body; while tensile structures as black tents are
transported as they dismounted. Others do not have portable structures: they construct
new local vernacular dwelling, as winter and summer dwelling, in each settlement.
Agriculturalists construct their permanent buildings which exist since the culture
sustains. Single family house or multi-family communal house types can be
constructed according to tribal culture.
Living in the same hut with animals is considered in many archetypes from each type
of living style.
In addition to living style, huts, as output of tribal cultures based thousands-year
experience, are investigated according to local natural properties such as use of
building material, local climate and settled field.
Climatic features such as temperature, humidity, wind, precipitation, solar radiation
and daily/seasonal temperature differences are influential on determining building
form, relationship between ground and building, permeability and layering of building
shell, and being semi-open or closed. However, climatic features are not mostly
effected on determining building sizes.
Field is mostly effected on settlement plan and building position. Settlement pattern
can be differed as buildings gathered, clustered, enclosured, dispersed, and so on. It is
crucial to state that buildings can be positioned below ground, semi below ground, on
the ground or elevated on stilt structure.
Cave shelters and below ground (pit) dwellings might be natural or artificially carved
by settlers. Building form depends on terrain material which is easy to carve and not
friable. While this kind of shelters are constituted via subtraction, all other structural
systems and building forms are attached to the field.
Stilt structures are observed in tropical forest and tropical coasts. Whole semi below
ground dwellings are in arctic and sub-artic regions. Dwellings on the ground, as the
most frequently encountered types, are found in various field types and different
climatic regions.
While buildings analysed according to materials, it is considered as timber is used as
structural element in almost all of the sketon systems; animal products are used as
cover in almost all nomad's skeleton or tensile structured shelters; Vegetative
materials are used generally for roof cover; stone, earth and clay, mudbricks and
snow/ice blocks are used in massive and masonry structures. While timber, earth and
vegetative materials are commonly used in tribal huts; stone, animal products and
snow/ice are rarely used in buildings.
Structurally, single cell huts of contemporary tribes divided in four main types. More
than half of the huts examined in thesis have skeleton system, while almost quarter of
them has massive or masonry walls. The rest is tensile structured or cutout.
xxxiii
As a result, it is understood that the tribes, which have similar living style in addition
to similar local natural properties in their settlement, construct their huts in similar
forms and structural types. However, field, as one of local natural properties,
influences tribal hut's form and structure indirectly. It has affect on local climate and
tribe's living style that influence building form directly. The most effective local
natural property on tribal hut's form and structural system is building material.