İslam filozoflarına göre eys-leys
Eys-leys according to Islamic philosophers
Yazar: MÜBERRA ÇAY
Danışman: PROF. DR. GÜRBÜZ DENİZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Dini kavramlar = Religious concepts ; Felsefi kavramlar = Philosophical concepts ; Kindi = Kindi ; Varlık felsefesi = Existence philosophy ; Varoluş = Existence ; Yokluk = Absence ; İbn Sina = Ibn Sina ; İslam alimleri = Islamic scholars ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Felsefenin en temel konusunu oluşturan varlık felsefesi (ontoloji), 'varlık var mıdır?'
'evren nasıl meydana gelmiştir?' gibi varlığın var olması ve meydana gelişi hakkında temel
soruları içermektedir. Varlığın meydana gelişi ve yaratılışın başlangıcı, insanoğlu var olduğu
andan itibaren merak konusu olmuştur. Varlığını ve varlığının öncesini merak eden insan,
varlık- yoklukla ilgili mevzulara da daima ilgili olmuştur. İlk çağdan itibaren başlayan felsefi
uğraşlar, Grek felsefi mirasının tercümesi yoluyla İslam dünyasına aktarılmıştır. İslam
dünyası ise ilk defa el-Kindi'nin risaleleri vasıtasıyla felsefi miras ile tanışmıştır. Dolayısıyla
Kindi ile de ilk felsefi literatür oluşmuştur diyebiliriz. Eys ve leys kavramları da kendinden
önceki fikir adamları tarafından kullanılmamasına rağmen el-Kindi tarafından kullanılmıştır.
Eys, varlık- var olan anlamında; leys ise yok ve yoksun olan anlamında kullanılmıştır. 'Adem
kavramı da yokluk anlamına gelmekte olup el-Kindi ve İbn Sina felsefesinde pek tercih
edilmiş bir kavram değildir. 'Adem kavramının ifade ettiği yokluk mutlak yokluktur, leys
kavramı gibi eys (varlık)'ten önceki yokluk değildir. Bu nedenle kelamcılar tarafından mutlak
yokluk ve yoktan yaratmayı açıklamak için çokça kullanılan 'adem kavramı, filozoflar
tarafından tercih edilmeyip onun yerine mümkün yokluk belirten 'leys' kavramı
kullanılmıştır.
Filozoflar ve kelamcılar arasındaki en büyük ayrılık yokluk kavramının algılanışı
dolayısıyla olmuştur. Yokluk hakkında düşünülemeyeceği anlayışına sahip filozoflar ile
yokluktan yaratılışın gerçekleştiğini savunan kelamcılar arasındaki temel farklılık esasen iki
tarafın yokluğa ve yoklukla ilgili kavramlara bakışını da etkilemiştir. Varlık- yokluk ile ilintili
birçok konunun eys, leys ve 'adem kavramlarının algılanış farklılığıyla ilişkili olduğunu
düşünmekteyiz.
'Adem kavramını kullanan kelamcılar, yokluk söz konusu olduğunda bu kavramdan
mutlak yokluk ve hiçlik anlayarak, varlıkların meydana gelişlerini bu yoklukla izah etmeye
çalışmışlardır. Hudusçu bir yaratma teorisinin oluşmasını sağlayan 'adem kavramı,
kelamcıların yaratmayı zamansal olarak açıklamalarına neden olmuştur. Bir zaman diliminde
hiçlikte olan şeylerin varlığa gelmelerinin izahı kelamcılar tarafından zor olsa da, genel
felsefeleri açısından 'adem kavramını kullanmayı tercih etmeleri anlaşılabilecek bir husustur.
Leys kavramını kullanan filozoflar ise mutlak yokluğu kabul etmeyip, mukayyed yokluğu ya
da daha açık bir ifadeyle varlık ihtimalini içerisinde barındıran yokluğu kabul ederler. Nitekim filozofların felsefi temelleri düşünüldüğünde leys kavramının el-Kindi tarafından
kullanılmaya başlaması ve İslam felsefesi literatürün şekillenmesi tesadüfi değildir.
Filozoflar ile kelamcılar arasında tartışmaların ve görüş ayrılıklarının ortaya
çıkmasında en önemli konu yokluğun anlaşılması (neliği) mevzusu olmuştur. Tezimizin de
ortaya çıkışı için ilham kaynağı olan yokluk, üzerinde konuşulamasa dahi birçok konunun
temelinde bulunmaktadır. Eys, leys ve 'adem kavramları çerçevesinde varlık- yokluk temelli
birçok konuya çalışmamızda yer verme gayreti içerinde olduk.

Anahtar Kelimeler: İbn Sina, el-Kindi, Eys, Leys, Leysiyyet, 'Adem, Varlık, Yokluk

Abstract:
The philosophy of existence (ontology), which is the most fundamental subject of
philosophy contains fundamental questions about the existence and emergence of being such
as 'Is there beings?' and 'how did the universe come about?'. The emergence of existence and
the beginning of creation have been a matter of curiosity since the moment of human
existence. People who wonder about their existence and the pre-existence have always been
interested in matters of existence and non-existence. The philosophical pursuits that started
from the first age were transferred to the Islamic world through the translation of the Greek
philosophical legacy. For the first time, the Islamic world met the philosophical heritage
through Alkindus treatises. Therefore, we can say that the first philosophical literature was
created with Alkindus. Although the concepts of eys and leys were not used by previous
intellectuals, they were used by Alkindus. Eys means being-existing; leys is used to mean the
absent and the deprived. The concept of 'adem' also means absence, but it is not a preferred
concept in Alkindus and Avicenna philosophy. The absence expressed by the concept of
'adem is absolute absence, it's not the absence before eys (being) like the concept of leys. For
this reason, the concept of "adem", which is widely used by theologians to explain the
absolute absence and creation from nothing, is not preferred by philosophers the concept of
"leys", which indicates possible absence, was used instead of 'adem'.
The biggest difference between philosophers and theologians occurred due to the
perception of the concept of absence. The fundamental difference between philosophers who
have the understanding that nothingness is unthinkable and theologians who argue that
creation takes place out of nothing, essentially affected both sides view of non-existence and
concepts related to absence. We think that many issues related to existence-absence are
related to the difference in perception of the concepts of eys, leys and 'adem.
Using the concept of 'adem', theologians have tried to explain the emergence of
beings with this absence by understanding absolute absence and nothingness from this
concept. The concept of 'adem', which led to the formation of a creation theory in which the
theory of creation from nothing was adopted, caused theologians to explain creation
temporally. Although it is difficult for theologians to explain the coming into existence of
things that were nothing in a period of time, it is understandable that they prefer to use the
concept of 'adem' in terms of their general philosophy. Philosophers who use the leys concept do not accept absolute absence, but accept the mukayed absence or, more clearly, the absence
that includes the possibility of existence. As a matter of fact, when the philosophical
foundations of philosophers are considered, it is not accidental that the concept of 'leys'
started to be used by al-Kindi and the Islamic philosophy literature took shape.
The most important issue in the emergence of discussions and disagreements between
philosophers and theologians has been the issue of understanding the absence. The absence,
which is the source of inspiration for the emergence of our thesis, is at the basis of many
issues even if it cannot be talked about. We have endeavored to include many subjects based
on existence-absence in our study within the framework of the concepts of eys, leys and
'adem.

Key words: Avicenna, Alkindus, Eys, Leys, 'Adem, Leysiyyet, Existence, Absence