Sanal mekanın anısı: Orada ol[ma]mak ve arada olmak
Memory of virtual space: [Not]being there and being in between
Yazar: ZELİHA BAYRAKÇI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İFFET HÜLYA ARI
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Episodik bellek = Episodic memory ; Mimari mekan = Architectural space ; Sanal gerçeklik = Virtual reality ; Sanal mekan = Virtual space

Özet:
Gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası olan mekân, gündelik hayattaki deneyimlerle ilişkili olarak belleğe yerleşir ve anıların bağlamını oluşturur. Dolayısıyla kişinin geçmişinin bir parçası olan mekân, bir anımsatıcı işlevi görür ve geçmişin canlanmasını tetikler. Araştırmacının daha önce bulunmadığı bir kentte yaptığı gezinti sırasında karşılaştığı bir mekan hatırlamanın gerçekleşmesine neden olmuştur. Bu noktada, araştırmacı
daha önce bulunmadığı bir mekanın hatırlamayı tetiklemesini sorgulamaya başlamıştır, çünkü bir mekanın anımsatıcı olabilmesi için kişinin geçmişinin bir parçası olması gerekir. Diğer bir ifadeyle, araştırmacı geçmişte o mekanda bulunmuş ya da bir şekilde karşılaşmış olmalıdır. Öyleyse araştırmacı bu mekanla nasıl karşılaşmıştır? Bu soru, araştırmacıyı geçmişte izlemiş olduğu bir filme ve filmin sanal mekanına götürmüştür. Geçmiş deneyime dönüş ve karşılaşılan sanal mekan, çalışmanın amacının ortaya konulmasına aracılık etmiştir. Bu bağlamda, karşılaşılan bir mekanın tetiklediği hatırlamanın sorgulanması ile başlayan araştırmanın amacı, bellek ve sanal mekan arasındaki ilişkinin sorgulanması ve tanımlanması olarak belirlenmiştir. Çalışmanın amacı doğrultusundaki sorgulama, bellek ve mekan arasındaki mevcut ilişki içerisinde sanal mekanın izlerinin aranması ile başlamıştır. Bellek ve mekan arasındaki ilişki bağlamında yapılan literatür araştırması sırasında çoğunlukla fiziksel mekanlar ile karşılaşılmıştır. Bu nedenle, bellek ve sanal mekan arasındaki olası ilişkilere dair sorgulama, bellek ve mekan arasındaki ilişkinin fiziksel mekanın ötesine taşımayı da amaçlamaktadır. Karşılaşılan bir mekanın tetiklediği hatırlamaya dair sorgulama ve sorgulamaya eşlik eden şahsi-diyalog, çalışmanın amacının belirlenmesinin yanı sıra metodolojinin belirlenmesinde de rol oynamıştır. Araştırmacı, araştırmanın metodolojisini heuristik sorgulama ile ilişkilendirmiştir. Bunun nedeni, heuristik sorgulamanın öznel insan deneyimlerine odaklanması ve araştırmacının otobiyografik bir deneyim aracılığıyla ilgilendiği bir konuyla ilk bağlantısı ve ilk karşılaşmasından doğmasıdır. Dolayısıyla araştırmacının öznel deneyimi ile başlayan sorgulama, araştırmacının öznel deneyimleriyle devam etmiştir. Yaşanan hatırlama sırasında araştırmacı kendisine çeşitli sorular sormuştur, diğer bir deyişle kendisi ile bir diyalog kurmuştur. Bu şahsi-diyalog bir şahsi-sorgulama sürecidir ve bu süreç araştırmacının geçmiş deneyimlerine dönüşlerine dayanmaktadır. Bu bağlamda, araştırmacı çalışma sürecini bir şahsi-diyalog olarak tanımlamıştır. Dolayısıyla süreç boyunca, araştırmacı kendi deneyimlerine geri dönmüştür. Geçmiş deneyimlere geri dönmek ve onları betimleyerek yeniden yaratmak çalışmanın veri toplama yöntemi olarak kabul edilmiştir. Heuristik arayışta, geçmiş deneyimin yeniden yaratılması, deneyimi yaşayan kişi tarafından deneyimin eksiksiz bir şekilde betimlenmesini dayanır. Bu bağlamda, araştırmacı betimlemeleri yapmak için geçmiş deneyimleriyle ilişkili kişisel notlarından yararlanmıştır. Elde edilen veriler (hatırlamalar), şahsi-diyalog olarak görülen tez sürecinin tez metnindeki yansımaları olarak görülmüştür. Bu bağlamda, veriler tez metni içerisinde tezin anlatı kurgusu ile ilişkili olarak konumlandırılmıştır. Tez metni içerisinde karşılaşılan hatırlamalar, bir durumu, bir olayı açıklamak ya da örneklemek amacıyla tez metninde yer alırken 'Arada Olmak' başlıklı bölümde yer alan hatırlamalar, ortaya konulan varsayım bağlamında, deneyimsel anı ve sanal mekan arasındaki ilişkiyi ortaya koymanın araçları olarak kullanılmıştır. Tanımlanan hatırlamalar, ortaya konulan varsayım bağlamında analiz edilmiştir. Bölüm kapsamındaki verilerin analizi, araştırmacı tarafından 'tamamlanma' olarak adlandırılan analiz seti aracılığıyla yapılmıştır. Çalışmanın amaç, varsayım ve metodolojisi içeren 'Giriş' bölümünün ardından mekânın bellek ile kurduğu ilişki bağlamında yapılan literatür araştırması, çalışmanın 'Bellek, Mekan, Hatırlama' başlıklı ikinci bölümünde; 'geçmişi koruma ve geçmişin varlığını sürdürme', 'imgeleştirme' ve 'geçmişin parçası olma ve geçmişi canlandırma (hatırlatma)' olarak adlandırılan alt başlıklar kapsamında özetlenmiştir. Bir mekanla karşılaşma sonucu gerçekleşen hatırlama ile başlayan sorgulama bağlamında, 'Bellek, Mekan, Hatırlama' başlıklı bölümün odağı 'geçmişin parçası olma ve geçmişi canlandırma (hatırlatma)' alt başlığının kapsamında ele alınan mekanın anımsatma işlevidir. Bir mekânın anımsatıcı olarak işlev görmesi, o mekânın kişinin geçmişinin bir parçası olduğunu gösterir. Bir mekânın kişinin geçmişinin bir parçası olabilmesi için, kişinin geçmişte bu mekanla bir şekilde karşılaşmış olması gerekir. Çalışma kapsamında geçmişte yaşanan bu karşılaşmalar doğrudan ve dolaylı karşılaşmalar olarak ele alınmıştır. Doğrudan ve dolaylı karşılaşmalar, mevcudiyet ve bellek kavramları ile ilişkilendirilerek tez çalışmasının dayandığı kavramsal ilişkiler ortaya konulmuştur ve kavramsal ilişkiler paralelinde çalışmanın strüktürü oluşturulmuştur. 'Orada Olmak: Deneyimsel Bellek' başlığı kapsamında konu edilen doğrudan karşılaşma, yaşanan deneyimin ya da olayın mevcudiyetinde olmak ile ilişkilidir. Bir şeyin mevcudiyetinde olma, onunla eş zamanlı ve paylaşılan bir yerde olmayı ifade eder. Bu bağlamda, yaşanan olayın ya da deneyimin mevcudiyetinde olan kişi, olayın ya da deneyimin şahidi olarak oradadır. Kişi, kendine şahidi olarak (özne) ya da başkalarının başına gelenlerin şahidi olarak orada olabilir. Tanımlanan her iki şahitlik durumunun sonucunda kişi, deneyimsel anılara sahip olur. Deneyimsel anıların hatırlaması, genellikle şimdiki zamandaki bir uyaranın (mekân, ses, koku, vb.) tetiklemesiyle gerçekleşir. Hatırlama sırasında geçmişte yaşanan olay ya da deneyim ile ilişkili olarak kişinin zihninde bir anı-imge belirir. Geçmiş ile ilişkili olarak anı-imgenin bir parçası olan mekân ise bir zihinsel mekandır. Zihinsel mekân olarak tanımlanan, zihin tarafından yaratılan ve fiziksel mevcudiyeti olmayan sanalmekandır. 'Orada Ol[ma]mak: Orada Olmayan Mekan ve Aktarılan Anılar' başlığının odağında yer alan dolaylı karşılaşma; bir olay, deneyim ya da mekân ile medya aracılığıyla karşılaşma olarak ifade edilmiştir. Dolaylı bir karşılaşma yaşayan kişi, doğrudan karşılaşma ile karşılaştırıldığında farklı bir şahitlik (ikinci elden şahitlik) konumundadır. Medya aracılığıyla şahitlikte, kişi şahit olunan olayın ya da deneyimin mevcudiyetinde olmayabilir (şahitlik durumu medya türüne bağlı olarak değişkenlik gösterebilir). Örneğin; film ya da fotoğraf aracılığıyla şahit olunan olayda kişi olayın gerçekleştiği zamanda ve mekânda mevcut değildir. Olay, filmin ya da fotoğrafın sanal mekânında ve geçmiş zamanda gerçekleşir. Dolayısıyla kişi, olayın mevcudiyetinde, diğer bir ifadeyle olayın gerçekleştiği sanal mekânda-orada mevcut değildir. Ancak kişi medya aracılığıyla hiç bulunmadığı mekanlara, yaşamadığı olaylara ve kendisine ait olmayan deneyimlere dair anılara sahip olabilir. Bu nedenle, medya tarafından yaratılan sanal mekanların, deneyim ve anı aktarımına aracılık ettiği söylenebilir. Deneyim ve anı aktarımı, 'aktarımsal mekân' kavramı ile ilişkilendirilerek tartışılmıştır ve bu tartışma, 'sanal mekân sadece bir aktarım mekânı mıdır?' sorusunu ortaya çıkarmıştır. Sorunun cevabını arama sürecinde, sanal mekânın yaratıldığı farklı medya türleri bağlamında kişinin şahitlik pozisyonunun ve dolayısıyla sanal mekânın deneyiminin değişkenlik gösterdiği ortaya konulmuştur. Tanımlanan değişkenlik, kişinin özne ya da şahitlik pozisyonuna geçme ve sanal mekânın deneyimin gerçekleştiği mekân haline gelme potansiyelinin göstergesi olmuştur. Bu bağlamda, sorunun cevabını arayış, bir varsayım ile karşılık bulmuştur: Ortaya konulan değişkenliğin kişinin sanal mekânda mevcut olma hissine sahip olma olasılığı etkileyebileceği düşüncesinden hareketle, kişinin sanal mekânda mevcut olma hissine sahip olduğu durumda yaşanan deneyimin anısı deneyimsel belleğin bir parçası haline gelir. Araştırmacı tarafından ortaya konulan varsayım, 'Arada Olmak' adlı bölümde SG teknolojisi aracılığıyla tartışılmıştır. SG teknolojisinin seçilme nedeni, SG teknolojisinin kişiyi sanal mekâna taşımak olarak tanımlanabilecek amacıdır. Ancak SG deneyimi sırasında kişi tam olarak sanal mekâna taşınamayabilir, diğer bir ifadeyle sanal mekânda olduğu hissine sahip olamayabilir. Bunun nedeni, SG deneyimi sırasında fiziksel mekân ve sanal mekanla eş zamanlı sürdürülen diyalog olduğu düşünülmüştür. İkili diyalog-ikili beden durumunu sonlandırmak ve böylece kişiyi sanal mekâna taşıyabilme düşüncesinden hareketle, araştırmacı tarafından 'tamamlanma' adı altında bir analiz seti oluşturulmuştur. 'Tamamlanma', ortaya konulan varsayım bağlamında araştırmacının SG deneyimlerinin incelenmesine aracılık ederek bellek- özellikle deneyimsel anı ve SG teknolojisi tarafından yaratılan sanal mekân arasındaki olası ilişkinin tanımlanmasına olanak sağlamıştır. Çalışma sonucunda, araştırmacının bellek ve sanal mekân arasında kurmaya çalıştığı ilişkiler, çalışma süresince karşılaşılan ve 'zihinsel mekân olarak sanal mekân', 'aktarımsal mekân olarak sanal mekân' ve 'deneyimin mekânı olarak sanal mekân' olarak adlandırılan farklı sanal mekanlar üzerinden tanımlanmıştır. Çalışma sürecinde karşılaşılan sanal mekanların yaratılması ve deneyimlenmesindeki teknolojik farklılıkların, bellek ve sanal mekân arasındaki ilişkiye yansıdığı görülmüştür. Bu bağlamda, bellek ve sanal mekân arasındaki ilişkinin değişken bir yapıya sahip olduğu sonucuna varılmıştır. Sanal mekânın yaratılma ve deneyimlenme teknolojilerinde süregelen gelişmeler, farklı sanal mekanlarla karşılaşılabilme olasılığını artıracaktır. Bu olasılık, bellek ve sanal mekân arasındaki ilişki bağlamında, potansiyel tartışmaların ortaya çıkabileceğini işaret eder. Dolayısıyla ortaya konulan bu çalışmanın gelecekteki potansiyel tartışmalara kaynaklık edeceği düşünülmektedir. Çalışmanın bir diğer sonucu, çalışma kapsamında bellek ve sanal mekan arasında kurulan ilişkilerin mekanın bellek ile kurduğu ilişkiler bağlamında sorgulanmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu sorgulama, bellek ve mekan arasındaki ilişkilerin, zihinsel mekanların (sanal mekanların) ve ve sanal mekanların (farklı medya türleri tarafından üretilen sanal mekanların) dahil edilmesiyle fiziksel mekanın ötesine taşınabileceğini göstermiştir.

Abstract:
Space is an integral part of everyday life. It is embedded in memories of daily experiences and forms the context of memories. Therefore, as part of one's past, space functions as a mnemonic and triggers the revival of the past. A space that the researcher encountered during a walk in a city he had never been to before caused the recollection to take place. At this point, the researcher began to question how a space where one had not been before could trigger recall because for a space to be mnemonic, it has to be part of one's past. In other words, the researcher must have been in that space or encountered it in some way in the past. So how did the researcher encounter this space? This question led the researcher to a movie she had watched in the past and to the virtual space of the movie. The return of the past experience and the virtual space encountered were effective in revealing the purpose of the study. In this context, the aim of the research, which started by questioning the recollection triggered by a space encountered, was determined as questioning and defining the relationship between memory and virtual space. The inquiry, in line with the study's aim, started with the search for traces of virtual space within the existing relationship between memory and space. During the literature research on the relationship between memory and space mostly encountered physical spaces. Therefore, the inquiry into the possible relationships between memory and virtual space also aims to extend the scope of the relationship between memory and space beyond physical space. Inquiring about recollection triggered by an encountered space and the accompanying self-dialog played a role in determining the methodology and the purpose of the study. The researcher associated the methodology of the study with heuristic inquiry. The heuristic inquiry focuses on subjective human experiences and arises from the researcher's first connection or encounter with a topic of interest through an autobiographical experience. Therefore, the inquiry based on the researcher's experience continued with the researcher's subjective experiences. During the recollection, the researcher asked herself various questions, in other words, she established a dialog with herself. This self-dialogue is a process of self-inquiry, and this process is based on returns to the researcher's past experiences. The researcher defined the study process as a self-dialogue. During this self-dialogue process, she returned to her own experiences. Turning back to past experiences and recreating them by describing them was accepted as the data collection method of the study. The researcher used her notes related to her experiences to describe them. The data obtained (called recollections) are the reflections of the study process, which is seen as self-dialogue, in the text of the study. Therefore, the data were positioned within the text in relation to the narrative of the study. While the recollections encountered in the thesis text were included in the thesis text to explain or exemplify a situation or an event, the recollections in the chapter titled 'Being in Between' were used as tools to reveal the relationship between experiential memory and virtual space in the context of the assumption put forward. Thus, the hypothesis played a significant role in shaping the method used to analyze the recollections of the VR experiences. These recollections were analyzed in the context of the hypothesis put forward. The analysis of the data within the scope of the chapter was done through the analysis set called 'completion' by the researcher. After the Introduction part, where the aims, assumption, and methodology of the study were explained, the literature research conducted in the context of the relationship between memory and space was summarized in the second part of the study titled 'Memory, Space, Recollection'. The second part of the study includes three sub-heading called 'preserving the past and maintaining the existence of the past', 'imagining', and 'being part of the past and reviving of the past (recall). In the sub-heading of 'preserving the past and maintaining the existence of the past' metaphors used in the context of spatialization and concretization were discussed. The metaphors used to define memory have generally been associated with physical spaces such as warehouses, aviaries, palaces, caves, theaters, or physical entities like photographs, wax tablets, etc. to preserve knowledge and experiences of the past and transfer them to the future. Within the scope of the study, the first relation with virtual space (mental space) was established through the concept of 'the art of memory', which was discussed under the sub-heading 'imagining'. Described as a method of spatial recollection,' the art of memory' is based on revisiting memory(s) mentally placed in specific spaces already known or imagined. Spaces where memories are placed and revisited to recall them are mentally created virtual spaces. In this context, the revisiting mental space for the realization of remembering can be expressed as a virtual space experience. In the context of the inquiry that begins with the recollection that occurs as a result of an encounter with a space, the focus of the section titled 'Memory, Space, Remembrance' is the mnemonic function of the space, which is addressed with the scope of the sub-heading 'being part of the past and reviving of the past-becoming a mnemonic'. When a space functions as a mnemonic, it indicates that the space is part of one's past. For this, one must have encountered the space in some way in the past. In this study, these encounters in the past were handled as direct and indirect encounters. By associating direct and indirect encounters with the concepts of presence and memory, the conceptual relations on which the study is based were revealed and the structure of the study was formed in parallel with the conceptual relations. Direct encounter discussed under the heading of 'Being There: Experiential Memory' is related to being in the presence of an experience or an event. Being in the presence of something implies being in a space that is simultaneously shared with it. In this
context, one in the presence of the event or experience must be there as a witness. One can be there as a witness to oneself (subject) or to what happens to others. Although they may seem different, both witnesses are based on direct encounters. Therefore, one who witnessed the event means one was there when the event happened. Thus, one will possess an experiential memory of it. Experiential memory can be recalled by any mnemonic or stimulus (space, photograph, sound, smell, etc.). While recalling, the past revives through the filter of the present time, and a memory-image appears in one's mind concerning the past. The space of the memory-image and the space that is part of the memory-image with the past are mental spaces. To sum up, the spaces referred to concerning the recollection of experiential memory
and 'the art of memory' are virtual spaces created by the mind that have no physical existence. However, the study focuses on the virtual spaces created by the media in the context of the researcher's encounters. Therefore, the inquiry into the relationship
between memory and virtual space was continued by way of indirect encounters through media. Indirect encounters, which is the focus of the title '[Not]Being There: The Space That Is Not There and Memories Transferred', refer to encountering an event, experience, or space through media. One experiencing an indirect encounter is in a different witnessing position (second-hand witnessing) than a direct encounter. To clarify
witnessing through media was used the classification of witnessing put forward by Peters (2009). He based his classification on the paradigm of being there defined as being present at the time and space where the event occurred. Peter (2009) explained witnessing through various types of media in the context of the paradigm. In mediated witnessing, one may not be in the presence of the event or experience being witnessed (witnessing may vary depending on the type of media). For example, in an event seen through a film or a photograph, one is not present in the time and space where the event takes place. It occurs in the virtual space of the movie, photograph, and the past which has no physical existence and a certain location. Therefore, one can not be present in the presence of the event; in other words, one can not be present in the virtual space where the event happens. Through the media, one can have memories of spaces/places they have never been to,
events they have never lived, and experiences that are not their own. Therefore, it can be argued that the media – the virtual spaces created by the media – are the sites of experiences and memory transmission. In the study, the transfer of experiences and memories was discussed through the concept of 'transferential space'. However, this discussion has led to the question 'Is virtual space only a transferential space?'
The search for the answer to the question has revealed that the witness position of an individual, and consequently the experience of the virtual space, varies across different media types by which the virtual space is created. The identified variability has indicated the potential for one to transition into the subject or witness position and for the virtual space to become the space where the experience occurs. At this point, the seeking of the answer to the question led to an assumption that the variability introduced can affect the likelihood of having a feeling of being in the virtual space so that the memory of the experience can become an experiential memory when having the feeling of being in the virtual space. The assumption put forward by the researcher was discussed through Virtual Reality technology in the chapter titled 'Being in Between'. The reason for choosing VR technology is its purpose of transporting a person to a virtual space. However, during the VR experience, one may not be fully transported to the virtual space, in other words, one may not have the feeling of being in the virtual space. The reason for this is believed to be the simultaneous dialogue between the physical space and the virtual space during the VR experience. Therefore, the researcher defined an analysis set called 'completion' based on eliminating the dual dialog - dual body situation, thus
enabling one to the virtual space. 'Completion' mediated the examination of the researcher's VR experiences in the context of the hypothesis put forward, enabling the identification of a possible relation between memory – especially experiential memory- and the virtual space created by VR technology. In the conclusion part, the relationships that the researcher tried to establish between memory and virtual space were defined through the different virtual spaces encountered during the study, which were named 'virtual space as mental space', 'virtual space as transferential space', and 'virtual space as the space of experience'. As a result of the study, it was revealed that the technological differences in the creation and experience of the virtual spaces encountered during the study process were reflected in the relationship between memory and virtual space. In this context, it was concluded that the relationship between memory and virtual space has a variable structure. In the future, the possibility of encountering different virtual spaces in parallel with the developments in creating and experiencing virtual space indicates that potential discussions may emerge in the relationship between memory and virtual space. Thus, this study is thought to be a source of possible future discussions. Another result was revealed by questioning the relations between memory and virtual space in the context of the relations between space and memory. This inquiry revealed that the relations between memory and space can be carried beyond the physical space by including mental spaces (virtual spaces) and virtual spaces (spaces produced by different media types).