İslam hat sanatının şekillenmesinde biçim ve içerik açısından Kur'an'ın etkisi
The effect of the Qur'an in terms of form and content in the formation of Islamic calligraphy
Yazar: NURULLAH YILMAZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EDİP YILMAZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Hüsn-i hat = Hüsn-i hat ; Mushaf =   ; Süsleme sanatı = Decorative art

Özet:
İslam, Kur'an merkezli bir toplum inşa etmeyi insanlara hedeflemiştir. Hz. Peygambere
inen vahiyle İslami toplum hızlı bir biçimde şekillenmiştir. Vahiy insanlara hem siyasi hem de
kültürel açıdan rehber olmuştur. Vahyin rehberliğinden İslam sanatları da büyük bir pay
almıştır. Zira İslam inşa ettiği medeniyetlerde sanatı merkezi bir konumda tutmuştur. Kur'an-ı
Kerim insanlara her dem güzel olanı tavsiye etmektedir. Böylece insanlar sanatlarını icra
ederken Kur'anî bir bakış ile güzel olanı ortaya koyma çabası içerisine girmişlerdir. İslam hat
sanatı da Kur'an merkezli bir anlayışla icra edilmiştir. Hat sanatı görsel ve şekil olarak
insanların ruhuna hitap etmektedir. İslam öncesi Arap toplumunda çok az kişi okuma yazma
biliyordu. Kuran'ın ilk emrinin oku olması aynı vahiyle kaleme yemin edilmesi Müslümanları
okuma yazma konusunda harekete geçirmiştir. İnen vahiyleri kayıt altına alma ihtiyacı yazıyı
daha da önemli hale getirmiştir. Bin yıllık bir geleneğe sahip olan hat sanatımızın günümüze
kadar gelmesinin sebebi İslam dininin ana kaynakları olan vahiy ve hadislerin yazıyı övmesi
olarak gösterilmektedir.
Tez çalışmasında İslam hat sanatının şekillenmesinde Kur'an'ın etkisi üzerinde
durulmuştur. Zira İslam medeniyetinin ortaya koyduğu her kültürle ve sanatsal aktivitenin
arkasında İslam'ın ana kaynağı Kur'an referans olarak gösterilmiştir. Kur'an, İslam sanatların
her dalında çok önemli bir etkiye sahip olmuştur. İslam hat sanatı da Kur'an'dan hem biçim
hem de içerik açısından etkilenmiştir. Dolayısıyla tez çalışmasında Kur'an'ın bu iki yönü izah
edilmiştir. Hz. Peygamber döneminden itibaren Emevi, Abbasi, Tolunoğlu, Fatımi, Selçuklu,
Eyyübi, Memlük ve nihayetinde Osmanlı döneminde hat sanatı çok rağbet edilmiş bir sanat
olarak bilinmektedir. İslam hat sanatına ait kronolojik malumatların ötesinde, çok kapsamlı bir
bakış açısıyla, İslam hat sanatının Kur'anî yönüne dikkat çekilmiştir. Bu sanatı icra eden çok
değerli hattatlar yetişmiştir. Tasnif yönteminden yararlanılarak hat sanatına dair malumatlar
işlenmiştir. Hattatlar hangi dönemde olursa olsunlar icra ettikleri hat örneklerini Kur'an'î bakış
açısıyla hat sanatının metot ve uygulama üsluplarında Kur'an'ın etkisini yorumlamaya çalışmışlardır. Hattatların bu katkıları tezin mahiyetini teşkil edecektir. Hat sanatının Asrı
Saadetten günümüze kadar canlılığını ve dinamizmini koruyarak gelmesi gibi
değerlendirmelerden yola çıkarak Kur'an'ın hat sanatı üzerindeki etkisine dair sonuçlar
bildirilmiştir. Çalışma, Kur'an temelli İslam hat sanatının oluşum sürecini biçim ve içerik
olarak ortaya koymayı hedeflemektedir. İslam hat sanatının Kur'anî yönünü konu eden
çalışmalar ihmal edilmiştir. Konunun önemli olduğuna dikkat çekmek ve daha mühim olanı
Hat sanatının Kur'anî yönüne dair bir pencere açabilmek amaçlanmaktadır. Bu çalışma Kur'an
hat ilişkisi bağlamında yapılacak araştırmalara katkı sağlaması temenni edilmektedir.

Anahtar Kelimeler: İslam, Kur'an, Hat sanatı, Hattat, Yazı

Abstract:
Islam aims to build a Qur'an-centered society for people. With the revelation of the
Prophet, the Islamic society was quickly shaped. Revelation has guided people both politically
and culturally. Islamic arts also took a large share from the guidance of the revelation. Because
Islam has kept art in a central position in the civilizations it has built. The Qur'an advises people
to always do good. Thus, while people were performing their arts, they made an effort to reveal
the beautiful with a Qur'anic view. Islamic calligraphy was also performed with a Qur'ancentered understanding. Calligraphy appeals to the soul of people both visually and in form.
Few people in pre-Islamic Arab society were literate. The fact that the first command of the
revelation is to read and the attention to the pen in the same order has prompted Muslims to
read and write. The need to record the revealed revelations has made the writing even more
important. The reason why our calligraphy, which has a thousand-year-old tradition, has
survived to the present day, is shown that the main sources of the Islamic religion, revelation
and hadiths, praise writing.
In the thesis study, the effect of the Qur'an on the shaping of Islamic calligraphy is
emphasized. Because the main source of Islam, the Qur'an, has been shown as a reference
behind every culture and artistic activity that Islamic civilization has revealed. The Qur'an has
had a very important influence on every branch of Islamic arts. Islamic calligraphy was also
influenced by the Qur'an in terms of both form and content. Therefore, these two aspects of the
Qur'an are explained in the thesis. Since the time of the Prophet, calligraphy has been known
as a highly sought-after art in the Umayyad, Abbasid, Tolunoğlu, Fatimid, Seljuk, Ayyubid,
Mamluk and finally Ottoman periods. Beyond the chronological information on Islamic
calligraphy, attention has been drawn to the Qur'anic aspect of Islamic calligraphy with a very
comprehensive perspective. Very valuable calligraphers who practiced this art were trained. By
using the classification method, information about the art of calligraphy has been processed.
Calligraphers tried to interpret the influence of the Qur'an on the method and application styles of calligraphy from the Qur'anic point of view, regardless of the period they performed. These
contributions of calligraphers will constitute the essence of the thesis. Based on the evaluations
such as the fact that the art of calligraphy has preserved its vitality and dynamism from the Age
of Bliss to the present, the results about the effect of the Qur'an on the art of calligraphy have
been reported. The study aims to reveal the formation process of the Qur'an-based Islamic
calligraphy as form and content. Studies on the Qur'anic aspect of Islamic calligraphy have been
neglected. It is aimed to draw attention to the importance of the subject and, more importantly,
to open a window on the Qur'anic aspect of the art of calligraphy. It is hoped that this study will
contribute to the researches to be made in the context of the Quranic calligraphy relationship.

Keywords: Islam, Quran, Calligraphy, Calligrapher, Writing