Gazzâlî'de akıl
Reason according to al-Ghazzali
Yazar: GÜLAY PARLAK
Danışman: PROF. DR. HATİCE KELPETİN ARPAGUŞ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Felsefe = Philosophy ; Gazzali = Gazali ; Türk-İslam felsefesi = Turkish-Islamic philosophy ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Akıl, insanın mahlûkât içerisinde alâmet-i farîkası ve teklife muhatap olmasının
birincil şartıdır. Aynı zamanda akıl, kelâm ilminde üç bilgi kaynağından biri olarak kabul
edilir. Epistemolojik anlamda akla verilen konum, itikâdî mezhepleri birbirinden ayıran en
temel meselelerden biri olmuştur. İslâm düşüncesinin kilit ismi olan Gazzâlî'nin bilginin
kaynağı ve bu doğrultuda aklın konumu meselesine bigâne kalması düşünülemez. Bilakis
onun yaşam serüveni bu doğrultuda bir arayıştan ibarettir. Muhtelif ilmî alanlarla yakından
ilgilenen Gazzâlî'nin aklın ontolojik mâhiyetine yönelik açıklamaları, kelâm, felsefe ve
tasavvufun unsurlarını barındırması hasebiyle eklektik bir yapıdadır. Bu bakımdan Gazzâlî,
İslâm düşüncesinin kendisine kadar gelen ilmî birikimini yansıtan bir ayna konumundadır.
Onun aklın fonksiyonel anlamda bir tür kullanımı olan te'vil problemine yaklaşımı, insanlar
arasındaki entelektüel farklılığa göre çeşitlilik göstermektedir. Akıl bağlamında kelâmda
çokça tartışılan bir diğer mesele olan hüsün-kubha yönelik yorumlarında Gazzâlî, tıpkı Eş'arî
selefleri gibi Allah'ın irade ve kudretini ön plana çıkarmıştır. Ona göre fiillerin niteliği zâtî
değildir. Vahyin bildirmesi olmaksızın akıl, fiillerin hasen ya da kabih oluşunu tespit
edemez. Bunun bir yansıması olarak insan, şeriat vârid olmadan Allah'ı bilmekle yükümlü
değildir.

Abstract:
Reason is the main quality that locates human being on a special position among
other creatures. It is also a principal condition that makes human being responsible for his
actions. At the same time, reason is accepted as one of the three sources of knowledge in the
science of kalam. The epistemological position of the reason is one of the most critical issues
that separates theological sects. al-Ghazzāli, who is the key figure in the Islamic intellectual
history, was of course interested in the problem of the sources of knowledge, and accordingly
in the position of reason. In fact, his journey was made up a pursuit in this direction. The
explanations of al-Ghazāli, who was interested in various disciplines, about the ontological
quality of reason have an eclectic structure which includes elements from philosophy, kalam,
and tasawwuf. In this sense, al-Ghazzāli is on the position of a mirror reflecting the scientific
heritage of Islamic thought that reached him. His approach to the problem of ta'weel
(interpretation) which is a field of application of reason varies in accordance with the
intellectual hierarchy among people. al-Ghazzāli emphasizes God's divine will and power
similar to his Ash'ari predecessors in his evaluations about husn-qubh, which is another
problem in the science of kalam debated in the context of the authority of reason. According
to him, the quality of actions is not by their nature. Reason cannot determine whether an
action is good or bad unless the revelation informs. As a reflection of this idea, human being
is not held responsible for believing in God unless revelation comes.