Abdulla Aripov'un şiirlerinde fiil (İnceleme-dizin-seçme şiirler)
Verb in Abdulla Aripov's poems (Review-index-selected poems)
Yazar: BERAT ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. BAHADIR GÜNEŞ
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Toplumları birbirine bağlayıp ulus yapan dil, günümüzde dahi sırları tam olarak aydınlatılamamış esrarengiz bir varlık olarak karşımızda durur. Bu sırların ortadan kalkmasına katkı sağlayacak yol, dil alanında yapılacak olan çalışmalardır. 20. yüzyıla kadar Doğu ve Batı Türklüğünde Oğuz ve Çağatay yazı dilleri hâkimdi. Sonrasında 1925 yılından itibaren Batı Türkistan toprakları beşe bölünmüş, Özbekistan coğrafyasında Özbek Türkçesi kullanılmaya başlanmıştır.

Türk dilinin doğu sahasındaki lehçelerinden Özbek Türkçesinin ürünlerinden biri olan bu çalışmada, Abdulla Aripov'un hayatı, edebî şahsiyeti ve kısaca şiirlerindeki muhteva incelenmiş, vatan ve millet sevgisi, içinde bulunduğu coğrafyanın tabii güzellikleri, bayrak, özgürlük, tarihî ve edebî şahsiyetler, istiklal, ana dili bilinci konulu şiirlerden seçilen 233 şiir, Latin alfabesine çevrilmiştir. Fiil bahsi bölümünde verilen örneklerin Türkiye Türkçesi aktarımı verilirken kelimelerin temel, yan ve mecaz anlamları olabileceği ihmal edilmemiş, şiirsellikten uzak kalınmamaya çalışılmıştır.

Latin alfabesine çevrilen şiirlerden elde edilen kelime kadrosu fiil tabanlı incelemeye tabi tutularak hem fiil tabanları incelenmiş hem de fiillerin almış oldukları yapım ve çekim ekleri incelenerek seçilen şiirler içerisinde kullanımları örnek olarak gösterilmiştir.

Dizin bölümünde şairin kullanmış olduğu kelime kadrosu madde başı olarak sıralanmış, şiirlerdeki kelimelerin hangi anlamlarda kullanıldıkları, hangi ekleri aldıkları ve kullanım sıklıkları da ayrıca gösterilmiştir.

Abstract:
Language, which binds societies together and makes them nations, stands before us as an enigmatic entity whose secrets have not been fully enlightened even today. The way that will contribute to the elimination of these mysteries is the studies to be carried out in the field of language. Until the 20th century, both Eastern and Western Turkic languages were dominated by Oghuz and Chagatai scripts. Then, since 1925, the territory of West Turkestan was divided into five parts, and Uzbek Turkish started to be used in Uzbekistan.
In this study, which is one of the products of Uzbek Turkish, one of the dialects of the eastern field of Turkish language, Abdulla Aripov's life, literary personality and the content of his poems were examined, and 233 poems selected from poems on the love of homeland and nation, natural beauties of the geography, flag, freedom, historical and literary figures, independence, mother tongue awareness were translated into Latin alphabet. While giving the Turkish translation of the examples given in the verb section, it has not been neglected that the words may have basic, side and metaphorical meanings, and it has been tried not to stay away from poetry.
The word cadre obtained from the poems translated into the Latin alphabet were subjected to verb-based analysis and both the verb bases were analysed and their usage in the selected poems were shown as examples by examining the construction and inflectional suffixes they received.
In the index section, the vocabulary used by the poet is listed as headings, the meaningsof the words in the poems, the suffixes they take and the frequency of  use are also shown.