Soğuk Savaş döneminde Türkiye'de milliyetçi muhafazakârlığın devlet anlayışı
National conservatism's understanding of the state in Turkey in the Cold War Era
Yazar: MEHMET PARLAK
Danışman: PROF. DR. MEHMET YETİŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Devlet = State ; Devlet anlayışı = State understanding ; Milliyetçi muhafazakarlık = Nationalist conservatism ; Muhafazakarlık = Conservatism ; Soğuk savaş = Cold war

Özet:
Çalışmada, Türk sağını besleyen ana damarlardan biri olan milliyetçi muhafazakâr
ideolojinin devlete bakışı incelenmektedir. Milliyetçi muhafazakâr ideolojiye mensup
Mümtaz Turhan, Erol Güngör ve İbrahim Kafesoğlu gibi düşünürler üzerinden yapılan bir
okuma ile bu ideolojinin "devlet tasavvuru"nun bütüncül bir şekilde ortaya konması
çalışmanın temel amacını oluşturur. Söz konusu devlet tasavvuru incelenmeden önce,
Türkiye'de milliyetçi muhafazakâr ideolojinin hangi siyasal-tarihsel vasatta doğduğu ve
geliştiği ile bu ideolojinin temel nitelik ve dinamiklerinin açıklanması önem arz eder.
Milliyetçi ve muhafazakâr ideolojilerin bir eklemlenmesi olarak ortaya çıkan Türk
milliyetçi muhafazakârlığı, varlığını bir ölçüde Kemalizme borçludur. Kemalizmin "ulus-
inşa" projesi ile "laiklik" anlayışı, Türkiye'de muhafazakâr ideolojinin doğmasında büyük rol
oynar. Muhafazakârlığın bir türev ideolojisi olan milliyetçi muhafazakârlık da, işte bu tarihsel
zeminde yeşerir. Bununla birlikte, milliyetçi muhafazakârlık, içerik bakımından eleştirdiği
Kemalizmin "yöntemsel" açıdan takipçisi olur. Bu bağlamda, Kemalizmin toplum
tasavvurundaki "sosyal mühendislikçi" ve "voluntarist" eğilimlere, milliyetçi
muhafazakârlıkta da rastlanır. Milliyetçi muhafazakârlığın gelişiminde rol oynayan temel dış
dinamik ise, Soğuk Savaş döneminde "hür dünya" bloğunda oluşan "komünizm karşıtlığı"
olur. Soğuk Savaş yıllarında milliyetçi muhafazakârlığın gelişim süreci ise "Doğu-Batı
Sentezi"nden "Türk-İslâm Sentezi"ne evrilen bir ideolojik serencam izler.
Milliyetçi muhafazakârlığın devlet tasavvuru, iki temel başlık altında ele alınabilir:
Devletin niteliği ve devletin işlevi. Devletin niteliği başlığı, Türkiye'de milliyetçi
muhafazakâr ideolojinin devleti nasıl algıladığı ile ilgilidir. Milliyetçi muhafazakâr yaklaşım
devleti, aşkın, paternalist bir karakterde görür; bu devlet, aynı zamanda hikmet-i hükümet
mekanizmalarıyla mücehhez bir siyasal aygıtı ifade eder. Milliyetçi muhafazakârlığın söz
konusu devlet algısının çözümlenmesinde, devlet/sivil toplum dikotomisi üzerinden
Osmanlı'dan Cumhuriyet Türkiyesi'ne kalan tarihi mirasın yorumlanması uygun bir teorik
temel sağlar. Ayrıca, Carl Schmitt'in devlet üzerine geliştirdiği yaklaşım da milliyetçi
muhafazakâr muhayyiledeki devletin tahlili noktasında zengin bir kuramsal çerçeve sunar.
Devletin işlevi başlığı, Türkiye'de milliyetçi muhafazakârlığın devlete nasıl roller
yüklediği sorusuna cevap arar. Bu çerçevede, milliyetçi muhafazakâr entelijansiyanın
"kültür", "ekonomi" ve "demokrasi" alanlarında devlete nasıl politik roller biçtiği hususu,
devletin işlevi bölümünün ana temasını oluşturur. Her üç alanı da ortak bir kesişim kümesinde
buluşturan temel dinamik ise milliyetçi muhafazakârlığın "devlet-merkezci" siyasal
perspektifidir. Bir başka anlatımla, milliyetçi muhafazakârlık için söz konusu alanlar devlet
karşısında birer "bağımlı değişkenler" olup "devlet"den bu alanlara giden bir okuma
yapılması tercih edilir. Çalışmada, Türkiye'de milliyetçi muhafazakârlığın "kültür",
"ekonomi" ve "demokrasi" alanlarına ilişkin görüşlerinin incelenmesi suretiyle, bir bakıma bu
ideolojinin "ideal devlet"i ortaya konmaktadır.

ANAHTAR KELİMELER: Milliyetçi Muhafazakârlık, Muhafazakârlık, Kemalizm, Ulus-
Devlet, Soğuk Savaş, Türk-İslâm Sentezi, Aydınlar Ocağı.

Abstract:
In this study, the view of the state by the nationalist conservative ideology, which is
one of the main veins feeding the Turkish Right, is examined. The main purpose of the study
is to reveal the "state vision" of this ideology in a holistic way, through a reading of thinkers
of nationalist conservative ideology, such as Mümtaz Turhan, Erol Güngör and İbrahim
Kafesoğlu. Before examining the state vision in question, it is important to explain the
political-historical medium in which the nationalist conservative ideology was born and
developed in Türkiye and the basic characteristics and dynamics of this ideology.
Turkish nationalist conservatism, which emerged as an articulation of nationalist and
conservative ideologies, owes its existence to Kemalism to some extent. Kemalism's "nation-
building" project and its understanding of "secularism" play a major role in the emergence of
conservative ideology in Türkiye. Nationalist conservatism, which is a derivative ideology of
conservatism, also flourishes on this historical ground. However, nationalist conservatism
becomes a "methodological follower" of Kemalism, which it criticizes in terms of content. In
this sense, "social engineering" and "voluntarist" tendencies in Kemalism's conception of
society appear in the nationalist conservative intelligentsia. The main external dynamic that
played a role in the development of nationalist conservatism is the "anti-communism" that
emerged in the "free world" bloc during the Cold War period. The development process of
nationalist conservatism during the Cold War years, on the other hand, follows an ideological
outcome that evolved from the "East-West Synthesis" to the "Turkish-Islamic Synthesis".
Nationalist conservatism's conception of the state can be handled under two main
headlines: The nature of the state and the function of state. The nature of the state is related to
how the nationalist conservative ideology perceives the state in Türkiye. The nationalist
conservative approach sees the state in a transcendent and paternalistic character; this state
also refers to a political apparatus equipped with the mechanisms of the "wisdom/reasoning of
state" (raison d'etat). In the analysis of the nationalist conservatism's perception of the state,
the interpretation of the historical heritageof the Ottoman Empire inherited by the Republic of
Türkiye, through the state/civil society dichotomy provides a suitable theoretical baseline. In
addition, Carl Schmitt's approach to the state provides a rich theoretical framework for the
analysis of the state in the nationalist conservative imagination.
The function of the state seeks an answer to the question of what roles nationalist
conservatism assigns to the state in Türkiye. In this framework, the issue of how the
nationalist conservative intelligentsia assigns a political role to the state in basic areas such as
"culture", "economy" and "democracy" gives the main themes of the function of the state.
The main dynamic that brings all three fields together in a common intersection is the "state-
centred" political perspective of nationalist conservatism. In other words, for nationalist
conservatism, the fields in question are "dependent variables" against the state, and it is
preferable to make a reading from the state to these fields. In this study, by examining the
views of nationalist conservatism on the fields of "culture", "economy" and "democracy" in
Türkiye, the "ideal state" of this ideology will be revealed.

KEY WORDS: Nationalist Conservatism, Conservatism, Kemalism, Nation-State, Cold War,
Turkish-Islamic Synthesis, The Aydınlar Ocağı Association.