Muhammed Hakîm Han'ın Müntehabü't-Tevârîh'i ışığında Hokand Hanlığı ile Buhara Emîrliği arasındaki alan hâkimiyeti mücadelesi
Territorial conflicts between the Kokand Khanate and the Bukhara Emirate (based on the materials of Muhammad Khakim- Khan "Muntahab at-Tavarikh") - Кокон хандыгы менен Бухара эмирлигинин ортосундагы территориялык конфликттер (Мухаммад – Хаким Хандын «Мунтахаб ат- Таварих» эмгеги боюнча)
Yazar: SEMİNA ŞENGÜL
Danışman: PROF. DR. CEENBEK ALIMBAEV ; YRD. DOÇ. DR. ROZA ABDIKULOVA
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: Buhara Hanlığı = Bukhara Dynasty ; Hokand Hanlığı = Kohand Khanate ; Müntehabü't- Tevarih = Müntehabü't- Tevarih ; Seyyid Muhammed Hakim Han = Sayyid Muhammed Khakim Khan

Özet:
Seyyid Muhammed Hakîm Han, Hokand hanedanına mensup, saray çevresinde
yetişmiş, Hokand ve Buhara hanlıkları sınırları içinde pek çok şehri bizzat görmüş,
maceralı bir hayat yaşamış, başına türlü talihsizlikler gelmiş ve bilhassa Hokand hanı
Emîr Ömer Han devrindeki savaşların hemen hemen hepsine katılarak hanın en yakınında
yer almış bir şahsiyettir. Kaleme almış olduğu eseri Müntehabü't- Tevârîh (Târihlerden
Seçmeler), klâsik dönem İslâm dünyasında gerek Arapça gerek Farsça ve gerekse
Osmanlı Türkçesi ile örnekleri sıkça karşımıza çıkan türden bir tarih kitabıdır. Yazarımız
Muhammed Hakîm Han, kendisinden önceki dönemlerle ilgili bilgileri kısa kısa aktarır;
fakat bilhassa şifâhî bilgilerin kendisine kolayca ulaştığı doğumundan önceki, çocukluk
dönemi ve bilhassa bizzat şahit olduğu dönemlerin hadiselerini oldukça teferruatlı bir
şekilde sunar. Dolayısıyla kendisinin müşahit rolüyle Hokand ve Buhara hanlıklarının
siyasî tarihleriyle ilgili sunduğu bilgiler oldukça kıymetlidir. Ancak Muhammed Hakîm
Han, zikredilen hanlıklarla ilgili bilgileri aktarırken, tatlı bir uykuda olan Türkistanlı
imajından sıyrılamamaktadır. Bu sebepten dikkatli bir okuma, yazarımızın dönemindeki
Türkistan hanlıklarının içinde bulundukları sosyal, siyasî idarî ve hatta kültürel krizin
boyutlarını açıkça ortaya çıkaracaktır.
Emîr Timur'dan sonra Türkistan coğrafyasının siyasî ve idarî açıdan tamamen
parçalı ve dağınık bir yapıya dönüştüğü iyi bilinir. Bir tarafta Buhara Emîrliği, diğer
tarafta Hokand Hanlığı ayrı ayrı siyasî sınırlar içerisinde siyasî varlıklarını sürdüren birer
devlet olmaktan ziyade, sık sık birbirleriyle kavga eden, yıkıcı savaşlara tutuşan; aynı
etnik köke, aynı dine ve aynı kültüre mensup olmalarına rağmen, sırf hanedan ve boy
farklılıkları dolayısıyla, âdeta birbirlerinin gözlerini oymaya çalışan siyasî teşekküller
olarak karşımıza çıkarlar. Bu siyasî yapı ve zihniyet yüzünden şehirlerin sık sık el
değiştirdikleri, bu sırada ciddi tahribata uğradıkları; şehir insanlarının kılıçtan geçirilip
yağmalandıkları görülür. Bu kargaşa sadece hanlıklar arasında da görülmez; aynı hanlık
içerisinde her biri aslında birer vali pozisyonundaki şehir emîrlerinin de sürekli birbirleriyle mücadele ettikleri; hanların, kendilerine bağlı memur durumundaki bu
emîrlere karşı sürekli kuşku duydukları, en küçük bir şüphe anında en yakınlarını bile
ortadan kaldırmakta tereddüt etmedikleri dikkati çeker.
Çizilen bu tablo dikkate alındığında, bu coğrafyada Çarlık Rusyası'nın neden
hızla yayıldığını anlamak biraz daha kolaylaşacaktır. Yazarımız, Buhara Emîrliği ve
Hokand Hanlığı arasındaki şehir savaşlarını anlatırken, orduların ihtişamından, askerlerin
yeteneklerinden, hanların şaşaa ve debdebelerinden kendisini alamaz. Bu abartıdan öteye
gitmeyen üslup tarzı, akla Emîr Timur dönemini getirmektedir. Muhammed Hakîm Hanın
da ortaçağ algı ve zihniyet dünyasından hâlâ dışarı çıkamadığını net olarak
göstermektedir. Halbuki bu olayların cereyan ettiği dönem 1800 - 1840 aralığı gibi
oldukça geç bir dönemdir ve ortaçağ devlet ve ordu anlayışının çoktan ehemmiyetini
yitirdiği bir devirdir. Başka bir ifadeyle, çağların peş peşe devrilip gitmesine rağmen, bu
coğrafyada hüküm süren devletlerin hâlâ ortaçağ zihniyeti ile varlıklarını sürdürmeye
çalıştıkları söylenebilir.
Anahtar Kelimeler: Buhara Emîrliği, Emîr Timur, Hokand Hanlığı,
Müntehabü't- Tevârîh, ortaçağ, Seyyid Muhammed Hakîm Han

Abstract:
Sayyid Muhammed Khakim Khan is a person who belonged to the Kokand
dynasty, grew up around the palace, lived many adventures within the boundaries of the
Kokand and Bukhara dynasties, lived an adventurous life, had all sorts of misfortunes;
and he is a person who is located the near khan to Kokand Khan, especially participated
in almost all the wars during the era of Kokand Khan Amir Umar Khan. Muntahab at –
Tavarikh (Selections from the History) named the book he wrote is a kind of history book
that is frequently seen in the classical era Islamic world in both the Arabic and Persian
and Ottoman Turkish examples. Our writer Muhammed Khakim Khan briefly conveys
information about the periods before him; but especially it presents in a very detalied way
the things which useful information easily reaches him before his birth, childhood and
especially the times he personally witnessed. Therefore, the information he presented
about the political histories of the Kokand and Bukhara khanates with his role of
observers is very valuable. However, while Muhammed Khakim Khan conveys
information about the mentioned khanates, he cannot stand out from the image of a
Turkistani "who is in a sweet sleep". For this reason, a careful reading will clearly reveal
the dimensions of the social, political, administrative and even cultural crisis in which the
Turkestan khanates in the period of our author were.
It is well known that Turkistan geography has turned into a politically and
administratively fragmented and dispersed structure after Amir Timur. Bukhara Emirate
on the one hand and Kokand Khanate on the other hand are states that maintain their
political presence within separate political borders but they often fight each other and
fight destructive wars. Although they belong to the same ethnicity, same religion and
same culture; they see each other as political entities who try to blind each other's eyes
just because of their dynasty and community differences. Because of this political
structure and mentality, it is seen that the cities changed hands frequently, and during this
time they were seriously damaged and even the city people were massacred and plundered. This turmoil is not only seen among the khanates; it is seen that the city
officials, each of whom is actually a governor, are constantly fighting with each other in
the same khanate.
It is noteworthy that the khans have always been skeptical of these civil servants,
and they do not hesitate to exterminate their closest ones in the event of the slightest
suspicion. Considering this picture, it will be easier to understand why Tsarist Russia is
spreading rapidly in this geography. While our writer is describing the city wars between
the Bukhara Emirate and the Kokand Khanate; he cannot take himself from the splendor
of the armies, the abilities of the soldiers, and the pomposity of the khans. The style of
style which does not go beyond this exaggeration, brings to mind the era of Amir Timur.
This clearly shows that Muhammad Khakim Khan still could not get out of the world of
medieval perception and morality. Whereas, the period in which these events took place
is quite late, such as the form 1800 to 1840; this period is a era in which the understanding
of the medieval state and the army has already lost its importance. In other words, it can
be said that the states that ruled in this geography despite the overthrowing of the ages
successively still try to survive with the medieval mentality.
Key words: Amir Timur, Bukhara Emirate, Kokand Khanate, medieval,
Muhammad Khakim Khan, Muntahab at- Tavarikh






Сейид Мухаммад Хаким Хан, Кокон династиясына таандык, сарайдын
чөйрөсүндө чоңойгон, Кокон жана Бухара чек араларындагы көптөгөн шаарларды
көргөн, авантюристтик жашоону өткөрүп, ар кандай кайгы- капага катышып
айрыкча Кокон ханы Эмир Омор мезгилиндеги баардык согуштарга катышып,
хандын эң жакынында турган адам болуп саналат. Өзүнүн жазган эмгеги
«Мунтахаб ат- Таварих» (Тарыхый Тандамалар) классикалык доор Ислам
дүйнөсүндө араб, перс жана Осмон Түркчөсү мисалдарында көп кездешүүчү
тарыхый китептердин бири болгон. Биздин жазуучу Мухаммад Хаким Хан, өзүнөн
мурунку доорлор жөнүндө кыскача маалымат берет; бирок ал бала чагындагы
окуяларды жана айрыкча, ал төрөлгөнгө чейин оозеки маалымат алуу оңой болгон
жерде күбө болгон мезгилдердин окуяларынды абдан кеңири баяндайт.
Ошондуктан анын Кокон жана Бухара хандыктарынын саясий тарыхы жөнүндө
күбөлөндүрүүчү ролу менен берген маалыматы абдан баалуу. Бирок, Мухаммад
Хаким Хан аталган хандыктар жөнүңдө маалыматтарды жеткирип жатканда,
таттуу уйкуда болгон Түркстандык образынан тышка чыга албайт. Ушул себептен
кылдаттык менен окуу биздин автордун доорундагы Түркстан хандыктары
башынан кечирген социалдык, саясий, административдик жана маданий кризистин
өлчөмдөрүн ачыкка чыгарат.
Эмир Тимурдан кийин Түркстан географиясы толугу менен бытырап,
чачырап кеткен түзүлүшкө айлангандыгы белгилүү. Саясий катышуусун өзүнчө
саясий чек араларда сактаган мамлекеттер болбостон, бир жагынан Бухара
эмирлиги, экинчи жагынан Кокон хандыгы; көбүнчө бири-бири менен согушуп,
кыйратуучу согуштарды тутандырган; алар бир улутка, динге жана маданиятка
таандык болсо да, династиясы жана уруусу ар башка болгондуктан, бири-биринин
көзүн тазалоого аракет кылган саясий субъекттердей көрүнөт. Ушул саясий
түзүлүшкө жана менталитетке байланыштуу шаарлар тез-тез кол алмашып турушкан, бул учурда олуттуу зыянга учураган; шаар тургундарынын кылыч менен
өлтүрүлүп, таланып - тополуп жаткандыгы көрүнүп турат. Бул башаламандык
хандыктардын ортосунда гана байкалган эмес; ошол эле хандыкта, ар бири
чындыгында губернатор болгон шаардык амирлер (эмирлер) дагы бири- бири
менен тынымсыз күрөшүп келишет. Көңүл бура турган нерсе, хандар алардын
кызмат адамдары болгон бул амирлерге ар дайым шектенишкен жана кичинекей
күмөн санаганда, жакындарын да жокко чыгаруудан тартынбайт.
Бул сүрөттү эске алганда падышалык Россиянын эмне үчүн ушул
географияда тез кеңейүү жаткандыгын түшүнүү оңой болот. Биздин жазуучу
Бухара эмирлиги менен Кокон хандыгынын ортосндагы шаар согуштарын
сүрөттөп жатканда, армиянын көлөмүнө, жоокерлердин жөндөмдүүлүгүнө,
хандардын көркү жана кооздугу менен даңкка суктанган. Бул апыртмадан ашпаган
стилдин стили Эмир Тимурдун доорун эске салат. Бул дагы Мухаммад Хаким
Хандын орто кылымдагы сезүү жана менталитет дүйнөсүнөн чыга албагандыгын
ачык көрсөтүп турат. Ал эми бул окуялар болуп өткөн мезгил 1800 - 1840 жылдар
сыяктуу өтө кеч мезгил жана бул орто кылымдагы мамлекетти жана армияны
түшүнүү маанисин жоготкон мезгил. Башкача айтканда, кылымдар өтсө да,
башкаруучу мамлекеттер дагы эле орто кылымдык менталитети менен жашоого
аракет кылып жатышат деп айтууга болот.
Ачкыч сөздөр: Бухара эмирлиги, Эмир Тимур, Кокон хандыгы, Мунтахаб
ат- таварих, Сейид Мухаммад Хаким Хан, орто кылым