Osmanlı sıhhiye teşkilatı (1838-1920)
Ottoman sanitary organization
Yazar: HİKMET ÇİL
Danışman: PROF. DR. ALİ FUAT ÖRENÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Osmanlı Devleti, XIX. yüzyılda siyasi, ekonomik ve askeri pek çok alanda
çağın koşullarına göre düzenlemeler yapmıştır. Bu düzenlemeler ile birlikte bazen
mevcut kurumları iyileştirilmiş bazen de bunların yerine yeni kurumlar tesis edilmiştir.
Değişim yaşandığı alanlardan biri de Osmanlı sağlık teşkilatı olmuştur. Klasik
dönemde Osmanlı'da sağlık işlerini Hekimbaşılık kurumu yürütmekteydi.
Hekimbaşılar devletin hem saray hem de halk sağlığından sorumluydu. Sultan II.
Mahmud dönemi(1808-1839) reformları ve akabinde Tanzimat sürecinde (1839-1876)
bu müessesenin üstlendiği sağlık hizmetleri iki ana yapı etrafında oluşturulmuştur.
Böylece halk sağlığı ve salgın hastalıkları için iki ayrı uzmanlık alanı teşkil edilmiştir.
Bu bağlamda salgın hastalıklarla mücadele etmek amacıyla Avrupa'daki modern
usullere uygun tarzda yeni kurumlar oluşturulmuştur. Bu üst kurumlardan biri Meclisi
Umur-ı Sıhhiye (1838-1920) iken bir diğeri de halk sağlığı hizmetleri için faaliyet
gösteren tıbbiye meclisleri (1840-1913) ve devamında oluşturulan Sıhhiye Müdüriyeti
Umumiyesi (1913-1920)'dir.
Bu çalışma iki ana konu ekseninde şekillenmiştir. Bunlardan biri Osmanlı'da
salgın hastalıklar için teşkil edilen modern idarî kurumların merkez-taşra teşkilatları
diğeri ise halk sağlığına yönelik oluşturulan müesseselerdir. İlk olarak salgın
hastalıklarla mücadele etmek amacıyla oluşturulan Meclis-i Umur-ı Sıhhiye'nin
teşkilatı ele alınmıştır. Çalışmanın diğer bir ana konusu ise halk sağlığı alanındaki
yapılanmalardır. Bu kapsamda Osmanlı Devleti halk sağlığı hizmetlerini taşraya
götürebilmesi amacıyla ihdas edilen Mekteb-i Tıbbiye Nezareti ile Nezaret-i Tıbbiyei
Mülkiye çatısı altında oluşturulan tıbbiye meclisleri ve Sıhhiye Müdüriyet-i
Umumiyesi ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Devlet, halk sağlığı hizmetlerini modern
tıbba göre yaygınlaştırmayı hedeflemiştir. Böylelikle çalışmada bahsi geçen bu
kurumların merkez ve taşra teşkilat yapıları ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir.

Abstract:
Ottoman Empire, in the 19th centur, it made arrangements in many political,
economic and military fields according to the conditions of the age. With these
regulations, sometimes existing institutions were improved and sometimes established
new institutions were established instead. One of thes areas where change took place
was the Ottoman health organization. In the classical period, the institution of Chief
Physician was responsible for healthcare affirs in the Ottoman Empire. Chief
Physicians were responsible for both the palace and public health of the state. The
health services undertaken by this institution during the reforms of the Sultan II.
Mahmud period (1808-1839) and subsequently during the Tanzimat period (1839-
1876) were created around two main structures. Thus, two separate areas of expertise
were established for public health and epidemic diseases. In this context, new
institutions have been established in accordance with modern methods in Europe in
order to combat epidemic diseases. One of these higher institutions is the Genral
Assembly of Health (1838-1920), while the other one is the medical councils operating
for public health services (1840-1913) and the General Directorate of Health (1913-
1920), which was established subsequently.
This study is shaped around two main topics. One of these is the centralprovincial
organizations of modern administrative institutions established for
epidemic diseases in the Ottoman Empire, and the orher is the institutions etablished
for public health. Firstly, the organization of the Council Health Affairs, which was
established to combat epidemic diseases, was discussed. Another main subject of the
study is the structures in the field of public health. In this context, the Ministry of
Medicine, which was established order to take public health services of the Ottoman
Empire to the provinces, and the medical councils and General Directorate of Health
established under the umbrella of the Civil Service, were discussed in detail. The state
aimed to expand public health services according to modern medicine. Thus, the
central and provincial organizational structures of these institutions mentioned in the
study were evaluated in detail.