İbn Sînâ'nın sebeplilik teorisi
Avicenna's theory of causality
Yazar: MUHAMMET FATİH KILIÇ
Danışman: PROF. DR. ÖMER MAHİR ALPER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: İbn Sina = Ibn Sina

Özet:
Sebeplik, İslâm felsefesi geleneğinde metafizik düşünceyi anlamak için müracaat edilecek kavramların başında gelir. Çünkü bu gelenekte Tanrı-âlem ilişkisi, Tanrı'nın sebep, âlemin ise sebepli olarak görüldüğü bir sebeplik ilişkisi çerçevesinde anlaşılır.İslâm felsefe geleneğinin en etkili sistem kurucu filozofu olan İbn Sînâ (ö. 1037), sebepliği metafizik disiplinin bir meselesi olarak değerlendirir ve sebeplik meselesini metafizik disiplini içinde ispatlar. İbn Sînâ metafiziğinin en önemli başlıkları arasında yer alan varlık hakkındaki zorunlu-mümkün ayrımı, mümkün varlık hakkındaki mahiyet-varlık ayrımı ve çokluğun Tanrı'dan ne şekilde meydana geldiğini açıklayan sudûr teorisi, sebepliğin temellendirildiği bir zeminde vücut bulur.İbn Sînâ'da sebeplik, metafizik bir ilke olmanın yanı sıra, bir teori olarak da âlemin varlığını ve düzenini açıklayan ontolojik ve kozmolojik bir içeriğe sahiptir. İbn Sînâ'nın sebeplik terosinin içeriğini, âlemde meydana gelen her şeyin varlığının kendisine bağlı olduğu dört sebep ve bu sebeplerin hem kendi arasında hem de sebeplileriyle olan ilişkisi oluşturur. İbn Sînâ sebeplik teorisini inşâ ederken Yeni-Eflâtuncu altılı sebep şemasından çok Aristotelesçi dört sebebi kullanır. Ancak bu sebeplere verdiği anlamlar, Aristotelesçi açıklamanın ötesine geçen belirgin farklar taşır ve zaman zaman Yeni-Eflâtuncu filozofların açıklamalarına benzer bir sûrete bürünür. Fakat İbn Sînâ'nın sebeplik teorisi, bütünüyle Aristotelesçi olmadığı gibi tipik bir Yeni-Eflâtuncu karakter de taşımaz. Çünkü metafizik işlevi ve içeriği bakımından İbn Sînâ'nın sebeplik teorisi, kendi felsefe sistemine has bir nitelik arz eder.



Anahtar Kelimeler: İbn Sînâ, dört sebep, sebepli, sebeplilik,sebeplik

Abstract:
Causality is one of the main concepts through which we can analyze the metaphysical thought in Islamic Philosophy. In this phylosophical tradition, the relationship between God and the universe is established in the framework of causality, because God is the ultimate cause while the universe is effect of Him.Avicenna (d. 1037), the founder of the most comprehensive philosophical system of Islamic Phyilosophy, considers the causality to be one of the main questions in his metaphysics and establishs it wihtin a metaphysical context. Causality forms the main issues of Avicenna's metaphysics, such as the distinction between necessary and contingent existence, the distinction essence and existence and the theory of emanation.The causality according to Avicenna is not only a metaphysical principle but also a theory which explains existence and design of the universe through its ontological and cosmological content. The core of Avicenna's theory of causality, is made up of four causes, the relationship between these causes and the relationship between these causes and their effects. Avicenna, when he applies Aristotle's four causes in theory of causality, follows Aristotle rather than Neoplatonists who assert six causes. Yet, Avicenna's expositions in his theory of causality exhibit certain diferences that go beyond Aristotle and include sometimes Neoplatonic elements. This does not mean, however, that in expounding the theory of causality, Avicenna is a typical Neoplatonist philosopher, for Avicenna's theory of causality in respect to its funciton in metaphysics and its contents has its own characteristics.


Keywords: Avicenna, four causes theory, effect, causality