Mu'tezile'nin ihbât ve istihkak teorisine Fahreddin er-Râzî'nin eleştirisi
Fakhr al-Din ar-Radhi critisisim on the mutazilite ikhbat (abrogation) and istihqaq (deserving) theory
Yazar: AYŞEGÜL DEMİRÇELİK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ RUHULLAH ÖZ
Şırnak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Kelam ilminde ihbât ve istihkak, ulûhiyet üst başlığı ef'âl'i-ibâd alt başlığı altında
tartışılan iki kavramdır. Ekoller, bu iki kavrama yükledikleri anlam nispetinde Allah-insan
ilişkisini belirlemeye çalışmışlardır. Kelam sistemlerini Allah merkezli bir paradigma üzerine
inşa eden ekoller istihkak odaklı bir ilişkiyi öngörürlerken, insan merkezli düşünenler ise ihbâtı
daha çok ön plana çıkarmışlardır. Her iki cenahın hemfikir oldukları husus kavramların fiille
olan ilişkisidir. İstihkak iyi amellerden mütevellit iken ihbât da kötü fillerin sonucunda hasıl
olan bir neticedir. İslam tasavvurunda insanın elde edeceği iyi ya da kötü her bir netice,
yaptıklarının karşılığından başkası değildir. Kur'ân bu gerçeğe "insana ancak yaptığının
karşılığı vardır" beyanıyla dikkat çekmiş, kelam mektepleri de ef'âl'i-ibâd teorilerini bu minval
üzere inşa etmişlerdir. Neticede iyilik yapana mükâfat kötülük yapana ise ceza öngörülmüştür.
Mu'tezile, insanı merkeze alan bir kelam sistemi benimsediğinden dolayı tüm kelamî
görüşlerini usûl-i hamse ilkeleri doğrultusunda açıklamaya çalışmış, ihbât ve istihkak teorisini
de va'd ve vaîd, adalet ve el menzile beyne'l menzileteyn prensipleri kapsamında
değerlendirmiştir. Mu'tezile'ye göre Allah'ın fiilleri hüsün/iyidir. O kulları için gerekli tüm
imkânları hazırlamış ve aslah olanı yaratmıştır. Adaleti gereği ise kullarını fiillerinde serbest
bırakmıştır. Dolayısıyla kul fiilinin gerçek failidir. Sorumluluğu da bir tek ona aittir. Ameller
iyi olmasına karşılık övgü, kötü olmasına karşılık yergi içerir. Bunun neticesinde övülen amelin
karşılığında mükâfat, yerilen amelin karşılığında ise ceza hak edilir. Allah adaleti gereği
kullarına hak ettiği karşılığı vermelidir.
Mu'tezile, konuya adalet zaviyesinden yaklaşırken genelde Ehl-i Sünnet özelde Eş'arî
mütekellimlerinden Fahreddin er- Râzî, ihbât ve istihkakı daha çok ilâhi lutuf kapsamında ele
almış, Mu'tezile'nin ihbât ve istihkak anlayışını akli ne nakli deliller muvacehesinde eleştiriye
tabi tutmuştur. Mu'tezile, kulun cennet ve cehennemi hak etmesini amellere bağlarken Râzî,
Allah'ın lutuf ve keremi olarak görmüştür. Bu nedenle Mu'tezile, ihbâtı sevap ve günaha
bağlarken Râzî tamamıyla sevap ve günaha bağlamayı doğru bulmamıştır. Râzî'ye göre sevap
ve ikâbın karşılıklı düşürülmesiyle günah işleyen kimse hiç günah işlememiş, sevap işleyen de
hiç sevap işlememiş olması muhtemeldir.
Fahreddin er-Râzî kelâmî bir problem olarak ihbât ve istihkakı biri olumlu diğeri
olumsuz olmak üzere iki yönden ele almıştır. Olumsuz yönüyle ihbât daha çok kâfir, müşrik
ve münafıkların amelleriyle alakalıdır. Olumsuz ihbâta göre kâfir, fâsık ve münafıkların
amelleri geçersizdir. İmansız bir amelin karşılığı olmadığı için kâfirin ameli küfrü sebebiyle
boşa çıkacak olandır. Râzî bu görüşüyle Mu'tezilî âlimlerle ittifak halindedir. Olumlu anlamda
kastedilen ihbât ise müminlerin iyi amellerinin kötü amellerini düşürmesine dairdir. Râzî bu
görüşünü "Şüphesiz ki iyilikler kötülükleri siler" ayetine dayandırmıştır. Ona göre iman adeta
amelleri koruyan bir kalkandır. Neticede imanın varlığı günahların silinmesinin ya da azabın
hafifletilmesinin bir sebebi olarak kabul edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Kelam, İhbât, İstihkak, Mu'tezile, Fahreddin er-Râzî

Abstract:
In the science of kalam, ihbât and istihkak are two concepts discussed under the
subheading of divinity and the subheading of ef'al'i-ibâd. Schools tried to determine the
relationship between God and human in proportion to the meaning they attributed to these two
concepts. While the schools that built their kalam systems on a God-centered paradigm predict
a remuneration-oriented relationship, those who think human-centered put ihbât more in the
foreground. What both sides agree on is the relation of the concepts to the verb.
While estimation is the result of good deeds, ihbât is the result of bad deeds. In Islamic
thought, every good or bad result that a person will achieve is nothing but a reward for what he
has done. The Qur'an has drawn attention to this fact with the statement that "man is only
rewarded for what he does", and the schools of kalam have built their theories of ef'al'ibad
according to this method. As a result, those who do good are rewarded and those who do evil
are punished.
Mu'tazila tried to explain all of his theological views in line with the principles of usûli hamsa, since he adopted a theological system that puts people in the center, and evaluated the
theory of ihbat and İstihkak within the scope of the principles of va'd ve vaîd, justice and elmenzile beyne'l menzileteyn. According to Mu'tazila, Allah's actions are good. Allah has
prepared all the necessary means for His servants and created the BEST for them. As a matter
of justice, he left his servants free in their actions. Therefore, servant is the real perpetrator of
the action. Responsibility belongs to him alone. It includes praise for good deeds, and
CONDEMNATION for bad deeds. As a result, a reward is deserved for the praised deed, and a punishment is deserved for the vilified deed. In accordance with his justice, Allah should give
his servants the recompense they deserve.
While the Mu'tazila approached the issue from the perspective of justice, Fahreddin arRazi, one of the Ehl-i Sünnet and the Eş'ari theologians in general, dealt with ihbât and istihkak
within the scope of Allah's grace, and the Mu'tazila's understanding of knowledge and
reconciliation was subject to criticism within the framework of mental and transplant evidence.
has kept. While the Mu'tazila attributed the servant's deserving of heaven and hell to deeds,
Razi saw it as Allah's bounty and generosity. For this reason, while Mu'tazila associates Ihbat
with merit and sin, Razi did not find it correct to associate it with merit and sin. According to
Razi, it is possible that the person who commits a sin by mutually reducing the reward and the
reward has never committed any sin, and the person who does the good deeds may not have
committed any good deeds.
As a theological problem, Fahreddin er-Razi dealt with ihbat and istihkak from two
aspects, one positive and the other negative. In its negative aspect, Ihbat is mostly related to the
deeds of disbelievers, polytheists and hypocrites. According to negative information, the deeds
of unbelievers, sinners and hypocrites are invalid. Since there is no reward for an unbelieving
deed, the deed of a disbeliever will be canceled due to his unbelief. With this view, Razi is in
alliance with Mu'tazilite scholars. Ihbat, which is meant in a positive sense, is about the good
deeds of the believers reducing their bad ones. Razi bases this view on the verse, "There is no
doubt that good deeds erase evil." According to him, faith is like a shield that protects deeds.
As a result, the existence of faith has been accepted as a reason for the erasure of sins or the
mitigation of torment.