Pandemide kronik hastalıkla yaşamak /
Yazar: İLKNUR UZUN
Danışman: PROF. DR. MEHMET AKMAN
Marmara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Birinci basamak sağlık hizmetleri = Primary health care ; COVID 19 = COVID 19 ; Kronik hastalık = Chronic disease ; Pandemiler = Pandemics ; Sağlık hizmetleri = Health services ; Sağlık hizmetleri araştırmaları = Health services research

Özet:
Giriş ve Amaç:Covid-19 pandemisi tüm dünyada etkisini sürdürmeye devam ederken salgının 
başlangıcından beri paylaşılan veriler, COVID-19'dan en çok etkilenen ve ölüm oranı en 
yüksek seyreden grubun hipertansiyon(HT) ve diyabet(DM) bilinen komorbiditeleri olan 
kişiler olduğunu göstermektedir. Eşlik eden kardiyovasküler risk faktörlerinin bulunması, kişiyi 
SARS-CoV-2 virüsüne daha duyarlı kılarken, enfeksiyonun gelişmesi durumunda bu kırılgan 
hasta grubunda hastalığa bağlı komplikasyon ve ölüm de daha sık gerçekleşmektedir.
Covid-19 pandemi sürecinde kronik hastalığı olan kırılgan grupların özellikle diyabet veya 
hipertansiyon hastalığına sahip Covid-19 komplikasyonları açısından yüksek riskli bireylerin 
kronik hastalık yönetimleri ve sağlık hizmet alımları zorlaşmıştır. Bu bilgiler doğrultusunda 
çalışmamız Tip 2 diyabet ve/veya hipertansiyonu olan bireylerde COVID-19 Pandemi 
sürecinin, hastalığı kendi kendine yönetmeye becerisi, sağlık hizmeti arama davranışı ve genel 
sağlık durumu üzerindeki etkilerini hasta perspektifinden araştırmayı hedeflemektedir.
Gereç ve Yöntem: Ekim 2020-Ocak2021 tarihleri arasında, Marmara Üniversitesi Pendik 
Eğitim ve Araştırma Hastanesi'ne bağlı Tuzla Eğitim Aile Sağlığı Merkezi'ne kayıtlı kronik 
hastalığı Diyabet ve/veya Hipertansiyonu olan bireylerle yapılan bu çalışma fenomenolojik 
desende bir niteliksel araştırmadır. 
Çalışmada örneklem büyüklüğü matris hesaplaması ile belirlenmiştir. Amaçlı örnekleme 
(purposive sampling) türlerinden biri olan kota örnekleme (Quota Sampling) kullanılmıştır. 
Buna göre alt gruplar; cinsiyet (Kadın/Erkek), yaş (65 altı / 65 üstü), Multimorbiditesi olanlar 
/ olmayanlar, hastalık şiddeti ( Hipertansiyon veya Diyabeti en az üç oral ilaç ile tedavi 
edilenler veya DM için insülin kullananlar/Hipertansiyon veya Diyabeti için bir veya iki oral 
ilaç alanlar) kriterlerine göre belirlenerek 4*4 matris oluşturulup her bir kutu için bir hasta 
seçilmiştir. Katılımcılardan gönüllü olan 16 kişi Covid-19 tedbirleri kapsamında 
havalandırması yeterli olan bir odada katılımcı ile en az 1 metre olması sağlanarak odada 
bulunulan süre boyunca tıbbi maske takılarak, yüz yüze derinlemesine görüşmeler yapılmıştır.
Görüşmeler aynı araştırmacı tarafından, yarı yapılandırılmış bir soru formu aracılığı ile 
yürütülmüş ve ses kayıtları alınmıştır. Yarı yapılandırılmış soru formu Adaylık (Candidancy) 
ve Avrupa Temel Sağlık Hizmetleri Etkinlik Monitörü (PHAMEU) teorik çerçeveleri 
(framework) temel alınarak ve literatür taramasında tespit edilen kanıta dayalı bulgulardan yararlanılarak hazırlanmıştır. Derinlemesine görüşmelerden elde edilen yazılı metinler iki 
araştırmacı tarafından tematik ve betimsel olarak analiz edilmiştir.
Bulgular: Tüm yazılı metinler aynı şekilde okunarak kodlandıktan sonra üzerinde uzlaşılan 
kodlardan kod listeleri oluşturulmuştur. Oluşturulan kod listeleri iki araştırmacı tarafından 7 
kez görüşülerek değerlendirilmiş ve birbiri ile ilişkili olduğu konusunda uzlaşılan kodlar aynı 
kategori altında toplanarak 45 adet kategori elde edilmiştir. Kodlanan verilerden 45 adet 
kategori ve kategorilerin birbiriyle yakınlıkları tartışılarak 13 tema oluşmuştur. 13 adet tema 
Candidancy ve PHEMAU kavramsal çerçevelerinden uyarlanan çevre doğrultusunda Sağlık 
Hizmeti Almaya Aday Hastaların Tanımlanması, Sağlık Hizmetlerine Ulaşım, Sağlık Hizmet 
Kullanımını Kolaylaştıranlar, Kronik Hastalıklarının Yönetimi ve Bireysel ve Sistemik 
Dirençler olmak üzere 5 ana temaya yerleştirilmiştir. 
Kronik hastalığı olan bireylerin, Covid-19 hastalığı hakkında yeterli bilgi ve tutuma sahip 
olduğu gözlenmiştir. Yaşantılarına pandemi yönelik gerekli tedbir ve önlemleri alarak devam 
etmektedirler. Sosyal izolasyona bağlı olarak kendilerini mutsuz bunalmış hissetmektedirler. 
Aileleriyle, sevdikleriyle görüşememeye bağlı mahrumiyet içindedirler. Kronik hastalıklarını 
yönetirken hastalığını bilme ve tanımanın olumlu etkilerini yaşamışlardır. Sokağa çıkma 
yasakları ve bulaş korkuları nedeniyle fiziksel aktiviteleri azalmış, sosyal izolasyonun bir 
sonucu olarak ise can sıkıntısı gibi duygulara bağlı olarak beslenme düzenlerinin bozulduğu 
çıkarımına varılmıştır. Mevcut hastalıklarının rutin muayanelerini Covid-19 la enfekte olma 
korkusu ve kronik hastalıklarıyla ilgili şikayetleri olmaması nedeniyle ertelemişlerdir. 
Hastaneye gitmekten endişe duymalarına rağmen birinci basamak sağlık hizmetinden 
yararlanmaktan kaçınmamışlar. Hem akut hem de kronik sorunlarında birinci basamağa daha 
çok yönelebilecekleri anlaşılmaktadır.
Tartışma: Bireylerin kronik hastalıklarını kendi kendilerine yönetme becerileri, pandemi 
sürecinde kronik hastalık yönetiminin temelini oluşturmuştur. Burada hastalık yönetiminde esas 
dikkat çeken nokta tedaviye uyumları olmuştur. Pandemi sürecinde bireyler enfekte olma 
endişesiyle hastanelerde gerçekleştirdikleri rutin kontrol muayanelerini ertelemişlerdir. Sağlık 
problemleri için ilk başvuru noktası olarak Birinci Basamağı tercih eden veya edebileceğini 
söyleyen katılımcıların kronik hastalıklarının takibinde Birinci Basamağı tercih etmemeleri 
düşündürücüdür. Kronik hastalık yönetiminin esas olarak Birinci Basamakta yapıldığı göz 
önünde bulundurulduğunda pandemi sürecinde ve sonraki uzun dönemde kronik hastalıkların takibi için sağlık hizmetlerine erişim ve sunum, Birinci Basamak sağlık hizmetlerinin 
güçlendirilmesi ile gerçekleşecektir.

Abstract:
Introduction and Aim: While the Covid-19 pandemic continues to affect the whole world, 
according to shared datas the beginning of the epidemic show that the group most affected by 
COVID-19 and with the highest mortality rate is people with comorbidities of hypertension 
(HT) and diabetes (DM). The presence of concomitant cardiovascular risk factors makes the 
person more susceptible to the SARS-CoV-2 virus, disease-related complications and death 
occur more frequently in this fragile patient group in case of infection.
Due to the quarantine and restrictions during the Covid-19 pandemic, it has become difficult 
for vulnerable groups with chronic diseases, access to health care and management of their 
chronic diseases.
Materials and Method: This study, which was conducted with individuals with chronic 
diseases Diabetes and/or Hypertension registered in Tuzla Education Family Health Center 
affiliated to Marmara University Pendik Training and Research Hospital between October 2020 
and January 2021, is a qualitative research in phenomenological design.
In the study, the sample size was determined by matrix calculation. Quota sampling, which is 
one of the purposive sampling types, was used. Accordingly, subgroups; gender (Female/
Male), age (under 65 / over 65), those with / without multimorbidity, disease severity ( 
Hypertension or Diabetes treated with at least three oral medications or using insulin for DM / 
One or two oral medications for Hypertension or Diabetes areas) criteria, A 4*4 matrix was 
created and a patient was selected for each box. According to Covid-19 measures, 16 volunteers 
from the participants had face-to-face in-depth interviews with the participant in a room with 
adequate ventilation, wearing a medical mask during the time they were in the room, ensuring 
that there was at least 1 meter. The interviews were conducted by the same researcher through 
a semi-structured questionnaire and audio recordings were taken. The semi-structured 
questionnaire was prepared based on the theoretical frameworks of Candidance and the 
European Primary Health Care Activity Monitor (PHAMEU) and using evidence-based 
findings from the literature review. Written texts obtained from in-depth interviews were 
analyzed thematically and descriptively by two researchers.
Results: After all written texts were read and coded in the same way, code lists were created 
from the agreed codes. The generated code lists were evaluated by two researchers by 
interviewing them 7 times, and the codes that were agreed to be related to each other were 
gathered under the same category and 45 categories were obtained. From the coded datas, 45 
viii
categories and their affinity to each other were discussed and 13 themes were formed.
According to the framework adapted from the Candidancy and PHEMAU conceptual 
frameworks, 13 themes were placed under 5 main themes: Identification of Candidate Patients 
for Health Care, Access to Health Care Services, Facilitators of Health Care Use, Management 
of Chronic Diseases, and Individual and Systemic Resilience.
It has been observed that individuals with chronic diseases have sufficient knowledge and 
attitude about Covid-19 disease. They continue their lives by taking the necessary preventive
measures against the pandemic. They felt unhappy and overwhelmed due to social isolation. 
They are deprived of not being able to meet with their families and loved ones. They have 
experienced the positive effects of knowing and recognizing their disease while managing their 
chronic diseases. It has been concluded that physical activities have decreased due to both 
curfews and the fear of being infected, and as a result of social isolation, their diets have 
deteriorated due to feelings such as boredom. They postponed the routine examinations of their 
current diseases due to the fear of being infected with Covid-19 and the absence of complaints 
about their chronic diseases. Although they worrry about to go to the hospital, they did not 
hesitate to utility from the primary health care service. They declaired that they can tend to 
primary care more in both acute and chronic problems.
Discussion: The ability of individuals to self-manage their chronic diseases has formed the 
basis of chronic disease management during the pandemic process. Here, the main point of 
attention in disease management was their compliance with treatment. During the pandemic 
process, individuals postponed their routine control examinations in hospitals with the fear of 
being infected. It is thought-provoking that the participants who prefer Primary Healt Care as 
the first point of reference for their health problems, or who say they may, do not prefer Primary 
Health Care in the follow-up of their chronic diseases. Considering that chronic disease 
management is mainly carried out in the Primary Health Care, access to and delivery of health 
services for the follow-up of chronic diseases during the pandemic and in the long term will be 
realized by strengthening the Primary Health Care services.