Tüketicinin korunması bakımından haksız şartlar
Unfair conditions in terms of consumer protection
Yazar: YUSUF ALTAY
Danışman: PROF. DR. ŞEBNEM AKİPEK ÖCAL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk (Medeni Hukuk) Ana Bilim Dalı / Medeni Hukuk Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Genel işlem şartları = General transaction conditions ; Haksız şartlar = Unfair terms ; Sözleşmeler = Contracts ; Tüketici hakları = Consumer rights ; Tüketiciler = Consumers ; Tüketicinin korunması = Consumer protection ; Türk borçlar hukuku = Turkish law of obligations

Özet:
Üretim ve pazarlama tekniklerinin değişmesi sonucu, üretici, satıcı veya sağlayıcılar, mal dolaşımı ve hizmet sunumunda rasyonelleşme ve değişen koşullara uyum sağlamak amacıyla, çok sayıda sözleşme için kullanmak üzere sözleşmenin içeriğini oluşturacak kayıtları önceden hazırlamaya başlamışlardır. Satıcı, sağlayıcı veya kredi veren açısından sözleşmenin karşı tarafıyla pazarlığı önleyerek sözleşmenin kurulmasını çabuklaştıran genel işlem koşulları, zamanla adil ve dengeli olmayan hükümleri fazlasıyla ihtiva etmeye başlamış, girişimci karşısında pek çok yönden zayıf durumda olan tüketicinin korunması ve haksız sözleşme hükümlerinin denetlenmesi bakımından etkin bir idari ve hukuki denetim yapılması zorunluluğu ortaya çıkmıştır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 20–25. maddeleri arasında tüm sözleşme türlerinde uygulanmak üzere genel işlem şartlarına yer verilmiş, TKHK'nın 5. maddesinde ise tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar düzenlenmiştir. Genel işlem koşulları, sözleşme taraflarından birinin (satıcı, sağlayıcı veya kredi verenin), ileride yapacağı çok sayıdaki sözleşmelerde kullanılmak üzere, önceden tek taraflı olarak hazırlayıp karşı tarafa sunduğu sözleşme koşulları iken haksız şartlar, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır. Haksız şartlar önceden hazırlanmayı gerektirmeme ve birden çok sözleşmede kullanılma amacının zorunlu olmaması nedeniyle genel işlem koşullarından daha geniş bir anlamı içermektedir.
Genel işlem koşullarının denetlenmesi esnasında idari ve yargısal olmak üzere iki yöntem kullanılmaktadır. Genel işlem koşullarının idari denetiminin yapılması önleyici bir fonksiyon ifa ederken, yargısal denetim, genel işlem şartlarının sözleşme içeriği haline gelip gelmediğini, sözleşme içeriği haline gelmiş ise haksız nitelikte bulunan şartların geçersiz sayılması suretiyle giderici bir denetim imkânı vermektedir. İdari denetim mekanizması etkin olarak kullanılmadığı için esaslı denetim mekanizmasının yargısal denetim olduğu söylenilebilir. Bir hükmün haksızlığı değerlendirilirken hakimin yararlanacağı ana kriter dürüstlük kuralı ise de bunun yanında mevcut yasal düzenlemeler, kendisinden sapılan yasa kuralı, sözleşmenin doğası, sözleşmeden kaynaklı edimi tek yanlı belirleme yetkisinin kötüye kullanılmasının kıyasen uygulanması ve sözleşmenin niteliği de ölçüt olarak kullanılmaktadır. Sözleşmeyle ilişkilendirilemeyen, yorum ya da içerik denetimi sonucu haksız şart olduğuna karar verilen hükümler batıl yani geçersiz sayılmaktadır. Sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korumakta, sözleşmeyi düzenleyen taraf, hükümsüz sayılan sözleşme maddeleri nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmadığını ileri sürememektedir. Geçersiz sayılan sözleşme hükümleri sonrası sözleşme olabildiğince ayakta tutulmalı, ortaya çıkan boşluk konusunda tarafların amaçları göz önüne alınarak yorum yapılmalı ve geçersiz sayılan sözleşme hükümleri yerine tamamlayıcı hukuk kurallarından yararlanarak sözleşme tamamlanmalıdır.

Abstract:
As a result of the fact that many new production and marketing methods emerged as a consequence of the Industrial Revolution, producers, sellers or providers prepared the content of agreements so that they would be used in many agreements for the sake of rationalisation and adapting new conditions in movement of goods and providing services. General processing requirements which prevent bargaining with the other parties on agreement in favour of the seller, provider or creditor and which make the agreement is made very quickly, has included  unfair and unbalanced terms over the time. As a consequence, it is a must to make an effective administrative and legal audit in order to protect consumers who are in a disadvantage point from my perspectives, and auditing the unjust terms of agreements. General processing terms are included in Article 20 through 25 of Turkish Code of Obligations so that they are used in all kinds of contracts. The unjust terms for consumer's agreements are given in the Article 5 of Turkish Code of Obligations. General processing terms are the contractual terms which are preliminarily prepared  by of the parties of the agreement (seller, provider or the creditor) which are included in the agreement without mutual agreement with the other party and which cause unbalance against the consumer because of the contractual unjust in rights and obligations.  Unjust terms have a broader meaning than the general processing terms because the former do not need to be prepared preliminary and used in many contracts.  
Two methods, namely administrative and judicial review, can be applied for auditing the general processing conditions. While the administrative audit of the general processing terms has a preventing function, judicial audit controls whether the general processing terms are used in the agreement or not, if they are used, it compensate the situation by removing the terms from the agreement. Judicial audit is expected to more appropriate in terms of the auditing mechanism because the administrative auditing mechanism is not applied effectively. In the assessment of the unjust of a term, the judge will not base on rule of honesty as a main criteria, he will also base on effective legal arrangements, the nature of the agreement, the rule of the law which is not obeyed, misuse of the authority granted by the agreement and the type of the agreement. The terms which are decided to be irrelevant with the agreement, or decided to be unjust as a result of interpretation and content auditing, considered invalid. The rest part of the agreement which are just will remain valid and the contractor who prepare it shall not claim that he is not bound by the contract because of the invalidated terms.   After invalidating some of the terms of the agreement, the agreement should be remained as much as possible. With regards to the gaps, interpretation must be made as much as possible considering the aims of the parties and the agreement should be completed with the completing legal rules replacing the invalidated terms.