Hicri üçüncü asır Kur'an yazmalarında kıraat tercihi: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu örneği
The qirā'āt choice in Qur'anic manuscripts of the third century of hijrah: The case of damascus Collection in the Museum of Turkish and Islamic Arts
Yazar: BETÜL GENAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Kıraat tarihine ilişkin bilgi ihtiva eden literatür üzerinden kıraatlerin yedili ve onlu tasnifler dahilinde standartlaşmasının öncesindeki döneme ilişkin net tespitlere gitmek ve hangi kıraatin nerede ve ne zamana kadar okunduğu gibi konularda kati sonuçlara ulaşmak zordur. Bu zorluğu aşmada konuya ilişkin eserlerin dışında bir başka kaynağa başvurmak zorunluluk arz etmektedir ki bu kaynak anılan döneme ait kadim mushaflardır. Zira yedili ve onlu sistemlerin varlık kazanması öncesine ait kadim mushaflar, bu sürece ilişkin belirsizlikleri aydınlatmada önemli bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Söz konusu perspektiften hareketle kadim mushafları erken dönemlere dair dokümanter bir veri olarak ele alan bu tez, hicri üçüncü asra ve Şam bölgesine ait mevkûf mushaflar olma özelliği arz eden iki Kur'an yazması, Amâcûr Mushafı ile Abdulmun'im Mushafı'ndaki kıraat tercihini konu almaktadır. Bu araştırmayla, tezin örneklemini oluşturan söz konusu iki Kur'an yazmasında esas alınan kıraat vecihlerinin belirlenmesi ve bu veriler doğrultusunda da anılan yazmaların ait oldukları hicri üçüncü asırda Şam bölgesinde okunan ve okutulan kıraatlere dair bilgi edinilmesi amaçlanmıştır. Bu amaca dayalı olarak araştırmada, örneklemi oluşturan mushafların erişimi mümkün olan tüm varakları bir araya getirilmiş ve bu varaklarda geçip de kıraat tercihine delalet eden yazı ve işaretler incelenmiş, ayrıca bu iki Kur'an yazması, on dörtlü tasnifi oluşturan kıraat ihtiyarlarına uyumluluk açısından analiz edilmiştir. Bu analiz neticesinde, her iki mushafta da on dörtlü tasnifte yer alan kıraatlerden herhangi birinin esas alınmadığı tespit edilmiştir. Bunun yerine bu iki mushafta Hicaz bölgesine ait kıraat birikimiyle büyük ölçüde uyum sağlayan ve söz konusu dönemde okunmakta olan iki farklı kıraat ihtiyarının esas alındığı sonucuna varılmıştır. Bu araştırma, hicri üçüncü yüzyıla ve Şam bölgesine aidiyetini vakıf kaydıyla belgeleyen iki Kur'an yazmasının analizi üzerinden söz konusu dönem ve bölgedeki kıraatin yapısını tayin etmek ve böylelikle kıraat tarihinin erken evresine projektör tutmak suretiyle literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir.

Abstract:
The literature on the history of qirāʾāt in the early centuries of the Hijrah provides limited information and, particularly before the standardization of qirāʾāt, fails to offer sufficient insights into questions such as which reading was recited in specific regions and for how long. Therefore, studies based solely on written sources are insufficient to resolve these uncertainties. In this context, the early Qur'anic manuscripts from the period before the classification of the "seven" and "ten" canonical qirāʾāt emerge as critical sources for illuminating the obscure aspects of qirāʾāt history. Adopting the perspective of that considers early Qur'anic manuscripts as documentary evidence of early periods, this thesis examines the qirāʾāt choice found in the Amājūr Mushaf and the Abd al-Munʿim Mushaf, both dated to the 3rd century AH and were endowed in the Damascus region. This research aims to identify the qirāʾāt variants reflected in these two Qur'anic manuscripts, which form the sample of this study, and based on this data, to gather insights into the qirāʾāt recited and taught in the Damascus region during the 3rd century AH. To achieve this objective, all accessible folios of the manuscripts comprising the sample were identified, and the script and marks indicating qirāʾāt preferences were examined. Also, the two Qur'anic manuscripts were analyzed for their compatibility with the fourteen qirāʾāt classifications. The analysis revealed that neither of two manuscripts was fully compatible with any of the fourteen readings. Instead, they were found to be based on two different qirāʾāts that align substantially with the Hijāzī qirāʾāt accumulation. This study contributes to the literature by analyzing the qirāʾāt preferences in circulation during the 3rd century AH in the Damascus region, through of two Qur'anic manuscripts with waqf records indicating that they belong to the period and region in question.