Bölgesel kalkınmanın ekonomi politiği: Türkiye'de kalkınma ajansları desteklerinin kapsayıcılık ve hizmet kayırmacılığı bakımından mekansal analizi /
Yazar: AYKUT ANİÇ
Danışman: PROF. DR. NURİ YAVAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Beşeri ve İktisadi Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Coğrafya = Geography ; Kamu Yönetimi = Public Administration

Özet:
Bölgesel gelişmişlik Türkiye'de uzun süreli bir sorun ve politika alanıdır. Planlı kalkınma
dönemiyle birlikte sistematik olarak ele alınan bölgesel gelişme politikası başlangıçta en
az gelişmiş bölgelerde refah artışı sağlamaya yönelik iken zaman içinde iktisat ve
ekonomik coğrafya alanında yaşanan gelişmeler ile bilimsel, özellikle Avrupa Birliği
üyelik süreciyle birlikte politika anlamında önemli değişim göstermiş ve tüm bölgeleri
hedefleyen bir kapsama erişmiştir.
Son dönemde bölgesel kalkınma alanında yaşanan politika araçlarından en önemlisi
kalkınma ajanslarının kuruluşudur. Kalkınma amaçları, bölgesel gelişmişlik farklarının
giderilmesi amacıyla gerek yönetim yapısı gerek tabi olduğu mevzuat itibarıyla genel
kamu yönetiminden ayrıksı bir durumdadır. Kalkınma ajansları planlama, yatırım
danışmanlığı ve tanıtım faaliyetleri ile birlikte mali ve teknik destek uygulamaları ile
faaliyette bulundukları bölgelerin gelişmesine katkı sağlamaktadır.
Ekonomik coğrafyada kurumsal yaklaşım bağlamında kuruluşlar özel inceleme alanı
olarak öne çıkmaktadır. Kapsayıcı nitelikli kurumsal yapının ve bunun yansıması yerel
kuruluşların bölgelerin istikrarlı şekilde kalkınmasına katkı sağlayacağından hareketle
kalkınma ajanslarının etkinliği, kapsayıcılığı ve destek uygulamalarında hizmet
kayırmacılığı olup olmadığı önemli görülmüştür. Yapılan betimsel ve çıkarımsal analizler
sonucunda kalkınma ajanslarının etkinliği bakımından sorunlar tespit edilmiştir.
Kalkınma ajanslarının destek uygulamaları üzerinden hizmet kayırmacılığına yönelik
yürütülen regresyon analizi sonucunda güdümlü projelere ilişkin kısımda aksi yönde
bulgular olmakla birlikte kalkınma ajanslarının destek uygulamalarında kapsayıcı
nitelikli kuruluşlar olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun ortaya çıkmasında ajansların
şeffaf ve katılımcı yönetim yapısının etkili olduğu değerlendirilmektedir. Literatürde
Türkiye'de kamu yatırımları ve teşvik uygulamaları için hizmet kayırmacılığı olduğu
yönünde çalışmalar bulunmaktadır. Bu bakımdan kalkınma ajansları bir "verimli
uyumsuzluk" örneği olarak ortaya çıkmaktadır.
Bununla birlikte kalkınma ajanslarının kaynak kullanımında yıllar itibarıyla belirgin bir
düşüş ortaya çıkmıştır. Ajanslara aktarılan kaynağın aktarılması gereken kaynak içindeki
payı sürekli azalış göstermiştir. Merkezi programlar ile kalkınma ajanslarına ek kaynaklar
sağlanmakla birlikte çerçevesi belli programlar ajansları yönlendirici değil uygulayıcı
yöne sevk etmiştir ve merkezi yönü güçlendirmiştir. Diğer taraftan ajanslar arasında başta
yerel idareler olmak üzere diğer kaynaklardan elde edilen gelirler bakımından da ciddi
farklılık bulunmakta olup bu durum mevcut kaynaklar çerçevesinde kalkınma
ajanslarının bölgesel politika amaçlarını gerçekleştirmeye katkısının sınırlı kaldığını
ortaya koymaktadır.
Bu çerçevede kapsayıcı niteliği haiz kalkınma ajanslarının belli kriterler çerçevesinde
daha geniş ölçekli kamusal müdahale araçlarının yerelde uygulanmasında karar yetkisi
uhdesinde olacak şekilde hareket etmesi, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması ve
ülke genelinde daha dengeli bir refah artışı sağlanması bakımından fayda sağlayacaktır.
Anahtar Kelimeler: bölgesel kalkınma, ekonomik coğrafya, kalkınma ajansları, destek
uygulamaları, kapsayıcılık, hizmet kayırmacılığı

Abstract:
Regional development has been a long-standing issue and policy area in Türkiye. The
regional development policy, systematically addressed with the period of planned
development, and it initially aimed to increase welfare in the least developed regions but
has undergone significant changes based on progress in economics and economic
geography literature over time, and politically especially with the EU accession process.
In recent years, the establishment of development agencies has been the most important
policy tool in the field of regional development. Development agencies, both in terms of
their administrative structure and the legislation they are subject to, are distinct from
classic public administration with the aim of reducing regional development disparities.
Alongside planning, investment consultancy, and promotional activities, development
agencies contribute to the development of the regions in which they operate through
financial and technical support programs.
In the context of institutional approach in economic geography, organizations are a special
interest area of research. Based on the consideration on inclusive institutional structures
and as their reflections; organizations, contribute to development, the effectiveness,
inclusiveness, and potential pork barrel in the support programs of development agencies
have been analyzed through various types of support mechanism with changing decision-
making authorities. It has been determined that development agencies are inclusive
organizations through their support programs. This conclusion is attributed to the
development agencies' transparent and participatory management structures. However,
some problems have been identified regarding the distribution of supports based on
geographical and developmental disparities.
This indicates that development agencies, with a more transparent and participatory
governance structure, are inclusive organizations and contribute to the development of
the regions in which they operate. There are studies in the literature suggesting pork-
barreling occurs in public investments and incentive practices in Türkiye. From this
perspective, development agencies emerge as an example of "productive incohorence".
However, there has been a significant decline in resource utilization by development
agencies over the years. Moreover, there are substantial differences among agencies,
particularly in terms of revenues obtained from other sources, mainly from municipalities.
This situation poses a threat to the goal of reducing regional development disparities
through development agencies.
Therefore, within this framework of inclusive development agencies, with defining
certain criteria and giving the decision-making authority for the implementation of
broader-scale public intervention tools to development agencies, will be beneficial in
reducing regional development disparities and achieving a more balanced increase in
welfare nationwide.
Keywords: regional development, economic geography, regional development agencies,
support programs, inclusiveness, pork barreling