Rus misyoner kaynaklarına göre İdil-Ural bölgesinde misyoner faaliyetleri ve Türkler (1552-1917)
Orthodox missionary activities and the Turks in the region of Idil-Ural according to Russion missionary sources
Yazar: İLYAS TOPSAKAL
Danışman: PROF.DR. MUSTAFA FAYDA
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu tez İdil-Ural Bölgesinin 1552?1917 yılları arasında Türklerin hakimiyetinden çıkıp Ruslarınegemenliğine girmesiyle başlayan Ortodoks misyon sürecini anlatmaktadır. Sürecin ilk iki yüzyılı yani 16ve 17. yüzyıllarda Rus devletinin ve kilisenin bölgede gayri rus halka uyguladığı ruslaştırma vehıristiyanlaştırma metodu cebrilik üzerine kurulmuş nihayet bu uygulama 18. yüzyılın ortalarında YeniVaftizler İdaresi adıyla kurumsallaşmıştır. Ancak cebri yöntemin bir sonuç vermediği devlet tarafındananlaşılınca yeni arayışlar başlamış ve devlet misyoner yetiştirme projesini geliştirmiştir. 19. yüzyılın ikinciyarısına kadar gayri ruslar arasında bir ilerleme sağlayamayan bu çabalar bu tarihlerde yeni bir misyonekolünün temsilcisini ortaya çıkarmış ve bu kişi de N. İ. İlminskiy olmuştur. E. Malov ve VasiliyTimofoyev ile beraber kurduğu eğitim sistemiyle hıristiyanlaştırma ve ruslaştırmanın eğitimlesağlanabileceğini bunun anahtarının da ana dille yerel eğitim olacağı düşüncesiyle hareket ederek İslamkarşısında devamlı nüfus kaybeden Hıristiyanlığa yeni bir umut olmuştur. Kurduğu yüzlerce okulla dinieğitimi güçlendirmiş ve her kabileye ayrı dil oluşturmaya yönelik alfabe hazırlayarak gelecekteki milletayırışımın temelini atmıştır. Yaptığı Kiril karakterli alfabeler Çuvaş, Çeremiş, Mari, Tatar, Kazak veKırgızları Arap harfli Türkçeden kopardığı gibi zamanla her birine bir millet olma şuuru aşılamıştır. Tezİdil-Ural'daki Rus misyon hareketini incelerken bu sosyal süreci de ortaya koymaya çalışmıştır.Tezin ana temasını Rus ortodoks misyon hareketinin tarihsel gelişim sürecidir. Bu nedenlekronolojik sıra kurguda önemli bir yere sahiptir. Kronolojiye hem tarihsel hem de görev yapan misyoner vedin adamları nezdinde önem verilmiş, bu arada kurumsal yapılar yerinde incelenmeye çalışılmıştır. Tez altıbölümden ibarettir. Birinci bölüm İdil-Ural Bölgesinin coğrafi ve nüfus yapısıyla Ortodoksluğun Rustopraklarında yerleşip gelişmesine ayrılmıştır. İkinci bölümde ise, Ortodoks misyonun bölgede 16 ve 17.yüzyıllardaki uygulanışı ve toplumsal sonuçları incelenmiştir. Üçüncü bölüm 18. yüzyıldaki misyon veYeni Vaftizliler Dairesine ayrılmıştır. Tezin dördüncü bölümünde ise, 19. yüzyıl'da MüslümanlarınOrtodoks misyona karşı hareketi olan ihtida incelenmiştir. Beşinci bölüm Devletin ve kilisenin üç yüzyılsonra başarısızlığını itiraf ederek yeni arayışlara girmesi sonucunda yeni bir metodun bulunması süreciişlenmiştir. Bu sürecin ve metodun kurucusu N. İlminskiy biyografisiyle sistemi iç içe yine Rus misyonerbakışı ve metoduyla ortaya konulmuştur. Bu arada sistemin etkileri ve kurduğu kurumlarda bu bölümde yeralmıştır. Altıncı ve son bölüm 1910 Kazan Misyoner Kongresinin Müslüman Bölümünde alınan kararlaraaittir. Bu kararlara dayanak oluşturan Maşanov'un hazırladığı rapor derinlemesine bir incelemeye tabitutulmuş ve raporun içerdiği konular sırası atlanmadan başlıklarla verilmeye çalışılmıştır. Böylece tezinbütününde başlangıcından bitimine misyon projesi yine Rusların kendi yazdıklarıyla ortaya koyma amacıgerçekleştirilmeye çalışılmıştır

Abstract:
This thesis explained the historical process of Russian Orthodox Missionary between 1552-1917 in theregion of Idıl-Ural. Because of the reason that the main subject of this thesis is the process of Orthodox missionary,the chronological order is important. For that reason the religious functionaries and missionaries charged in thisregion investigated chronologically. Also religional associations tried to investigated in their centuries. This thesisconsist of six chapters. First chapter consist of historical geography and population of the region of Idıl-Ural. It isalso explained the settling and development of Orthodox in Russian lands. The second chapter investigated theputting into practice of orthodox missionary in 16. and 17. centuries in this region and the social results of thisevent. The third chapter explained the missionaries and ` Yeni Vaftizliler dairesi? in 18. century. The fourth chapterexplained the apostasy that is opposite of orthodox missionary in 19. century. The fifth chapter investigated the newmethod that is come out after the understanding of that was applicated unsuccessfully for three hundert years bythe state and churches. This chapter also consist of the methods of Ilminskiy. The last chapter consist of decisionsthat was carried out in Kazan Congress in the part of Muslims in 1910. It is also investigated the report of Maşanovwhich is related about this subjects.So the missionary project that was the aim of this thesis tried to investigate detailly according to theRussian missionary sources.