Elektronik kaynakların lisanslamasında rehber ulusal ilkelerin geliştirilmesi
Developing guideline national principles for the licensing of electronic resources
Yazar: DAMLA YILMAZ
Danışman: PROF. DR. SACİT ARSLANTEKİN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Bilgi ve Belge Yönetimi = Information and Records Management
Dizin: Kitaplık = Library ; Kütüphane hizmetleri = Library services ; Kütüphane yönetimi = Library management ; Kütüphaneciler = Librarians ; Kütüphanecilik = Librarionship ; Kütüphanecilik bilimi = Librari science

Özet:
ÖZET 
Bilimsel yayıncılığın elektronik ortama geçmesi kütüphane hizmetleri ve 
kütüphaneci görev tanımlarındaki değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Kütüphane 
koleksiyonlarında yer edinen ve yaygın kullanılan e-kaynaklar seçim, sağlama, 
değerlendirme vb. süreçlerde kurumlara yeni ve zorlu işlevler yüklemiştir. Bu zorlu 
görevlerden birini e-kaynakların lisanslanması olarak tanımlamamız mümkündür.  
Elektronik ortamdaki bilginin kontrollü dağıtılamamasına bir çözüm olarak 
gösterilen lisans anlaşmaları, e-kaynakların belirli bir süre boyunca ve nasıl kullanılması 
gerektiği konusunda bilgi veren bağlayıcı yasal belgelerdir. Lisans anlaşmalarının hukuki 
bir temele dayandırılması, daha çok lisans vereni koruyan maddelere yer verilmesi, 
yasaların stratejik olarak kullanılması, bu konuda tecrübeli personel sayısının az olması 
kütüphanelerin zorluklarla karşılaşmasına neden olmaktadır. Bu kapsamda lisans 
anlaşmaları için yapılacak çalışmaların önemli olduğu ve sorunların çözümünde büyük 
bir rol oynayacağı düşünülmektedir.  
Bu çalışma ile Türkiye'deki akademik kütüphanelerin yalnızca dergi türünde 
erişim sağladıkları e-kaynakların nihai lisans anlaşmaları incelenmiştir. ANKOS 
Konsorsiyumunda bulunan ve en fazla üyeye sahip olan dernek, üniversite ve ticari 
yayıncı lisanslarının LIBLICENSE Model Lisansı önerilerine ve ANKOS tarafından 
geliştirilen Ulusal Site Lisansı İlkelerine (TRNLS) uygunluğu araştırılmıştır. İncelenen 
lisans anlaşmalarındaki maddeler dünyada kabul edilen ve örnek gösterilen model 
lisansları ya da Türkiye'de geliştirilen ilkeleri tümüyle kapsamamaktadır. Nihai lisans 
anlaşmalarının her iki değerlendirmede de önerilerin ve ilkelerin yarısından azına (model 
lisans için %48, ilkeler için %46) uygunluk gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır.  
LIBLICENSE Model Lisansı karşılaştırmasında nihai lisanslarda; veri 
paylaşılmaması, yetkisiz kullanımların izlenmemesi, keşif hizmeti için veri sağlanması, 
geçerli yasa ve yargı yerinin belirtilmesi, dezavantajlı grupların erişiminin desteklenmesi, yedek kopya için dijital kopyanın oluşturulması, arşivleme hizmetleri için alternatif 
düzenlemelerin geliştirilmesi konularında ya bir bilgiye ulaşılamamış ya da model 
lisanslara uygunluk görülmemiştir. Ayrıca bilimsel paylaşım, metin ve veri madenciliği, 
yazar hakları, açık erişim gibi maddelerin yerine daha temel nitelikteki anlaşma 
maddelerinin kurumsallaştığı ve nihai lisanslara yansıtıldığı görülmüştür. ANKOS 
TRNLS ilkelerinin karşılaştırılmasında da benzer sonuçlara ulaşılmış yetkili kullanıcı 
tanımı, yetkili kullanıcı erişimi, erişim ve kimlik doğrulama yöntemleri gibi "yetkili 
kullanım" alanları %85 oranında nihai lisanslarda yer almıştır. ANKOS TRNLS ilkeleri 
arasında yer alan lisans yükümlülüğüne ise lisans anlaşmaları %0 oranında uygunluk 
göstermiştir. Buna göre anlaşmazlık durumlarında Türk Hukukunun uygulanması ve 
Ankara Mahkemelerinin geçerli olması hiçbir yayıncı lisansında yer almamıştır. Ayrıca 
değerlendirmede dikkate alınan ilkelerin çoğunluğunun model lisans önerilerinden 
yararlanılarak oluşturulmasına rağmen yeterince kapsayıcı olmadığı ve günümüz 
koşullarını yansıtmadığı sonucuna ulaşılmıştır.   
Dernek, üniversite ve ticari yayıncı lisansları arasında önemli bir fark olmamasına 
rağmen model lisans önerilerine en fazla uygunluk gösteren lisanslar ticari yayıncı 
lisansları (%49,5) olmuştur. Buna göre ticari yayıncıların kâr amaçları ve maddi kaygıları 
nedeniyle lisans anlaşmalarında değişiklik yapmaya yatkın oldukları düşünülmüştür. 
ANKOS TRNLS ilkelerine en fazla uygunluk gösteren yayıncı lisansı ise üniversite 
yayıncıları (%53) olmuştur. Model lisans önerilerinin daha genel, TRNLS ilkelerinde ise 
konsorsiyuma özel maddelerin yer alması yayıncı türündeki bu farklılığı açıklayabileceği 
ifade edilmiştir. Ancak her iki değerlendirmede de dernek yayıncılarının diğer yayıncı 
türlerine göre biraz daha katı bir tutum sergiledikleri sonucuna ulaşılmıştır.  
E-kaynak erişimini teşvik edecek ve lisans alanı koruyacak maddelerin daha az 
kurumsallaşma göstermesinde müzakere süreçlerine yaklaşımların, yayıncıların izlediği 
politikaların ve hukuki prosedürlerdeki zorlukların etkili olduğu belirtilmiştir. Müzakere süreçlerinin iyileştirilebilmesi için mevcut lisans ilkelerinin geliştirilmesi, 
konsorsiyumun pazarlıklarda daha sıkı politikalar izlemesi ve lisans maddeleri üzerinde 
önemle durması gerekmektedir. 
Yasal tavsiye niteliğinde olmadan bu çalışma kapsamında oluşturulan rehber 
ulusal ilkelerle anlaşmalarda daha iyi müzakere şartlarının oluşması amaçlanmıştır. 
Lisans anlaşmalarında geçen her bir konu alanı için yapılan açıklamaları ifade eden bu 
ilkelerle farkındalık oluşturularak kütüphanecilerin kolaylıkla süreçleri yönetebileceği 
düşünülmektedir. Konsorsiyumun gücüyle lisans anlaşmalarında kurumsallaşması 
beklenen bu ilkelerin hukuki bir yapıya dayandırılması ve yasalarla desteklenmesi 
gerektiği önerilmektedir.  
Anahtar Kelimeler: E-kaynaklar, Lisans anlaşmaları, Model lisanslar, ANKOS TRNLS 
İlkeleri

Abstract:
ABSTRACT 
The transition of scientific publishing to the electronic has brought about changes 
in library services and librarian job descriptions. E-resources that have a place in library 
collections and are widely used have imposed new and challenging functions on 
institutions'selection, provision, evaluation, etc. processes. We can define one of these 
challenges as licensing of e-resources. 
License agreements, which are shown as a solution to the uncontrolled distribution 
of information in electronic media, are binding legal documents that provide information 
about how e-resources should be used for a certain period of time. Basing license 
agreements on a legal basis, rather inclusion of clauses that protect the licensor, using 
laws strategically, and having low numbers of experienced staffs cause libraries to 
experience difficulties. In this context, it is thought that the studies to be carried out for 
license agreements are important and will play a major role in solving the problems. 
In this study, the final license agreements of e-resources that academic libraries in 
Turkey provide access to only in the form of journals has been examined. Association, 
university and commercial publisher licenses in the ANKOS Consortium with the most 
members have been selected. It has been investigated whether the license agreements 
comply with the LIBLICENSE Model License recommendations and the National Site 
License Principles (TRNLS) developed by ANKOS. It was concluded that the final 
license agreements complied with less than half of the recommendations and principles 
in both evaluations (48% for the model license, 46% for the principles). 
For the LIBLICENSE Model License comparison, either no information could be 
found or compliance with the model licenses has not been observed on the following 
issues in the final licenses: For example, not sharing data, not monitoring unauthorized 
uses, providing data for discovery service, specifying the applicable law and jurisdiction, 
supporting access for disadvantaged groups, creating a digital copy for backup copy, developmenting of alternative archiving services. In addition, it has been observed that 
instead of clauses such as scientific sharing, text and data mining, author rights, open 
access, more basic agreement clauses have been institutionalized and reflected in the final 
licenses. Similar results have been obtained in the comparison of ANKOS TRNLS 
principles. "Authorized use" areas such as authorized user definition, authorized user 
access, access and authentication methods have been included in the final licenses at a 
rate of 85%. The license agreements have showed 0% compliance with the license 
obligation, which is among the ANKOS TRNLS principles. Accordingly, the application 
of Turkish Law and the validity of Ankara Courts are not included in any publisher's 
license. In addition, despite the most of the principles taken into account in the evaluation 
were created using model license recommendations, it has been concluded that they were 
not comprehensive and enough and did not reflect today's conditions. 
Although there is no important difference between association, university and 
commercial publisher licenses, the licenses that are most in line with the model license 
recommendations are commercial publisher licenses (49.5%). Accordingly, it is thought 
that commercial publishers are prone to make changes in licensing agreements due to 
profit motives and financial concerns. The publisher licenses that most comply with 
ANKOS TRNLS principles are university publishers (53%). It has been stated that the 
fact that the model license recommendations are more general, while the TRNLS 
principles include consortium-specific clauses, may explain this difference in the type of 
publisher. However, in both evaluations, it has been concluded that association publishers 
showed a strict attitude compared to other types of publishers. 
It has been stated that the approach to negotiation processes, the policies followed 
by publishers and the difficulties in legal procedures are effective in the less 
institutionalization of clauses that will encourage e-resource access and protect the 
licensee. In order to improve the negotiation processes, the existing licensing principles must be improved, the consortium must follow stricter policies in negotiations and 
emphasize the license clauses. 
It is aimed to create better negotiation conditions in agreements with the national 
guiding principles created within the scope of this study, without being legal advice. It is 
thought that librarians will be able to manage the processes easily by raising awareness 
with these principles, which express the explanations for each subject area in the license 
agreements. It is suggested that these principles, which are expected to be institutionalized 
in licensing agreements with the power of the consortium, should be based on a legal 
structure and supported by laws. 
Keywords: E-resources, License agreements, Model licenses, ANKOS TRNLS 
Principles