Kentsel araştırmalar kapsamında Anadolu'da Akhaimenid dönem
Achaemenid period in Anatolia: In the light of urban researches
Yazar: KAZIM ÖZKAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HATİCE KALKAN
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Akhaemenid Dönemi = Akhaemenid Period ; Anadolu = Anatolia

Özet:
M.Ö. 6-4. yüzyıllarda Anadolu coğrafyasının tamamında etkili olan Akhaimenid Kültür, tabakalı temsilci merkezlerle birlikte bazı bağımsız kültürel bulgularla da tespit edilmektedir. Bu çalışmamızda "Key site" olarak belirlenen merkezlerimizden Daskyleion, Sardes, Oluz Höyük ve Karagündüz Höyüğü'nde yapılan kazı ve araştırmalar sonucunda ortaya çıkarılan buluntular dışında Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde bulunan Anadolu-Pers etkili anıt, lahit, kabartma ve steller gibi eserler de değerlendirmeye alınmıştır. Anadolu'nun batı kesimindeki anıtsal mezar ve yontu örnekleri, Akhaimenid kültürün nispeten seçkin ve ayrıcalıklı nüfusunun ağırlıklı olarak buralardaki etkisine de işaret eden kanıtları oluşturmaktadır. Bu örnekler aynı zamanda Pers etkilerini taşıyan ve Anadolulu ustaların (özellikle İonia'lı mimar ve heykeltraşların) sanatsal sentezlerini temsil eden Anadolu-Pers üslubundaki üretimlerdir.
Söz konusu dönemin yontu, anıt vb. kalıntılarının ağırlıklı olarak Anadolu'nun batı kesiminde görülmesinin yanı sıra, batıdan doğuya doğru bir sıralama içinde dört merkez kapsamında yaptığımız çalışmamız, tabakalı kazı merkezlerinde bu kültürün etkilerinin güçlü şekilde izlenemediğini ortaya koymaktadır. Mevcut yerleşim merkezlerini iskan alanları olarak benimseyen Akhaimenidler buralardaki kültürel geleneğe kendi izlerini katmadan daha çok yerel unsurlardan yararlanmış görünmektedirler. Diğer bir deyimle, Akhaimenid siyasal süreci tabakalı merkezlerde tarihsel ihtişamının gerisinde bir etki göstermiş, önemli idari merkezlerde de görünüm çok fazla değişmemiştir. Bu noktada, Anadolu'nun Akhaimenid Döneminden söz edildiğinde kazılardan ele geçen buluntuların Akhaimenid kültüre aidiyetinden çok kast edilen tanımlamanın siyasal sürece işaret etmesi gerekliliği vurgulanmalıdır. Çünkü bu kültür Anadolu'da Hellen ve Roma Dönemlerinde olduğu gibi bir yerleşik iskanlaşma geleneğine sahip olmayarak, sadece genişleme arzusunda olan ve geçici iskan ettikleri kurulu yerleşimlerde bir "misafir" kültür olmanın ötesine geçememiş görünmektedir. Akhaimenid kültürel etki ise daha çok Anadolu'da mezar anıtları, steller, lahitler ve üzerlerindeki ikonografik sentezlerle aristokratik bir yansıma ile sınırlı kalmaktadır.

Abstract:
Achaemenid culture, which was effective in all geographic areas of Anatolia between the 6-4 centuries B.C. was represented with stratified settlements and also with some free standing cultural findings.  In our study, apart from the findings discovered in excavations and research in Dascyleium, Sardis, Oluz Mound and Karagündüz Mound, which are described as "Key Sites", we also included some Anatolian-Persian monuments such as tombs, relief and stelae found in various parts of Anatolian. In the western part of Anatolia, examples of monumental tombs and sculptures constitute evidence that point to the fact that Achaemenid culture here is representitive of elite and privileged populations. These examples also have Persian elements and represent Anatolian masters works (especially architects and sculptors from Ionians) which are made in Anatolian-Persian style.
The sculptures monuments and remains etc. of the period are seen mainly in the western part of Anatolia, as well as our study west to east we have made as part of a sequence of four centres the effects of this culture in the layers excavated can not be tracked strongly. Achaemenids who saw existing placement centres as settlement areas, are seen as taking advantage of more indigenous people without adding their own cultural traits. In other words, Achaemenid political processes show an impact behind the historical magnificence in the stratified centres and this view didn't change in important administrative centres. At this point, when mentioning about Achaemenid period it will be correct to say that the findings in excavations should display a mainly political process, not cultural belonging. Because this culture does not have a built-settlement tradition like the Hellenistic and the Roman period in Anatolia, we can conclude that they only established a "guest" culture for the desire to expand and provide temporary housing in these settlements. Achaemenid cultural influences in Anatolia are mostly limited to just grave monuments, stelae, sarcophagi and the aristocratic iconography on these monuments which allows us to reflect, understand and draw conclusion.