Ebussuûd tefsirini sosyokültürel bağlamında okumak (Zekât, nikâh ve hac ayetleri bağlamında)
Reading Abū al-su‛ūd's tafsir in terms of socio-cultural context (Verses of zakat, nikah, and hajj)
Yazar: AKHMAD MUGHZI ABDILLAH
Danışman: PROF. DR. MESUT OKUMUŞ ; PROF. DR. AHMET NEDİM SERİNSU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Esbab-ı nüzul = Esbab-ı nüzul ; Hac yolu = Pilgrimage road ; Nikah = Marriage ; Sosyoekonomi = Socio-economics ; Sosyokültür = Socio-culture ; İrşadü'l-Akli's-Selim = İrshad al aql al Salim ; Şeyhülislam Ebussuud Efendi = Şeyhulislam Ebussuud Efendi

Özet:
Ebussuûd Efendi, tefsir geleneği ve İslam hukuku alanında önemli bir âlimdir. XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin zirve döneminde 29 yıl Şeyhülislâm olarak hizmet etmiştir. Sahip olduğu bu sosyal ve kültürel sorumluluklar, onun İrşâdü'l-ʻAḳli's-Selîm ilâ Mezâya'l-Kitâbi'l-Kerîm adlı bir tefsir yazma yöntemini büyük oranda etkilemiştir.           
Tezimizde Ebussuûd tefsirini ahkam ayetleri çerçevesinde sosyokültürel bağlamında incelemeye çalıştık. Çalışmamız, tefsir eserinde Kur'an-müfessir-tefsir üçlüsü arasındaki ilişkiyi doğru bir şekilde anlamaya yönelik bir girişim olup, Ebussuûd'un sosyal ve kültürel koşullarının onun Kur'an anlayışı üzerindeki etkisini görmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca; Ebussuûd'un zekât, evlilik ve hac ile ilgili Kur'an ayetlerinin tematik yorumuna odaklanılmaktadır. Müellfin yaşamı boyunca içinde bulunduğu sosyokültürel koşulların gelişimi dikkate alınarak üç konu tespit edilmiştir.
Araştırmamıza göre, Zemahşerî ve Beyzâvî'nin tefsirleri Ebussuûd tefsirini büyük ölçüde etkilemiştir. Zira her iki tefsir de Osmanlı medreselerinde yaygın olarak okutulmuştur. Ebussuûd, zekâtı vergilerle eş tutmuştur. O dönemdeki sosyoekonomik koşulları iyileştirmek için Müslümanları zekât vermeye şiddetle teşvik etmiş, zekât vermek istemeyenleri şiddetle eleştirmiştir. Evlilikle ilgili olarak, evliliğin amacının çocuk sahibi olmak ve çocuk bakmak olduğunu ifade etmiş, bu nedenle cariyelerle evlenmeyi önermemiştir. Ayrıca çok eşlilikte adaletin sağlanması mümkün olmadığı için tek eşliliği tercih etmiştir. Hac konusuyla ilgili olarak, o dönemde hac zor ve yorucu koşullarda yapılsa da haccın Müslümanlara farz olduğunu kuvvetle vurgulamıştır. Hac ile ilgili ayetleri tefsir ederken, Hanbeli hariç, Sünnî fıkhın üç mezhebine mensup imamların görüşlerini sık sık aktarmıştır. Bazen Hanefî mezhebine mensup bir toplulukta yetişmiş bir kişi olarak geçmişi nedeniyle İmam Ebû Hanife'nin görüşünü de tercih etmiştir.

Abstract:
Abū al-Su‛ūd was a leading scholar in the tafsir tradition and Islamic law fields. He served as Shaykh al-Islam for 29 years during the peak period of the Ottoman Empire in the 16th century. These social and cultural responsibilities greatly influenced his method of writing Qur'an commentary called İrşādu al-ʻAqli al-Salīm ilā Mazāya al-Kitābi al-Karīm.
The thesis intended to analyze Abū al-Su‛ūd's tafsir with a socio-cultural context approach within the framework of legal verses. Our study was an attempt to correctly understand the relationship between the Qur'an-interpreter-tafsir triad in his tafsir work and sought to see the effect of Abū al-Su‛ūd's social and cultural conditions on his understanding of the Qur'an. Furthermore, it focused on his thematic interpretation of Qur'anic verses on zakat, marriage, and pilgrimage. Three issues had been identified considering the development of the socio-cultural conditions of the author throughout his life.
According to the study results, due to being widely taught in Ottoman schools, Zamakhshari's and Baydawi's tafsirs greatly influenced Abū al-Su‛ūd's tafsir. Abū al-Su‛ūd equated zakat with taxes. He strongly encouraged Muslims to pay zakat to improve the socio-economic conditions of the time and severely criticized those who did not want to pay zakat. He stated that the purpose of marriage was to have and care for children, so he did not recommend marrying concubines. Furthermore, he preferred monogamy because it was impossible to dispense justice in polygamy.
Regarding the issue of hajj, he strongly emphasized that hajj was obligatory for Muslims, even though hajj was performed under complex and challenging conditions at the time. While interpreting Hajj verses, he often quoted the views of imams who belonged to all three sects of Sunni fiqh, except for Hanbali. Sometimes, he preferred the opinion of Imam Abu Hanifah because of his background as a person who grew up in a community belonging to the Hanafi sect.