Klâsik Türk şiirinde sebk-i Türkistânî/Horâsânî (Türkistan/Horasan üslûbu)
Sebk-i Türkistani/Khorâsânî in classical Turkish poetry  (Turkestan /Khorasan style)
Yazar: SÜLEYMAN ANIL TOMBAK
Danışman: PROF. DR. TUNCAY BÜLBÜL
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Klâsik Türk edebiyatında şairlerin, dil ve muhteva açısından çeşitli üslupların tesiriyle şiirler 
kaleme aldığı gerçeği karşısında edebiyat araştırmalarında üslup çalışmaları göz ardı edilen 
konulardan biri olarak karşımıza çıkar. Yapılacak olan üslup çalışmaları, klasik şiirimizin tüm 
potansiyelini ortaya koyacağı gibi şairlerin daha iyi anlaşılmasını da sağlayacaktır. Derî 
Farsçasında ilk defa hicrî üçüncü asrın ortasında, genel olarak Horâsân, Sistân ve 
Maveraünnehir'de ortaya çıkan şiir, bölgesel olarak gelişim göstermiştir. "Sebk-i 
Türkistânî/Horâsânî" olarak adlandırılan ve Derî Farsçasıyla yazılan bu şiir tarzı Büyük 
Horâsân bölgesinde ortaya çıkmış ve yine bu bölgede olgunlaşıp gelişmiştir. Sebk-i 
Türkistânî/Horâsânî ismi Farsça şiirin devreleri için çok geçmişi olmayan bir tanımlamadır. 
Hicrî 13. yüzyılda sebk-şinâsî yani üslupbilimi işinin pratik tatbikinin olgunluğa ulaşmasından 
sonra şahsî tecrübelerden edebî mahfillere doğru bir seyre geçildi ve ilk defa sebkin usulleri ve 
kaideleri yazıldı. Öte yandan Sebk-i Türkistânî, bir anlamda siyasal bir hareket olan Şuubiye 
Hareketinin edebiyata bir yansıması olarak da görülebilir. Türkistân (Horâsân) üslubunda 
anlamsal karışıklıklar az, şiir akıcı ve anlaşılması kolaydır. Irak üslubunda (Sebk-i Irâkî) şiirde 
irfan öne çıkarken Hind üslubunda (Sebk-i Hindî) ise anlam daha girift bir hâl almıştır. 
Anlaşıldığı üzere Farsça şiirdeki anlam dünyası sadeden girifte doğru bir seyir hâlindedir. Buna 
mukabil klasik Türk şiirinde de durum bundan çok farklı değildir. Ancak anlam dünyasının 
giriftleşme yolunda seyrettiği bu düzlemde şiirimizin sadeleşme çabasının bulunduğunu da göz 
ardı etmemeliyiz. Gerek Farsça edebiyatta ve gerekse Türk edebiyatında bir çok şair ve edip 
tarafından benimsenen Sebk-i Türkistânî'nin Türk edebiyatı üzerindeki etkisi üzerinde şimdiye 
kadar etraflı bir çalışma yapılmamıştır.  
Bu çalışmada Sebk-i Türkistânî/Horâsânî'nin tarihsel gelişiminden bahsedilmiş, üslubun genel 
özellikleri çıkarılmış ve klasik Türk edebiyatı için önemi ortaya konmaya çalışılmıştır. 
Anahtar Kelimeler:Klasik Türk şiiri, Farsça şiir, Sebk, Sebk-i Türkistânî, Sebk-i Horâsânî

Abstract:
In the face of the fact that poets in classical Turkish literature wrote poems under the influence 
of various styles in terms of language and content, stylistic studies appear as one of the subjects 
that are ignored in literary studies. The stylistic studies to be carried out will not only reveal the 
full potential of our classical poetry, but also provide a better understanding of the poets. Poetry, 
which first appeared in Deri Persian in the middle of the third century of Hijri, generally in 
Khorasan, Sistan and Transoxiana, developed regionally. This style of poetry, called "Sebk-i 
Türkistani/Khorâsânî" and written in Deri Persian, emerged in the Great Khorasan region and 
matured and developed in this region. The name Sebk-i Türkistani/Khorâsânî is a non-historical 
description for the periods of Persian poetry. After the practical application of sebk-şinâsî, that 
is, stylistics, reached maturity in the 13th century of the Hijri, a course was made from personal 
experiences to literary gatherings and for the first time the methods and rules of sebkin were 
written. On the other hand, Sebk-i Turkistani can be seen as a reflection of the Shuubiye 
Movement, which is a political movement in a sense, to literature. In the Turkistan (Khorâsân) 
style, semantic confusions are few, the poem is fluent and easy to understand. While wisdom 
stands out in poetry in Iraqi style (Sebk-i Irâkî), the meaning has become more complex in 
Hindi style (Sebk-i Hindî). As it is understood, the world of meaning in Persian poetry is on a 
course from plain to intricate. On the other hand, the situation in classical Turkish poetry is not 
much different from this. However, we should not ignore that there is an effort to simplify our 
poetry on this plane, where the world of meaning is on the way of becoming intricate. There 
has not been a comprehensive study on the effect of Sebk-i Türkistani on Turkish literature, 
which has been adopted by many poets and writers in both Persian and Turkish literature. 
In this study, the historical development of Sebk-i Türkistani/Khorâsânî was mentioned, the 
general characteristics of the style were revealed and its importance for classical Turkish 
literature was tried to be revealed.  
Keywords: Classical Turkish poetry, Persian poetry, Sebk, Sebk-i Türkistani, Sebk-i Horâsânî