Türk ve İslâm sanatında geometrik desenlerin tarihi, metodolojisi, uygulamalar ve Topkapı parşömeni ekseninde analizler
The history of geometric patterns in Turkish and Islamic art: Methodology, applications and analysis in context of the Topkapı scroll
Yazar: SERAP EKİZLER SÖNMEZ
Danışman: PROF. DR. AHMET TAŞAĞIL
Yeditepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: El Sanatları = Crafts ; Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: Desen = Pattern ; El sanatları = Handicrafts ; Geometri = Geometry ; Geometrik motifler = Geometric motifs ; Mimari eserler = Architectural works ; Parşömen = Parchmen ; Topkapı Sarayı = Topkapı Palace ; Topkapı Sarayı Müzesi = Topkapı Palace Museum ; Türk-İslam sanatı = Turkish-Islamic art

Özet:
Tüm İslâm coğrafyasında zengin bir çeşitlilikte uygulanmış geometrik desenler
konusunda yapılan az sayıdaki çalışmalar arasında ne yazık ki Türk dünyası aktif bir
role sahip değildir. Şu ana kadar geometrik desenlerin analizi konusunda herhangi bir
doktora çalışması yapılmamıştır. Yapılan birkaç tez de sanat tarihi ve mimarlık tarihi
yazımı içerisinde tespit ve betimlemeye dayalı çalışmalardır. Daha evvel tıpkıbasımı
ve kritik edisyonu Gülru Necipoğlu tarafından yapılarak kitaplaştırılan Topkapı Parşömeni de analiz bağlamında böyle bütüncül bir yaklaşımla ilk kez ele alınmıştır. Necipoğlu'nun tespitlerinden yola çıkarak analizlerle geniş bir açılım yaptığımız bu çalışma
ile parşömenin ait olduğu ortak kültür havzasına geometrik desenler gözüyle yeniden
baktık. Özbekistan, Kazakistan, Hindistan, İran, Fas, Mısır, Türkiye coğrafyalarında
yerinde teknik incelemeler yaparak mimari eserlerden veriler topladık. Pakistan, Afganistan gibi gidemediğimiz coğrafyalar için orada yaşayan arkadaşlardan edindiğimiz
detaylı görselleri de çalışmamızda değerlendirdik. Böylece hem Topkapı Parşömeni'ne
ait geometrik desenleri analiz etmiş olduk, hem de analizlerin bize fısıldadıkları üzerinden desenler arası akrabalık ilişkilerini ortaya koymaya çalıştık.

Anahtar Kelimeler: Topkapı Parşömeni, Geometrik Desenler, İslâm Mimarisinde Geometrik Desenler, Geometrik Desen Analizi

Abstract:
It is unfortunate that the Turkish world does not have an active role in the few
studies being done on the geometric patterns that are found in great variety across the
Muslim world. There has not been any doctoral thesis conducted on the analysis of
geometric patterns until now. The few existing thesis are based on a descriptive approach within the perspective of art history and architecture. We tackle the Topkapi scroll,
which has been published with its facsimile and critical edition by Gülru Necipoglu,
as holistically for the first time. In this thesis, starting from the findings of Necipoglu
and widening the scope with our analysis, we have, with a focus on geometric patterns,
reconsidered the cultural and geographical background of where the scroll was produced. We have run technical investigations on site, and collected data from Uzbekistan,
Kazakhstan, India, Iran, Morocco, Egypt and Turkey. And for the places we could not
go, such as Pakistan, Afghanistan, we analysed detailed visuals that we have optioned
through our friends who live there. This way, we have both analysed the geometric
patterns that are found in the Topkapi Scroll, and tried to demonstrate the kinship of the
related patterns after listening to the whispers of our analysis.

Keywords: Topkapı Scroll, Geometric Patterns, Geometric Patterns in Islamic Architecture, Geometric Pattern Analysis.