Haẕā Kitābü'l-'İlm-i Hāl ve Haẕā Kitābü'l-Fütüvvet-nᾱme (Giriş-metin-dizin)
Haẕā Kitābü'l-'İlm-i Hāl ve Haẕā Kitābü'l-Fütüvvet-nᾱme (Input-text-index)
Yazar: ZEYNEP TOPRAK
Danışman: PROF. DR. ABDULLAH KÖK
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 11. yüzyıl = 11. century ; 18. yüzyıl = 18. century ; Anlamsal çeviri = Semantic translation ; Dil özellikleri = Language features ; Fütüvvetname = Futuwwatnames ; Kitab-ı Fütüvvet = Kitab-ı Fütüvvet ; Oğuz Türkçesi = Oghuz Turkish ; Simgesel dizin = Iconic index ; İlmihal = Cateshism

Özet:
Eski Oğuz Türkçesi döneminde birçok alanda eserler kaleme alınmıştır. Bunlar
arasında ilmihâllerin de konu edinildiği eserler azımsanmayacak kadar çoktur. Bu dönemde
İslâmiyetin etkisiyle halk arasında her müminin bilmesi gerektiğine inanılan inanç ve
ibadetlere dair gündelik bilgileri içeren ilmihâl kitaplarına ihtiyaç duyulmuş ve bu konu ile
ilgili eserler kaleme alınarak halkın dini beklentileri karşılanmaya çalışılmıştır.
İslâmdaki dini inançları temel alarak yazılan Hazā Kitābü'l-'İlm-i Ḥāl ve Haẕa
Kitābü'l-Fütüvvet-nāme adlı eser, Şeyh Hacı İsmail tarafından 1730 tarihinde
tamamlanmıştır. Söz konusu eserde, İslâmiyetteki inanç ve ibadetler soru-cevap şeklinde
verilerek dinî konulara ait şüphelere çözüm getirilmeye çalışılmıştır. Dinî konulara ait
bilgiler, dönemin ihtiyaçları da göz önünde bulundurularak halkın anlayabileceği bir dille
açıklanmıştır. Dinî terminoloji bakımdan oldukça geniş söz varlığına sahip olan bu eserde
konuların ayrıntılı olarak verilmesi ise ilmihâli, döneminin diğer ilmihâllerinden ayrıcalıklı
hale getirmiştir. Eser, Eski Türkçe sözcüklerin varlığını koruması ve Doğu Türkçesi dil
özellikleri taşıması bakımından döneminin diğer ilmihâllerinden içerik ve dil özellikleri
bakımından ayrı bir yere ve kıymete sahiptir.
Bu çalışmada giriş bölümünde eserin cilt, yazı tipi, varak sayısı gibi fizikî
özelliklerinin yanı sıra eserin muhtevāsı, dil özellikleri ve müellifi hakkında bilgi verilecektir.
Akabinde eserin metin neşri oluşturulup sözcük dizini yapılacaktır. Sonuç bölümünde ise
eserin dil malzemesinden hareketle Türk ilmihâl tarihi içerisindeki yeri ve önemi tespit edilecektir.

Anahtar Kelimeler: İlmihāl, fütüvvet, Hazā Kitābü'l-'İlm-i Ḥāl ve Haẕa Kitābü'l-Fütüvvetnāme, 18. Yüzyıl Türk Din Dili, Doğu Türkçesi.

Abstract:
During the Old Oghuz Turkic period, works were written in many fields. Among
these, there is a considerable number of works in the type of catechism. In this period, with
the influence of Islam, there was a need for catechism books containing daily information
about the beliefs and worships that every believer should know among the people and the
religious expectations of the people were tried to be met by writing works on this subject.
Hazā Kitābü'l-'İlm-i Ḥāl ve Haẕa Kitābü'l-Fütüvvet-nāme, written on the basis of
religious beliefs in Islam, was completed in 1730 by Sheikh Haji Ismail, one of the caliphs of
the Sufi scholar Sheikh Sadü'd-din al-Jibāvī eş-Şeybānī (1069-1180), who influenced a large
mass with the Sa'diyya sect established in Jaba. In the work in question, the beliefs and
worships in Islam are given in the form of questions and answers and the doubts of religious
issues are tried to be solved. The information on religious issues was explained in a language
that the public could understand, taking into account the needs of the period. In this work,
which has a very wide vocabulary in terms of religious terminology, the detailed giving of the
subjects has made catechism privileged from other catechism books of the period. The work
has a distinct place and value in terms of content and language features from other catechism
books of the period in terms of preserving the existence of Old Turkic words and having
Eastern Turkic language features.
In this study, in the introduction, in addition to the physical features of the work such
as volume, font, number of leafs, information will be given about the content, language
features and author of the work. Afterwards, the text publication of the work will be created
and the word index will be made. In the concluding section, the place and importance of the
work in the history of Turkish catechism will be determined based on the language material.

Keywords: Catechism, futuwwa, Hazā Kitābü'l-'İlm-i Ḥāl ve Haẕa Kitābü'l-Fütüvvet-nāme, 18th Century Turkish Religious Language, Eastern Turkic.