13. yüzyıla ait bir Türk dili yadigârı: Kitabü'l-Ef'al (Metin-inceleme-dizin)
A Turkish language relic from the 13th century: Kitabü'l-Ef'al ( Text-analyis-index)
Yazar: LAMİNE TAMSSAOUT
Danışman: DOÇ. DR. BETÜL BÜLBÜL OĞUZ
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
9. yüzyılın sonu Türk tarihinde; kültürel, dinî ve dilsel anlamda büyük bir etki 
 yaratmıĢtır. İslamlaştırma ve fütûhat dönemine denk gelen bu etki ile Türkler, 
İslam dinini kabul edip daha önce kullandıkları yazı sistemlerinden vazgeçip 
 Arap harflerini kabul etmişlerdir. İslam dinini anlayabilmek, Arap ve Fars 
 halklarıyla ticaret yapabilmek ve birlikte yaşamayı sağlayabilmek için bu dilin 
 öğrenilmesi gereklilik hâline gelmiĢtir. Dolayısıyla dil kılavuzları, sözlükler, 
 satır arası Kuraan tercümeleri, edebiyat ve tarihî eserler; dil incelemeleri 
 açısından büyük önem verilecek kadar Türkçenin filolojik zenginliği hâline 
 gelmiĢtir. Eldeki verilere göre, Arap harfleriyle yazılan ilk Arapça-Türkçe eser 
 10. yüzyılda, Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmud tarafındanyazılmış 
 Dîvânu Lugâti't-Türk'tür. Fransız Millî Arşivlerinde bulunan Kitabü'l-Ef'al de 
 satır arası Arapça-Farsça-Türkçe sözlük örneklerinden biridir. Harezm 
 sahasında yazıldığı düşünülen eser, 13. yüzyılda kaleme alınmıĢtır. Arapça 
 fiillerin Türkçe karĢılıklarının verildiği eserde, Türkoloji araĢtırmalarına 
 kaynaklık edebilecek fonetik-morfolojik örnekler bulunmaktadır. Bu 
 çalışmada, Arapça sözlüklere, Eski Türkçe kaynaklarına ve gramer 
 çalışmalarına dayanarak Kitabü'l-Ef'al adlı eser fonetik, morfolojik ve leksik 
 bakından ele alınmıĢ, metnin tranaskripsiyonu ve dizini de çalışmanın son 
 bölümü olarak sunulmuştur.

Abstract:
The end of the 9th century had a major cultural, religious and linguistic 
impact on Turkish history. With this impact, which coincided with the period of Islamization and conquest, the Turks accepted the Islamic religion, abandoned  the writing system(s) they had previously used and adopted the Arabic script.  Learning this language became a necessity in order to understand the Islamic  religion and to ensure trade and coexistence with the Arab and Persian peoples. 
Therefore, language guides, dictionaries, interlinear Qur'an translations,  literary and historical works have become the philological wealth of Turkish in  terms of language studies. According to available data, the first Arabic-Turkish  work written in Arabic script is Dîvânu Lugâti t-Türk, written by Kashgarlı  Mahmud in the 10th century, during the Karakhanids period. Kitabü l-Ef'al in  the French National Archives is another example of an Arabic-Persian-Turkish  interlinear dictionary. The manuscript, which is thought to have been written in the Khwarezm region, was written in the 13th century. The relic, in which Turkish equivalents of Arabic verbs are given, contains phonetic-morphological examples that can be a source for Turkology research. In this study, based on  Arabic dictionaries, Old Turkish sources and grammatical studies, Kitabü l￾Ef'al will be discussed phonetically, morphologically and lexically and the  transcription and index of the text will be given as the last part of the study.