Ağrı'nın sosyal ve kültürel tarihi (1950-1980)
Social and culturel life in Ağrı (1950-1980)
Yazar: MERYEM CANBAY
Danışman: DOÇ. DR. BİLAL TUNÇ
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Doğu Anadolu Bölgesi'nin sınır illerinden biri olan Ağrı, Cumhuriyetin ilanına
kadar sancak olarak idare edilmiştir. Cumhuriyetin ilanından sonra sancakların il haline
getirilmesiyle Bayezid müstakil bir vilayet haline getirilmiştir. Bayezid'in ilk merkezi
bugünkü Doğubayazıt ilçesiydi. Daha sonra ise 1927 yılında yapılan idari düzenlemeyle
il merkezi Karaköse'ye nakledilmiş ve vilayetin ismi Ağrı olarak değiştirilmiştir. Bu
bakımdan Ağrı, Cumhuriyetin ilanıyla birlikte vilayet statüsü kazanmış ilk yerlerden
birisi olmuştur.
Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde başlatılan modernleşme süreciyle birlikte ülke
genelinde birçok alanda yenilikler yapılarak Türkiye'nin kalkındırılması sağlanmıştır. Bu
süreçte ülke genelinde olduğu gibi çalışma sahamız olan Ağrı'da da birçok alanda kayda
değer ilerlemeler kaydedilmiştir. Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde olduğu gibi Demokrat
Parti (DP) hükümetleri döneminde de yapılan yatırımlar ile Ağrı'da özellikle sosyal ve
kültürel alanlarda birtakım düzenlemeler yapılmıştır. Aynı şekilde DP'den sonra planlı
süreç olarak adlandırılan Adalet Partisi (AP) hükümetleri döneminde de kalkınma
hamlelerine devam edilmiştir. Bu etkiyi, Ağrı'da özellikle sosyal ve kültürel alanda
görmek mümkündür.
Türkiye'de 1950-1980 yılları arasında eğitim, sağlık, ulaşım, haberleşme, sosyal
ve kültürel alanda ciddi ilerlemeler olmuştur. Ülke genelinde olduğu gibi Ağrı'da da bu
alanda önemli adımlar atılmıştır. Adı geçen dönemde vilayet nüfusu, ciddi oranda artmış
ve bu artışa bağlı olarak belediye ve sağlık hizmetlerine ağırlık verilerek eğitim ve sağlık
kurumlarının yapımı hızlandırılmıştır. Bu da, doğal olarak Ağrı'da sosyal ve kültürel
alanda bir canlılığın oluşmasına ortam hazırlamıştır.
Bu çalışmada, Cumhuriyet döneminde Ağrı'da sosyal ve kültürel alandaki gelişim
ve değişimlerin ayrıntılı bir şekilde incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda,
1950'den 1980'e kadar sosyal ve kültürel alandaki devlet politikaları, bu politikalar
çerçevesinde Ağrı'da sağlık, eğitim, sosyal ve kültürel alanda görülen toplumsal
değişimler ele alınmıştır. Bu verilerin ortaya konulabilmesi için nüfus sayımlarına ait
dokümanlar, eğitim, sağlık, kültür, spor, iletişim ve haberleşme verilerine ait istatistikler
incelenmiştir. Ayrıca il yıllıkları, Ağrı hakkında yazılan kitaplar, makaleler, Ağrı'daki
yerel gazeteler, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı arşiv belgeleri ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi (TBMM) zabıt ceridelerinde yer alan ilgili konuşma metinlerinden
yararlanılmıştır. Son olarak bu çalışma nitel bir çalışma olup; araştırmadaki veriler
doküman analizi tekniği kullanılarak elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Ağrı, Adalet Partisi, Demokrat Parti, Eğitim , Kültür, Nüfus, Sağlık, Sosyal.

Abstract:
Ağrı, which is one of the border provinces of the Eastern Anatolia Region, was
administered as a sanjak until the proclamation of the Republic. After the proclamation of
the Republic, Bayazıt became a new province with the abolition of the sanjak
administrations. The first center of Bayazıt was today's Doğubayazıt district. Later, with
the administrative arrangement made in 1927, the provincial center was transferred to
Karaköse and the name of the province was changed to Ağrı. In this respect, the province
of Ağrı became one of the first provinces to attain the status of a province with the
proclamation of the Republic.
With the modernization process initiated in the early years of the Republic,
innovations were made in many fields throughout the country and Turkey's development
was ensured. In this process, there has been remarkable progress in many areas in Ağrı,
which is our field of work, as well as throughout the country. As in the early periods of
the Republic, some innovations were made in Ağrı, especially in social and cultural areas,
with the investments made during the Democrat Party (DP) governments. As in the first
periods of the Republic, some innovations were made in social and cultural areas in Ağrı,
thanks to the studies carried out during the Democrat Party (DP) governments. Likewise,
the development moves continued during the Justice Party (AP) governments, which was
called the planned period after the DP period. It is possible to see this effect especially in
social and cultural areas in Ağrı.
There were serious advances in education, health, transportation, communication,
social and cultural fields between 1950 and 1980 in Turkey. As in the rest of the country,
important steps were taken in this field in Ağrı. During the mentioned period, the
population of the province increased significantly, and due to this increase, the
construction of educational and medical institutions was accelerated by focusing on
health services with the municipality. This naturally prepared the environment for the
emergence of a liveliness in the social and cultural field in Ağrı.
In this study, the developments and changes in the social and cultural field in Ağrı
during the Republican period were examined in detail. In this context, the state policies in
the social and cultural field from 1950 to 1980 and the social changes observed in the
health, education, social and cultural field in Ağrı within the framework of these policies
were aimed to be revealed. In order to reveal these data, the documents of the census,
statistics of education, health, culture, sports, enformation and communication data were
examined. In addition, provincial annuals, books and articles about Ağrı, local
newspapers in Ağrı, archive documents of the Presidency State Archive and relevant
speech texts in the minutes of the Grand National Assembly of Turkey (TBMM) were
used. Finally, this study is a qualitative study; The data in the research were obtained by
using the document analysis technique.

Keywords: Ağrı, Justice Party, Democrat Party, Social, Cultural, Population, Education, Health.