Geleneksel Isparta evlerinin korunmasına ilişkin bir yöntem araştırması
A method study on the protection of traditional Ispartahouses
Yazar: YASİN TEKİN
Danışman: DOÇ. DR. HASAN ŞEHMUZ HAŞTEMOĞLU
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık, Planlama ve Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: AHP =   ; Geleneksel konut mimarisi = Traditional house architecture

Özet:
Tez çalışmasında Roma döneminden günümüze kesintisiz iskân gören ve
Akdeniz bölgesi Göller yöresinde önemli bir yerleşim olan Isparta ilinin kent
merkezinde yer alan koruma altına alınmış geleneksel konutların, mevcut
durumları ve yaşanan süreçler detaylı biçimde incelenmiştir. Süreçte yıkılarak
kaybedilen geleneksel konutların kaybedilme nedenleri araştırılmıştır. Elde
edilen veriler ışığında daha fazla geleneksel konut kaybını engelleyecek bir
yöntem araştırması yapılmıştır.
Çalışmanın kaynak özetleri bölümünde dünyada ve ülkemizde koruma
kavramının ortaya çıkışı ve gelişimi ele alınmıştır. Anadolu'daki kültürel mirası
koruma çalışmalarının başlangıcı olarak kabul edilebilecek Osmanlı döneminde
1869 yılında Birinci Asar-ı Atike Nizamnamesiyle başlayan süreçten,
Cumhuriyet döneminde 1983'te yürürlüğe konan ve halen yürürlükte olan
Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanuna kadar yaşanan süreçler
aktarılmıştır. Öyle ki, ortaya konulan her yasal mevzuatın geleneksel konut
stoku üzerinde fiziki yansımaları olmuştur.
Tezin materyali Isparta kent merkezinde yer alan koruma altına alınmış
geleneksel Isparta evleridir. Resmi kayıtlar, arşiv taraması ve alan çalışması
üzerinden tek tek ele alınarak tüm geleneksel konut stokunun mevcut yapısal
durumları tespit edilip, bugüne kadar kaybedilen geleneksel konutların
kaybedileme nedenleri araştırılmıştır. Tezin yöntem bölümünde Isparta kent
merkezinde yer alan koruma altındaki geleneksel konutlar Mülkiyet durumu,
İmar durumu, Ulaşım durumu ve İşlev durumu açısından farklı analizlere tabi
tutulmuş ve analiz sonuçları tespit edilmiştir. Ardından elde edilen analiz
sonuçları Analitik Hiyerarşi Prosesi yöntemi (AHP) ile değerlendirilerek,
geleneksel konut stoku üzerinde en çok baskı oluşturan kriterlerin ağırlığı
hesaplanmıştır. Bu doğrultuda tez çalışmasında genel anlamda ülkemizde rant
baskısı olarak adlandırılan ve geleneksel konut stokunun kaybedilmesinin en
iii
önemli nedeni olarak görülen süreçlerin, nedenleri ve sonuçları ortaya
koyulmuşmuş ve AHP yöntemi ile bu nedenler ağırlıklandırılmıştır. Bu yolla
sorunların geleneksel konut stokuna etkileri sıralanırken, koruma yöntemleri
açısından öncelikli sorunun ne olduğu tespit edilmiştir.
Tez çalışmasının sonuç kısmında rant kavramının ortaya çıkışına neden olduğu
düşünülen, mülkiyet yapısı, imar uygulamaları ve ulaşım faaliyetleri üst
başlıklarından, geleneksel konut stoğunun kaybedilmesinde en önemli
sorunların mülkiyet kaynaklı olduğu, ardından ise imar ve ulaşım
planlamalarının geldiği tespit edilmiştir. Bu sonuçlar göstermiştir ki, gelecekte
ortaya koyulacak koruma çalışmaları mülkiyet temelli olarak kurgulanmalıdır.
Ayrıca tez çalışması Türkiye'de pek çok kentsel yerleşimde yapılacak koruma
çalışmaları için ışık tutma potansiyeline sahip olup, gelecekte yapılacak pek çok
benzer bilimsel çalışmaya altlık teşkil edecektir.

Abstract:
In the thesis study, the current situations and processes of the protected
traditional houses located in the city center of Isparta, an important settlement
in the Lakes region of the Mediterranean region, which have been inhabited
uninterruptedly from the Roman period to the present day, were examined in
detail. The reasons for the loss of traditional houses due to demolition in the
process were investigated. In the light of the data obtained, a method research
was conducted to prevent further loss of traditional housing.
In the source summaries section of the study, the emergence and development
of the concept of conservation in the world and in our country is discussed. The
processes from the process that started with the First Asar-ı Atike Regulation in
1869 during the Ottoman period, which can be considered as the beginning of
cultural heritage conservation efforts in Anatolia, to the Law on the Protection
of Cultural and Natural Assets, which was put into effect in 1983 during the
Republic period and is still in force, are explained. So much so that every legal
legislation introduced has had physical reflections on the traditional housing
stock.
The material of the thesis is the protected traditional Isparta houses located in
the city center of Isparta. The current structural conditions of the entire
traditional housing stock were determined by examining official records,
archive scanning and fieldwork one by one, and the reasons for the loss of
traditional houses that have been lost so far were investigated. In the method
section of the thesis, the protected traditional houses located in the city center
of Isparta were subjected to different analyzes in terms of Ownership status,
Zoning status, Transportation status and Function status, and the analysis
results were determined. Then, the analysis results obtained were evaluated
with the Analytical Hierarchy Process method (AHP) and the weight of the
criteria that put the most pressure on the traditional housing stock was
calculated. In this direction, in the thesis study, the causes and consequences of
the processes, which are generally called rent pressure in our country and are
seen as the most important reason for the loss of traditional housing stock, have
been revealed and these reasons have been weighted with the AHP method. In
v
this way, while the effects of the problems on the traditional housing stock were
listed, it was determined what the priority problem was in terms of
conservation methods.
In the conclusion of the thesis study, it has been determined that the most
important problems in the loss of traditional housing stock, among the headings
of ownership structure, zoning practices and transportation activities, which are
thought to cause the emergence of the concept of rent, are due to ownership,
followed by zoning and transportation planning. These results show that future
conservation efforts should be based on property. In addition, the thesis has the
potential to shed light on conservation studies to be carried out in many urban
settlements in Turkey and will serve as a basis for many similar scientific
studies to be conducted in the future.