Çukurova koşullarında bazı silaj ve dane sorgum (sorghum bicolor L.) çeşitlerinde farklı ekim sıklıklarının yaprak alan gelişimi, ışık kullanımı, dane ve hasıl verimine etkileri üzerine araştırmalar /
Yazar: SERAP KIZIL
Danışman: PROF. DR. VEYİS TANSI
Çukurova Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1996
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Ekim sıklığı = Seeding density ; Sorgum = Sorghum ; Tane verimi = Grain yield ; Tarla bitkileri = Field crops ; Çukurova bölgesi = Çukurova region

Özet:
Çukurova'da bazı silaj ve dane sorgum çeşitlerinde farklı ekim sıklık! anma yaprak alanı gelişimi, ışık kullanımı dane ve hasıl verimi üzerine olan etkilerinin saptanması amacıyla yapılan bu çalışma, 1995 yıllarında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Deneme Alanında yürütülmüştür. Deneme tesadüf bloklan deneme deseninde, üç tekrarlamak olarak kurulmuş, silaj ve dane olmak üzere iki ayrı deneme şeklinde yürütülmüştür. Kullanılan silaj ve dane sorgum çeşitleri ve bitki yoğunluklan (bitki/m2) aşağıda verilmiştir. Silaj Sorgum Dane Sorgum 1. E.Sumac (14, 12, 9, 7 bitki/m2) 1. Aldan (5, 4, 3, 2 bitki/m2) 2. Leoti (14, 12, 9, 7 bitki/m2) 2. Beydan (5, 4, 3, 2 bitki/m2) 3. Rox (14, 12, 9, 7 bitki/m2) 3. Akdan (5, 4, 3, 2 bitki/m2) Silaj ve dane sorgumda incelenen özelliklerden elde edilen sonuçlar aşağıda verilmiştir. SİLAJ sorgum Işık Kullanımı (%): Çeşitler arasında ışık kullanımı bakımından bir fark görülmemekle birlikte, bitki populasyonunun yüksek olduğu ekim sıklıklarında toprak yüzeyindeki net radyasyon azalırken, bitkinin absorbe ettiği enerji miktarı artmıştır. Çıkıştan sonraki 42. gün, 49. gün, 55. gün ve 62. günlerde yapılan ölçümlerde ışık tutulması bakımından önemli farklılıkların olduğu görülmüştür. Çıkıştan sonraki 42. günde gelen ışığın % 74 'ü bitki tarafından tutulurken, 62. gün de ise gelen ışığın % 85' i tutulmuştur. Yaprak Alan indeksi (LAI): Çeşitler arasında LAI değeri bakımından bir fark görülmemekle birilikte, sıklıklar ve ölçüm zamanlan (çıkıştan sonraki 42. gün, 49. gün, 55. gün ve 62. günler) bakımından farklılıklar saptanmıştır. Genellikle bitki sıklığının yoğun olduğu sistemlerde özellikle 12 bitki/m2 ekim sıklığında LAI değeri yüksek bulunurken, bitki sıklığının düşük olduğu sistemlerde 7 bitki/m2 ekim sıklığında LAI değeri düşük bulunmuştur. LAI değeri bitkinin gelişme periyodu boyunca artmıştır. Çıkıştan sonraki 42. günde yapılan ölçümde LAI değeri 3.291 bulunurken, 62. günde bu değer 4.265 bulunmuştur. Bitki Boy Uzunluğu (cm): Uygulanan ekim sıklıklarının ve çeşitlerin bitki boy uzunluğunu etkilemediği saptanmıştır. En yüksek bitki boyu E. Sumac çeşitinden ve 9 bitki/m2 ekim sıklığından alınmıştır. Bitki yoğunluğu artıkça bitki boy uzunluğunun azaldığı saptanmıştır. Başak Boy Uzunluğu (cm): Başak boyunun uzunluğunu çeşitler arasındaki farklılık etkilemiştir. Bitki yoğunluğundaki değişim başak boyu üzerinde etkiliolmamıştır. En yüksek başak boyu Leoti çeşitinden alınırken en düşük başak boyu Rox çeşitinden elde edilmiştir. Sap Ağırlığı (g): Uygulanan ekim sıklıklarının ve çeşitlerin sap ağırlığım etkilemediği saptanmıştır. En yüksek sap ağırlığı Leoti çeşitinden ve 9 bitki/m2 ekim sıklığından alınırken en düşük sap ağırlığı değeri ise Rox çeşitinden ve 12 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilmiştir. Yaprak Ağırlığı (g): Farklı çeşitlerin ve sıra arası mesafelerin yaprak ağırlığı değişiminde etkili olmadığı saptanmıştır. Yaprak ağırlığı çeşitler dikkate alındığında 35.02-40.65 değerleri arasında değişirken, sıklıklar bazında 42.61-34.25 g değeri arasında değişmiştir. Seyrek ekimlerde daha fazla vejetatif aksam oluşturdukları için bitki yoğunlukları azaldıkçada yaprak ağırlığı artmıştır. Başak Ağırlığı (g): Farklı çeşitlerin ve sıra arası mesafelerin başak ağırlığı değişiminde etkili olmadığı saptanmıştır. En yüksek başak ağırlığı 27. 1 1 g değeri ile Rox çeşitinden alınırken, en düşük başak ağırlığı 17.06 g değeri ile E. Sumac çeşitinden elde edilmiştir. Sıklıklar dikkate alındığında başak ağırlığı 17.35-23.47 g arasında değişmiştir Yeşil Ot Verimi (kg/da): Çeşit farklılıklarının ve ekim sıklıklarının yeşil ot verimini etkilediği saptanmıştır. Ayrıca bitki yoğunluğunun yüksek olduğu sıralarda LAI değeri ve bitkinin absorbe ettiği ışık miktarı yüksek bulunmuştur bu da yüksek fotosenteze ve bitkinin fazla vejetatif aksam oluşturmasına neden olmuştur ve yeşil ot verimini artmıştır. En yüksek yeşil ot veriminin 6443.83 kg/da değeri ile E. Sumac çeşitinden ve 4.294 LAI değerinden elde edilirken, bunu önemsiz bir farkla Rox çeşiti izlemiştir en düşük yeşil ot verimi ise 5336.91 kg/da ile Leoti çeşitinden 3.657 LAI değerinden alınmıştır. Ekim saklığı artığı zaman birim alandaki bitki sayısı artmıştır bu nedenlede yeşil ot verimide artmıştır. Kuru Ot Verimi (kg/da): Çeşit farklılıkları ve ekim sıklıkları kuru ot verimini etkilememiştir. En yüksek kuru ot verimi 123.69 kg değeri Leoti çeşitinden alınırken, en düşük kuru ot verimi 88.00 kg değeri ile Rox çeşitinden elde edilmiştir. Kuru ot verimi sıklıklar bazında ise 92. 11-113.06 kg değerleri arasında değişmiştir ve bitki yoğunluğu azaldıkça kuru ot verimi artmıştır. Yaprakta, Sapta ve Danede Protein Oranı (%): Yapraktaki ve danedeki protien oranım üzerinde çeşitlerin ve ekim sıklıklarının etkisi olmamıştır. Saptaki protein oranım ise ekim sıklıklarından etkilenmiştir Bitki yoğunluğu arttıkça protein oram artmıştır. DANE SORGUM Işık Kullanımı (%): Çeşitler arasında ışık kullanımı bakımından bir fark görülmemekle birlikte, ekim sıklıklarının ışık kullanımım etkilediği saptanmıştır, özellikleçıkıştan sonraki 42, günde yapılan ölçümde bitki sıklıklarında ışık kullanımı bakımından farklılıklar görülürken, diğer günlerde yapılan ölçümlerde sıklıklar arasında farklılık görülmemiştir. Işık kullanımı ölçüm zamanlarında da farklılık göstermiştir. Çıkıştan sonraki 42. günde ve 55. günlerde yapılan ölçümlerde bitkiler tarafından gelen ışığın % 60-75'inin tutulduğu 49. ve 62. günlerde ise gelen ışığın % 85-86'sının tutulduğu görülmektedir. Yaprak Alan İndeksi: Çeşitler arasında ışık kullanımı açısından bir fark görülmemekle birilikte, sıklıklar ve ölçüm zamanları (çıkıştan sonraki 42. gün, 49. gün, 55. gün ve 62. günler) bakımından farklılıklar saptanmıştır. Özellikle bitki yoğunluğunun fazla olduğu 5, 4 bitki/m2 ekim sıklıklarında LAI değeri düşmüştür. Bitkinin gelişim periyodu boyunca LAI değerinde değişim gözlenmiştir. Gelişim periyoduna paralel bir şekilde LAI değeride artmıştır. Bitki Boy Uzunluğu (cm): Uygulanan ekim sıklıklarının ve çeşitlerin bitki boy uzunluğunu etkilemediği saptanmıştır. En yüksek bitki boyu Akdarı çeşitinden ve 5 bitki/m2 ekim sıklığından alınırken en düşük bitki boy uzunluğu Aldan çeşitinden ve 3 bitki/m2 ekim sıklığından alınmıştır. Başak Boy Uzunluğu (cm): Başak boy uzunluğunun çeşit farklılığından ve ekim sıklığından etkilenmediği saptanmıştır. En yüksek başak boyu Beydan çeşitinden ve 4 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilirken en düşük başak boyu Aldan çeşitinden ve 2 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilmiştir. Başak Sayısı (adet): Uygulanan ekim sıklıklarının ve farklı çeşitlerin başak sayısını etkilediği saptanmıştır. En yüksek başak sayısı çeşitler bazında 25.243-40.958 değerleri arasında, sıklıkları bakımından ise 37.100-29.717 değerleri arasında değişmiştir. Birim alandaki bitki sayısı azaldıkça kardeşlenme ve dallanma artmakta buda başak sayışım artırmaktadır Başak Ağırlığı (g): Çeşit farklığının başak ağırlığında etkili olduğu fakat ekim sıklıklarının başak ağırlığı değişiminde etkili olmadığı saptanmıştır. En yüksek başak ağırlığı Akdarı çeşitinden ve 2 bitki/m2 ekim sıklığından alınırken en düşük başak ağırlığı değeri ise Aldan çeşitinden ve 4 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilmiştir. Başaktaki Dane Verimi (g/başak): Başaktaki dane verimini çeşit farklılığının etkilediği fakat ekim sıklıklarının etkilemediği saptanmıştır. En yüksek başaktaki dane verimi Akdan çeşitinden ve 2 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilirken en düşük başaktaki dane verim ise Aldan çeşitinden 4 bitiri/m2 ekim sıklığından elde edilmiştir. Bin Dane Ağırlığı (g): Bindane ağırlığının çeşit farklılığından ve ekim sıklığından etkilenmediği saptanmıştır. En yüksek bin dane ağırlığı Akdan çeşitinden ve 3 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilirken en düşük bin dane ağırlığı Beydan çeşitinden ve 5 bitki/m2 ekim sıklığından elde edilmiştir.Dane Verimi (kg/da): Çeşit farklılığının dane verimini etkilemediği, ekim sıklıklarının ise dane verimini etkilediği saptanmıştır. En yüksek dane verimi 376.50 kg/da değeri Beydarı çeşitinden alınırken, en düşük dane verimi ise 273.08 kg/da değeri ile Aldan çeşitinden elde edilmiştir. Dane verimi sıklık bazında 264.89-399.78 kg/da arasında değişmişdir. Birim alandaki bitki sayısı artıkça dane verimide artmaktadır. Bitki yoğunluğu arttıkça ışık tutumu ve LAI değeri artmakta ve buna paralel olarakta dane verimi artmaktadır. D an e d eki Protein Oranı (%): Çeşit farklılığı danedeki protein oranını üzerinde etkili olurken, ekim sıklıkları protien oram üzerinde etkili olmamıştır. En yüksek protein oram Aldan ve Akdan çeşitlerinden elde edilirken, en düşük protein oram Beydan çeşitinden elde edilmiştir. Sıklık bazında danede protein oram ise 11.10-11.55 değerleri arasında değişmiştir.

Abstract:
This study was conducted in order to determine the effects of different sowing rates on leaf area development, light interception and yield some grain and forage sorghum field trail was carried out at the Experimental Area of Çukurova Univ. Agricultural Faculty Field Crops Dept. in 1995. The trail was arranged in the completly randomized block design for grain and forage sorghum separately 3 reptication. The grain and forage sorghum cultivars and plant densities used were as follows;. ig£-Sarghum Cultivate Grain Sorghum Cultivars 1. E.Sumac (14, 12, 9, 7 plant/m2) 1. Aldan (5, 4, 3, 2 plant/m2) 2. Leoti (14, 12, 9, 7 plant/m2) 2. Beydan (5, 4, 3, 2 plant/m2) 3. Rox (14, 12, 9, 7 plant/m2) 3. Akdarı (5, 4, 3, 2 plant/m2) The results from the research characters were summarized below; FORAGE SORGHUM Light Interception (%): There were no significant differences among the cultivars. The net radiation reached the soil surface were decreased in the plots in which high plant population were used, so the energy absorbed by the plants were increased. There were significant differences in relation to light interception in 42 nt*, 49 t*1, 55 ^ and 62 nc* days measurements. In the 42 n<* day, 74% of the light were absorbed by the canopy while 85% in the 62 n® day. Leaf Ares Index (LAI): There were no significant differences among the cultivars while the differences among the plant populations and measurements dates were significant. Generally, LAI were higher depending on increasing in the plant population. LAI values were increased as the vegetation period. Advanced LAI value was 3.291 in the 42 nd day measurement while 4. 265 in the 62 nd day measurement. Plant Height (cm): Plant densities and cultivars did not affectted the plant height. The highest plant height was obtained from E.Sumac cultivars and plots with 9 plant/m2 It was found that plant height was increased by decreasing plant density. Spike Lenght (cm): No significant differences in terms of spike lenght among the cultivars were obserbed. The variation in plant density did not affect the spike lenght The highest spice height was obtained from the Leoti cv. while the lowest value was obtained from the Rox cv.. Stem Weight (g): It was found that plant density and different cultivars did not affect the stem weight. The highest stem weight was obtained from the Leoti cv. and66 plots with 9 plant/m2 plant density while the lowest stem weight was obtained from the Rox and plots with 12 plant/m2 Fresh Leaf Weight (g): The different cultivars and plant densities were not effective on fresh leaf weight. Fresh leaf weight of different cultivars changed between 35.02 and 40.65 value Fresh leaf weight was increased by increasing plant density Fresh Spike Weight (g): Plant densities and cultivars didn't affect the fresh spike weight. The highest spike weight was obtained from the E. Sumac cv and plots with 14 plant/m2 while the lowest spike weight was obtained from the E. Sumac and plots with 12 plant/m2. Forage Yield (kg/da): It was found that the plant densities and different cultivars significant affected the forage yield. In addition, LAI values and light absorbed by the canopy were found to be high in low populated plots. This resulted in high phtosynthesis, and crops produced more canopy increasing the forage yield. The highest forage yield was 6443.83 kg/da, from the E. Sumac cv. with 4.294 LAI value while the lowest forage yield with 5336.91 kg/da and 3*657 LAI value from Leoti cultivar. When the plant density increased he forage yield increased. Hay Yield (kg/da): The differences among the cultivars and plant densities did not affect the hay yield. The highest hay yield of 123.69 kg was obtained from the Leoti cv. while the lowest hay yield of 88.00 kg value from the Ros cv. The hay yield changed between 92.11 kg and 113.06 kg values as influenced by plant population. Protein Content of Leaf, Stem and Grain (%): The differences among the cultivars and plant densities did not affect the protein content of leaf and grain. The differences among plant densities affect the protein content of stem. GRAIN SORGHUM Light Interception (%): There were no significant differences among the cultivars. The plant densities affected the light interception especially in 42 tt<* day measurement while plant densities did not affect light interception in the other measurements. In the 42 n(* and 55 ^ days, 60-75 % of the light were absorbed while, in the 49 tn and 62 n^ day, 85-86 % of the light were absorbed by the canopy. Leaf Area Index: There were no significant differences among the cultivars but there were significant differences among the plant densities and measurements. LAI was especially high plots with 5-4 plant/m2 LAI changed throught growth period. Plant Height (cm): Plant densities and cultivars didn't affect the plant height. The highest plant height was obtained from the Akdarı cv. and plots with 5 plant/m2. The lowest plant height was obtained from the Aldan cv. and plots with 3 plant/m2- Spike Lenght (cm): Plant densities and cultivars didn't affect the spike height. The highest spike height was obtained from the Beydan cv. and plots with 467 plant/m2 while the lowest height spike height was obtained from the Aldan and plots with 2 plant/m2. Spike Number (per/ pi ant): Plant densities and cuitivars affected the spike number. Spike number changed between 31.100 and 29.717 and changed between 25.243 and 40.958 depending on plant densities and cuitivars, respectively. When the plant densities increased spike number decreased, due to increasing in branch. Spike weight (g): There were significant differences among the cuitivars but there were no differences among the plant densities The highest spike weight was obtained from the Akdarı cv. and plots with 2 plant/m2 while the lowest spike weight was obtained from the Aldan cv. and plots with 4 plant/m2. Grain Yield per Spike (g/spifce): There were no significant differences among the cuitivars while there were differences among the plant densities. The highest grain yield per spike was obtained from the Akdan cv. and plots with 2 plant/m2 while the lowest grain yield per spike was obtained from the Aldan cv. and plots with 4 plant/m2. 1000-Grain Weight (g): There were no significant differences among the cuitivars and plant densities. The highest 1000-grain yield was obtained from the Akdan cv. and plots with 3 piant/m2 while the lowest 1000-grain yield was obtained from the Beydan cv. and plots with 5 plant/m2 Grain Yield (kg/da): Plant densities affected the grain yield but cuitivars didn't affect it. The highest grain yield was obtained from the Beydan cv. and plots with 5 plant/m2.while the lowest grain yield was obtained from the Aldan and plots with 2 plant/m2. When the plant densities is low, the grain yield is high due to increasing light, interception Protein Content of Grain (%): Plant densities didn't affect the protein content of grain while cuitivars affected the protein content of grain. The highest protein content of grain was obtained from the Aldan and Akdan cuitivars while the lowest protein content of grain was obtained from the Beydan cv.