Metin eksenli hadis tenkidinde öznellik ve yorumsallık sorunu
The problem of subjectivity and interpretability in text-based hadith critic
Yazar: MEHMET ÇETİN
Danışman: PROF. DR. SALAHATTİN POLAT
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Anlam = Meaning ; Eleştiri = Criticism ; Hadis = Hadith ; Te`vil = Te`vil ; Öznellik = Subjectivity ; İslamiyet = Islam

Özet:
Tezimiz, hadisleri anlama ve yorumlamada, metin eksenli hadis tenkitlerinde maruz kalınan öznellik ve yorumsallığı irdelemeyi hedeflemektedir. Bu nedenle çalışmada, ilk önce öznellik ve yorumsallık üzerinde durulmuştur. Kısaca öznellik, her bireyin bilinç, sezgi ve hayal güçlerinin farklılığı nedeniyle söz veya metnin anlam ve yorumunda farklı sonuçlara ulaşması durumudur. Yorumsallık ise kısaca, birilerinin metin eksenli hadis tenkidini isâbetli görürken başkalarının isâbetli görmemesidir. 
Yorumsallığın mahiyetinin anlaşılabilmesi için, genel olarak dilin, özelde de hadislerin dili olan Arapça'nın anlama ve yorumlama çerçevesinde özelliği ve delâlet çeşitleri öz bir şekilde ele alınmaya çalışılmıştır. Sahih hadislere yapılan metin eksenli/içerik tenkitleri, klasik ve çağdaş ayrımı yapılmadan ilmî eserlerden tespit edilmeye çalışılmıştır. Örnek hadisler bağlamında, hadis tenkidinde din farkı, mezhep ve meşrep taassubu, ön kabuller, lafızlara literal yaklaşma, nasslara bütüncül bakmama, nassları anlarken ve yorumlarken öznel davranma, modern çağdaş söylemlerin etkisinde kalma, hadis ilimlerini yeterince bilmeme ya da bunları göz ardı etme gibi sâiklerle anlama ve yorumlama yapılıp yapılmadığı ortaya konmaya çalışılmıştır. 
Örnek hadisler, Kur'an'a aykırılık iddiasıyla tenkid edilen hadisler, sünnete aykırılık iddiasıyla tenkid edilen hadisler, akla aykırılık iddiasıyla tenkid edilen hadisler şeklinde tenkidkriterlerine göre tasnif edilmeye çalışılmıştır. Hadislerin tahrici yapılmaya, muhaddislerin hadis hakkındaki yorumları kısaca aktarılmaya ve yapılan metin eksenli hadis tenkitlerinin öznellik ve yorumsallık açısından durumu tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci Bölüm'ün sonunda, metin eksenli/içerik açısından tenkid edilen hadisler, münekkitler, tenkid gerekçeleri ile öznelliğe ve yorumsallığa maruz kalındığını düşündüğümüz noktaların arz edildiği bir tablo hazırlanmıştır. Çalışmada elde edilen veri ve bulgular ışığında genel bir değerlendirme yapılmaya çalışılmış ve çalışma Sonuç kısmı ile tamamlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Hadis, Anlam, Te'vîl/Yorum, Metin/İçerik Tenkidi, Öznellik, Yorumsallık, İçerik Tenkidi Yapılmış (Örnek) Hadisler.

Abstract:
The thesis aims to examine subjectivity and interpretability imposed in the understanding and interpretation of hadiths in the text-based hadith critic. Therefore, in this study, firstly subjectivity and interpretability are focused on. In short, subjectivity is the case when each individual has different results in the meaning and interpretation of the word or text due to the difference of consciousness, intuition and imagination. Interpretability is, in short, the fact that while someone confirms that the text-based hadith critic is on-point; the other does not think so. 
In order to understand the nature of the interpretability, the features and types of indication within the frame of understanding and interpretation of the languages in general and hadith-language Arabic in particular have been tried to be dealt with succinctly. Text-based / content critic of Sahih (accurate) hadiths have been tried to be determined from scholarly works without classical and contemporary distinction. In the context of exemplary hadiths, it has been tried to reveal whether there is understanding and interpretation with motives as the difference in religion in hadith critic, sect and disposition bigotry, pre-acceptance, literal approach to lafiz (wording), non-holistic view to nasses, subjective demeanor in understanding and interpretation of nasses, being under the influence of modern or contemporary discourses, not knowing the hadith sciences enough or ignoring them. 
The exemplary hadiths have been tried to be classified according to critic criteria as the hadiths that are criticized for being against the Qur'an, the hadiths that are criticized for being against the sünnet (sunna), and the hadiths that are criticized for being against the mind. It has been tried to comment on (tahric) the hadiths, to briefly explain the comments of the muhaddis (hadith teller) about hadiths and to determine the status of the text-based hadith critic done in terms of subjectivity and interpretability. At the end of the second chapter, a table has been prepared in which the text-based/content criticized hadiths, münekkit (critics) and the points that we think are subject to subjectivity and interpretability with critic reasons are presented. In the light of the data and findings obtained in the study, a general evaluation has been attempted and the study has been completed with the conclusion part.
Keywords: Hadith, Meaning, Gloss/Interpretation, Text/Content Critic, Subjectivity, Interpretability, The (Exemplary) Content-Criticized Hadiths.