Hakas ve Kazak atasözlerinin toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmesi
Analysis of Khakas and Kazakh proverbs in the context of gender
Yazar: ÖZGE AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. ERHAN AKTAŞ
Kırklareli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Karşılaştırmalı Edebiyat = Comparative Literature ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Sözlü kültürü oluşturan ürünlerin başında gelen atasözleri nesilden
nesile aktarılarak günümüze kadar ulaşmıştır. Bir milletin hayata bakış açısı
ve toplumsal yaşamı hakkında bilgiler barındıran atasözleri, iyilik-kötülük,
zenginlik-fakirlik, hastalık-sağlık, çirkinlik-güzellik, bilgili-cahil, adalet-
adaletsizlik, yalan-doğru, dost-düşman, çalışkan-tembel gibi zıt ve evrensel
kavramları kısa fakat yoğun ve mecazî şekilde anlatabilmek için son derece
önemli kabul edilmektedir. Toplumları daha yakından tanıyabilmek ve
anlamlandırabilmek için büyük bir önem arz eden atasözleri, kaynağını
sözlü kültür çevresinden alan ve ilk icrası kim tarafından, nerede, ne zaman
yapıldığı belli olmayan türlerdir. Öte yandan şahsî tecrübelerden hareketle
bir milletin ait olduğu topluluk, bu topluluğun kültürel, ekonomik, dinî,
siyasî, askerî görüşlerini az sözle anlatan atasözleri aynı zamanda toplumsal
bilinçaltının da bir yansıması niteliğindedir. Dolayısıyla atasözlerinden
hareketle bireyin, bireyin içinde bulunduğu topluluğun psikolojik ve
sosyolojik anlayışları da ortaya çıkmaktadır.
Atasözlerinin en önemli içerik ve işlev özelliklerinden biri de eğitici
yönü olmasıdır. Bu anlamda kadim Türk lehçelerinden olan Hakas ve Kazak
Türkçesinde yer alan atasözleri, Hakas ve Kazak Türklerinin; sosyal
yaşantıları, tecrübeleri ve bilgilerine dayalı olarak eleştiri, öğüt ve belli
kurallar içerisinde yorumladıkları atasözlerinin zaman içinde değişen
şartlarda yeni görüşler katmasıyla halkın benimseyebileceği ortak bir söz
hâline gelmiştir. Bununla beraber cinsiyet kadın ve erkek olmanın biyolojik,
fizyolojik ve genetik yönünü ifade ederken toplumsal cinsiyet ise bir
kültürde erkek ve kadın olmaya uygun görünen davranış, tutum, hak, görev
ve yükümlülükleri ifade eder. Tezimizin ana konusu olan Hakas ve Kazak
atasözlerin toplumsal cinsiyet bağlamında incelenmesi, literatürdeki
eksikliğin doldurulmasını hedeflemekle birlikte konuya yeni bir bakış açısı
kazandırmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla araştırmamızın temel amacı,
günümüzde Rusya Federasyonu'na bağlı Sibirya Federal bölgesinde yer
alan Hakasya Cumhuriyeti'nde yaşayan Hakasların atasözleri ile Türkistan
coğrafyasındaki bağımsız Türk devletlerinden Kazakistan Cumhuriyeti'nde
yaşayan Kazakların atasözlerinde; kadına ve erkeğe yüklenilen birtakım
davranış, tutum, hak, görev ve yükümlülükleri tespit etmektir. Aynı şekilde
Hakas ve Kazak Türklerinin kadına, kız çocuklarına, erkek çocuklarına,
karı-koca ilişkilerine, kaynana-gelin ilişkilerine bakışını atasözleri üzerinden
yorumlamayı ve değerlendirmeyi hedeflemekteyiz.
Anahtar Kelimeler: Atasözleri, Hakas, Kazak, Toplumsal Cinsiyet.

Abstract:
Proverbs, which are at the forefront of the products that comprise
oral culture, have been passed down from generation to generation and have
reached the present day. Proverbs, which contain information about a
nation's perspective on life and social life, contain contrasts such as good-
evil, wealth-poverty, sickness-health, ugliness-beauty, knowledgeable-
ignorant, justice-injustice, lie-true, friend-enemy, hardworking-lazy. It is
thought to be extremely important in order to explain concepts and universal
concepts in a brief but intense and figurative manner. Proverbs are genres
that take their source from the oral culture environment and it is unknown
who, where, or when they were first performed. Proverbs, on the other hand,
are a reflection of the social subconscious because they describe the
community to which a nation belongs as well as the cultural, economic,
religious, political, and military views of that community in a few words. As
a result, proverbs reveal psychological and sociological understandings of
the individual and the community in which the individual lives.
Proverbs are educational, which is one of their most important
content and functional features. In this sense, proverbs in Khakas and
Kazakh Turkish, two ancient Turkish dialects, show that Khakas and
Kazakh Turks; had used proverbs, which they interpreted in accordance
with criticism, advice, and certain rules based on their social lives,
experiences, and knowledge, have become a common saying that people can
adopt as they add new views under changing conditions over time. Gender,
on the other hand, expresses the behaviors, attitudes, rights, duties, and
obligations that seem appropriate to be a man and a woman in a culture,
whereas gender expresses the biological, physiological, and genetic aspects
of being a woman and a man. The main subject of our thesis, which is an
evaluation of Khakas and Kazakh proverbs in the context of gender, aims to
fill a gap in the literature and bring a new perspective to the subject. As a
result, the primary goal of our research is to examine the proverbs of the
Khakass living in the Republic of Khakassia, which is located in the
Siberian Federal region of the Russian Federation, and the proverbs of the
Kazakhs living in the Republic of Kazakhstan, one of the independent
Turkic states in Turkestan's geography; it is to determine some behaviors,
attitudes, rights, duties, and obligations imposed on men and women.
Likewise, we aim to interpret and evaluate Khakas and Kazakh Turks
attitudes toward women, girls, boys, husband-wife relationships, and
mother-in-law-bride relationships through proverbs.
Key Words: Proverbs, Khakas, Kazakh, Gender.