Muhammed el-Cevcerî ve Hayru'l-kırâ fî Şerhi Ummi'l-kurâ adlı eseri (İnceleme ve tahkîk)
Mohammad al-Jawjari and his work called Khayr al-Qira fi Sharh Umm al-Qura (Critical edition)
Yazar: ZAHİR ASLAN
Danışman: DOÇ. DR. RIFAT RESUL SEVİNÇ
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Arap şiiri = Arabic poetry ; Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Cevceri = Jawjari ; Kaside = Eagle ; Şerh = Commentary ; Şiir = Poem

Özet:
Şiir Arap Edebiyatının en önemli unsurlarından biridir. Edebî sanatların çokça kullanıldığı kasidelerin anlaşılması sair metinlere oranla daha zordur. Bunun neticesinde birçok âlim lügat açıklamaları, i'râb tahlilleri, eserde kullanılan belâgat sanatları ve anlam-yorum açısından şiirlerin anlaşılması sadedinde önemli şerhler kaleme almıştır. Kur'ân-ı Kerîm'in anlaşılma faaliyetleri ışığında gelişimini sürdüren ve bu alana önemli katkılar sunan klasik şiir üzerine yazılan şerhler, aklî ve naklî ilimlere dair zengin muhtevasıyla İslâm kültür tarihinde önemli bir yer edinmiştir. Bu çalışmada hicri IX. yüzyıl müelliflerinden dilci ve Şâfiî fakîhi Ebu't-Tâhir Muhammed b. Abdilmun'im el-Cevcerî (ö. 889/1484)'nin hayatı, eserleri ve Muhammed el-Bûsîrî (ö. 695/1296 [?])'nin Kasîde-i Hemziyye'sine yazdığı Hayru'l-kırâ fî şerhi Ummi'l-kurâ adlı şerh hakkında bilgi verilecektir. Çalışmada öncelikle Hemziyye üzerine yapılan çalışmalar, müellifin hayatı, tahsili ve tedris faaliyetleri hakkında bilgi verilecektir. Akabinde diğer eserleri tanıtılacak ve daha sonra Hayru'l-kırâ fî şerhi Ummi'l-kurâ adlı bu eserin müellife nispeti, yazılış tarihi, yazılış gayesi, üslubu, yöntemi, muhtevası ve emsalleri arasındaki yeri ele alınacak ve son bölümde  eserin Arapça tahkikli metni verilecektir.

Anahtar Kelimeler: Arap dili, Şerh, Belâgat, Kaside, Hemziyye, Cevcerî.

Abstract:
Involving literary arts, poems are the most important works that are studied theoretically in the lectures of Arabic language and Rhetoric. Yet, these works of verse in which literary arts are used in abundance and which are of the figure of speech, are more difficult to understand than other texts. As a result of this, many scholars write important annotations to clarify the poems in terms of lexicon, i'râb and rhetoric. The annotations written on classical poems, which made important contributions to the understanding of the Quran, have gained an important place in the history of Islamic culture with their rich content of intellectual and transmitted sciences. In this article, information will be given about not only the life and works of Mohammad ibn ʻAbd al-Munʻim al-Jawjarî (d. 889/1484), a Shafiʽi jurist and linguist who lived in the 9th century (according to hegira calendar) but also his annotation called Khayr Al-Qira fî Sharh Umm Al-Qura which is written to annotate Mohammad ibn Saʻid al-Būsîrî's (d. 695/1296 [?]) Qasîdah Al-Hamziyah In the study, firstly, information about the life of the author, his education and teaching activities will be given. Subsequently, his other works will be introduced, and then the attribution of this work named Khayr Al-Qira fî Sharh Umm Al-Qura to the author, the date that it was written, the purpose of its writing, the style and content of it, and its place among the precedents will be discussed.

Key Words: Arabic language, Annotation, Rhetoric, Ode, Hamziyah, Jawjarî.