Türkiye'de konuşulan Arap lehçeleri -Karşılaştırmalı bir inceleme-
Arabic dialects spoken in Turkey- a comparative study
Yazar: İBRAHİM ÖZCAN
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER ACAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arapça = Arabic ; Biçimbilim = Morphology ; Hatay = Hatay ; Karşılaştırmalı dil bilim = Comparative linquistics ; Lehçeler = Dialects ; Mardin = Mardin ; Ses bilgisi = Phonetic ; Siirt = Siirt ; Söz dizim = Syntax ; Şanlıurfa-Harran = Şanlıurfa-Harran

Özet:
Türkiye'de yerleşik Arap vatandaşlarımızın konuştukları anadil Arapçaya ait
lehçelerdir. Bu Arapça lehçelerini konuşan vatandaşlarımızın ataları M.Ö. II. yüzyıldan
itibaren Arap yarımadasının kuzeyinden göç ederek Doğu ve güneydoğu Anadolunun
verimli toprakları kabul edilen Mezopotamya'ya yerleşmişlerdir. Arap Tarihçilerinin el-
Cezire olarak adlandırdıkları bu bölgenin önemli şehirleri Siirt-Muş-Diyarbakır-Mardin-
Şanlıurfa ve Kilistir. İslāmi Fetihlerin genişlemesiyle Anadolu'ya gelen Arap varlığı
zamanla artarak, Hatay bölgesini de içine alarak Adana ve Mersin illerimizin kırsalı dahil
olmak üzere geniş coğrafyaya yayılmışlardır. Arapça Türkiye'de en çok konuşulan üçüncü
dildir.Yüzyıllar boyunca birçok medeniyetlere ev sahipliği yapan Anadoluda çeşitli etnik
guruplarla iç içe yaşayan Arap kökenli vatandaşlarımıza Türkiye Arapları da
denilebilmektedir.
Arap vatandaşlarımızın konuştukları Arapça sözlü kültür sayesinde
yaşayabilmişse de çeşitli coğrafik ve sosyopolitik sebeplerden dolayı lehçelere
ayrılmıştır. Günümüz koşulları nedenleriyle, yurdun çeşitli bölgelerine dağılmışlardır.
Bu çalışmamızda Türkiye Araplarının konuştukları Arap Lehçelerinin dil ve üslup
özellikleri, mevcut yazılı kaynaklardan elde edilen bilgiler incelendi. Arap vatandaşların
yaşadığı bölgelere gidilerek sözlü kaynaklardan sesli ve yazılı notlar kayda geçirildi. Elde
edilen tüm veriler karşılaştırılmalı incelenerek tezimize koyuldu.
Anahtar kelimeler:Türkiye Arapları, Arapça, Lehçe, Harran, Hatay, Mardin, Siirt.

Abstract:
The native languages spoken by our Arab citizens residing in Turkey are dialects
of Arabic. The ancestors of our compatriots speaking these Arabic dialects date back to
BC. II. From the 19th century onwards, they migrated from the north of the Arabian
Peninsula and settled in Mesopotamia, which is considered the fertile lands of Eastern and
Southeastern Anatolia. The important cities of this region, which Arab Historians call el-
Cezire, are Siirt-Muş-Diyarbakır-Mardin-Şanlıurfa and Kilis. The Arab presence that
came to Anatolia with the expansion of the Islamic Conquests increased over time and
spread to a wide geography, including the Hatay region, including the rural areas of Adana
and Mersin provinces. Arabic is the third most spoken language in Turkey. Our citizens
of Arab origin living together with various ethnic groups in Anatolia, which has hosted
many civilizations for centuries, can also be called Turkish Arabs.
Although the Arabic spoken by our Arab citizens has survived thanks to the oral
culture, it has been divided into dialects due to various geographical and sociopolitical
reasons. Due to today's conditions, they are scattered in various parts of the country.
In this study, the language and stylistic features of the Arabic dialects spoken by
the Arabs of Turkey and the information obtained from the existing written sources were
examined. Voice and written notes were recorded from oral sources by going to the
regions where Arab citizens lived. All the obtained data were analyzed comparatively and
put into our thesis.
Keywords: Arabs of Turkey, Arabic, Dialect , Harran, Hatay, Mardin, Siirt.