Bakım verenlere yönelik beslenme eğitiminin evde sağlık hizmeti alan yaşlılarda beslenme durumu üzerine etkisi
The effect of nutrition education for caregivers on nutritional status of elderly receiving home care
Yazar: ÇAĞDAŞ SALİH MERİÇ
Danışman: PROF. DR. NURCAN YABANCI AYHAN
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Bakım verenler = Caregivers ; Bakım verme yükü = Caregiver burden ; Beslenme durumu = Nutritional status ; Beslenme eğitimi = Nutrition education ; Evde sağlık hizmetleri = Home health service ; Malnütrisyon = Malnutrition ; Yaşam kalitesi = Quality of life ; Yaşlılar = Elderly ; Yaşlılık = Old age

Özet:
Bu araştırma Eylül 2020-Haziran 2021 tarihleri arasında T.C. Sağlık Bakanlığı Samandağ Devlet Hastanesi Evde Sağlık Hizmeti Birimi'ne kayıtlı, 65 yaş ve üzeri 36 erkek ve 58 kadın toplam 94 yaşlı ve her yaşlının bakım vereni ile yürütülmüştür. Yaşlılar ve bakım verenleri evde sağlık hizmetleri ekibi ile birlikte ortak çalışılarak evlerinde ziyaret edilmiştir. Başlangıç verileri elde edildikten hemen sonra bakım verenlere yönelik beslenme eğitimi programı uygulanmış olup 8 hafta sonra eğitim sonrası veriler elde edilmiştir. Yaşlıların ortalama yaşları 84,4±6,9 yıl olup %97,9'unun tanısı konan en az bir hastalığı bulunmaktadır. Yaşlıların %43,7'si tam bağımlı, %31,9'unda basınç ülseri/dekübit bulunmakta; %63,8'i öğün atlamadığını, %93,6'sı da beslenme sorunu yaşadığını beyan etmiştir. Yaşlıların %66,0'ına kızı bakım vermekte olup bakım verenlerin ortalama yaşları 49,6±3,7 yıldır. Beslenme eğitimi öncesi ve sonrası bakım verenlerin bilgi düzeyi ortalama puanı sırasıyla; 8,27±3,76 ve 12,95±3,49 olarak saptanmış olup bilgi düzeyindeki 4,68±3,9 puanlık artış istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Beslenme eğitimi öncesi ve sonrası yaşlıların MNA skorları sırasıyla 17,76±6,81 ve 19,20±6,69; WHOQOL-OLD yaşam kalitesi skorları ise sırasıyla 57,52±25,72 ve 66,73±22,19 olup MNA skorundaki 1,44±2,09 puanlık artış ile yaşam kalitesindeki 9,21±10,42 puanlık artış istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Beslenme eğitimi öncesi ve sonrası yaşlıların albümin, hemoglobin ve hematokrit seviyelerinde sırasıyla 0,01±0,17 g/dL; 0,06±0,74 g/dL ve %0,14±1,04 artış; CRP, AST, ALT, üre, kreatinin, sodyum ve potasyum değerlerinde ise sırasıyla 14,95±130,0 mg/L; 0,52±12,22 U/L; 0,66±13,05 U/L; 5,86±43,01 mg/dL; 0,02±0,90 mg/dL; 0,49±8,23 mmol/L ve 0,02±0,26 mmol/L düşüş saptanmıştır. Beslenme eğitimi öncesi ve sonrası yaşlıların vücut ağırlığı, bel çevresi ve BKI değerleri sırasıyla 0,44±1,24 kg; 0,25±0,89 cm ve 0,17±0,53 kg/m2 artmıştır (p<0,05). Beslenme eğitimi öncesi ve sonrası yaşlıların günlük ortalama enerji, karbonhidrat ve protein tüketiminde artış (p<0,05); enerjinin yağdan gelen oranında ise düşüş saptanmıştır (p<0,05). Beslenme eğitimi sonrası eğitim öncesine kıyasla yaşlıların E, C, B1, B2, B6 ve B12 vitaminleri ile potasyum, kalsiyum, magnezyum ve fosfor alımlarında artış (p<0,05); kolesterol ve sodyum alımlarında (p>0,05) ise düşüş saptanmıştır. Yaşlanan Türkiye'de yaşlı sayısı ile birlikte artan sağlık ve bakım gereksiniminin evde sağlık hizmeti ile karşılanması ve bunun tüm ülkeye yaygınlaştırılması, hizmet sunumunda bakım standartlarının oluşturulması gerekmektedir. Diyetisyenlerin evde sağlık hizmeti alan yaşlılara sunulan tıbbi beslenme tedavisi uygulamalarının merkezinde yer alması, yaşlıları ve bakım verenlerini yeterli ve dengeli beslenme konusunda beslenme eğitimleri ile bilinçlendirmesi; öğün tüketemeyen yaşlılara değişik kıvam ve yemek çeşitleri gibi önerilerin sunulması, yoksulluk veya maddi durumu yerinde olmayan yaşlılar ve birlikte yaşadığı kişilere yönelik besin yardımı, günlük ana ve ara öğün desteği; malnütrisyon açısından risk altında olan veya malnütrisyonlu bireylere yönelik beslenme müdahaleleri ve diyet takviyeleri gerek evde sağlık hizmeti sunumunun kalitesini daha da önemlisi yaşlıların beslenme ve genel sağlık durumunu olumlu yönde etkileyecektir.

Abstract:
This research was conducted on 94 elderly (36 men and 58 women) aged 65 and over, and the caregivers of each elderly, registered in T.R. Ministry of Health Samandağ State Hospital Home Health Service Unit between September 2020-June 2021. Elderly and their caregivers were visited at their homes in collaboration with home health services team. A nutrition education program for caregivers was implemented after baseline data were obtained; then, the secondary data of the study were obtained 8 weeks after the nutrition education program. The mean age of elderly is 84,4±6,9 years, and 97,9% of them have at least one diagnosed disease. 43,7% of elderly are fully dependent, 31,9% of them currently have pressure sores/decubitus. 63,8% of them declared that they did not skip meals, and 93,6% of them stated that they had nutritional problems. 66,0% of caregivers are daughters of elderly; the mean age of caregivers was 49,6±3,7 years. The mean knowledge level score of caregivers before and after nutrition education was determined as 8,27±3,76 and 12,95±3,49, respectively; 4,68±3,9 points increase in knowledge level was found to be statistically significant (p<0,001). The mean MNA scores of elderly before and after nutrition education were 17,76±6,81 and 19,20±6,69, respectively; mean WHOQOL-OLD quality of life scores were 57,52±25,72 and 66,73±22,19, respectively; 1,44±2,09 point increase in mean MNA score and 9,21±10,42 point increase in mean WHOQOL-OLD score were found to be statistically significant (p<0,001). An increase was found in albumin, hemoglobin and hematocrit levels of elderly after nutrition education, respectively; 0,01±0,17 g/dL, 0,06±0,74 g/dL and 0,14±1,04%; a decrease was found in CRP, AST, ALT, urea, creatinine, sodium and potassium values, respectively; 14,95±130,0 mg/L; 0,52±12,22 U/L; 0,66±13,05 U/L; 5,86±43,01 mg/dL; 0,02±0,90 mg/dL; 0,49±8,23 mmol/L and 0,02±0,26 mmol/L. After nutrition education, an increase was found in body weight, waist circumference and BMI values of elderly, respectively; 0,44±1,24 kg, 0,25±0,89 cm and 0,17±0,53 kg/m2 (p<0,05). After nutrition education an increase was found in daily mean calorie, carbohydrate and protein consumption (pt<0,05) and a decrease was found in ratio of energy from fat of elderly (pt<0,05). After nutrition education there was an increase in intake of vitamins E, C, B1, B2, B6 and B12 and potassium, calcium, magnesium and phosphorus (p<0,05); decrease in cholesterol and sodium intakes of elderly (p>0,05). In aging Turkey, increasing need for health and care with the number of elderly should be met with home health services, this should be extended to whole country, and care standards should be established in service delivery. Dietitians should be at the center of medical nutrition therapy practices offered to elderly who receive home health care, elderly and their caregivers should be made aware of adequate and balanced nutrition through nutrition education; providing suggestions for elderly who cannot consume meals such as different consistency and types of meals, food aid for elderly and living with them in poverty or financial situation, daily meal and snack support, nutritional interventions and dietary supplements for elderly who are at risk for malnutrition or malnourished, will positively affect both the quality of home health service delivery and more importantly, the nutrition and general health status of elderly.