Çanak çömleksiz Neolitik dönemde Anadolu'da insan betimlemeleri
Human depictions in Anatolia during the pre-pottery Neolithic period
Yazar: CEREN UZDİL
Danışman: DOÇ. DR. EYLEM ÖZDOĞAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Tarih Öncesi Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Neolitik dönem, yerleşik hayata geçişle birlikte insanlık tarihinde önemli değişimlerin
yaşandığı bir zaman dilimidir. Geçim ekonomisi, teknoloji ve sosyal yaşam gibi
konularda bu dönemde ortaya çıkan büyük değişiklikler, olasılıkla insanın kendisiyle
ve doğayla olan ilişkisini de etkilemiştir. Aynı dönemde insan betimlemelerinde
gözlenen artış, insanın kendisine ve içinde yaşadığı dünyaya bakışının değiştiğinin
bir göstergesi olabilir.
Neolitik dönemle birlikte oldukça zengin bir sembolizma kullanımı görülür. Semboller,
soyut kavramları yapılandırma ve ifade etme gücüne sahip oldukça etkili iletişim
araçlarıdır. İnsanlık tarihinde, günümüzden 430.000 yıl öncesine kadar uzanan
sembolizma kullanımı örnekleri olsa da "modern insan davranışı" olarak tanımlanan
sembolik ifadenin Homo sapiens ile ortaya çıktığı, yaklaşık 40.000 yıl öncesinde ise
bir sıçrama yaptığı düşünülmektedir. Benzeri bir kültürel sıçrama ve sembolik ifadede
yükseliş Neotik dönemin başında görülür. Bu sembolik ifade şekli; özel yapılar,
sembolik nesneler ve ritüelistik davranışlarla kendini göstermektedir.
Bu tezde, insan betimlemeleri incelenerek, ilk Neolitik insanın kendisini doğada ve
dünyada nasıl konumlandırdığı irdelenmeye çalışılmıştır. Sembolik bulgular insanın
düşün ve duygu dünyasına dair işaretler içerdiğinden, kendisini ve dünyayı nasıl
gördüğünü sorgulamamıza olanak sağlar. Ancak sembolik bulguların arkeolojik
incelemesi tek başına yeterli değildir. Bu nedenle insanların düşünce ve davranış
kalıplarını anlamak adına psikoloji, evrimsel psikoloji, sinirbilim ve antropoloji gibi
farklı disiplinlerin açıklamalarından da faydalanılmıştır.
Çalışma kapsamında Anadolu'da yer alan Çanak Çömleksiz Neolitik dönem
yerleşmelerinde açığa çıkarılmış 216 adet insan betimlemesi incelenmiştir. Yayın
taraması yapılarak betimlemelerin yerleşmesi, dönemi, arkeolojik konteksti, boyutları,
malzemesi ve cinsiyetine dair bilgiler ve bu betimlemelerin neyi veya kimi temsil ediyor
olabileceğine dair yapılmış açıklamalar derlenmiş ve analiz edilmiştir. Bu analizler diğer disiplinlerin benlikle ilgili açıklamaları ile beraber değerlendirilerek ilk Neolitik insanın benlik algısına dair yaklaşımlar geliştirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: İnsan betimlemeleri, Neolitik, heykel, heykelcik, benlik

Abstract:
The Neolithic period represents a time of major transitions in human history with the
the beginning of settled life. Significant changes in concepts such as subsistence,
technology and social life took place in this period, possibly affecting the way humans
interact with themselves and nature. The increase observed in human depictions
found in this period may be an indication of a change in the way humans see
themselves and the world they live in.
Widespread use of symbolism is observed within the Neolithic period. Symbols have
the power to define and configure abstract concepts and as such, are very effective
means of communication. Although there are examples of symbolism used in human
history dating back as far as 430,000 years, it is believed that the use of symbolism
as an expression of "the behavior of the modern man" came out with Homo sapiens,
and had a leap around 40,000 years ago. A similar cultural leap and rise in symbolic
expression is observed at the beginning of the Neolithic period. This symbolic
expression style demonstrates itself in special structures built, symbolic objects
created and in ritualistic behavior.
This thesis aims to scrutinize how Neolithic man placed himself in the world and
nature by observing human depictions. Because symbolic findings contain signs of
the cognitive and emotional world of humans, they enable us to question how the
human viewed herself/himself and the world she/he was in. However, an
archeological analysis of symbolic findings alone is not deemed sufficient, and thus
to understand human thought and behavior patterns better, evaluations of other
disciplines such as psychology, neuroscience and anthropology have been referred
to.
The study covers 216 human depictions excavated in different Pre-Pottery Neolithic
sites in Anatolia. A publication scan enabled a thorough analysis and compilation of
these depictions to be carried out covering not only location, period, archeological
context, size, material, and gender; but also, theories developed as to what or who these depictions may be representing. Cross-examining these findings from the
perspective of other relevant disciplines on the matter of identity, this thesis attempts
to develop approaches on the self-awareness of Neolithic human.

Key words: Human depiction, Neolithic, statue, figurine, self