Öğretmen adaylarının akıl yürütme stilleri, bilişsel çarpıtmaları ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi (Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi örneği)
Investigations of reasoning styles, cognitive distortions and critical thinking tendencies of teacher candidates (Ondokuz Mayıs University Faculty of Education sample)
Yazar: VOLKAN DURAN
Danışman: PROF. DR. YUSUF BUDAK
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Aday öğretmenler = Candidate teachers ; Akıl yürütme = Reasoning ; Bilişsel çarpıtma = Cognitive distortion ; Düşünme eğitimi = Thinking education ; Eleştirel düşünce = Critical thinking ; Eğitim fakülteleri = Education faculties ; Öğretmenler = Teachers ; Üniversiteler = Universities

Özet:
Akıl yürütme insanlığın başlangıcından itibaren pratik veya kuramsal olarak birçok
disiplinde farklı boyutlarda incelenmiş, insan olmanın ayrılmaz bir parçası olarak
tartışmaların, araştırmaları merkezinde yer almış bir konudur. Hangi bilim dalı ve hangi
konu olursa olsun kişinin en sonunda bir şekilde karşılaşacağı alanlardan birisi akıl
yürütmedir. Bu bağlamda bu çalışmanın temel amacı, akıl yürütme stilleri, bilişsel
çarpıtmaları ve eleştirel düşünme eğilimleri açısından, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim
Fakültesi öğretmen adaylarının durumunu incelemek ve aday öğretmenlerin akıl yürütme
stilleri, bilişsel çarpıtmaları ve eleştirel düşünme eğilimleri arasında ilişki olup olmadığını,
ve çeşitli demografik değişkenlere göre farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemektir.
Öncelikle araştırmada veri toplama araçları geliştirmek üzere metodolojik çalışma
yapılmıştır. Metodolojik araştırma, kuramsal araştırmalar, kuram veya model geliştirme,
bir teoremi ispatlama, bir ölçe aracı geliştirme amacıyla yapılan araştırmalardır. Bu
araştırmada "Akıl Yürütme Stilleri Ölçeği" ve "Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği" geçerlilik ve
güvenirlik açısından incelenerek geliştirilmiştir. Ayrıca akıl yürütme stilleriyle ilgili bir
model geliştirilererek bu path analizi (yol analiziyle) ile incelenmiş ve bunun demografik
değişkenlere göre farklılaşıp farklılamadığı analiz edilmiştir. Araştırmada ölçekler
geliştirildikten sonra nicel araştırma desenlerinden tarama modeline göre çalışma
gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle, ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Bu doğrultuda,
Eğitim Fakültesi öğretmen adaylarının akıl yürütme stilleri, bilişsel çarpıtmaları ve eleştirel
düşünme eğilimlerinin arasındaki korelasyona bakılmıştır. Ayrıca bu değişkenlerin cinsiyet
ve bölümlere göre farklılaşıp farklılaşmadığı incelenmiştir. Ayrıca katılımcılara, yarı
yapılandırılmış açık uçlu akıl yürütme stilleri formu uygulanmış elde edilen cevaplar çeşitli
değişkenler açısından kodlanarak istatisitksel olarak analiz edilmiştir. Sonuç olarak
araştırmanın bulguları şu şekilde özetlenebilir:
1- Akıl Yürütme Stilleri ölçeğinin toplam puanlarının bilişsel çarpıtmaları arasında
anlamlı bir ilişki bulunmamışken Akıl Yürütme Stilleri ve Eleştirel Düşünme Eğilimlerinin toplam puanları arasında negatif yönde ve anlamlı bir ilişki olduğu
görülmüştür.
2- Metaforik tümdengelimsel akıl yürütmenin, emprik çıkarımsal akıl yürütmenin ve
hipotetik çıkarımsal akıl yürütmenin, eleştirel düşünme eğilimlerinin bütün
boyutlarıyla anlamlı negatif ve zayıf düzeyde bir ilişkisi olduğu bulunmuştur.
Veriler analiz edildiğinde analojik tümevarımsal akıl yürütmenin, eleştirel düşünme
eğilimlerinin bütün boyutlarıyla anlamlı negatif orta düzeye yakın bir ilişkisi
olduğu bulunmuştur.
3- Bilişsel çarpıtmalarından duygu sömürüsü yanılgısının eleştirel düşünme
eğilimlerinden üstbiliş, esneklik, sistematiklik ve açıkfikirlilik alt boyutlarıyla
anlamlı fakat çok düşük düzey ilişkisi bulunmuşken, azim-sabır alt boyutuyla
anlamlı bir ilişkisi bulunmamıştır. Bilişsel çarpıtmalardan yanlış sebep yanılgısının
ve etki-tepki yanılgısının üstbiliş, esneklik, sistematiklik ve açıkfikirlili azim sabır
alt boyutlarıyla anlamlı bir ilişkisi bulunamamıştır. Bilişsel çarpıtmalardan aceleci
genelleme yanılgısının esneklik, sistematiklik ve açıkfikirlili azim sabır alt
boyutlarıyla anlamlı bir ilişkisi bulunamamıştır, üstbilişle anlamlı fakat çok zayıf
düzeyde ilişkisi bulunmuştur.
4- Akıl yürütme stillerinin alt boyutlarında da, emprik çıkarımsal, analojik
tümevarımsal akıl yürütmenin bilişsel çarpıtmayla bir ilişkisi olmadığı, metaforik
tümdengelimsel akıl yürütmenin duygu sömürüsü yanılgısı, hipotetik çıkarımsal
akıl yürütmenin duygu sömürüsü ve aceleci genelleme yanılgısıyla negatif bir
ilişkisi hariç diğer alt boyutlarla ilişkisi olmadığı bulunmuştur.
5- Hipotetik çıkarımın metaforik tümdengelim ve emprik çıkarımla korelasyonu çok
zayıf düzeyde analojik-tümevarımla korelasyonu zayıf düzeyde, metaforik
tümdegelimin emprik çıkarımla ilişkisi çok zayıf düzeyde, analojik tümevarımla
ilişkisi zayıf düzeyde, emprik çıkarımın analojik-tümevarımla ilişkisi çok zayıf
düzeyde bulunmuştur.
6- Bilişsel çarpıtmaların bütün alt boyutlarının birbirleriyle pozitif yönde anlamlı ve
düşük düzeyde ilişkili olduğu bulunmuştur.
7- Mann-Whitney U testine göre akıl yürütme stilleri ölçeğinin alt boyutları toplam
puanların karşılaştırılması sonucunda alt boyutların çoğunda cinsiyet açısından
anlamlı bir farklılık bulunmadığı farklılığın sadece emprik çıkarım boyutunda
olduğu görülmüştür.
8- Akıl yürütme stillerinin toplam puanlarında ve alt boyutlarında da bölümlere göre
anlamlı farklılıklar olmadığı bulunmuştur. Bilişsel çarpıtmalar ölçeğinin toplam
puanlarında ve alt boyutlarında da bölümlere göre anlamlı farklılıklar olmadığı
bulunmuştur. Eleştirel düşünme eğilimlerinin alt boyutları yapılan Kruskal Wallis
Testi sonucu bölümlere göre anlamlı fark göstermemektedir.
9- Akıl yürütme türü, Akıl yürütme biçimi, Akıl yürütme yönü ve kavram sıralaması
arasında cinsiyete gore bir fark olup olmadığı incelendiğinde anlamlı bir fark
olmadığı görüldüğü gibi bir korelasyonda olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
10- "Hipotetik Çıkarımsal Akıl Yürütme", "Analojik-Tümevarımsal Akıl Yürütme",
"Metaforik-Tümdengelimsel Akıl Yürütmeyi" "Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütmeyi"
olumlu yönde etkilediği bulunmuştur. Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütmenin",
"Analojik-Tümevarımsal Akıl Yürütmeyi" olumlu olarak etkilemediği bulunmuştur.
11- "Hipotetik Çıkarımsal Akıl Yürütme", "Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütmeyi"
olumlu yönde etkilediği, "Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütme" "Analojik-Tümevarımsal Akıl Yürütmeyi" olumlu olarak etkilemediği yönünde oluşturulan
modelin cinsiyete göre farklılaştığı bulunmuştur.
12- "Hipotetik Çıkarımsal Akıl Yürütme", "Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütmeyi"
olumlu yönde etkilediği, "Emprik Çıkarımsal Akıl Yürütme" "AnalojikTümevarımsal Akıl Yürütmeyi" olumlu olarak etkilemediği yönünde oluşturulan
modelin üniversitey girişte kullanılan Tükçe-Sosyal, Türkçe-Matematik, Tükçe
Matematik ve Matematik-Fen puan türleri için farklılaşmadığı bulunmuştur.
Sonuç olarak, sonuç akıl yürütme stilleri modelinin genel eğitimde ve öğretmen eğitiminde
kullanılabilecek güvenilir ve geçerli bir model olarak ele alınabileceği söylenebilir.
Ayrıca, çalışma bulguları öğretmen eğitiminde akıl yürütme becerileri, eleştirel düşünme
becerileri eğitimine gereksinim olduğu imasını içermektedir. Öneri olarak, akıl yürütme
stilleri, deneysel ve betimsel olarak farklı modeller ve farklı örneklemlerle ve farklı veri
toplama araçlarıyla incelenebilir.

Abstract:
Reasoning has been studied in practically and theoratically different dimensions of many
disciplines from the beginning of mankind, and has taken place at the center of discussions,
researches as an integral part of being human. One of the areas in which the someones will
encunter is reasoning irrispective of scientific branch or subject. In this context, the main
purpose of this study, is to examine the current levels of the prospective teachers of
Ondokuz Mayıs University in terms of reasoning styles, cognitive distortions and critical
thinking tendencies and to determine the relationship among the reasoning styles, cognitive
distortions and critical thinking tendencies and to investigate them according to various
demographic variables. Firstly, a methodological study was conducted to develop data
collection tools. Methodological research is a kind of theoretical research for theory or
model development in order to prove a theorem, a research to develop a measurement tool.
In this study, the "Reasoning Styles Scale" and the "Cognitive Distortions Scale" were
developed in terms of validity and reliability. In addition, the path analysis was used by
developing a model related to reasoning styles and it was also analyzed whether this differs
according to demographic variables.
After the scales were developed in the study, the study was carried out according to the
screening model based on quantitative research designs. Therefore, the relational screening
model was used. In this respect, the correlation among the reasoning styles, cognitive
distortions and critical thinking tendencies of the prospective teachers of the Faculty of
Education was examined. In addition, it was examined whether these variables differ
according to gender and their main braches. In addition, semi-structured open-ended forms
of reasoning styles were used and the obtained responses were coded in terms of various
variables. In conclusion, the findings of the research can be summarized as follows:
1- It was found that there was no significant relationship between Toplam scores of
Cognitive Distortions scale and Toplam scores of Reasoning Styles scale, but it was
found that there was a negative and significant relationship between Reasoning
Styles and Critical Thinking Dispositions.2. It was found that a significant negative and weak relationship with all dimensions
of critical thinking dispositions of metaphorical deductive reasoning, emprical
inferential and hypothetical inferential reasoning. When the data were analyzed, it
was found that the analogical inductive reasoning had an averaage negative
significant relationship with all dimensions of critical thinking tendencies.
3. There was a significant but very low level relationship between metacognition,
flexibility, systematicity and open-mindedness sub-dimensions of critical thinking
dispositions with the sub-dimension of emotional exploitation in cognitive
distortions, but there was no significant relationship with perseverance-patience
sub-dimension with emotional exploitation. It was found that there was no
significant relationships among metacognition, flexibility, systematicity, and
perseverance perseverance sub-dimensions of false causal attributions and cause
and effect distortions. There was no significant relationships between the hasty
generalization in the cognitive distortions and with the sub-dimensions of
flexibility, systematicity, and perseverance perseverance, however a significant but
very weak relationship with metacognition.
4- In sub-dimensions of reasoning styles, it has been found that empirical inference,
analogical inductive reasoning does not have a significant relationship with
cognitive distortions and it has been found that metaphorical deductive reasoning
does not have any significant relationship with other sub-dimensions except the
negative relationship betwen emotional exploitation and metaphorical deductive
reasoning and negative relationship among emotional exploitation and hasty
generelization with hypothetical inferential reasoning.
5- It was found that very weak correlation between hypothetical inference with
metaphorical inferecence and weak correlation between hypothetical inference with
analogical induction, very weak correlation between metaphorical inferecence with
empirical inference, weak correlation between metaphorical inferecence with
analogical induction, very weak correlation between empirical inference with
analogical induction.
6. All sub-dimensions of cognitive distortions were found to be positively related to
each other in a positive and low level correlation.
7- According to the Mann-Whitney U test, it was found that the Toplam scores
showed no significant difference in terms of gender in most of the sub-dimensions
of the sub-dimensions of the reasoning styles except empirical inference.
8- There were no significant differences in the Toplam scores and sub-dimensions
of the reasoning styles according to the branches. There are also no significant
differences in the Toplam scores and sub-dimensions of the cognitive distortions
scale in terms of the branches. The sub-dimensions of the critical thinking
tendencies do not differ significantly in terms of the branches according to the
results of the Kruskal Wallis Test.
9- No significant correlation and difference was found to be among type of
reasoning, form of reasoning, direction of reasoning and concept orders with
gender.
10- It was found that "Hypothetical Inferential Reasoning" has positively affects
"Analogical Inductive Reasoning", "Metaphorical-Deductive Reasoning"
"Empirical Inferential Reasoning". It has been found that "Empirical Inferential
Reasoning" does not positively affect the "Analogical Inductive Reasoning".11- It was found that the model where "Hypothetical Inferential Reasoning"
Hypothetical Inferential Reasoning" has positively affects "Analogical Inductive
Reasoning", "Metaphorical-Deductive Reasoning" "Empirical Inferential
Reasoning" but "Empirical Inferential Reasoning" does not positively affect the
"Analogical Inductive Reasoning" differs in terms of gender.
12- It was found that the model where "Hypothetical Inferential Reasoning"
Hypothetical Inferential Reasoning" has positively affects "Analogical Inductive
Reasoning", "Metaphorical-Deductive Reasoning" "Empirical Inferential
Reasoning" but "Empirical Inferential Reasoning" does not positively affect the
"Analogical Inductive Reasoning" doesn't differ according to Turkish-Social,
Turkish-Mathematics, Turkish Mathematics and Mathematics-Science score types
used for university entrance exam.
As a result, it can be said that the model of reasoning styles can be considered as a reliable
and valid model which can be used in general education and teacher training. In addition,
the study findings include the implication that there is a need for reasoning skills and
critical thinking skills teacher training. As a suggestion, reasoning styles can be examined
experimentally and descriptively with different models and different samples and different
data collection tools.