İstanbul'da tarihi yapılardaki ahşap kubbelerin mimari özellikleri ve koruma sorunlarına yönelik öneriler
Architectural features of wooden domes in historical buildings in İstanbul and proposals for conservation problems
Yazar: EMİNE KASABOĞLU
Danışman: PROF. DR. AYNUR ÇİFCİ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yapımı tarih öncesi devirlere dayanan kubbe, yapılarda geniş açıklıkları örtebilen teknik özelliği ve mimariye kattığı estetik değer nedeniyle çokça tercih edilen bir eğrisel örtüdür. Farklı coğrafya ve kültürlere göre tekniği ve mimari özellikleri çeşitlilik gösteren kubbe, estetik biçiminin yanı sıra taşıdığı simgesel değerle de mimari bütünlük içinde önemli bir belirleyici faktör haline gelmiştir.
Geleneksel mimaride, bu yapı elemanının taş, tuğla ve ahşap gibi farklı malzemelerle yapılmış örnekleri ile karşılaşılmaktadır. Literatürde teknik özellikleri ve koruma sorunları açısından yeterince araştırılmadığından ahşap kubbeler bu tezde araştırma konusu olarak seçilmiştir. Çalışmada, kubbelerin mimari özelliklerinin incelenerek, koruma sorunlarının tespit edilmesi ve bu sorunlara yönelik önerilerin geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Tez kapsamında, çalışma alanı olarak İstanbul İli seçilmiştir. Tespit edilen farklı işlevli ahşap kubbeli yapılar, dini, konaklama, idari ve konaklama yapıları (saraylar) olarak sınırlandırılarak 40 yapı belirlenmiştir. Alan çalışması ve arşiv belgelerinden elde edilen verilerle ayrıntılı olarak incelenen kubbelerin mimari özellikleri 6 başlık altında sınıflandırılmıştır. Çalışmada özellikle ahşap kubbelerin
xxxv
yapım tekniklerine odaklanılmıştır. Yerinde yapılan incelemelerden ve restorasyon
sırasındaki fotoğraflardan elde edilen verilerden yararlanılarak özgün ve/ veya
özgün olduğu düşünülen 7 adet ahşap kubbenin konstrüksiyonunun üç boyutlu
belgelemesi yapılmış, özgün yapım aşamaları ortaya konmaya çalışılmıştır.
Ahşap kubbelerin koruma sorunları ise ahşap malzemenin yapısı ve temini, onarım ve
müdahale yöntemleri, günümüzde kullanılan modern restorasyon teknik ve
malzemeleri ve yapıların kullanılma durumu dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Bu
tespitler ışığında, koruma sorunları belirlenerek 5 ana başlıkta toplanmıştır. Ahşap
kubbelere yapılacak koruma uygulamalarının daha nitelikli olması ve kubbelerin özgün
teknik ve değerlerinin korunabilmesi için ulusal- uluslararası yönetmelikler, tüzükler
ve ilkeler bağlamında koruma yaklaşım önerileri sunulmuştur.
Özetle birinci bölümde, literatür taraması ve tezin amacı hakkında bilgi verilmiş,
çalışmanın yöntemi ayrıntılı şekilde açıklanmıştır. İkinci bölümde, İstanbul'da bulunan
40 ahşap kubbeli yapı için katalog çalışması hazırlanmıştır. Ayrıca yapıların tarihçesi
ve mimari özellikleri ile ilgili kısaca bilgi verilmiş, kubbelerin özellikleri ve koruma
sorunları ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, çalışma kapsamındaki ahşap kubbelerin
mimari özellikleri sınıflandırılmış, her sınıflandırma için tablolar hazırlanmıştır. Ahşap
kubbelerin yapım teknikleri başlığı altında belgelemesi yapılan kubbelerin üç boyutlu
çizimleri hazırlanmıştır. Dördüncü bölümde ahşap kubbelerin koruma sorunları
ayrıntılı olarak incelenmiş bu sorunlara yönelik koruma yaklaşım önerileri
geliştirilmiştir. Sonuç bölümünde ise, ahşap kubbelerin mimari özellikleri
değerlendirilerek elde edilen çıkarımlar aktarılmaya çalışılmıştır.

Abstract:
The dome, whose construction dates back to prehistoric times, is a curvilinear cover that is widely preferred due to its technical feature that can cover large spaces in buildings and the aesthetic value it adds to architecture. The dome, whose technique and architectural features vary according to different geographies and cultures, has become an important determining factor in architectural concept integrity with its symbolic value as well as its aesthetic form.
In traditional architecture, examples of this building element made of different materials such as stone, brick and wood are encountered. Since they are not sufficiently researched in the literature in terms of their technical features and conservation problems, wooden domes were chosen as the subject of research in this thesis. In the study, it is aimed to analyze their architectural features of the domes, to determine their conservation problems and to develop proposals for their continuity.
Within the scope of the thesis, Istanbul Province was selected as the study area. The wooden domes buildings with different functions were limited as religious, accommodation, administrative and accommodation buildings (palaces) and 40 buildings were identified. The architectural features of the domes, which were examined in detail with the data obtained from fieldwork and archival documents, were classified under 6 headings. The study especially focused on the construction
xxxvii
techniques of wooden domes. Utilizing the data obtained from the on-site surveys
examinations and photographs taken during the restoration, three-dimensional
modeling of the construction of 7 wooden domes, which are original and/or thought
to be original, was made and their original construction stages were tried to be
revealed.
The conservation problems of the wooden domes were evaluated by considering
the structure and supply of the wooden material, repair and intervention methods,
modern restoration techniques and materials used today, and the state of use of the
structures. In the light of these findings, conservation problems were identified and
categorized under 5 main headings. In order for the conservation implementations
practices to be more qualified and to preserve the original techniques and values of
the wooden domes, conservation approach suggestions are presented in the context
of national and international regulations, bylaws and principles.
In summary, in the first chapter, information about the literature review and the
purpose of the thesis is given and the method of the study is explained in detail. In
the second chapter, a catalog study was prepared for 40 wooden domes buildings
in Istanbul. In addition, brief information about the history and architectural
features of the buildings is given, the characteristics of the domes and conservation
problems are discussed. In the third chapter, the architectural features of the wooden
domes within the scope of the study were classified and tables were prepared for
each classification. Under the title of construction techniques of wooden domes,
three-dimensional drawings of the documented domes were prepared. In the fourth
section, the conservation problems of the wooden domes were examined in detail
and conservation approach proposals were developed for these problems. In the
conclusion section, the architectural features of the wooden domes are evaluated,
and the conclusions obtained are tried to be conveyed.