İbnü'd-Dehhân ve Kitâbü Şerḥi'd-Dürûs fi'n-naḥv eserinin tahlili
Ibn al-Dahhan and the Analysis of the Book "Sharh al-Durus fi al-Nahw"
Yazar: CAHİT VURAL
Danışman: DOÇ. DR. ALİ SEVDİ
Iğdır Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Abbâsî Devleti‟nin başkenti olan Bağdat şehrinin kurulmasıyla birlikte öncelikli
olarak ilmî ve kültürel olmakla birlikte çoğu alanda canlı, dinamik ve evrensel bir yapı
sergileyerek başta islâm âlemi olmakla bereber tüm dünyanın gözde şehirlerinden biri
olmuştur. Her ne kadar belli zaman dilimlerinde farklı kültür yapısındaki değişik yapılar
altına girsede gelişmesine ve ilme önem verme yapıları bozulmamıştır. Zaman geçtikçe
daha çok fırsat ve imkânlardan yararlanarak ilim merkezi olmuştur. Dinî ilimlerde, dil,
edebiyat ve pozitif bilimlerde bu dönemde Bağdat'da önemli gelişmeler ve büyük
başarılar ortaya konmuştur.
Arap dili çalışmaların zamansal gelişmesinin son döneminin âlimi Bağdat
ekolülün öncülerinden olan ibnü‟d-Dehhân en-nahvî, dinî ilimlerin pek çoğunda kendini
yetiştirerek büyük yetkinliğe ulaşmıştır. ilminden dolayı kendisi zamanının Sîbeveyhisi
olarak anılmıştır. Değişik alanlarda kitaplar telif ederek ilmî gelişmelere fayda
sağlamıştır. Müellif kendi döneminin önemli bir şahsiyeti olup aynı zamanda devlet
kademelerinin üst derecelerinde görev alan öğrenciler yetiştirmiştir. Çok yönlü ve
üretken bir dilbilimci olan ibnü‟d-Dehhân birçok eser telif etmiş, bunlardan biri de
çalışmamızın eksenini teşkil eden Kitabü‟ş-şerhüd-Dürüs Fi‟n-Nahv adlı eseridir. Söz
konusu eser, onun sentaks ve morfoloji alanında yazdığı ve günümüze ulaşamamış olan
Kitâbü Dürûs fi'n-Nahv adlı eseri üzerine telif ettiği bir şerhtir. Eserde konuların
sıralanmasında genel olarak klasik gramercilerin yol ve yöntemleri takip etmiştir.
Konuların temellendirmesinde ise Kur‟an ve Arap kelamı gibi farklı referanslardan
yararlanmıştır.
Kitabü‟ş-şerhüd-Dürüs Fi‟n-Nahv, okuyucular için normal seviyede orta
hacimli bir gramer kitabıdır. Konular, genel olarak detaylandırılmadan çok net bir
Ģekilde anlatılmış olup son derece müfid bir çalışmadır. Her ne kadar konular açık olsa
da eser konu çokluğu ve değişik alanlarda olması belli bir seviyede Arapçadan anlayan
ve konunun yabancısı olmayanların çözebileceği bir eserdir.

Abstract:
Baghdad, the capital of the Abbasid State, became one of the favorites of the
whole world, especially the Islamic world, by exhibiting a lively, dynamic and universal
structure in many areas with free scientific and cultural studies as it expanded. Even
though it has entered different cultures and structures in certain periods, its structure that attaches importance to science has remained intact. As time passed, it became a science center by taking advantage of more opportunities and facilities. During this period, important developments and great progress were made in religious sciences, language, literature and positive sciences in Baghdad.
Ibn al-Dehhân an-Nahvî, one of the pioneers of the Baghdad school and one of
the scholars of the last period of the worldly development of Arabic language studies,
improved himself in many religious sciences and reached a great competence. Because
of his knowledge, he was called the Sîbeveyhi of his time. He contributed to scientific
developments by compiling books in different fields. The author was an important
figure of his time and also produced students who served at high levels of government.
Many works of ibnü'd-Dehhan, a versatile and productive linguist, have been
copyrighted, and one of them is his work titled Kitabü'ş-şerhüd-Dürüs Fi'n-Nahv, which
constitutes the content of our study. The work in question is the copyrighted
commentary of his work titled Kitâbü Dürûs fi'n-Nahv, which he wrote in the field of
syntax and morphology and which has not been falsified. The order of the topics in the
work generally follows the ways and methods of classical grammarians. She used
different references such as the Quran and Arab theology to base the topics.
Kitabü'Ş-şerhüd-Dürüs Fi'n-Nahv is a medium volume, normal level grammar
book for readers. The topics are explained very clearly, without being detailed in
general, and it is an extremely useful study. Even though its topics are clear, the work is
a work that can be solved by those who understand Arabic and are not unfamiliar with
the details, due to the multitude of topics and different areas.