Mehmed Hâlis b. Ahmed Tosyevî'nin Kıstâsu'd-Devrân ve Mir'âtü'l-Cenân fî Muhâvereti'l-İnsân ma'a Ecnâsi'l-Hayvân adlı eseri (İnceleme-metin)
Mehmed Hâlis b. Ahmed Tosyevî's Kıstâsu'd-Devran ve Mir'âtü'l-Cenân fî Muhâvereti'l-İnsân ma'a Ecnâsi'l-Hayvân (Review-text)
Yazar: ŞEYMA NUR ATA
Danışman: PROF. DR. SADIK YAZAR
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada temel olarak 19. yy müelliflerinden Mehmed Hâlis b. Ahmed b.
İsmâil Tosyevî (ö.1828 sonrası)'ye aidiyeti tespit edilen Kıstâsu'd-Devrân ve
Mir'âtü'l-Cenân fî Muhâverati'l-İnsân ma'a Ecnâsi'l-Hayvân adlı tercüme eserin neşir
ve incelemesine yer verilmiştir. Mehmed Hâlis b. Ahmed Tosyevî'nin bu metni,
İslam bilimler ansiklopedisi olarak bilinen İhvânu's-Safâ Risaleleri'nin yirmi
sekizincisi olan (Mine'l-cismāniyyāti'ṭ-ṭabī'iyyāti fī keyfiyyeti tekvīni'l-ḥayvānāt)
Hayvanlar Risalesi'ni kaynak alarak yazılmıştır. Bu risale, insan ve hayvanların
diyaloglarından oluşan ve her iki tarafın birbirlerine karşı üstünlük iddiasıyla
gelişen felsefî ve ahlâkî bir münâzaradan oluşmaktadır. Felsefî, ahlâkî ve dinî
açılardan meseleleri düşündürücü biçimlerde ele alan, aklî ve naklî deliller ile de
zımnen öğretici bir hüviyeti bulunan bu metin, içerisinde hayvanların yaşam
biçimleri ve özellikleri başta olmak üzere insan ve cin topluluklarının tarihine dair
bilgileri ve bu canlıların hayat merhalelerindeki hikmetleri de içermesi
bakımından oldukça zengin bir içeriğe sahiptir. Bu risale, 16. yüzyılda Lâmi'î
Çelebi tarafından da Şerefü'l-İnsân adı ile manzum-mensur karışık bir biçimde
tercüme edilmiştir.
Gerek Arapça kaynak metni gerekse Şerefü'l-İnsân'ı gördüğünü bizzat beyan
eden Tosyevî, Lâmi'î Çelebi'nin tercüme yöntemini eleştirmiş, müellif metninde
ise ehli sünnet dışı bazı meselelerin düzeltilmesi gerektiğini söylemiş, tercümesini
bu doğrultuda oluşturarak izlediği yöntemler hakkında da bazı bilgiler vermiştir.
Çalışmanın birincil amacı, mezkûr metnin mümkün mertebe bilimsel bir çeviri
yazım metnini inşa etmek; daha sonra da eseri Osmanlı tercüme geleneği
içerisinde konumlandırmaktır. Üç ana bölümden oluşan çalışmanın giriş
bölümünde bu tercümeye kaynaklık eden İhvânu's-Safâ Risaleleri ve Lâmi'î'nin
Şerefü'l-İnsân adlı tercümesi ana hatlarıyla tanıtılmıştır. Birinci bölümde,
Tosyevî'nin müstensih kimliği de dikkate alınarak biyografisine yer verilmiş,
yazmış olduğu eserler tanıtılıp Kıstâsu'd-Devrân ile ilgili genel bilgilere
değinilmiştir. İkinci bölümde Mehmed Hâlis b. Ahmed Tosyevî'nin bir mütercim
olarak metninde yapmış olduğu tasarrufları mikrodüzeyde mukayese örnekleriyle
incelenerek tercümenin kaynak metinlerle ilişkisine değinilmeye çalışılmıştır.
Üçüncü bölüm ise metnin transkripsiyonlu neşrini ihtivâ etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Mehmed Hâlis Tosyevî, Kıstâsu'd-Devrân, İhvânu's-Safâ,
Osmanlı Tercüme Geleneği, Diliçi Çeviri.

Abstract:
This study mainly focuses on the critical edition and analysis of a translated work
titled Kıstāṣ al-Dawrān wa Mir'āt al-Janān fī Muhāverati'l-Insān ma'a Ajnāsi'l-Haywān,
which was identified as belonging to Mehmed Hālis b. Ahmad b. Ismā'il Tosyawī
(d.after 1828), one of the 19th-century authors. This text by Mehmed Hālis b.
Aḥmad Tosyevī is based on the Treatise on Animals (Mine'l-jismāniyyāti'ṭ-
ṭabī'iyyāti fī keyfiyyeti tekwīni'l-ḥayvānāt), the twenty-first of the Risalas of Ikhwān
al-Safā, known as the encyclopedia of Islamic sciences. This treatise consists of a
philosophical and ethical debate between humans and animals, in which each side
claims superiority over the other. This text, which deals with philosophical, ethical,
and religious issues in thought-provoking ways and is tacitly instructive with
rational and divine proofs, has a wealthy content as it includes information about
the lifestyles and characteristics of animals, the history of human and jinn
communities, and the wisdom of the life stages of these creatures. This treatise was
translated by Lâmi'î Çelebi in the 16th century under the title Şerefü'l-İnsân in a
mixed verse and prose form.
Tosyawī, who personally declared that he had seen both the Arabic source text and
Şerefü'l-İnsân, criticized Lâmi'î Çelebi's translation method, stated that some issues
in the source text (Ihwân al-Safâ) that are outside the Ahl al-Sunnah should be
corrected, and gave some information about the methods he followed by creating
his translation in this direction.
The study's primary aim is to construct an academic critical edition of the text
mentioned above and then situate it within the Ottoman translation tradition. In
the first part of the study, which consists of four main chapters, the Ikhwān al-
Safā's treatises and Lāmi'ī's translation titled Şeref al-Insān are introduced in
outline. In the second part, Tosyawī's biography is given by taking into account his
identity as a copier (mustansih), his works are introduced, and a general review of
Kıstāsu'd-Dawrān is given. In the third chapter, Mehmed Hālis b. Aḥmad Tosyawī's
practices in his text as a translator are analyzed with examples of micro-level
comparative analysis, and the relationship of the translation with the source texts
is mentioned. The fourth chapter contains the critical edition of the text.
Keywords: Mehmed Hālis Tosyevī, Kıstāṣ al-Dawrān, Ikhwān al-Safā, Ottoman
Translation Tradition, Intralingual Translation.