Çok partili rejime geçiş sonrası Türk sinemasında propaganda: Toplumsal gerçekçilik akımı
Propaganda in Turkish cinema after the transition to multi-party regime: The socio-realism movement
Yazar: EMİRHAN GÖL
Danışman: PROF. DR. NİLÜFER SEZER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Halkla İlişkiler ve Tanıtım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Halkla İlişkiler = Public Relations ; Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts ; Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Propaganda = Propaganda ; Sinema = Cinema ; Siyasal propaganda = Political propaganda ; Siyasal sinema = Political cinema ; Sosyal gerçeklik = Social realizm ; Türk sineması = Turkish cinema ; Çok partili dönem = Multiparty period ; Çok partili döneme geçiş = Multiparty transition period

Özet:
Bu tez çalışmasının amacı, dünya siyasi tarihinde politik faaliyetlerin elzem
araçlarından biri olan propagandanın; tarihsel, biçimsel ve kuramsal gelişimini
literatürde yer eden örnekleriyle birlikte ortaya koyarak, çok partili rejime geçiş
sonrası Türk siyasetindeki gelişmelere paralel olarak Türk sinemasındaki propaganda
yapma imkânının doğuşunu bir sonuç olarak ortaya koymak ve bu sonucun filmlerdeki
karşılığını tespit etmektir.
Türk siyasetindeki çok partili rejime geçiş çalışmalarının hız kazandığı 1945
yılından itibaren politik zemindeki dinamiklerin hızla değişmeye başlaması, 14 Mayıs
1950 genel seçimlerinde Demokrat Parti'nin iktidara geçmesi sonucunu doğurmuş,
ülkedeki iktidar değişimi ise memleketin yönetilmesi hususunda yeni ideal ve
faaliyetlerin peyda olmasına sebebiyet vermiştir. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren
inşa edilmeye çalışılan ideallerle zaman zaman zıtlık teşkil eden ve 1950-1960
arasında kendi kesimini yaratmaya başaran bu yeni 'muhafazakâr tefekkür', 27 Mayıs
1960'da gerçekleştirilen askeri darbe ile birlikte bir kesik yemiş fakat toplumdaki
karşılığı var olmaya devam etmiştir. Bu tarihten itibaren ülke sathında idame eden yeni
çatışma hali, tarafların kendi adına doğrularını her alanda doktrine edebilme
yükümlülüğünü doğurmuş, sanatsal faaliyetler de söyleyecek sözü olanların önemli
birer aracı haline gelmiştir.
Bu bağlamda tez çalışması, bir sürecin sonucu olarak ortaya çıkan çatışmanın
tespitinden yola çıkarak, 27 Mayıs 1960 İhtilâli sonrasında, sanatsal faaliyetlerin etkin
araçlarından biri olan Türk sinemasındaki ilk bilinçli ve siyasi hareket olarak kabul
edilen Toplumsal Gerçekçilik akımını odak noktası haline getirecektir. Akım bu
noktada, dönemin siyasal konjonktürünün birer yansıması olan politik yönleriyle
tanımlanacak ve akabinde; Halit Refiğ, Metin Erksan, Ertem Göreç ve Duygu
Sağıroğlu gibi öncü yönetmenlerin propaganda açısından yoğunluk gösteren filmleri
niteliksel içerik analizine tabî tutulacaktır. Nihayette elde edilen sonuçlar ise bir
yandan 1945 ila 1971 arası Türk siyasetindeki hadiselerin 'beyaz perdedeki yanlı
icrası' olarak aktarılacakken, öte yandan bu icranın gayeleri de faş edilen yönleriyle
birer propaganda ögesi olarak değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler: Propaganda, Çok Partili Rejim, Türk Sineması, Toplumsal
Gerçekçilik Akımı

Abstract:
The aim of this thesis is that propaganda, one of the essential tools of political
activities in the world political history; to reveal the emergence of the propaganda
opportunity in Turkish cinema in parallel with the developments in Turkish politics
after the transition to the multi-party regime by revealing its historical, formal and
theoretical development together with the examples in the literature and to determine
the equivalent of this result in the movies.
Since 1945, when the efforts to transition to the multi-party regime in Turkish
politics gained momentum, the dynamics on the political ground began to change
rapidly, resulting in the Democrat Party's coming to power in the general elections of
May 14, 1950, and the change of power in the country led to the emergence of new
ideals and activities regarding the governance of the country. This new 'conservative
contemplation', which occasionally contrasted with the ideals attempted to be built
since the foundation of the Republic and managed to create its own segment between
1950 and 1960, suffered a cut with the military coup on May 27, 1960, but its
counterpart in the society continued to exist. The new conflict situation that has been
continuing throughout the country since this date has created the obligation of the
parties to doctrine their truths on their behalf in every field, and artistic activities have
become an important tool for those who have something to say.
In this context, the thesis study will focus on the Socio-Realism Movement,
which is considered as the first conscious and political movement in Turkish cinema,
which is one of the effective tools of artistic activities after the 27 May 1960
Revolution, based on the determination of the conflict that emerged as a result of a
process. At this point, the movement will be defined with its political aspects, which
are reflections of the political conjuncture of the period, and then; movies of leading
directors such as Halit Refiğ, Metin Erksan, Ertem Göreç and Duygu Sağıroğlu, which
show intensity in terms of propaganda, will be subjected to qualitative content
analysis. In the end, the results will be conveyed as the 'biased performance on the
silver screen' of the events in Turkish politics between 1945 and 1971 on the one hand,
and on the other hand, the aims of this execution will be evaluated as a propaganda
element with their fascinated aspects.

Keywords: Propaganda, Multi-Party Regime, Turkish Cinema, Socio-Realism
Movement