Multipl skleroz hastalarında peripapiller koroid kalınlığı, optik sinir başı parametreleri ve görme alanı bulgularının değerlendirilmesi
Evaluation of peripapillary choroidal thickness, optic nerve head parameters and visual field findings in patients with multiple sclerosis
Yazar: MURAT GARLI
Danışman: DOÇ. DR. SEVDA AYDIN KURNA
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Göz Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Göz Hastalıkları = Eye Diseases
Dizin: Görme alanları = Visual fields ; Göz = Eye ; Göz hastalıkları = Eye diseases ; Koroid = Choroid ; Multipl skleroz = Multiple sclerosis ; Optik sinir = Optic nerve ; Retina = Retina

Özet:
Amaç: Multipl skleroz (MS) tanısı ile takip edilen hastaların peripapiller koroid kalınlığı (PPKK), optik sinir başı (OSB) parametreleri, retina sinir lifi tabakası (RSLT) kalınlığı ve görme alanı (GA) bulgularını sağlıklı kontrol grubu ile karşılaştırarak bulguların MS hastalığı takibindeki önemi hakkında fikir edinmek.
Gereç ve Yöntem: Hastanemizde Ocak 2018-Haziran 2020 tarihleri arasında MS tanısı ile takip edilen hastalar veritabanı üzerinden taranarak, çalışma kriterlerine uyan 41 hastanın 82 gözü araştırmaya dahil edilmek üzere seçildi. Ayrıca kontrol grubu kriterlerine uyan 23 sağlıklı bireyin 46 gözü araştırmaya katıldı.  MS hastalarında OSB'nin inferior, superior, nazal ve temporalinden olmak üzere 4 kadranından, RPE'nin başlangıcından OSB'ye 1 mm (PPKK-1) ve 2 mm (PPKK-2) uzaklıklardan ölçülen koroid kalınlığı değerleri, spektral domain optik koherens tomografi (OKT) ile ölçülen RSLT değerleri, Heidelberg retina tomografisi (HRT-3) ile ölçülen OSB parametreleri, otomatik perimetri ile yapılan santral 30-2 GA bulguları ile MS hastalığı progresyonu arasındaki ilişki bulgular sağlıklı kontrollerle karşılaştırılarak değerlendirildi. MS hastalarının hastalık süresi, MS ve optik nörit atak sayıları, MS tipleri ve Genişletilmiş Engellilik Durum Ölçeği (Expanded Disability Status Scale: EDSS) skorları kaydedildi. MS hastaları optik nörit (ON) atağı geçirme durumlarına ve EDSS skorlarına göre gruplandırılarak kontrol grubu ile karşılaştırıldı. 
Bulgular: MS hastalarında sağlıklı kontrollere göre RSLT'nin tüm kadranlarda inceldiği, EDSS skorları ve ON atağı sayısı ile total, inferior, superior ve nazal RSLT ölçümleri arasında ters yönlü bir korelasyon olduğu bulunmuştur. MS hastalarında ortalama PPKK-1 ve 2 ölçümleri sağlıklı kontrollere göre anlamlı düzeyde düşük saptanmış ve kadranlar ayrı olarak değerlendirildiğinde ise PPKK-1 ölçümleri özellikle superior, nasal ve temporal kadranda; PPKK-2 ölçümleri superior ve temporal kadranda anlamlı düzeyde düşük saptanmıştır.  MS hastalarında HRT-3 ile ölçülen OSB parametrelerinden optik çukurluk/disk (C/D) alanı oranı, vertikal C/D oranı, çukurluk alanı (ÇA) ve çukurluk hacmi (ÇH) ölçümleri sağlıklı kontrollerden yüksek; optik rim hacmi (ORH), optik rim alanı (ORA) ve ortalama RSLT kalınlığı ise sağlıklı kontrollerden düşük bulunmuştur. 
EDSS skoru 2.5 ve üzerinde olan MS hastalarında RSLT'deki incelmenin EDSS skoru daha düşük olanlara göre daha fazla olduğu bulunmuştur. C/D alanları oranı, vertikal C/D oranı, ÇA, ÇH ve ortalama çukurluk derinliği (OÇD) değerleri EDSS skoru 2.5 ve üzerinde olanlarda, skoru daha düşük olanlar ve sağlıklı kontrollere göre anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur. EDSS skorları ile C/D alanları oranı, vertikal C/D oranı, ÇA, ÇH, OÇD ölçümleri arasında pozitif korelasyon saptanmıştır.
ON geçiren MS hastalarında OKT ile ölçülen total, inferior, superior, nazal ve temporal RSLT kalınlıkları, Kontrol grubundan anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. ON geçirmeyenlerde ise total, inferior ve temporal RSLT kalınlıkları anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. Ortalama PPKK-2 ölçümleri ON geçirenlerde Kontrol grubundan anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. Superior, nazal ve temporal PPKK-1, superior ve temporal PPKK-2 ve ortalama PPKK-2 ölçümleri ON geçiren MS hastalarında sağlıklı kontrollerden anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. ON geçiren MS hastalarında C/D alanları oranı, vertikal C/D oranı, ÇA ve ÇH ölçümleri sağlıklı kontrollerden yüksek; ORH ve ortalama RSLT kalınlıkları sağlıklı kontrollerden düşük bulunmuştur. MS hastalık süresi ve MS atağı sayısı ile ÇA, ÇH, OÇD ölçümleri arasında pozitif yönlü korelasyon saptanmıştır. ON atağı sayısı ile GA parametrelerinden ortalama sapma (MD) ve görme alnı indeksi (VFI) arasında ters, patern standart sapma (PSD) arasında pozitif yönlü bir korelasyon bulunmuştur. 
Sonuç: MS hastalarında ortalama RSLT ve PPKK değerlerinde anlamlı azalmanın yanında OSB parametreleri ve GA bulgularında kontrol grubuna göre anlamlı değişiklikler gözlemledik. EDSS skorları ile belirlenen hastalık progresyonu ve optik nörit varlığına paralel RSLT kalınlığı ve HRT-3 ile ölçülen OSB parametrelerinde anlamlı değişiklikler oluştuğunu izledik. MS hastalarının periyodik göz muayenesi yapılarak GA incelemesinin yanında RSLT, PPKK ve OSB parametrelerinin değerlendirilmesi hastalığın seyrinde görülebilen oküler tutulumun değerlendirilmesinin yanında hastalığın takibinde de yararlı olabilir. MS hastalarında PPKK, RSLT kalınlığı, OSB ve GA parametreleri ile hastalık progresyonu arasındaki ilişkiyi saptayabilmek, bu ölçümlerin klinik uygulamadaki önemini anlayabilmek, koroid, RSLT ve OSB değişikliklerinin hastalığın patogenezindeki rolünü değerlendirebilmek için daha büyük hasta grupları ile yapılacak uzun dönemli prospektif randomize kontrollü çalışmalara ihtiyaç vardır.

Anahtar Kelimeler: Multipl skleroz, peripapiller koroid kalınlığı, görme alanı, optik sinir başı, Heidelberg retina tomografisi

Abstract:
Purpose: The purpose of this study is to get an idea about the importance of the findings in the follow-up of multiple sclerosis (MS) by comparing the peripapillary choroidal thickness (PPCT), optic nerve head (ONH) parameters, retinal nerve fiber layer (RNFL) and visual field (VF) findings in patients with MS and healthy controls.
Materials and Method: 82 eyes of 41 patients who diagnosed with MS in our clinic between January 2018 and June 2020 and met the study criteria were included in the study. In addition, 46 eyes of 23 healthy individuals who met the control group criteria participated in the study. Choroidal thicknesses measured from 4 quadrants of the ONH (inferior, superior, nasal and temporal) at a distance of 1 mm (PPCT-1) and 2 mm (PPCT-2) from the beginning of the RPE, RNFL values measured by spectral domain optical coherence tomography (OCT), ONH parameters measured by Heidelberg Retinal Tomography (HRT-3) and central 30-2 VF findings in MS patients were compared with healthy subjects to evaluate the relationship between these parameters and progression of MS. Disease duration, number of MS and optic neuritis (ON) attacks, MS subtypes and Expanded Disability Status Scale (EDSS) scores of patients were recorded. MS patients were grouped according to their history of ON and EDSS scores and compared with healthy subjects.
Results: It was found that the RNFL was thinned in all quadrants in MS patients compared to the healthy controls. There was an inverse correlation between EDSS scores and the number of ON attacks and total, inferior, superior and nasal RNFL. Mean PPCT-1 and PPCT-2 were found to be lower in MS patients than healthy controls. PPCT-1 in the superior, nasal and temporal quadrants were found to be lower and PPCT-2 in the superior and temporal quadrants were found to be lower in MS patients than healthy controls. The ratio of optic cup/disc (C/D) areas, vertical C/D ratio, cup area (CA), cup volume (CV) values measured by HRT-3 were found to be higher than healthy controls, Optical rim volüme (ORV), optical rim area (ORA) and mean RNFL thickness were lower than healthy controls in MS patients. 
It was found that MS patients with an EDSS score of 2.5 and above had more thinning in the RNFL than those with lower EDSS. In MS patients with an EDSS score of 2.5 or above, the ratio of optic C/D areas, vertical C/D ratio, CA, CV and mean cup depth (MCD) were found to be higher than MS patients with lower EDSS and healthy controls. A positive correlation was found between the EDSS scores and the ratio of C/D areas, vertical C/D ratio, CA, CV, MCD measurements.
Total, inferior, superior, nasal and temporal RNFL thicknesses in MS patients with ON were found to be lower than the control group. Total, inferior and temporal RNFL thicknesses were found to be lower in those who did not have ON. While there was no significant difference in mean PPCT-1 in MS patients with or without ON, the mean PPCT-2 measurements were found to be lower in those with ON than in the control group. Superior, nasal and temporal PPCT-1, superior and temporal PPCT-2 and mean PPCT-2 were found to be lower in MS patients with ON than in healthy controls. In MS patients with ON, the ratio of C/D areas, vertical C/D ratio, CA and CV were higher than healthy controls. In addition ORV and mean RNFL thickness were lower in MS patients with ON than healthy controls. A positive correlation was found between the duration of MS disease, number of MS attacks and the measurements of CA, CV, MCD.  An inverse correlation was found between the number of ON attacks and MD and VFI, and there was also a positive correlation between the number of ON attacks and PSD. 
Conclusion: In addition to a significant decrease in mean RNFL and PPCT in MS patients, we observed significant changes in ONH parameters and VF findings compared to the control group. We observed that there were significant changes in RNFL thickness and ONH parameters measured by HRT-3 in parallel with disease progression determined by EDSS scores and the presence of ON. Periodic eye examination of MS patients and assessment of VF as well as RNFL, PPCT and ONH parameters may also be useful in evaluating ocular involvement in the course of the disease and in the follow-up of the disease. Long-term prospective randomized controlled studies with larger groups are needed to determine the relationship between PPCT, RNFL, ONH and VF parameters and disease progression, to understand the importance of these measurements in clinical practice, and to evaluate the role of choroid, RNFL and ONH changes in the pathogenesis of the disease.

Key words: Multiple sclerosis, peripapillary choroidal thickness, visual field, optic nerve head, Heidelberg retinal tomography