Elazığ'daki Hıristiyan dini mimarisi
Christian religious architecture in Elazig
Yazar: RESUL SARI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ YALÇIN KARACA
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Elazığ, bulunduğu konum itibariyle tarih boyunca önemli bir yerleşim alanı
olmuştur. Farklı inançlara sahip sosyo – kültürel çeşitliliğe sahiptir. Hıristiyanlığa ait
dini mimari eserler ise bu coğrafyadaki kültürel mirasın bir parçasını oluşturmaktadır.
İncelediğimiz alanla ilgili bölgedeki bilimsel yayınların oldukça az sayıda olması ve
bugüne kadar bir bütün olarak lisansüstü akademik çalışmaya konu olmaması tez
çalışmamızın ana sebeplerindendir.
Materyal taraması ve saha çalışmamız sonucunda günümüze gelen on altı ve
gelemeyen dokuz olmak üzere toplamda yirmi beş yapı yerinde incelenmiştir.
Bunlardan dört manastır ve on kilise yapısı Ermeni dini mimarisine aittir. Bir manastır
ve bir kilise ise Süryaniler tarafından yapılmıştır. Merkez ilçedeki ibadete açık olan ve
Süryani cemaati tarafından kullanılan Meryem Ana Kilisesi hariç diğer yapılar işlevsiz
haldedir.
Günümüze gelebilen yapılar dört farklı plan tipinde inşa edilmiştir. Bunlar; tek nef
planlı kiliseler, üç nefli bazilikal planlı kiliseler, Kapalı Yunan Haçı planlı kiliseler ve
trikonkhos (üç yonca yapraklı) planlı kiliselerdir. Çalışmamızda sadece iki tane
jamatun yapısı tespit edilmiştir. Her iki yapı da merkezi planlı jamatunlar grubundadır
ve Elazığ Merkez ilçede yer almaktadır. Biri Merkez diğeri ise Palu ilçesinde bulunan
sadece iki şapel yapısı vardır.
Yapıların üst örtülerinde yoğun bir beşik tonoz kullanıldığı görülmektedir. Kubbe
bulunan kiliselerde tümünde kubbeye geçişler pandantiflerle sağlanmıştır. Elazığ'daki
yapılar oldukça mütevazıdır. Kiliselerin cephe düzenlemeleri ve süslemeleri sadedir.
Taç kapı formu veren herhangi bir giriş veya cepheleri hareketlendiren yırtmaç niş
bulunmamaktadır. Beden duvarları ağırlıklı moloz taş malzemeyle örülmüştür.
11. yy'dan başlayarak 20. yy başına kadar büyük ölçüde Selçuklu ve Osmanlı
hâkimiyeti altında şekillenen Hıristiyan dini mimarisine ait bu yapılar günümüzde
Türkiye Cumhuriyeti tarafından korunması gerekli eserler grubuna alınmıştır. Bu
durum ülkemizin tüm kültürel mirasımıza etnik köken, ırk ve sınıf ayrımı
gözetilmeksizin sahip çıktığının bir kanıtıdır.
Çalışmamız Elazığ'da tespit edilebildiğimiz tüm manastır ve kiliseleri her yönüyle
objektif ve bilimsel metotlarla ele alan özgün çalışma olmasından dolayı önemlidir.

Abstract:
Elazığ has been an important settlement area throughout history due to its
location. It has socio-cultural diversity with different beliefs. Religious architectural
artifacts belonging to Christianity constitute a part of the cultural heritage in this
geography. The fact that there are very few scientific publications in the region
related to the area we have examined and that it has not been the subject of a graduate
academic study as a whole until today is one of the main reasons for our thesis study.
As a result of our material review and fieldwork, a total of twenty-five buildings,
sixteen of which have survived to the present day and nine of which have not, were
examined on site. Four monasteries and ten churches belong to Armenian religious
architecture. One monastery and one church were built by Assyrians. Except for the
Virgin Mary Church in the central district, which is open to worship and used by the
Assyrian community, the other buildings are non-functional.
The surviving buildings were built in four different plan types. These are
churches with a single nave plan, churches with a basilical plan with three naves,
churches with a closed Greek Cross plan and churches with a trikonkhos (three
clover leaves) plan. Only two jamatun structures were identified in our study. Both
structures are in the group of central planned jamatuns and are located in Elazığ
Central district. There are only two chapel structures, one in the center and the other
in Palu district.
It is seen that a barrel vault is used extensively in the upper covers of the
buildings. In all of the churches with domes, the transitions to the dome are provided
by pendants. The buildings in Elazığ are quite modest. The facade arrangements and
decorations of the churches are simple. There are no entrances in the form of crown
doors or slit niches that enliven the facades. The body walls were built mainly with
rubble stone material.
Starting from the 11th century until the beginning of the 20th century, these
structures of Christian religious architecture, which were largely shaped underSeljuk
and Ottoman rule, have now been included in the group of works to be protected by
the Republic of Turkey. This is a proof that our country protects all our cultural
heritage regardless of ethnicity, race and class.
Our study is important because it is the original study that deals with all the
monasteries and churches that we can identify in Elazig in all aspects with objective
and scientific methods.