Sahabenin kıraati ve kaynaklık değeri
Qira'at of the companions and its resource value
Yazar: HABİP KALAÇ
Danışman: DOÇ. DR. AHMET GÜL
Şırnak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Kıraat olgusu İslâm ilimleri arasında erken sayılacak bir dönemde yerini almış ve
günümüze kadar gündemdeki canlılığını korumuştur. Bu hususu sağlayan unsurların
başında kıraatlerin bünyesinde barındırdığı farklı vecihlerin kaynak olmaya elverişli
olabilmeleridir. Kıraatlerin Hz. Peygamber'le başlayan serüveni sahâbe, tâbiîn ve sonraki
nesiller boyunca gündemden düşmeyen bir konu haline gelmiştir. Bunun yanı sıra kıraatler
Kur'ân'ın anlaşılması için ilk dönemlerden beri İslâm âlimlerinin gündeminden düşmeyen
konulardan biri olmuştur. Kıraatler, İslâm dünyasında olduğu gibi dışında da birtakım
farklı reaksiyonların gelişmesine sebep olmuştur. Bu disiplin esasında tefsir, kelam, fıkıh,
Arap dili gibi farklı ilimlere kaynaklık etmesinin yanı sıra, alanda çalışan her bir
araştırmacının nassları anlama noktasında farklı okuyuş vecihleriyle ilgilenmesini zorunlu
kılmaktadır. Bazı çalışmalarda sahâbe kıraatlerinin ya dil olgusu ya da tefsir boyutu parçacı
bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu çalışmada kıraatlerin sadece dil ve tefsir boyutunu ele alan
parçacı yaklaşım yerine, konunun bütünselliğini yansıtma adına genel bir yaklaşım
sergilenerek, farklı başlıklar altında sahâbe kıraatlerinin kaynaklığı meselesi ön plana
çıkarılmaya çalışılmıştır. Öte yandan İslâm dünyası dışında kıraatlere karşı yapılan
olumsuz eleştirilere, çalışmanın ana konusunu teşkil etmemesi ve konunun mecrasından
çıkmaması düşüncesiyle değinilmemiş olup, mesele ilgili çalışma alanlarına bırakılmıştır.
Kur'ân'ın, Kureyş diliyle anlaşılması için bu dilin etrafındaki farklı lehçelerin, belli
bir zamana kadar bu lehçeye dâhil edildikleri bilinmektedir. İlerleyen zaman dilimlerinde
yazı ve okuma kültürünün yaygınlık kazanmasıyla tek lehçede Mushaf yazılmış,
çoğaltılmış ve okunmuştur. Kur'ân, vahye dayanması hasebiyle kendisinde bir çelişki
barındırmadığı gibi, onu anlamlandırma gayretinde olan kıraat vecihleri de aynı şekilde
tutarsızlıktan uzak kalmıştır. Sahâbe okuyuşlarını Hz. Peygamber'e tashih ettirip, sağlam
bir zemine oturttukları gibi sonraki nesiller de bu kıraatleri senetleriyle, Mushaf'a
uyumuyla ve Arap dili kaidelerine uygunluğuyla geliştirdikleri farklı yöntemler
çerçevesinde kendilerinden sonraki kuşaklara aktarmışlardır. Bu doğrultuda zamanla
sahâbe kıraatleri etrafında ekoller ortaya çıkmıştır.

Abstract:
The phenomenon of qira'at took its place in Islamic sciences in early period, and it
has maintained its vividness in the agenda until today. One of the primary factors that ensures this is that the different aspects that qira'ats embody can be appropriate sources. The
adventure of the Qira'ats starting with the Prophet became an issue staying on the agenda
during companions, tâbiîn and subsequent generations. In addition to this, qira'ats have
become one of the issues that has not fallen down from the agenda of Islamic scholars since
the first period in order that the Qur'an could be understood. Qira'ats have led to the development of some different reactions not only in Islamic world but also outside it. In fact,
this discipline, in addition to being a source for different sciences such as tafsir, kalam,
fiqh, and Arabic language, requires each researcher working in the field to deal with different aspects of reading to understand the verses. In some studies, either the linguistic
phenomenon or the tafsir dimension of the Companions' qira'ats are handled with a fragmentary approach. In this study, the issue of the source of the Companions' qira'ats under
different titles was tried to be brought to the fore, by displaying a general approach in order
to reflect the integrity of the subject, instead of the fragmentary approach that only deals
with the language and tafsir dimension of the qira'ats. Negative criticisms made against
qira'ats outside the Islamic world were not addressed with the idea that they would not
constitute the main subject of the study and that it would not go out of the way of the
subject; and the issue was left to the relevant fields of study.
In order that the Qur'an should be understood in the Quraysh language, and it is
known that that different dialects around the language were included in this dialect until a
certain period. With the spread of writing and reading culture in the following periods, the
Mushaf (the Qur'an in book form) was written, reproduced and read in a single dialect.
Just as the Qur'an does not contain any contradictions because it is based on revelation, the
aspects of qira'at that try to make sense of it have also been far from inconsistency. Just as
the Companions had their readings corrected by the Prophet and put them on a solid ground,
the generations of that time transferred these qira'ats to the next generations within the
framework of different methods they developed in accordance with the Mushaf and the
Arabic language rules. In this direction, over time, groups and schools emerged around the
Companions reading.