Orta Asya petrogliflerindeki at tasvirleri
Horse descriptions on Central Asian petroglyphs
Yazar: MEHMET AKİF ARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. YAVUZ GÜNAŞDI
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Eski Çağ Dilleri ve Kültürleri = Ancient Linguistics and Cultures ; Tarih = History

Özet:
Orta Asya Bölgesi; Pamir, Tanrı ve Altay gibi yüksek dağları Hazar, Issık, Balkaş
ve Aral gibi büyük gölleri Fergana, Tarım ve Turfan gibi geniş havzaları ve Ceyhun ve
Seyhun gibi büyük ve uzun nehirleri bünyesinde barındıran zengin bir bölgedir. Her ne
kadar insan yaşamına elverişli olmayan engebeli arazi ve sert iklime sahip bölgeleri
bulunsa da, geniş ovaları ve zengin bitki örtüsü sayesinde daima insanları kendisine
çekmiştir. Özellikle hayvancılıkla geçimlerini sağlayan ve yaylak-kışlak hayatı yaşayan
konar-göçer insanlar için en eski devirlerden bu yana bir yaşam merkezi haline gelmiştir.
Bu nedenle tezimizde bölgenin coğrafyasını detaylı bir şekilde anlattık.
Böyle bir coğrafyada eski devirlerden bu yana yaşam mücadelesi veren insanlar
hayatlarını, düşüncelerini, inançlarını ve daha birçok özelliklerini kayalara, uçurum
kenarlarına ve mağaraların çeşitli bölümlerindeki yüzeylere işlemişlerdir. Yapılan bu
işleme bilim insanları petroglif, yani taş üzerine yapılan oyma ismini vermişlerdir.
İnsanlar bu işlemle yüzeylere; hayvan, insan, savaş, av, dini inanç ve toy gibi birçok
konuyu içeren sahneler yapmışlardır. Bu bakımdan oldukça zengin bir bölge olan Orta
Asya Bölgesi'nde, eski çağlardan bu yana yaşayan insanların, özellikle Türklerin
hayatında mühim bir rolü olan atın, hemen hemen her petroglif alanında yapılmış
olduğunu fark ettik. Oldukça ilginç sahnelerde ve farklı farklı tarzlarda çizilmiş olan bu
hayvan ile sanatçının bizlere ne anlatmak istediğini araştırmaya karar verdik. Bu düşünce
ile yazmış olduğumuz bu tezde eski devirlerden beri bölgedeki insanların, özellikle
Türklerin hayatının ayrılmaz bir parçası olan atın her alandaki özelliğini araştırarak
petrogliflerdeki sahnelerini yorumlamaya çalıştık. Petrogliflerin tarihçesini de araştırarak Orta Asya ve Anadolu gibi çeşitli bölgelerdeki önemli alanlara da yine çalışmamızda yer verdik.
Özellikle, Türlerdeki rolü bakımından ele almış olduğumuz atın Türk
Kültürü'nde, masallarında, destanlarında, efsanelerinde, mitolojilerinde, kurganlarında,
kurgan eşyalarında ve yazılı kaynaklarında almış olduğu vasfı tezimizde inceledik.
Türkler için iyi bir atın hangi özelliklere sahip olması gerektiğini de yine eserimizde
belirttik. Araştırmış olduğumuz tüm bu konulara bakarak asıl konumuz olan Orta Asya
Petrogliflerindeki At Tasvirlerini analiz etmeye çalıştık. Yapılmış olan tarihlendirmeleri
de yer yer belirttik. Son bölümde de çeşitli alanlardaki ve bölgelerdeki tasvirler ile
karşılaştırmalar yaparak, Türk Kültürü açısından benzerliklerini belirtmeye çalıştık.
Çalışmamızda petrogliflerde bulunan at tasvirlerinin ne ifade etmek istediklerini, hangi
kavimlerle alakalı olduklarını, gerçek bir sahneye mi yoksa hayali veya dini bir sahneye
mi ait olduklarını ve Türklerle nasıl bir bağlantılarının bulunduklarını belirtmeye çalıştık.
Oldukça geniş bir alanı kapsayan bölgede çok fazla petroglif alanı bulunduğundan biz
bunların sadece bir kısmını inceleyebildik. Yapmış olduğumuz bu çalışma ile birlikte
Türkler ile bütünleşmiş bir hayvan olan atın, çeşitli alanlardaki kullanımlarını aktararak
ve bu kullanımlarını göz önüne alarak petrogliflerdeki vasıflarını ve önemini açıklamayı
amaçlamaktayız.

Anahtar Kelimeler: Orta Asya Coğrafyası, Orta Asya Kültürleri, Kaya Resimleri, Petroglifler, Türk Kültürü'nde At

Abstract:
Central Asian Region; It is a rich region that includes high mountains such as
Pamir, Tanrı and Altai, large lakes such as Caspian, Issık, Balkaş and Aral, wide basins
such as Fergana, Tarım and Turfan, and large and long rivers such as Ceyhun and Seyhun.
Although it has rough terrain and regions with harsh climates that are not suitable for
human life, it has always attracted people thanks to its wide plains and rich vegetation. It
has become a living center since the earliest times, especially for nomadic people who
make a living with animal husbandry and live a highland-winter life. For this reason, we
have explained the geography of the region in detail in our thesis.
People who have been struggling to survive in such a geography since ancient
times have inscribed their lives, thoughts, beliefs and many other features on rocks, cliff
edges and surfaces in various parts of caves. Scientists gave this process the name
petroglyph, that is, carving on stone. People are exposed to surfaces with this process;
They made scenes involving many subjects such as animals, people, war, hunting,
religious belief and nativity. In this respect, we noticed that the horse, which has an
important role in the lives of people, especially Turks, who have lived in the Central Asian
Region since ancient times, has been made in almost every petroglyphic area. We decided
to investigate what the artist wanted to tell us with this animal, which was drawn in very
interesting scenes and in different styles. In this thesis, which we wrote with this in mind,
we tried to interpret the scenes in petroglyphs by investigating the characteristics of the
horse, which has been an integral part of the lives of the people in the region, especially
the Turks, in every field since ancient times. By researching the history of petroglyphs, we also included important areas in various regions such as Central Asia and Anatolia in our study.
In particular, in our thesis, we examined the quality of the horse, which we
discussed in terms of its role in the species, in Turkish Culture, tales, epics, legends,
mythologies, kurgans, kurgan objects and written sources. We also stated in our work
what characteristics a good horse should have for the Turks. By looking at all these
subjects that we have researched, we tried to analyze our main subject, the Horse
Depictions in Central Asian Petroglyphs. We have also indicated the dates that have been
made in places. In the last part, we tried to point out the similarities in terms of Turkish
Culture by making comparisons with the depictions in various areas and regions. In our
study, we tried to indicate what the horse depictions in the petroglyphs wanted to express,
which tribes they were related to, whether they belonged to a real scene or an imaginary
or religious scene, and what kind of connection they had with the Turks. Since there are
so many petroglyphs in the region, which covers a very large area, we were able to
examine only a few of them. With this study we have done, we aim to explain the
characteristics and importance of the horse, which is an animal integrated with the Turks,
in petroglyphs by conveying its uses in various fields and considering these uses.

Keywords: Central Asian Geography, Central Asian Cultures, Rock Paintings, Petroglyphs, Horse in Turkish Culture