Sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları ve geçersizliği
The limits and invalidity of non-liability agreements
Yazar: MELİH TAVALIOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHTAP İPEK İŞLETEN
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Hukukumuzda sorumsuzluk anlaşmaları; borçluya, borca aykırı davranışından
doğacak olan sorumluluğunu önceden yapacağı bir anlaşma ile kısmen veya
tamamen engelleme imkanı tanımaktadır. Ancak, bu imkan sınırsız bir şekilde
düzenlenmemiş ve kanun koyucu tarafından çeşitli hükümlerle sınırlandırılmıştır.
Kanun koyucunun sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmasının amacı,
alacaklıyı koruma ve kamu düzenini sağlamaktır. Çünkü olağan borç ilişkilerinde ve
hayatın olağan akışında alacaklının karşı menfaat elde etmeksizin ileride kendi
aleyhine sonuçlar doğuracak olan sorumsuzluk anlaşmasını kabul etmesi kendisinden
beklenecek bir davranış değildir. Ancak uygulamada ekonomik ve sosyal olarak daha
zayıf olan alacaklılar, sorumsuzluk anlaşmasını hüküm ve sonuçlarını anlamadan
kabul etmekte ve neredeyse üzerinde hiç düşünmemektedir. Nitekim kanun koyucu
da bu gerçeği göz önünde bulundurarak sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmıştır.
Kanun koyucunun sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmasının nedeni
sorumsuzluk anlaşması ile alacaklının uğrayacağı belirsizliği ortadan kaldırmaktır.
Zira sorumsuzluk anlaşması düzenlendiğinde henüz borca aykırı davranış
gerçekleşmemiş ve alacaklının zararı doğmamıştır. Dolayısıyla alacaklı, zararını ve
bu kapsamda tazminat hakkını bilmeden sorumsuzluk anlaşması düzenlemekte ve
borçluyu sorumluluktan kurtarmaktır. Bu nedenle kanun koyucu sorumsuzluk
anlaşmalarını genel ve özel hükümler ile sınırlandırmıştır. Çalışmamızda da
sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları, bu sınırlara uymayan sorumsuzluk
anlaşmalarının geçersizliği ve meydana gelen geçersizliğin sonuçları açıklanmaya
çalışılmıştır.
Çalışmamızın ilk bölümü, sorumsuzluk anlaşması kavramı ve sorumsuzluk
anlaşmasının niteliği olmak üzere iki alt başlığa ayrılmıştır. İlk alt başlıkta öncelikle
sorumsuzluk anlaşmasının tanımını yapabilmek için sorumluluk ve sorumsuzluk
kavramları açıklanmış ve devamında sorumsuzluk anlaşmasının tanımı yapılmıştır.
Sorumsuzluk anlaşmasının tanımı kapsamında dar ve geniş anlamda sorumsuzluk
anlaşmaları ve devamında sorumsuzluk anlaşmasının terminolojisi açıklanmıştır.
Ardından sorumsuzluk anlaşmalarının amacı açıklanmış ve devamında sorumsuzluk
anlaşmalarının hukuki dayanağı olan irade serbestisi ilkesi ve sözleşme özgürlüğü
açıklanmıştır.
Çalışmamızın ilk bölümünün ikinci alt başlığında ise sorumsuzluk
anlaşmasının niteliğinden bahsedilmiştir. İlk olarak iki taraflı bir sözleşme olan
sorumsuzluk anlaşmasının kurulması açıklanmış ve sorumsuzluk anlaşmasının
kurulması hususunda özellik arz eden durumlara değinilmiştir. Özellikle
sorumsuzluk anlaşmasının susma yoluyla kurulması, genel işlem koşullarıyla
kurulması ve ilan yoluyla kurulması açıklanmış ve bu konulara ilişkin farklı
görüşlere yer verilmiştir. Devamında ise sırasıyla sorumsuzluk anlaşmasının hukuki
niteliği, şekli ve türleri açıklanmıştır.
Çalışmamızda sorumsuzluk anlaşmasının türleri borçlunun sorumluluğunu
tamamen bertaraf eden ve borçlunun sorumluluğunu sınırlandıran sorumsuzluk
anlaşmaları olarak ikiye ayrılmıştır. Borçlunun sorumluluğunu sınırlandıran
sorumsuzluk anlaşmalarının türlerini açıklamak için bankalar tarafından kullanılan
güncel kredi sözleşmelerinden ve Yargıtay kararlarından örnekler verilmiştir.
Çalışmamızın birinci bölümünün son kısmında ise sorumsuzluk anlaşmaları benzer
hukuki kurumlar ile karşılaştırılmış ve aradaki benzerliklere ve farklılıklara dikkat
çekilmiştir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları
açıklanmıştır. İkinci bölüm, sorumsuzluk anlaşmalarının genel ve özel sınırları olmak
üzere iki alt başlığa ayrılmıştır. Sorumsuzluk anlaşmalarının genel sınırları
açıklanırken yalnızca Türk Borçlar Kanunu'nun 115. ve 116. maddelerinde
düzenlenen sınırlara değinilmiştir. Bu kapsamda sorumsuzluk anlaşmalarının genel
sınırları kanun sistematiğine uygun bir şekilde borçlunun kendi fiillerine yönelik
sorumsuzluk anlaşmaları ve borçlunun yardımcı kişinin fiillerine yönelik
sorumsuzluk anlaşmaları olmak üzere ikiye ayrılarak incelenmiştir. Sözleşme
hukukunun tamamında uygulama alanı bulan Türk Borçlar Kanunu'nun 27.
maddesinde düzenlenen sınırlar ise üçüncü bölümde sorumsuzluk anlaşmalarının
geçersizliği başlığı altında açıklanmıştır.
Sorumsuzluk anlaşmalarının genel sınırları kapsamında borçlunun kendi
fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları, ağır kusur ve hafif kusur olmak üzere
ikiye ayrılarak açıklanmıştır. Devamında buradaki özel durumlara değinilmiş ve
Yargıtay kararları ile örneklendirilmiştir.
Borçlunun yardımcı kişinin fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları başlığı
altında ise öncelikle borçlunun yardımcı kişinin fiillerinden sorumluluğu için gerekli
koşullar açıklanmıştır. Ardından yardımcı kişinin fiillerinden sorumluluğun hukuki
dayanağından bahsedilmiş ve borçlunun yardımcı kişiden sorumluluğu ile adam
çalıştıranın sorumluluğu kurumları arasındaki farklar ortaya konulmuştur.
Devamında ise yardımcı kişi kavramı açıklanmış, bu kavramın çerçevesi çizilmiş ve
yardımcı kişi sayılmayan durumlardan bahsedilmiştir. Son olarak da yardımcı kişinin
fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşması ve istisnası açıklanmıştır.
Sorumsuzluk anlaşmalarının özel sınırları başlığı altında ise kanun
koyucunun bazı sözleşme tiplerinde sorumsuzluk anlaşmaları ile ilgili düzenlediği
özel hükümlere yer verilmiştir. Bu başlık altında öncelikle Türk Borçlar Kanunu'nun
115. ve 116. maddelerindeki genel hükümler ile özel hükümler arasındaki kanun
çatışması ve uygulama sorununa değinilmiştir. Ardından sırasıyla satıcının ayıba ve
zapta karşı tekeffül borcundaki, kiraya verenin teslim borcundaki, konaklama, garaj
ve otopark ve benzeri yerleri işletenlerin yapacağı sözleşmelerdeki, Karayolları
Trafik Kanunu'ndan kaynaklanan sorumluluklardaki ve paket tur sözleşmelerindeki
sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin özel hükümler açıklanmıştır. Ayrıca bu özel
sınırlamalara ilişkin Yargıtay kararlarından örnekler verilerek ikinci bölüm
tamamlanmıştır.
Çalışmamızın üçüncü bölümünde sorumsuzluk anlaşmalarının geçersizliği,
kesin hükümsüzlük ve yazılmamış sayılma başlıkları altında açıklanmıştır. İlk olarak
sorumsuzluk anlaşmasının, Türk Borçlar Kanunu'nun 27. maddesinde düzenlenen
sınırlara aykırı olması üzerine durulmuş ve kesin hükümsüzlük yaptırımı
açıklanmıştır.
Uygulamada sorumsuzluk anlaşmaları genellikle genel işlem koşullarıyla
düzenlendiğinden, sorumsuzluk anlaşmalarının yazılmamış sayılması başlığı altında
öncelikle genel işlem koşullarına ilişkin açıklamalar yapılmıştır. Bu kapsamda
sorumsuzluk anlaşmasının genel işlem koşulları ile düzenlenmesi halinde hüküm ve
sonuç doğurabilmesi için gerekli koşullara yer verilmiştir. Ardından sorumsuzluk
anlaşmalarının yazılmamış sayılma yaptırımı açıklanmış ve yazılmamış sayılma
yaptırımına ilişkin öğretideki farklı görüşlere yer verilmiştir. Son olarak genel işlem
koşullarıyla düzenlenen sorumsuzluk anlaşmaları hakkında kesin hükümsüzlük
yaptırımının uygulanacağı durumlar açıklanmıştır.
Çalışmamızın üçüncü bölümünün son kısmında ise sorumsuzluk
anlaşmalarının geçersizliğinin sonuçları açıklanmıştır. Öncelikle bir bütün halinde
sorumsuzluk anlaşmalarının geçersiz olmasından bahsedilmiştir. Ardından
sorumsuzluk anlaşmasının yan anlaşma şeklinde düzenlenmesi durumunda
geçersizliğinin asıl sözleşmeye etkisi açıklanmıştır. Devamında ise yan anlaşma
şeklinde düzenlenen sorumsuzluk anlaşmasının geçersizliği halinde borçlunun
sorumluluğunun nasıl belirleneceğinden bahsedilmiştir. Sorumsuzluk anlaşmasının
genel işlem koşullarıyla düzenlenmesi durumunda ise aynı şekilde önce geçersizliğin
asıl sözleşmeye etkisinden bahsedilmiştir. Ardından da genel işlem koşullarıyla
düzenlenen sorumsuzluk anlaşmasının geçersizliği halinde borçlunun
sorumluluğunun nasıl belirleneceği açıklanarak çalışmamız sonlandırılmıştır.

Abstract:
Non-liability agreements in Turkish law provide the debtor with the
opportunity to partially or completely prevent its liability arising from its non-
obligatory behavior with a prior agreement. However, this opportunity has not been
regulated unlimitedly and has been limited by various provisions by the legislator.
The purpose of the legislator's limitation of non-liability agreements is to
protect the creditor and to ensure public order. Because in ordinary debt relations and
in the ordinary course of life, it is not a behavior to be expected from the creditor to
accept a non-liability agreement, which will have negative consequences in the
future, without gaining any counter-benefit. However, in practice, creditors, who are
economically and socially weaker, accept the non-liability agreement without
understanding its terms and consequences and almost never think about it. As a
matter of fact, the legislator has limited non-liability agreements by taking this fact
into account.
The reason why the legislator limits the non-liability agreements is to
eliminate the uncertainty that the creditor will face with the agreement of non-
liability. Because, when the non-liability agreement was drawn up, no breach of debt
occurred and the creditor was not harmed. Therefore, the creditor draws up a non-
liability agreement without knowing her/his loss and the right to compensation in this
context, and to relieve the debtor from liability. For this reason, the legislator has
limited non-liability agreements with general and special provisions. In our study, the
limits of non-liability agreements, the invalidity of non-liability agreements that do
not comply with these limits, and the results of the invalidity are tried to be
explained.
The first section of our study is divided into two subheadings, the concept of
non-liability agreement and the nature of non-liability agreement. In the first sub-
title, the concepts of liability and non-liability are explained so as to be able to define
the non-liability agreement first, and then the definition of the non-liability
agreement is made. Within the scope of the definition of the non-liability agreement,
the non-liability agreements in the narrow and broad sense and the terminology of
the non-liability agreement are explained. Then, the purpose of the non-liability
agreements is explained, and then the principle of freedom of will, which is the legal
basis of the non-liability agreements, and the freedom of contract are mentioned.
In the second sub-title of the first section of our study, the nature of the non-
liability agreement is mentioned. First of all, the establishment of the non-liability
agreement, which is a bilateral contract, is explained, and the special situations
regarding the establishment of the non-liability agreement are mentioned. In
particular, the establishment of non-liability agreement through silence, its
establishment with general transaction conditions, and its establishment by
publication are explained, and different views on these issues are included.
Afterwards, the legal nature, form, and types of the non-liability agreement are
explained respectively.
In our study, the types of non-liability agreements are divided into two as
non-liability agreements that completely eliminate the liability of the debtor and limit
the liability of the debtor. In order to explain the types of non-liability agreements
that limit the liability of the debtor, examples are given from current loan agreements
used by banks and Supreme Court decision. In the last part of the first section of our
study, non-liability agreements are compared with similar legal institutions, and it is
drawn attention to the similarities and differences between them.
In the second section of our study, the limits of non-liability agreements are
explained. The second section is divided into two sub-headings: general and special
limits of non-liability agreements. While explaining the general limits of non-liability
agreements, only the limits regulated in Articles 115 and 116 of the Turkish Code of
Obligations are mentioned. In this context, the general limits of the non-liability
agreements are examined in accordance with the law systematically, by dividing
them into two as non-liability agreements for the debtor's own actions and the
debtor's non-liability agreements for the actions of the assisting person. The limits
regulated in Article 27 of the Turkish Code of Obligations, which find execution in
all contract law, are explained under the title of invalidity of non-liability agreements
in the third section.
Within the scope of the general limits of the non-liability agreements, the
non-liability agreements for the debtor's own actions are divided into two: gross
negligence and slight negligence. Subsequently, the special cases here are mentioned
and exemplified by the Supreme Court decisions.
Under the title of agreements of non-liability of the debtor for the actions of
the assisting person, first of all, the necessary conditions for the liability of the debtor
for the actions of the assisting person are explained. Then, the legal basis of the
liability for the actions of the assisting person is mentioned, and the differences
between the liability of the debtor from the assisting person and the liability of the
employer are presented. Afterwards, the concept of the assisting person is explained,
the framework of this concept is drawn, and the situations that are not considered as
assisting persons are mentioned. Finally, the agreement and exception of non-
liability for the actions of the assisting person are explained.
Under the title of special limits of non-liability agreements, special provisions
of the legislator regarding non-liability agreements in some contract types are
included. Under this title, first of all, the conflict of laws and the problem of
implementation between the general provisions and special provisions in Articles
115 and 116 of the Turkish Code of Obligations are mentioned. Then, the specific
provisions regarding the non-liability agreements arising from the Highway Traffic
Law and the package tour agreements in the contracts to be made by the operators of
accommodation, garages and parking lots, and similar places, respectively, in the
seller's debt of guarantee against defect and seizure, in the delivery debt of the lessor,
are explained. In addition, the second section is completed by giving examples from
the Supreme Court decisions regarding these special limitations.
In the third section of our study, the invalidity of non-liability agreements is
explained under the headings of final invalidity and being deemed unwritten. First of
all, it is emphasized that the non-liability agreement is against the limits set in Article
27 of the Turkish Code of Obligations, and the sanction of nullity is explained.
Since non-liability agreements are generally regulated with general
transaction conditions in practice, first of all, explanations regarding the general
transaction conditions are made under the title of being deemed unwritten of the non-
liability agreements. In this context, the necessary conditions are included in order
for the non-liability agreement to be valid and result in the event that it is regulated
with the general transaction conditions. Then, the sanction of being deemed
unwritten for non-liability agreements is explained and different views in the
doctrine regarding the sanction of being deemed unwritten are included. Finally, the
situations in which the sanction of nullity will be applied for the non-liability
agreements regulated with the general transaction conditions are explained.
In the last part of the third section of our study, the results of the invalidity of
the non-liability agreements are explained. First of all, the invalidity of non-liability
agreements as a whole is mentioned. Then, the effect of its invalidity on the main
contract in case the non-liability agreement is arranged as a subsidiary agreement is
explained. Afterwards, it is mentioned how the liability of the debtor will be
determined in case of invalidity of the non-liability agreement, which is arranged as a
subsidiary agreement. In the case that the non-liability agreement is regulated with
the general transaction conditions, the effect of the invalidity on the main contract is
mentioned in the same way. Then, our study is concluded by explaining how the
liability of the debtor will be determined in case of invalidity of the non-liability
agreement regulated by the general transaction conditions.