Mimari üretim sürecinde söylem değişimine ilişkin bir araştırma: Pritzker Mimarlık Ödülü üzerinden bir okuma önerisi
A study on discourse change in the process of architectural production: A reading proposal on the Pritzker Architecture Prize
Yazar: DUYGU TOPÇUOĞLU
Danışman: PROF. DR. DENİZ İNCEDAYI
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Sorunları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Dünyadaki değişimlere paralel olarak çalışma eylemi ve mimari üretim ortamı farklılaşmakta, ortamdan etkilenen mimarın çalışma biçimi mimari üretimi şekillendirmektedir. Bu bağlamda, öncelikle mimari üretimi anlamak için çalışma kavramının tarihsel altyapısı, mimarın çalışmasının anlamı, mimari üretim ortamı ve mimari üretimin tarihsel altyapısı incelenmiştir. Tez kapsamında, mimari üretim ortamının arka planındaki ekolojik, jeopolitik, çevresel, sosyo-ekonomik ve kültürel etkenler ve mimari üretimdeki farklılaşmalar araştırılmaktadır. Bunlar enformasyon devriminin yarattığı teknoloji odaklı üretim, ekolojik kriz sonucu ortaya çıkan sürdürülebilirlik kavramı, küreselleşme ile mimari üretimin coğrafyası genişlemesi, neoliberalizm ile kapitalist sermayenin destekçisi olan rekabet odaklı üretim ve katılımcı demokrasi kavramı ile artan katılım odaklı mimari üretim biçimleridir. 
Ortamdaki bu değişimlerin mimara, mimari ürüne ve bu ürünün çevre üzerindeki etkileri incelenmektedir. Bu bağlamda, mimar - mimari ürün - çevre etkileşimi çerçevesinde mimarlıktaki ikili durum üzerinde durulmuştur. Bunlar yıldız mimarlık ve yıldız mimarlığın eleştirisi bağlamında toplumsal-kültürel hizmet anlayışında mimarlıktır. Süreçte farklılaşan mimari üretim ortamı mimarın çalışma biçimiyle mimari üretimi dönüştürürken ödül mekanizmaları ile ödüllendirilmektedir. Ödüllere ilişkin jüri raporları söylem oluşturmaktadır. Bu bağlamda tez, mimari üretim sürecinde söylem değişimine ilişkin bir okuma önerisi ortaya koymaktadır. 
Tezin araştırma yöntemi olan eleştirel okuma önerisi, Pritzker Mimarlık Ödülü sahibi seçili mimarların jüri raporları üzerinden karşılaştırmalı analizdir. Söylem değişimine ilişkin okuma önerisi ile jüri raporlarının söylem yoluyla mimarlığı yönlendirmesinin izi sürülmektedir. Bu bağlamda, mimari üretim ortamının değişimine sebep olan etkenlerden yola çıkılarak küreselleşmenin etkileri, neoliberalizmin etkileri, toplumsallığın etkileri, çevrenin etkileri ve mimarın pozisyonu üst başlıklarında kategorize edilen söylemler çerçevesinde analiz yapılmıştır. Söylem değişimine ilişkin okuma önerisi ile mimari üretimdeki değişimlerin ödüllendirilmesinin altında yatan amaca yönelik bir farkındalık amaçlanmakta ve ödül mekanizmasına eleştirel yönden bir bakış bulunmaktadır.

Abstract:
In parallel with the changes in the world, the act of working and the architectural production milieu are differentiating, and the architect's way of working, which is affected by the milieu, shapes architectural production. In this context, the historical background of the concept of work, the meaning of the architect's work, the architectural production milieu and the historical background of architectural production are analyzed in order to understand architectural production. Within the scope of the thesis, the ecological, geopolitical, environmental, socio-economic and cultural factors behind the architectural production milieu and the differentiations in architectural production are investigated. These are technology-oriented production created by the information revolution, the concept of sustainability that emerged as a result of the ecological crisis, the expansion of the geography of architectural production with globalization, competition-oriented production that supports capitalist capital with neoliberalism, and increasing forms of participation-oriented architectural production with the concept of participatory democracy. 
The effects of these changes in the milieu on the architect, the architectural product and the environment are analyzed. In this context, within the framework of architect - architectural product - environment interaction, the dual situation in architecture is emphasized. These are 'starchitecture' and architecture with a social-cultural service approach in the context of criticism of 'starchitecture'. While the architectural production milieu, which differentiates in the process, transforms architectural production through the way the architect works, it is rewarded with award mechanisms. Jury reports on awards constitute discourse. In this context, the thesis puts forward a reading proposal regarding the change of discourse in the architectural production process. 
The critical reading proposal, which is the research method of the thesis, is a comparative analysis of the jury reports of selected Pritzker Architecture Prize winners. With the reading proposal on discourse change, it is traced that the jury reports direct architecture through discourse. In this context, based on the factors that cause the change in the architectural production milieu, the analysis was made within the framework of discourses categorized under the upper headings of the effects of globalization, the effects of neoliberalism, the effects of sociality, the effects of the environment and the position of the architect. With the reading proposal on discourse change, an awareness of the underlying purpose of rewarding changes in architectural production is aimed and a critical view of the reward mechanism is provided.