Tenasühün kökeni ve bâtıni mezheplere etkisi
The origin of reincarnation and its effect on esoteric sects
Yazar: KADRİYE YANMIŞ
Danışman: PROF. DR. METİN BOZAN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Ölüm ve ölüm ötesiyle ilgili düşünceler insanlık tarihi kadar eskidir. Ölüm
sonrasında yokluğu kabul etmeyen insan aklı ve vicdanı çeşitli teori ve inançlarla
bunu izah etmeye çalışmıştır. Tenasüh inancı da insanoğlunun bu arzusuna paralel
olarak geliştirdiği bir düşüncedir.
Tez çalışmamızın giriş kısmında, ölüm, ruh, ölüm ötesi hayat ve yeniden
diriliş üzerine kavram ve teoriler incelenmiştir. Bu bağlamda tenasühün çeşitli
inançlar ve kültürler yoluyla iran Platosu‟ndan Hindistan‟a, Mısır‟dan Antik
Yunan‟a ve Uzak Doğu‟ya kadar yaptığı yolculuğun genel hatları ortaya konmaya
çalışılmıştır. İlgili konuların tarihsel zeminini oturtmak için özellikle Bâtınilik
konusunda araştırmalar yapılmış ve Ezoterizm, Hermetizm, Gnostisizm, Orfizm ve
ruhçuluk gibi akımlar ele alınmıştır. Giriş bölümünde ayrıca, İslam toplumlarında
Bâtınilik, öncesi ve ortaya çıkış sebepleri değerlendirilmiştir.
Çalışmanın birinci bölümünde tenasühün kavramsal ve tarihi boyutları
incelenmiştir. Kavramsal bir çalışma yapıldığından tenasühle benzeşen sözcükler
gerekli görüldüğü ölçüde tanıtılmıştır. Yapılan ön tespitler ışığında tenasühün
kültürel-dini bir olgu olduğu ve toplumsal etkileşim sonucunda da medeniyetler
arasında yayıldığı kanaati oluşmuştur. Ancak bu ilk tespitin geçerli olup olmadığı
eski Helen, Hint, İran ve Mısır medeniyetleri hakkında yapılan okumalarla tetkik
edilmiştir.
ikinci bölümde tenasüh inancının islam kültürüne ve mezheplerine nasıl
sirayet ettiği araştırılmıştır. Araştırma Nusayriler, Yezidiler, Dürziler ve Alevi-
Bektaşiler bağlamında yapılmıştır. Kısmen başka bâtınî fırkalardan da örnekler
verilmiştir. Genel anlamda bâtınî mezheplerde tenasühün çeşitli versiyonlarının
olduğu görülmüştür. Bunun sebebi her birinin farklı kadim din ve kültürlerden
etkilenmesidir. Çalışmada bu inanışın bâtınî mezheplere geçişi ele alınıp hangi
mezhepte nasıl ifade bulduğu ortaya konulmuştur. Bunların tespiti bâtınî mezheplere
bütüncül bakmayı, kadim din ve kültürlerden ne derece faydalanıp kendilerine neler
kattıklarını görmeyi kolaylaştıracaktır.
Anahtar Kelimeler:
Tenasüh, Hulûl, Bâtınilik, Nusayrilik, Yezidilik, Dürzilik ve Alevi-Bektaşilik

Abstract:
Thoughts about death and afterlife are as old as human history. The human
mind and conscience, which do not accept non-existence after death, have tried to
explain this with various theories and beliefs. The belief in tanasukh is an idea
developed in parallel with this desire of mankind.
In the introduction part of our thesis, the concepts and theories on death, soul,
life after death and resurrection were analyzed. In this context, the general outlines of
the journey of tanasukh through various beliefs and cultures from the Iranian Plateau
to India, from Egypt to Ancient Greece and the Far East have been tried to be
revealed in order to establish the historical background of the related issues.
Research has been conducted on the subject of Bâtınism and movements such as
Esotericism, Hermetism, Gnosticism, Orphism and Spiritualism have been discussed.
The introduction also includes. Bâtınism in Islamic societies, its antecedents and the
reasons for its emergence are evaluated.
In the first part of the study, the conceptual and historical dimensions of
tanasukh are examined. Since this is a conceptual study, words that are similar to
tanasukh have been introduced to the extent deemed necessary. In the light of the
preliminary findings, it has been concluded that tanasukh is a cultural-religious
phenomenon and that it has spread among civilizations as a result of social
interaction. However, whether this preliminary conclusion is valid or not through
readings on ancient Hellenic, Indian, Iranian and Egyptian civilizations has been
analyzed.
In the second part, we will analyze how the belief in tanasukh has been
integrated into Islamic culture and sects. The research was conducted in the context
of the Nusayris, Yazidis, Druze and Alevi-Bektashis. Some examples from other
superstitious sects are also given. In general, it has been observed that there are
various versions of tanasukh in the esoteric sects. This is because each of them is
influenced by different ancient religions and cultures. In this study, the transition of
this belief to the esoteric sects is discussed and how it finds expression in which sect
is revealed. The determination of these will make it easier to look at the esoteric sects
holistically and to see to what extent they have benefited from ancient religions and
cultures and what they have added to themselves.
Keywords:
Tanasukh, Ġnitiation, Bâtınism, Esotericism, Nusayris, Yezidis, Druze and
Alawite-Bektashis.