İzmir-Foça Sazlıca mevkii kırsal yerleşimini koruma önerisi
Proposal to protect the rural settlement of Sazlıca in Izmir Foça district
Yazar: ÇAĞIL ATAY
Danışman: DOÇ. DR. ZEYNEP ERES ÖZDOĞAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kırsal mimari = Rural architecture

Özet:
Günümüzde Kartdere Vadisi olarak geçen bölgede, Eski Foça-Yeni Foça yolu üzerinde yer alan Sazlıca Mevkii, kırsal yerleşime adını veren koyun ardında, iki dere arasındaki yamaçta 19. yüzyılın ortalarında kurulmuştur. 1923'teki Türk-Yunan nüfus mübadelesine kadar ağırlıklı olarak Rumların yaşadığı köyün o dönem için merkezlere uzaklığı, sosyal ve altyapısal eksiklikleri zaman içinde yerleşen mübadillerin de buraya uyum sağlayamayıp köyü terk etmesine neden olmuştur. Günümüzde aktif kullanıcısı olmayan yerleşim, mevsimlik yaşayan bir çoban ile yakın çevrede yaşayan emekli bir öğretmen tarafından kullanılmaktadır. Nüfusun yitirilmesi, yapıların niteliksiz ekler almasını önleyip özgünlüğünün korunmasını sağlasa da doğa şartlarında bakımsız kalan yapılar yıpranmış ve yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Yerleşimin mimari karakterini kökeni antik bir geleneğe dayanan yüksekliği eninden fazla olan kule evler oluşturmaktadır. Kule yapılar ilk bakışta savunma, haberleşme ve gözetleme amaçlı gibi görünse de yüzyıllar boyunca farklı amaçlara hizmet etmiştir. Ortadoğu'dan Britanya'ya çok geniş bir coğrafyada yöresine özgü teknik ve malzemede inşa edilmiş; önemli rotalar, kavşaklar ve stratejik bölgelerde görülmüşlerdir. Foça Yarımadası'nın mimari tipolojisinde yer edinen kule evler, Kartdere (Kartera) ve Sazlıca'da toplu halde bir doku oluştururken, Aliağa'ya kadar olan kuzey yolu üzerinde ve şehir içlerinde tekil olarak bulunmaktadırlar. Merkezlerden uzakta, tarım alanlarını koruyarak kule ev işlevlerini, mimari biçimlenişlerinde de sürdürürken, kullanım açısından daha çok bağ evi niteliğine yaklaşmışlardır. Literatür araştırmaları sonucunda daha önce detaylı bir çalışma yapılmadığı saptanan Sazlıca Mevkii'nde; Hagios Ioannes Kilisesi ve çevresindeki yedi geleneksel yapı mimari açıdan ele alınıp belgelenmiştir. Doğal, kültürel ve mimari nitelikleriyle çalışmaya değer görülen yerleşim ve çevresi 2020-2022 yıllarında izlenmiş, aralıklarla fotoğraflanmıştır. İzmir ve Foça Belediyelerinden alınan halihazır haritalar güncellenmiş, güncellenen haritalarda yapılan üst ölçekli analiz- sentez çalışmaları ile yapıların çevre ilişkileri, temel mimari özellikleri, sorunları ve potansiyelleri ortaya çıkarılmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen odaktaki sekiz yapı Faro scanner ve geleneksel yöntemlerle ölçülmüştür. Sonrasında, çekilen yakın açı fotoğraflar Agisoft Metashape programında orthophotolara dönüştürülerek yapıların 1/1 ölçekte belgelenmesi sağlanmıştır. Harita Genel Müdürlüğü'nden alınan 1957, 1970, 1975 ve 1995 uydu fotoğrafları incelenmiş, güncel haritalarla çakıştırılmıştır. Sonucunda 1957 yılı ve günümüzle karşılaştırma haritaları oluşturularak, kule evlerin yakınlarındaki kurutulmuş dere, evleri çevreleyen tarla ve bağlar ile yok olan yapıların sınırları işaretlenmiştir. Rölöve ve restitüsyon çizimleri hazırlanan yapıların Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) kırsal mimarlık envanter fişleri de yapıları kısaca tanıtmak için doldurulmuştur. Birinci bölümde çalışmanın amaç, kapsam ve yöntemiyle beraber yararlanılan ana kaynaklar, fiziksel alan çalışmaları ve belgeleme yöntemleri belirtilmiştir. Yazılı kaynakların yeterli olmadığı konularla ilgili Foça araştırmaları yapan uzman ve yerel halktan kişilerle sözlü bilgi çalışmaları yapılmıştır. Çalışma alanının bulunduğu, kuruluşu tarih öncesi çağlara dayanan Foça Yarımadası'nın genel özellikleri ikinci bölümün konusunu oluşturmuştur. Doğal, kültürel ve mimari açıdan İzmir'in önemli ilçelerinden olan Foça'nın coğrafi ve iklimsel özellikleri, sosyo-ekonomik yapısı, tarihi ve mimari gelişimi ele alınmıştır. Üçüncü bölümde çalışma alanı Sazlıca Mevkii'nin coğrafyası, sosyal yaşantısı, kültürel değerleri, ekonomik faaliyetleri ve mimarisi hakkında bilgi verilirken dokunun ana karakterini oluşturan kule evlerden bahsedilmiştir. Oldukça köklü bir geleneğin parçası olan kule evlerin özellikleri, ilk ortaya çıkışları hakkında bilgi verilirken, Akdeniz ve Ege coğrafyasındaki örnekleri ile Foça Yarımadası örneklerine değinilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümü, odak olarak belirlenen, doku oluşturan bölgenin yakın çeperinde yapılan analiz ve sentez çalışmalarıdır. 1/1000 ölçekte çevresel durum anlatılırken, 1/500 ölçekte 10 adet yerleşim alanı analizi yapılmış; pasta grafiklerle durum açıklanmıştır. Yerleşimin sorun ve potansiyellerini ortaya çıkarmak ve öneriye hazırlamak adına 1/500 ölçekli iki adet sentez çalışması, seçilen özgün işlev, kullanım durumu ve sağlamlık durumu analizlerinden yararlanılarak yapılmıştır. Bunun sonucunda terk edildiği için işlevsiz ve bakımsız kalan yapıların sağlam olmadığı da açıkça görülmüştür. Yerleşim ölçeğinden, tek yapı ölçeğine geçilen beşinci bölümde; dokuyu oluşturan yapılar kilise, kule evler ve daha geç dönem olduğu düşünülen geleneksel tek katlı yapılar olarak gruplandırılmış; 1/50 ölçekli plan, kesit ve görünüş rölöveleri üzerinden açıklanmıştır. Rölöveleri oluşturulan yapıların mimari gelişimini anlamak ve koruma önerilerine zemin oluşturmak üzere 1/100 ölçekli plan, kesit ve cephe restitüsyon çizimleri oluşturulmuştur. Restitüsyon çalışmasında yapılardan gelen izler, yerleşimdeki ve çevredeki az da olsa korunmuş konut örnekleri ile eski fotoğraf ve çizimlerden yararlanılmıştır. Ayrıntılı incelenen konut yapılarını ve dokudaki mimari gelişimi anlamak üzere yapıların plan, cephe ve düşey ilişkileri incelenmiştir. İlk inşa edildiğinde kare planlı, her katında tek mahal olan, zemini kapı açıklığı dışında sağır olan düz damlı kule evlerin, yakın dönemde yanlarına bitişik ek yapı aldıkları farklılaşan duvar örgülerinden de saptanmıştır. Günümüzde ender de olsa çağdaş ekler alan yapıların gelişimleri kronolojik olarak üç döneme ayrılmıştır. Ayrıca ele alınan konutların düz dam, döşeme ve duvar gibi yapı ögeleri incelenmiş, merdiven, kapı, pencere, bezeme, ocak, dolap nişleri, ikona nişleri, seng-endaz, çörten gibi mimari elemanları ile ağıl ve hela mekanları boyut, biçim ve çeşitleri ayrıntılandırılmıştır. Döşeme, üst örtü ve ahşap merdivenlerini kaybeden yapıların gelen izlerden ve çevre örneklerden hareketle 1/20 restitüsyon detayı, duvar örgülerinin ve bezemelerin de 1/20 ve 1/10 ölçekli rölöve detayları verilmiştir. Altıncı bölümde terk edilen yapıların ve yerleşimin korunma sorunlarına değinilmiştir. Mübadele sonrası kullanıcıları değişen yapıların yeni ailelere uygun olmaması, gelen mübadillerin geçim kaynakları ve uğraşlarının farklılığı, köyün o dönem için merkezlere uzaklığı, altyapı ve sosyal donatı yetersizlikleri ve Foça'nın askeri yasak bölge olması gibi sorunlarla birlikte köy yaşamının albenisini kaybetmesi, şehir merkezlerine göçleri hızlandırmış; köy 1960'lı yıllarda bütünüyle terk edilmiştir. Köy altı yerleşim niteliğindeki dokunun ikinci derece doğal sit alanında olması ile konutların geç de olsa 2017 yılında tescillenmesi koruma adına önemli bir adım olsa da koruma amaçlı bir imar planı olmaması, ören yeri haline gelen yerleşimin turizm baskısı altında yok olmaya terk edilmesi ve yasal sorunlara da değinilmiştir. Yedinci bölümde, yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan yerleşimin bütüncül bir şekilde korunması için önerilen açık hava müzesi senaryosu açıklanmıştır. Nüfusunu yitirmiş yerleşimlerin tekrar kalkınmasının çok disiplinli bir konu olduğu göz önüne alınarak, mimari ve koruma çerçevesinde, ekonomik sürdürülebilirliğinin de sağlanmasına yönelik üst ve alt ölçekte tavsiyeler yapılmıştır. Sonuç olarak, ülkemizde koruma bilinci kentlerde bile yeterince gelişememişken, kolaylıkla gözden çıkarılan kırsal doku ve buradaki geleneksel yapıların korunmasının önemine dikkat çeken çalışmada; Sazlıca Mevkii'nin doğal, arkeolojik, kültürel ve mimari değerlerinin korunarak, insanlık mirasının bir parçası olarak kalması ve kültürel rotalara eklemlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Böylece Foça'nın bir dönemine tanık yerleşim ziyaret edilebilecek ve köy hayatı deneyimlenebilecektir.

Abstract:
Sazlıca settlement was founded in the mid-19th century behind the bay that gave its name to the village between two streams, between Old Foça (Phokaia) and New Foça road. It is an old settlement in Kartdere Valley where many Greeks lived until the population exchange between Greece and Turkey in 1923. After city life became attractive with various social and infrastructural deficiencies in the village, the people of the exchange, who settled, left their housing in time. Today, Sazlıca Village which is not active users, is used for animal husbandry by a retired teacher living nearby and a shepherd who lives here seasonally. Abandonment prevented structures from receiving unqualified additions and preserved authenticity. However, although it has ensured the preservation of its authenticity, the neglected buildings are worn out and are in danger of collapse. Tower houses whose origin is based on an ancient tradition and whose height is more than the width are the architectural character of the region. Tower structures with a square, round or polygonal plan,  are seen at first appearance although it seems to be for defense, communication, and surveillance; they have served different purposes for centuries.  In a very wide geography from the Middle East to Britain, important routes built with techniques and materials specific to the region have been seen in the crossroads and strategic areas. The tower houses, which are the second residences of families dealing with agriculture and the maritime,  have approached more the vineyard house character while maintaining its purpose of protection, mostly in the northern part of the peninsula, away from the centers. While they have clustered in Kartdere (Kartera) and Sazlıca from a texture,  found individually located on the northern road from Foça to Aliağa, in the downtowns and villages. As a result of the literature research, it was determined that no detailed study was done on the village and it was deemed worthy of these natural, cultural, and architectural qualities. In this study, in which Hagios Ioannes Church and seven traditional houses around it in Sazlıca were handled and documented in terms of architecture, the settlement, and its surroundings were photographed at intervals between 2020 and 2022. The existing maps taken from İzmir and Foça Municipalities were updated, and the environmental relations, problems, and potentials of the buildings were revealed with the 1/1000 and 1/500 upper-scale analysis and synthesis studies made on the updated maps. The buildings in the focus chosen as the study area were converted into orthophotos in the Agisoft Metashape program with the close angle regular detailed photographs measured with the Faro Scanner and traditional methods allowing the structures to be balanced 1/1 scale. There are superimposed 1957, 1970, 1975, and 1995 satellite photos taken from the General Directorate of Mapping, on the current base map. As a result, the comparison map of 1957 and today was created and the dried creek houses, fields, and vineyards surrounding the tower houses and borders of the destroyed structures were marked. The Turkish Academy of Science (TUBA) rural architecture inventory slips of the buildings whose survey and restitution drawings were prepared were also filled in to briefly introduce the structures. In the first part, the aim, scope and method of the study, as well as the main source, physical field studies and documentation method are specified. In cases where the resources are not sufficient, oral information studies were carried out with experts from the local people who made Foça research about speaking. The general characteristics of the Foça Peninsula, the foundation of which the study area is located, dates back to the Bronze Age, constituted the subject of the second part. Geographical and climatic features, socio-economic structure, historical and architectural development of Foça which is one of the important towns of İzmir in terms of natural, cultural and architectural aspects, are discussed. In the third chapter, while giving information about the geography, social life, cultural values, economic activities and architecture of the study area, Sazlıca District, tower houses, which from the main character of the texture are mentioned. While giving information about the features of the tower houses, which are part of a very deep rooted tradition, and their first emergence, the examples of the last period of the tradition in Foça Peninsula are mentioned. The fourth part of the study is the analysis and synthesis studies carried out in the close periphery of the settlement texture forming region determined as the focus. While describing the environmental situation of settlement at 1/1000 scale, 10 different residential quarter analyses at 1/500 scale were made and the situation was explained with pie charts. In order to reveal the problems and potentials of the settlement and to prepare it for proposal, two synthesis studies with a scale of 1/500 were selected from the authentic function,  use case and strength analyses. As a result of this, it was clearly seen that the buildings, which remained dysfunctional and neglected, because they were abandoned, were not safe. In the fifth section, which passes from the site scale to the single building scale, the structures that make up the texture are grouped as church, tower houses and traditional single-storey buildings through to be from the later period and are explained through the 1/50 scale plan, section and facade survey drawings. Their 1/100 scale restitution drawings were created in order to understand the architectural development of the buildings that make up the surveys and form the basis for conservation proposals.
In order to agree on the residential structures examined in detail and architectural progress in the texture, the plan, facade and vertical relations were examined typologically. It has also been determined from the differentiating masonry that they have recently acquired annexed buildings adjacent  to the flat-roofed tower houses, whose floors were deaf except for the door opening, which had a square plan when they were built. Today, the development of the buildings that have received various contemporary additions has been classified three periods chronologically. In addition structural elements such as flat roof and walls of the dwellings were examined, and architectural elements such as wooden stairs, doors, windows, ornaments, fireplace, wall niche, machicolation, gargoyles and the dimensions, forms and types of barn and toilet spaces were detailed. Based on the building's traces and the examples of the surrounding buildings, the details of the 1/20 restitution of the structures that lost their flooring, top cover, and wooden stairs, and the survey details of the masonry and decorations in 1/20 and 1/10 scales are given. In the sixth chapter, the conservation problems of abandoned buildings and the settlement are discussed under the main headings of economic and social, architectural environment, and legal. houses whose users changed after the exchange, the fact that it is not suitable for the new families, the differences in the livelihoods and occupations of the immigrants, Foça's being a military forbidden zone, the distance to the centers, the loss of attractiveness of the village life, together with the problems such as insufficient infrastructure and social equipment accelerated the migration to the city centers. The village was completely abandoned in the 1960s. The texture of sub-village settlements is in the second-degree natural site area. The fact that the rural settlement of Sazlıca is within the borders of the natural protected area and the houses are registered, albeit late, are important steps in terms of protection. However, the lack of a conservation-oriented zoning plan and the fact that the surrounding region was opening for development, threaten Sazlıca for the future. The seventh section of the study explains suggestions for conservation problems determined by the scale of buildings and settlements. While the awareness of conservation in our country is not developed enough even in the cities, it has been seen that the rural texture and the traditional structures here are easily overlooked. It was realized that in order to reveal the potential of the natural, cultural, and architectural beauties of the Sazlica District, which lost its population within the borders of the natural protected area with the early protection measures and protect it in a holistic way, it was realized that life should be reconstructed in the village. As a result, a suitable conservation development plan was developed and it was evaluated as an open-air museum recommended. Considering that the redevelopment of depopulated settlements is a multidisciplinary issue, suggestions have been developed to ensure economic sustainability within the framework of architecture and conservation. In addition, Sazlıca Village, which witnessed a period of Foça, can be added to the culture and nature routes as an open-air museum. Thus, it will be visited and village life could be experienced. Both Ephesus and Bergama, which are on the UNESCO World Heritage List; as well as being close to Foça, Çandarlı, and Çeşme Castles and the İzmir Historical Port City, Historical City of Birgi and the Ancient City of Pyriene which are on the tentative list, was seen as an opportunity. In addition, the "Ephesus-Mimas Road" Project, created by the metropolitan municipality working on this subject to contribute to local production and tourism, is certain to ensure the recognition of the Ion city Foça and the settlements it hosts.  Consequently, it is inevitable that old-fashioned buildings will continue to deteriorate under natural conditions unless there is life in today's multi-inherited buildings. For this reason, the necessary legal arrangements are made with interdisciplinary studies, and the upper scale was emphasized that the natural, cultural, and architectural values of Sazlıca should be preserved and the intangible heritage should be revealed with detailed approaches down to the building scale.