Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanılı hastalarda zihin gezinmesi, insomnia, kronotip ve zihin kuramının ilişkisi
The relationships between mind-wandering, insomnia, chronotype and theory of mind in patients diagnosed with attention-deficit/hyperactivity disorder
Yazar: OĞUZHAN ŞENEL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ESAT FAHRİ AYDIN
Atatürk Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry
Dizin: Hiperaktiviteli dikkat eksikliği bozukluğu = Attention deficit disorder with hyperactivity

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanılı hastalarda zihin gezinmesi, insomnia, kronotip ve zihin kuramının kendi aralarındaki ilişkilerini incelemektir. Yöntem: Çalışmaya komorbid psikiyatrik tanısı olmayan, 125 DEHB tanılı hasta alındı. Katılımcılara, DSM-5 Bozuklukları için Yapılandırılmış Klinik Görüşme Klinisyen Versiyonu (SCID-5), sosyodemografik ve klinik veri formu, Erişkin Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Kendi Bildirim Ölçeği (ASRS), Aşırı Zihinsel Gezinme Ölçeği (AZGÖ), Uykusuzluk Şiddet İndeksi Ölçeği (UŞİ), Sabahçıl-Akşamcıl Ölçeği (SAÖ), Dokuz Eylül Zihin Kuramı Ölçeği (DEZİKÖ) ve Gözlerden Zihin Okuma Testi (GZOT) uygulandı. Sonuçlar ve diğer klinik veriler analiz edildi. Bulgular: Doğrusal regresyon analizi sonuçlarımıza göre AZGÖ puanı ile ASRS toplam puanının (β=0,364, p<0,001), UŞİ puanının (β=0,195, p=0,001) ve self-mutilasyon öyküsünün (β=1,611, p=0,020) anlamlı şekilde ilişkili olduğu bulundu. UŞİ puanı ile öz geçmişinde DEHB dışında psikiyatrik tanı varlığının (β=2,216, p=0,027) ve AZGÖ puanının (β=0,405, p<0,001) pozitif yönde; SAÖ puanının (β=-0,093, p=0,016) ise negatif yönde anlamlı şekilde ilişkili olduğu bulundu. SAÖ puanı ile self-mutilasyon öyküsünün (β=-5,874, p=0,007), UŞİ puanının (β=-0,464, p=0,009) ve ASRS A bölümü puanının (β=-0,646, p=0,002) anlamlı şekilde ilişkili olduğu bulundu. DEZİKÖ toplam puanı ile DEHB için ilaç kullanımının (β=1,276, p=0,001) ve yüksek sosyoekonomik düzeyin (β=0,776, p<0,001) anlamlı şekilde ilişkili olduğu bulundu (β=1,276, p=0,001). Mediasyon analizi sonucuna göre ASRS toplam puanı ile UŞİ puanı arasında doğrudan ilişki saptanmazken (β= 0,106, p=0,356), ASRS toplam puanı artan AZGÖ puanları aracılığıyla UŞİ puanları üzerine dolaylı etki gösterdi (β=0,386, p<0,001). Sonuç: Regresyon analizlerinin sonuçları DEHB hastalarında zihin gezinmesi, insomnia, kronotip ve zihin kuramı ile ilişkili olabilecek faktörleri ortaya koymuştur. DEHB hastalarında bu alanlarda (zihin gezinmesi, insomnia, kronotip ve zihin kuramı) yapılacak müdahalelerde elde ettiğimiz regresyon analiz sonuçlarının dikkate alınabileceğini düşünüyoruz. Zihin gezinmesinin DEHB semptomları ile insomnia seviyeleri arasındaki ilişkide tam aracı rol oynaması, insomnia belirtileri yaşayan DEHB hastalarında göz önüne alınması gereken bir bulgudur.
Anahtar Kelimeler: dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, insomnia, kronotip, zihin gezinmesi, zihin kuramı

Abstract:
Objective: The aim of this study was to investigate the relationships between mind wandering, insomnia, chronotype, and theory of mind in patients diagnosed with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD). Methods: The study included 125 patients diagnosed with ADHD without comorbid psychiatric disorders. The participants were assessed using the Structured Clinical Interview for DSM-5 (SCID-5), a sociodemographic and clinical data form, the Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS), the Mind Excessively Wandering Scale (MEWS), the Insomnia Severity Index (ISI), the Morningness-Eveningness Questionnaire (MEQ), the Dokuz Eylul Theory of Mind Scale (DEToMS), and Reading the Mind in the Eyes Test (RMET). The assessment results and other clinical data were analyzed. Results: According to the results of the linear regression analysis, the MEWS score was significantly associated with the total ASRS score (β = 0.364, p < 0.001), the ISI score (β = 0.195, p = 0.001), and a history of self-mutilation (β = 1.611, p = 0.020). The ISI score was significantly associated with the presence of a psychiatric diagnosis other than ADHD in the patient's history (β = 2.216, p = 0.027) and the MEWS score (β = 0.405, p < 0.001), while it was significantly and negatively associated with the MEQ score (β = -0.093, p = 0.016). The MEQ score was significantly associated with a history of self-harm (β = -5.874, p = 0.007), the ISI score (β = -0.464, p = 0.009), and the ASRS Part A score (β = -0.646, p = 0.002). The total DEToMS score was significantly associated with medication use for ADHD (β = 1.276, p = 0.001) and a high socioeconomic status (β = 0.776, p < 0.001). According to the mediation analysis results, no direct relationship was identified between the total ASRS score and the ISI score (β = 0.106, p = 0.356). However, the total ASRS score indirectly affected the ISI score through increased MEWS scores (β = 0.386, p < 0.001). Conclusion: The regression analysis results revealed factors associated with mind wandering, insomnia, chronotype, and theory of mind in individuals with ADHD. Our results may serve as a valuable reference for interventions targeting these areas (mind wandering, insomnia, chronotype, and theory of mind) in ADHD patients. The full mediating role of mind wandering in the relationship between ADHD symptoms and insomnia levels is a noteworthy finding that should be considered in ADHD patients experiencing insomnia symptoms.
Keywords: attention deficit hyperactivity disorder, insomnia, chronotype, mind wandering, theory of mind