Çağdaş köylerde yapılan yerleşim mantığı çalışmalarının arkeolojik yerleşmelerin yorumuna katkısı
The contribution of the settlement logic studies in the contemporary villages to the interpretation of the archaological settlements
Yazar: EMİNE NURCAN YALMAN
Danışman: DOÇ. DR. MİHRİBAN ÖZBAŞARAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Prehistorya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Arkeolojik yerleşmeleri, bütün ayrıntılarıyla, eksiksiz olarak açığa çıkartma olanağına neyazık ki sahip değiliz. Bununla birlikte, tarihöncesi yerleşmeleri yorumlama ihtiyacı,yerleşmelerin oluşumlarına yönelik çeşitli modellere duyulan gereksinimi de beraberindegetirmektedir.Bu çalışmanın amacı, yerleşme ve sosyal organizasyon arasında mekan ve zamanboyutunda gerçekleşen iç dinamiklerin irdelenmesi yoluyla, bir yerleşmenin oluşumsürecine dair ayrıntılı bir algılayış geliştirmektir. Böylelikle, mimari düzene bakarak birtopluluğun sosyal organizasyonu ile ilgili ifadelerde/yorumlarda bulunurken, arkeologlara,farklı bir bakış açısı sunulmuş olacaktır. Buna ek olarak böyle bir çalışma ile, mimaridenyansıyan sosyal birimlerin mekan ve zaman boyutunda birbirinden ayrıştırılarak,hareketin tanımlanması, bu hareketin ekonomi ve ekoloji gibi etkenlerle olan ilişkisininincelenmesi sağlanmış olacaktır. Özetle ana amaç, bir yerleşmenin ?yerleşim mantığını?çözümlemek yoluyla, ?yerleşim düzenini? okuyup, sahip olduğu biçimi, açıklayabilmektir.Bu çalışmada, oluşum süreçlerini birbirleri ile kıyaslayabilmek için, Orta Anadolu'dabulunan, birbirlerinden biçimsel olarak farklı üç yerleşme seçilmiştir. Bu yerleşmelerde,mimari düzene dair tekrarlanan yapı (doku), akraba grupları, ekonomik ve sosyal ilişkiler,genel (bölgesel) ve özgün (yerleşmelere özgü) tarihçeler, çevresel özellikler hakkındaveri toplanmış, bütün bunların yerleşmenin oluşumuna katılımları, ?neden-sonuç?bağlamında ele alınmıştır. Yerleşmenin genelinin anlaşılmasına yönelik araştırmalara ekolarak, onun biçimini meydana getiren birimlerden en küçüğü olan yapı topluluklarıüzerine daha ayrıntılı bir çalışma yapılmış, yapı topluluklarının zaman içindeki oluşumevreleri ve mekanların hanehalkı tarafından günlük kullanımını yansıtan insan faaliyetleriüzerine de yoğunlaşılmıştır.Bu araştırmanın sonuçları bize, bir yerleşmeyi biçimlendiren farklı etkenlerinbulunduğunu, bu etkenlerin çeşitli oranlarda ve konumlarda, doğrudan ya da dolaylıolarak işlediğini göstermektedir. Çalışmamız, bu süreçlerle ilgili somut örneklersunmaktadır.

Abstract:
We have no opportunity to recover archaeological settlements with all the details intact.But the need of interpretation of prehistoric settlements requires, alternative models onsettlement formational processes.The aim of the research is to develop a detailed perception of the formation processes ofa settlement by examining internal dynamics on spatial and temporal scales and therelationship between settlement and social organization. This will give us asarchaeologists a different perspective when we make statements about a community?ssocial organization based on architectural layouts. It may also allow us to distinguishcomponents of architectural complexes from one another and identify the temporal andspatial movement of social units as reflected in the architecture, and the relation of thesemovements to factors such as economy and ecology. The ultimate aim of the study is tobe able to understand and read a settlement pattern using its `settlement logic?.During this study, three settlements were selected which are different from each other inshape, at Central Anatolia; to be able to compare in terms of their formational processes.We have collected the data about general pattern of architectural layout, kinship groups,economic and social relations, general and site specific histories, environmentalcharacteristics and their effects on settlement formation with their `cause and effect?relations. Beside having a general look, it was also concentrated at human activities incompounds on daily base and formational diachronic phases of compounds which formsthe settlement as its components.The results show us that, there are different agents to form a settlement. These agentsare performing in various proportion and position, sometimes directly but sometimesindirectly. Our research presents concrete examples to these processes.