Aydın kent merkezi tarihi dokusunun incelenmesi
The Research of the historical fabric of the city centre of Aydın
Yazar: AYLİN ERTEM
Danışman: DOÇ. DR. ETİ AKYÜZ LEVİ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Restorasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2000
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Aydın = Aydın ; Restorasyon = Restoration ; Sofa = Sofa ; Tarihi doku = Historical tissue ; Tralleis = Tralleis

Özet:
Aydın ili, Türkiye'nin batısında, Ege Bölgesi'nde yer almaktadır. îl, kuzeyinde İzmir ve Manisa, doğusunda Denizli, güneyinde Muğla, batısında Ege Denizi ile sınırlıdır. Coğrafi konumu ve ulaşma ağındaki yeri açısından, yüzyıllardan beri Aydın topraklan önemli bir yerde bulunmaktadır. Aydın Kent Merkezi ve çevresindeki ilk yerleşimlere ait kesin bilgiler yoktur. Bilinen ilk yerleşim, Aydın îli'nin bir kilometre batısında, Yunanistan'ın Mora Yarımadası'ndan gelen, Argos'lular ve Trakya ya da Traklar tarafından kurulan Tralleis Kenti'dir ( Atik, 1996). Tralleis'in geçmişinin ilk yüzyıllarına ilişkin fazla bir bilgi yoktur (Rayet ve Thomas, 1997). Traklar, İskender, Antigonus, Lysimachos, Bergama Krallığı, Romalılar, Bizans, Menteşe Beyliği, Aydınoğulları, Osmanlı İmparatorluğu yönetimi altına giren kent, I. Dünya Savaşı sonucunda imzalanan Mondros Mütarekesi ile Yunanlılar tarafından işgal edilmiş, Kurtuluş Savaşı Mücadelesi ile 7 Eylül 1922 yılında Yunan İşgali'nden kurtanlmıştır. Cumhuriyetin ilanından sonra yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin bir ili olmuştur. Aydın Kent Merkezi Tarihi Dokusunu oluşturan ilk yerleşim alanı, Tralleis'ten günümüze ulaşan eser sayısı çok azdır. 1996 yılından sonra yapılan kazı çalışmalarıyla; günümüze ulaşabilmiş üç kemerden oluşan Üçgözler dışında, gymnasium ve hamam ortaya çıkarılmıştır. Var olduğu bilinen stadium, tiyatro, agora, kilise ve tapmak kalıntılarına ulaşılamamıştır.Kent Merkezi'nde antik kent kalıntılan dışında Selçuklu döneminden kalma Alihanbaba Türbesi, Osmanlı Döneminden kalma külliyeler, camiler, türbeler, medreseler, mektebler, hanlar, hamamlar, köprüler, çeşmeler, sebiller, dükkanlar ve konutlar bulunmaktadır. Aydın Kent Merkezi geleneksel konut mimarisi; Tralleis Antik Kenti eteklerinde, günümüzün Veysipaşa, Hasanefendi, Köprülü, Cumhuriyet, Cuma Mahallesinde yaygm olarak görülmektedir. Aydın Kent Merkezi'nde yapılar; genel sokak dokusu, merkezsel bir tarihi doku oluşturmamaktadırlar. Yapılar sokak içerisinde dağınık halde bulunmaktadır. 1950' lerden sonra yap-satçılık ve günümüzde de devam eden yağmacılık ile birçok yapı yok edilmiş kent dokusunun kaybolmasına neden olmuştur. Aydm evlerinde taş, tuğla, ahşap ve beton yapı malzemesi kullanılmıştır. Yapım sistemi ise kargir yığma, betonarme karkas ve karma sistemdir. Aydm evlerin tamamı aynı dönem özelliklerini taşımamaktadırlar. Türk ve Rum Evleri özelliklerini taşıyan konutlar dışında, Rum, Türk, Batı konut mimarisi etkilerini taşıyan ve Antik dönem mimarisinde kullanılan elemanların tekrar yorumlanmasıyla oluşmuş süslemelerle bezenmiş cepheleri bulunan etkileşim yapılarım görmek mümkündür. Aydm geleneksel konut mimarisi plan şemaları üç tipte ele alınabilir. I. Türk Evleri 1. 1. Açık dış sofalı plan tipi 1.2. Kapalı dış sofalı plan tipi 1.2. 1. Avludan yapıya girişli 1.2.2. Doğrudan yapıya girişli II. Rum Evleri II. 1. Yan hollü plan tipiVI n.2. Orta hollü plan tipi n.3. T formda hollü plan tipi İÜ. Etkileşim Yapılan m. 1. Yan hollü plan tipi ni.2. Orta hollü plan tipi in.3. T formda hollü plan tipi III.4. L formda hollü plan tipi Aydın evlerinin; kullanım ve kat adedine bağlı olarak, cephe düzenine göre tipolojik ayrımı aşağıda görülmektedir. I. Tümü Konut Olarak Kullanılan Yapılar 1. 1. Tek Katlı Yapılar 1.1.1. Tek Katlı Yandan Girişli Yapılar 1.2. Bodrum ve Tek Katlı Yapılar 1.2.1. B+l Yandan Girişli 1.2.2. B+l Ortadan Girişli 1.2.2.1. B+l Ortadan Girişli Simetrik 1.2.2.2. B+l Ortadan Girişli Asimetrik 1.2.3. B+l Avludan Girişli 1.2.3.1. B+l Avludan Girişli Simetrik. 1.2.3.2. B+l Avludan Girişli Asimetrik 1.2.4. B+l Köşeden Girişli 1.3. îki Katlı Yapılar 1.3.1. îki Katin Birlikte Kullanımı 1.3.1.1. îki Katlı Yandan Girişli 1.3.1.2. îki Katlı Ortadan Girişli 1.3.1.2.1. İki Katlı Ortadan Girişli Simetrik 1.3. 1.2. 1. 1. îki Katlı Ortadan Girişti Simetrik 1.3.1.2.1.2. îki Katlı Ortadan Girişli Simetrik Cumbalı 1.3.1.2.1.3. îki Katlı Ortadan Girişli Simetrik Açık ÇıkmalıVII 1.3.1.2.2. İki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik 1.3.1.2.2.1. iki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik 1.3.1.2.2.2. İki Katlı Ortadan Girişli Asimetrik Açık Çıkmalı 1.3.2. Her Katm Bağımsız Kullanımı 1.3.2.1 İki Katlı İki Girişli 1.3.2.1.1. İki Katlı İki Girişli Simetrik 1.3.2.1.2. İki Katlı İki Girişli Asimetrik 1.4 Bodrum ve İki Katlı Yapılar 1.4. 1. İki Katm Birlikte Kullanımı 1.4.1.1. Bodrum ve İki Katlı Yapılar 1.4.1.1.1. B+2 Yandan Girişli 1.4.1.1.2. B+2 Ortadan Girişli 1.4.1.1.2.1. B+2 Ortadan Girişli Simetrik 1.4.1.1.2.2. B+2 Ortadan Girişli Asimetrik 1.4.2. Her Katm Bağımsız Kullanımı 1.4.2.1. Bodrum ve İki Katlı Tek Girişli Yapılar 1.4.2.1.1. B + İki Katlı Tek Girişli Simetrik 1.4.2.1.2. B + İki Katlı Tek Girişli Simetrik Cumbalı II. Konut ve İşyeri Olarak Kullanılan Yapılar II. 1. Alt Kat Dükkan, Üst Kat Konut Olan Yapılar II. 1. 1. İki Katlı, Alt Kat Dükkan, Üst Kat Konut II. 1.2. Dört Katlı, Alt Kat Dükkan, Üst Katlar Konut II.2. Alt Kat Konut ve Dükkan,Üst Kat Konut Olan Yapılar Aydın evlerinde; pencereler, kapılar, çıkmalar ve süslemeler cephe tasarımının önemli bir unsuru olmuştur, oran ve şekilleriyle cephe genelinde her yapıya özgü ve hatta bazı yapılarda her kata özgü bir mimari eleman olarak karşımıza çıkmaktadır. Evler ise; kırma, beşik, topuz ve eğimli çatı ile örtülmüştür. Çatı kaplama malzemesi olarak marsilya veya alaturka kiremit kullanılmıştır. Ülke ve yerel yönetimlerce fazla önem verilmeyen kent korumacılığına, Aydm'da da önem verilmemiştir. Yüzyıllarca çeşitli kültürler, yapılar barındıran kent, depremvm ve savaşlarla yok olduğu gibi; plansız kentleşme ile kimliğini kaybetmekle yüz yüze kalmıştır. 1996 yılından sonra bu gerçeği fark eden yerel yönetim, Kültür Bakanlığı ve Adnan Menderes Üniversitesi tarafindan Kent'te, korumacılık çalışmaları başlatılmıştır. Çalışmalar çok geç düşünüldüğü ve yavaş ilerlediği için Aydın Kent Merkezi'nde kentsel sokak dokuları yok olmuş ve günümüzde birçok yapı harap durumdadır. Korumacılık çalışmalarındaki ilk adım; halkın bilinçlendirilmesi olmalıdır. Okullarda, görsel ve yazılı medyada halkın bilinçlenmesi konusunda dersler ve programlar hazırlanmalıdır, ikinci adım; kurumsal yöneticilerin bilinçlendirilmesi ve çalışma politikaların belirlenmesidir. Tarihi Dokunun Korunması için, siyasi politikalar, çıkar ilişkileri unutulup, geçmişi gelecek kuşaklara en iyi şekilde nasıl aktarabiliriz, görüşü egemen olmalıdır. Bu düşünce ile çalışma programı hazırlanmalıdır. Üçüncü adım; Tescilli ev saWplerinin yapılarım onaran ve korumasına yönelik yapılabilecek çalışmaların saptanmasıdır. Bölgedeki yapıların bazıları kamulaştırılman ve kamu veya halkın yararına kullamlmalıdır. Böyle bir uygulamaya örnek olması amacıyla tez kapsamında Nasuh Paşa Külliyesi, Zincirli Han ve Ayşe Akyüz Evi Restorasyon Projesi hazırlanmıştır. Yapıların yeniden kullanımı için özgün işlevinden farklı bir işlev önerilmiştir. Zincirli Han'ın Bilim Evi, Ayşe Akyüz Evi'nin ise îl Gençlik Merkezi olarak kullanımı uygun olacaktır. Yukarıda saydığım öneriler ve projeler, kent dokumuzun, geleneksel mimarimizin korunması ve yaşatılması için gerekli gördüğüm ayrıca araştırmalarla edindiğim bilgilerle ve ev sahipleri ile görüşmelerim çerçevesinde şekillenmiştir. Bugüne kadar yapılmış proje ve önerilerin en kısa zamanda uygulanması, tarihi mirasımızın, kentimizin kimliğinin kaybolmaması yolunda herkesin üstüne düşeni yapması gerekmektedir.

Abstract:
Aydın is in the west of Turkey and placed in Aegean Zone. In the north Izmir and Manisa, in the east Denizli, in the south Muğla, in the west Aegean Sea is limited the city. Because of the geographic position and communication, from Centres Aydın Lands are found in on important place. There isn't definite information about the Centrum of Aydm and first settlement places around the city. First known place is Tralleis which, is one kilometres west of Aydm, set up by Argos and Thrace (Atik, 1996). We have less knowledge about the first centres of Tralleis (Rayet and Thomas, 1997). Tralleis had directed by Traklar, Antigonus, Lysimachas, Pergamon Kingdom, Romans, Byzantine, Menteşe, Aydmoğullan, Ottoman Empire in years. At the and of The First World War was signed The Mondros Pact and occupied by Greece's, Tralleis, escaped from the Greece occupation with The War of Independence on the 7th. September 1922. After The Republic announcement, it had became the city of Turkish Republic. To our date there are less achievements from Tralleis which is the first settlement place and formed the historical tissue of Aydm. In the Centrum, beside the ancient city decades mosques, schools, bridges, merchant, markets, tombs, public bath, fountains, public fountains, shops and buildings which were built in the Ottoman era already exists. The city center of Aydin's residence architecture in the Antic city. Tralleis's cliffhenge, seen widespread in Veysipaşa, Hasanefendi, Köprülü, Cumhuriyet and Cuma Ward.The buildings in the center of Aydın; general street tissue, is generating historical tissue. Buildings are located in an unrange position in the streets. After 1950's with the help of the ideas; build and sold and pillaging; lots of historical buildings exterminated and it became the reason of the last of the city tissue. In Aydın residences; rock, bricks, lumb and concrete is used as a building stuff. All residences in Aydın carry the same era facilities. Accept the houses carry the features of Turkish and Roman houses, Roman, Turkish and wrest residence architecture. The traditional Aydın house's plan type can take in there part: I. Turkish Houses LI. The type of the plan with an outer hall 1.2. The type of the plan inner hall 1.2.1. Garden entrance 1.2.2. Direct entrance II. Greek Houses ILL Side hall type of plan IL2. Central hall type of plan n.3. The plan with a T hall III. Interaction Houses ELL Side hall type of plan EI.2. Central hall type of plan ffl.3. The plan with a T hall fll.4. The plan with a L hall Systematise the formation of the Aydm Houses form the front order can be made: I. The building that is used as houseXI 1.1. Single-storey houses 1.1.1. Side entrance 1.2. Basement and single-storey houses 1.2.1. B+l, side entrance 1.2.2. B+l, central entrance 1.2.2.1. B+l, central entrance symmetric 1.2.2.2. B+l, central entrance asymmetric 1.2.3. B+l, garden entrance 1.2.3.1. B+l, garden entrance symmetric 1.2.3.2. B+l, garden entrance asymmetric 1.2.4. B+l, corner entrance 1.3. Double-storey houses 1.3.1. The building that is used two floors together 1.3.1.1. Double-storey, side entrance 1.3.1.2. Double-storey, central entrance 1.3.1.2.1. Double-storey, central entrance symmetric 1.3.1.2.1.1. Double-storey, central entrance symmetric I.3.1.2.1.2. Double-storey, central entrance symmetric with a oriel window I.3.1.2.1.3. Double-storey, central entrance symmetric with a open oriel window 1.3.1.2.2. Double-storey, central entrance asymmetric 1.3.1.2.2.1. Double-storey, central entrance asymmetric I.3.1.2.2.2. Double-storey, central entrance symmetric with a open oriel window 1.3.2. The building that is used two floor apart 1.3.2.1 Double-storey, two entrance 1.3.2.1.1. Double-storey, two entrance symmetric 1.3.2.1.2. Double-storey, two entrance asymmetric 1.4. Basement and double-storey houses 1.4.1. The building that is used two floors together 1.4.1.1. Basement and double-storey housesxn 1.4.1.1.1. B+2, side entrance 1.4.1.1.2. B+2, central entrance 1.4.1.1.2.1. B+2, central entrance symmetric 1.4.1.1.2.2. B+2, central entrance asymmetric 1.4.2.. The building that is used two floors apart 1.4.2.1. Basement and double-storey houses with single entrance 1.4.2.1.1. B + Double-storey with single entrance symmetric 1.4.2.1.2. B + Double-storey with single entrance symmetric with a oriel window II. Building that is used as shop and house ILL First floor is used as shop, second floor is used as house II. 1. 1. Double-storey n.1.2. Quadruplet-storey H.2. First floor is used as shop and house, second floor is used as house In Aydın residences; windows, doors, stairs and make-up forms the important fact of front design. It's seen mostly with rates and shapes generally belonging to the building and especially in some building belonging to the every floor. They haven't concerned so much importance to the city guard like country and domestic governments. For hundred years the earthquakes and wars exterminated the city which was hosting buildings from the different cultures. It's also come across with loosing its identity. The local government who, realised the reality after the year 1996, started a guarding process by the help of Ministry of Culture and University of Adnan Menderes. Because of the slow progress the tissues were deteriorated in the center of Aydm, also lots of buildings were in bad condition. The first step in guarding progress has to be reknowledge the public. Lessons and programs have to be prepared in school in visual and written media. The second stepxm to reknowledge the president as the societies and to clearize the political stuff. To protect the historical building the political benefits and corruption's have to be forgotten and the idea of how to connecting the past generation to the future has to be sovereign. The working progress has to be prepared with this idea. The third step; it has to be identify the activities towards the protection and rebuilding the registered house owners. Some buildings in this region have to be publicised and have to be used in public's benefit. Nasuh Paşa Complex Zincirli Khan and Ayşe Akyüz's House restoration projects are prepared to be the pattern to this apply. For the reusement of building another progress is recommend expect the original progress. Zincirli Khan Science House, Ayşe Akyüz's House are recommend as The City Junior Hall. The recommendations and projects are reshaped to regenerate and protect the city tissue and traditional architecture. For instance, it's also reshaped with the experiments and the things that is seen and chat with the house owner. The projects and recommend, which is recommended, is applied unlast of our historical inheritance and as identity.XIV İÇİNDEKİLER Sayfa. İçindekiler XIV. Haritalar Listesi XVIII. Şekiller Listesi XIX. Tablolar Listesi XX. Çizimler Listesi XXI. Resimler Listesi XXIII. Cilt II - Pafta Listesi Listesi XXV I. BÖLÜM GİRİŞ 1.1. Giriş 1 H. BÖLÜM AYDIN KENTİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER 2.1. Coğrafi Konum ve Ulaşım Özellikleri 3 2.2. Fiziksel Yapı 5 2.2.1. Yeryüzü Şekilleri 5 2.2.2. Bitki Örtüsü 9 2.2.3. İklimsel Özellikler 10 2.2.4. Jeolojik Özellikler 12 2.3. İdari Yapı 15 2.4. Sosyal ve Ekonomik Yapı 16 2.4.1. Sosyal Yapı 16 2.4.2. Nüfus Yapısı 17 2.4.3. Ekonomik Yapı