Elektif koroner anjiografi uygulanan hastalarda kontrast madde kullanımının frontal düzlem QRS-T açısı üzerine etkisi
The effect of use contrast media on frontal plane QRS-T angle in patients who had elective coronary angiography
Yazar: BARIŞ AÇIKEL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ METİN KARAYAKALI
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Kardiyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Kardiyoloji = Cardiology
Dizin: Anjiyografi = Angiography ; Elektrokardiyografi = Electrocardiography ; Kalp hastalıkları = Heart diseases ; Kontrast maddeler = Contrast media ; Koroner anjiyografi = Coronary angiography ; QRS kompleksi = QRS complex

Özet:
Amaç: Elektrokardiyografi (EKG) kardiyovasküler hastalıkların tanı ve takibinde 
oldukça önemli bir yere sahip, invaziv olmayan, kolay ulaşılabilir ve düşük maliyete 
sahip bir testtir. Özellikle seri EKG takiplerinde aktif değişiklik izlenmesi tanısal ve 
prognostik öneme sahip bir bulgudur. Koroner anjiografi ise koroner arter hastalığının 
tanısında altın standart görüntüleme yöntemidir. Koroner anjiografide koroner arter 
lümenini görüntüleyebilmek için kontrast madde kullanılmaktadır. Kontrast madde 
miyokardın elektrofizyolojik özelliklerinde değişikliğe yol açabilmekte olup, bu durum 
EKG'de bazı değişiklikleri tetikleyebilmektedir. Ancak, kontrast madde kullanımının 
EKG üzerindeki etkileri tam olarak bilinmemektedir. Frontal düzlem QRS-T açısı, 
depolarizasyon (QRS aksı) ve repolarizasyon (T aksı) vektörleri arasındaki açısal farkı 
tanımlar, ventriküler repolarizasyon heterojenliğinin bir EKG işaretidir. Yapılan 
çalışmalar artmış frontal düzlem QRS-T açısının aritmik olaylar ve mortalite ile ilişkili 
olduğunu göstermiştir. Çalışmamızın amacı, elektif koroner anjiografi yapılan
hastalarda kontrast madde kullanımının frontal düzlem QRS-T açısı üzerine etkisini
araştırmaktır.
Çalışma Planı: Çalışmamıza Mart 2021–Temmuz 2022 tarihleri arasında Tokat 
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Kardiyoloji Kliniğinde stabil 
anjina pektoris tanısı alan ve koroner anjiografi yapılan hastalar arasından çalışmaya 
alınma kriterlerine uyan 343 hasta dahil edildi. Bütün hastaların demografik verileri ve 
risk faktörleri hasta kabulünde kayıt altına alındı. Çalışmaya dahil edilen hastaların 
koroner anjiografi öncesi ve sonrasında rutin olarak çekilen EKG kayıtları analiz 
edilmiştir. Hastaların işlem öncesi ve işlem sonrası çekilmiş EKG'lerinden frontal 
düzlem QRS-T açısı hesaplanıp değişimi kaydedilmiştir. Kullanılan kontrast madde 
miktarı da her hasta için not edilmiştir. Kontrast madde kullanımı öncesi ve sonrası 
frontal düzlem QRS-T açısındaki değişim araştırılmıştır. İstatistiksel anlamlılık değeri 
<0,05 olarak kabul edildi.
Bulgular: Hastaların kontrast madde kullanımı sonrasında frontal düzlem QRS-T açısı 
değişimi istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (30,04±30,76 karşın 33,87±32,6, p 
değeri <0,001). Hastaların incelenen elektrokardiyografik parametrelerinden QTc 
süresi (414,33±18,32 karşın 419,8±19,82, p değeri = <0,001) , Tp-e (73,34±11,8 karşın 
78,1±11,88, p değeri = <0,001) , Tp-e/QT oranı (0,19±0,03 karşın 0,2±0,03, p değeri = 
<0,001), Tp-e/QTc oranı (0,18±0,03 karşın 0,19±0,03, p değeri = <0,001) , QT 
dispersiyonu (58,85±18,96 karşın 61,44±17,06, p değeri = <0,001) ve QTc 
dispersiyonu (63,41±20,81 karşın 68,08±20,01, p değeri = <0,001) değişimleri 
istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. QT süresi, QRS aksı ve T aksında istatistiksel 
olarak anlamlı fark saptanmamıştır (sırasıyla p=0,738, p=0,063, p=0,681).
iii
Sonuç: Çalışmamız elektif koroner anjiografi yapılan hastalarda kontrast madde ile 
ventriküler repolarizasyon heterojenitesinin göstergesi olan frontal düzlem QRS-T 
açısı arasındaki ilişkiyi değerlendiren ilk çalışmadır. Çalışmamızda kullanım 
miktarından bağımsız olarak kontrast madde sonrasında hastaların frontal düzlem 
QRS-T açısında istatistiksel olarak anlamlı değişim saptandı. Aritmi ön gördürücüsü 
olan bu parametrenin her ne kadar patolojik sınırları geçmemiş olsa da anlamlı değişimi 
koroner anjiografi sırasında verilen kontrast maddenin aritmi riskini artırabileceği ve 
işlem sırasında olası malign ventriküler aritmiler açından hazırlıklı olunması gerektiği 
sonucuna varılabilir.
Anahtar sözcükler: Frontal düzlem QRS-T açısı, kontrast madde, koroner anjiografi

Abstract:
Objectives: Electrocardiography (ECG) is a non-invasive, easily accessible and lowcost test that has a very important place in the diagnosis and follow-up of 
cardiovascular diseases. Especially in serial ECG follow-ups, active change monitoring 
is a finding with diagnostic and prognostic importance. Coronary angiography is the 
gold standard imaging method in the diagnosis of coronary artery disease. Contrast 
media is used to visualize the coronary artery lumen in coronary angiography. Contrast 
media may cause changes in the electrophysiologic properties of the myocardium, 
which may trigger some changes in the ECG. However, the effects of contrast agent 
use on ECG are not fully known. Frontal plane QRS-T angle defines the angular 
difference between depolarization (QRS axis) and repolarization (T axis) vectors, it is 
an ECG sign of ventricular repolarization heterogeneity. Studies have shown that 
increased frontal plane QRS-T angle is associated with arrhythmic events and 
mortality. The aim of our study is to investigate the effect of contrast agent use on 
frontal plane QRS-T angle in patients undergoing elective coronary angiography.
Methods: Our study included 343 patients who were diagnosed with stable angina 
pectoris and who had coronary angiography in the Cardiology Clinic of Tokat 
Gaziosmanpaşa University Medical Faculty Hospital between March 2021- July 2022 
and met the inclusion criteria. Demographic data and risk factors of all patients were 
recorded at admission. The routine ECG recordings of the patients included in the study 
before and after coronary angiography were analyzed. The frontal plane QRS-T angle 
was calculated from the pre- and post-procedure ECGs of the patients and the change 
was recorded. The amount of contrast agent used was also noted for each patient. The 
change in frontal plane QRS-T angle before and after the use of contrast media was 
investigated. Statistically significant value was accepted as <0.05.
Results: The change in frontal plane QRS-T angle was statistically significant after the 
use of contrast media (30.04±30.76 vs 33.87±32.6, p value <0.001). Among the 
electrocardiographic parameters of the patients, QTc duration (414.33±18.32 vs. 
419.8±19.82, p value = <0.001), Tp-e (73.34±11.8 vs. 78.1±11.88, p value = <0.001), 
Tp-e/QT ratio (0.19±0.03 vs. 0.2±0.03, p value = <0.001), Tp-e/QTc ratio (0.18±0, 03 
vs 0.19±0.03, p value = <0.001), QT dispersion (58.85±18.96 vs 61.44±17.06, p value 
= <0.001) and QTc dispersion (63.41±) 20.81 vs 68.08±20.01, p value = <0.001) 
changes were found to be statistically significant. No statistically significant difference 
was found in QT duration, QRS axis and T axis (p=0.738, p=0.063, p=0.681, 
respectively).
v
Conclusion: Our study is the first to evaluate the relationship between contrast media 
and frontal plane QRS-T angle, which is an indicator of ventricular repolarization 
heterogeneity, in patients undergoing elective coronary angiography. In our study, a 
statistically significant change was found in the frontal plane QRS-T angle of the 
patients after contrast media, regardless of the amount used. Although the amount of 
this parameter, the predictor of arrhythmia, did not exceed the pathological limits, it 
can be concluded that the contrast medium given during coronary angiography may 
increase the risk of arrhythmia and that it is necessary to be prepared for possible 
malignant ventricular arrhythmias during the procedure.
Keywords: Frontal plane QRS-T angle, contrast media, coronary angiography