17. yüzyıl dîvȃn şiirinde zaman (Hâletî [Ö. 1631] - Nef'î [Ö. 1635] - Nâ'ilî [Ö. 1666] - Neşâtî [Ö. 1674] - Nâbî [Ö. 1712])
Time in 17th century dîvȃn poetry (Hâletî [Dod. 1631] - Nef'î [Dod. 1635] - Nâ'ilî [Dod. 1666] - Neşâtî [Dod. 1674] - Nâbî [Dod. 1712])
Yazar: ARZU YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. BAYRAM ALİ KAYA
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Azmizade Mustafa Haleti = Azmizade Mustafa Haleti ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Naili = Naili ; Nef`i = Nef`i ; Neşati = Neşati ; Zaman = Time ; Şiir = Poem

Özet:
Tez çalışmasının konusunu, 17. yüzyılda yaşamış belli başlı Dîvȃn şairlerinin
dîvȃnlarında geçen zaman ve zaman kavram alanına ait kelimelerin incelenmesi
oluşturmaktadır. Düşünce tarihi boyunca, özellikle felsefe alanında en tartışmalı
konulardan biri olan zamanın, geniş bir konu olması itibariyle de belirli sınırlar
çerçevesinde ele alınması kaçınılmaz olmuştur.
Bu çalışmada, klasik dönem zaman algısını şekillendiren teorik zeminde, zaman
kavram alanına ait kelimeler belirlenmiştir. Alt başlıklar halinde ele alınan bu
kelimelerin, seçilen şairlerin dȋvȃnlarında hangi çerçevede ve nasıl ele alındığını
belirlemekle, bir bakıma sanat üzerinden dönemin insanının zaman algısını, buna
bağlı olarak varlığı kavrayış biçimini ortaya koymak mümkün olmuştur. Başka bir
açıdan bakıldığında ise bu çalışmanın, dönemin bilinç yapısını anlamaya yardımcı
olmak adına bir zihniyet çözümlemesi olduğu söylenebilir.
Metinler incelenirken, tabiȋ ve mutlak zaman olarak kategorize edilen zaman göz
önünde bulundurulmuştur. Duyularımızla algıladığımız, beşerȋ ve fȃni yönümüzle
idrâk ettiğimiz dünya zamanı tabiȋ zaman; cismȃnȋ sıfatlardan münezzeh, sonsuzluk
ve sınırsızlığın yaşandığı ȃlemin zamanı ise mutlak zaman olarak adlandırılmıştır.
Zamana dair bir diğer sınıflandırma ise, dünyaya ait zamanın doğrusal bir yapıda
olması; mutlak ve kozmik zamanın ise dairesel zaman olarak adlandırılmasıdır.
Seçilen beyitlerden bazıları yorumlanırken daha anlaşılır olması adına bu
sınıflandırmalardan yararlanılmıştır.
Bu çalışma ile edebȋ metinlerin ait olduğu dönemin ruhunu taşıması ve felsefe,
tasavvuf gibi çağın ilimleri ile ilişki kurmadan anlaşılmasının eksik kalacağı sonucu
ortaya çıkmaktadır denilebilir.

Abstract:
This thesis attempts to examine the conception of time and related words that appear
in the poetries of the leading Dîvân poets in the 17th century. Due both to its being a
broad subject, and to its being one of the most controversial topics throughout the
history of thought, particularly in philosophy, the discussion of the concept of time in
a narrower perspective is inevitable.
In this study, in the theoretical ground that shapes the perception of time of the
classical period, the words belong to the conceptual field of time is specified. These
words are dealt with under the subtitles and shown in what framework and how they
are treated in the poetries of the selected poets. In doing so, it has, n a way, been
possible to reveal the perception of time of the period's man and the way they
conceive of being through art. This work, when looked from a different point of view,
is an analysis of a mentality that helps to understand the structure of the period's
consciousness.
In examining the texts two different categories of time, namely, natural time and
absolute time is considered. The former indicates to the worldly time that we perceive
through our senses, through our humane and mortal side whereas the latter to the time
of the realm, where corporeal attributes are excluded, and where one lives in infinity
and unlimitedness. One more difference is that while the worldly time is linear, the
absolute and the cosmic time is circular. In order to make the subject more
comprehensible, these classifications are benefited in interpreting some of the
selected couplets.
Since the literary texts reflects the spirit of the period they belong to, their reading is
incomplete if one does not consider their relation to philosophy, Islamic Sufism, and
the other disciplines. This study is an outcome of such an approach that bears in mind
these connections.