Kamulaştırmanın dönüşümü: Özel yarar için kamulaştırmanın gelişimi ve Türkiye'de kamu politikasına yansımaları
The transformation of expropriation: The development of expropriation on behalf of private benefit and its reflections on public policy in Turkey
Yazar: ALİ SOMEL
Danışman: PROF. DR. METİN ÖZUĞURLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Yönetim Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration
Dizin: Devlet politikaları = State policies ; Kamu yararı = Public interest ; Kamulaştırma = Expropriation ; Mülkiyet şekilleri = Property types

Özet:
Devletin mülkiyete el koyma uygulaması olarak kamulaştırma, temel kamu politikasının özelleştirme olduğu bir dönemde yaygınlaşmaktadır. Bu durum, kamulaştırmanın dönüşümü sorusunu gündeme getirmektedir. Bu sorunun yanıtı, kamulaştırmanın istinai bir uygulaması olan `özel yarar adına kamulaştırma' yöntemiyle ilişkilidir. Çalışma, bu ilişkiyi inceleyerek yönetsel dönüşüm süreci içerisinde kamulaştırmanın işlev değişikliğinin niteliğini ortaya çıkarılmayı amaçlamaktadır. Piyasanın sınırlandığı `reform' dönemlerinde kamulaştırmanın planlama ile ilişkilendiği, piyasanın genişletildiği `restorasyon' dönemlerinde kamulaştırmanın düzenleyici amaçlarla kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu varsayım dünya ve Türkiye'deki uygulamalar bağlamında sınanmaktadır. Öncelikle kamulaştırmanın dayandığı kamu yararı kavramı, kamu-özel ikiliğine dönük tartışmalar ekseninde incelenmektedir. Devlet-mülkiyet ilişkilerinin modernleşme sürecindeki değişimi ve ortaya çıkardığı görüşlerden hareket edilerek, 20. yüzyılda kamulaştırmaların piyasayı sınırlandıran uygulamaları ve bu uygulamalarının geri alınma süreçlerinin zamandizinsel dökümü yapılmaktadır. Kamulaştırmanın ekonomik krizden kaynaklanan işlev değişikliğinin temel hatları belirlenerek, Türkiye'deki kamulaştırmanın uygulandığı kamu politikası alanları bu hatlara göre tasnif edilmektedir. Devletleştirme (millileştirme) ve kamulaştırma uygulamaları bakımından kesintili reform ve restorasyon evrelerinin yaşandığı Cumhuriyet tarihinde son dönem kapsamlı bir restorasyona sahne olmaktadır. Bu süreçte kamulaştırma içerikli düzenlemeler içerisinde `özel yarar için kamulaştırma' yöntemi norm haline gelmektedir. Kamu hizmeti, kamu örgütlenmesi ve kamu mallarıyla ilişkili olarak kamulaştırmanın yeni işlevleri ortaya çıkmaktadır. Kamulaştırılan mallar doğrudan sermaye yatırımlarına tahsis edilmekte; kamu-özel ortaklığı modeline dayalı kamu hizmeti ve örgütlenmesinde kamulaştırma yetkisi özel girişimcilere devredilmekte ve nihai olarak kamulaştırma mekanizması mali sermayenin elinde mülksüzleştirme aracına dönüşmektedir.

Abstract:
Expropriation as the state's seizure of private property becomes widespread in a period where privatization is the main public policy. This fact poses the question about the transformation of expropriation. The answer to this question is related with the method of `expropriation on behalf of private benefit?, as one the exceptional practice of expropriation. Analyzing this relation, the study aims at transpiring the quality of the functional change of expropriation in the process of administrative transformation. It is assumed that expropriation is associated with planning in the `reform? periods when the market mechanism is restricted, while it is used for regulatory purposes in the periods of `restoration? when the market is expanded. This assumption is examined in the context of the practices in Turkey and in the world. Primarily, the concept of public benefit on which expropriation depends is examined on the axis of the debates about public-private duality. Considering the change in the state-property relations in the modernization process and from the ideas that came out in this process, a chronological account of expropriation practices that limits the market and the withdrawal of these practices is presented. The major lines of the functional change of expropriation caused by economic crisis are defined and the public policy fields in Turkey where expropriation is practiced are categorized in accordance with these lines. The Republican history, throughout which discontinuous reform and restoration periods of nationalization and expropriation are observed, has been witnessing an extensive restoration during the last period. During this period, `expropriation on behalf of private benefit? has become a norm among regulations that involve expropriation. New functions of expropriation emerge in relation with public service, public organization and public goods. Expropriated goods are allocated to direct capital investments; the authority of expropriation is handed over to the private entrepreneurs in the framework of public-private partnership model of public organization and public service; and finally the expropriation mechanism transforms into a means of dispossession by financial capital.