Belâgat açısından Şeyhülislam Yahya Divanı
Shaykh al-İslam Yahya Efendi's Diwan in the light of balagha
Yazar: AHMET ZAHİD DEMİRCİLER
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR GÜRER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Belagat = Eloquence ; Divan edebiyatı = Divan literature ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Şeyhülislam Yahya Efendi = Şeyhulislam Yahya Efendi ; Şiir = Poem

Özet:
XIX. yüzyıl itibariyle canlılığını yitiren klâsik Türk şiir geleneği son iki yüzyılda ‎Türkiye'nin dil, düşünce ve sosyal yapısında gerçekleşen değişimler neticesinde dil, ‎üslûp ve anlam dünyası bakımından günümüz edebiyat okur ve araştırmacısının ‎yabancısı durumunda kalmıştır. Bu tez çalışmasında klâsik şiirin üslûp özellikleri ‎bakımından anlaşılmasına katkıda bulunmak amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda XV. ‎yüzyıl itibariyle Türkçe literatürde varlık gösteren belâgat teorileri yöntem olarak ‎belirlenmiştir. ‎
Arap belâgat literatürünün zenginliğinden istifade edebilmek için yönteme esas ‎olarak Hatîb Kazvînî'nin Telḫi̇̄ṣüʾl-Miftāḥ adlı eseri tutulmuştur. Çalışmaya konu olarak ‎ise eski Türk edebiyatında klâsik üslûbu temsil yeterliği olduğuna hükmedilen XVII. ‎yüzyıl şairlerinden Şeyhülislâm Yahyâ Efendi seçilmiştir. Böylelikle Yahyâ Efendi ‎Divanı'nda cümle yapısı ve bu yapının taşıdığı anlamlar, mecâz özellikleri, anlam sunum ‎biçimleri ve âhenk unsurları araştırılmıştır.‎
İnceleme çalışması belâgat disiplinlerinin tasnifine uygun bir biçimde "Fesâhat ve ‎Belâgat", "Meânî", "Beyân" ve "Bedî" olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır. ‎İncelemede elde edilen bulgular "Sonuç" kısmında, klâsik şiirin temel nazım birimi olan ‎‎"beyt"in inşâsını betimler bir tarzda ifade edilmiştir. Çalışmada Yahyâ Efendi'nin şiiri ‎herhangi başka bir şairle karşılaştırılmadığından elde edilen bulgular şairin şahsî üslûbunu ‎keskin çizgilerle ortaya koymaktan ziyâde, şâirin Divanı örnekleminde klâsik Türk ‎şiirinin yapısının tahliline katkı sağlamaya yöneliktir. Tez çalışmasına başvuruyu ‎kolaylaştırmak için beyitler, ekler - edatlar ve gramatik anlamlı kelimeler, belâgat ‎terimleri, dil bilgisi terimleri, edebiyat terimleri, dil bilimi terimleri için dizinler ‎oluşturulmuştur.‎

Abstract:
Classical Turkish poetry that had been trailed away by XIXth century has been ‎estranged with modern day reader and researcher with regard to its language, style and ‎semantics as the result of the changes that occured in Turkey's language, thought and ‎social structure in the last two centuries. This study aims to contribute the understanding ‎of classical Turkish poetry in terms of stylistic features. In this aspect, balagha theories ‎that have been existed since XVth century in Turkish literature were determined as ‎method. ‎
In order to benefit from the richness of the Arabic balagha literature, the method ‎in used was mainly based on Talḫīṣ al-Miftāḥ by al-Qazwīnī. XVIIth century poet ‎Shaykh al-Islam Yahya Efendi is taken as the sample of the study because of his ‎certified sufficiency in representation of classical style in old Turkish literature. Thus, ‎the sentence structure of Yahya Efendi's Diwan and its meaning nuances that this ‎structure bears, figurative language, forms of meaning presentation and harmony ‎elements has been analysed.‎
The study of analysis is consisted of four main sections: "Faṣāḥa and balāgha", ‎‎"Maʿānī", "Bayān" and "Badīʿ" in accordance with the classification of balāgha ‎disciplines. In the conclusion section, the findings obtained from the analysis are ‎described in a manner that depicts the composition of "bayt" which is the basic verse-‎unit in classical poetry. Since the study does not compare the poetry of Yahya Efendi ‎with any other poet's, the findings are intended to contribute the analyzing the structure ‎of classical Turkish poetry in the sample of his Diwan, rather than revealing his personal ‎style through clear lines. In order to facilitate the application to the thesis, couplets, ‎affixes and grammatical words, balāgha terms, grammar terms, literary terms, and ‎linguistics terms were indexed.‎