Kapadokya bölgesi geleneksel konutlarının mekânsal bağlamda kural tabanlı analizi
Rule-based analysis of traditional houses of Cappadocia Region in spatial context
Yazar: YUSUF BUDAK
Danışman: DOÇ. DR. ARZU ÖZEN YAVUZ
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Kaya oyma mekan = Rock carved dwellings ; Mimari dil = Architectural language ; Mimari tasarım = Architectural design ; Nevşehir-Kapadokya = Nevşehir-Cappadocia

Özet:
Kapadokya Bölgesi, kayadan oyma yerleşimleri, yığma yapıları ve topografya ile birleşen 
geleneksel mimari kent dokusuyla doğa ile tarihin bütünleştiği bir yerleşim yeridir. Yerel 
volkanların patlaması sonucu oluşan tüf katmanlarının, milyonlarca yıl devam eden rüzgâr 
ve yağmur aşındırması ile bölgenin oluşumu başlamış ve günümüzde hala devam 
etmektedir. Bölgeyi kaplayan tüf katmanlarının kolay şekil verilebilir olmasının 
avantajıyla bu katmanların içi oyularak barınma amacıyla kullanılmıştır. Yöre halkının taş 
işçiliğinin gelişmesiyle inşa edilen kaya oymalarla birleşen yığma yapıları, bölgeye özgü 
bir mimari kimlik kazandırmıştır. Bu tez çalışmasında bölgeye özgü mimari dili anlamak 
ve geleneksel konutların biçimleniş kurallarını çözümlemek amacıyla Uçhisar, Ürgüp ve 
Göreme'de yer alan özgünlüğünü koruyan geleneksel konutların kural tabanlı bir analiz 
yöntemi olan biçim grameri ile mekânsal bağlamda analiz etmek amaçlanmıştır.
Geleneksel konutlar üzerinden vaziyet planı, kat planı ve kesit ölçeğinden oluşan 3 aşamalı 
bir analiz gerçekleştirilmiştir. Vaziyet ölçeğinde yapının üst ölçekte avlu ve sokak ile 
kurduğu ilişki, plan ölçeğinde mimari bileşenlerin mekânsal bağlamda biçimleniş kuralları, 
kesit ölçeğinde ise yapının topografya ile kurduğu ilişki biçim grameri ile analiz edilmiştir. 
Kapadokya geleneksel konutları üzerinden yapılan bu biçim grameri çalışması ile 
geleneksel konutların plan oluşum kuralları çözümlenmiştir. Bu çalışmayla, bölgedeki 
geleneksel konut tasarımındaki öncelikler belirlenerek, çalışma sonucunda ulaşılan 
verilerin bölgedeki yeni tasarımlar için bir altlık oluşturması hedeflenmektedir.

Abstract:
The Cappadocia Region is a settlement where nature and history are integrated with rockcarved settlements, masonry constructions, and traditional architectural urban texture 
combined with topography. The formation of the region started with wind and rain 
erosions of the tuff layers formed as a result of the eruptions of local volcanoes for 
millions of years and still continues today. With the advantage that the tuff layers covering 
the region are easily shaped, these layers have been carved and used for sheltering 
purposes. The masonry structures combined with the rock carvings built by the 
development of the stonemasonry of the local people have given a unique architectural 
identity to the region. In this thesis, it is aimed to analyze the conventional houses 
preserving their originality in Uçhisar, Ürgüp, and Göreme in a spatial context with a 
shape grammar, which is a rule-based analysis method, to understand the architectural 
language specific to the region and to analyze the formation rules of conventional houses. 
A three-stage analysis consisting of layout plan, floor plan, and section scale was carried 
out on conventional houses. The relationship of the building with the courtyard and the 
street at the layout scale, the rules of formation of the architectural components in the 
spatial context at the plan scale, and the relationship between the building and the 
topography at the section scale were analyzed by shape grammar. The plan formation rules 
of conventional houses were analyzed with this shape grammar study, which was made on 
the traditional houses of Cappadocia. With this study, it is aimed to determine the priorities 
in the conventional housing design in the region and to form a base for the new designs in 
the region with the data obtained as a result of the study.