Katılım bankacılığında türev araç kullanımının fıkhî açıdan değerlendirilmesi ve türev araçların katılım bankacılığı performansıyla ilişkisi
Title of the thesis: Evaluation of the use of derivative instruments in participation banking in terms of Islamic law and the relationship of derivative instruments with participation banking performance
Yazar: İBRAHİM SEÇMEN
Danışman: DOÇ. DR. HALİM TATLI
Bingöl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam İktisadı ve Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: İstatistik = Statistics
Dizin: Faizsiz bankacılık = Interest-free banking ; Katılım bankacılığı = Participation banking ; Türevler = Derivatives ; Vadeli işlem piyasaları = Futures markets ; İslam hukuku = Islamic law ; İslami bankacılık = Islamic banking

Özet:
Çalışmada Türk katılım bankacılığının türev araç kullanımının fıkhî
açıdan değerlendirilmesi ve türev araç kullanımı ile katılım bankacılığı
performansı arasındaki ilişki incelenmiştir. Bu kapsamda ilk olarak türev
piyasalarda en yaygın kullanılan forward, futures, swap ve opsiyon
sözleşmeleri tanımlanmıştır. Sonrasında İslam hukuku açısından türev
sözleşmeler vaad/vaadleşme kavramı, sarf akdi kavramı ve Faizsiz Finans
Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) standartları
doğrultusunda tahlil edilmeye çalışılmıştır. Yapılan tahlil sonucunda Türk
katılım bankalarının türev araçlar içerisinden para swap ve vadeli döviz
(forward) işlemlerini İslam hukuku açısından bazı kısıtlar doğrultusunda
kullanabilecekleri sonucuna varılmıştır. Fıkhî tahlilin ardından Türk katılım
bankacılığında kullanılan türev araçların hacmi ile katılım bankalarının
risklilik ve kârlılık rasyoları arasındaki ilişki analiz edilmiştir. Bu amaçla
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BBDK) internet sitesinden
değişkenlere ait bilanço ve bilanço dışı verilerden yararlanılmıştır. 2012 Eylül –
2020 Haziran dönemini kapsayan çalışmada veriler üçer aylık olacak biçimde
analize dahil edilmiştir. Analiz yöntemi olarak da Toda ve Yamamoto tarafından 
xii
geliştirilen nedensellik testi tercih edilmiştir. Analiz sonucunda, türev araç
kullanım hacmi ile bazı değişkenler arasında tek veya çift yönlü nedensellik ilişkisi
tespit edilirken bazıları arasında herhangi bir nedensellik ilişkisi tespit
edilmemiştir. Diğer taraftan katılım bankalarının türev araçlar içerisinden
çoğunlukla para swap işlemlerini tercih ettiği ve türev araçları kâr amaçlı
kullandıkları sonucuna varılmıştır.

Abstract:
In this study, the evaluation of the use of derivatives in Turkish
participation banking in terms of Islamic law and the relationship between
the use of derivatives and participation banking performance have been
examined. In this context, first of all, the most used forward, futures, swap
and option contracts in derivatives markets have been defined.
Afterwards, in terms of Islamic law, derivative contracts have been tried
to be analyzed according to the concepts of promise, sarf contract and
Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions
(AAOIFI). As a result of the analysis, it has been concluded that Turkish
participation banks can use currency swap and forward exchange
transactions among derivative instruments in line with some restrictions
in Islamic law. After İslamic law analysis, the relationship between the
size of the derivative instruments used in Turkish participation banking
and the riskiness and profitability ratios of participation banks has been
examined. To this end, the balance sheet and off-balance sheet data of the
variables have been used on the Banking Regulation and Supervision
Agency (BRSA) website. In the study covering the period of September
2012 – June 2020, the data were included in the analysis quarterly. The
causality test developed by Toda and Yamamoto was preferred as the
analysis method. As a result of the analysis, unilateral or bilateral
xiv
causality relationship was determined between the volume of derivative
instrument usage and some variables, while no causality relationship was
found between some of them. On the other hand, it is concluded that
participation banks mostly prefer currency swap transactions among
derivatives and use derivatives for profit.