İslâm hukukunda ihtiyâr nazariyesi
The theory of will in Islamic law
Yazar: TACETTİN ÇETİNTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET SELİM ASLAN
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Fesih = Cancellation ; Rıza = Consent ; İhtiyar = Consept ; İkrah = Disgust ; İrade = Will ; İrade açıklaması = Declaration of intent ; İslam hukuku = Islamic law

Özet:
İnsanın iç dünyasında içkin bulunan iradenin, hukukî bir anlam ve geçerlilik
kazanması için dışa aksettirilmesi gerekir. Farklı bir ifadeyle içte oluşan, özü ve
mahiyeti gereği subjektif bir anlam taşıyan iradenin hüküm ifade edebilmesi için dışta
bilinmesi gerekir. İradenin bir aşaması sayılan ihtiyâr, hukukî işlemlerin özünü teşkil
etmektedir. Bu bakımdan İslâm hukukunda ihtiyâr sahibi olmayan gayri mümeyyiz
çocuk, mecnun (akıl hastası) ve bayılan kimselerin hukukî işlemlere ilişkin beyanları
hükümsüzdür. Bu çalışmamızda İslâm hukuku meselelerinden ihtiyâr nazariyesini ele
aldık. Çalışmamızda ihtiyâr kavramının mahiyeti yanında İslâm hukuk ekollerinden
Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin ihtiyâr kavramına yönelik yaklaşımları
üzerinde de durduk. İhtiyâr ile rızânın yakın anlamlı olmasına bağlı olarak mezheplerin
sözü edilen iki kavrama ilişkin yaklaşımları farklı olmuştur. Akdin doğuracağı sonuca
yönelik rızâ bulunmadığı halde, akdin sebebine ilişkin salt bir ihtiyârın hukukî açıdan
geçerliliği konusunda mezheplerin tutumunun nasıl olduğunu araştırdık. Öte yandan
ihtiyâr ile ehliyet ârızaları arasındaki ilişkiyi konu edinerek, ehliyet ârızalarının ihtiyârı
ne derecede etkilediğini ve/ya ortadan kaldırdığını tespit etmeye gayret gösterdik.
Bilhassa ikrâh, hezl ve hata gibi iradenin kısmen şaibeli olduğu durumlarda ihtiyârın
varlığının ve hukukî bakımdan geçerliliğinin mümkün olup olmadığını mezheplerin
görüşleri doğrultusunda konu edindik. Ayrıca akdin hükümleri arasında yer alan fâsid
ile ihtiyâr arasındaki ilişkinin nasıl olduğu ve bu doğrultuda fesih ihtimali bulunan ve
bulunmayan akitlerin taksiminde mihenk taşı konumunda olan ihtiyârın işlevi üzerinde
durduk. Bununla birlikte irade muhtâriyeti ve akit hürriyetinde ihtiyârın rölüne ilişkin
delilleri ortaya koyarak tahlillerde bulunduk.

Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku, İrade, İhtiyâr, Rızâ, İrade Beyanı, İkrâh, Fesih.

Abstract:
The will, which is immanent in the inner world of man and consists, must be reflected
outward in order to gain a legal meaning and validity. In other words, the will, which
is formed inside and which has a subjective meaning due to its essence and nature,
must be known externally in order to be able to express a judgment. The will,
considered as a part of the will, constitutes the essence of the legal transactions. In this
respect, the statements of unwilling children, mentally ill (cunun) and fainted persons
regarding legal proceedings are invalid in Islamic law. In this study, we discussed the
theory of will, one of the issues of Islamic law. In our study, besides the nature of the
concept of will, one of the Islamic law schools We also focused on the approaches of
Hanafi, Mâlikî, Shafii and Hanbali sects towards the concept of elder. Depending on
the close meaning of will and consent, the approaches of the sects to the two concepts
mentioned were different. Although there is no consent for the outcome of the contract,
we have investigated how the sects' attitude is regarding the legal validity of a pure
will regarding the reason for the contract. On the other hand, by discussing the
relationship between willpower and license fâailures, we tried to determine to what
extent license fâilures affect and/or eliminate the will of man. In particular, we
discussed whether the existence of the will and its legal validity is possible in cases
where the will is partially questionable, such as ikrâh, hezl and error, in line with the
views of the sects. In addition, we focused on the relationship between the vicious
provision and the will, which is among the provisions of the contract, and in this
direction, the function of the will, which is the cornerstone in the division of contracts
with or without the possibility of annulment. In addition to this, we made analyzes by
presenting the evidences regarding the role of the free-will in the autonomy of will and
freedom of contract.

Key Words: Islamic Law, Will, Consent, Declaration of Will, Renunciation, Termination.