Doğu Türkı̇stanlı Muhammed Zerı̇f'ı̇n Zerı̇f adlı tefsı̇rı̇nde ahkâm ayetlerı̇ne yaklaşım
East Turkistani Muhammad Zarif's approach to ahkam verses in his commentary on Zarif
Yazar: ABDULEHED ŞEYH
Danışman: PROF. DR. BAHADDİN DARTMA
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Bu çalışmada, Uygur Türkçesinde yazılan ilk tefsir niteliğine sahip olan ve Doğu Türkistan'da 1925-1955 yılları arasında yaşamış Özbek kökenli Doğu Türkistanlı bir müfessir olan Muhammed Zarîf (ö. 1958) tarafından kaleme alınıp Türkiye'de neşredilen Tefsir-i Zarif adlı eserindeki ahkâm ayetlerine yaklaşımı, mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. 1925-1955 yıllarında Çağatay lehçesi ile yazılmış olup, ilk defa 30. cüz Kaşgar'da toplumun namaz Sûrelerinin anlamı ve tefsirlerini öğrenmesine kolaylık sağlamak için yayınlanmıştır. Sonraki dönemde bölgeye hâkim olan siyası idârenin baskısı nedeniyle tefsirin yazılması tamamlansa bile yayımlanamamıştır.
Bu çalışma, bir giriş, iki ana bölüm ve bir sonuç kısmından oluşmaktadır. Giriş kısmında, çalışmanın amacı, yöntemi ve XX. yüzyılda Doğu Türkistan'daki dini ve siyasi durumlar ele alınmaktadır. İlk bölümde; müfessirin kişiliği, faaliyetleri ve akademik yeterliliği incelenmiş, eserleri tanıtılmıştır. İkinci bölümde; müfessirin ahkam ayetlerine yaklaşımı ve klasik eserlerle mukayeseli olarak anlatılıp Muhammed Zarif'in bu alandaki görüşleri incelenmiştir.
​
Bu çalışmamda Uygur Çağatay lehçesinde yazılmış olan ve daha sonra Uygur yazısıyla ilk tefsir olma özelliğini taşıyan Doğu Türkistanlı Uygur Türkü Muhammed Zarif'in Zarif adlı tefsirindeki ahkam ayetlerine yaklaşımları ile ilgili görüşlerinin değerlendirilmesi hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimler: Tefsir, Muhammed Zarif, Tefsir-i Zarîf, ahkam ayetler, Kur'ân ilimleri.

Abstract:
In this study, the approach to the ruling verses in his work Tafsir-i Zarif which is the first tafsir in Uyghur Turkish and was written by Muhammed Zarîf (d. 1958), an East Turkestan commentator of Uzbek origin who lived in East Turkestan between 1925 and 1955 and was published in Turkey, is comparatively analyzed. has been evaluated. It was written in 1925-1955 with Chagatay writing and for the first time 30 Juz has been published in Kashgar to make it easier for society to learn the meaning and wording of prayer verses. In the following period, even if the spelling of the exegesis was completed due to the pressure of political situations, it could not be published.
This work consists of Introduction, ii main part and conclusion. In the introductory section, the purpose, method and religious and political situations are mentioned in East Turkestan in the XX century. In the first part, the personality, activities and scholarly identity of the mufassir were investigated and his works were introduced. In the second part, the mufassir's approach to the ahkam verses is explained in comparison with the classical works and Muhammad Zarif's views on this subject are presented. In this study, it is aimed to evaluate the views of the Uyghur Turk from East Turkestan, Muhammad Zarif, who was written in Uyghur Chagatai script and later became the first tafsir in the current Uyghur script, on the approaches to the ahkam verses in his tafsir Muhammed Zarif.
Key Words: Tafsir, Muhammed Zarif, Tafsir-i Zarîf, ahkam verses, the sciences of the Quran.