Ali b. Ahmed Mehâimî'nin hayatı, eserleri ve tasavvufi görüşleri
The Life, works and sufi views of Ali b. Ahmed Mehâimî
Yazar: NECDET AYHAN
Danışman: PROF. DR. KADİR ÖZKÖSE
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Ali Mehaimi = Ali Mehaimi ; Biyografi = Biography ; Hindistan = India ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tasavvuf = Mystic ; Tefsir = Commentary ; Vahdet-i vücud = Unity of existence ; Varoluş = Existence ; Üveysi = Uveysi ; İslamiyet = Islam

Özet:
Mutasavvıf, müfessir ve hukukçu bir yazar olan Ali b. Ahmed Mehâimî (ö. 835/1432), yaşadığı dönemde Hindistan'da Ekberi tasavvuf düşüncesinin önemli bir temsilcisi olmuştur. Ali Mehâimî, yazdığı eserleriyle ve Mumbai, Mahim'de dergahındaki irşat faaliyetleriyle Ekberi geleneğin Hindistan'da yayılmasında katkısı olmasına rağmen Türkiye'de çok tanınmayan bir mutasavvıftır. Mehâimî, baba tarafından Kureyş kabilesinden Arap kökenli olup tüm kitaplarını Arapça yazmıştır. "Hak ile huzur halindeyken mânevî halleri yaşayarak tefsirimi yazmak nasip oldu" diye özetlediği tasavvufi bakış açısıyla "Tefsîrü'l-Mehâimî" adlı Kur'an tefsirini yazmıştır. Onun tefsiri, Hindistan'da Arapça yazılan ilk tasavvufi tefsirdir. 
Ali Mehâimî, metafizik tasavvufun kurucusu İbnü'l-Arabi'nin (ö. 638/1240) Fusûsu'l-hikem'ine şerh yazmıştır. Bundan sonra Mehâimî yine konusu Fusûsu'l-hikem olan üç farklı esere daha şerh yazmıştır. Bu üç eserden birisi İbnü'l-Arabi'nin Fusûs'una, tasavvufta halifesi olan Sadreddîn-i Konevî'nin (ö. 673/1274) mukaddime niteliğindeki en-Nusûs'udur. Mehâimî'nin ikinci eseri Konevî'nin müridi Fahreddîn-i Irâkî'nin (ö. 688/1289) Lemaât'ı üzerinedir. Bu kitap Fusûs'un ilâhî aşk metafiziği yönünden yorumudur. Mehâimî'nin Fusûs konulu diğer eseri, Câm-ı Cihannümâ adlı kitap üzerinedir. Bu kitabın yazarı ikinci İbnü'l-Arabi olarak tanınan Şirin-i Mağribî'dir (ö. 809/1407). Bu kitaplarıyla Ali Mehâimî Hindistan tasavvuf tarihinde Ekberi ekol şârihi olarak ön plana çıkmaktadır.
Ali Mehâimî, İbnü'l-Arabi'nin görüşlerine karşı eleştiri niteliğinde yazılan reddiyelere cevap veren kitaplarında onu savunmak için kendi anlayışına göre yeni bir metot geliştirmiştir. Ebu Hamid el-Gazzâlî (ö. 505/1111), Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1209) gibi âlimlerin görüşleriyle İbnü'l-Arabi'yi savunma metodunu kullanmıştır. Ayrıca bir başka eleştiri konusu olan Hint mistisizminin İslam tasavvufunu etkilediğine dair iddialara ait olumlu veya olumsuz verilerin Mehâimî'nin kitaplarında bulunup bulunmadığı da araştırılmıştır.
Zihinsel donanımdan ibaret olan entelektüel bakış açısıyla sûfînin mânevî donanımının birleştirildiği metafizik konulu tasavvufî eserlere şerh yazmıştır. Bunun yanı sıra Mehâimî, tasavvuf dönemi klasik eserlerinden kitaplarına alıntı yapmıştır. Ayrıca Sühreverdiyye tarikatı ile mânevî bağı olan Mehâimî, Hindistan'da o dönemde en çok okunan eserlerden birisi olan Ömer es-Sühreverdî'nin (ö. 632/1234) Avârifü'l-ma`ârif'ine de bir şerh yazmıştır. Böylece Mehâimî, tasavvuf tarihinin genelini kapsayan konularla vahdet-i vücûd öğretisinin temelini oluşturan kavram ve konuları eserlerinde birleştirmiştir. 
Bazı tarihi kaynaklara ve menkabeye dayanan Ali Mehâimî'nin Üveysîlik bağının kaynaklarına ulaşılmıştır. Farklı ülkelerden toplanılan Mehâimî'nin el yazma kitaplarının verileri günümüz insanının bilgisine sunulmuştur. Orta Çağ Hindistan'ında tarikatların doğuşu ve yayılması incelenmiştir. Mehâimî'nin Yemen'deki tarikatlarla ilişkisi nedeniyle onu etkileyen Yemen tarikatlarının Hindistan bağı ve Mehâimî dönemine kadar tarihte Hindistan'a seyahat eden sûfîler araştırılmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmayla Ali Mehâimî'nin hayatı, eserleri, tasavvufi yönü, tasavvufî bilgi ve varlık anlayışı, seyr ü sülûk metodu konuları kendi eserleri üzerinden incelenip değerlendirilmektedir.

Abstract:
Ali Ibn Ahmad al-Mehâimî (d. 835/1432), an Islamic jurist and Tafsir and sufi writer, has become an important representative of the Akbari sufi thought in India during his lifetime. He contributed to the spread of the Akbari tradition in India by writing books and by giving sufism lectures to Muslims in his dargah in Mahim, Mumbai. Despite all that, he is a sufficiently unknown sufi today in Turkey. He was origin of Arab and was from the Quraysh tribe. He wrote all of his books in Arabic. Ali Mehâimî wrote an interpretation of the Qur'an named "Tafsir al-Mehâimî" with a sufi perspective, which he summarized as "It has been a divine gift to write my interpretation by experiencing spiritual states inspired while manifestation moments with the Haq". His sufi commentary is the first Qur'an interpretation written in Arabic in India.
Ali Mehâimî wrote a commentary on Fusûs al-Hikam of Ibn al-Arabi (d. 638/1240), the founder of metaphysical sufism. Mehâimî wrote commentaries on three different books, which are on the subjects of Fusûs al-Hikam. One of them is the al-Nusûs of Sadr al-Din al-Qunawî (d. 673/1274) who was Ibn al-Arabi's most important successor of his doctrine. The second book of Mehâimî is on the Lama`ât of Fakhr al-Din al-Irâqî (d. 688/1289), a disciple of al-Qunawî. This book is an interpretation of Fusûs in terms of divine love metaphysics. Mehâimî's other book on the Fusus is a commentary on Risâla-yi Djâm-i Djahân-Nomâ by Shirin Maghribî (d. 809/1407), known as the second Ibn al-Arabi. Mehâimî stands out as the commentator of the Akbari school in the history of Indian Islamic Sufism.
Ali Mehâimî developed a new method according to his own understanding to defend Ibn al-Arabi in his books, which responded to the refusals written to his views. The method of defending Ibn al-Arabi was used with the views of scholars. In addition, it was investigated whether there are any data about the claims that Indian mysticism affected Islamic sufism in Mehâimî's books.
Mehâimî quoted his books from classical Sufism books. In addition, Mehâimî wrote an annotation to the Awârif al-Ma`ârif of al-Suhrawardî (d. 632/1234), one of the most read works in India at that time. Thus, Mehâimî combined the concepts and subjects that constitute the basis of the doctrine of wahdat al-wudjud with the subjects that cover the general history of Sufism.
The sources of Ali Mehâimî's Uwaysiyya have been reached. The data of Mehâimî's manuscripts collected from different countries were presented to today's people. The birth and spread of tariqas in medieval India have been studied. Due to the relationship of Mehâimî with the tariqas in Yemen and the Sufis who traveled to India in history were investigated. As a result, with this study, Ali Mehâimî's life, books, sûfî aspect and his views of Sufism, mystical knowledge and understanding of existence in Sufism, sûfî education method (sayr u sulûk) are examined and evaluated through his own books.