Kırım'ın Osmanlı'dan kopuşu: Siyasi-diplomatik süreç (1768-1792)
The secession of crimea from the ottoman empire: The Political-diplomatic process (1768-1792)
Yazar: DENİZ ÇOLAK
Danışman: PROF. DR. MEHMET ALAADDİN YALÇINKAYA
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Küçük Kaynarca Antlaşması = Küçük Kaynarca Trearty ; Kırım Hanlığı = Crimean Khanate ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Rusya = Russia

Özet:
18. yüzyılda Avrupa'da siyaset sahasında önemli değişimler meydana gelmiştir. Çok taraflı
savaşlar kıtadaki dengeyi büyük oranda değiştirerek güçler dengesinin Doğu Avrupa'ya kaymasına
neden olmuştur. Bu bağlamda doğuda güçlenen Rusya nüfuz alanlarını güneye doğru genişletmeye
başlayınca Osmanlı Devleti ile karşılaşması kaçınılmaz hale gelmiştir. Yüzyılın son çeyreğinde
meydana gelen karşılaşmada en önemli konu ise Kırım olmuştur. Kırım'ın 1774 yılında imzalanan
Küçük Kaynarca Antlaşması'yla bağımsız olması ve sonraki aşamada 1792'deki Yaş Antlaşması'na
kadar adım adım Rus ilhakı bazı Osmanlı kesimlerini hayli etkilemiştir. Bu süreçteki deneyimlerle
devletin gücünü yitirdiğine kanî olan Osmanlılar reform hareketlerine yönelmiştir. Bu bağlamda söz
konusu hareketlerin siyasi açıdan en dikkat çekeni geleneksel diplomasiden modern diplomasiye
geçiş olmuştur.
Tez çalışmasında Osmanlı Devleti'nin modern diplomasi sistemini benimsemesinde Rusya'yla
yaşanan Kırım krizinin katkısının ne ölçüde olduğu tartışılmaktadır. Bunun için Osmanlı ve Rusya
arasında 1768-1792 yılları arasında yapılan müzakerelerde Kırım meselesi siyaset ve diplomasi
bağlamında ele alınmaktadır. Bu noktada çalışmanın tezi, söz konusu müzakerelerden elde edilen
tecrübenin Osmanlı diplomasini olgunlaştırarak bir sonraki seviye olan modern diplomasiye geçişini
desteklemesidir. Tarihsel analiz yöntemiyle ele alınan tez konusunda Türk ve Rus kaynakları
karşılaştırmalı olarak incelenmektedir.

Dört bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde 15. yüzyıldan 1768 yılına değin Osmanlı-
Rus ilişkileri özellikle antlaşmalar odağında ele alınırken 18. yüzyılda Avrupa'da meydana gelen

siyasi ve diplomatik gelişmelerde sürece eklenmiştir. İkinci bölümde Kırım'ın bir kriz hâline geldiği
Küçük Kaynarca Antlaşması aşamasında (1768-1774) Osmanlı-Rus müzakerelerine odaklanılmıştır.
Üçüncü bölümde ise 1774'te bağımsız olan Kırım'ın müstakil bir hanlıktan Rus ilhakına kadar olan
süreçteki müzakereler incelenmiştir. Son bölümde ise 1792'de Yaş Antlaşması'yla Kırım'ın
Rusya'ya ilhakının tam olarak tanınması sürecindeki müzakereler konu edilmiştir. Sonuç olarak
Osmanlı Devleti'nin modern diplomasiye geçişinde Kırım krizinin etkili olduğu görülmüştür.

Abstract:
The 18th century saw significant changes in the political sphere in Europe. The multilateral
wars significantly altered the balance of power on the continent and led to a shift in the balance of
power towards Eastern Europe. In this context, it was inevitable that Russia, which was growing
stronger in the east and expanding its sphere of influence to the south, would encounter the Ottoman
Empire. The most important issue in this encounter, which took place in the last quarter of the
century, was the Crimea. The independence of Crimea with the Treaty of Küçük Kaynarca signed in
1774 and the subsequent gradual Russian annexation until the Treaty of Yaş in 1792 severely affected
some Ottoman parts. Convinced that the state had lost its power due to the experiences in this process,
the Ottomans turned to reform movements. In this context, the most politically notable of these
movements was the transition from traditional to modern diplomacy.
The dissertation discusses the extent to which the Crimean crisis with Russia contributed to the
Ottoman Empire's adoption of the modern diplomatic system. To this end, the Crimean question is
placed in the context of politics and diplomacy in the negotiations between the Ottoman Empire and
Russia between 1768-1792. At this point, the thesis argues that the experience gained from these
negotiations matured Ottoman diplomacy and supported its transition to the next stage, modern
diplomacy. The work, which uses the method of historical analysis, examines Turkish and Russian
sources comparatively.
The first part of this four-part study examines Ottoman-Russian relations from the 15th century
to 1768, focusing on the treaties and adding political and diplomatic developments in 18th-century
Europe. The second part focuses on Ottoman-Russian negotiations during the Küçük-Kaynarca
Treaty (1768-1774), when Crimea became a crisis. The third part examines the negotiations during
the process from Crimea becoming independent in 1774 to its annexation by Russia from an
independent khanate. The final section examines the negotiations during the process of full
recognition of the annexation of Crimea by Russia with the Treaty of Jassy in 1792. As a result, it is
shown that the Crimean crisis effectively accompanied the Ottoman Empire's transition to modern
diplomacy.