Türkiye'de yoksullukla mücadelede sosyal politika aracı olarak sosyal yardımlar: Sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarının rolü
Social aids as a social policy tool against poverty in Turkey: The role of social aids and solidarity foundations
Yazar: KADİR ERGÜN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET ÜNLÜ
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sosyal Hizmet = Social Work

Özet:
Yoksulluk, kesin olarak tanımlanması zor olan karmaşık bir sosyal sorundur. Ancak,
gelişmişlik düzeyleri ne olursa olsun tüm toplumların bir gerçeğidir. Sorunun boyutu, sosyal,
ekonomik ve siyasi yapılar, coğrafi konum ve uygulanan politikaların etkinliği gibi faktörlere
bağlı olarak değişmektedir. Yoksulluk ya da diğer bir deyişle gelir grupları arasındaki
uçurum, tüm dünyada olduğu gibi salgın sonrası Türkiye'de de yetersiz eğitim, işsizlik, kayıt
dışı ekonominin varlığı, yetersiz sosyal güvenlik, ekonomik krizler ve adaletsiz gelir dağılımı
gibi faktörler nedeniyle giderek büyüyen bir sorun haline gelmiştir. Türkiye'de yoksullukla
mücadele hem ekonomik hem de sosyal politikalar gerektirmektedir. Çok boyutlu
yoksulluğun en temel nedeni işsizliktir. İşsiz bireylerin bu durumdan kurtulmalarının en hızlı
ve etkili yollarından biri sosyal yardımlarla desteklenmeleridir. Bu nedenle işsiz bireylerin
içine düşecekleri sosyal durumlardan kurtulabilmeleri için kamu otoritesi tarafından
yürütülecek sosyal yardım programlarının etkinliği büyük önem taşımaktadır.
Yapısal sorunlarla mücadele için etkin ve istikrarlı ekonomi politikalarına ihtiyaç
duyulurken, Türkiye'nin yoksulluğu azaltmak ve önlemek için aile kurumunu güçlendirmesi
ve sosyal refahı artırması gerekiyor. Yoksulluğun önlenmesi için sosyal yardım alanında
kalıcı çözümlere ve adil bir gelir dağılımına da ihtiyaç vardır. Bu amaçla Aile ve Sosyal
Politikalar Bakanlığı Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü uhdesinde Türkiye'nin 81 ilinde ve
922 ilçe merkezinde Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları kurulmuştur. Vakıflar,
kamusal sosyal yardımların uygulanmasında önemli kurumlardır. Ancak, kamu kaynaklarıyla
kamu hizmeti sunmalarına rağmen, örgütlenme biçimleri refah devletinin yoksullukla
mücadele etmek ve sosyal politikaları uygulamak için kurduğu modern sosyal güvenlik
sistemiyle uyumlu değildir. Vakıflar, her biri birbirinden farklı işletme düzeyinde birer işyeri
olarak Türk Medeni kanunu hükümlerine göre özel tüzel kişilik şeklinde kurulmuş. Vakıflar
tarafından yapılacak yardımlara, vakıf mütevelli heyeti tarafından muhtaçlık sınırı esas
alınarak karar verilmektedir.
Vakıfların objektif kriterlerden uzaklaşması, keyfi ve siyasi etkilere açık uygulamalara
ve aynı nitelikte hizmet sunmalarına rağmen farklı kararların doğmasına neden
olabilmektedir. Bu durum yoksullukla mücadele etmek yerine yoksulluğun sürdürülebilir bir
düzeyde tutulmasına neden olmaktadır. Gerek vakıflar aracılığıyla gerçekleştirilen sosyal
yardımlar gerekse diğer kurumlar tarafından gerçekleştirilen bu tip sosyal yardımlar
yoksulluktan kurtulmak yerine bireylerin bu duruma alışmasına neden olmaktadır. Sosyal
Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarının etkinliğinin artırılması için kurumsal işgücü
yetersizliğinin giderilmesi, sosyal yardım çeşitliliğinin sadeleştirilmesi ve yapılan yardımların
birim miktarlarının artırılması gerekmektedir. Ayrıca Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma
Vakıfları tarafından sağlanan sosyal yardım yararlanıcılarına yönelik istihdam teşvik
programının ulusal düzeyde etkinliğinin sağlanması, bu alanda faaliyet gösteren kurumlarla
işbirliği, koordinasyon ve veri paylaşımının geliştirilmesi, yasal düzenlemelerinin yapılan işin
niteliğine uygun olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Bu nedenle, sosyal yardım sağlayan tüm
kamu kurumlarının tek bir çatı altında toplanması gerekmektedir. Aynı zamanda vakıfların
özel hukuk tüzel kişiliğinin kamu tüzel kişiliğine dönüştürülerek sosyal yardımların, genel
kitlelere yönelik sınırlı bir süre için yapılmasını ve istihdama katılamayan dezavantajlı
bireylere sürekli bir gelir desteği şeklinde verilmesini sağlayıcı yasal düzenlemelerin
gerçekleştirilmesine ihtiyaç vardır.
Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de yoksullukla mücadelede bir sosyal politika aracı
olarak faaliyet gösteren Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından sağlanan
sosyal yardımları analiz etmek ve bir kamu hizmeti sunan bu kurumların Türkiye'de
yoksullukla mücadeledeki etkinliğini incelemektir. Bu kapsamda nitel araştırma yöntemi
kullanılarak gözlem, görüşme ve doküman analizi yoluyla etkililiğin değerlendirilmesi
amaçlanmıştır. Araştırmanın nitel veri toplama aşamasında, yoksullukla mücadelenin tarihsel
sürecini değerlendirmek üzere Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nın yıllık faaliyet
raporları, mali durum ve performans raporları, Hükümet Programları, Beş Yıllık Kalkınma
Planları, doktrin, yasal düzenlemeler ve ulusal mevzuat kapsamındaki müdahale yaklaşımları
incelenmiştir.
ANAHTAR SÖZCÜKLER: Yoksulluk, Yoksullukla Mücadele, Sosyal Yardımlar,
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları

Abstract:
Poverty is a complex social problem that is difficult to define precisely. However, it is
a reality of all societies, regardless of their level of development. The extent of the problem
varies depending on factors such as social, economic and political structures, geographical
location and the effectiveness of policies implemented. Poverty, or in other words the divide
between income groups, has become a growing problem in post-pandemic Turkey, as in the
rest of the world, due to factors such as inadequate education, unemployment, the existence
of an informal economy, inadequate social security, economic crises and inequitable income
distribution. Combating poverty in Turkey requires both economic and social policies. The
main cause of multidimensional poverty is unemployment. One of the fastest and most
effective ways for unemployed individuals to escape from this situation is to support them
with social assistance. For this reason, the effectiveness of social assistance programs to be
carried out by the public authority is of great importance for unemployed individuals to get
out of the social situations they will fall into.
While effective and stable economic policies are needed to tackle structural problems,
Turkey needs to strengthen the family institution and increase social welfare to reduce and
prevent poverty. Permanent solutions in the field of social assistance and a fair distribution of
income are also needed to prevent poverty. For this purpose, Social Assistance and Solidarity
Foundations operate in 81 provinces and 922 district centers of Turkey under the General
Directorate of Social Assistance of the Ministry of Family and Social Policies.
Foundations are important institutions in the implementation of public social assistance.
However, although they provide public services with public resources, their organization is
not compatible with the modern social security system established by the welfare state to
combat poverty and implement social policies. Foundations are established as private legal
entities in accordance with the provisions of the Turkish Civil Code, each of which is a
viii
different business entity. Aid to be provided by foundations is decided by the foundation's
board of trustees based on the needy threshold.
The departure of foundations from objective criteria can lead to arbitrary decisions that
are open to political influence and to different decisions despite providing the same services.
Therefore, instead of combating poverty, it causes poverty to be kept at a sustainable level.
Both social assistances provided by foundations and by other institutions cause individuals to
get used to this situation instead of getting rid of poverty.
In order to increase the effectiveness of Social Assistance and Solidarity Foundations,
it is necessary to eliminate the inadequacy of the institutional workforce, simplify the diversity
of social assistance and increase the unit amounts of assistance. In addition, it is necessary to
ensure the effectiveness of the employment incentive program for social assistance
beneficiaries provided by Social Assistance and Solidarity Foundations at the national level,
to improve cooperation, coordination and data sharing with institutions operating in this field,
and to regulate legal regulations in accordance with the nature of the work performed.
Therefore, all public institutions providing social assistance should be gathered under one
roof. At the same time, there is a need for legal arrangements to be made to ensure that the
private law legal personality of foundations is appropriate to the nature of the work and that
social assistance is provided to the general masses for a limited period of time and to
disadvantaged individuals who cannot participate in employment on a permanent basis.
The aim of this study is to analyze the social assistance provided by Social Assistance
and Solidarity Foundations, which operate as a social policy tool in the fight against poverty
in Turkey, and to examine the effectiveness of these institutions, which provide a public
service, in the fight against poverty in Turkey.
In this context, it was aimed to evaluate the effectiveness through observation, interview
and document analysis using qualitative research method. In the qualitative data collection
phase of the research, the Ministry of Family and Social Policies' annual activity reports,
financial status and performance reports, Government Programs, Five-Year Development
Plans, doctrine, legal regulations and intervention approaches within the scope of national
legislation were examined to evaluate the historical process of the fight against poverty.
KEY WORDS: Poverty, Fight Against Poverty, Social Assistance, Social Assistance
and Solidarity Foundations