Sanata maruz kalmak: İzleyicinin halleri
Being exposed to art: States of beholder
Yazar: FİRDEVS CANDİL ERDOĞAN
Danışman: PROF. DR. UŞUN TÜKEL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Sanat = Art ; Sanat akımları = Art trends ; Sanat eserleri = Artistic works ; Sanat etkinlikleri = Art activities ; İzleyici davranışı = Audience behavior ; İzleyici doyumu = Audience gratification ; İzleyici tutumu = Audience attitudes

Özet:
Yirmi birinci yüzyıl sanatında izleyicinin çağdaş sanatla imtihanını ele alan bu tez çalışması, konuyu özellikle izleyicinin müdahalesini merkeze alan sanatsal üretimler üzerinden değerlendirmektedir. Çalışmanın amacı, günümüzde bizzat bir sanatsal unsur haline gelmiş izleyiciyi sanat üretimine yönelik eylemleri, ona yüklenen görevler ve işlevler üzerinden değil, izleyicinin bunları kabul etme-etmeme iradesi üzerinden irdelemektir. Çalışmada izleyicinin katılımcılığına dayanan deneyim temelli sanat anlayışının köklerinin uzunluğu araştırılmış, izleyicinin sanat dünyasında değişen konumu incelenmiş, süreçte izleyicinin sanata maruz kalma halleri irdelenmiştir. İzleyicinin somut bir özne olarak tüm varlığıyla sanattan tasfiye edilmesinin mümkün olup olmadığı konusunda yorum getirilmeye çalışılmıştır.
Çalışma boyunca izleyici, günümüz sanatının talep ettiği gibi sanatın asli bir unsuru, çoğu zaman bir sanatın/sanatsal üretimin bir bileşeni olarak değerlendirilmiş, dolayısıyla sanat tarihsel bağlamda hakkında araştırma yapmaya değer bir tema olarak öne çıkarılmıştır. Meta-evrene girildiğinin iddia edildiği günümüze ulaşana kadar izleyicinin bir sanat tüketicisine dönüşme serüveni mercek altına alınmış ve bu süreçte pek de üzerinde durulmayan, önemsiz görülen izleyici tutumlarının değeri sorgulanmıştır.
İlişkisel estetik, Katılımcı Sanat, Aktivist Sanat, Protesto Sanatı gibi güncel eğilimlerin izleyicideki etkileri incelenirken 'deneyim körelmesi' üzerinde özellikle durulmuş, gözden kaçmış bir fenomen olarak değerlendirilmiştir. Sanatta çoklu hakikatler ve çoklu gerçeklikler kuramı, olumsuzlayıcı hakikatlerin ve gerçeklerin göz ardı edilişi bağlamında ele alınmıştır. İzleyicinin günümüz sanatına (ve metaverse sanata) gerçeklik-akıl-hakikat düzleminden bakma/okuma, bir sanatsal üretimle karşılaşmak isteme-istememe, kendisini aniden sanatın içinde bulduğu durumlarda buna tepki verme ve benzeri tercihleri incelenmiş, bu tutumlarına göre çeşitli izleyici kategorileri önerilmiştir. Bu kategoriler arasında özellikle 'dirençli izleyici'nin, 'rastlantısal izleyici'nin ve 'kripto izleyici'nin bakış açısı yorumlanmıştır.

Abstract:
The following doctoral thesis, 'Being Exposed to Art: States of Beholder', reviews the beholder's challenge with contemporary art in the 21st century art, and argues the subject especially through the artistic productions which center the beholder's intervention. This thesis is specifically concerned with the initiative of the beholder who becomes herself/himself an artistic element to accept-not to accept the missions, functions charged her/him, instead of her/his actions towards artistic production or charged missions and functions. In this thesis, the length of roots of experience-based sense of art that stand on participation of the beholder, and the changing position of the beholder in the whole art world are examined, and the states of the beholder who is exposed to art are scrutinized. I have tried to make a remark on whether it is possible to eliminate the beholder from art with all her/his existence as a tangible and concrete subject.
Throughout this thesis, the beholder is assessed as an essential element of art just as demanded by contemporary art, and often as a component of art/artistic production, and thereby it is accentuated as a theme that is worth further research in art historical context. Furthermore, the adventure of the beholder's transformation into an art consumer (until she/he reached present day which is claimed to be in a Metaverse) is examined closer, and the value of the beholder's attitudes which are seen as unimportant during this process is questioned.
While examining the effects of actual trends such as Relational Aesthetics, Participatory Art, Activist Art, Protest Art (etc.) on the beholder, most particularly 'the atrophy of experience' is dwelled upon and it is evaluated as an overlooked phenomenon. The theories of multiple-truths and multiple-realities are argued in the context of ignoring the truths and realities which have negations. The preferences of the beholder to read/look at today's art (and metaverse art) from the perspective of reality-mind-truth, or to demand-not to demand/want-not want, to encounter an artistic production, or the reaction types of her/him which she/he finds herself/himself suddenly within an artwork (and etc.) are discussed in detail. According to these unregarded attitudes several beholder categories are suggested. Among these categories, particularly the visions of 'resistant-mannered beholder', 'coincidental beholder' and 'cyrpto beholder' are commented on.