Arkeolojik veriler ışığında Avrupa Hunları
European Huns in the light of archaeological data
Yazar: ESENGÜL ARGUN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA GÖKÇE
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Avrupa Hunları, Asya'daki karışıklıklar neticesinde bulundu.klan yerlerden göç etmişler ve
tarihte çok önemli rolleri üstlenmişlerse de Hunların bu coğrafyaya ne zaman, hangi amaçla
ve nereden geldikleri konusunda kesin fikirler bulunmamaktadır. Ancak Hunların, Asya'daki
topraklarını terk etmeleriyle adeta dünya tarihinde domino taşlarının ilk vuruş etkisini
yaratmalarının nedenleri arasında elbette ki farklı fikirler de mevcuttur. Türkistan'da eski
üstün askeıi ve idari gücü ellerinde bulunduramayan Asya Hunları, MS. 350'li yıllarda
harekete geçerek batıya doğru göç etmişlerdir. Gerek Çin baskısı gerekse iklim şartlarının
şiddetle kötüye gitmesi, gerek salgın hastalıklar ve bunların neticesinde yaşanan kıtlıkı, büyük
oranda hayvancılık ve tarımla uğraşan bu millet için şüphesiz ki bozkırda yaşamlarını
sürdürebilmeleri için uygun koşullar değildir. Buna bağlı olarak da günümüz Macaristan
topraklan başta olmak üzere Asya'dan Avrupa'ya göç ederek yerleşmişlerdir. 1970'li yıllara
gelindiğinde Hunlarla ilgili çalışmalar artmış ve pek çok arkeolojik veri elde edilmiştir. Bu
araştırmada Macaristan'da yapılan arkeolojik verilerden yararlanılarak Avrupa Hunlarının
yaşam tarzları başta olmak üzere; sosyo-ekonomik durumları, askeri ve ticari faaliyetleri, din
ve inanç yönlerinin ele alınması amaçlanmaktadır. Avrupa Hunları ile ilgili bilinen bazı yanlış
bilgileri düzeltebilmek, tarih ilmine katkıda bulunabilmek ve bizden sonraki nesillere Türk
tarihii:ıi doğru aktarabilmek adına böylesi bir çalışmanın yapılmış olması oldukça önemlidir.
Avrupa Hunları, Asya Hunlarının bir devamı olarak, Türk kültürü ve tarihini sürdürmeye
devam etmiştir. Avrupa merkezci tarih yazılığı ile Hunlar "öteki"leştirilmeye çalışılmış,
dünya tarihindeki nihai etki ve bu etkilerin sonuçlarına gereken önem yeterince veıilmemiştir.
Aynı zamanda Avrupa Hunlarının "mantar kulplu kazanlar" dışında, Asya'dan geldiklerini
gösteren pek çok unsur ile desteklemniş olan tez, menşei problemini büyük oranda ortadan
kaldınnaktadır. Avrupa Hunları ile ilgili bugüne kadar ağırlıklı olarak yürütülen çalışmalar,
Roma kaynaklarında kendileri için kaleme alınan cümlelerin Türkçeye aktarımı neticesinde
ortaya çıkınıştır. Bunlar dışında Avrupa Hun Devleti ile Roma İmparatorluğu arasındaki
siyasi ilişkiler ve Avrupa Hunlarının ordu ve savaş teknikleri üzerine çalışmalar yapılmıştır.
Tezde, Macaristan'da yapılan arkeolojik kazılar sonucu elde edilen buluntulara ulaşılmış ve
bu buluntularla ilgili yapılan Macarca, Rusça ve İngilizce çalışmalardan yararlanılmıştır.
Günümüze kadar Hunlarla ilgili literatür, yalnızca yazılı kaynaklara dayanmış olup,
1 Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş, Çev. Osman Karatay, Ötüken Yayınlan, İstanbul 201 7, s. 102.
dışında Avrupa Hun Devleti ile Roma İmparatorluğu arasındaki siyasi ilişkiler ve Avrupa
Hunlarının ordu ve savaş teknikleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. Tezde, Macaristan'da
yapılan arkeolojik kazılar sonucu elde edilen buluntulara ulaşılmış ve bu buluntularla ilgili
yapılan Macarca, Rusça ve İngilizce çalışmalardan yararlanılmıştır. Günümüze kadar Hunlarla
ilgili literatür, yalnızca yazılı kaynaklara dayanmış olup, disiplinlerarası yeterli çalışma
yapılmamıştır. Bu eksiklik de Türk tarihçiliği için son derece elzemdir. Yararlanılacak olan
disiplinlerden ilki arkeolojidir. Hun halkı, Avrupa'daki varlıkları boyunca başta Roma olmak
üzere çeşitli kavimlerle siyasi ve kültürel ilişkiler kurmuşlar ve bu ilişkilerin neticesinde de
geriye çok fazla arkeolojik veri bırakmışlardır. Söz konusu veriler, Asya'daki eserlerle
karşılaştırılacak ve Hunların coğrafya fark etmeksizin kendi kültür, örf, anane, din, inanış
yaşayış, askeri nizam, devlet nizamı gibi pek çok alanda varlıklarını korudukları ve ancak ikili
ilişkilerin güçlü olduğu dönemlerde varsa benzerliklerin ya da kültürel etkileşimlerin neler
olduğu ve dayanak sebepleri araştırılmıştır. Tezde yalnızca arkeolojik veriler değil, bu
sürekliliğin kopmadığını gösteren genetik bilim çalışmalarından da faydalanılmıştır. Tek yönlü
bir çalışma olmaması ve objektifliğin sağlanabilmesi için, hem Asya hem Avrupa hem de
Türkiye'de yapılmış çalışmalar aynı anda incelenmiştir. Bunun sonucunda ise Avrupa'daki
Hunların Asya ile bağlantısı, kültürel yaşamları ve bu kültürel yaşam tarzlarının sürdürülmesi
ile sağlanmış olan Türk tarihinin sürekliliği, Avrupa Hunlarının bir anda Avrupa topraklarında
ortaya çıkmadıkları, tarihsel devamlılığın bir parçası oldukları anlaşılmaktadır. Bunun yanı sıra
Avrupa Hunlarının kendine özgü gelişmiş yönetim anlayışları ve toplumsal-kültürel yaşamları
sayesinde bölge halkının uygarlık seviyesi yükselmiştir. Hakim oldukları bölgelerin hem
iktisadi hem kültürel yönden gelişmesine öncülük yapmışlar, böylece bölgede yaşayan halkların
hamisi olmuşlardır. Ayrıca Avrupa Hunları, ticaret yolları aracılığıyla batı ve doğuda bulunan
komşularının kültürel etkileşimine de katkıda bulunmuşlardır. Otto J. Maenchen-Helfen'in
(1894-1969) iddialarıyla başlayan Avrupa Hunlarının menşei sorunu ilerleyen tarihlerde,
tarihçiler arasında ikilik oluşturmuştur. Bir kısım tarihçi onların Asya' dan göç eden Hun dalgası
olduğunu düşünürken diğer grup ise Avrupa Hunlarının Asya'dan gelmediğini, Avrupa'da
kendiliğinden oluşmuş farklı bir ırk olduğunu iddia etmişler ya da konuya çekimser
kalmışlardır. Tez, bu meseleyi güçlü verilerle sonuçlandırmıştır. Daha önce Türkiye'de bu
sahada yer alan maddi kültüre ilişkin bu denli disiplinlerarası bir araştırma yapılmadığından da
tez özgün bir nitelik taşımaktadır.

Abstract:
Although the Eurnpean Huns migrated from tlıeir places asa result of the turmoil in Asia and
assumed very important roles in history, tlıere are no definite ideas about when, for wlıat
purpose and wlıere the Huns came to this geography. However, tbere are of course different
ideas among the reasons why the Huns left their lands in Asia and created the first strike effect
of dominoes in world history. The Asian Huns, who could not hold the old superior military
and administrative powcr jn Turkestan, were forced to do so by tbe CE. They moved in the 350s
and 11:ı.ig:rated westward. Batlı Chinese pressure and the severe deterioration of climatic
conilitioııs as well as epideınics and tlıe resulting fam.ine, are undoubtedly not suitable
conditions for tlıis nation, whiclı is largely engaged in animal lıusbandry and agriculture, to
survive in the steppe. Accordingly, d1ey mi.grated to Europe from Asia, especially in the
territory of today's Hwıgary. In the 1970s, studies on the Huns increased and many
arclıaeologica1 data were obtained. In this research, by usıng tbe arclıaeological