Tarihi çevrede cephe düzenleme: Yeğenağa Sokak örneği, Erzurum
Facade design in historical environment: Yeğenağa Street example, Erzurum
Yazar: ESMA NUR ÇELİK
Danışman: PROF. DR. NESLİHAN KULÖZÜ UZUNBOY
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı, tarihi çevrede yürütülen sokak sağlıklaştırma uygulamaları kapsamında gerçekleştirilen cephe düzenlemelerini yönlendirmesi gereken kriterlerin derlenmesi ve sokak sağlıklaştırma uygulaması kapsamında ne ölçüde dikkate alındıklarının, Yeğenağa Mahallesi Karanlık Kümbet Sokak örneğinde akademisyenler, uzmanlar (mimarlar, şehir plancıları, peyzaj mimarları, sanat tarihçileri) ve Erzurum'da yaşayan halkın perspektifinden ortaya konulmasıdır.
Yöntem: Bu araştırma test etmeye yönelik betimsel bir alan çalışması olarak kurgulanmıştır. Bu doğrultuda araştırma kapsamında, tarihi çevrede sokak sağlıklaştırma uygulamaları kapsamında gerçekleştirilen cephe düzenlemelerini yönlendirmek amacıyla geliştirilen kriterler ikincil kaynaklardan yararlanılarak ortaya konulmuş ve ortak özelliklerine göre gruplandırılarak başlıklandırılmıştır. Araştırma kapsamında cephe kriterleri, yapı ölçeğindeki kriterler, çevresel kriterler, kentsel ölçekteki kriterler ve bağlamsal kriterler olmak üzere 5 başlık altında toplanan 41 kriterden yararlanılarak geliştirilen 5'li likert tipi ölçek veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Bu kapsamda öncelikli olarak nicel veri ile birlikte anket katılımcılarının değerlendirmeleri üzerinden nitel veri de toplanmıştır. Basit ve karmaşık istatistiki analiz teknikleri aracılığıyla gerçekleştirilen veri analizi sonucunda araştırma bulguları elde edilmiştir. 
Bulgular: Bu araştırma kapsamında gerçekleştirilen betimsel analizin öncü bulgularına göre Yeğenağa Mahallesi Karanlık Kümbet Sokakta yapılan sağlıklaştırma projesinin sokak sağlıklaştırma süreçlerinde dikkat edilmesi gereken kriterler açısından uygunluğu kararsızım düzeyindedir. Ayırma analizi bulgularına göre, görüşmeciler arasından akademisyenlerin yapıların tescil durumunun uygulamaya etkisine yönelik değerlendirmeleri açısından ayrıştıkları görülmüştür. Ayrıca görüşmecilerin alanı görme durumlarına göre uygulamanın okunabilirliğine yönelik değerlendirmeleri açısından ayrıştıkları görülmüştür. Son olarak korelasyon analizi bulgularına göre kriterlere verilen yanıtlar arasındaki korelasyonlar değerlendirildiğinde kriter gruplarının kendi içlerinde yüksek düzeyde korelasyonu olduğu görülmüştür.  En yüksek korelasyona sahip olan kriter grupları çevresel kriterler (,779) ve bağlamsal kriterler (,756) olarak tespit edilmiştir.
Sonuç: Bu araştırmanın sonucunda, (1) tarihi çevrede sokak sağlıklaştırma projelerini yönlendirmesi gereken kriterlerin 5 başlık altında toplanabileceği; (2) 5 kriter grubunun, Yeğenağa Sokak Sağlıklaştırma projesi kapsamında gerçekleştirilen cephe düzenlemesini yönlendirme düzeyi açısından orta düzeyde etkili olduğu; (3) Yeğenağa Sokak Sağlıklaştırma projesi örneğinde sokak sağlıklaştırma kriterlerinin uygulamayı yönlendirme düzeyleri bağlamında görüşmecilerin yaptıkları değerlendirmeler açısından meslek gruplarında, uzmanlık düzeylerinde ve alanı görme durumlarına göre ayrıştıkları; (4) 5 kriter grubunun, Yeğenağa Sokak Sağlıklaştırma projesi kapsamında gerçekleştirilen cephe düzenlemesini yönlendirme açısından kriterler arasında çok yüksek düzeyde korelasyon olmadığı ancak kriter gruplarının kendi içerisinde yüksek düzeyde korelasyonu olduğu görülmüştür. 

Anahtar Kelimeler: Tarihi çevre, sokak sağlıklaştırma, cephe düzenleme, cephe düzenleme kriterleri, Yeğenağa Mahallesi/Erzurum

Abstract:
Purpose: The aim of this study is to compile the criteria that should guide the façade arrangements carried out within the scope of street improvement applications carried out in the historical environment and to what extent they are taken into consideration within the scope of street improvement application, in the case of Yeğenağa Mahallesi Dark Kümbet Street, by academicians, experts (architects, city planners, landscape architects, art historians) and It is presented from the perspective of the people living in Erzurum.
Method: This research was designed as a descriptive field study for testing. In this regard, within the scope of the research, the criteria developed to guide the façade arrangements carried out within the scope of street improvement practices in the historical environment were put forward by using secondary sources and grouped and titled according to their common characteristics. Within the scope of the research, a 5-point Likert type scale developed by using 41 criteria collected under 5 headings: facade criteria, building scale criteria, environmental criteria, urban scale criteria and contextual criteria, was used as a data collection tool. In this context, along with quantitative data, qualitative data was also collected through the evaluations of the survey participants. Research findings were obtained as a result of data analysis carried out through simple and complex statistical analysis techniques.
Findings: According to the preliminary findings of the descriptive analysis carried out within the scope of this research, the suitability of the rehabilitation project in Yeğenağa Mahallesi Dark Kümbet Street in terms of the criteria that should be taken into consideration in street rehabilitation processes is at the level of undecided. According to the findings of the discriminant analysis, it was observed that the academicians among the interviewees differed in terms of their evaluations of the effect of the registration status of the buildings on the practice. In addition, it was observed that the interviewees differed in their evaluations of the readability of the application according to their vision of the field. Finally, when the correlations between the responses to the criteria were evaluated according to the correlation analysis findings, it was seen that the criterion groups had a high level of correlation within themselves.  The criterion groups with the highest correlation were determined as environmental criteria (.779) and contextual criteria (.756). 
Results: As a result of this research, (1) the criteria that should guide street improvement projects in the historical environment can be grouped under 5 headings; (2) The 5 criteria groups are moderately effective in terms of guiding the façade arrangement carried out within the scope of the Yeğenağa Street Rehabilitation project; (3) In the case of the Yeğenağa Street Improvement project, in terms of the evaluations made by the interviewees in terms of the level of street improvement criteria that guide the implementation, they differ according to their professional groups, levels of expertise and their vision of the area; (4) It has been observed that there is not a very high level of correlation between the 5 criteria groups in terms of guiding the façade arrangement carried out within the scope of the Yeğenağa Street Rehabilitation project, but there is a high level of correlation between the criteria groups themselves.

Keywords: Historical environment, street improvement, facade arrangement, facade arrangement criteria, Yeğenağa District/Erzurum