Anadolu'da tarihi hac yolu üzerindeki arastalı menzil külliyelerinin kültürel rota kapsamında değerlendirilmesi için bir yöntem
A method for evaulating of menzil (destination) complexes with arasta (bazaar) on the historical pilgrimage road in the Anatolia within the scope of the culturakl route
Yazar: PIRIL ÖZEL
Danışman: DOÇ. DR. AYTEN ERDEM
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Kültür varlıkları, toplumsal hafızanın oluşumunda en önemli ögelerden biridir.
İnsanlığın ortak mirası olan kültür varlıklarının korunması için uluslararası ve
ulusal, kurum ve kuruluşlar pek çok çalışmalar yapmaktadır. 20. yüzyıl başlarından
itibaren, doğal ve kültürel varlıkların korunmasına yönelik kurallar belirleyen
uluslararası sözleşmeler, öncelikle tek yapı ölçeğindeki eserlerin korunmasına
ilişkin yaklaşımlar olarak ele alınmıştır. Daha sonra, tarihi yapıların, yakın çevresini
kapsayan alan ile değerlendirilen koruma yaklaşımı önem kazanmıştır. Bu
çalışmada, kültürel rota oluşturularak, Anadolu'da tarihi Hac yolu güzergâhındaki
menzil külliyelerindeki arastaların, sorunları ortaya koyularak sorunlar için
çözümler önerilmesi böylece yaşatılmasının sağlanması hedeflenmektedir.
Anadolu'da, dönemin en yoğun kullanılan güzergâhı olan "Hac Yolu" üzerinde inşa
edilmiş bu yapılar, Konya/Karapınar II. Selim, Hatay/Payas Sokullu Mehmet Paşa,
Konya/Ilgın Lala Mustafa Paşa, Niğde/Ulukışla Öküz Mehmet Paşa Menzil
Külliyeleridir. Bu çalışmada, tarihi Hac Yolu güzergahında bulunan, Konya/Ilgın
ve Hatay/Payas arasında bulunan yaklaşık 610 km'lik bir mesafede kültürel rota
planlanmıştır. Bu seçimin gerekçesi rotanın, Hac Yolu güzergahında bulunan
arastalı menzil külliyelerini içermesidir. Çalışmanın ikinci bölümünde, kültürel rota
ve hac kavramları açıklanmıştır. Kültürel rota oluşturulma metodolojisi araştırılmış,
Anadolu'da tarihi Hac Yolu güzergahı, üzerinde bulunan tarihi yapılar ve menzil
külliyeleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde, Anadolu'da, günümüze kadar olan
güzergâhların tarihçesi araştırılmıştır. Aynı zamanda, külliye olgusu içerisinde
menzil külliyelerin yeri ortaya koyulmuştur. Dördüncü bölümde, menzil
külliyelerindeki arastaların ayrı ayrı, tarihçeleri, mimari özelikleri, günümüzdeki
durumları ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Beşinci bölümde, Hac Yolu
güzergahında bulunan arastalı menzil külliyelerini içeren kültürel rotanın
oluşturulma metodolojisi ortaya koyulmuştur. Aynı zamanda, yönetim/tanıtım ve
iletişim strateji açısından, Payas Sokullu Mehmet Paşa Menzil külliyesi
örneklenmiş ve oluşturulan kültürel rota için önerilerde bulunmuştur.

Anahtar Kelimeler: Kültürel rota, menzil külliyesi, arasta

Abstract:
Cultural assets are one of the most important elements in constitution of social
memory. Various international and national institutions and organizations carry out
many studies to preserve cultural assets - the common heritage of humanity. Since
the beginning of the 20th century, international conventions, setting rules for the
preservation of natural and cultural assets, have primarily been considered as
approaches to the protection of single-building structure scale. Subsequently, the
preservation approach, considered together with immediate surroundings of
historical structures, gained importance. This study aims at creating a cultural route,
revealing the problems of the bazaars in the menzil (destination) complexes on the
Historical Pilgrimage Road in Anatolia and accordingly suggesting solutions for
the problems and thus leading survival of all.
These structures built on the "Pilgrimage Road", the most frequently used route of
the relevant period in Anatolia, are Konya/Karapınar Sultan Selim II, Hatay/Payas
Sokullu Mehmet Pasha, Konya/Ilgın Lala Mustafa Pasha, Nigde/Ulukisla Okuz
Mehmet Pasha Menzil Complexes. In this study, a cultural route was planned for a
distance of approximately 610 km between Konya/Ilgın and Hatay/Payas that is on
the historical Pilgrimage Road. The ground for this choice is that the route includes
menzil complexes including bazaars located on the Pilgrimage Road. The second
part of this paper defines the concepts of cultural route and pilgrimage. The
methodology of creating a cultural route was researched, and the historical
Pilgrimage Road in Anatolia, the historical buildings and menzil complexes on this
route were overviewed. The third chapter reveals outcome of researches on the
history of the routes in Anatolia until today. All at once, the function of menzil
complexes within the context of social complex has been put forth. The fourth
chapter individually overviews the bazaars in the menzil complexes, their histories,
architectural features and current situations in details. The fifth chapter sets forth
the methodology of creating the cultural route, which includes the bazaars and
menzil complexes on the Pilgrimage Road. At the same time, Payas Sokullu
Mehmet Pasha Menzil Complex was exemplified in terms of
management/promotion and communication strategy, and thereupon several
suggestions were made for the cultural route planned.

Keywords: Cultural route, menzil (destination) complex, bazaar (arasta)