Zemahşerî'nin nahivde semâ' ile istişhâdı: Betimsel-analitik bir çalışma
Citation by hearing in grammar according to al-Zamakhshari
Yazar: OWAYS WISI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ IHAB SAİD İBRAHİM IBRAHİM
Kastamonu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Bu tezde, Arap dilinin öncü âlimlerinden biri olan Cârullâh ez-Zemahşerî'nin, nahiv kurallarını tespit noktasında semâ ile istişhâdı konu edilmiştir. Zemahşerî'nin bu istişhâdlarının teorik yönü el-Mufassal kitabında, pratik yönü ise el-Keşşâf kitabında görülebilmektedir. Bu bağlamda tez bir giriş, üç bölüm ve bir sonuçtan meydana gelmektedir. İlk olarak, Zemahşerî'nin kıraatleri kusurlu bulması, kıraatlerle istişhâdı bir hüccet kabilinden görmeyip, kabul edilme şartını fesahate(fesâhat), kıyasa uygunluğa(uygunluk) ve yaygın kullanım şartlarına bağlamıştır. Daha sonra Zemahşerî'nin hadislerle istişhâdına geçilmiştir; Zemahşerî pratik açıdan hadislerle istişhâdı kabul etmekle birlikte, bu şekildeki istişhâdları oldukça azdır. Ardından şiir ve nesir çeşitleri ile Arapların sözleri gelmektedir. Zemahşerî, Arapların sözleri ve mesellerinden oluşan nesirle ilgili bolca istişhâdda bulunmuştur. Şiir konusunda da o, muhdes şairlerin şiirleriyle istişhâdın caiz olduğunu söylemiş, ancak bunu önde gelen dil âlimleri ve ravilerle sınırlı tutmuştur. Yine Zemahşerî, kendisi uygun olmadığına işaret etmesine rağmen söyleyeni meçhul şiirlerle istişhâd etmiştir. Masnû şiirle istişhâdı kabul etmezken, masnû olduğu söylenen şiirle istişhâd ettiği vakidir. Hangi kurala delil olduğu hususunda farklı rivâyetler bulunan şiirlerle de istişhâd etmiştir. Şiirini istişhada konu ettiği şairler, Ebû Hayyân'ın Fârâbî'den naklettiği kabilelerle sınırlı kalmamış; aksine Arap olmayan ve Farsça konuşanlarla bir arada yaşayanların, yabancılarla sınırı bulunan beldelerdekilerin şiirleriyle de istişhâd etmiştir. Zemahşerî'ye göre, Arapların tüm lehçeleri farklı fesahat derecelerinde olmakla birlikte delil niteliğindedir. Bu tez ile varılan en önemli sonuçlardan biri, teorik söylemleri olduğu gibi kabul etmeyip incelemeye tabi tutmanın ve bu teorik söylemlerin nahiv âlimleri nezdindeki pratik yönüyle uyum göstermesine dikkat etmenin gerekliliği olmuştur.

Abstract:
This research studies the citation by hearing in regard to proving grammatical rules according to the renowned Arabic language scholar, Jarullah Al-Zamakhshari. The citation involves two aspects, theoretical, which is The Book of Al-Mufassal, and practical, which is the Book of Alkashaf. The research comprises an introduction, three chapters, and a conclusion. Initially, Al-Zamakhshari studied the citation of the readings but challenged it, because he did not see it as a followed Sunnah. Moreover, the criterion for these readings to be approved is eloquence, agreement with the analogy, and extensive use. Al-Zanakhshari, then, studied Hadith, and its citations were actually acknowledged although they were few. After that, he studied Arabic rhetoric particularly prose and poetry, as a result, he was excessively using prose by quoting Arabic sayings and proverbs. As for poetry, it stipulated that it is permissible to cite the poetry of the Mawlidian but restricted it to the imams of the language and its narrators. He also cited unanimous poetry, although he indicated that it was forbidden to be cited. Besides, he denied the citation of affectation poetry, but he cited poetry which was said to be affectation. He also cited multiple sourced poetry. As for the poets who he cited, he did not adhere to the tribes that Abu Hayyan reported on the authority of Al-Farabi. Rather, Al-Zamakhshari cited those who mingled with the Persians and used to speak Persian and the tribes that used to live on the borders of foreign countries. The variations of Arabic are all acknowledged by al-Zamakhshari, but they are not of the same degree in eloquence. Finally, the researcher recommends not to credit the theoretical statements and the need to consider them and the extent to which they agree with the practical reality of the grammarians.