Hukuk felsefesi açısından istihsan
Istihsan from the perstective of philosophy of law
Yazar: GÜLŞEN KILIÇ
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA YILDIRIM
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam hukuk usulünde fer'î delillerden kabul edilen istihsan, genel anlamda hukukun ihtiyaç duyduğu bir ilke ve anlayışı temsil eder. Bu nedenle istihsan, bütün hukuk sistemleri için gerekli bir hukukî mekanizmadır. İstihsan anlayışı, sahip olduğu esneklik özelliği ile, farklı zaman ve mekanlardaki hukuk sistemlerinde varlığını sürdürmüştür. Roma ve Talmud hukukunda bunun örnekleri mevcuttur. İslam hukuk tarihinde, hukukun gelişim gösterdiği dönemlerin, istihsanın çokça uygulandığı dönemler olduğu açıkça görülür. İstihsanın, İslam hukukunun gelişimine sunduğu katkının benzeri, Roma hukukunda da görülmektedir. Roma hukukundaki nesafet ilkesi ile istihsan, benzer hukukî mantığa sahiptir ve hukuk sistemi içerisinde oluşturdukları esneklik, hukukun canlı kalmasını temin eder. Başka hukuk sistemlerinde bu tür anlayış ve uygulamaların bulunması, hukukun bu tür uygulamara ihtiyacı olmasının en önemli delilidir. İstihsan, yerleşik genel kuraldan istisnâ olarak kabul görmekle birlikte, aynı zamanda dinin genel amaçlarına dayanarak yapılan bir ictihaddır. İstihsan yapılırken dinin genel amaçlarına ve küllî kâidelere dayanılması, istihsanın doğrudan makâsıdla olan ilişkisini ortaya koyar. Buna bağlı olarak istihsan, hukukun gayeci özelliğine doğrudan hizmet eden önemli bir hukukî uygulamadır. İslam hukukunda istihsanın uygulanmaması, İslam hukukunun hayatın içinde aktif olarak bulunmasına engel olmaktadır. Zira nassların sınırlı, olayların sınırsız olmasından dolayı, istihsan gibi uygulamalar olmaksızın, nasslarla hayat arasında bağlantı kurulamamaktadır. İstihsan, teknik anlamda hukukî bir uygulama olarak kullanılmasa da günlük yaşamın içinde, istihsan anlayışını gösteren birçok örnek mevcuttur. Bu durum, istihsana olan ihtiyacı ortaya koyduğu gibi, söz konusu ilkenin bir şekilde hayatın içinde yer aldığını göstermesi bakımından da önem taşır. Genelde hukukun, özelde ise İslam hukukunun canlılığını koruması, ilke ve uygulama olarak istihsanın, hukuk içinde işlevsel olmasıyla mümkündür.

Abstract:
In Islamic jurisprudence, istihsan, which is accepted as one of the ferî evidences, represents a principle and understanding that the law needs in general. Therefore, istihsan is a necessary legal mechanism for all legal systems. The understanding of istihsan has maintained its existence in legal systems in different times and places with its flexibility. There are examples of this in Roman and Talmudic law. In the history of Islamic law, it is clearly seen that the periods in which the law developed were the periods in which istihsan was widely applied. The similar contribution of istihsan to the development of Islamic law is also seen in Roman law. The principle of objectivity and istihsan in Roman law have a similar legal logic and the flexibility they create within the legal system ensures that the law remains alive. The existence of such understandings and practices in other legal systems is the most important evidence that the law needs such practices. Although istihsan is accepted as an exception from the established general rule, it is also an ijtihad based on the general purposes of religion. The fact that istihsan is based on the general aims of religion and the universal rules reveals the direct relationship of istihsan with the maqāṣid. Accordingly, istihsan is an important legal practice that directly serves the purposeful characteristic of law. The non-application of istihsan in Islamic law prevents Islamic law from being active in life. Because, due to the limited nature of the nasses and the unlimited nature of the events, applications such as istihsan.