Politik süreçte rant kollama ve Türkiye açısından değerlendirilmesi /
Yazar: ASUMAN ALTAY
Danışman: PROF. DR. FEVZİ DEVRİM
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1995
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Politik süreç = Political process ; Rant kollama = Rent seeking ; Rant teorileri = Rent theories ; Türkiye = Turkey

Özet:
Rant-Kollama Teorisi, 1960'k yıllarda Kamu Tercihi Teorisi kapsamında oluşturulmuş bir teoridir. Piyasa koşullarında oluşan "rant sağlama" faaliye tinden farklı olarak bu teoriye göre, rant fırsatı yaratılmakta ve kullanılmak tadır. Rant kollama faaliyetleri kamu kesiminin toplum yaşantısındaki özel likle ekonomideki yeri ve sınırları ile yalandan ilgilidir. Kamu mal ve hiz metlerine ilişkin kararların alındığı ve uygulandığı süreç olan politik süreçte, yaratılan fırsatlarla rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Politik süreç toplum hayatında vazgeçilmez bir yere sahip ve oldukça kompleks bir süreçtir. Toplum için onun kadar önemli olan piyasa süreci ile bir arada ancak onun alternatifi olmayan bir süreçtir. Politik sürece işlerlik kazandıran öğeler; seçmenler, baskı ve çıkar grupları, siyasi partiler ve bü rokratlardır. Bu güçler toplum için üretilen hizmetlerin türü, miktarı ve bile şimi konusunda belirleyicidirler. Rant kollama konusunun bazı çevrelere yaptığı ekonomik, mali ve sos yal amaçlı yardımların özel amaçlı hale gelmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu tür faaliyetlerin artması ise, politik süreçte yozlaşmanın bir nedeni veya sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu süreçte birçok öğenin yeralması, kap ladığı ve sorumlu olduğu alanın genişlemesi ve süreçten beklenen hizmetle rin ve etkinliğin artması sonuçta, sürecin alanını genişletici bir etkiyi mey dana getirmektedir. Oysa özellikle günümüz koşullarında piyasa sürecinin daha etkin olması ve daha geniş bir alana yayılması arzulanmaktadır. Kamu kesiminin alanı ve fonksiyonları genişledikçe yozlaşma kaçınıl maz olmaktadır. Politik süreci oluşturan öğelerin faydalarını toplumsal fay daların üzerinde görmeleri ve bu yöndeki faaliyetleri yozlaşma sürecini de başlatmaktadır. Günümüzde gelişmişlik düzeyleri farklı da olsa birçok ülkede yoz laşma ve rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Gelişmiş demokra tik toplumlarda ortaya çıkan yozlaşma, demokrasinin gereği olan çoklu katı lımın politik süreç mekanizması üzerinde bir baskıya dönüşmüş ve özellikle ekonomik yaşam politize olmuştur. Gelişmekte olan ülkelerde ise yozlaşma, temelde geleneksel yapılardan modern yapılara geçiş sonucunda ortaya çıkabilmektedir. Çünkü, bu deği- rvşim süreci toplumda yeni kaynakların ve fırsatların da yaratılması anlamına gelmektedir. Türkiye'de de politik süreçte yozlaşma ve rant kollama faaliyetleri ya şanmaktadır. Özellikle 24 Ocak 1980 Ekonomik İstikrar Tedbirleri sonrasında uygulanmaya çalışılan değişim programı çerçevesinde dışa açılma, demok ratikleşme ve piyasa ekonomisinin oluşturulması çabaları bazı olumsuz ge lişmelere de yol açmışür. Cumhuriyet Tarihinin birçok döneminde olduğu gibi 1980 sonrasında da dışa açılma ve sanayileşmenin öncüsü devlet olmuştur. Yetersiz sermaye birikiminin sağlanması ve özel girişimin güçlendirilmesi için uygulanan teş vik politikaları, yolsuzluk, rüşvet, suistimal vb. gibi rant kollama faaliyetle rini meydana getirmiştir. Ortaya çıkartılan yolsuzluk olaylarının bir kısmı yargıya intikal etmiş, bir kısmı ise zaman aşımına uğradığı için takibe alına mamıştır. Rant kollama faaliyetlerinin tamamiyle ortadan kaldırılması mümkün değildir. Ancak, demokrasinin çoğunlukçu katılım yapısında ve etkin bir kamuoyu duyarlılığında bu tür faaliyetlerin azalması mümkündür. Ayrıca daha güçlü bir piyasa ekonomisi ve etkin işleyen bir devlet mekanizmasının oluşturulması ve rant kollamanın bir istisnai durum haline getirilmesi ge rekmektedir.

Abstract:
Rent Seeking Theory is a theory produced within the Theory of Public Choice in 1960s. In accord with this theory, different from "rent supply" ac tivities existing in market conditions, rent opportunity is created and used. Rent seeking activities are closely related with the place and limits of public in social life particularly in economics. Rent seeking activities are produced with the opportunities created within political process in which decisions related to public goods and services are taken and applied. Political process in necessary in social life and is a complicated process. It's as important as the market process for society but not its alternative. Fac tors which activate political process are the voters, pressure and interest groups, political parties and bureaucrats. They determine the type, quantity and composition of the services produced for society. Rent seeking is being produced as the economic, financial and social aids, made for some sections by the public, become exclusively aimed. And the increase of such activities comes out as the reason or result of degenera tion in political process. Several factors taking place in this process, increase of the field that they cover and are responsible of and the increase of services and effectiveness expected from this process consequently cause the incerase of the field of the process. However, particularly under present conditions, it's desired that the market process is more effective and more widely spread. As the field and functions of public become spread degeneration is unavoidable. Taking the advantages of factors, which produce political pro cess, over the social advantages and the activities there of cause the degene ration process to begin. Today, degeneration and rent seeking activities are produced in many countries with different development levels. Degeneration in developed de mocratic communities is turned out to be a pressure on political process mechanism of the poly-participation which is necessary for democracy and particularly the economic life is very much politicized. And degeneration in developing countries is basically produced as the traditional structure turns into a modern structure. Because, this alteration process also means producing new sources and oppurtunities in society. VIDegeneration and rent seeking activities in political process exist also in Turkey. The trials of outward-development, democratization and producing market economy within the frame of alteration programe which was tried to be practiced particularly following the Economic Stabilization Precautions of Jan 24, 1980, has caused some negative developments. As in most of the history of Republic, the state had been the leader of outward-development and industrialization also after the 1980. The enco uragement policies for supplying insufficient capital stock and improving private enterprise had caused rent seeking activities such as malversation, bribe, misuse, etc.. Some of the malversation facts had been transfered to ju risdiction and some had prescripted and not prosecuted. It's impossible to completely remove rent seeking activities. However, they seem to be removed in poly-participation structure of democracy and in an effective public opinion sensitivity. Moreover, it's necessary to produce a stronger market economy and effective state mechanism and to make rent seeking an exception. VII