Hz. Ali dönemi: Sosyolojik bir yaklaşım
Caliph Ali's period: A sociological approach
Yazar: KEREM TARIK ŞAHİNER
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA TEKİN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
İslam Tarihi'nde Hz. Ali dönemi, meydana gelen sosyal çatışmalar, savaşlar ve itikadi mezheplerin oluşumu bakımından önemli toplumsal krizleri içinde barındırmaktadır. Bu dönemde gerçekleşen hadiseler, İslam dünyasının geçmişini ve geleceğini anlamak ve anlamlandırmak için büyük öneme sahiptir. Hz. Ali döneminin şartlarının, sosyal yapısının ve kamplaşmalarının sosyolojik olarak incelenmesi, günümüzde dahi devam eden toplumsal krizlerin çözüme ulaştırılması için elzemdir. Her sosyal olay ortaya çıkmadan önce kendisini oluşturan şartlara gebedir. Sosyal olaylar meydana geldikten sonra ise yalnızca kendi dönemiyle sınırlı kalmaz ve etkileri sonraki dönemlerde de hissedilebilir. Bu doğrultuda Hz. Ali'nin halife seçilmesine yapılan itirazlar, Hz. Osman'ın şehit edildiği toplumsal zeminden, Muaviye b. Ebi Süfyan ile mücadelesi cahiliye döneminden itibaren rekabet halinde olan Emevi-Haşimi çekişmesinden ve Haricilerin isyan ve ayrılıkları, ait oldukları bedevi kültür ve sosyal entegrasyon probleminden bağımsız şekilde değerlendirilemez. Hz. Peygamber'den sonra Müslümanların idari olarak nasıl ve kim tarafından yönetileceği hakkında dini bir referans bulunmamaktadır. Bu hususta Weber'in geleneksel otorite tipinde meşruiyetin gelenekten geldiğini ileri sürdüğü tezi dikkat çekmektedir. Geleneksel olarak Arap/Hicaz siyasetinde kabile reisinde aranan kriterlerden bazılarının Hz. Ali'nin halife seçiminde noksan olması, onun hilafetinin geleneksel açıdan meşruiyet sorunu ile doğmasına neden olmuştur. Bu nedenle Hz. Ali hilafeti boyunca karşılaştığı iç savaşlarda Müslüman toplumunun geneline karşı iktidarının meşruiyetini kabul ettirmek için mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu noktadan hareketle, Hz. Ali döneminde yaşanan iç savaş ve itikadi ayrılıklar, sosyal, siyasi, ekonomik ve dini arka planlarıyla incelenmiştir. Döneme ait tarihi rivayetler, sosyolojik bir bağlama taşınarak tasnif edilmeye çalışılmıştır. Hz. Ali döneminde yaşanan sorunlara kaynaklık eden göç, kabile ittifakları, Emevi-Haşimi mücadelesi, meşruiyet krizi, şehirleşme, toplumsal çatışma ve itikadi ayrılık gibi problemler, sosyolojik bakış açısıyla ortaya konmaya çalışılacaktır.

Abstract:
The period of Caliph Ali in Islamic history contains important social crises in terms of social conflicts, wars and the formation of theological sects. The events of this period are of great importance for understanding and making sense of the past and future of the Islamic world. A sociological study of the conditions, social structure and polarisation of Caliph Ali's time is essential to help resolve the social crises that still exist. Every social event carries within itself the conditions for its emergence. Once social events occur, they are not limited to their own period and their effects can be felt in the following periods. In this sense, the objections to the election of Hazrat Ali as caliph cannot be evaluated independently of the social grounds on which Hazrat Uthman was martyred. The struggle with Muawiya b. Abi Sufyan cannot be evaluated independently of the Umayyad-Hashemite rivalry that has been in competition since the time of cahiliyya, and the rebellion and separation of the Kharijites cannot be evaluated independently of the Bedouin culture and the problem of social integration to which they belong. There is no religious reference as to how the Muslims were to be governed administratively after the Prophet Muhammad and by whom they were to be governed. In this respect, Weber's thesis that legitimacy in the traditional type of authority is derived from tradition is worthy of attention. The fact that some of the criteria traditionally looked for in the tribal chieftain in Arab/Hijaz politics were lacking in choosing Hz. Ali as caliph, meant that his caliphate was born with the problem of legitimacy in the traditional sense. For this reason, Hazrat Ali had to fight against the general Muslim community in the civil wars he encountered throughout his caliphate in order to establish the legitimacy of his rule. From this point of view, the civil wars and the theological divisions during the reign of Caliph Ali are analysed in their social, political, economic and religious context. Historical narratives of the period are placed in a sociological context. Problems such as migration, tribal alliances, the Umayyad-Hashemite struggle, the crisis of legitimacy, urbanisation, social conflict and religious schism, which were at the root of the problems experienced during Caliph Ali, will be tried to be revealed from a sociological perspective.