Van Gölü Havzası'nda ortaçağ ve Osmanlı mihrapları
Medieval and Ottoman mihrabs in the Van Lake basin
Yazar: SULTAN ÖZBEY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET TOP
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Camiler = Mosques ; Mihrap = Mihrap ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Orta Çağ = Middle Ages ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Süslemeler = Ornamentations ; Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture ; Van Gölü havzası = Van Lake basin ; İslam mimarisi = Islamic architecture

Özet:
İslam mimarisinin karekteristik simgelerinden biri olan mihraplar
bulundukları bölge, dönem, uslup ve tipolojik özellikleri bakımından önemli bir yer
tutmakta ve ayrıca dönemin kültürü, sanatı, malzeme kullanımındaki değişimler
hakkında farklı bilgiler sunmaktadır.
Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Van Gölü Havzası, tarihi geçmişi
kültürel birikimi ve stratejik konumu nedeniyle tarihi süreç içinde birçok uygarlığın
yaşadığı, birçok devletin ele geçirdiği ve hakimiyet kurabildiği bölgelerden biri
olmuştur. Havza erken dönemde İslam inancı ve kültürüyle tanışmakla birlikte bunun
İslam dini mimarisinde görünür kılınması Selçuklular ile başlayıp Osmanlı
döneminde de ağırlıklı olarak devam etmiştir.
İnceleme konumuzu oluşturan; Van, Bitlis, Muş ve Ağrı İllerinde bulunan
mihrap örnekleri, XII. yüzyıldan XVIII. yüzyıl sonlarına kadar devam eden bir süreci
kapsamaktadır. Ortaçağ ve Osmanlı dönemine ait 22 örneğin 19'u cami 3'ü
mescitlerde bulunmaktadır. Mihrapların bir çoğu yer aldıkları yapılarla beraber
onarım görmüş ve kısmen özgünlüklerini kaybetmişlerdir. Mihraplar üzerinde
bölgesel etkiler bulunmaktadır. Mihrap örnekleri yapıldıkları dönemlere ait üslup
özellikleri gösterirken yerel özelliklerle de bütünleştikleri görülmektedir.
Bölgede dönemler arasında malzeme kaynaklı bir birliktelik bulunmakla
birlikte, kurgu ve form kaynaklı farklılıklar da görülmektedir. İncelenen mihraplarda
malzeme kullanımı zenginlik göstermemektedir.
Bölge mimarisine hakim olan taş malzeme kullanımı mihraplar için de geçerli
olmuştur. 22 adet mihrabın 18 adedi taş malzeme ile inşa edilmiştir. Plan ve cephe
düzeni olarak kendi içlerinde değişiklik gösteren mihraplar kıble duvarından dış
cepheye taşıntı yapabilecekleri gibi kıble duvarından taşıntı yapmayıp duvar kalınlığı
içerisinde de kalabilmektedirler.
Bitkisel, geometrik, yazı ve mukarnaslı süslemeler genellikle taş malzemeler
üzerine yapılmıştır. Bölgede mihrabın tüm cephesini kaplayan süsleme ender olarak
görülmüştür. Süslemeler çoğunlukla çerçeve, taç, köşelik, kavsara, sütunce ve kemer
gibi elamanlara dağılmış olarak karşımıza çıkmaktadır.
Mihraplara tasarım ve süsleme açısından bakıldığında Selçuklu geleneğinin
devam ettiği ancak bölgesel özelliklerin ağırlıklı olarak öne çıktığı görülmektedir.
Başkentten uzaktaki havzada yer alan mihraplar, bölgesel özelliklerle birlikte mahalli
ustaların kendi hayal güçlerinden birşeyler katarak ortaya çıkardıkları yorumların ve
uygulamaların etkisi ile kendilerine özgü bir karekterde ortaya koymuşlardır.
Bununla birlikte Osmanlı döneminin XVIII. yüzyıl yapısı olan İshak Paşa
Saray Camii mihrabında kullanılan süslemelerde ise dönem kaynaklı üslup
özelliklerinin taşra üslup özelliklerinin önüne geçtiğini ve merkeze doğru bir
yaklaşım gösterdiğini çok açık olarak görmek mümkündür.

Abstract:
The mihrab which is one of the characteristic symbols of Islamic architecture
has an important place in terms of its region, period, style and typological features.
Moreover, it provides different information about the culture, art, and changes in the
use of materials.
The Basin of Lake Van, located in the Eastern Anatolia Region, has been one
of the regions where many civilizations lived and many states conquered and
dominated in the historical process due to its historical and cultural background and
strategic location. The basin was introduced to the Islamic belief and culture in the
early period, its visible appearance in Islamic religious architecture predominantly
continued in the Ottoman period which was started with the Seljuks.
The mihrab examples, which are the subject of study and found in Van, Bitlis,
Muş, and Ağrı provinces, covers a process that continues from the 12th century to
the end of the 18th century. Out of the 22 examples belonging to the medieval and
Ottoman periods, 19 of them are found in mosques and 3 of them are in the prayer
room. Most of mihrabs have been restored with constructions that they are placed in
and have partially lost their uniqueness.
There are regional effects on the mihrabs. While the mihrab samples show the
stylistic features of the periods they were made, it is also seen that they are integrated
with the local characteristics. Although there is a material-based unity between the 
periods in the region, there are also differences in fiction and form. The use of
materials in the examined mihrabs does not show any richness.
The use of stone materials dominating the architecture of the region has been
prevalent in mihrabs. 18 of the 22 mihrabs were built with stone materials. The
mihrabs, which vary within themselves in terms of plan and facade layout, can
protrude from the qibla wall to the exterior, or they can not protrude from the qibla
wall and remain within the wall thickness.
Vegetable, geometric, writing and muqarnas decorations are usually made on
stone materials. Ornaments covering the entire facade of the mihrab are rarely seen
in the region. Ornaments are mostly scattered among elements such as frame, cap
stone, corner, recessed arch, column, and arch.
 When it is looked at the mihrabs in terms of design and decoration, it is seen
that the Seljuk tradition continues, but regional features are predominant. The
mihrabs located in the basin far from the capital have displayed a unique character
with the influence of the interpretations and practices made by the local masters by
adding something from their own imaginations together with the regional
characteristics.
After all, ıt is possible to clearly see that the stylistic features of the period
outweigh the rural style features and show an approach towards the centre in the
decorations used in the mihrab of Ishak Pasha Palace Mosque which is an 18th
century building of the Ottoman period.