Petrol/kimyasal tankerlerde tehlikeli yük operasyonlarında emniyet ve risk değerlendirmesi: Olasılıksal ilişki analizleri
Safety and risk assessment for dangerous cargo operations of oil/chemicaltanker: Probabilistic relation analysis
Yazar: CENK ŞAKAR
Danışman: DOÇ. DR. YUSUF ZORBA
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Deniz Ulaştırma İşletme Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Denizcilikte Emniyet, Güvenlik ve Çevre Yönetim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Denizcilik = Marine ; Ulaşım = Transportation ; İşletme = Business Administration
Dizin: Bayes Kestirim Yöntemi = Bayes Estimation Method ; Bayes ağlar = Bayes networks ; Deniz yolu taşımacılığı = Sea transportation ; Emniyet = Safety ; Kimyasal maddeler = Chemical materials ; Petrol taşımacılığı = Oil transport ; Petrol ürünleri = Petroleum products ; Risk değerlendirmesi = Risk assesment ; Risk faktörleri = Risk factors ; Tehlikeli maddeler = Hazardous substances

Özet:
Petrol ve kimyasal tankerlerde gerçekleştirilen tehlikeli yük operasyonlarının
emniyet ve risk değerlendirmesi, bu operasyonlar sırasında meydana gelecek
kazaların önlenmesi için gerekli bir süreçtir. Tanker operasyonları yüksek
oranda belirsizlik içeren, teknik sorunlar, insan hatası veya organizasyonel
eksikliklerden dolayı kazalar ile sonuçlanmaktadır. Yangın ve patlama, tanker
operasyonlarında karşılaşılan ve insan ölümü, çevre kirliliği ve ekonomik
kayıplar ile sonuçlanan başlıca kaza tiplerindedir. Bu çalışmada bulanık Bayes
ağları yaklaşımı ile tanker operasyonlarından tank temizleme sürecinde
meydana gelebilecek yangın ve patlama kazası nedenleri arasındaki olasılıksal
ilişkiler için bir model oluşturulmuştur. Bulanık Bayes ağları modeli, kazanın
nedenleri arasındaki bağlılıkları ve ilişkileri, olasılıkların güncellenmesine ve
kesin olmayan bilgilerin ifadesine olanak tanımaktadır. Çalışma ana olarak iki
aşamadan oluşmaktadır. Çalışmanın ilk aşamasında, problemin konusu olan ve
Bayes ağlarının grafiksel yapısını oluşturan değişkenler belirlenmiştir.
Belirlenen değişkenler arasındaki ilişkilere yönelik değerlendirme, kaza
raporlarının incelenmesi ve uzman görüşleri yardımı ile gerçekleştirilmiştir.
Çalışmanın ikinci aşamasında ise bu değişkenler arasındaki ilişkilerin koşullu
olasılıklarının belirlenmesi sürecinde kaza raporlarına ilişkin istatistiki
verilerin yeterli olmamasından ve doğru tutulmamasından dolayı uzman
görüşlerine başvurulmuştur. Olasılıkların ortaya çıkarılmasında, bulanık üyelik
fonksiyonları belirlenmiş sözel değişkenler kullanılmıştır. Sözel değişkenlerin
kullanılması ile uzmanların görüşlerini daha kolay ve hızlı şekilde ifade etmeleri
sağlanmıştır. Sözel değişkenler yardımıyla elde edilen bulanık olasılık değerleri,
Bayes ağlarında kullanılması için "ağırlık merkezi" uygulaması ile kesin
sayılara dönüştürülmüştür. Elde edilen olasılıklar modele aktarıldıktan sonra
geçerlilik testi gerçekleştirilmiştir. Duyarlılık testi ile elde edilen çalışmanın
bulgularında, tank temizleme sürecinde yangın ve patlamaya sebep olacak en
önemli nedenler olarak ateşleme kaynakları, reaksiyon ve emniyet kültürünün
olduğu belirlenmiştir. Bu sonuçlar, tankerlerde çalışanların tank temizleme
öncesinde dikkat etmesi gereken noktaları göstermektedir.

Abstract:
The safety and risk assessment of dangerous cargo operations in oil and
chemical tankers is a necessary process to prevent possible accidents during
these operations. Tanker operations may result in accidents that occur due to
technical problems, human error or organizational deficiencies. Fire and
explosion are the major accidents encountered in tanker operations, and they
result in human death, environmental pollution and economic losses. In this
study, a model was constructed through the Fuzzy Bayes Network Method for
the stochastic relationships between the causes of fire and explosion accidents
that could occur during the tank cleaning process, which is one of the tanker
operations. Fuzzy Bayes Network Method helps reveal the dependencies and
relationships between the causes of the accident, update the probabilities, and
express fuzzy information. The study is composed of two stages. At the first
stage, the variables that are the subject of the problem and that constitute the
graphical structure of the Bayes Networks were identified. The assessment of
the relationships between the identified variables was made by examining the
accident reports and seeking expert opinion. At the second stage of the study,
expert opinion was sought as the statistical data on accident reports were not
recorded properly or the recorded data were insufficient while identifying the
conditional probability of the relationships between the variables. Verbal
variables whose fuzzy membership functions were identified were used in
detecting the probabilities. The use of verbal variables made it easier and faster
for the experts to express their views. The fuzzy probability values obtained
through verbal variables were turned into exact numbers with the center of
area application so that they could be used in Bayes networks. After
transferring the obtained probabilities into the model, the validation test was
conducted. The findings of the sensitivity test revealed that the major reasons
that could lead to fire and explosion during the tank cleaning process are firing
sources, reaction and safety culture. These findings point to the factors that
tanker workers should be careful about before cleaning the tank.