Türkiye'de liberaller arası ayrışma Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti ve Liberal Düşünce Topluluğu örnekleri
Divergence between Turkish liberals the samples of Liberal Thinking Association and propagation of the free ideas
Yazar: CANAN TERCAN
Danışman: PROF. DR. AHMET KASIM HAN
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti = Society for the Propagation of the Free Ideas ; Liberal Düşünce Topluluğu = Association for Liberal Thinking ; Liberalizm = Liberalism ; Liberalleşme = Liberalization

Özet:
Türkiye'de liberaller arası bölünmeyi ele alan bu çalışma, yaklaşık elli yıl arayla kurulan ve
benzer süreçleri yaşayan, iki önemli liberal sivil toplum kuruluşunun ayrışmalarını konu
edinmektedir. Bu sivil toplum kuruluşları; 1947 yılında Ahmet Emin Yalman ve Ali Fuat Başgil
tarafından kurulan Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti ve Atilla Yayla ile Mustafa Erdoğan'ın 1992
yılında kuruculuğunu yaptıkları Liberal Düşünce Topluluğu'dur.
Ülkede, tek parti yönetimine karşı, 'liberal değerler' üst söylemiyle mücadele veren Hür Fikirleri
Yayma Cemiyeti, çok partili hayata geçiş ile birlikte, kimlikler üzerinden 'liberal kavrayış
farklılıkların' açığa çıkması sonucunda dağılmıştır. Yalman'ın liberalizme bakışı Batılılaşma,
serbest girişim, ilerleme, basın özgürlüğü ve yabancı sermaye gibi unsurlar etrafında
şekillenirken, Başgil liberalizmi, daha çok muhafazakâr kesimin, düşünce, din ve ibadet
özgürlüğü olarak algılamaktadır. Başgil'in görüşlerindeki baskın muhafazakâr içerik, Yalman
tarafından aydınlanma ürünü olan liberal felsefeye tamamen zıttır. Cemiyet, Başgil ve
Yalman'ın ortak hedefi olan Demokrat Parti'nin iktidara gelmesinin ardından, liberal öz ile
muhafazakâr eğilimler arasındaki sınır noktasında sorun yaşayarak bölünmüştür.
Dünyada kabul gören liberalizm kavrayışı ile Türkiye'de algılanan liberalizm pratiğinde açığa
çıkan benzer bir paradoks, Liberal Düşünce Topluluğu'nun iki önemli ismi Mustafa Erdoğan ile
Atilla Yayla arasında yaşanan fikirsel ayrışmanın da temelini oluşturmuştur.
Liberal düşüncenin merkezi olan Batıda, liberalizmin evrensel ilkeleri: bireycilik, özgürlükler,
hukukun üstünlüğü, rekabete dayalı piyasa düzeni, demokrasi ve sınırlı devlet gibi sayısını
çoğaltabileceğimiz unsurlardır. Bu ilkelerle birlikte, bugün liberalizmden bahsederken salt bir
kavram ya da ideolojiden değil, dünya genelinde mutlak kabul gören genel bir siyasi ve
uluslararası düzenden bahsetmekteyiz. Türkiye'de ise daha çok liberal fikirlerle muhafazakârlık
vii
içiçe geçmiş görünmektedir. Türkiye'de "sağ-liberal" geleneği temsil eden Liberal Düşünce
Topluluğu (buradaki "sağ" kelimesi, liberal yelpazedeki tercihleri değil, kökenini ifade
etmektedir) sağ muhafazakâr çevreden gelip liberal fikirleri temelde kabul eden fakat geçmişte
sahip olduğu muhafazakâr refleksleri koruyan bir grubu işaret eder. Liberal Düşünce Topluluğu
içinde ağırlıklı olan, Anadolu kökenli, orta-alt sosyo-ekonomik sınıftan beslenen bu damar,
topluluğun muhafazakârlar ile kentli, sekülerle dindar arasında bir köprü görevi görebilmesi gibi
ülkeye has bir işleve de sahiptir. Ancak Gezi Olayları ile birlikte muhafazakâr iktidar ile
modernist milliyetçi kesimler arasında beliren derin fikir ayrılıkları, Liberal Düşünce
Topluluğu'nun geçmişteki rolünü sorgulamasına ve nihayetinde topluluğun bölünmesine yol
açmıştır.
Benzer diyalektiklere sahip Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti ile Liberal Düşünce Topluluğu'nu
karşılaştırarak Türkiye'de liberalizmin kapsamlı bir fotoğrafını da çekmeye çabalayan bu
çalışma, ülkede liberal ilkeleri savunma iddiasında bulunan entelektüel kesimin, egemen
ideolojiye mensup; liberal hoşgörü ve otonom birey ilkelerine sahip birer cemiyet üyesi
olmaktan çok, siyasi tutum arayışında birer cemaat mensubuna dönüşerek, ideolojilerini salt bir
doktrin olmaktan ziyade iktidar ekseninde (yakınlık/karşıtlık) konumlandırmalarını göstermesi
bakımından ilginçtir.

Abstract:
This thesis compares two non-governmental organizations, Association for Liberal Thinking
(ALT) and Society for the Propagation of the Free Ideas (SPFI), who have adopted liberal ideas
but dissented with an interval of 50 years. To compare these two historically similar cases allows
us to make a dynamic and real analysis of liberalism in Turkey.
The concept of liberalism in the Western world which creates modernity, liberal philosophy,
liberal ideologies and transfers it to societies like us in the form of "modernization", contain
universal principles adopted by the whole world today. The whole international order has shaped
on liberal principles. Therefore, when talking about liberalism, we should not ignore that we are
talking about common denominators of people, life, political order and international system,
which adopted as a common denominator and dominant in the world today, not from ideologies,
concepts or structures of philosophy. Liberal debates in Turkey along with the dichotomy within
the community of Association for Liberal Thinking should be assessed by taking into account
the overall hegemony.
ALT is a group of people predominantly from right conservative circles who have met with
liberalism thereafter and could not completely get rid of their old habits. With these features,
they have served as a bridge between conservatives and urban, secular-modern segments. When
there was a clear opposition between the conservative power and modern segments due to the
Gezi events, the ALT had difficulty playing this role within itself and was divided into two
groups that criticize each other fiercely. When the Democratic Party came to power in 1950,
Başgil and Yalman, who founded the SPLT, opposed the Single Party administration, but later
they differentiated just like ALT.
ix
ALT in Turkey represents "right-liberal" tradition. However, the word "right" here expresses the
origin, not the preferences in the liberal spectrum. The dissociation in ALT, according to the
origin criteria, is not a principled but a right-left conjunctural purification.
In 1950, a strong despute on liberalism took place between Yalman and Başgil. The Single Party
Period was over, and the multi-party life started. In the struggle of liberalism. Yalman and Başgil
lost their common enemy. While Yalman sees liberalism as a necessary element for
westernization, free enterprise, progress, freedom of press and foreign capital; Başgil views
liberalism as the worship freedom of the conservative segment. However, according to Yalman,
Başgil's views were not compatible with the liberal view, which is the product of western
philosophy and enlightenment. That's why, measures taken against religion were suitable and
appropriate. The separation between Mustafa Erdogan and Atilla Yayla triggered by the Gezi
events was a conjunctural rather than a principled one which is related to the attitude towards
the government. The dynamics of this decomposition showed that, there is a huge gap between
liberalism in the world and liberalism in Turkey.