Yeni bir uluslararası hukuk süjesi olarak çevre
Environment as a new subject of international law
Yazar: EGE ÇAĞRI YILDIZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FETHULLAH BAYRAKTAR
Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Egemenlik = Sovereignty ; Uluslararası hukuk = International law ; Çevre = Environment ; Çevre hakkı = Environmental rights ; Çevre hukuku = Environmental law ; İklim değişikliği = Climate change

Özet:
Çevre kavramının, insanlık medeniyetinin gelişmesi ve modern toplumların
oluşmasıyla eş zamanlı olarak uluslararası hukukun gündeminde yer bulduğu
söylenebilir. Sanayi toplumlarının bireyci yaklaşımı, insanlığı öncelikle bireysel olarak
sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama düşüncesine götürmüş; iç hukukta çevre, bir
insan hakkı olarak tezahür etmiştir. Sonrasında, devletlerin sınır aşan zararlardan
sorumlu olması anlamında, uluslararası bir yükümlülük olarak çevrenin korunması
gündeme gelmiştir. Dijitalleşen ve teknolojik gelişmelerin eskisine kıyasla çok daha
hızlı yaşandığı bugünün dünyasında da çevre kavramının, bu anlamda dünyanın değişen
koşullarından etkilenmesi kaçınılmaz olmuştur. Bugün küresel iklim değişikliği ile
mücadele başlığı altında gündemde olan çevrenin, zamanın dairesel döngüsü içerisinde,
insanlığın "ilkel" dönemlerindeki bilincine varılarak haklara ehil bir süje şeklinde
kabulünün, uluslararası hukuk bakımından da kaçınılmaz olduğu değerlendirilmektedir.
Bu bağlamda, öncelikle hukuki kişilik kavramının ulusal ve uluslararası hukuk
bağlamında karşılaştırması ile uluslararası hukukun kişileri incelenmiş ve yapılan
tasnifte yeni bir öneri olarak "Aktör-Süje" ayrımı ortaya konulmuştur. İkinci olarak; bir
uluslararası hukuk süjesi olarak çevrenin ortaya çıkışında geçirdiği evrim sürecine
kısaca değinilmiş ve buna ilişkin hukuk metinleri incelenmiştir. İnsan hakkı olarak
kabul edilen çevrenin, doğaya haklar tanıyan dünya örnekleri incelendiğinde, insanlığın
"ilkel" dönemlerindeki bilincine varılarak haklara ehil bir süje şeklinde ortaya çıktığı
tespit edilmiştir. Son olarak; doğal kaynaklar üzerindeki devlet egemenliğinin, klasik
uluslararası hukuk öğretisindeki anlamının zaman içerisinde yaşadığı değişim, ulusal
yargı sınırlarının ötesine ve diğer devletlerin çevrelerine zarar vermeme yükümlülüğü,
paylaşılan doğal kaynaklar, ortak mülkiyet, küresel ortak alanlar ve insanlığın ortak
mirası kavramları irdelenmiştir. Sonuç olarak çevrenin uluslararası hukukun süjesi
olarak kabul edilmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Abstract:
The concept of environment has been on the agenda of international law
simultaneously with the development of human civilization and the formation of
modern societies. The individualistic approach of industrial societies has led humanity
to the idea of living in a healthy and balanced environment as an individual, and the
environment has been manifested as a human right in domestic law. Then,
environmental protection has come to the fore as an international obligation in the sense
that states are responsible for transboundary damages. In today's world, where
digitalization and technological developments are experienced much faster than in the
past, it is inevitable that the concept of environment will be affected by the changing
conditions of the world in this sense. It is considered that it is inevitable in terms of
international law that the environment, which is on the agenda under the heading of
combating global climate change, is accepted as a subject with rights by being
conscious of humanity in the "primitive" periods of time, in the circular cycle of time.
First, the concept of legal personality was compared in the context of national
and international law. In the classification made, the distinction of "Actor-Subject" is
explained as a new proposal. Second, the evolution process of the environment as a
subject of international law is briefly mentioned and the legal texts were examined. An
evaluation has been made on how the environment, which is a human right, has become
a subject in the cycle of time, or how it should actually come, based on world examples.
The changes in the meaning of state sovereignty over natural resources in classical
international law doctrine, the obligation of not harming the environment of other states
beyond the borders of national jurisdiction and shared natural resources, common
property, global partnership areas and the concepts of common heritage of humanity
were examined. As a result, it has been determined that the environment should be
accepted as a subject of international law.