İş-aile çatışmasının duygusal tükenmişlik üzerindeki etkisinde psikolojik sermaye ve işkolikliğin düzenleyici rolü: Bir alan çalışması
The moderating effects of workaholism and psychological capital on the relationship between work-family conflict and emotional exhaustion
Yazar: HANDE TOSUNOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE TAYFUR EKMEKCİ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Pozitif psikolojik sermaye = Positive psychological capital ; Psikolojik sermaye = Psychological capital ; Tükenmişlik = Burnout ; Tükenmişlik duygusu = Burnout feeling ; İş-aile çatışması = Work-family conflict ; İşkolik = Workaholic

Özet:
Küreselleşme, rekabet, ve iş yapısının değişmesi gibi faktörler, kısıtlı olan zamanın iş ve aile alanları arasında adil bir şekilde bölüştürülmesine engel olmakta ve artan taleplerin karşılanması yönündeki baskılar çalışanları işte daha fazla vakit geçirmek zorunda bırakmaktadır. Meydana gelen bu değişikliklerin iş ve aile alanları arasında çatışma yaşanma ve tedbir alınmadığı taktirde duygusal tükenmişlik gibi kronik rahatsızlıkların ortaya çıkma olasılığını arttırdığı düşünülmektedir. Bununla birlikte iş-aile çatışmasının herkes için aynı sonuçlara yol açmaması; bazı insanların sahip oldukları kaynaklar nedeniyle daha avantajlı olmaları, bazı insanların ise kişisel eğilimleri nedeniyle duygusal tükenmişlik yaşama ihtimallerinin daha yüksek olması beklenmektedir. Buradan hareketle bu araştırmanın amacı iş-aile çatışması ve duygusal tükenmişlik arasındaki ilişkide psikolojik sermaye ve işkolikliğin düzenleyici bir rolü olup olmadığını tespit etmektir. Finans sektöründe istihdam edilen beyaz yakalı çalışanlardan tek bir zaman diliminde toplanmış olan veriler kullanılarak iş-aile çatışması, duygusal tükenmişlik, işkoliklik ve psikolojik sermaye arasındaki ilişkiler iki model altında incelenmiştir.
Çalışma kapsamında literatür temel alınarak değişkenler arasındaki olası ilişkilerin incelendiği iki ayrı model önerilmiş ve her bir modelin analizi Hayes (2018) tarafından geliştirilen PROCESS Macro ile gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular incelendiğinde iş-aile çatışmasının duygusal tükenmişliği pozitif yönde tahmin ettiği ancak aile-iş çatışmasının duygusal tükenmişlik üzerindeki etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı görülmüştür. Ayrıca işkoliklik ve psikolojik sermayenin ise iş-aile ve aile-iş çatışmalarının duygusal ükenmişlik üzerindeki etkisinde düzenleyici bir role sahip olmadığı tespit edilmiştir. Alternatif modelde ise işkolikliğin iş-aile çatışması aracılığıyla duygusal tükenmişliği tahmin ettiği, ancak işkolikliğin duygusal tükenmişlik üzerindeki pozitif etkisinin psikolojik sermayesi yüksek olan bireylerde azalacağı varsayılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, işkolikliğin iş-yaşam çatışması aracılığıyla duygusal tükenmişliği etkilediği, ancak söz konusu aracılık ilişkisinin psikolojik sermayenin orta ve yüksek seviyelerinde anlamlı olduğu tespit edilmiştir. Yapılan incelemelerde, psikolojik sermayenin iş-aile çatışması duygusal tükenmişlik arasındaki ilişkide düzenleyici rolünün olmadığı, sadece işkoliklik iş-aile çatışması arasıdaki ilişkide düzenleyici rol üstlendiği görülmüştür. Sonuçlar, psikolojik sermayenin işkolikliğin iş-aile çatışması üzerindeki pozitif yöndeki etkisini azaltarak, işkoliklik eğilimlerin iş-aile çatışmasını arttırma olasılığını azalttığını göstermektedir. Ancak psikolojik sermayenin iş-yaşam çatışması-duygusal tükenmişlik arasındaki ilişkide düzenleyici etkiye sahip olmaması, iş-aile çatışması belli bir seviye ulaştığı takdirde, psikolojik sermayenin duygusal tükenmişliği azaltmada herhangi bir koruyuculuğunun bulunmadığını göstermektedir.
Elde edilen bulgular iş-aile çatışmasının ve işkolikliğin duygusal tükenmişlik gibi olumsuz çıktılar ile ilişkili olduğunu; psikolojik sermayenin ise belirli bir noktaya kadar çalışanları koruyan bir mekanizma olarak rol aldığını göstermektedir. Buradan hareketle yöneticilere çalışanların psikolojik sermaye kaynaklarını geliştirmeleri ve iş-aile çatışması ve işkoliklik eğilimlerin ortaya çıkmasını engellemeleri veya zararlı etkilerini azaltabilmeleri için faydalı olabileceği düşünülen çeşitli önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
Factors such as globalization, competition, and changing business structure prevent a fair division of limited time between work and family areas, and pressures to meet growing demands forces employees to spend more time at work. It is believed that these changes increase the likelihood of conflict between the work and family areas and if precautions are not taken lead to chronic conditions such as emotional exhaustion. However, work-family conflict does not have the same consequences for everyone; some people are expected to have more advantage because of their personal resources, while others are more prone to experience emotional exhaustion due to their personal inclinations. Based on this, the purpose of this study is to determine whether psychological capital and workaholism have a moderating effect on the relationship between work-family conflict and emotional exhaustion. The relationships between work-family conflict, emotional exhaustion, workaholism and psychological capital were examined under two models using data collected from white-collar employees employed in the financial sector over a single period of time.
As part of this study, two separate models were proposed which examined the possible relationships between the variables based on the literature, and the analysis of each model was carried out using PROCESS Macro developed by Hayes (2018). When we examined the results it was seen that while work-family conflict positively predicted emotional exhaustion the effect of family-work conflict on emotional exhaustion was not statistically significant. It was also found that workaholism and psychological capital did not have a moderating effect on the relationship between work-family conflict and emotional exhaustion. In the alternative model, it is assumed that workaholism predicts emotional exhaustion through work-family conflict, but the positive effect of workaholism on emotional exhaustion will decrease in individuals with high psychological capital. According to the findings, it was found that workaholism effects emotional exhaustion through work-family conflict, but the mediation in question is only significant at the medium and high levels of psychological capital. It was also found that psychological capital moderated the relationship between workaholism and work-family conflict and did not have a moderating role on the relationship between work-family conflict and emotional exhaustion. The results showed that psychological capital reduces the negative impact that workaholism causes on work-family conflict thus reducing the likelihood that workaholic tendencies will lead to work-family conflict. But the fact that psychological capital does not moderate the relationship between work-family conflict and emotional exhaustion shows that psychological capital does not provide any protection in reducing emotional exhaustion if work-family conflict has reached a certain level.
The findings show that work-family conflict and workaholism are associated with negative outcomes such as emotional exhaustion, while psychological capital plays a role as a mechanism that protects employees to a certain point. Thus, several suggestions which were thought to be useful were made to managers to help develop employees' psychological capital resources and to try and reduce the harmful effects or prevent the emergence of work-family conflict and workaholism.