İmâmuddîn el-Isfahânî'nin eserlerinde toplumsal anlatı -betimleyici bir çalışma-
Social narrative in the works of Imâmuddîn el-Isfahânî -a descriptive work-
Yazar: ADNAN YOUSSEF
Danışman: PROF. DR. ABDULHADİ TİMURTAŞ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tez sosyal anlatıyı, konuları ve edebiyatla iliŞkisi bağlamında ele alarak
kapalılığını gidermeye çalıŞmıŞtır. Aynı zamanda temaları, özellikleri, sınırları ve
türleri üzerinden de inceleme suretiyle sosyal anlatının konularının eğitim ve öğretim
açısından daha tertipli olmasını sağlamaya çalıŞmıŞtır. Böylece toplumsal eğitim
daha kapsamlı ve mütekâmil olacaktır. Yine bu araŞtırma Selçuklular, Zengiler ve
Eyyubiler dönemlerini görmüŞ biri olan İmâduddîn el-İsfahânî'yi öne çıkararak
yaŞadığı asırdaki sosyal hayat üzerinden onun kiŞisel hayatını sosyal anlatı içerisine
dahil ederek değerlendirmiŞtir. Toplumsal hayatın konularını betimleyici ve edebi bir
bakıŞ açısıyla ele almıŞtır.
Tez araŞtırmanın hedefleri, önemi, temel unsurları, sınırlılıkları ve etrafında
dönen soruları içeren bir mukaddime ile baŞlamaktadır. Mukaddimeyi kavramlar,
tanımlar ve anlatı temalarının toplum ile iliŞkilerini kapsayan bir giriŞ takip
etmektedir. Sonra birinci bölüm sosyal anlatıya dair toplumsal görünümleri ve
sorunlarını ikinci bölüm toplumsal sistemler ve değerleri konularını incelemektedir.
Sonuç kısmında ise çalıŞmada elde edilen bulgular aktarılmıŞtır.
GiriŞ bölümünde tez sırasıyla ilgili kavramlar ve tanımları, İmâduddîn el-İsfehânî'nin hayatı ve eserleri, anlatı, mahiyeti, tarihi ve çeŞitleri konularına
değinmiŞtir. Daha sonra tasvir, içeriği, çeŞitleri, özellikleri ve sosyal hayatla olan
iliŞkisini iŞlemiŞtir. Anlatım ve betimleme konularında ediplerin görüŞlerini beyan
etmiŞ ve görüŞler arasında tercihlerde bulunmuŞtur. Anlatı ve betimlemenin
konularını düzene koymuŞ ve toplumsal yaŞamla iliŞkisilerini açıklamıŞtır.
Tez birinci bölümde İmâduddîn el-İsfahânî'nin örf ve gelenekler hakkındaki
metodolojisi takip ederek; misafir kabul etme, ağırlama ve uğurlama, , niŞan ve
evlenme, doğum ve sevinci, cenaze, taziye ve yas, giyim-kuŞam, meclis ve
müsamara vb. adetlerden kareler sunarak gelenek görenekler ve toplumsal sorunlar
üzerinden sosyolojik görünümü iŞlemiŞtir. AraŞtırmacı, yolsuzluk yapanların devlette
yüksek mevkilerde çalıŞtırılması, yüksek makam ve mevkilere ulaŞmak için ayak
oyunları ve rüŞvetlerle bürokrasideki dürüst çalıŞanların uzaklaŞtırılması ve devlet
erkanı arasındaki sınırların ve protokolün kaldırılmaya çalıŞılması vb. toplumsal
arızalar üzerinden sosyal sorunları ortaya koymaya çalıŞmıŞtır. Ardından gerek
Müslümanların gerekse de Fransızların yanında çalıŞan kadınların bürokraside
yüksek kademelerdeki durumunu ele almıŞtır. Sonra örnekler üzerinden sefalet ve
açlık olgusuna ve nedenlerine değinmiŞtir. Daha sonra göç konusunu, sebepleri ve
Şekilleri, fayda ve zararları üzerinden ele alarak İmâduddîn el-İsfahânî'nin tüm bu
konuları tasviri hakkındaki metodolojisini açıklamıŞtır. Tez ikinci bölümde sosyal
anlatı konusunu toplumsal düzen üzerinden iŞlemiŞtir. Alt, orta ve üst tabaka olmak
üzere toplumu üçe ayırıp yaŞamlarına dair örnekler sunmuŞtur. Ardından yirmi bir
aileden oluŞan toplumu birbirleri arasındaki iliŞkiler bağlamında incelemiŞ, ırkların
ve soyların iç içe geçtiği bir çağın perspektifinden arkadaŞlar arasındaki iliŞkileri,
hayatı kolaylaŞtırmadaki rolünü, geçici günlük iliŞkileri, hasım ve düŞmanların
birbirleriyle olan münasebetlerini ortaya koymuŞtur. Ardından kıskançlık, izzeti nefs,
özlem, Şefkat, kınama, sitem, sevinç, hüzün, acı ve merhamet gibi toplumsal
duyguları dile getirmiŞtir. AraŞtırmacı ikinci bölümü, toplumsal değerler baŞlığı
altında inançlar ve mezhepler üzerinden değerlendirmeye tabi tutarak, insanların
kendi inanç ve mezheplerine karŞı taassublarını, zaman zaman ortaya çıkan sapık
fırkalara yöneliŞlerini ve kitlesel hurafeler, efsaneler ve ahlaki çöküntülerle ülkede ki
sosyal hayatın nasıl berraklığını kaybettiğini inceleyerek bitirmiŞtir.
Sonuç kısmında ise İmâduddîn el-İsfahânî'nin kendi yaŞadığı asırda sosyal
meseleleri serd etme konusundaki yaklaŞımı dikkate alınarak çalıŞmada öne çıkan
önemli bulgular ortaya konulmuŞtur. ÇalıŞma, müellif İmâduddîn el-İsfahânî'nin
kendi toplumunun sorunlarını ve dolaylı yoldan eleŞtirdiğini ortaya koymuŞtur.
Sebebler üzerinden sonuçları vasfetmiŞ ve toplumu gerçekçi ve canlı bir Şekilde tasvir etmiŞtir.
Sosyal sorunları izah etmede yaratıcı bir yöntem ortaya koymuŞtur.

Anahtar Kelimeler: Anlatı, Toplumsal, İmâduddîn el-İsfahânî, Betimleme, Selçuklar, Zengiler, Eyyûbiler, Frenkler.

Abstract:
The research was conducted to uncover the social narrative through, its topics
and explain its relationship with literature. As the narrative features showed in its
types and patterns so that social narrative will be more organized in terms of study,
research, and topics. Consequently, social studies will be comprehensive and
integrated. Additionally, the research also showed the personality of Imad al-Din al-Asfahani and the social life in his time by intertwining his biography and the social
narrative of three witnessed periods: the Seljuk, Zengid, and Ayyubid eras. It
addressed social life from both a literary and descriptive standpoint.
The research stated an introduction that consisted of the research objectives,
importance, ingredients, limitations, and the questions that the research addressed. It
was then followed by a preface containing the concepts and definitions and
discussions on narration and its relationship to society. The research had two parts.
The first part was on social narration, including social phenomena and their issues,
while the second part discussed social systems, emotions, and social values and then
the conclusion.
The researcher studied concepts and definitions in the preface. The research
studied Imad al-Din al-Asfahani, his life and his impacts. He then narrated its nature,
history, and various types. Furthermore, the research pointed its description, its
essence, types, characteristics, and its relationship with social life. He explained the
opinions of grammarians regarding its boundaries and inclusiveness. The researcher
took between opinions and stated the relationship between narration and description
with social life.
In the first part, the researcher studied social phenomena through customs,
traditions, and social problems. He presented various aspects of social customs and
traditions, including the reception and farewell of guests, hospitality, engagement,
marriage, childbirth, and celebrations. Moreover, he talked about death, mourning,
and lamentation. Additionally, he also talked about the customs of dress, appearance,
gatherings, and socializing. The researcher also presented social problems such as
corruption in society, where corrupt individuals occupied high positions in the state, bribery for obtaining positions, conspiracies to overthrow reformers, and efforts to
undermine the stability and pillars of the state. Furthermore, he stated women's
employment, women played vital roles in society, both Muslim and European
societies. The issue of poverty and hunger was addressed, discussing its causes and
providing examples. He also spoke about migration, its reasons, forms, advantages
and disadvantages in the perspective of Imad al-Din.
In the second part, the researcher examined social narration through social
structures. He listed the three social classes, namely the upper, middle, and lower
classes, with examples of the lives they lived. He then explored social relationships
within the community, including family, clans, and society as a whole and the role of
friends in facilitating social life, along with transient daily relationships, as well as
the relationships between enemies and adversaries in a time where lineages and
genealogies intertwined. The researcher presented social emotions such as jealousy,
pride, longing, nostalgia, blame, reproach, joy, sorrow, pain, mercy, and compassion.
The part two concluded by discussing social values, including beliefs and ideologies.
The researcher mentioned people's bias towards their beliefs and ideologies and also
touched on deviant ideologies that occasionally disrupted social harmony within the
country. Furthermore, myths, social legends, and both noble and vile social morals
were addressed.
The conclusion came with the most important results summarized in the
research with Imad al-Din's approach to social topics during his time. The study
expressed that the writer, Imad al-Din expressed combined issues indirectly. The
research findings revealed that Imad al-Din portrayed society realistically and
clearly, successfully capturing its essence. He excelled in presenting social issues
with a creative and poetic narrative style.

KEYWORDS: Narrative, social, Imad al-Din al-Asfahani, description, Seljuk, Zengid, Ayyubi, Ifranj.