Kanuni döneminde Üsküdar'ın kentsel gelişimi ve demografisi (1520-1566)
Urban development and demography of Üsküdar during the reign of Suleiman the Lawgiver (1520-1566)
Yazar: MİNE ARSLAN
Danışman: PROF. DR. BİLGİN AYDIN
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Demografi = Demography ; Kanuni Sultan Süleyman = Kanuni Sultan Süleyman ; Kentsel gelişme = Urban development ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; İstanbul-Üsküdar = İstanbul-Üsküdar

Özet:
Bu tez Üsküdar'ın Kanuni dönemindeki kentsel gelişimini ve nüfusunu incelemektedir. Tezin birinci kısmında Üsküdar'ın 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bir kasaba olarak vücut buluşu, 16. yüzyılda ise bir şehir olarak gelişimi izlenmiştir. Kanuni döneminin sonuna kadar yaklaşık bir yüzyıl boyunca yerleşim yerinde teşekkül eden mahalleler ve fiziksel yapılar tespit edilmiştir. Ağırlıklı olarak Kanuni dönemi üzerinde durulmuştur. Ancak kentsel gelişimi takip edebilmek için daha önceki tarihsel süreçler de incelenmiş ve sultan merkezli bir dönemlendirme yapılmıştır. Tezin ikinci kısmında ise Üsküdar'ın nüfusu Kanuni döneminin başı ve sonu için tahrir defterlerinden istifade edilerek tahmin edilmiştir. Yerleşim yeri için tespit edilen nüfus artışı diğer Osmanlı kentlerindeki nüfus artışları ile karşılaştırılmıştır. Daha sonra tahrir verilerinin nüfus bakımından güvenilirliğini test etmek amacıyla kadı sicillerine başvurulmuştur. İki farklı kaynak türünde nüfusa dair kayıtlı olan veriler karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiş ve kaynakların nüfus çalışmalarına kaynak olma potansiyelleri tartışılmıştır. Bu açıdan araştırma, Osmanlı nüfus tarihi çalışmalarına yöntem bakımından bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Üsküdar'ın kentsel gelişiminin ele alındığı kısımda, çeşitli ikincil kaynaklar, kadı sicilleri ve tahrir defterlerinden istifade edilmiştir. Bu kaynaklara başvurularak yerleşim yerinde kurulan dini yapılarla birlikte, eğitim kurumları, konaklama mekanları, hamamlar, çarşılar vb. sosyal, ticari ve eğitim hayatına yönelik müesseseler de tespit edilmiştir. Vakıf bünyesinde kurulan bu müesseselerin şehrin gelişiminde oldukça etkili oldukları gözlemlenmiştir. Fizik yapıların yanında, cami ve mescitlerin etrafında teşekkül eden mahalleler tespit edilmiş ve yerleşim örüntüsünün fiziki coğrafya ile ilişkisi irdelenmiştir. Kanuni döneminin sonunda şehir niteliklerine sahip olan yerleşim yerinin sınırları tahmin edilmiştir. Üsküdar'ın, Kanuni döneminin başında Gebze kazasına bağlı nahiye statüsünde bir yerleşim yeri iken, dönemin sonunda İstanbul'a bağlı bir kaza merkezi haline gelişi fizik unsurlar üzerinden gözlemlenmiştir. 
Araştırmanın ikinci kısmında ise, yine ağırlıklı olarak tahrir defterleri ve kadı sicillerinden istifade edilmiştir. Üsküdar'ın nüfusu tahrir verileri üzerinden tahmin edilmiş ve şehirdeki nüfus artışı tespit edilmiştir. Nüfus artışı ile birlikte, nüfusu oluşturan öğeler, şehirdeki mahalle sayısı ve mahallelerdeki ortalama hane sayısı aynı dönemlerdeki diğer Osmanlı kentleri ile karşılaştırılmıştır. Üsküdar'ın bu şehirler içerisinde nüfus büyüklüğü bakımından yeri tayin edilmiştir. Daha sonra 1560 yılına ait Mufassal Tahrir Defteri'ndeki veriler ile, 1555-1565 yıllarına ait kadı sicillerinden nüfusa dair elde edilen veriler mukayese edilmiştir. Bu mukayeseyle, tahrir defterlerindeki nüfus verilerinin eksik olduğu tespit edilmiştir. Bunun yanında tahrir defterlerinin nüfus hesaplamaları için tarihçiler tarafından sorunlu bulunan terminolojisi, kadı sicillerindeki davalar üzerinden irdelenmiştir. Kaynakların birlikte kullanımıyla, nüfus çalışmalarının zenginleştiği ve tek bir kaynaktan elde edilen bilginin ise eksik kaldığı gösterilmiştir. Bu şekilde, tarih araştırmalarında konuların birden fazla kaynak türü üzerinden ele alınmasının, bizi tarihsel gerçekliğe bir adım daha yaklaştırdığı gözlemlenmiştir.

Abstract:
This dissertation examines the urban development and population of Üsküdar during the period of Suleiman the Lawgiver (r.1520-1566). In the first part, the emergence of Üsküdar as a town from the second half of the 15th century and its development as a city in the 16th century has been analyzed. Neighborhoods and physical structures formed in the settlement area over the course of nearly a century till the end of the Lawgiver period were identified. It was mainly focused on Suleiman I's period. However, in order to follow the urban development, previous historical processes were also explored and a sultan-centered periodization was created. In the second part of the thesis, the population of Üsküdar was estimated for the beginning and end of the Sultan Suleiman period by using the Ottoman tahrir registers. The population increase determined for the settlement was compared with the population increase in other Ottoman cities. Then, sharia court records (sicils) were used to assess the reliability of the tahrir data. Comparative analysis of the population data included in two distinct types of sources was conducted and their potential as a source for population studies was discussed. In this respect, the research aims to make a methodological contribution to the studies of Ottoman demographic history. 
Various secondary sources, sharia court records and Ottoman tahrir registers have been utilized in the section where Üsküdar's urban development is described. Along with the religious buildings constructed in the area using these references, social, commercial, and educational institutions such as schools, accommodation facilities, baths, bazaars, etc. have all been recognized. It has been observed that these institutions established within the frame of pious foundations had a great impact on the development of the city. Neighborhoods around mosques and masjids as well as physical structures have been identified and the relationship between the settlement pattern and physical geography has been examined. At the end of Suleiman's reign, the boundaries of the settlement, which possessed city-like qualities, were estimated. At the beginning of the Lawgiver's period, Üsküdar was a settlement with the status of a township connected to the Gebze district; but, as evidenced by physical features, by the end of the period, it had evolved into a district center connected to Istanbul.
In the second part of the study, Ottoman tahrir registers and sicils were mainly used. The population of Üsküdar was estimated from the tahrir data and the population growth in the city was identified. Due to the rise in population, the city's number of neighborhoods and the average number of households in each area were compared to those of other Ottoman cities during the same time period. In terms of population size, Üsküdar has been positioned among these cities. The demographic figures from the sicils from the years 1555–1565 and the Mufassal Tahrir Register from 1560 were then compared. This comparison has shown that there are gaps in the population data of tahrir register. In addition, the terminology of the tahrir registers, which was found problematic by historians for population calculations, was examined through the cases in the sicils. It has been demonstrated that using many sources together enhances population research and leaves the information from a single source lacking. In this way, it has been noticed that treating the subjects in historical research using a variety of source types puts us a little bit closer to the historical fact.