Beş faktör kişilik özellikleri ile bilişsel özellikler arasındaki  ilişkinin değerlendirilmesi
Evaluation of the relationship between five-factor personality traits and cognitive aspects
Yazar: HACER CANBAZOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE KILIÇ ; PROF. DR. ERDEM DEVECİ
Bezm-i Alem Vakıf Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sinir Bilimi Ana Bilim Dalı / Sinirbilim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Beş faktör kişilik modeli = Five factor personality model

Özet:
Bilişsel özelliklerin kişilikle ilişkileri farklı boyutlarda ve farklı araçlarla 
araştırılmış ancak alan yazında tutarlı sonuçlara bağlanamamıştır. Bu çalışmanın 
birincil amacı özdenetim, motivasyon, bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik, yaratıcı 
düşünme, duygu düzenleme bilişsel özellikleriyle kişilik arasındaki ilişkiyi; ikincil 
amacı bilişsel özelliklerle yaş, cinsiyet ve eğitim arasındaki ilişkiyi incelemektir. 
Çalışma ve 18 yaş ve üzeri okuma bilen 65'i erkek, 238'i kadın 303 bireyle çevrimiçi 
olarak yapılmıştır. Katılımcılara sosyodemografik form; kişiliği değerlendirmek için 
Büyük Beş Kişilik Testi (BBKT); bilişsel özellikleri değerlendirmek için Öz-denetim 
Ölçeği, Yetişkin Motivasyon Ölçeği, Stresli Durumlarda Bilişsel Kontrol ve Esneklik 
Ölçeği, Marmara Yaratıcı Düşünme Eğilimleri Ölçeği, Duygu Düzenlemede Zorluklar 
Ölçeği- Kısa Form'u uygulanmıştır. BBK ilk özelliği dışadönüklükle; özdenetim 
arasında pozitif (r=0.24); Stresli Durumlarda Bilişsel Kontrol ve Esneklik ölçeğinin 
duygular üzerinde bilişsel kontrolü (r=0.27) ve değerlendirme ve başa çıkma alt 
puanlarıyla arasında pozitif (r=0.20); Duygu Düzenlemede Zorluklar Ölçeği alt 
boyutlarından açıklıkla arasında negatif (r=-0.15); motivasyonla pozitif (r=0.28) ve 
yaratıcı düşünme eğilimiyle arasında pozitif (r=0.24) ilişki gözlenmiştir. BBK 
uyumluluk kişilik özelliğinin özdenetimle pozitif (r=0.26); duygular üzerinde bilişsel 
kontrolle pozitif (r=0.16) ve değerlendirme ve başa çıkmayla pozitif (r=0.20); 
duyguları düzenlemede zorluklar alt boyutu dürtüyle negatif (r=-0.13); motivasyonla 
pozitif, (r=0.28) yaratıcı düşünme eğilimleriyle pozitif (r=0.26) ilişkileri gözlenmiştir. 
BBK sorumluluk kişilik özelliğiyle özdenetim arasında pozitif (r=0.53); duygular 
üzerinde bilişsel kontrol (r=0.33) ve değerlendirme başa çıkma ile pozitif (r=0.44); 
duygu düzenleme güçlüğüyle negatif (r=-0.18); motivasyonla pozitif (r=0.31); yaratıcı 
düşünmeyle pozitif (r=0.31) ilişki bulunmuştur. BBK duygusal dengelilik kişilik 
özelliğiyle özdenetim arasında pozitif (r=0.50); stresli durumlarda bilişsel kontrol ve 
esneklik alt boyutlarından duygular üzerinde bilişsel kontrol (r=0.66) ve 
değerlendirme ve başa çıkma arasında pozitif (r= 0.37); duygu düzenlemede zorluklar 
alt boyutlarından açıklık arasında negatif (r=-0.52) ilişki; yaratıcı düşünmeyle arasında 
pozitif (r=0.22) ilişki bulunmuştur. Son olarak deneyime açıklık özdenetim arasında 
pozitif (r=0.37); duygular üzerinde bilişsel kontrol arasında pozitif (r=0.23); duygu 
düzenlemede zorluklar alt boyutlarından stratejiler arasında negatif (r=-0.13); yaratıcı 
düşünme arasında pozitif (r=0.36) ilişki bulunmuştur. Bilişsel özellikler cinsiyete göre 
incelendiğinde erkeklerin özdenetim (p=0.046) ve yaratıcı düşünme eğilimleri 
puanları daha yüksek (p=0.049) kadınların duygu düzenleme güçlüğü amaçlar alt 
puanı daha yüksek bulunmuştur (p=0.015). Motivasyonun cinsiyetten etkilenmediği 
gözlenmiştir. Yaşa göre bilişsel işlevler incelendiğinde de sadece stresli durumlarda 
bilişsel kontrol ve esnekliğin duygular üzerinde bilişsel kontrol alt boyutuyla pozitif 
yönde ve zayıf bir ilişki bulunmuştur. Kişilik ve yaşamın pek çok alanını etkileyen
kişilik ve bilişsel özellikler arasındaki bu yakın ilişki konuya farklı yönleriyle gelecek 
araştırmalara zemin hazırlayabilir.

Abstract:
The relationships between cognitive traits and personality have been investigated in 
different dimensions and with different tools, but consistent results could not be found 
in the literature. The primary aim of this study is to determine the relationship between 
examine the relationship between personality and self-control, motivation, cognitive 
control and cognitive flexibility, creative thinking and emotion regulation. Our 
secondary aim is to examine the relationship between cognitive traits and gender, age 
and education level. The study was conducted online with 303 individuals (65 male, 
238 female), who are literate and over the age of 18. Sociodemographic form, Big Five 
Personality Test (BFPT) to assess personality, Self-Control Scale, Adult Motivation 
Scale, Cognitive Control and Flexibility Scale in Stressful Situations, Marmara 
Creative Thinking Tendencies Scale, Difficulty in Emotion Regulation (DER) ScaleShort Forms to assess for cognitive functions were applied. The relationship between 
the first of BFPT' s five traits – extraversion- and self-control was positive (r=0.24). 
Its correlation between Cognitive Control and Resilience in Stressful Situations'
subgroup cognitive control over emotions (r=0.27) and assessment and coping were 
(r=0.20). It was negatively associated with openness (r=-0.15), one of the subdimensions of DER. Positive correlations were observed with the motivation (r=0.28) 
and creative thinking (r=0.24). The second BFP trait, agreeableness was positively 
correlated with self-control (r=0.26); with cognitive control over emotions (r=0.16) 
and with assessment and coping (r=0.20). The relationship of agreeableness with DER 
subdimension impulsivity was negative (r=-0.13) and positive with motivation 
(r=0.28). A positive correlation was observed with creative thinking (r=0.26). The 
relationship between the third personality trait, conscientiousness Contientiousness 
and self-control was positive (r=0.53) cognitive control over emotions positive 
(r=0.33) assessment coping positive (r=0.44) with DER negative (r=-0.18) with 
motivation positive (r=0.31) with creative thinking positive (r=0.31). The relationships 
between the Fourth BFP trait, neuroticism was positively correlated with self-control 
(r=0.50) with cognitive control over emotions (r=0.66) and assessment and coping 
positive (r= 0.37). It was negatively correlated with openness sub-dimension of DER 
(r=-0.52) and positively correlated with creative thinking (r=0.22). Finally, fifth BFP 
trait, openness had a positive correlation between self-control (r=0.37) cognitive 
control over emotions (r=0.23) creative thinking (r=0.36). It was negatively correlated 
with DER, strategies subscale (r=-0.13). Cognitive functions were examined in 
relation to gender. Males scored higher on self-control (p=0.046) and creative thinking 
compared to women (p=0.049) Women scored higher on DERS 'goals' subdimension 
compared to men (p=0.015). Motivation Scale was not affected by gender. From 
cognitive functions, age only had a weak and positive correlation with cognitive 
control over emotions sub-dimension. Our results may create a ground for future 
studies by showing the very close relationship between personality and cognitive traits 
that are crucial aspects of life.