Hemodiyaliz hastalarının diyet ve sıvı kontrolünün sağlanmasında sağlık inanç modeline dayalı eğitimin etkinliği
Effectiveness of education based on health belief model in diet and fluid control of hemodialysis patients
Yazar: UFUK DEMİREL
Danışman: DOÇ. DR. FİGEN OKÇİN
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / İç Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Amaç: Bu çalışmada, hemodiyaliz hastalarının diyet ve sıvı kontrolünü sağlamada 
Sağlık İnanç Modeli'ne dayalı verilen eğitimin etkiliğinin incelenmesi amaçlanmıştır. 
Yöntem: Araştırma randomize kontrollü olarak Zonguldak Atatürk Devlet 
Hastanesi'nin Hemodiyaliz Ünitesi ve Zonguldak Özel Can Diyaliz Merkezi'nde, 
Haziran 2022- Mart 2023 tarihleri arasında yapılmıştır. Araştırma 28 girişim ve 28 
kontrol grubu olmak üzere 56 hasta üzerinde yapılmıştır. Araştırma verileri kişisel 
bilgi formu, Hemodiyaliz Hastalarında Sıvı Kontrol Ölçeği (HHSKÖ), Hemodiyaliz 
Hastalarında Diyet Bilgi Ölçeği (HHDBÖ) ve Hemodiyaliz Hastalarında Diyet 
Davranış Ölçeği (HHDDÖ) kullanılarak toplanmıştır. Girişim grubuna ilk görüşmede 
içeriği SİM'e göre biçimlendirilmiş diyet ve sıvı kontrolü eğitimi sunulmuş ve eğitim 
sonunda kitapçık verilmiştir. Girişim grubuyla birer ay ara ile dört kez görüşülerek 
eğitim tekrarlanmış ve veri toplama araçları kullanılarak veriler toplanmıştır. Kontrol 
grubuna standart bakım dışında herhangi bir müdahalede bulunulmamıştır. Kontrol 
grubu ile ilk görüşme yapıldıktan üç ay sonra son görüşme yapılmıştır. 
Bulgular: Eğitim öncesinde girişim ve kontrol grubunun HHSKÖ, HHDBÖ ve 
HHDDÖ puanları arasında istatistiksel olarak önemli bir fark yoktu (p>0.05). Eğitim 
sonunda girişim grubunun HHSKÖ, HHDBÖ ve HHDDÖ puanında kontrol grubuna 
kıyasla istatistiksel olarak anlamlı bir artış görülmüştür (p<0.05). Kontrol grubunun 
son test HHSKÖ bilgi alt boyutu ve HHDBÖ puanı, ön teste göre anlamlı düzeyde 
daha yüksek bulunmuştur (p<0.05). Eğitim sonunda HHDBÖ ve HHDDÖ puanları 
arasında ilişki olmadığı (p>0.05); HHDBÖ ve HHDDÖ ile HHSKÖ puanları arasında 
pozitif yönlü bir ilişki olduğu bulunmuştur (p<0.05). Verilen eğitim sonunda girişim 
grubunun interdiyalitik ağırlık kazanımının kontrol grubuna kıyasla istatistiksel olarak 
anlamlı düzeyde azaldığı bulunmuşken (p<0.05); grupların UF (ultrafiltrasyon)
miktarı, kan basıncı ve kuru ağırlığı arasındaki fark anlamlı bulunmamıştır (p>0.05). 
Girişim grubunun serum kalsiyum ve üre değeri eğitim sonunda istendik yönde ve 
anlamlı bir değişim göstermiştir (p<0.05). Ancak verilen eğitim girişim ve kontrol 
grubunun serum potasyum, sodyum, fosfor ve kreatinin değerlerinde anlamlı bir fark 
yaratmamıştır (p>0.05).
IV
Sonuç: Hemodiyaliz hastalarına hemşireler tarafından SİM'ye dayalı tekrarlı ve 
bireysel eğitimlerin verilmesi sıvı ve diyet kontrolünün sağlanmasını kolaylaştırmakta 
ve bazı klinik parametreleri düzeltmektedir. Eğitimlerde hemşirelik modellerinin 
kullanımının artırılması için bu modellerin lisans düzeyinde müfredata yerleştirilmesi 
önerilmektedir

Abstract:
Aim: The aim of this study was to evaluate the effectiveness of education based on the 
Health Belief Model in ensuring diet and fluid control in haemodialysis patients.
Method: The research was conducted as a randomised controlled trial in the 
haemodialysis unit of Zonguldak Atatürk State Hospital and Zonguldak Private Can 
Dialysis Center between June 2022 and March 2023. The study was carried out on 56 
patients, 28 in the education group and 28 in the control group. Research data were 
collected using a personal information form, Fluid Control Scale in Hemodialysis 
Patients (FCSHP), Scale for Dietary Knowledge in Hemodialysis Patients (SDKHP) 
and Scale for Dietary Behaviours in Hemodialysis Patients (SDBHP). In the first 
meeting, the intervention group was given training in line with the content of diet and 
fluid control formatted according to HBM, and a booklet was given at the end of the 
training. Training was repeated by meeting with the training group four times a month 
and data was collected using data collection tools. The control group received no 
intervention other than standard care. The last interview was conducted three months 
after the first interview with the control group.
Results: There was no statistically significant difference between the FCSHP, SDKHP 
and SDBHP scores of the intervention and control groups before the training (p>0.05).
At the end of the education, a statistically significant increase was observed in the 
FCSHP, SDKHP and SDBHP scores of the intervention group compared to the control 
group (p<0.05). The control group's FCSHP knowledge subscale and SDKHP posttest score were found to be significantly higher than the pre-test. At the end of the 
education, it was found that there was no correlation between SDKHP and SDBHP
scores (p>0.05); there was a positive correlation between SDKHP and SDBHP and 
FCSHP scores (p<0.05). At the end of the training, it was found that the interdialytic 
weight gain of the intervention group decreased statistically significantly compared to 
the control group (p<0.05), while there was no statistically significant difference 
between the groups in UF amount, blood pressure and dry weight (p>0.05). At the end 
of the education, it was found that the interdialytic weight gain of the intervention 
group decreased statistically significantly compared to the control group (p<0.05), 
VI
while there was no statistically significant difference between the groups in UF 
amount, blood pressure and dry weight (p>0.05). Serum calcium and urea values of 
the intervention group showed a change in the desired direction at the end of the 
training and this change was statistically significant. However, the training did not 
cause a statistically significant difference in serum potassium, sodium, phosphorus and 
creatine values of the intervention and control groups (p>0.05).
Conclusion: Repeated and individual training based on HBM by nurses to 
hemodialysis patients facilitates fluid and diet control and improves some clinical 
parameters. In order to increase the use of nursing models in patient education, it is 
recommended that these models are included in the curriculum at undergraduate level.