Gaziantep'te XIV-XIX. yüzyıllar arasında inşa edilmiş camilerin ahşap süslemeleri ve tasarım çözümlemeleri
Design analysis of wooden ornaments in mosque architectural buildings between centuries of XIV.- XIX. in Gaziantep
Yazar: NEŞE AĞKURT
Danışman: PROF. DR. İLHAN ÖZKEÇECİ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı / Sanat ve Tasarım Sanat Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Kalem işi = Work of chisel ; Mimari süslemeler = Architectural decorations

Özet:
Türk sanatları içerisinde önemli bir yeri olan kalemişi bezemeleri sivil ve dini
yapılar içerisinde önemli bir alanı oluşturmaktadır. Uygulandıkları zeminin
malzemelerine göre adlandırılan kalem işleri kendi içerisinde taş ve mermer üstü,
ahşap üstü, sıva üstü, deri ve bez üstü, lâke, malakâri gibi tekniklerle yapılmaktadır.
Yapıldığı dönemin sanat anlayışını yansıtan kalemişleri çoğu zaman üslup birliği
içerisinde uygulanmıştır. Tezyinî açıdan kimi zaman farklı bölgelerde yapılmış
olmalarına rağmen benzerlik gösterebildiği gibi farklı bezeme özelliklerine de
rastlamak mümkündür.
Farklı medeniyetlere beşiklik etmiş, tarihi ipek yolu üzerinde olan Gaziantep,
ev sahibi olduğu uygarlıkların kültürel izlerini dini yapılardaki bezemeler üzerinde
göstermiştir. Camiler, kimi zaman geçirdikleri onarımlarla tamamen yenilenirken,
kimi zaman da restore edilerek mevcudiyetini korumuştur. Cami içlerinde ahşap üstü
kalem işlerinde kullanılan teknik ve tezyinatlar bize Gaziantep kalem işi sanatı
hakkında genel bir çerçeve oluştursa da sağlıklı bir çıkarımda bulunmak için desen
çözümleme, motif ve renk analizlerinin yapılmasına gerek görülmüştür.
Bu çalışmada, XIV.- XIX. yüzyıllar arasında inşa edilmiş Gaziantep'teki dini
mimari yapılarda ahşap üstü kalemişlerinin bezeme ve teknik bakımından tasarım
çözümlemeleri yapılarak, farklı şehirlerde aynı dönem camileri ile karşılaştırılmış ve
dönemin sanat anlayışına, sanatta üslup birliğine ve tasarım kurgusuna dikkat
çekilerek benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Böylelikle incelenen camilerde
kalem işi tasarımda kompozisyon, kurgu ve motif çeşitliliği bakımından analiz
yapılarak Gaziantep'in Türk sanatları içerisindeki önemine dikkat çekilmeye
çalışılmıştır. Bu çalışma aynı zamanda Gaziantep'teki dini mimari yapılar içerisindeki
ahşap bezemelerde yapılan desen analizleri ile camilerde oluşabilecek tahribata karşı
restorasyon esnasında aslına uygun yapılması adına da önem teşkil edecektir.
Anahtar Kelimeler: Kalem işi, tasarım, ahşap süsleme, dini mimari

Abstract:
Penwork ornaments, which play an important role in Turkish decorative art,
can be found in civil and religious buildings. Penwork ornaments, which are named
after the materials of the base on which they are applied, are made using techniques
such as stone and marble, wood, surface, leather and fabric as well as malakâri.
Penwork reflect the artistic understanding of the era in which it was created and is
usually applied as part of the unity of time and style. From a decorative point of view,
penwork created in different regions of the same period can sometimes show
similarities but also different ornamental features.
In Gaziantep, which was the cradle of various civilizations and is located on
the historical Silk Road, the cultural traces of the civilizations it hosted can be seen in
the decorations of the religious buildings. Sometimes the mosques have been
completely renovated in the course of repairs, sometimes they have been restored and
thus preserved in their original state. Although the techniques and ornaments used in
the penwork on wood in the interiors of the mosques provide a general framework for
the pencil art of Gaziantep, it was deemed necessary to conduct a pattern, motif and
color analysis in order to draw a sound conclusion.
In this study, the design of penwork ornaments on wood in religious
architectural buildings in Gaziantep built between the XIV and XIX centuries were
analyzed in terms of decoration and technique and compared with mosques of the same
period in other cities, and their similarities and differences were revealed by drawing
attention to the understanding of art, the unity of style in art and the design fiction of
the period. In this way, an attempt was made to highlight the importance of Gaziantep
in Turkish art by analyzing the composition, fiction, and variety of motifs in the design
of penwork ornaments in the mosques studied. This study will also be important for
the pattern analysis of the penwork ornaments in the religious architectural structures
in Gaziantep and their originality in restoration in terms of possible damages in the
mosque.
Keywords: Penwork, design, wooden ornaments, religious architecture