İkili cinsiyet sisteminin ötesi: Türkiye'de non-binary olmak
Beyond the gender binary: Being non-binary in Turkey
Yazar: ECEM TORAMAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA MAHPERİ ULUYOL
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Yorumlayıcı fenomenolojik analiz = Interpretative phenomenological analysis

Özet:
Cinsiyet kimliğine dayalı ayrımcılık ulusal ve küresel düzeyde ciddi bir sorundur. Cinsiyet kimlikleri yaygın heteronormatif düzende ikili bir sistemde değerlendirilmektedir. Oysaki kendini ikili cinsiyet sisteminin dışında tanımlayan insanların varlığı ve görünürlüğü her geçen gün artmaktadır. Non-binary cinsiyet kimliklerine ilişkin farkındalık ve görünürlükteki artışa rağmen, farklı cinsiyet kimliklerine ilişkin yaygın bir kafa karışıklığı ve bu kimliklerin toplumda, medyada ve araştırmalarda temsiline ilişkin eksiklikler devam etmektedir. Bu tez çalışması kapsamında Türkiye bağlamında non-binarylerin cinsiyet kimlik gelişim deneyimlerinin derinlemesine incelenmesi ve queer bir perspektifle değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden Yorumlayıcı Fenomenolojik Analiz (YFA) deseninin kullanıldığı bu çalışmada amaçlı örnekleme yöntemi ile veriler toplanmıştır. Kendini ikili cinsiyet sisteminde tanımlamayan 11 gönüllü katılımcı ile yaklaşık 45 ila 75 dakikalık yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerde non-binarylerin cinsiyet kimliklerine dair ilk farkındalık deneyimleri, farkındalıktan kabul sürecine kadar yaşantıları, bu süreçteki duyguları ve davranışları, kimliklerini ifade biçimleri gibi sorulara yanıt aranmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler Yorumlayıcı Fenomenolojik Analiz (YFA) ile değerlendirilmiştir. Yapılan analiz sonucunda (1) "Kimlik gelişiminin dönüm noktaları" üst teması "Duyarlılaşma", "Bocalama-ikili tahayyül", "İkilik dışı kimlik inşası", "Otantik kimliği gerçekleştirme" ve "Süreğen keşif" alt temaları ile; (2) "Kimlik gelişimini etkileyen faktörler" üst teması "Cisheteronormatif sistem", "Yasal haklar" ve "Ayrımcılık ve ötekileştirme" alt temaları ile iki üst tema elde edilmiştir. Çalışma sonucunda oluşan temalar non-binary cinsiyet kimlik gelişimi hakkında temel bir çerçeve oluştursa da her katılımcının deneyiminin kendi özgü olduğu ve doğrusal gerçekleşmediği görülmüştür. Elde edilen bulgular, alan yazın doğrultusunda tartışılmıştır.

Abstract:
Discrimination based on gender identity is a serious problem at national and global levels. Gender identities are commonly assessed within a binary system in the prevailing heteronormative order. However, the existence and visibility of people who define themselves outside the binary gender system are increasing day by day. Despite the increase in awareness and visibility of non-binary gender identities, there remains widespread confusion regarding different gender identities and the lack of representation of these identities in society, media, and research. Within the scope of this thesis, the in-depth examination of the gender identity development experiences of non-binary individuals in the context of Turkey and their evaluation from a queer perspective is aimed. Interpretative phenomenological analysis (IPA) was used in this qualitative research, and data was collected using the purposeful sampling method. Semi-structured interviews lasting approximately 45 to 75 minutes were conducted with 11 participants who identified outside of the binary gender system. In these interviews, questions were posed regarding non-binary individuals' first awareness experiences about their gender identity, their experiences from awareness to acceptance, their emotions and behaviors during this process, and the ways in which they express their identities. The data obtained from the interviews were analyzed using the Interpretative Phenomenological Analysis. The analysis resulted in (1) the theme of "Turning Points in Identity Development" with sub-themes "Awareness," "Ambivalence-Dual Imagination," "Non-binary Identity Construction," "Authentic Identity Realization," and "Persistent Exploration"; and (2) the theme of "Factors Influencing Identity Development" with sub-themes "Cisheteronormative System," "Legal Rights," and "Discrimination and Marginalization." While the themes that emerged from the study create a foundational framework for understanding non-binary gender identity development, it was observed that each participant's experience is unique and does not follow a linear trajectory. The findings were discussed in line with the literature.