Üniversitelerde akademisyenler için bilimin doğası ölçeğinin geliştirilmesi
Development of the nature of science scale for academics at universities
Yazar: HABİB SARIKAYA
Danışman: PROF. DR. ÖMÜR ŞAYLIGİL
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akademik personel = Academic personnel ; Akademisyenler = Academicians ; Bilim = Science ; Bilimin doğası = Nature of science ; Postmodernizm = Postmodernism ; Pozitivizm = Positivism ; Ölçek geliştirme = Scale development ; Ölçekler = Scales ; Öğretim elemanları = Instructors ; Üniversiteler = Universities

Özet:
Amaç: Bu araştırmanın amacı, akademisyenlerin bilimin doğasına ilişkin 
görüşlerinin değerlendirilebileceği bir ölçek geliştirmek ve bilimin doğasına ilişkin 
görüşlerin yaş, cinsiyet, akademik unvan, bilim alanı ve deneyim yılı değişkenleriyle 
olan ilişkisini ortaya koymaktır. 
Kapsam: Bilimin doğası, yöntemlilik ve olgusallık gibi kimi niteliklerini bilim 
geleneği olarak görülen pozitivizm ile kazanmış olsa da, pozitivizm eleştirileri üzerine 
gelişen anlayışta günümüzdeki anlam derinliğini kazanmıştır. Akademisyenlerin 
bilimin doğasına ilişkin görüşleri, bilim üretme işine dolayısıyla akademik 
performansları üzerinde etkisi olduğu düşünüldüğünde, bilimin doğasını nasıl 
gördüklerinin test edilerek ortaya konulması önemlidir.
Yöntem: Nicel tipte, metodolojik bir araştırma olan bu çalışma, Kasım 2019-
Şubat 2020 döneminde, İç Anadolu Bölgesi'nde dört ayrı üniversitede 682 
akademisyenin gönüllü katılımı ile gerçekleştirilmiştir. Lawshe yöntemi izlenerek 57 
önerme ile madde havuzu oluşturulmuş ve 40 uzmandan görüş alınarak, kapsam 
geçerlilik oranları ve indeksleri hesaplamaları sonucunda, beşli likert tipte, 35 
maddelik taslak ölçek geliştirilmiştir. Taslak ölçeğe verilen yanıtlarla faktör ve 
güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir.
Bulgular: Kaiser-Meyer-Olkin testi (0.871) ve Bartlett Küresellik testi 
(𝑋2 =363.275 ve p<0.000) değişkenler arasındaki korelasyonun faktör analizlerini 
gerçekleştirmek için uygun olduğunu göstermiştir. Faktör analizleri sonucunda, 19 
madde "Bilimin Tanımı", "Yöntemlilik ve Olgusallık", "Bilimde Öznellik", 
"Değişime Açık Olma" ve "Bilimde Yanlışlanabilirlik" olmak üzere beş faktör altında 
gruplanmıştır. Faktörler toplam varyansın %52.709'unu açıklamaktadır. Ölçek, 0.615 
Cronbach Alfa güvenilirlik katsayısı ile oldukça güvenilir bulunmuştur. "Yöntemlilik 
ve Olgusallık" alt boyutu, tecrübeli, akademik unvanı yüksek ve görece yaşlı 
akademisyenlerde daha önemli olarak benimsenmekte iken, "Bilimde Öznellik" ve 
"Değişime Açık Olma" alt boyutları, akademik unvanı daha düşük, genç ve daha az 
tecrübeye sahip olan akademisyenlerde daha önemli olarak benimsenmektedir.
Sonuç: Türkiye Akademisinin, bibliyometrik göstergelerde istenilen düzeyin 
uzağında kalmasının bir nedeni olarak, bilimin nesnellik, yöntemlilik, rasyonellik ve 
evrensellik bağlamlarından post-modernizm etkisiyle uzaklaşılıyor olması bu 
çalışmadan elde edilen veriler ışığında öne sürülmektedir.
Anahtar Sözcükler: Bilimin doğası, akademisyen, pozitivizm, post-modernizm

Abstract:
Aim: The aim of this research is to develop a scale by which the views of 
academics on the nature of science can be evaluated and to reveal the relationship 
between the views on the nature of science and the variables of age, gender, academic 
title, the field of science, and years of experience.
Scope: Although the nature of science has gained some of its qualities such as 
systematicity and reality through positivism, which is seen as the tradition of science, 
it has attained the profound meaning it has today through the insight that has developed 
from the criticism of positivism. Considering that the views of academics on the nature 
of science have an impact on producing science and therefore on their academic 
performance, it is important to test and reveal how they see the nature of science.
Method: This study, which is quantitative, methodological research, was carried 
out with the voluntary participation of 682 academics from four different universities 
in the Central Anatolia Region between November 2019 and February 2020. A 57-
item pool was created by following the Lawshe method, and a five-point Likert-type 
and 35-item draft scale was developed as a result of content validity rates and indices 
and by consulting 40 experts. Factor and reliability analyses were performed by using 
the responses given to the draft scale.
Results: Kaiser-Meyer-Olkin test (0.871) and Bartlett's Test of Sphericity 
(X2=363.275 and p<0.000) indicated that the correlation between variables was 
appropriate for factor analysis. As a result of the exploratory factor analyses, 19 items 
were grouped under five factors, namely "Definition of Science", "Systematicity and 
Reality", "Subjectivity in Science", "Openness to Change", and "Falsifiability in 
Science". These factors explained 52.709% of the total variance. The scale was found 
to be highly reliable with a Cronbach's alpha reliability coefficient of 0.615. While the 
"Systematicity and Reality" sub-dimension was considered more important by 
experienced and relatively older academics with high academic titles, the "Subjectivity 
in Science" and "Openness to Change" sub-dimensions were considered more 
important by younger and less experienced academics with lower academic titles.
Conclusion: In the light of the data obtained from this study, it is suggested that 
one reason why the Turkish Academy is far from the desired level in bibliometric 
indicators is that science is moving away from the context of objectivity, systematicity, 
rationality, and universality with the effect of post-modernism
Keywords: Nature of science, academics, positivism, post-modernism