Hemodiyaliz hastalarında ağrının değerlendirilmesi
Evaluation of pain in hemodialysis patients
Yazar: ZEHRA ZEREN ÖZ
Danışman: PROF. DR. MELDA DİLEK
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı / İç Hastalıkları Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases
Dizin: Ağrı = Pain ; Ağrı ölçümü = Pain measurement ; Ağrı şiddeti = Ache violence ; Diyaliz = Dialysis ; Renal diyaliz = Renal dialysis

Özet:
Giriş ve amaç: Hoş olmayan duysal ve emosyonel bir tecrübe olan ağrı, kronik
böbrek hastalığı (KBH) olan hastalarda yaygın bir semptomdur. Böbrek hastalarında
primer ve eşlik eden hastalıklar, renal replasman tedavisi, farmakolojik tedaviler
veya yan etkileri ağrıya neden olabilir, ağrı şiddeti hafiften şiddetliye kadar
değişebilir. Hemodiyaliz hastalarının %50'den fazlasında ağrı görülmektedir ve
ağrının klinisyenler tarafından tanınamaması nedeniyle ağrısı olan hastaların %75'i
etkin şekilde tedavi edilememektedir. Ağrının ortaya çıkmasında çok sayıda durum
ve patofizyolojik mekanizma ilişkilidir. Ancak kronik ağrının etkileri ve sonuçları
sıklıkla gözden kaçmaktadır. Bu çalışmanın amacı hemodiyaliz hastalarında ağrı
sıklığı, lokalizasyonu, süresi ve şiddetinin yanı sıra demografik, klinik özellikler ve
laboratuvar sonuçları ile ağrı arasındaki ilişkinin değerlendirilmesidir.
Gereç ve yöntem: Çalışmaya 202 hemodiyaliz hastası dahil edildi. Hastaların
demografik bilgileri ve KBH ile ilişkili klinik özellikleri kaydedildi. Ağrı süresi,
lokalizasyonu, şiddeti, tedavisi sorgulandı. Ağrının uyku üzerindeki etkisi
değerlendirildi. Hemodiyaliz hastalarında semptom yükü Edmonton Semptom
Değerlendirme Ölçeği (ESAS) ile, ağrı varlığı ve şiddeti ise McGill Ağrı Anketi ile
(MGA) sorgulandı.
Bulgular: Hastaların yaş ortalaması 59,6 ± 12,7 yıl idi (21-98 yaş). Hastaların %
40,1'i (n=81) kadın, % 59,9'u (n=121) erkekti. Hastaların % 80,2'sinde (n=162) ağrı
mevcuttu. Hastaların % 71'inde (n=115) ağrı bir yıldan uzun süredir devam
etmekteydi. % 34'ünde (n=55) ağrı her gün olmaktaydı. Ek olarak, hastaların %
37'sinde (n=60) ağrıyı uykuyu etkilemekteydi. Ağrının izlendiği en sık
lokalizasyonlar alt ekstremite (% 61,1), üst ekstremite (% 35,8) ve bel (% 13) idi.
Hastaların % 91,4'ü (n=148) ağrı için ilaç tedavisi kullanıyordu. En sık tercih edilen
ajanlar ise sırasıyla parasetamol (% 56,8), pregabalin/gabapentin ( %25,9) ve steroid
olmayan antiinflamatuar ilaçlar (SOAİİ) (% 21) idi. Hastaların median ESAS ve
MGA skorları sırasıyla 20 (4-84 aralığında) ve 47 (22-84 aralığında) idi. Kadınlarda
(p=0,001) ve eğitim seviyesi düşük olanlarda (p=0,005) ağrı sıklığı daha fazla idi.
Ağrısı olan hastaların CRP (p=0,044) ve PTH (p=0,005) seviyeleri ve ESAS
(p=0,001) skorları daha yüksekti. ESAS skoru kadınlarda (p=0,003), ağrının uykuyu
iv
etkilediği hastalarda (p<0,001) ve düzenli analjezik kullananlarda (p=0,002) daha
yüksekti. MGA skorları eğitim seviyesi düşük olanlarda (p=0,022), diyabeti
olanlarda (p=0,002), her gün ağrısı olanlarda (p<0,001) ve ağrının uykuyu etkilediği
hastalarda (p<0,001) daha yüksekti. Ağrılı bölge sayısı fazla olan hastaların MGA
skoru daha yüksekti (p<0,001). MGA skorları hastaların yaşı (p=0,001) ve ESAS
skorları (p<0,001) ile koreleydi.
Sonuç: Hemodiyaliz hastalarının çoğunda ağrı izlenmektedir. Cinsiyet ve eğitim
seviyesi gibi çok sayıda faktör ağrı ile ilişkilidir. Ağrı hemodiyaliz hastalarının
günlük yaşam aktivitelerini ve uykularını etkilemektedir.
Anahtar Kelimeler: Hemodiyaliz, Ağrı, Ağrı şiddeti, Ağrı sıklığı

Abstract:
Introduction and aim: Pain is an unpleasant sensory and emotional experience and
is common symptom experienced by patients with chronic kidney disease (CKD). It
can be caused by primary co-morbid diseases, renal replacement therapies,
medication or treatment side effects, and its intensity varies from mild to severe. Pain
is prevalent in more than 50 % of hemodialysis patients and up to 75 % of these
patients are treated ineffectively due to its poor recognition by clinicians. A broad
variety of conditions and different pathophysiological mechanisms are involved in
pain manifestations. However, the impact of chronic pain and its consequences are
often underestimated. The aim of this study was to evaluate the frequency, duration,
severity, location of pain and to assess relationship between demographic, clinical
and laboratory characteristics and pain in hemodialysis patients.
Material and methods: Two hundred and two hemodialysis patients were included
in the study. Demographic features of the patients and clinical features associated
with CKD were obtained. Pain duration, location, severity, and treatment were asked.
The effect of pain on sleep was evaluated. In hemodialysis patients, symptom burden
and pain were evaluated by the Edmonton Symptom Assessment Scale (ESAS), and
the McGill Pain Questionnaire (MPQ) scale, respectively.
Results: The mean age of the patients was 59.6 ± 12.7 years (21-98 years). 40.1%
(n=81) of the patients were female, 59.9% (n=121) were male. 80.2% of the patients
(n=162) reported pain. Pain persisted for more than 1 year in 71% (n=115). 34%
(n=55) had pain every day. Moreover, 37% of the patients (n=60) stated that pain
affects sleep. The most common pain locations were lower extremity (61.1%), upper
extremity (35.8%) and lower back (13.0%). 91.4% (n=148) of the patients were
using drug therapy for pain. The most commonly preferred agents were paracetamol
(56.8%), pregabalin/gabapentin (25.9%) and NSAID (21%), respectively. The
median ESAS and MPQ score of the patients were 20 (range 4-84) and 47 (range 22-
84), respectively. The frequency of pain was higher in women (p=0.001) and patients
with low education level (p=0.005). Patients with pain had higher C-reactive protein
(p=0.044), parathyroid hormone levels (p=0.005) and ESAS scores (p=0.001). The
ESAS score was higher in women (p=0.003), sleep affected by pain (p<0.001), and
vi
patients using analgesics regularly (p=0.002). The MPQ score was higher in those
with low education level (p=0.022), diabetes (p=0.003), pain every day (p<0.001)
and those whose pain affects sleep (p<0.001).MPQ score was higher in patients with
more painful areas (p<0,001). MPQ score correlated with patients' age (p=0.001) and
ESAS score (p<0.001).
Conclusion: Pain is observed in the majority of hemodialysis patients. Numerous
factors including gender and education level are associated with pain. Pain interferes
with activities of daily living and sleep in hemodialysis patients.
Key Words: Hemodialysis, Pain, Pain severity, Pain frequency