Ksanthos tiyatrosu
Ksanthos Theatre
Yazar: AYTAÇ DÖNMEZ
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA BULBA
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Arkeolojik yerleşim = Archaeological settlement ; Helenistik Dönem = Hellenistic Period ; Ksanthos = Ksanthos ; Roma Dönemi = Roman Period ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro binaları = Theatre buildings

Özet:
Eldeki tüm veriler Ksanthos Tiyatrosu'nun MÖ 2. yüzyılda, 150-125 yılları arasında inşa edilmiş olduğunu ortaya koymaktadır. Hellenistik Tiyatro'nun caveası yaklaşık olarak 2500 kişilik kapasiteli olmakla birlikte sahne binası tek katlı, caveayla bitişik olmayan, dor düzenli bir proskeneye sahiptir. Bu ilk Tiyatro yapısı MS 141 yılında yıkılmış ve ardından Erken Antoninler Dönemi'nde yerine yeni bir tiyatro inşa edilmiştir. Yeni inşa edilmiş Roma İmparatorluk Dönemi Tiyatrosu; Erken Antoninler, Severuslar ve Geç Severuslar olmak üzere üç farklı evreye sahiptir. 
Erken Antoninler Dönemi'nde cavea ve sahne binası yine Hellenistik Dönem'de olduğu gibi birbirinden bağımsız şekilde konumlandırılmıştır. Yeni cavea hem doğusuna hem de batısına eklenen destek tonozlarıyla oldukça geniş ve tam daire formuyla yaklaşık 4500 kişi kapasitesine sahiptir. Diazomaya ulaşan hem doğu hem de batı noktadaki vomitorium bölümleri bu dönemde yapıya eklenmiştir. Eski Hellenistik caveanın caveası agora yönü hiza alındığında doğuya doğru kavisliyken bu dönemde yapılan yeni cavea neredeyse tam yarım daire formuyla agoraya tam paralel inşa edilmiştir. Sahne binası da erken yapıya göre tam paralel olmasa da daha az açılı olarak konumlandırılmıştır. Yapı iki katlı olarak Korinth nizamında düzenlenmiştir.
Severuslar Dönemi'nde de yapıda oldukça önemli değişiklikler meydana getirilmiştir. Ancak bu dönemde yapılan değişiklikler Erken ve Geç Severus Dönemleri olarak iki farklı evre izlenebilmektedir. Erken Severus Dönemi'nde yapının sadece sahne binasında bazı onarım çalışmaları yapılmışken Geç Severus Dönemi'nde ise sahne binasına paraskene bölümleri eklenerek cavea her iki yönde de parodosların üzerine beşik ve eğik tonozlar yerleştirilerek bu bölümlerle birleştirilmiştir. Böylelikle bu tonozların üzerlerine de oturma sıraları yerleştirilerek kapasite artışına gidilmiştir. Bu sayede yapının toplam kapasitesi 4650 kişiye yükseltilmiştir. Bunun yanı sıra cavea ve skene organik olarak birleştiği için yapı ilk defa tek bir bütün haline gelmiştir. 
Muhtemelen MS 3. yüzyılın son çeyreğinde bir arenaya dönüştürülen yapıdaki son büyük değişiklik ise MS 6. yüzyılda kastron 
duvarının inşası ile gerçekleşmiştir. Duvarda kullanılmak üzere summa caveanın özellikle batı ve güney yönlerindeki tonozlu bölümlerdeki oturma sıraları Hellenistik Dönem cavea çevre duvarına kadar sökülerek tiyatro küçültülmüştür.

Anahtar Kelimler: Ksanthos, Tiyatro, Cavea, Hellenistik, Roma

Abstract:
Xanthos Theater was built in the 2nd century BC, between 150-125. Although the
cavea of the Hellenistic Theater has a capacity of approximately 2500 people, the stage
building has a single storey, not adjacent to the cavea, and a dor-ordered prosken. This first
Theater structure was demolished in AD 141 and then a new theater was built in its place in
the Early Antonine Period. The newly built Roman Imperial Period Theater; It has three
different phases: Early Antonines, Severuses and Late Severuses.
In the Early Antonine Period, the cavea and the stage building were positioned
independently from each other, as in the Hellenistic Period. The new cavea has a capacity of
approximately 4500 people with its very wide and full circle form with the support vaults
added to both east and west. The vomitorium sections at both the east and west points
reaching the diazoma were added to the structure during this period. The cavea of the old
Hellenistic cavea was curved eastward when the agora direction was aligned, while the new
cavea built in this period was built almost completely parallel to the agora in a semi-circle
form. Although the stage building is not exactly parallel to the early building, it is positioned
less at an angle. The building is arranged in two floors in the Corinthian order.
During the Severan Period, quite important changes were made in the structure.
However, the changes made during this period can be followed in two different phases as
Early and Late Severus Periods. While some repair work was done only on the stage building
of the building in the Early Severus Period, paraskene sections were added to the stage
building in the Late Severus Period, and the cavea was combined with these sections by
placing cradles and oblique vaults on the parodos in both directions. Thus, the capacity was
increased by placing rows of seats on these vaults. In this way, the total capacity of the
building was increased to 4650 people. In addition, the building became a single whole for the
first time since the cavea and the skene were combined organically.
Probably at the end of the 3rd century AD or the beginning of the 4th century, the last
major change in the structure was made and the building was turned into an arena. During this
period, when the front six rows of the caveas of the building were dismantled and reduced, the
capacity of the building decreased to 2826 people. Ceramic findings uncovered from the top
of the orchestra show that the last use of the building, apart from theatrical activities, was the 6th century AD.

Keywords: Xanthos, Theatre, Hellenistic, Roman