Türkiye'de web tabanlı teknolojilerin sağır bireylere uygunluğu üzerine bir araştırma
Research on the compatibility of web-based technologies for deaf individuals in Türkiye
Yazar: NÜKET AYGEN EREN
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGÜR KÖSEOĞLU
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Halkla İlişkiler ve Tanıtım Ana Bilim Dalı / Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halkla İlişkiler = Public Relations

Özet:
Sağır bireyler, gözle fark edilemeyen bedensel bir engele yaşamaktadırlar. Bu
durum, bazen onların engelli kategorizasyonunda diğerlerine göre daha az dezavantajlı
bir grup olarak algılanmalarına neden olabilmektedir. Bununla birlikte özellikle doğuştan
sağır bireyler, duyusal engellerin öğrenme ve eğitim süreçlerine etkileri açısından çok
çeşitli ve farklı düzeylerde güçlüklerle karşılaşmaktadır. Eğitimin sağır bireylerin
gereksinimlerine göre tasarlanmadığı durumlarda bu sorun daha da gün yüzüne
çıkmaktadır. İşitme kaybı, kavramsal ve soyut düşünme yetilerinin gelişiminde
farklılıklar yaratabilir. Ancak bu durum, bireyden bireye değişebileceği gibi, doğru
oluşturulmuş eğitim programları ile de azaltılabilir. Sorunun daha büyük bir kısmı belki
de toplumun bu konuya ilişkin bilinçsizliğinden kaynaklanmaktadır. Bu durum, tezin
kuramsal altyapısını oluşturan 'Sosyal Model' ile açıklanmaktadır.
Araştırmada nitel araştırma yöntemi kapsamında fenomenoloji deseni ile 18 yaş
üzeri, ilkokuldan liseye çeşitli seviyelerde 15 sağır katılımcı ve sağır yakınları bulunan
(duyan) aile üyeleri ile derinlemesine yapılan görüşmeler yoluyla veriler toplanmıştır.
Sağır bireylerle yapılan görüşmelerde tüm sorular katılımcılara Türk İşaret Dili tercümanı
aracılığı ile sorulmuş ve kayda alınmıştır. Araştırmanın bulguları, mevcut teknolojinin
sağır bireylerin önüne çıkardığı engelleri, sağır bireylerin beklentilerini ve duygularını
yansıtırken aynı zamanda sağır yakınları bulunan (duyan) aile üyelerinin aktardıkları
görüşleri de kapsamaktadır. Araştırmada, sağır yakınları bulunan (duyan) aile üyelerinin
deneyimlerine yer verilmesi ise mevcut sorunlara başka bir boyuttan bakabilme imkanı
sunmuştur. Sağır katılımcılarla yapılan görüşmelerden 5 tema elde edilmiş olup bu
temalar; dijital teknolojinin sağır bireylere uygunluk sorunları, yetersizliğin ürettiği
sonuçlar, yardım alma, duygular, sağır kültürü ve işaret dili, olarak belirlenmiştir. Sağır
yakınları bulunan (duyan) aile üyeleri ile yapılan görüşmelerin sonucunda 5 tema elde
edilmiştir. Aile üyelerinin temaları şu başlıklardan oluşmaktadır; dijital teknolojinin sağır
bireylere uygunluk sorunları, sağır bireylerin yetersizliğinin ürettiği sonuçlar, yardım
etme, duygular, sağır kültürü ve işaret dilidir. Bu gruba ait temalar arasında yer alan
yardım teması, sağır bireylere yardım eden (duyan) aile bireylerinin deneyimlerinden
oluştuğu için "yardım etme" teması olarak farklı çıkmıştır.
Bulgular, Türkiye'de dijital platformların sağır kullanıcılar için genellikle yetersiz
erişilebilirlik ve kullanılabilirlik özellikleri sunduğunu göstermektedir. Ayrıca bulgular,
birçok dijital platform uygulamasının sağır kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak
şekilde tasarlanmadığını göstermektedir. Sağır bireylerin teknoloji kullanımında
yaşadıkları yetersizliğin bu bireylerin kendilerini mutsuz, çaresiz, endişeli ve başarısız
hissetmelerine neden olduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda Türkiye'deki dijital
platformların sağır bireyler için daha erişilebilir ve kullanılabilir hale getirilmesi için
pratik öneriler sunulmaktadır. Bu öneriler arasında; işaret dili tanıma teknolojilerinin
geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, metin tabanlı içeriklerin işaret dilinde hazırlanmış
görsel içeriklerle zenginleştirilmesi, işaret dili tercümanları ile desteklenen web tabanlı
teknolojiler ve dijital platformların yaygınlaştırılması ve bu alanda sunulan hizmetlerin
duyurulması yönündedir.
Anahtar Kelimeler: Dijital platformlar, Deneyim, Uygunluk, Sağır Bireyler,
Sağır Kültürü, İşaret dili.

Abstract:
Deaf individuals live with an invisible physical disability, which sometimes leads
to their being perceived as less disadvantaged compared to other disabled groups.
However, particularly for those born deaf, sensory disabilities present various and
significant challenges in learning and educational processes. These issues become more
pronounced when education is not tailored to meet the needs of deaf individuals. Hearing
loss can affect the development of conceptual and abstract thinking skills, but this varies
from person to person and can be mitigated with well-designed educational programs. A
major part of the problem may stem from societal ignorance regarding this issue, a
concept explained by the theoretical framework of the "Social Model" in this thesis.
This study employed a qualitative research methodology using a
phenomenological design, collecting data through in-depth interviews with 15 deaf
participants over the age of 18 who are literate, and their hearing family members. All
questions during the interviews with deaf individuals were conveyed via a Turkish Sign
Language interpreter and recorded. The findings reflect the barriers presented by current
technology, the expectations and emotions of deaf individuals, and the perspectives of
their hearing family members. Including the experiences of hearing family members of
deaf individuals provided an additional dimension to understanding the issues.
Five themes emerged from the interviews with deaf participants: issues with the
suitability of digital technology for deaf individuals, outcomes produced by disability,
seeking help, emotions, and deaf culture and sign language. Similarly, five themes were
identified from the interviews with hearing family members: issues with the suitability of
digital technology for deaf individuals, outcomes produced by disability, providing help,
emotions, and deaf culture and sign language. The "providing help" theme emerged
distinctively, as it reflects the experiences of hearing family members who assist deaf
individuals.
The findings indicate that digital platforms in Turkey generally offer inadequate
accessibility and usability features for deaf users. Additionally, many digital platform
applications are not designed to meet the needs of deaf users. The inadequacy experienced
by deaf individuals in using technology contributes to feelings of unhappiness,
helplessness, anxiety, and failure. Practical suggestions are offered to make digital
platforms in Turkey more accessible and usable for deaf individuals. These include
developing and popularizing sign language recognition technologies, enriching text-
based content with visual content prepared in sign language, expanding web-based
technologies and digital platforms supported by sign language interpreters, and promoting
the services offered in this area.
Keywords: Digital platforms, Experience, Suitability, Deaf Individuals, Deaf
Culture, Sign Language.