Şeyhü'l-İslam Ebu's-Suud Efendi'nin fetvalarında Osmanlı gayrimüslimleri
Ottoman non-muslims in the fatwas of Sheikh al-İslam Ebu's-Suud Efendi
Yazar: ZARİFE DEVECİ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. NURİ ADIYEKE
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Fetvalar = Fatwas ; Gayrimüslimler = Non muslem ; Hristiyanlar = Christianies ; Hukuk kuralları = Law rules ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tarih = History ; İslam dini = Islam religion ; İslam tarihi = Islamic history ; Şeyhülislam = Seyhulislam ; Şeyhülislam Ebussuud Efendi = Şeyhulislam Ebussuud Efendi

Özet:
Osmanlı Devleti, İstanbul'un topraklarına katılmasıyla birlikte artık bir
imparatorluk haline gelmiştir. İmparatorluk yapısına bürünmüş bir devletin ise
temel özelliği emperyal bir ideolojiye sahip olması ve bünyesinde her yönden
çeşitliliği barındırmasıdır. Fatih döneminden itibaren İmparatorluk olan
Osmanlı, çok dinli, çok etnikli, çok kültürlü ve çok kimlikli bir yapıya
bürünmüştür. Ancak bu yapıyı sosyal ve idari açıdan dengede tutabilmesi için
sağlam bir zemine oturtması şarttı. O dönemin şartları içerisinde bunu
yapabilmesinin en akılcı yolu ise "Millet Sistemi" idi.
 Çalışmamızda, Osmanlı Devleti'nin toplumsal organizasyonunu
sağlayan Millet Sistemi'nin pratikte uygulanışını Ebu's-Suûd Efendi
fetvalarından okuduk. Fetvalar her ne kadar İslâm Hukuku'nun tali kaynakları
arasında yer alsa da İslâm Hukuku'nun hangi devirde nasıl anlaşıldığı ve
yorumlandığını, söz konusu çağın sorun ve çözümlerini, hukukun canlılığı ve
elastikiyetini yansıtması bakımından son derece önem arz etmektedir. Özellikle
İslâm Hukuku'nun uygulandığı her devlette sosyal yaşamın hemen hemen her
alanına ilişkin olarak fetva kurumunun yaygın bir şekilde uygulama alanı
bulması da bizim fetvaları temel almamızda etkili olmuştur. 
 Bu bağlamda çalışmamızda ilk olarak "fetva ve şeyhü'l-islâmlık"
kavramları üzerinde durulmuş ve tanımlar bölümünde, çalışmamızın temelini
teşkil eden fetvaların sahibi olan Şeyhü'l-islâm Ebu's-Suûd Efendi'nin hayatına
değinilmiştir. Ardından Millet Sistemine dair genel bir perspektif sunulmuştur.
Tezimizin esas bölümünü teşkil eden Millet Sistemi'nin pratikte uygulanışını
yansıttığımız kısım ise hukuksal alan, dinsel ve gündelik yaşam ve ekonomik
yapı olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerde Millet Sistemi
çerçevesinde sistemin unsuru olarak kabul edilen gayrimüslimlerin toplum
içindeki yaşantılarına değinilmektedir. Bu süreç bahsettiğimiz gibi Ebu's-Suûd
Efendi'nin fetvalarından izlenmiştir. Ancak çalışmamız boyunca Millet Sistemi,
Ebu's-Suûd'un yaşadığı dönemle sınırlı kaldığımız unutulmadan
değerlendirmeye çalışılmıştır.



Anahtar Kelimeler: Ebu's-Suûd, Şeyhü'l-İslâm, Millet Sistemi, Gayrimüslimler.

Abstract:
The Ottoman State turned into an Empire after Istanbul was included
into its territories. The main characteristic of a state that turns into an empire is
its having an imperial ideology and its harboring diversity in every aspect. The
Ottomans, after the reign of Mehmed the Conqueror, took the form of a multireligious,
multi-cultural and multi-identity structure. It was, however, crucial
for the Ottoman State to base this structure upon a solid foundation in order to
keep it in balance socially and administratively. Within the conditions of that
era, the most rational way to do so was the "Millet System".
 In this study, I analyzed the practical application of the Millet System
that formed the social organization of the Ottoman State through the fatwas of
Ebu's-Suud Efendi. Though they are among the secondary sources of the
Islamic law, fatwas are significant sources in that they reflect how the Islamic
Law is understood and interpreted in which periods, the problems and solutions
of the historical period in question, and law's vitality and elasticity. One other
reason that was influential in our selection of fatwas for this study is that, in the
countries where the Islamic Law was applied, fatwas were extensively applied in
every aspect of social life imaginable.
 In this context, I firstly attempted to focus on the institutions of "fatwa
and sheikh al-Islam"; and in the very first chapter, I will touch upon the
biography of Sheikh al-Islam Ebu's-Suud Efendi whose fatwas constitute the
basis of our study; then, I presented a general perspective on the Millet System.
 The fundamental chapter of my thesis that reflects how Millet System applied in
practice consists of three main parts: Judicial space, religious and daily life, and
economic structure. In these parts, I tried to address the lives of non-Muslims
considered as the natural members of Millet System in broader social context.
This process was followed through the fatwas of Ebu's-Suud Efendi, as
previously mentioned. The millet system was evaluated by keeping in mind that
the study is limited to the period of Ebu's-Suud Efendi.



Keywords: Ebu's-Suûd, Sheikh al-Islam, Millet System, Non-Muslims.