Türk mitolojisindeki hayat ağacı sembolizminin tezhip ve minyatür sanatı ile yorumlanması
The interpretation of the tree of life symbolism in Turkish mythology with illumination and miniature art
Yazar: HÜRRİYET GENÇBAY
Danışman: PROF. DR. ÖMER FARUK TAŞKALE
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Bilim Dalı / Tezhip Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: El sanatları = Handicrafts ; Hayat ağacı = Life tree ; Minyatür = Minyature ; Mitoloji = Mitology ; Semboller = Symbols ; Tasarım = Design ; Tezhib sanatı = Illumination art ; Türk efsaneleri = Turkish legends ; Türk mitolojisi = Turkish mythology

Özet:
Eski Türkler çok geniş bir coğrafyada ticaret ve hayvancılıkla, konar göçer bir
ekonomi üzerine kurulu hayat sistemi geliştirmişlerdir.
Farklı bölgelerdeki toplulukların inançları ve mitleri kendi aralarında değişiklik
gösterse de dünya, evren algılarında çok fazla ortak nokta bulunmaktadır. Ortak bir
gök tanrı, gök tanrıları, yardımcı ruhlar, yer-su ve yeraltı tanrısı, kötü ruhlar, kültler,
vb. inançlar hemen hemen bütün Türk topluluklarında mevcuttur.
Çok geniş bir yelpazeye sahip Türk mitolojisi dünyanın ve canlıların yaratılışını,
devletlerin kökenlerini, kahramanlıkları, savaşları, doğayla ilgili inançları, doğruluğu,
iyiliği anlatan bambaşka bir yapıya sahiptir. Bu yapılarıyla diğer medeniyetlerin
mitlerinden tamamen ayrışmaktadır.
Bütün dünya mitlerinde yer alan hayat ağacı motifi, Türk mitolojisinde sadece hayat
veren bir ağaç değil o anki ihtiyaçlara göre farklı özellikler yüklenerek tasvir
edilmiştir. Daha çok dünya ağacı olarak adlandırılmış olan ağaç bazen 3 evreni
birleştiren bir direk, bazen insanlara yardımcı olmak, tanrılarla ve ruhlarla iletişime
geçmek için şamanların transa geçerek tırmandığı bir vasıta, bazen tanrının insanları
ve tüm canlıları yarattığı ağaç, boyların türediği ana veya ata ağaç, bazen de
gövdesinden ve dallarından hayat fışkıran ağaç olarak efsane ve anlatılarda yerini
almıştır.
Araştırma kapsamında Türk mitolojisinde hayat ağacının temsil ettiği bütün özellikler,
geleneksel Türk sanatları disiplinleriyle tasarlanmış ve çağdaş yorumla özgün bir eser
ortaya çıkartılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Türk Mitolojisi, Hayat Ağacı, Tezhip, Minyatür, Tasarım

Abstract:
The ancient Turks developed a life system based on a nomadic economy with trade
and animal husbandry in a very wide geography.
Although the beliefs and myths of communities in different regions differ among
themselves, there is much in common in their perceptions of the world and the
universe. Beliefs such as a common sky god, sky gods, familiar spirits, earth-water
and underworld god, evil spirits, cults etc. are present in almost all Turkish
communities.
Turkish mythology, which has a wide spectrum, has a completely different structure
that tells about the creation of the world and living things, the origins of states,
heroism, wars, beliefs about nature, righteousness and goodness. With these structures,
it is completely different from the myths of other civilizations.
The tree of life motif, which is included in all world myths, is not only a life-giving
tree in Turkish mythology, but is depicted with different features according to the
current needs. The tree, which is mostly called the world tree, is sometimes a pole that
unites the 3 universes, sometimes a vehicle that shamans climb into trance to help
people and communicate with gods and spirits, sometimes the tree from which the god
created people and all living things, the mother or ancestor tree from which the tribes
are descended, sometimes it has taken its place in legends and narratives as a tree that
springs life from its trunk and branches
Within the scope of the research, all the features represented by the tree of life in
Turkish mythology were designed with traditional Turkish arts disciplines and an
unique artwork was created with a contemporary interpretation.

Keywords: Turkish Mythology, Tree of Life, World Tree, Illumination, Miniature, Design