Geç Antik Dönem kubbeli bazilikaları: Anadolu örneklerinde mekan okuması
Late Antique domed basilicas: Spatial reading in Anatolian examples
Yazar: DENİZ ŞENOVA
Danışman: PROF. DR. BURCU CEYLAN DUGGAN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Geç Antik Dönem Kubbeli Bazilikaları: Anadolu Örneklerinde Mekân Okuması''
başlıklı yüksek lisans tezi, kubbeli bazilikal planlı kiliseler özelinde kiliselerin naosunda yer
alan kubbeli birimlerin mekânda yerleştirilme biçimlerini ve kubbelerin mimari kurguda
algılanma biçimlerini incelemektedir. Kubbe formunun Hristiyanlar için başlangıçtan itibaren
büyük bir ilgi uyandırdığı bilinmektedir. Kubbenin önceki dönem referanslarıyla birlikte
Hristiyan inanca ulaşması ve Hristiyan kiliselerinde kullanılmaya başlanması formun göksel bir
sembolizme sahip olmasından gelmiştir. Önce merkezi planlı dini yapıların üst örtüsü olarak
kullanılmaya başlanan kubbe bünyesinde barındırdığı sembolik anlamlar dolayısıyla yapı
içindeki önemli olanı vurgulayan bir form haline gelmiştir ve daha sonraki dönemlerde
kiliselerde kullanılarak kilise içinde ayırt edici bir nitelik kazanmıştır. Merkezi planlı anı ve
inanç geleneğini sürdüren yapılardan sonra ihtiyaç duyulan cemaat kiliseleri, uzunlamasına
kurgulu bazilikal plan çerçevesinde oluşturulmuştur. Bununla birlikte gelişen kilise
mimarisinde kubbe formu mimari repertuarda daha sık kullanılagelmiştir. Hristiyanlığın
uzunlamasına kurgulu bazilikal planlı kiliseleri inşa etmeye başladığı süre zarfında kubbe
formları bazilikal planda yer edinmeye başlamış ve böylelikle kubbenin Hristiyan mimaride
geniş kapsamlı olarak ilk kullanımları ortaya çıkmıştır. Bilinen en erken örneğini 5. yüzyıl ile
vermeye başlayan kubbeli bazilikaların inşası Hristiyanlığın bazilikal planlı kilise yapılarına
kubbe formunu entegre etmek istemesiyle gerçekleşmiştir. Bilinen en erken örneği ile birlikte
5. yüzyıl'da Anadolu'da inşa edilmeye başlanan kubbeli bazilikalar örneklerini Anadolu
dışında da vermiştir. Tez kapsamında erken dönemlerde Anadolu'da bulunmak üzere toplam 8
kubbeli bazilika örneği değerlendirilmiştir. Belirlenen kubbeli bazilika örnekleri bilinçli bir
tercihin sonucu olmuştur ve bu örnekler kubbeli bazilikal planlamanın bilinen en erken
uygulamalarıdır. Kubbe formunun bazilikal forma entegre edilmesiyle başlanan süreçte; naosta
yer alan kubbeli birimlerin yapıdan yapıya göre farklı kurgularla yerleştirildiği ve yapı içinde
farklı bileşenlerle ele alınarak algılarının farklı olduğu gözlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hristiyan mimarisi, kubbe, kubbeli bazilika, mimari planlama

Abstract:
Late Antique Domed Basilicas: Spatial Reading in Anatolian Examples'' examines the
placement of the domed units in the naos of the churches and the perception of the domes in
the architectural fiction, in particular the domed basilical planned churches. It is known that the
dome form has aroused great interest for Christians from the beginning. The fact that the dome
reached the Christian faith and started to be used in Christian churches together with the
references of the previous period came from the fact that the form has a celestial symbolism.
The dome, which was first used as the upper cover of centrally planned religious buildings, has
become a form that emphasises what is important in the building due to the symbolic meanings
it contains, and in later periods it was used in churches and gained a distinctive quality within
the church. The community churches, which were needed after the centrally planned buildings
that continued the tradition of memory and faith, were formed within the framework of a
basilical plan with a longitudinal structure. However, in the developing church architecture, the
dome form has been used more frequently in the architectural repertoire. During the period
when Christianity started to build longitudinal basilical planned churches, dome forms began
to take place in the basilical plan and thus the first extensive use of the dome in Christian
architecture emerged. The construction of domed basilicas, the earliest known example of
which dates back to the 5th century, took place when Christianity wanted to integrate the dome
form into basilical planned church buildings. The domed basilicas, which started to be built in
Anatolia in the 5th century with the earliest known example, also gave their examples outside
Anatolia. Within the scope of the thesis, a total of 8 examples of domed basilicas in Anatolia in
the early periods were evaluated. The domed basilica examples identified were the result of a
conscious preference and these examples are the earliest known applications of domed basilical
planning. In the process that started with the integration of the dome form into the basilical
form; it has been observed that the domed units in the naos are placed in different constructions
from building to building and their perceptions are different by being handled with different
components within the building.
Keywords: Christian architecture, dome, domed basilica, architectural planning