Filibe (Plovdiv) geleneksel evlerinin türk evi mekan kurgusundaki yeri
The place of traditional Filibe (Plovdiv) houses in the spatial structure of turkish houses
Yazar: HALİSE ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. SUPHİ SAATÇİ
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Filibe, beş asır boyunca, Osmanlı İmparatorluğu'nda ekonomik ve askeri
stratejik öneme haiz bir merkez olmuştur. Bulgar tarihçiler, Osmanlı hakimiyetinin 
henüz son bulmadığı 1730-1878 yılları arasındaki döneme, "Bulgar Rönesansı" veya 
"Bulgar Uyanışı" adını vermişlerdir. Bu döneme ait olan ve günümüze bir kısmı 
ulaşabilmiş evler, bu tezin konusunu oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, bu yapıların 
mimari ifade araçlarını ve bezeme detaylarını analiz ederek evlerin kökenine 
ulaşmaktır. Bu şekilde yapılan bir araştırma sonucunda mimari miras daha iyi 
tanımlanabilecek, 
etkileşimde 
bulunduğu kültürler anlaşılabilecektir. Tez 
kapsamında Filibe'de mevcut, yıkılmış ve yeniden inşa edilmiş 18. ve 19. yüzyıla ait 
evler üzerinde çalışılmıştır. Evlerin yapım aşamaları, plan ve kesitleri ayrıntılarıyla 
ve çizimlerle desteklenerek incelenmiş, evlerin karakteristik özelliği olan eğriler 
çizilerek sonuçlar çıkarılmış, iç ve dış mekan bezemelerinin araştırılmasının yanı sıra 
kapı ve pencere doğramaları gibi detay çizimleri yapılmıştır.  
Dönemin evlerinin evrimi oldukça nettir. 1750 yılından evvel kullanılan 
evler, zamanın şartları karşısında gelişmiş ve 19. yy. sonuna gelindiğinde mimari 
gelişimi tamamlamıştır. Rönesans öncesi ev, yarı açık bir hayatla karakteristiktir. 
Zemin kat ahır olarak kullanılırken birinci katta ocaklı bir oda, kiler ve hayat 
mevcuttur. Hayatta Türk evinde sedirlik olarak tanıdığımız oturma alanları vardır. 
Zamanla odalar arasında Türkçede eyvan adı verilen mekanlar oluşmuştur. Süreç 
içerisinde (erken Rönesans) ev; içe kapanmış, hayatın kenarında bulunan merdiven 
bir iç merdiven halini almış ve evin ana cephesi sokağa yönelmiştir. Geç Rönesans 
Dönemi'nde, barok etkilerle yeni bir form geliştirilmiştir. Bu yeni form, Rönesans 
öncesi evlerde olduğu gibi, İstanbul ile ilişkilerin yoğun olduğu Filibe'de başlamıştır.
Tez kapsamında hazırlanan tablo ile Filibe evleri plan şemaları ile Türk evi plan 
gelişimi karşılaştırılmış ve paralellikler tespit edilmiştir. 
Geleneksel Filibe evlerinde en yoğun etki, İstanbul ve Edirne'den gelmiştir. 
Bunun nedenlerinden ilki, Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti ile yoğun ekonomik 
ve sosyal ilişkileri olmakla birlikte, diğer sebep İstanbul ve Edirne'de kalfa olarak 
çalışan ve ustalığa yükselen Bulgar işçilerdir. 
Ana hatlarıyla, Bulgar Rönesans evi, Rönesans öncesi evlerden miras kalan 
oda düzenlemeleri geliştirilerek, yeni ekonomik üretim biçiminin ve değişen sosyal 
yapının gerekli kıldığı yapı parçalarının plana eklenmesiyle oluşturulmuştur. Aynı 
mekânsal gelişim, Türk Evi'nin karakteristik ögelerinin en yoğun olduğu, İstanbul ve 
Edirne evlerinde de görülmektedir.

Abstract:
Filibe (Plovdiv), over the course of five centuries, became a center of 
economic and military-strategic importance in the Ottoman Empire. Bulgarian 
historians have referred to the period between 1730 and 1878, when Ottoman rule 
had not yet ended, as the "Bulgarian Renaissance" or "Bulgarian Revival." The focus 
of this thesis is on the houses from this era that have survived to some extent, and the 
aim of this study is to analyze the architectural features and decorative details of 
these houses to trace their origins. Through such research, architectural heritage can 
be better defined, and its interactions with other cultures can be understood. Within 
the scope of this thesis, 18th and 19th-century houses in Filibe (Plovdiv), whether 
existing, demolished, or reconstructed, were studied. The construction stages of these 
houses, their floor plans and sections, were examined in detail and supported with 
drawings. The characteristic curves of these houses were drawn, and conclusions 
were drawn. In addition to investigating interior and exterior decorations, detailed 
drawings of elements such as doors and window frames were also made. 
The evolution of houses during this period is quite evident. Houses used 
before 1750 developed in response to the conditions of the time, and by the end of 
the 19th century, their architectural development had been completed. The pre
Renaissance house is characterized by a semi-open layout. The ground floor is used 
as a stable, while the first floor has a room with a fireplace, a pantry, and a central 
open area called the "hayat". Similar to Turkish houses, there are seating areas 
known as "sedirlik" in the hayat. Over time, spaces called "eyvan" in Turkish, 
developed between rooms. In the process (early Renaissance), the houses became 
more inward-looking, the staircase, originally located at the edge of the hayat, 
became an internal staircase, and the main facade of the house faced the street. In the 
late Renaissance period, a new form was developed with Baroque influences. This 
new form began in Filibe (Plovdiv), where there were strong connections with 
Istanbul. A table prepared within the scope of the thesis compared the floor plans of 
Plovdiv houses with the development of Turkish house floor plans, revealing 
parallels. 
The most significant influence on traditional Filibe (Plovdiv) houses came 
from Istanbul and Edirne. One reason for this influence is the strong economic and 
social relations with the Ottoman Empire's capital. Another reason is the Bulgarian 
workers who worked as apprentices and rose to the rank of masters in Istanbul and 
Edirne. 
In summary, the Bulgarian Renaissance house was created by developing 
room layouts inherited from pre-Renaissance houses and adding the structural 
elements required by the new economic production methods and changing social 
structure. The same spatial development is also observed in Istanbul and Edirne 
houses, where the characteristic elements of the Turkish house are most pronounced.