Erzurum ve Artvin illerinde tespit edilen bazı liken türlerinin sitogenetik ve oksidatif etkilerinin araştırılması
The investigation of cytogenetic and oxidative effects of some lichen species located in Erzurum and Artvin cities
Yazar: ELANUR AYDIN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HASAN TÜRKEZ
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2011
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Likenler, mantarlar ve alglerin birlikteliğinden oluşan simbiyotik organizmalardır. Bu organizmalar, ülkemizde oldukça yaygın olarak bulunmaktadır. Pek çok liken türü yüzyıllar boyunca tıbbi amaçlı olarak kullanıldığı ve tüberküloz, hemoroid, ülser, dizanteri ve kanser gibi pek çok hastalığın tedavisinde etkili oldukları rapor edilmiştir. Güvenilirlik değerlendirmeleri sonrasında, çeşitli likenlerin doğal ilaçların kolay elde edilebilen kaynakları oldukları ve bunların bir gıda desteği olarak ya da ilaç sanayisinde kullanılabileceği belirtilmiştir. Ancak, günümüze kadar çoğu liken türünün yapısı veya biyolojik rolü tam olarak açıklanamamıştır. Bu nedenle, mevcut tez çalışmasında, kültürleri yapılmış insan kan hücrelerinde (n=5) on farklı liken türü (Bryoria capillaris, Peltigera rufescens, Xanthoria elegans, Usnea florida, Hypogymnia physodes, Cetraria chlorophylla, Physcia aipolia, Dermatocarpon intestiniforme, Ramalina polymorpha and Aspicilia calcarea) sulu ekstrelerinin genetik ve oksidatif etkilerinin ortaya konması amaçlanmıştır. Bütün liken türleri Ağustos 2010 döneminde Erzurum ve Artvin (Türkiye) illerinden toplandı. Farklı konsantrasyonlarda (0-2000 mg/L) liken ekstreleri kültür tüplerine ilave edildi. Genotoksik etkilerin değerlendirilmesi için Kromozom aberasyonları (KA) ve Mikroçekirdek (MÇ) testleri kullanıldı. İlaveten, oksidatif etkileri saptamak için de biyokimyasal parametreler (Toplam antioksidan kapasite [TAK] ve Toplam oksidatif durum[TOD]) değerlendirildi. In vitro test sistemlerimizde, insan lenfositleri üzerine test edilen tüm liken türlerinin non-mutajenik olduğu gözlendi. Üstelik, bu ekstreler kültürlere eklenen likenlerin türüne ve dozuna bağlı olarak antioksidan aktivite gösterdi. Diğer taraftan, ekstreler 1000 mg/L ve üzerindeki konsantrasyonlarında oksidatif strese yol açarak kültürlerin üreme koşullarını olumsuz etkiledi. Sonuç olarak, mevcut çalışmada non-mutajenik ve antioksidan özelliklere sahip olan bu likenler terapötiklerin yeni bir kaynağı olarak önerilmektedirler.

Abstract:
Lichens are symbiotic organisms composed of fungi and algae, and are very common in Turkey. Several lichen species have been used for medicinal purposes throughout the ages, and they were reported to be effective in the treatment of different disorders including tuberculosis, hemorrhoids, ulcer, dysentery and cancer. It is revealed that they may be easily accessible sources of natural drugs that could be used as a possible food supplement or in pharmaceutical industry after their safety evaluations. However, so far, the nature and/or biological roles of plenty of lichenes have not been elucidated exactly. Therefore, the aim of this thesis study was to investigate the genetic and oxidative effects of water extracts of ten different lichen species (Bryoria capillaris, Peltigera rufescens, Xanthoria elegans, Usnea florida, Hypogymnia physodes, Cetraria chlorophylla, Physcia aipolia, Dermatocarpon intestiniforme, Ramalina polymorpha and Aspicilia calcarea) in cultured human blood cells (n=5). All lichen species were collected from the Erzurum and Artvin provinces (in Turkey) during August 2010. The lichen extracts were added into culture tubes at various concentrations (0 to 2000 mg/L). Chromosome aberrations (CA) and micronucleus (MN) tests were used for genotoxic influences estimation. In addition, biochemical parameters (total antioxidant capacity [TAC] and total oxidative status [TOS]) were examined to determine oxidative effects. In our in vitro test systems, it was observed that all tested lichen extracts had no mutagenic effects on human lymphocytes. Furthermore, these extracts exhibited antioxidant properties due to the dose and type of lichen species added to the cultures. On the other hand, the extracts caused sterility of cultures due to oxidative stress at higher concentrations above than 1000 mg/L. In conclusion, these lichens can be a new resource of therapeutics as recognized in this study with their non-mutagenic and antioxidant features.