Dede Korkut Hikâyeleri'nin dil-içi çevirilerinde bir çeviri sorunu olarak çocuğa görelik
Relative to child as a translation problem in the intra-lingual translations of Dede Korkut Stories
Yazar: MEHMET ALİ KÖTÜĞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYTEKİN KESKİN
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çeviribilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dede Korkut Hikayeleri = Dede Korkut Stories ; Erek odaklı çeviri yaklaşımı = Target oriented approach to translation ; Çeviri = Translation ; Çeviri bilim = Science of translation ; Çeviri yaklaşımı = Translation approach ; Çeviri yöntemleri = Translation methods ; Çocuğa görelik = Child relativity

Özet:
Dil-içi çeviri, değişen koşulların etkisinde kalan dilin yeni durumlara güncellenmesi, sadeleştirilmesi ve uyarlanması edimi, süreci ve ürünüdür. Dil-içi çevirinin güncelleme, sadeleştirme, uyarlama, aktarma, düzenleme, yenileme ve hazırlama gibi sözcüklerle adlandırılması, kavramın işlevlerine odaklanılmasıyla ve adlandıranların sözcük seçimleriyle ilgilidir. Çeviribilim açısından dil-içi çeviri, bu sözcüklerin kullanılma koşullarına tümel bir yaklaşım getirmektedir. Çeviribilim odağında dil-içi çeviri, aynı dil dizgesi içinde çağ, toplum, kültür, iletişim, metin ve okur gibi değişkenler sebebiyle dil göstergelerinde ortaya çıkan sapmaları gidermek için eşdeğerlik sağlayarak dil malzemelerini yeni kitle ya da durumlara anlamlı, anlaşılır ve işlevsel kılmayı hedefleyen dönüştürüm edimi; bu edimin süreci ve ürünüdür. Edebiyat metinlerinde de sıklıkla görülen dil-içi çeviri, yeni "edebiyat dizgeleri" oluşturma işlevi üstlenebilir. Dil-içi çeviri bağlamında edebiyat metinleri üzerinden sosyal, politik ve eğitsel amaçlar hedeflenebilir. 
Türk kültürüne yönelik çeşitli motiflerin yer aldığı Dede Korkut Hikâyeleri de yazın dizgesine, ardından da çocuk yazını dizgesine dil-içi çevirilerle konumlandırılmıştır. Çocuğun doğası, ilgisi, gereksinimi, bakış açısı ve toplumun çocuğu alımlama biçiminin sonucu olan çocuğa görelik ise çocuk yazını içerisinde yer alan Dede Korkut Hikâyeleri'nin dil-içi çevirilerinin çocuğa uyarlanmasını zorunlu kılar. Çevirmen kararları bakımından ele alındığında bu zorunluluk, çevirmenin süreç öncesinde normatif bir tutum geliştirmesi ve dil-içi çeviride çocuğa göreliği öncelemesini işaret eder. Çalışmada, farklı disiplinlerin çalışma alanlarıyla ilişkili birtakım değişkenlerin ortaya çıkardığı çocuğa göreliğin sabitlenemez oluşu vurgulanmaktadır. Değişken olarak çocuğa görelik öncül normu, şekillendirdiği bir çeviriyi veya bu çevirinin eleştirisinde kullanılacak kıstasları da değişmeye zorlar. Çevirmenin "öncül norm" olarak çocuğa göreliği benimsemesini ve metnin çocuğa göre "kabul edilebilir" bir uyarlamayı beraberinde getirip getirmediğini sorgulamak bu çalışmanın amaçlarındandır. Dede Korkut Hikâyeleri'nden seçilen farklı iki hikâyenin "Deli Dumrul" ve "Tepegöz" farklı uyarlamacılar tarafından yapılmış dil-içi çevirilerinde, çocuğa göreliğin varlığı, kabul edilebilirlik ile uyarlama düzeyleri ve bunların ilişkisi ortaya koyulmuştur. Çevirilerde, öncül norm olarak çocuğa görelik gözetilmemiştir ve çocuk edebiyatı dizgesinin oluşumunda dil-içi çevirinin bir stratejisi olarak kullanılmamıştır.

Abstract:
Intra-language translation is the act, process and product of updating, simplifying and adapting the language under the influence of changing conditions to new situations. Naming the intra-language translation with words such as update, simplify, adapt, transfer, edit, renew and prepare is related to the focus on the functions of the concept and the choice of words of those who name it. In terms of translation studies, intra-language translation brings a holistic approach to the usage conditions of these words. In translation studies, intra-language translation provides equivalence to eliminate the deviations in language indicators due to variables such as age, society, culture, communication, text and reader within the same language system. It is an act of transformation that aims to make language materials meaningful, understandable and functional to new audiences or situations. It is the process and product of the act. Intra-language translation, which is also frequently seen in literary texts, can undertake the function of creating new "literature systems". In the context of intra-language translation, social, political and educational purposes can be targeted through literary texts.
Dede Korkut Stories, which include various motifs for Turkish culture, are also positioned in the literary system and then in the children's literature system with intra-language translations. The suitability for the child, which is the result of the child's nature, interest, needs, point of view and the way society receives the child, necessitates the adaptation of the intra-language translations of Dede Korkut Stories, which are included in the children's literature. Considered in terms of translator decisions, this obligation indicates that the translator should develop a normative attitude before the process and prioritize child suitability in intra-language translation. In the study, it is emphasized that the suitability for the child, which is revealed by some variables related to the study areas of different disciplines, cannot be fixed. The preliminary norm of suitability for the child as a variable also forces a translation that it shaped or the criteria to be used in the criticism of this translation. It is among the aims of this study to question whether the translator adopts the appropriateness of the child as the "preliminary norm" and whether the text brings with it an "acceptable" adaptation according to the child. The existence of child suitability, acceptability and adaptation levels and their relationship were revealed in the intra-language translations of two different stories selected from Dede Korkut Stories, "Deli Dumrul" and "Tepegöz", made by different adaptors. In the translations, the child was not taken into consideration as the preliminary norm and it was not used as a strategy of intra-language translation in the formation of the children's literature system.