Bağlam kavramına mimari eleştiri üzerinden bir yaklaşım: Kıyı Ege 21. yüzyıl tekil konut örneklerinde bağlamsallığın kodları
An approach to the concept of context through architectural criticism: The codes of contextuality in 21st century single houses in the Coastal Aegean
Yazar: DEREN UYSAL
Danışman: PROF. DR. HİKMET GÖKMEN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Mimarlık ve bağlam ilişkisi çoğunlukla jenerik ve ön tanımlı ölçütlerle ele
alınmaktadır. Oysa mimarlık ve bağlam her durumda kendine özgü nitelikler
barındırır. Mimarlığın doğasında da kendine özgü durumlara kendine özgü yanıtlar
aramak vardır. Mimarlık ve bağlam araştırmasının da o duruma özgü bir yaklaşımla
yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde araştırmanın yapı ve bağlama özgü nitelikleri
ıskalaması söz konusudur. Bunun yanı sıra jenerik yaklaşımlar mimari eleştirinin de
yüzeyselleşmesine neden olmaktadır. Bu nedenle bu çalışma, söz konusu jeneriklik ve
yüzeyselliğe karşın, mimarlık ve bağlamı bu kavramların birbirine özgü olma haline
odaklanarak tartışmayı amaçlamaktadır. Yapının, bağlamın ve aralarındaki ilişkilerin
özünü anlamanın yolu kapsayıcı, sistematik ve duruma özgü bir mimari eleştiri
yaklaşımından geçer. Yapı bir özne, bağlamsa bir evrendir. Her özne kendi evreninde
kurduğu salt mekânsal değil aksine çok yönlü ve çok katmanlı bağlarla var olur. Çünkü
bağlam mekânsal unsurların yanında ekonomik koşullar, imar kuralları, kullanıcı
alışkanlıkları gibi farklı katmanlarda, farklı unsurları da kapsar. Dolayısıyla bağlam
çok katmanlı bir kümedir ve her yapı için değişkendir. Her yapının kendine özgü bir
bağlamı vardır. Bu nedenle bağlam, her yapı özelinde ve tüm katmanlarıyla ele
alınmalıdır.

Bu doktora tezi, tariflenen bakış açısıyla bağlama dair eleştirel, çağdaş, kapsayıcı
ve yeni bir yorum getirmeyi ve bunun devamında kapsayıcı, sistematik ve duruma
özgü bir mimari eleştiri yaklaşımı geliştirmeyi hedeflemiştir. Bu eleştiri, seçilen
örneklem konutlar üzerinden tartışılarak bağlam ile ilişki kurma biçimleri üzerine
"bağlamsallığın kodlarının" keşfedilmesi amaçlanmıştır. Yapılar özelinde yapılan bu
tartışmalar neticesinde yapıların kendi bağlamları ile kurduğu ilişkiler tüm yönleriyle
ele alınmış ve bağlamsallık kodlarına dair çıkarımlar yapılmıştır. Tüm bunların
sonucunda, ne bağlam ile ilişki kurma biçimlerinin ne de bir yapı eleştirisinin jenerik
ölçütlerle anlaşılamayacağı, her yapının kendine özgü koşullarda ve çok katmanlı ilişkilerle yorumlanabileceği savunulmuş ve Kıyı Ege 21. yüzyıl tekil konut
mimarlığının bağlamsallık kodları keşfedilmiştir.

Anahtar kelimeler: Bağlam, eleştiri, konut, bağlamsallık, Ege

Abstract:
The relationship between architecture and context is often addressed with generic
and predefined criteria. However, architecture and context inherently possess unique
characteristics in every situation. It is in the nature of architecture to seek unique
responses to unique circumstances. Research on architecture and context also needs to
be approached in a situation-specific manner. Otherwise, there is a risk of missing the
specific qualities of the building and context. Furthermore, generic approaches lead to
a superficiality in architectural criticism. Therefore, this study aims to discuss
architecture and context by focusing on the uniqueness of these concepts against
genericity and superficiality. Understanding the essence of the building, the context,
and their relationships depends on an inclusive, systematic, and situation-specific
architectural criticism approach. Building is a subject, and the context is a universe.
Every subject exists through not only spatial but also multi-dimensional and multilayered
connections established within its own universe. This is because the context
encompasses different layers and elements, beyond spatial elements such as economic
conditions, legal regulations, and user habits. Therefore, the context is a multi-layered
cluster and varies for each building. Every building has its unique context. Hence, the
context should be addressed specifically for each building and across all layers.

This doctoral thesis aims to bring a critical, contemporary, inclusive, and fresh
approach to context with the described perspective, and develop an inclusive,
systematic, and situation-specific architectural criticism approach. Through
discussions on selected sample houses, criticism aims to explore the 'codes of
contextuality' about the ways of relating between buildings and their own contexts. As
a result of these discussions specific to the buildings, the relationships that the
buildings establish with their own contexts have been addressed in all aspects, and
inferences regarding the codes of contextuality have been made. Consequently, it is
argued that neither the ways of forming relationships with context nor architectural criticism can be understood with generic criteria, and each building can be interpreted
under its unique conditions and multi-layered relationships, discovering the codes of
contextuality of 21st century Coastal Aegean single house architecture.

Keywords: Context, criticism, house, contextuality, Aegean