Trabzon-Giresun-Gümüşhane eksenindeki ayan aileleri ve faaliyetleri (1750-1800)
The local notables families and their activities in Trabzon-Gi̇resun-Gümüşhane areas (1750-1800)
Yazar: EMRE YÜRÜK
Danışman: PROF. DR. KENAN İNAN
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Ayanlık = Ayanlık ; Giresun = Giresun ; Gümüşhane = Gümüşhane ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Trabzon = Trabzon

Özet:
Bu çalışmada XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Giresun Gümüşhane çevrelerinde faaliyetleri göze çarpan Üçüncüoğulları, Şatırzadeler, Dizdarzadeler, Kuğuzadeler, Sakazadeler, Kalcızadeler ve Hacısalihoğulları gibi ayan aileleri çeşitli yönleriyle incelenmeye çalışılmıştır. Bu ayan ailelerinin Osmanlı devlet sistemi içerisinde idari bir birimi temsil etmeleri ve zaman içerisindeki şekillenmeleri de dikkate alınmıştır. Ayan ailelerinin bahsedilen bölgenin stratejik konumu, fiziki şartları ve gelir kaynakları ile ilgisi, var olma çabaları ile doğrudan ilgilidir. Bu çerçevede ayanların devlet görevlileri ve birbirlerine karşı tutumları, savaş zamanındaki rolleri, güç kaybetmeleri ve öne çıkmaları ayrıca ele alınmıştır. Bahsedilen süreçler mahkeme kayıtları ve arşiv belgeleri ışığında ele alınmaya çalışılmıştır.
Çalışmanın giriş bölümünde ayanlığın ortaya çıkışı üzerine düşünceler, ayanlık hakkında yapılmış çalışmaların kritiği, ayanlığın bir kurum olup olmadığı meselesi ve bölgenin kısa bir tarihi ele alınarak tartışılmıştır. Birinci bölümde Osmanlı Devleti'nin taşra teşkilatı ve bu teşkilatın değişime uğraması akabinde ayanların ortaya çıkışına zemin hazırlayan faktörler ifade edilmiştir. İkinci bölümde günümüzde Trabzon, Giresun ve Gümüşhane şehirleri arasında kalan bölgedeki Üçüncüoğulları, Kuğuzadeler, Sakazadeler, Kalcızadeler ve Hacısalihoğulları'nın faaliyetlerinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde o tarihlerde Trabzon'da etkin olan Şatırzadelerin ve Giresun'da etkin olan Dizdarzadelerin bölgedeki diğer ayan aileleriyle olan ilişkisi, ayrıca bölgede valilik yapmış olan bir diğer ayan ailesi Canikli Ali Paşa'yla olan münasebetlerine değinilmiştir.



Anahtar Kelimeler: Ayan, eşraf, hanedan, Trabzon, Giresun, Gümüşhane, Doğu Karadeniz, eşkıyalık.

Abstract:
This study aims to investigate the leading local families of Trabzon, Giresun and Gümüşhane such as Üçüncüzades, Şatırzades, Dizdarzades, Kuğuzades, Sakazades, Kalcızades and Hacısalihzades whose notorious activities in the region are analyzed from various perspectives. In the analyses, the transformation of these local dynasties and their representation of any administrative units in the Ottoman political system are taken into consideration. These notable families were deeply involved with the strategical position, physical conditions and the income sources of the region as it was directly related to the well-being and existence of these local notables. In this respect, the interactions between the notables and the state officials, their attitudes towards each other and the power games between the notables and their changing roles in times of war were also touched upon. These processes were interpreted in the light of court records and archival documents.
In the introduction, the emergence of local notables and the critique of the studies related to the local notables were discussed with the help of a brief narration of the local history and on the question of whether these local families could be considered as examples of institutions or not. In the first chapter, the structure of the Ottoman provincial administration was defined. The chapter proceeds with the factors that helped the emergence of local notables as a result of the changes in the Ottoman provincial administrative structure. The second chapter deals with the activities of Üçüncüoğulları, Kuğuzades, Sakazades, Kalcızades, and Hacısalihzades that operated in the region between Trabzon, Giresun and Gümüşhane. The third chapter is on the Şatırzades of Trabzon and Dizdarzades of Giresun who gained prominence in the late 18th century, and their relations with the other notable families, and the family of governor Canikli Ali Paşa and his family.


Keywords: Ayan, notables, dynasty, Trabzon, Giresun, Gümüşhane, Eastern Black Sea, banditry.