DKAB öğretmenlerine göre din derslerinde ölüm eğitimi
Death education in religious classes according to Religious Culture and Ethics teachers
Yazar: VAHDEDDİN ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. CEMAL TOSUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Branş öğretmenleri = Branch teachers ; Din eğitimi = Religious education ; Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi = Religious culture and moral knowledge lesson ; Ölüm = Death ; Ölüm kaygısı = Death anxiety ; Ölüm korkusu = Fear of death

Özet:
Modern dünyada insan, ölümü öteleyerek hayatlarının dışına atmaya çalışmakta
ancak yakınlarından birini kaybettiği zaman ölümün tekrar hayatın acı bir gerçeği
olduğunu hatırlamaktadır. Ölümü yok sayma, öteleme düşüncesini yetişkinlerin
davranışlarıyla çocuklara aktarılmaktadır. Hayatın gerçeğini ölümü bastırmaya çalışmak
yerine ölümle barışık yaşamak ve çocuklara bu anlatmak hem yetişkinlerin hem de
çocukların hayatı daha dolu yaşamaya yardımcı olabilir. Ancak ölüm, çocuklara doğru
bilgiler ile uygun pedagoji bir zeminde anlatılırsa söz konusu olumlu etki sağlanabilir
aksi takdirde ölüm kaygısı ve korkusu gibi istenmeyen sonuçlar ortaya çıkabilir. Bu
noktada, ölüm konusunun doğru bilgiler ile anlatımı için DKAB dersleri uygun bir zemin
ve zaman dilimi olabilir. Çünkü çocukların çoğu dinle dolayısıyla onun eğitimi yapılan
dersler ile ölüm arasında ilişki kurmaktadır.
DKAB derslerinde ölüm konusu bazen doğrudan bazen de dolaylı olarak
anlatılmak durumundadır. Çoğunlukla bu derslerde öğrencilerin ölüme dair çokça zorlu
soruları da bulunmaktadır. Bu araştırma, öğrencilerin ölüm konusuyla ilgili merakları,
ölüm konusunun anlatılmasının gerekçeleri, ölüm konusunun anlatımı sürecinde
benimsenecek tutum, davranış, yöntem ve teknikler, din öğretiminde zorlu konuların
öğretimi çerçevesinde ölüm konusunun öğretimiyle yaşanılan problemler ve uygun bir
pedagojik zeminde yapılan ölüm eğitimin çocuklarda nasıl bir etki bıraktığını DKAB
öğretmenlerinin görüşleri çerçevesinde ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Araştırma
beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırmanın problemi, amacı, önemi,
sayıltıları, sınırlılıkları, soruları ve ilgili yurt içinde ve dışında yapılmış araştırmalar yer
almaktadır. İkinci bölümde araştırmanın kavramsal çerçevesi sunulmaktadır. Üçüncü
bölümde araştırmanın yöntemi verilmekte; dördüncü bölümde araştırmada elde edilen
bulgular DKAB Derslerinde Ölüm, Ölüm Teması Karşısında Öğretmen ve Ölüm Teması
Karşısında Öğrenci temaları altında yorumlanmaktadır. Beşinci bölümde ise tartışma,
sonuç ve öneriler yer almaktadır.
Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinde ölüm konusunun öğretimini konu alan bu
araştırma, hem literatür taramasına hem metin analizine (DKAB öğretim programı ve
DKAB ders kitapları) hem de öğretmenlerin görüşlerine dayalı nitel araştırma yaklaşımın
benimsendiği bir durum çalışmasıdır. Bununla birlikte araştırmaya katılan öğretmenlerin
ölüm olgusunu nasıl anladıklarını, açıkladıklarını ve yorumladıklarını derinlemesine
tespit etmek için "durum çalışması" deseni / modeli ile yarı yapılandırılmış görüşme
tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma gurubunu, 2019-2020 Eğitim ve Öğretim
yılında Ankara ve Kırıkkale ili ve ilçelerinde ve farklı okul türlerinde görev yapan Din
Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenleri oluşturmaktadır. Çalışma grubunda yer alan
öğretmenlerin kıdem, mezuniyet, çalıştıkları okul türü ve yakın bir zamanda (son bir
yılda) kayıp durumları incelendiğinde örneklem çeşitliliğine katkı sağlayabilecek
araştırma evrenini oluşturmuş ve araştırma kapsamında 21 öğretmen ile görüşülmüştür.
Elde edilen veriler MAXQDA 2018 nitel veri analiz programından yararlanılarak
çözümlenmiş, nitel Kodlar, Alt Başlıklar, Kategoriler ve bu doğrultu da oluşan Temalar
oluşturulmuştur.
Araştırma bulguları çocukların ölüm konusu merak ettiğini, DKAB derslerinde
ölüm konusunun anlatılmasının bir ihtiyaç olduğunu ortaya koymaktadır. DKAB
öğretmenlerine göre söz konusu ihtiyaç, dinî, sosyal ve psikolojik gerekçelerden
kaynaklanmaktadır. Okul dışında kontrolsüz veya pedagojik bir temel olmadan anlatılan
ölüm konusu çocuklarda ölüm kaygısı ve korkusu gibi istenmeyen sonuçlara
olabilmektedir. Diğer taraftan DKAB dersleri ölüm konusunun öğretimi doğrudan bir
konu olmaması nedeniyle istenilen kazanımları elde etmek için çoğunlukla yetersiz
kalmaktadır. Bununla beraber ölüm konusunun sınıf ortamına taşımak bazen hem
öğrencilerin hem de velilerin olumsuz tepki vermesine neden olabilmektedir. Ancak
öğretmenler, DKAB derslerinde doğru bilgilerin yer aldığı içerikler, uygun yöntem-teknikler hedef kitleye uygun iletişim ile olumsuz tepkilerin önüne geçebileceği gibi
çocuklarda varsa ölüm kaygısı ve korkusunu gidermeye de imkân sağlayabileceğini
düşünmektedir.
DKAB öğretmenlerine göre de çocuklar din ve ölüm arasında ilişki kurmaktadır.
Ve dolayısıyla öğrenciler ölüme dair soruların cevabını DKAB öğretmenlerinden
beklemektedir. Öğretmenlerin büyük çoğunluğuna göre ölüm konusu DKAB derslerinin
zorlayıcı bir konusudur. Bu noktada ölümü çocuklara anlatabilmek veya çocukların
ölüme dair sorulara cevap verebilmek için öğretmenler bazı yetkinlik ve yeterliliğe sahip
olmaları gerekmektedir. Bu yetkinlik ve yeterlilikten alanlarından bazıları başta konuyla
ilişkili ayet ve hadislere dair alan bilgisi, öğrenci seviyesini dikkate alan yöntem-tekniklerin yer aldığı öğretmenlik alan bilgisi, psikoloji ve pedagoji bilgisi, iletişim ve
empati becerileri gelmektedir. Diğer taraftan öğretmenlere göre ölüm konusunu
anlatırken öğrencinin ve kendi bireysel tecrübeleri ders içeriği olarak sunmaları konunun
daha iyi kavranmasında katkı sağlamaktadır. Ancak ölüm konusu anlatılırken
öğretmenlerin ölümü bir korkutma aracı olarak değil, ölümü anlatırken aksine Allah'ın
merhamet eden vurgulayan bir tutum benimsemesini gerektiği ortaya çıkmıştır.
Sonuç olarak ölüm, hayatın sonu, varlığın son bulması, vücudun biyolojik ve
fizyolojik fonksiyonlarının yerine getirilememesi, sosyal olarak artık toplumun bir
parçası olamama durumu olmasına rağmen tam olarak tecrübe edilemeyen, ne olduğunun
bilinemeyen ve sonrasında bunun anlatılamayan bir olgudur. Yetişkinler gibi çocuklar da
ölümün ne olduğunu merak etmekte ve belli dönemlerde ölüm hakkında yoğun
düşünmektedir. Düşünülenin aksine çocuklar çok küçük yaşlardan itibaren ölümün
farkındadır. Bununla birlikte çocuklar ölüm ve din arasında hem sebep hem de sonuç
ilişkisi kurmaktadır. Bu ilişki zemini ölüme dair hayati soruları ortaya çıkarmaktadır.
Ölümün ne olduğuna dair merakla ortaya çıkan sorulara cevap bulmak veya onlara cevap
vermek sağlıklı bireyler için bir ihtiyaçtır. Bu yönüyle din eğitimi verilen derslerde her
şeyden önce hayat, hayatın anlamı ve değeri, ona anlam veren ölüm ve ölüm sonrası
hayata anlam veren sorulara cevap verilmelidir. Ümitvar olmayı destekleyecek ve
Allah'ın merhametini vurgulayacak bir tutumla konuyu anlatmak ve DKAB derslerinde
ahiret ünitesiyle ilgili bazı kazanımlar, çocukların zihin dünyasındaki bazı belirsizlikleri
gidererek bir ölüm eğitimi yapma imkanı sağlayabilmektedir. Bu eğitim de çocuklarda
varsa ölüm kaygısı ve korkusunu azaltamaya ve çocukların ileriki hayatlarını daha iyi
anlama, anlamlandırma, katkı sağlayabileceği gibi hayatı daha zengin yaşamaya destek
sağlayabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
People of the modern times try to throw death out of their lives by moving it away,
but when he loses the one, he faces with the fact that death is a pain of life. And the idea
of ignoring death, of displacement is passed on to children by the behavior of adults.
Instead of trying to suppress death from the truth of life, having at peace with death and
describing death to children can help both adults and children live life more fully. But if
death is told to children on the basis of correct information and appropriate pedagogy,
this positive effect can be achieved, otherwise it may result some unintended
consequences such as anxiety and fear. At this point, Religious Culture and Ethic Courses
can be an appropriate basis and time frame for telling the subject of death with accurate
information. Because most children relate religion and death, so their education is related
to lessons and death.
The subject of death must sometimes be explained directly and sometimes
indirectly in Religious Culture and Ethic Courses. Often, in these courses, students also
have a lot of challenging questions about death. The aim of this research is to reveal the
students' concern about the subject of death, the reasons for the subject of death, the
attitudes, behaviors, methods and techniques to be adopted in the process of the subject
of death, the problems experienced by the subject of death within the framework of the
teaching of difficult subjects in religious teaching, and how death education on an
appropriate pedagogical basis affects children within the framework of the opinions of
Religious Culture and Ethic Courses teachers. The research consists of five parts. In the
first section, the problem, purpose, importance, counts, limitations, questions and related
research conducted are included. The conceptual framework of the research is presented
in the second part. Then, the method of the research is given; in the fourth part, the results
obtained in the research are interpreted under the themes of Death in Religious Culture
and Ethic Courses, Teacher over the Theme of Death in RCEC and Student over the Theme of Death in RCEC. The fifth section contains discussion, conclusions and
recommendations.
This research is the study of a situation wherein this research is adopted for both
the literature scanning, text analysis (Religious Culture and Ethic Courses curriculum and
textbooks) and the qualitative research approach based on the opinions of the teachers.
However, semi-structured interview technique has been used with the "case study" pattern
/ model to determine how they understand the deaths of the study, explaining and
interpreted. The study group of the research are Religious Culture and Ethic Courses
teachers of different school types of over 2019-2020 academic year in Ankara and
Kırıkkale province. With the teachers in the study group, it has been established the
research universe, which may contribute to the diversity of sampling with their
experiencing, their graduation of the faculty, their teaching school type and having lost
of someone recently (in the last year), and discussed 21 teachers within the scope of the
research. The data obtained was analysed by MAXQDA 2018 qualitative data analysis
program, followed by qualitative codes, subheadings, categories and themes of research.
Research findings reveal that children are curious about the subject of death, and
that there is a need to talk about the subject of death in Religious Culture and Ethic classes.
According to Religious Culture and Ethic Courses teachers, the need in question stems
from religious, social and psychological reasons. The subject of death, described outside
school without an uncontrolled or pedagogical basis, can have undesirable consequences,
such as anxiety and fear of death in children. On the other hand, Religious Culture and
Ethic Courses are often insufficient to achieve the desired gains due to the fact that the
teaching of the subject of death is not a direct subject. However, bringing the subject of
death to the classroom environment can sometimes cause both students and parents to
react negatively. However, teachers believe that content with accurate information in
Religious Culture and Ethic Courses, appropriate teaching and learning methods and
techniques can prevent negative reactions with appropriate communication to the target
audience, as well as provide an opportunity to eliminate the anxiety and fear of death in
children.
According to Religious Culture and Ethic Courses teachers, children also establish
a relationship between religion and death. And therefore, students are waiting for answers
to questions about death from Religious Culture and Ethic courses teachers. According
to the vast majority of teachers, the subject of death is a compelling subject of the lessons.
At this point, teachers must have some competence and competence in order to be able to
tell children about death or to answer According to the vast majority of teachers, the subject of death is a compelling subject of RCE lessons. At this point, teachers must have
some competence in order to be able to tell children about death or to answer children's
questions about death. Some of the areas of competencies are relevant verses and hadith
in this field of knowledge, methods that account for the level of student-teaching
techniques, knowledge of psychology and pedagogy, communication and empathy skills.
On the other hand, according to teachers, the fact that the student and their individual
experiences present as course content when talking about the subject of death contributes
to a better understanding of the subject. But when describing the subject of death, it
became clear that teachers should adopt a merciful attitude of God, not as a means of
intimidation.
As a result, death is the end of life and existence, the inability to perform the
biological and physiological functions of the body, the inability to be a part of society
socially, although it cannot be fully experienced, it cannot be known what it is, and then
it cannot be explained. Like adults, children wonder what death is and think intensely
about death at certain periods. Contrary to popular belief, children are aware of death
from a very young age. However, children set both cause and effect relationships between
death and religion. This relationship backdrop raises vital questions about death. Finding
answers or answering questions that arise with curiosity about what death is a need for
healthy individuals. In this aspect of religious education, first of all, death that gives it
meaning to life, the meaning and value of life and the life after death should be answered.
Explaining the subject with an attitude that will support hope and emphasize the mercy
of Allah, and some achievements related to the afterlife in Religious Culture and Ethic
Courses can provide children with the opportunity to do death education, eliminating
some uncertainties in children's mind. It is believed that the education can also help
reduce the anxiety and fear of death, if present correctly, and help children better
understand and contribute to their future lives, as well as support a wealthier life.