Covıd-19 hastalarının uzun dönem izlemlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of long-term follow-up of covid-19 patients
Yazar: KÜBRA YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. GÜRDAL YILMAZ
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Klinik Mikrobiyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Klinik Bakteriyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları = Clinical Microbiology and Infectious Diseases

Özet:
Amaç: Büyük bir halk sağlığı sorunu haline gelen COVID-19 enfeksiyonu her 
yönüyle irdelenmesi ve takip edilmesi gereken klinik bir durumdur. COVID-19 sonrası 
devam eden semptomlar hakkında yapılan çalışmaların sayısı artmaktadır ve bu 
çalışmalar arasında semptom türleri ve sıklıkları konusunda farklılıklar 
görülebilmektedir. Bu bağlamda, kendi kliniğimizde COVID-19 hastalarını hastalık 
başlangıcından itibaren takip ederek, yerel hasta profilimizi ortaya koymayı 
hedefledik. Çalışmamızda, hastaların uzun dönemdeki mortalite oranlarını ve önceden 
mevcut sağlık durumlarına eklenen yeni hastalık tanılarını inceleyerek, COVID-19 ile 
ilişkisini bu alanda sınırlı sayıda çalışma bulunan literatüre katkı sağlamayı amaçladık. 
Bu çalışmanın bulguları, COVID-19 hastalarının uzun vadeli izlemi ve yönetimi için 
klinik uygulamalara önemli bir katkı sağlayacaktır.
Gereç ve Yöntem: Çalışmamız Karadeniz Teknik Üniversitesi Farabi 
Hastanesinde COVID-19 servisinde 01.03.2020-01.05.2022 tarihleri arasında yatarak 
takip edilmiş SARS CoV-2 PZR sonucu pozitif gelen hastalar ile COVID-19 sonrası 
izlem polikliniğinde değerlendirilen COVID-19 hastalarında, COVID-19 sonrası 
dönemde 0-6. ay, 6-12. ay, 12-18. ay ve 18-24. aydaki semptom ve bulguları ile yeni 
almış oldukları hastalık tanıları retrospektif olarak değerlendirildi.
Bulgular: Araştırmaya %53.23'ü (n = 519) erkek, toplam 975 COVID-19 
hastası dâhil edildi. Tüm katılımcıların yaş ortalaması 59.87 ± 18.05'ti (Ortanca = 
62.00, min =18.00, max = 98.00). Hastaların 761'inde en az bir hastalık 
bulunmaktaydı. Hastaların çoğunluğunu şiddetli (%33.84) hasta grubu oluşturdu. 
SARS CoV-2 PZR pozitifliği öncesinde 422 hastaya (%43.28) en az bir COVID-19 
aşısı yapılmıştı. Takip sürecinde 275 (% 28.20) hastada ek komplikasyon görüldü. 
Komplikasyon olarak en fazla enfeksiyon (% 6.66) görüldü. Yatırılarak takip edilen 
186 (%19.07) hasta exitus oldu. Exitus olan hastaların yaşı sağ kalanlara göre anlamlı 
olarak daha fazlaydı (OR, 1.04; p < 0.001). Erkeklerde ( OR, 1.54; p = 0.009), sağlık 
bakımı ilişkili COVID-19 hastalarında (OR, 2.70; p < 0.001), ek hastalığı olan 
hastalarda (OR, 9.01; p < 0.001), ek hastalık olarak; HT (OR, 1.54; p = 0.008), kalp 
hastalığı (OR, 1.96; p = 0.002), onkolojik hastalık ( OR, 2.96; p < 0.001), astım ve/veya KOAH (OR, 1.77; p = 0.006), nöropsikiyatrik hastalık (OR, 2.29; p = 0.001) 
ve otoimmün hastalığı (OR, 2.14; p = 0.017) olanlarda, hastaneye başvuru anında; 
solunum sıkıntısı (OR, 1.75; p = 0.012), genel durum bozukluğu (OR, 3.40; p < 
0.001), bilinç bulanıklığı (OR, 2.58; p = 0.031), ishal (OR, 2.89; p = 0.049) olanlarda, 
hastalık şiddeti evrelemesinde şiddetli ve kritik hasta grubunda, yoğun bakım yatışı 
olan hastalarda (OR, 12.30; p < 0.001), akciğer görüntüleme bulgusu olanlarda (OR, 
2.60; p < 0.001), COVID-19 akut hastalık takibinde komplikasyon gelişen hastalarda
(OR, 2.10; p <0.001) akut dönemde mortalite anlamlı olarak daha fazlaydı. COVID19 sonrası semptomlar 450 hastada 2.20 ± 1.60 ay boyunca görülmeye devam etti. Ek 
hastalıklardan; kalp hastalığı (OR, 1.58; p = 0.014), astım ve/veya KOAH (OR, 1.62;p 
= 0,031) ve tiroid hastalığı (OR, 3.26; p = 0.007) olanlarda, COVID-19 akut dönemde 
semptomu olan hastalarda (OR, 2.55; p < 0.001), yoğun bakımda takip edilen 
hastalarda (OR, 3.17; p < 0.001) ve akciğer görüntülemesinde COVID-19 tutulumu 
olan hastalarda (OR, 1.72; p = 0.003), COVID-19 akut hastalık takibinde 
komplikasyon görülen hastalarda (OR, 2.41; p < 0.001) COVID-19 sonrası semptom 
daha sık görüldü . COVID-19 sonrası sağ kalan hastaların takibinde 126 hasta exitus 
oldu. COVID-19 sonrası sağ kalan hastalardan erkeklerde (OR, 1.55; p = 0.026), en 
az bir ek hastalığı olanlarda (OR, 13.46; p < 0.001) ek hastalıklardan; kalp hastalığı 
(OR, 2.79; p < 0.001), onkolojik hastalığı (OR, 5.21; p < 0.001), nöropsikiyatrik 
hastalık (OR, 2.10; p = 0.015), KBH (OR, 2.04; p = 0.016) ve karaciğerde siroz 
(OR, 5.40; p = 0.026) olanlarda, COVID-19 hastalık takibinde komplikasyon gelişen 
hastalarda (OR, 2.94; p < 0.001), COVID-19 sonrası dönemde dispne (OR, 6.33; p < 
0.001) ve ateş (OR, 2.40; p = 0.022) semptomu olanlarda, COVID-19 sonrası 
dönemde enfektif ( OR, 2.48 ; p < 0.001) ve onkolojik hastalık (OR, 3.27 ; p = 0.042) 
tanısı alanlarda COVID-19 sonrası dönem mortalitesi anlamlı olarak daha fazlaydı. 
COVID-19 sonrası dönemde ölen hastaların yaşı sağ kalanlara göre anlamlı olarak 
daha fazlaydı (OR, 1.04; p < 0.001). COVID-19 uzun dönem takibinde 306 hasta yeni 
bir hastalık tanısı aldı. Hastalara en fazla enfeksiyon hastalığı tanısı konuldu. COVID19 uzun dönem takibinde ilk 6 ayda 85 hasta exitus olurken 186 yeni hastalık tanısı 
konuldu. COVID-19 uzun dönem takibi 6-12. aylarda 20 hasta exitus olurken 101 yeni 
hastalık tanısı konuldu . COVID-19 uzun dönem takibi 12-18. aylarda 16 hasta exitus olurken 57 yeni hastalık tanısı konuldu. COVID-19 uzun dönem takibi 18-24. aylarda 
5 hasta exitus olurken 17 yeni hastalık tanısı konuldu . Hipertansiyonu olan hastalarda 
(OR, 1.68; p < 0.001), COVID-19 akut hastalık sürecinde komplikasyonu olanlarda ( 
OR, 1.47; p = 0.026), COVID-19 sonrası semptomu olan hastalarda (OR, 1.79; p < 
0.001) yeni hastalık tanısı alma sıklığı anlamlı olarak daha fazla görüldü. COVID-19 
sonrası dönemde yeni hastalık tanısı alanların yaşı anlamlı olarak daha fazlaydı (OR, 
1.01; p = 0.004).
Sonuç: Bu çalışma, COVID-19 sonrası uzun dönem takibinin önemini ortaya 
koymaktadır. Bulgularımız, ilk 6 aylık süreçte mortalite ve yeni hastalık tanılarının en 
sık görüldüğünü göstermektedir. Bu durum, COVID-19 sonrası hastaların uzun vadeli 
sağlık durumunu izlemenin ve gerektiğinde müdahale etmenin önemini 
vurgulamaktadır. Sağlık hizmeti sağlayıcılarının, hastaların bu dönemde düzenli 
kontrollerini sağlamaları ve potansiyel komplikasyonları erken teşhis etmek için takip 
programlarına dâhil etmeleri gerekmektedir.
Anahtar kelimeler: COVID-19, uzun dönem takip, sağlık durumu

Abstract:
Aim: COVID-19 infection, which has become a major public health issue, 
needs to be examined and monitored in all aspects as a clinical condition. The number 
of studies on post-COVID-19 persistent symptoms is increasing, and variations can be 
observed in the types and frequencies of these symptoms among different studies. In 
this context, we aimed to reveal our local patient profile by following COVID-19 
patients in our clinic from the onset of the disease. In our study, by examining the longterm mortality rates of patients and newly diagnosed diseases added to their preexisting health conditions, we aimed to contribute to the literature, which has limited 
studies in this field, in terms of their relationship with COVID-19. The findings of this 
study will provide significant contributions to clinical practices for the long-term 
follow-up and management of COVID-19 patients.
Materials and method: Our study was conducted at Karadeniz Technical 
University Farabi Hospital and included COVID-19 patients who were hospitalized 
and followed up between March 1, 2020, and May 1, 2022. The study also included 
COVID-19 patients evaluated in the post-COVID-19 follow-up clinic. Retrospective 
evaluation was performed on the symptoms and findings during the 0-6 months, 6-12 
months, 12-18 months, and 18-24 months periods after COVID-19, as well as the 
newly diagnosed diseases.
Results: The study included a total of 975 COVID-19 patients, of which 
53.23% (n=519) were male. The mean age of all participants was 59.87 ± 18.05 years 
(median=62.00, min=18.00, max=98.00). At least one comorbidity was present in 761 
patients. The majority of patients belonged to the severe (33.84%) category. Prior to 
SARS-CoV-2 PCR positivity, at least one COVID-19 vaccination had been 
administered to 422 patients (43.28%). During the follow-up period, additional 
complications were observed in 275 patients (28.20%), with infection being the most 
common complication (6.66%). Among the hospitalized patients, 186 (19.07%) died. 
The age of the deceased patients was significantly higher than that of the survivors 
(OR 1.04, p<0.001). In males (OR 1.54, p=0.009), hospital-associated COVID-19 
patients (OR 2.70, p<0.001), patients with comorbidities (OR 9.01, p<0.001), and patients with additional conditions such as hypertension (OR 1.54, p=0.008), cardiac 
disease (OR 1.96, p=0.002), oncologic disease (OR 2.96, p<0.001), asthma and/or 
COPD (OR 1.77, p=0.006), neuropsychiatric disease (OR 2.29, p=0.001), and 
autoimmune disease (OR 2.14, p=0.017), respiratory distress (OR 1.75, p=0.012), 
general condition deterioration (OR 3.40, p<0.001), confusion (OR 2.58, p=0.031), 
and diarrhea (OR 2.89, p=0.049) were more prevalent at the time of hospital 
admission. The severe and critical categories of disease severity, intensive care unit 
admission (OR 12.30, p<0.001), presence of lung imaging findings (OR 2.60, 
p<0.001), development of complications during the acute phase of COVID-19 (OR 
2.10, p<0.001), and higher mortality rates were observed. Post-COVID-19 symptoms 
persisted for an average of 2.20 ± 1.60 months in 450 patients. Among the 
comorbidities, patients with cardiac disease (OR 1.58, p=0.014), asthma and/or COPD 
(OR 1.62, p=0.031), and thyroid disease (OR 3.26, p=0.007) had a higher frequency 
of post-acute COVID-19 symptoms. Additionally, patients with symptoms during the 
acute phase of COVID-19 (OR 2.55, p<0.001), those followed in the intensive care 
unit (OR 3.17, p<0.001), and those with lung involvement on imaging (OR 1.72, 
p=0.003) were more likely to experience post-COVID-19 symptoms. The frequency 
of post-acute symptoms was also higher in patients with complications during the acute 
phase of COVID-19 (OR 2.41, p<0.001). Among the survivors, 126 patients died 
during the follow-up period. Among the survivors, males (OR 1.55, p=0.026), those 
with at least one comorbidity (OR 13.46, p<0.001), and those with comorbidities such 
as cardiac disease (OR 2.79, p<0.001), oncologic disease (OR 5.21, p<0.001), 
neuropsychiatric disease (OR 2.10, p=0.015), hypertension (OR 2.04, p=0.016), and 
liver cirrhosis (OR 5.40, p=0.026) had a higher risk of mortality during the postCOVID-19 period. Additionally, mortality rates were higher in patients with 
complications during the course of COVID-19 (OR 2.94, p<0.001) and those with 
post-acute symptoms such as dyspnea (OR 6.33, p<0.001) and fever (OR 2.40, 
p=0.022). Infectious disease (OR 2.48, p<0.001) and oncologic disease (OR 3.27, 
p=0.042) diagnoses in the post-COVID-19 period were also associated with higher 
mortality rates. The age of patients who died during the post-COVID-19 period was 
significantly higher than that of the survivors (OR 1.04, p<0.001). During long-term 
COVID-19 follow-up, 306 patients received a new diagnosis. Infectious diseases were the most common diagnoses. In the first 6 months of long-term COVID-19 follow-up, 
85 patients died, while 186 new diagnoses were made. In the 6-12 month period, 20 
patients died, and 101 new diagnoses were made. In the 12-18 month period, 16 
patients died, and 57 new diagnoses were made. In the 18-24 month period, 5 patients 
died, and 17 new diagnoses were made. The frequency of receiving a new diagnosis 
was significantly higher in patients with hypertension (OR 1.68, p<0.001), those with 
complications during the acute phase of COVID-19 (OR 1.47, p=0.026), those with 
post-acute COVID-19 symptoms (OR 1.79, p<0.001), and older patients (OR 1.01, 
p=0.004).
Conclusion: This study highlights the importance of long-term follow-up after 
COVID-19. Our findings demonstrate that mortality and new disease diagnoses are 
most commonly observed within the first 6 months. This underscores the need to 
monitor the long-term health status of COVID-19 survivors and intervene when 
necessary. Healthcare providers should ensure regular check-ups for patients during 
this period and include them in follow-up programs to facilitate early detection of 
potential complications.
Key words: COVID-19, long-term follow-up, health status.