Türkiye'deki çalgı adları üzerine adbilimsel bir inceleme /
Yazar: EZGİ İPEK BULUT
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM ŞAHİN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dünyası Araştırmaları Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Lehçeleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkiye'deki Çalgı Adları Üzerine Adbilimsel Bir İnceleme başlıklı tezimizin
konusunu, günümüz Türkiye'sinde kullanılan yetmiş dokuz çalgı aletinin köken
bilgilerinin tespiti, bunların leksik-semantik açıdan sınıflandırılması ile seslik ve şekil
incelemelerinin yapılması oluşturur. Çalgı adlarını adbilimsel açıdan daha önce ele alıp
sınıflamaya tâbi tutan başka bir çalışmanın tespit edilememiş olması tezin konusunu
belirlememizde etkili olmuştur. Bu tezin hazırlanmasındaki amaç, çalgı adlarının köken
bilgilerini tespit ederek bu adları meydana getiren geleneğin ne olduğunu ortaya
çıkarmaktır. Tezin malzemesi olan bu çalgıların neler olduğunu tespit etmede başta
Mahmut Ragıp Gazimihal'in Türk Ötkü Çalgıları, Türk Depki Çalgıları, Ülkelerde
Kopuz ve Tezeneli Sazlarımız isimli kitapları başta olmak üzere, Cafer Açın'ın
Enstrüman Bilimi, F. Yeşim Altınay'ın Türk Müziği Çalgıları, Emirhan Kartal'ın Türk
Müziği Enstrümanlarının Frekans Aralıkları isimli eserleri referans olmuştur.
Çalışmamız dört bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde Türkiye'de
kullanılan çalgı aletlerinden bahsedilmiş, bunların sayıları verilmiş ve bu çalgıların
hangi aileye ait oldukları ifade edilmiştir. Çalışmamızda ele alınan toplam yetmiş dokuz
çalgı aleti bulunmaktadır. Daha önce çalgı aletlerinin türlerine göre sınıflandırılmasıyla
ilgili çalışmalar taranarak bir sınıflama modeli belirlenmiş ve bu çalgılar bu modele
göre tasnif edilmiştir.
İkinci bölümde, çalgı adlarının köken bilgisine dair açıklamalar yer almaktadır.
Bu bölümde çoğunlukla çalgı bilimi (organoloji) alanında yapılmış olan leksikografik
çalışmalardan yararlanılmıştır. Her bir çalgı adı, bir madde olarak ele alınmış, öncelikle
çalgının fotoğrafına yer verişmiş, sonrasında ilgili köken bilgilerinden bahsedilmiştir.
Üçüncü bölüm, çalgı adlarının köken bilgilerinden yola çıkılarak yapılan
leksik-semantik sınıflamadan oluşmaktadır. Bu bölümde her bir çalgı adı, köken
bilgileri ışığında, çalgı aleti olmadan önceki anlamına [etimon/kökenanlam] ve
kullanımına bakılarak bir sınıflamaya dahil edilmiştir.
Dördüncü bölümde ise çalgı adlarının (orgonimlerin) ses ve yapısal
incelemelerine yer verilmiştir. Burada çalgı adları; Basit Yapıdaki Orgonimler, Türemiş
Yapıdaki Orgonimler ve Birleşik Yapıdaki Orgonimler şeklinde üç başlıkta toplanmıştır.
Basit Yapıdaki Orgonimler başlığında, leksik birim olarak yer alan çalgılara yer verilmiştir. Türemiş Yapıdaki Orgonimler başlığında, leksik birim ve ek şeklinde olan
çalgı adlarından bahsedilmiştir. Birleşik Yapıdaki Orgonimler başlığında ise sözcüğün
hangi ilgiyle oluştuğuna değinilecek, ait olduğu sözcük grubu veya tamlama grubu ifade
edilmiştir.
Sonuç bölümünde de her bölümün genel değerlendirmesi yapılmış, çalışmanın
malzemesi olan çalgı aletlerine ad verilmesinde bir geleneğin var olup olmadığı veya bu
geleneğin ne olduğu yönünde tespitlere yer verilmiştir.
Söz konusu tezde yapılan leksik-semantik sınıflamada çoğunlukla çalgının
görünüşünün temel alındığı bir isimlendirme geleneğinin var olduğu görülmüştür.
Bununla birlikte; isimlendirmede kişi adları, çalgının çalma şekli, yapıldığı malzeme,
başka bir çalgının adı, çalgının çıkardığı ses, çalgının yapımında kullanılan bir parça,
mitoloji, ortaya çıktığı şehrin adı, metafor, bir eşya adı, icrasının zorluğu gibi farklı
etmenler de bulunmaktadır. Çalgı adlarının % 3.75'i kişi adlarına, % 17.5'i çalma
şekline, % 36.25'i görünüşüne, % 2.5'i yapıldığı malzemeye, %16.25'i çıkardığı sese
göre, % 6.25'i başka bir çalgı adına, çalma şekline göre, % 2.5'i kullanıldığı ritüel
ilgisine, % 7.5'i yapımında kullanılan bir parçaya, %2.5'i mitolojiye, %1.25'i ise ortaya
çıktığı şehrin adına; metafor ilgisine; eşya adına ve icrasının zorluğuna göre
adlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Çalgılar, köken bilgisi, sınıflandırma, adbilim, organoloji.

Abstract:
The subject of our thesis titled An Onomastic Study on Instrument Names in Turkey is to
determine the origin information of seventy-nine instruments used in today's Turkey, to
classify them in terms of lexical-semantic, and to examine the phonetic and shape. The
fact that no other study could be identified that had previously handled and classified
instrument names in terms of onomastics has been effective in determining the subject
of the thesis.
The purpose of the preparation of this thesis is to determine the origin information of
the names of the instruments and to reveal what the tradition is that creates these names.
In determining the names of these instruments, which are the materials of the thesis,
especially Mahmut Ragıp Gazimihal's Turkish Voice Instruments, Turkish Depki
Instruments, Ülkelerin Kopuz and Our Tumble Instruments, Cafer Açın's Instrument
Science, F. Yeşim Altınay's Turkish Music Instruments, Emirhan Kartal's Works
named Frequency Ranges of Turkish Musical Instruments have been a reference.
Our work consists of four parts. In the first chapter, the instruments used in
Turkey are mentioned, their numbers are given and it is stated to which family these
instruments belong. There are a total of seventy-nine instruments discussed in our study.
A classification model was determined by scanning previous studies on the
classification of musical instruments according to their types, and these instruments
were classified according to this model.
In the second part, there are explanations about the origin of the instrument
names. In this section, mostly lexicographic studies in the field of instrumental science
(organology) were used. The name of each instrument was considered as an item, firstly
the photograph of the instrument was included, and then the related origin information
was mentioned.
The third part consist of the lexical-semantic classification based on the origin
information of the instrument names. In this section, each name of an instrument has
been included in a classification in the light of its origins, its meaning before it became
an instrument, and its usage.
In the fourth chapter, sound and structural analyzes of instrument names
(orgonyms) are given. Here are the instrument names; They are grouped under three headings as Simple Structured Orgonyms; Derived Structure Orgonyms and Compound
Structured Orgonyms. In the tittle of Orgonyms in Simple Structure, instruments that
are included as lexical units are included. In the title of Orgonyms in Derived Structure,
the names of instruments in the form of lexical units and suffixes are mentioned. In the
title of Orgonyms in Compound Structure, it will be mentioned with what interest the
word is formed, and the word group or phrase group it belongs to is expressed.
In the conclusion part, a general evaluation of each section has been made, and it
has been determined whether there is a tradition in naming the musical instruments,
which is the material of the study, or what this tradition is.
It has been determined that there is a tradition in the lexical-semantic
classification made in the thesis. 3.75% of the names of the instruments are personal
names, 17.5% according to the way they play, 36.25 % according to their appearance,
2.5% according to the material they are made from, 16.25% according to the sound they
make, 6.25% according to the name of another instrument, 2.5% fort he ritual interest,
7.5% for a piece used in its construction, 2.5% for mythology, 1.25% for the name of
the city where it originated; metaphor interest; It is named according to the name of the
item and the difficulty of its execution.

Keywords: Instruments, origins, classification, onomastics, organology.