İcra ve iflas hukukunda menfi tespit davası (İİK m. 72)
Negative declaratory action in enforcement and bankruptcy law (Art. 72)
Yazar: FERHAT BÜYÜKAY
Danışman: PROF. DR. SERDAR KALE
İstanbul Medipol Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Geçici hukuki korumalar = Temporary legal protection ; Medeni usul hukuku = Law of civil procedura ; İcra hukuku = Enforcement law

Özet:
538 sayılı Kanun ile İcra ve İflas Kanunu m. 72'ye eklenen düzenleme ile borçlunun takipten önce veya sonra takip konusu borcun bulunmadığının tespiti amacıyla menfi tespit davası açabileceği düzenlenmiştir. Düzenleme temelde borçlunun icra takibindeki savunma imkanlarını genişletmekle birlikte, borçluya tanınan bu savunma imkanının kötüye kullanılmasının önünde geçilmesine ve takipte alacaklı-borçlu menfaatlerinin dengelenmesine hizmet etmektedir. İİK m. 72'de düzenlenen menfi tespit davası, icra takibi üzerindeki etkileri ve sonuçları özel olarak düzenlenmiş maddi hukuk karakterli bir davadır. Borçlu bu dava ile takibe konu alacağın hiç veya artık mevcut olmadığını ileri sürebilmekte ve bu davada alacağı tedbir kararı ve nihai karar ile takibe etki edebilmektedir. İİK m. 72'de menfi tespit davasının icra takibine etkisi, davanın icra takibinden önce veya sonra açılmasına göre farklı düzenlenmiştir. Buna göre icra takibinden önce açılan menfi tespit davasında mahkeme teminat karşılığında icra takibin durdurulmasına karar verebilmektedir. Buna karşılık icra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında mahkemece, takibin durdurulması yönünde tedbir kararı verilememekte ve fakat takipte elde edilen paranın alacaklıya ödenmemesi konusunda tedbir kararı verilebilmektedir. Düzenlemeyle icra takibine sınırlı, ölçülü ve taraflar arasındaki menfaat dengesini gözeten bir etki öngörülmeye çalışılmıştır. Ancak davanın icra takibine etkisi konusundaki kanuni düzenlemenin uygulamadaki sorunlara cevap vermediği, yetersiz kaldığı hatta bazı durumlarda takibin tarafları bakımından telafisi güç durumlar meydana getirdiği söylenebilir. Çalışmamızda İİK m. 72'de düzenlenen menfi tespit davasının icra takiplerinde uygulanmasına ilişkin mevcut durum ve halihazırda söz konusu olan eksik yönleri ve bunlara ilişkin düzenleme önerileri İsviçre ve Alman hukuku düzenlemeleri ve uygulamaları da dikkate alınarak ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır.

Abstract:
Code No. 538 added a new provision to Article 72 of the Enforcement and Bankruptcy Code (EBC), providing that the debtor may file a negative declaratory action before or after the enforcement proceedings in order to determine that the debt subject to the enforcement proceedings does not exist. Although the regulation expands the debtor's defense opportunities in enforcement proceedings, it serves to prevent the abuse of this defense opportunity granted to the debtor and to balance the creditor-debtor interests in the enforcement proceedings. The negative declaratory action is a substantive law action whose effects and consequences on the enforcement proceedings are specifically regulated. With this action, the debtor can assert that the claim that is the subject of the enforcement proceedings does not exist at all or no longer exists, and may affect the enforcement proceedings with the injunction and final judgment to be obtained in this action.  Article 72 regulates the effect of the negative declaratory action on the enforcement proceedings in different ways, depending on whether the action is brought before or after the enforcement proceedings.  Accordingly, if the negative declaratory action is filed before the enforcement proceedings, the court may decide to suspend the enforcement proceedings against security. On the other hand, if the negative declaratory action is filed after the enforcement proceedings, the court may not issue an injunction to stop the enforcement proceedings, but it may issue an injunction not to pay the money obtained in the enforcement proceedings to the creditor. This provision attempts to provide for limited, measured and balanced effects on enforcement proceedings. However, it can be said that the legal regulation of the effect of the action on the enforcement proceedings does not respond to the problems in practice, is insufficient, and in some cases, even creates situations that are difficult to compensate for the parties to the enforcement proceedings. In our study, the current situation regarding the application of the negative declaratory action regulated under Art. 72 of the EBL in enforcement proceedings and the deficiencies and related regulation proposals are discussed in detail, taking into account the regulations and practices of Swiss and German law.