Bosna-Hersek'te hamamlar üzerinde gelişen su kültürü ve yapıları
Water culture and water structures in Bosnia and Herzegovina developed along with hamams
Yazar: NADA SABANOVIC
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM NUMAN
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Bosna-Hersek = Bosnia-Herzegovina ; Hamamlar = Baths ; Su kültürü = Water culture ; Su yapıları = Water structures

Özet:
Bu tez, Bosna-Hersek'in kültürel mirasına ve su kültünün gelişimine katkıda
bulunan Osmanlı dönemi yapılarını ele almaktadır.
Varoluşsal amacı dışında su, Osmanlı İmparatorluğu'nda yüksek bir öneme
sahiptir ve Osmanlı İmparatorluğu içinde kentsel ve mimari tasarım bağlamında ele
alındığında bu öge, dini ve sosyal sembolizmle şekillenen geleneksel ritüellerin bir
parçasıdır.
Bu tez; Bosna-Hersek'te bulunan su ile bağlantılı çok sayıda yapı olmasına
rağmen, kentleşmenin başladığı Osmanlı döneminde ortaya çıkan hamamlar ile
sınırlandırılmıştır. Osmanlı döneminde inşa edilen hamamlar genellikle bir külliyenin
parçası niteliğindedir. Bu nedenle tez kapsamında çalışılan hamam yapıları bu
külliyenin bir parçası olan ve genius loci'ye katkıda bulunan çevrelerindeki kamusal
yapılarla bir bütün olarak ele alınmıştır. Bahsi geçen hamamlarının, genius loci ile
olan ilişkisine üç farklı açıdan yaklaşım söz konusudur;
1. Mimari ve çevresel,
2. Psikolojik/duygusal,
3. Sosyal ve işlevsel özellikler.
İlk bölüm, çalışılmak üzere belirlenen mirasın ve bu miras üzerindeki tüm
etkenlerin doğru bir şekilde tanıtılması ve sunulması üzerinedir. Araştırmanın yol
gösterici fikri neredeyse unutulmuş olan Bosna-Hersek'teki hamam geleneğine
teşvik etmek ve bu geleneği korumaktır. Bosna-Hersek'te 18. yüzyılın ikinci
yarısından Osmanlı idaresinin sonuna kadar geçen sürede, 42 şehirde 56 hamam inşa 
vi
edilmiştir. Günümüzde bu 56 hamamdan sadece yedisi mevcuttur; ancak bu
hamamların yapı bütünlüğü ve özgün işlevi korunamamıştır. Tezin ikinci kısmında
Bosna-Hersek'teki hamam ve su kültürü ile bölgenin tarihi gelişiminden kısaca
bahsedilmiştir.
Üçüncü bölüm Bosna-Hersek'teki yedi hamam üzerine yapılan araştırmaları
içerir. Bu bölümde hamamların öykülerine ve mimari betimlemelerine yer
verilmiştir. Bosna-Hersek'teki hamamların sürdürülebilir bir şekilde korunması
amacına yönelik günümüzdeki uygulamaları tanımlamanın ardından; Türkiye'deki
hamamlar öncelikli olarak Bosna-Hersek'e "ithal" edilmelerinin kaçınılmaz olduğu
görüşüyle ele alınmıştır. Bununla birlikte her iki ülkedeki hamamların korunma
durumları değerlendirilmiş ve karşılaştırmaları yapılmıştır.
Hamam kültürünün Bosna-Hersek'e katkısından dördüncü bölümde
bahsedilmiştir. Beşinci bölümde ise yapılan detaylı analizler neticesinde, tez
kapsamında ele alınan yedi hamam yapısı için müdahale önerileri sunulmuştur.
Bu tez kapsamında su kültünü besleyen ve kent dokusunun bir parçası olan
hamam, mimari/çevresel, psikolojik/duygusal ve sosyolojik/işlevsel yönlerden analiz
edilmiştir. Osmanlı döneminde kurulan Bosna-Hersek yerleşimlerindeki bu
mekânların genius loci'yi meydana getiren rolü çalışma boyunca irdelenmiştir.

Abstract:
This dissertation elaborates the cultural heritage of Bosnia and Herzegovina
from the Ottoman period that has contributed to the development of specific water
cult, and its structures in this area.
Except water's existential purpose, the high importance of water in the
Ottoman Empire is apparent, as for the urban and architectural design, as the
influence of traditional rituals shaped by religious and social symbolism of water.
Practically, water and culture are inseparable from each other, could be
simply entitled as water cult or water culture.
Even though there are numerous structures linked with the water, the
dissertation is limited on hammams, which appeared in Ottoman era, when
urbanization started in Bosnia and Herzegovina. They have been observed in terms
of public buildings, which contributed to the specific genius loci, occurred along
with them.
The thesis is focused on hammam's correlation with the genius loci, or the
spirit of the place phenomenon, examined through several aspects: 1. architectural
and environmental; 2. psychological/emotional; and 3. Social and functional
characteristics.
First chapters are concentrated on proper introduction and presentation of
selected fragment of Bosnia and Herzegovina's heritage and all influential
actualities. The guiding idea at the initial researches was to promote and preserve
almost forgotten tradition (from 56 hammams, in second part of the eighteenth
century, placed in 42 towns at the end of Ottoman rule, only seven of them remained,
and not even one, did not preserve, simultaneously, the original shape and original
purpose). 
viii
Hammam in Bosnia and Herzegovina has been highlighted from the historical
development point of view, as part of a long-abandoned style of life, which has been,
often forgotten. The second part of thesis is focused on the seven remained examples
from Bosnia and Herzegovina.
After the definitions of the key terms from the hypothesis and introduction of
remained exemplar cases in Bosnia and Herzegovina, the hammams in current
Turkey, the country from where they were, primarily, "imported" to Bosnia and
Herzegovina have been inevitably involved into the discussion, same as the global
conditions of these structures in both countries and their comparisons.
As a result of detailed analysis, and before final conclusions, the propositions
for future interventions for every case study, with conditional sustainability, have
been presented.
Hammam as structure, which cherish the water cult was analyzed from all
mentioned aspects, as separately, as a part of urban fabric. Its role in creation of
genius loci in Bosnian settlements established in Ottoman era is confirmed, as from
tangible, as from the intangible point of view