Türk saz (Âşık) şiirinde nasihat
Advice in Turkish saz (Ashik) poetry
Yazar: FARUK DOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BİROL AZAR
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türk Halk edebiyatı, kaynağını ait olduğu toplumun yaşam tarzından, inançlarından, kültürel birikiminden ve hayallerinden alır. Halkın, hayata dair bütün tecrübelerini yansıtan bu ürünler, bir taraftan sosyal, psikolojik ve dil bilimsel işlevleriyle diğer taraftan da geçmiş dönemlerin kazanımlarını geleceğe taşımalarıyla önemli dil birikimleri olmuştur. Bu edebî geleneğin oluşturulması, temsil edilmesi ve geleceğe aktarılması hususlarında önemli roller yüklenen âşıklar, sözün ve sazın insan ruhu üzerindeki etkileyici ve geliştirici gücünden yararlanarak folklor ürünlerinin eğlendirme işlevinin yanında eğitme işlevini de yerine getirmişlerdir. Tebliğ, telkin, tavsiye ve uyarılarla insanları iyiye, güzele ve doğruya yönlendiren nasihat türü eserler, İslamiyet'in dönüştürücü etkisiyle ilk Türk-İslam eserlerinden başlanarak kültür ve medeniyetimizde yaygın bir terbiye aracı olarak kullanılagelmiştir. 
Bu çalışmanın amacı, Türk kültüründeki nasihat anlatım tutumunun varlığını ve kapsamını tespit etmek, XVI. yüzyıldan XXI. yüzyıla kadar farklı özellik ve birikimleriyle geleneği şekillendiren ve gelenek içerisinde önde gelen toplam 68 saz şairinin şiirlerinde yer alan nasihat temalarını içerik analizleriyle ortaya koymaktır. Doküman inceleme tekniği ve içerik analiz yöntemiyle âşık şiirinde tespit edilen başlıca nasihat konuları "Dinî ve Tasavvufî", "Genel Ahlak", "Bireysel ve Toplumsal Hayat" ile "Doğa ve Doğal Hayat" olmak üzere toplam 4 ana bölüm halinde sınıflandırılmıştır. Ayrıca 43 alt başlıkla detaylandırılan bu bölümlerde toplumda yol gösterici, bilge ve kanaat önderi olarak kabul edilen âşıkların aşk, hasret, ölüm, yiğitlik, doğa, din, inanış ve töre gibi her türlü bireysel ve toplumsal soruna dair tespit ve çözümlerini bilgi birikimleriyle yoğurarak halkın yönlendirilmesinde ve eğitilmesinde katkıda bulundukları görülmüştür. Nasihat anlatım tutumunun, önemli bir eğitim ve terbiye aracı olarak bir konunun öğretilmesinde veya halkın bir konuda uyarılmasında doğrudan veya dolaylı bir şekilde şiirlerde sıklıkla kullanıldığı bu çalışmadan elde edilen verilerle ortaya konmuştur.

Abstract:
Turkish folk literature derives its inspiration from the society to which it belongs, including its way of life, beliefs, cultural accumulation, and dreams. With their social, psychological, and linguistic purposes on the one hand, and on the other hand, by transferring the accomplishments of previous eras into the future, these products, which represent all of the public's life experiences, have been significant language accumulations. By utilizing the impressive and growing influence of the written word and musical instrument on the human soul, minstrels, who have assumed significant roles in the creation, representation, and transmission of this literary tradition into the future, have successfully fulfilled the educational and entertaining functions of folklore products. Starting with the earliest Turkish-Islamic works with the transformative effect of Islam, works of advice that direct people to the good, the beautiful, and the right with communiqués, indoctrinations, counsels, and caveats, have been used as a common method of upbringing in Turkish culture and civilization.
The aim of present study is to highlight the existence and scope of the attitude of advice expression in Turkish culture and to reveal the themes of advice in the poems of a total of 68 instrumental poets who shaped the tradition with their different characteristics and knowledge from the XVIth century to the XXIth century and who are prominent in the tradition through content analysis methodology. The four major categories of "Religious and Sufi", "Public Morality", "Individual & Social Life" and "Nature and Natural Life" were used to group the key advice topics in minstrel poetry. These themes were scrutinized by document analysis methodology and content analysis approach. It has been noted that in these sections, which are divided into 43 subheadings, minstrels—who are regarded as guiding, wise, and opinion leaders in society—contribute to the education and guidance of the populace by kneading their conclusions and solutions about a variety of personal and societal issues, including love, longing, death, bravery, nature, religion, beliefs, and traditions. The data from this study has shown that the attitude of advice expression is frequently used in poems directly or indirectly in teaching a subject or warning the public about a case as a crucial means of education and upbringing.