Orta Kazakistan'daki (Saryarka) MÖ II. bin yıl mezar kompleksleri
Funeral complexes of Central Kazakhstan of the 2nd millennium BC
Yazar: SERGAZY SAKENOV
Danışman: PROF. DR. ALİ YALÇIN TAVUKÇU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Klasik arkeoloji = Classical archeology

Özet:
Kazak Arka veya Sarıarka (altın/dev Arka), eski ve modern Kazakistan'ın büyük tarihsel coğrafi ve doğa
manzarası ile zengin bir alanıdır. Bu bölge, antik dönemde çeşitli kabileler tarafından keşfedilmiş ve kullanıma uygun
hâle getirilmiştir. İncelenen bölge, bronz çağında Kazakistan'ın eski çobanlarının ve metalurjistlerinin yoğunlaştığı yer
olarak kabul edilir. Araştırmacılar tarafından Bronz Çağı arkeolojik kültür gelişiminin Kazakistan merkezi olarak
belirlenmiştir.
Sarıarka toprakları, geçmiş yüzyılda modern Kuzey, Orta ve Doğu Kazakistan'ın büyük bir kısmını ve batıda
Aktöbe bölgesinin doğu bölgelerini kapsamıştır. Şu anda bu bölge, Kuzey Kazakistan, Pavlodar, Abay, Karagandı,
Ulıtau ve Kazakistan Cumhuriyeti'nin Aktöbe bölgesinin bir kısmını içeren bölgeleri kapsamaktadır.
Bu bölgenin yerleşimine ve ekonomik kullanımına, eski nüfusun hayvancılık faaliyetleri için uygun doğal
sığınak olarak düşük dağ sistemleri ve akarsuların varlığı gibi iyi doğal kaynakların yanı sıra, bölgenin yer altı
kaynaklarının, bakır, kalay, altın vb. antik metalürji gelişimi için gerekli hammaddelerle zengin olması destek olmuştur.
Sarıarka'dan, özellikle Bronz Çağı ve Sakalar Döneminden itibaren, eski Kazakların önemli göç yolları başlamıştır. Bazı
kabileler Altay'a daha iyi kader arayışı için gitmiş, bazıları Orta Asya'nın vahalarını seçmiş, bazıları batıya yönlenmiş,
ancak birçok kabile tarihi vatanlarında kalmıştır. Küresel iklim değişikliklerinin (arıdlaşma) etkisiyle, özellikle bronz
çağı sonları ve Sakalar Dönemi ile birlikte, bu bölgeden insan grupları, yaşam için uygun koşullar ve potansiyel
arayışında bilinçli bir şekilde hareket etmeye başlamışlardır.
Sarıarka gibi zengin bir bölge, tarihsel olarak insanları çekmiştir. M.Ö. II. binyılda, modern Kazakistan'ın
yukarıda belirtilen bölgelerinde, toprak ve taş yığınlarla karakterize edilen ilk kurganlar ortaya çıkmıştır. Bronz Çağı
yerleşimlerinin çevresinde, çeşitli türlerde kurganlardan oluşan büyük mezar alanları ortaya çıkmıştır.
Sarıarka, metal yataklarıyla eski kabileleri kendine çekiyordu. Sarıarka'nın merkez bölgesinde, dağcılık ve
metalürji temelli ekonomiye dayanan büyük yerleşimler arkeologlar tarafından incelenmiştir. Bu yerleşimlerin hepsi
bakır cevherlerinin bulunduğu yerlere odaklanmıştır. Bugün bilinen Sarıarka Bronz Çağı büyük mezarlıkları arasında
Tastı-Butak I, Amangeldı I, Ayshrak, Dandıbay, Begazı, Aksu-Ayulı II, Sangru ve diğerleri bulunmaktadır. Her
mezarlıkta yüzden fazla kurgan bulunmaktadır. Bazılarında geniş çaplı arkeolojik kazılar yapılmış, bu kazılara ait
malzemeler kısmen ve parça parça bilimsel yayınlarda yer almıştır. Araştırılan kurganların çoğu malzemesi depolarda
saklanmakta olup, hâlen bilimsel analizleri ve sistemleştirmeleri yapılmamıştır.
Bu bilimsel çalışmada yazar, Sarıarka'da bulunan 300'den fazla mezar kompleksi malzemesine dayanarak,
geleneksel arkeolojik yöntemler ve doğa bilim yaklaşımları kullanarak sistemleştirme, tipoloji ve sınıflandırma işlemi
gerçekleştirdi. Bu çalışmanın yeniliği, Sarıarka'nın Bronz Çağı'nın belirli dönemlere ayrılmasının sorununu çözme,
anıtların tarihsel ve kültürel aidiyetine dair sorulara cevap bulma, anıtlar için karakteristik kriterlerin oluşturulmasıdır.
Bu çalışmada mimari anıtlar, cenaze töreni ve envanterle ilgili veriler, stratigrafi ve radyokarbon analizi
sonuçlarına dayanarak çeşitli tiplere ayrılmış ve M.Ö. II. binyılın farklı kronolojik aşamalarına dâhil edilmiştir.
Disiplinler arası yöntemlerin kullanılmasıyla, Sarıarka'daki tüm kurgan tiplerinden oluşan mezarlıklar şu kronolojik
dönemlere ayrılmıştır: birinci dönem: Geç Bronz Çağı I (M.Ö. XIX-XVI. yy.), ikinci dönem: Geç Bronz Çağı II (M.Ö.
XVI-XIV. yy.), üçüncü dönem: Geç Bronz Çağı III (M.Ö. XIV-XI. yy.).
Bu bilimsel çalışma görsel illüstrasyonlarla desteklenmiş olup, Sarıarka'daki tüm kurgan tiplerinden oluşan
mezarlıkları içeren haritalar, tablolar, kurgan planları ve çizimleri, dış ve iç yapıları ile bulunan tarihî nesnelerin fotoğraf
illüstrasyonları hazırlanmıştır.

Abstract:
The Kazakh Arka, or Saryarka (golden/great Arka) is a huge historical, geographical and natural landscape area
of the past and modern Kazakhstan. This territory was inhabited, settled and developed by various tribes back in ancient
times. The region under consideration was the place of the main concentration of ancient cattle breeders and
metallurgists of the Kazakh area during the Bronze Age and was identified by researchers as the Kazakh center for the
development of archaeological cultures of the Bronze Age.
In the last century, the lands of Saryarka covered the territory of modern Northern, Central and a significant part
of Eastern Kazakhstan, and in the west - part of the eastern districts of the Aktobe region. Nowadays, this region
includes the following modern regions: North Kazakhstan, Pavlodar, Abay, Karaganda, Ulytau and part of the territory
of the Aktobe region of the Republic of Kazakhstan.
The settlement and economic development of this territory was favored by the presence of good natural
resources for cattle breeding (the system of low mountains and small hills itself played an important role in this as a
convenient natural shelter for the cattle breeding of the ancient population), and, most importantly, the subsoil of the
region was rich in reserves of raw materials necessary for the formation and development of ancient metallurgy: copper,
tin, gold, etc. From Saryarka, the most important migration routes of the proto-Kazakhs began and continued: some
tribes, in search of a better life, rushed to Altai, others chose the oases of Central Asia, others headed to the west, but
many tribes remained in their historical homeland. With the onset of global climate changes (aridization), especially
starting from the end of the Bronze Age and Saka times, groups of people are deliberately moving from there in search
of favorable conditions and potential for life.
Such a rich region as Saryarka has attracted people since ancient times. In the 2nd millennium BC, it was here,
on the territory of the above-mentioned regions of modern Kazakhstan, that mounds with soil and stone embankments
first appeared. Throughout the territory, near Bronze Age settlements, entire burial fields appear, consisting of various
types of mounds.
Saryarka attracted ancient tribes with its metal deposits. In the central part of Saryarka, archaeologists have
studied large settlements whose economy was based on mining and metallurgy. All these settlements were concentrated
in areas where copper ores emerged. Today, large burial grounds of the Bronze Age of Saryarka are known, such as
Tasty-Butak I, Amangeldy I, Aishrak, Dandybai, Begazy, Aksu-Ayuly II, Sangru and others. Each burial ground has up
to a hundred or more mounds. Large-scale archaeological excavations were carried out on some of them, the materials
of which were partially, fragmentarily published in scientific publications. Most of the materials from the studied
mounds are stored in funds, and their scientific analysis and systematization have not yet been carried out.
In this dissertation, the author, based on materials from over 300 burial complexes of Saryarka, using traditional
archaeological research methods and natural science approaches, carried out their systematization, typology and
classification. The novelty of this work is the solution to the issues of periodization of the Bronze Age of Saryarka,
finding answers to questions of the historical and cultural affiliation of monuments, and developing criteria characteristic
of monuments.
In this scientific work, architectural monuments, data on funeral rites and grave goods are divided into several
types and, according to stratigraphy and radiocarbon dating results, assigned to different chronological stages of the 2nd
millennium BC. Based on a comprehensive analysis of data using interdisciplinary methods, all Saryarka burial grounds,
which consist of mounds of different types, are divided into the following chronological periods: first period - Late
Bronze Age I (XIX-XVI centuries BC); second period – Late Bronze Age II (XVI–XIV centuries BC); third period –
Late Bronze Age III (XIV–XI centuries BC).
The dissertation is accompanied by visual illustrations; maps, tables, plans and drawings of mounds,
photographic illustrations of the external and internal structures of mounds and artifacts found in them have been
prepared.