İktisat politikalarına kuantum fiziği ve entropinin yansıması
Reflections of quantum physics and entropy on economic policies
Yazar: HALİL KÜÇÜKBİLTEKİN
Danışman: PROF. DR. SÜLEYMAN DEĞİRMEN ; DOÇ. DR. MUSTAFA SALTI
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ekonomi = Economics

Özet:
Modern fiziğe yepyeni (olasılıkçı) bir bakış açısı kazandırmasından dolayı oldukça önemli bir 
yere sahip olan kuantum mekaniği özellikle atom altı ölçekte tartışılan problemler için çok önemli rol 
üstelenmekle kalmayıp disiplinler arası ekonofizik alanındaki araştırmalarda da yeni fikirlerin 
oluşmasına imkân verebilecek potansiyele sahiptir. Diğer yandan, Ortodoks iktisat kuramının klasik 
fizik öğretilerine sıkı bağlılığı doğrultusunda modernleşememesi günümüz küresel ekonomilerinde 
sıklıkla tekrarlanan krizlerde ve gelir dağılımlarındaki adaletsizliklerde gözlemlenebilmektedir. Tezdeki
temel amaç "Önemli ekonomi politikaları modern fizik ilkeleri bağlamında ele alındığında nasıl sonuçlar 
elde edilebilir?" problem ifadesine anlamlı yanıtlar bulmaktır. Bu doğrultuda, tez kapsamında modern 
fiziğinin önemli argümanlarından "Termodinamiğin Entropi Yasası", "Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi"
ve "Kuantum Mekaniğinin Kesikli Enerji Düzeyleri İlkesi" bağlamında irdelenen iktisat politikaları 
(özellikle "Fisher Miktar Kuramı") yeni bakış açılarıyla tartışılmıştır. Bu noktada, Fisher Miktar 
Kuramı 'nın test edilmesinin ana nedeninin ilgili kuramın Klasik Fizik'in deterministik yaklaşımları 
temelinde türetilmiş olması ve bu doğrultuda para miktarı ile enflasyon arasında mutlak bir ilişki 
kurması olduğunun altını çizmek yerinde olacaktır. Analizler için seçili ülkelerin, 2008-2022 yılları arası 
aylık, çeyrek ve yıllık dönemlerden oluşan enflasyon (tüketici fiyat endeksi), faiz oranı (kısa vadeli faiz 
oranları), Gayrisafi Yurt İçi Hasıla büyüme oranları (GSYIH- %) ve işsizlik oranlarından oluşan zaman 
serileri kullanılmıştır. Ek olarak, zaman serileri ile eşbütünleşme testi, varyans ayrıştırması, varyans 
etki-tepki testi ve nedensellik testlerinden oluşan ekonometrik modeller de dikkate alınmıştır. Elde 
edilen sonuçlara göre, Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi'nin betimlemesi doğrultusunda, Fisher'in Miktar 
Teoremi'nin ifade ettiği gibi enflasyon ile faiz oranı arasında mutlak bir ilişki tespit edilememiştir. 
Ayrıca, "Kesikli Enerji Seviyeleri İlkesi" bakış açısıyla ekonomide çoklu dengelerin oluşabileceği 
düşüncesi ortaya çıkmıştır. Karadelik termodinamiği bağlamında bazı önemli iktisat kavramları 
irdelenmiş ve ilginç analojiler kurularak dikkate değer sonuçlar elde edilmiştir. Sonrasında, yatay kesit 
bağımlılığı testi ile de bu ilginç ilişkinin oldukça anlamlı olduğu gözlemlenmiştir. Yatay kesit 
bağımlılığı test sonuçlarına göre, herhangi bir ülkedeki, enflasyon (Tüketici Fiyat Endeksi), faiz 
(Merkez Bankası politika faizi), GSYIH (Gayri Safi Yurt İçi Hâsıla) ve işsizlik oranlarında meydana 
gelen bir şok, diğer ülkeleri de etkilemektedir. 
Anahtar kelimeler: Ortodoks İktisat, Çoklu Denge, Modern Fizik, Entropi.
Danışman: Prof. Dr. Süleyman DEĞİRMEN, İktisat Anabilim Dalı, Mersin Üniversitesi, Mersin
2. Danışman: Doç. Dr. Mustafa SALTI, Fizik Anabilim Dalı, Mersin Üniversitesi, Mersin

Abstract:
Quantum mechanics, which has a very important place in modern physics because it brings a 
brand new (probabilistic) perspective to modern physics, not only plays a very important role especially 
for the problems discussed at the subatomic scale, but also has the potential to enable the formation of 
new ideas in research in the field of interdisciplinary econophysics. On the other hand, the failure of 
orthodox economic theory to modernize in line with its strict adherence to the teachings of classical 
physics has led to recurrent crises and inequitable income distributions in today's global economies. The 
main objective of this thesis is to find meaningful answers to the problem statement "What results can 
be obtained when important economic policies are considered in the context of modern physics 
principles?". In this context, the thesis discusses economic policies (especially the "Fisher Quantity 
Theory") in the context of the "Entropy Law of Thermodynamics", "Heisenberg's Uncertainty Principle" 
and the "Principle of Discrete Energy Levels of Quantum Mechanics", which are important arguments 
of modern physics, from new perspectives. At this point, it would be appropriate to underline that the 
main reason for testing the Fisher Quantity Theory is that it is derived on the basis of the deterministic 
approaches of Classical Physics and accordingly establishes an absolute relationship between the 
quantity of money and inflation. For the analyses, time series of inflation (consumer price index), interest 
rates (short-term interest rates), Gross Domestic Product growth rates (GDP- %) and unemployment 
rates of selected countries for monthly, quarterly and annual periods between 2011 and 2022 are used. 
In addition, time series and econometric models consisting of cointegration test, variance 
decomposition, variance impulse-response test and causality tests were also considered. According to 
the results obtained, in line with the description of Heisenberg's Uncertainty Principle, an absolute 
relationship between inflation and interest rate as stated by Fisher's Quantity Theorem could not be 
detected. Moreover, from the perspective of the "principle of discrete energy levels", the idea that 
multiple equilibria can occur in the economy has emerged. In the context of black hole thermodynamics, 
some important economic concepts were analyzed and interesting analogies were established and 
remarkable results were obtained. Subsequently, the horizontal cross-section dependence test shows that 
this interesting relationship is highly significant. According to the results of the horizontal cross-section 
dependence test, a shock to inflation (Consumer Price Index), interest rates (Central Bank policy rate), 
GDP (Gross Domestic Product) and unemployment rates in one country affects other countries as well. 
Key words: Orthodox Economics, Multiple Equilibrium, Modern Physics. 
Advisor: Prof. Dr. Süleyman DEĞİRMEN, Department of Economics, Mersin University, Mersin
2nd Advisor: Assoc. Prof. Mustafa SALTI, Department of Physics, Mersin University, Mersin