Kentsel bağlamda tarihi yapılarda yeniden işlevlendirme: Gümrük Han ve çevresi örneği
Re- functioning of historical buildings in an urban context: The example of Gümrük Han and its surroundings
Yazar: ELİF ESRA ÖZGÜL
Danışman: DOÇ. NESLİHAN DEMİRCAN
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Amaç: Tez çalışması kapsamında; Erzurum kent merkezinde bulunan, mevcut işlevini yerine getiremeyen ve kentte atıl olarak bulunan tarihi Gümrük Han ve çevresinin mevcut durumunu belirlemek ve elde edilen bilgiler doğrultusunda yapıya yeni bir işlev önererek yeniden işlevlendirmenin yapıya, çevreye ve kullanıcılara sağlayacağı avantajları göstermek amaçlanmıştır. 
Yöntem: Çalışmanın yöntemi iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada çalışma alanının işlev seçimi için yapının tarihsel dokusu, işlevsel konumu ve yapıların mekânsal ve hacimsel durumu olmak üzere üç analiz yapılmıştır. İkinci aşamada ise yapılan analizler doğrultusunda Gümrük Han için kadınların somut olmayan kültürel miras öğelerinin üretimini yapabilecekleri atölyelerin bulunduğu bir işlev önerilmiştir. Gümrük Hamam için atölyelerde üretilen ürünlerin sergilenip satışının yapılacağı bir mağaza ve geçici atölyelerin yapılabileceği bir işlev önerilmiştir. Gümrük Hamam için atölyelerde üretilen ürünlerin sergilenip satışının yapılacağı bir mağaza ve geçici atölyelerin yapılabileceği bir işlev önerilmiştir. Yakın çevre için ise rekreasyon alanları, fuar alanı, kafe ve yeşil alan işlevleri önerilmiştir. Öneriler doğrultusunda öneri bir proje geliştirilmiştir.
Bulgular: Yapılan çalışmalar sonucunda elde edilen bilgilere göre; çalışma alanı kapsamında olan Gümrük Han ve Gümrük Hamam yapılarının mevcut işlevlerini yapmamaları, kent içerisinde pasif koruma yöntemiyle varlıklarını devam ettirmeye çalıştıkları, Gümrük Cami yapısının mevcut işlevini koruyarak kent içerisinde aktif olarak rol aldığı, bölgenin tarihi bir dokusu olduğu, yerel yönetimin bölgenin iyileşmesine yönelik çalışmalar yaptığı ve özellikle kadınların üretim safhasında rol almadığı tespit edilmiştir.
Sonuç: Tez kapsamında yapılan araştırmalar ve analizler doğrultusunda; kentte atıl olarak bulunan Gümrük Han ve çevresinin yeniden işlevlendirilmesi ile geliştirilen öneri bir projenin kente, kullanıcılara, tarihe, çevreye sağlayacağı faydalar gösterilerek, önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Koruma, yeniden işlevlendirme, atıl yapılar, kent kimliği, tarihi sürdürülebilirlik, Erzurum.

Abstract:
Aim: Within the scope of this thesis, the aim is to determine the current state of the historical Customs Inn and its surroundings in Erzurum city center, which is currently inactive and underutilized, and to demonstrate the advantages that re-functionalizing the structure by proposing a new function based on the acquired information would bring to the building, the environment, and the users.
Method: The methodology of the study consists of two stages. In the first stage, three analyses were conducted to determine the functional selection of the study area, namely the historical context of the structure, its functional position, and the spatial and volumetric condition of the buildings. In the second stage, based on the conducted analyses, a functional proposal was made for Gümrük Han, which would allow women to produce intangible cultural heritage elements in workshops. For Gümrük Hamam, a functional proposal was suggested, which includes a store where products produced in workshops can be exhibited and sold, as well as temporary workshops. In addition, for the surrounding area, recreational areas, a fairground, cafes, and green spaces were proposed as functional elements. In accordance with these recommendations, a project proposal was developed.
Findings: Based on the information obtained from the conducted studies, it was determined that the Customs Inn and Customs Bath structures within the study area were not performing their current functions and were attempting to sustain their existence through passive conservation methods. The Customs Mosque, on the other hand, maintained its current function and actively played a role within the city. It was also found that the region has a historical texture, the local administration is making efforts for the improvement of the area, and particularly women are not involved in the production phase.
Conclusion: Based on the research and analysis conducted within the scope of this thesis, recommendations were made by demonstrating the benefits that re-functionalizing the inactive Customs Inn and its surroundings in the city would bring to the community, the users, the history, and the environment.

Keywords: Conservation, re-functionalization, inactive structures, urban identity, historical sustainability, Erzurum