Türkiye elektrik spot ve vadeli işlem piyasaları arasındaki nedensellik ilişkisinin analizi
Causality analysis between Turkish electricity spot and futures markets
Yazar: FATMA KÖSE
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HAKAN ÇELİKKOL
Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Elektrik = Electricity ; Elektrik enerjisi = Electrical energy ; Enerji piyasası = Energy market ; Granger Nedensellik Testi = Granger Causality Test ; Nedensellik = Causality ; Spot işlemler = Spot processes ; Spot piyasalar = Spot markets ; Vadeli işlem piyasaları = Futures markets

Özet:
Elektrik enerjisi gelişen teknoloji ile birlikte hayatın vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Elektriğe duyulan ihtiyaç giderek artarken, bu ihtiyacın karşılanabilmesi için sektörün büyümesi de kaçınılmaz olmaktadır. Yatırımların sektöre çekilebilmesi için güven veren, sağlıklı işleyen bir piyasa yapısı ayrıca önem arz etmektedir. Bu nedenle piyasanın gelişimi adına dünyada ve Türkiye'de pek çok adım atılmakta, köklü değişimler yaşanmaktadır.
Türkiye'de Elektrik Piyasası Kanunu ile başlayan ve elektrik piyasasının şeffaf, güvenilir, rekabete dayalı ve diğer ülkelerin elektrik piyasaları ile entegre bir elektrik piyasasının oluşturulması hedeflenen süreçte her ne kadar ilerleme kaydedilse de henüz istenilen noktaya ulaşılamamıştır. Bu nedenle Türkiye'deki elektrik spot ve vadeli işlem piyasalarının gerçek fiyatları tam anlamıyla yansıtamadığı düşünülmektedir. Piyasanın daha serbest ve daha güvenilir olabilmesi adına Türkiye Enerji Borsası kurulmasına ve ilk etapta bu borsada elektrik ticaretinin yapılmasına karar verilmiştir. Türkiye Enerji Borsası'nın faaliyete başlamasından sonra piyasalara güven duyulması, her iki piyasanın derinliğinin artması ve böylece daha gerçekçi fiyat oluşması beklenmektedir. 
Çalışmada, öncelikle elektrik piyasa yapısının nasıl işlediği, piyasada ne gibi değişimler yaşandığı araştırılmış, daha sonra önemli elektrik piyasa yapılanmalarından, Türkiye'deki mevcut piyasalardan ve bu piyasalardaki fiyat oluşumlarından söz edilmiştir. Bu kapsamda, Türkiye'deki elektrik spot ve vadeli işlem piyasaları arasındaki nedensellik ilişkisi Granger nedensellik testi ile incelenmiştir. TEİAŞ PMUM'da belirlenen Kısıtsız Piyasa Takas Fiyatı'nın günlük ortalaması spot veri olarak, Borsa İstanbul'da işlem gören en yakın vadeli Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmesi'nin uzlaşma fiyatı da vadeli fiyat olarak kullanılmıştır. Zaman serisi verilerinin analiz için uygunluğu Augmented Dickey Fuller birim kök testi ile test edildikten sonra yapılan Granger nedensellik testi ile çift yönlü nedensellik ilişkisinin varlığı tespit edilmiştir. Bu sonuca göre her iki piyasa birbirinden etkilenmektedir. Teoride, vadeli işlem piyasalarında oluşan fiyatların spot fiyatlarla ilgi öncü gösterge olması ve böylece risk yönetimine katkı sağlaması savının, mevcut yapı itibariyle Türkiye Elektrik Piyasası için geçerli olmadığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Elektrik Enerjisi, Elektrik Piyasaları, Elektrik Spot ve Vadeli Piyasaları, Granger Nedensellik Testi.

Abstract:
Electricity energy is an indispendable part of life with continuously improving technology. Growth of the sector is unavoidable due to the increasing need of electricity. Properly functioning market structure is also important to attract investments in the sector. Therefore, plenty of steps are taken and essential changes are being done. 
Even though progress has been made in regards to the process that starting with  the Electricity Market Law and aims to have an electricity market that is clear, reliable, competitive, and integrated with electricity markets of other countries, it has not yet reached this desired goal. Accordingly, it is believed that Turkish electricity spot and future markets could not properly show the real prices. Turkish Energy Market was decided to establish the name of more liberal and more reliable electricity market. Only electricity trading is going to be done in this market at the first step. After Turkish Energy Market, real price formation is expected by the increasing market depth.
In the study, firstly how the market works and what kind of changes that occured were investigated. After that, important electricity markets in the world, the current markets in Turkey, and price formation in these markets are mentioned. In this context, the relationship between electricity spot and futures markets were examined by the Granger causality test. The spot data was daily average prices that determined by TEİAŞ and the future data was daily settlement prices of the closest term that determined by BİST. In the first step, time series were tested by Augmented Dickey Fuller unit root test. Then, Granger causality test was performed and two-way causality was found out. According to this result, both markets affect each other and the argument that future prices are leading indicators for the spot prices is not valid in Turkish Electricity Market.

Key Words: Electricity Energy, Electricity Markets, Electricity Spot and Future Markets, Granger Causality Test.