14-15. yüzyıl divan şiirinde renkler
Colors in 14-15. century divan poetry
Yazar: AYŞE AYAZ
Danışman: PROF. DR. OSMAN HORATA
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 14. yüzyıl = 14. century ; 15. yüzyıl = 15. century ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Mesnevi = Mathnawi ; Renkler = Colors ; Şiir = Poem

Özet:
Yedi bölümden oluşan bu tez, 14. ve 15. yüzyıllarda yazılmış divanlarda, mesnevilerde ya doğrudan söylenen ya da türlü benzetmelerle beliren renklerle ve onların anlattıklarıyla ilgilidir. Bu tezde, bazı renk adlarının karşılıkları ortaya konmaya çalışılmıştır. Kimi renklerin birbirlerinin yerlerine kullanılmalarının nedeni araştırılmıştır. Beyitlerde çoğunlukla birbirinin karşıtı olarak yer alan, ak ve kara renkli kişiler, olgular, eylemler ele alınmıştır. Şairlerce dile getirilen, hissettirilen bazı duyguların renkleri saptanmıştır. Ele alınan duygular ile saptanan renkler arasındaki ilişkiler ulaşılan bilgilerle açıklanmıştır. Bazı ulusların, toplulukların, peygamberlerin, dinî kişilerin, varlıkların renkleri tespit edilmiştir. Elde edilen veriler, bilgiler ve kanılar doğrultusunda yorumlanmıştır. Doğaya ait unsurların gerçekte hangi renkte veya renklerde bulundukları incelenmiştir. Bu unsurların şiirlerde hangi renkleriyle yer aldıkları, şairlere ne gibi hayaller kurdurdukları, benzetmeler yaptırdıkları tespit edilmeye, açıklanmaya çalışılmıştır. Masalların, ülkülerin getirdiklerinin, kutlamaların, kullanılan kimi eşyaların, yiyeceklerin, içeceklerin, insanoğluna özgü kimi durumların, olguların, olayların ve daha başkalarının renkleri belirlenmiştir. Bunların neden ve nasıl bu renkte oldukları araştırılmıştır. Göklerin, gezegenlerin, yıldızların, cennetlerin, cennettekilerin, cehennemin ve cehennemdekilerin eserlerde hangi renklerle yer aldıkları, betimlendikleri ortaya konmuştur. Bu renklerin yıldız bilimine, dinî metinlere, anlatılara uzanan kökenlerine değinilmiştir.

Anahtar Sözcükler
14. yüzyıl, 15. yüzyıl, divanlar, mesneviler, renkler.

Abstract:
This thesis, which consists of seven sections, is related to the colors that appear in the divans and masnavis written in the 14th and 15th centuries, either directly by narrative or by all kinds of metaphors, and what they tell. In this thesis, the equivalents of some color names have been tried to be revealed. The reason why some colors are used interchangeably has been investigated. In the couplets, white and black people, facts and actions, which are opposite to each other, are discussed. The colors of some emotions expressed and felt by the poets have been determined. The relationships between the emotions handled and the colors detected are explained with the information obtained. The colors of some nations, communities, prophets, religious persons and beings have been determined. Obtained data have been interpreted in line with information and opinions. It has been examined in which color or colors the elements belonging to nature are present. It has been tried to be determined and explained with what colors these elements take place in the poems, what kind of dreams they make the poets dream of, and how they make analogies. The colors of tales, ideals, celebrations, some items used, foods, beverages, some human-specific situations, facts, events and others have been determined. It has been investigated why and how they are in this color. The colors of the sky, the planets, the stars, the heavens, the people in the heavens, the hell and the people in the hell are depicted in the works. The origins of these colors in astrology, religious texts and narratives are mentioned.

Key Words
14th century, 15th century, divans, masnavis, colors.