İbnu'l-Hâcib'in el-Îzâh fî Şerhi'l-Mufassal adlı eserinin incelemesi
Examination of Ibn al-Hâcib's work titled al-Îzâh fî Sharh al-Mufassal
Yazar: EMİNE ALPMALA
Danışman: DOÇ. DR. MURAT TALA
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Al-Mufassal = Al-Mufassal ; Dil = Language ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Dil bilimciler = Linguists ; Din = Religion ; Din dili = Religious language ; Nahiv =   ; Söz dizimi çözümleyicisi = Syntax analyzer

Özet:
ez-Zemahşerî, Mu'tezilî  olması sebebiyle daima eleştirilere maruz kalmış bir alimdir. Ancak aldığı tenkitler, onun pek çok alan için araştırma konusu olmasına engel olamamıştır. Arapçada el-Mufassal isimli eseri, ilim ehli yanında kabul görmüştür. Onun bu kitabının üzerine şerh ya da muhtasar tarzı telifler yazılmış ve oluşan bu literatür en az eserin aslı kadar ilgi görmüştür. Bu bağlamda el-Îzâh, el-Mufassal üzerine oluşan şerhlerden biridir. İbnu'l-Hâcib'in bu eserini muhtevası, üslubu, metodu gibi yönlerle inceleyen bir çalışma mevcut değildir ve üzerinde durulan bu araştırma ile sözkonusu boşluk doldurulacaktır.
İbnu'l-Hâcib, el-Mufassal'dan gerekli gördüğü bir cümle ya da kelimeyi alarak şerhte bulunmayı tercih etmiştir. Başlıklar ve fasıllar konusunda ez-Zemahşerî'nin düzenine bağlı kalmıştır. Ancak içerik hususunda tamamen kendi vermek istediği bilgiye odaklandığı görülür. Bu noktada, bir konu etrafında dönen birçok görüşe, görüş sahiplerinin ismini bazen belirtmeden bazen zikrederek yer vermiştir. Onların görüşlerini verirken kimi zaman (onların) delillerini de zikretmiştir. İstişhâd konusunda kendine has tutumunu bu esere yansıttığı görülür. Âyet, hadîs, şiir, darb-ı mesel, kırâat ve kıyâs gibi pek çok veriyi, dil meselelerini izah ederken kullanır. Yalnızca kendisinin sunduğu şevâhidin sayısı 567 iken, ez-Zemahşerî'den ekledikleriyle toplam sayı 940'a ulaşmıştır. Bunların hepsinin, kendi nahiv görüşünü ispatlamak üzere getirilmediği hatırlatılmalıdır. Bazen reddettiği bir kimsenin ya da grubun delillerine eserinde işaret ettiği müşahede edilir. Şiirlerde anlaşılmayan kelimelerin anlamını, bir meselin hikayesini, hadislerin sebeb-i vurûdunu, bazen kelimelerin i'râb ve hareke bilgilerini vererek; şerh ettiği metnin anlaşılmasına katkı sağlamıştır. Anlattığı konu üzerinde olasılıklar ve muhtemel cevaplarını ekleyerek tartışmalı konulara yer verir. Ağır anlatım tarzını bazen akıcı bir üslupla yumuşattığı hissedilir. İbnu'l-Hâcib bu eserinde, kendinden önceki alimlerin nahiv görüşlerini derleme ve yorumlama yolunu seçmiş, bunun yanında kendi tercihlerini de belirtmiştir. Klasik şerh yöntemlerinden uzak, belirtilen özellikleriyle özgün bir eserdir.

Abstract:
Al-Zamakhshari is a scholar who has always been criticized for belonging to the Mu'tazilites. However, these criticisms did not prevent him from being the subject of research in many fields. His work titled al-Mufassal in Arabic has been well-regarded among scholars. Commentaries (sharh) or abridged versions (mukhtasar) have been written based on this book and this literature has attracted at least as much attention as the original work. In this context, al-Îdâh is one of the commentaries on al-Mufassal. There is no study that analyzes this work of Ibn al-Hājib in terms of its content, style, and method, and this research will fill this gap.
Ibn al-Hājib preferred to quote a sentence or a word from al-Mufassal as he deemed necessary and to comment on it. He adhered to al-Zamakhshari's system of titles and chapters. However, it is seen that he focused entirely on the information he wanted to give in terms of content. In this regard, he included many opinions revolving around a topic, sometimes without mentioning the names of the opinion holders and sometimes by mentioning them. While expressing their views, he sometimes mentioned (their) proofs as well. It is observed that he reflected his unique approach to citing evidence (istishhad) in this work. He uses many sources such as verses of the Qur'an, hadiths, poetry, proverbs, Qur'anic recitations (qira'at), and analogical reasoning (qiyas) to explain linguistic issues. Whereas the number of examples (shawahid) submitted by him only was 567, the total number reached 940 with his additions from al-Zamakhsharī. It should be noted that not all of these were presented to prove his own view on syntax (nahw). It is sometimes observed that he references the evidence of a person or group he rejected in his work. He contributed to understand the text he commented on by giving the meaning of words in poems that were not understood, the story of a parable, the reason for the hadiths, and occasionally providing details about the grammatical analysis (i'rab) and vowelization of words. He includes controversial issues by adding possibilities and possible answers to the subject he is describing. It is sometimes seen that he moderates his difficult narrative style with a fluent language.
In this work, Ibn al-Hājib preferred to compile and interpret the grammatical views (nahw) of previous scholars, while also expressing his own preferences. Far from the classical commentary methods, it is an original work with its specified features.