Şemseddin Ahmed el-Hayâlî'nin kelâmî görüşleri -Hâşiye alâ Şerhi'l-Akâidi'n-Nesefiyye bağlamında-
Shemseddeen Ahmad al-Khayali's theological views -In the context of Hashiya ala Sharh Aqaid al-Nasafiyyah-
Yazar: MEHMET BİRLİK
Danışman: PROF. DR. ABDÜLGAFFAR ASLAN
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Ele aldığımız eser üç kısımdan meydana gelmektedir. Bu çalışmayı ele
almamızdaki asıl hedefimiz Molla Hayâlî‟nin kaleme aldığı eserindeki kelâm metodu
ve akâid konulara bakış açısıdır. Diğer yandan bulunduğu toplumun sosyo-kültürel
ve ilmi birikiminin müellifin eseri üzerindeki etkilerini ve dolayısıyla kelâm
kültüründeki pozisyon ve boyutunu da gözler önüne sermektir.
Eserin ilk bölümünde Hayâlî‟nin kişisel bilgilerine yer verilmiştir. Yaşadığı
ortam, eğitimi ve bunların bir sonucu olarak ortaya koyduğu ilmi kişiliği titizlikle
incelenmiştir. Bilinen eserleri zikredilirken, yoğunluk tez konusu olan Hâşiye alâ
Şerhi‟l-Akâid üzerine olmuş ve bu eserin dakikliği ile yetkinliği ifade edilmiştir.
İkinci bölümde ise öncelikle bilgi bahsi işlenmiştir. Bilginin tanımı ile
başlayan bu bölüm, bilginin hangi yollardan elde edileceği ve bilginin doğrulunu
ifade eden kıstasların ne olduğu yönündeki izahatlarla devam edilmiştir. Daha
sonrasında varlık konusu işlenerek Allah ile mahlûkat arasındaki farklar ve Allah‟ın
varlığı ile birliğini ispat etme çabasında kullanılan deliller zikredilmiştir.
Üçüncü bölüme gelince, bu bahiste Allah‟ın selbî ve subûtî sıfatları işlenmiş
ve etraflıca açıklanmıştır. Ardından kulun iradesi ve kudreti dâhilinde nelere
kudretinin yetebileceği, cüz-i iradenin sınırları ve ilâhi irade konusu mevcut eser
dikkate alınarak işlenmiştir.
Nübüvvât ile sem‟iyyât konularının işlenmemesinin ve tezimizin üç başlıktan
oluşmasının sebebi, Hayâlî‟nin bu konular hakkında detaylı açıklamalarda
bulunmamasıdır. Dolayısıyla, bu tez kapsamında Hayâlî‟nin ağırlık verdiği bilgi ve
ilâhiyyât konuları üzerinde yoğunlaşmasına özen gösterilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hayâlî, Teftâzânî, Şerhu‟l-Akâid, Hâşiye alâ Şerhi‟l-
Akâid, Kelâm.

Abstract:
Our work consists of three parts. Our main goal with this study is the method
of kalam and his point of view on doctrinal issues in Molla Khayali's work. On the
other hand, our goal it is to reveal the effects of the socio-cultural and scientific
accumulation of the society on the author's work and therefore his position and
dimension in the kalam culture.
In the first part of the work, Khayali's personal information is given. The
environment he lived in, his education and his scientific personality as a result of
these were diligently examined. While his known works were mentioned, the focus
was on Hashiya ala Sharhi'l-Aqaid, which is the subject of the thesis, and the
punctuality and competence of this work were expressed.
In the second part, firstly, information was discussed. This section, which
starts with the definition of knowledge, continues with explanations about the ways
in which knowledge will be obtained and what the criteria are that express the
accuracy of knowledge. Afterwards, the subject of existence is discussed and the
differences between Allah and creatures and the evidences used in the effort to prove
the existence and unity of Allah are mentioned.
As for the third part, the selbi and subuti attributes of Allah arcüzie discussed
and explained in detail. Then, the subject of what the servant can do within his will
and power, the limits of the partial will and the divine will are handled by
considering the current work.
The reason why the sublects of prophethood and semiyyat are not covered
and our thesis consists of three titles is that Khayali does not give detailed
explanations about these subjects. Therefone, within the scope of this thesis, is has
been paid attention to focus on the subjects of knowledge and theology, which
Khayali gives weight to.
Keywords: Khayalî, Taftazani, Sharh Aqaid, Hashiya ala Sharh Aqaıd,
Kalam.