İşârî tefsirlerde cennet-cehennem tasavvuru (Rûhu'l-Beyân ve Rûhu'l-Meânî örneği)
The concept of heaven and hell in ishari commentaries (the example of Rûhu'l-Beyân and Rûhu'l-Meâni)
Yazar: YAHYA AKTAŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ RESUL ERTUĞRUL
Bayburt Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
İnsan, tarih boyunca bilemediği gayb konuları hakkında sürekli bir merak içerisinde olmuştur. İlk insandan günümüze kadar bu konular hakkında sorular sorulmuştur. Ölüm ve ölüm ötesi hayat da bunların başında gelmektedir. İnsan, akıllı bir varlık olması münasebetiyle ister istemez "Ben kimim? Niçin varım? Nereden geldim? Nereye gideceğim?" gibi soruları kendisine sormuş ve bunların cevabını aramıştır. Bu tür soruların cevaplarını da açıklamak için Allah, insanlara, uyarıcı ve yol gösterici elçiler göndermiştir. Bütün nebiler insanları hakka davet etmiş onlara yaratılış gayelerini hatırlatmış, cennet ve cehennem hakkında onları bilgilendirmiştir. İnsanların bir kısmı bu uyarıları dinlemiş ve iman etmiştir. Diğerleri ise uyarılara kulak vermemiş ve inkâr etmiştir. Âhiret denince cennet ve cehennem ilk akla gelen konulardan olmuştur. "İşârî tefsirlerde cennet ve cehennem tasavvuru (Rûhu'l-Beyân ve Rûhu'l-Meânî örneği)" adlı bu teze başlamadan önce, tasavvufî tefsirlerin cennet ve cehenneme bakışını ortaya koyan müstakil bir çalışmanın yapılmadığı görülmüştür. Bu eksikliği gidermek adına bu konu seçilmiştir. Başta İsmâil Hakkı Bursevî'nin (ö. 1137/1725) "Rûḥu'l-beyân fî tefsîri'l-Ḳurʾân" ve Şihâbüddîn Mahmûd el-Âlûsî'nin (ö. 1270/1854) "Rûḥu'l-meʿânî fî tefsîri'l-Ḳurʾâni'l-ʿaẓîm ve's-sebʿi'l-mes̱ânî" adlı tefsirleri olmak üzere, diğer bir kısım tefsirlerden, bu alanda yazılan kitap, tez, makale gibi çalışmalardan istifade edilmiştir.  
Bu çalışma, genel olarak giriş, iki bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. Giriş kısmında araştırmanın konusu, önemi, metodu, amacı ve araştırmanın kaynaklarına yer verilmiştir.  Birinci bölümde Bursevî ve Âlûsî'nin hayatları, ilmi çalışmaları ve eserleri ele alınmıştır. İkinci bölümde cennet, cennetin isimleri ve cennetin mertebeleri işlenmiştir. Aynı şekilde bu bölümde cehennem, cehennemin isimleri ve cehennemdeki azap çeşitleri de ele alınmıştır. Bursevî ve Âlûsî'nin bu konulara bakışı ve işârî yorumları ortaya konmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Throughout history, man has always been curious about the unknown/unseen realm. Questions have been asked about these issues from the first human to the present day. Death and the afterlife are among them. Since man is an intelligent being, he inevitably asked himself questions such as these and sought answers to them: "Who am I? Why am I here? Where did I come from? Where will I go?". In order to explain the answers to such questions, Allah sent messengers to warn and guide people. All the prophets invited people to the truth, reminded them of the purpose of their creation, and informed them about heaven and hell. Some people listened to these warnings and believed. Others did not heed the warnings and denied them. Heaven and hell are the first things that come to mind when it comes to the afterlife. Before starting this thesis titled "The concept of heaven and hell in ishari commentaries (the example of Rûhu'l-Beyân and Rûhu'l-Meânî)", it has been seen that no independent study has been done that reveals the perspective of Sufi tafsir about heaven and hell. This topic has been chosen to make up for this deficiency. Notably the commentaries of İsmâil Hakkı Bursevî's (d. 1137/1725) "Rûḥu'l-beyân fî tafsîri'l-Qurʾan" and Shihâbüddîn Mahmûd al-Âlûsî's (d. 1270/1854) "Rûḥu'l-meʿânî fî tafsîri'l-Qurʾani'l-ʿaẓîm ve's-sebʿi'l-mesânî" and some other commentaries, there also have been utilized from studies such as books, theses, and articles written in this field.
This study generally consists of an introduction, two chapters and a conclusion. In the introduction part, the subject, importance, method, aim of the research and the sources of the research are given. In the first part, the lives, scientific studies and works of Bursevî and Âlûsî are discussed. In the second part, heaven, the names of heaven and the degrees of heaven are handled. Likewise, in this chapter, hell, the names of hell and the types of torment in hell are also discussed. Bursevî and Âlûsî's views on these issues and their ishari interpretations have been tried to be revealed.