Irak Türkmen Türkçesi Amerli ağzı üzerine bir inceleme
Research on Iraq Turkmen Turkish's Amerli dialect
Yazar: MUBEEN SHAHEEN IBRAHIM IBRAHIM
Danışman: PROF. DR. NİHAL ÇALIŞKAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Batı Türkçesinin Doğu kanadında yer alan ve Türkçenin Azeri sahasına dâhil olan Irak
Türkmen Türkçesi, Irak Türkleri tarafından konuşulan ağızları kapsamaktadır. Irak Türkmen
Türkçesini konuşan iller, ilçeler ve kasabalar arasında ortaya çıkan ve tasnif niteliği taşıyan en
belirgin fark, teklik ve çokluk 2. kişi iyelik eklerinde kendini göstermektedir. Türkmeneli'deki
bazı bölgeler; 2. kişi teklik iyelik ekini [+v], 2. kişi çokluk iyelik ekini [+vIz] biçiminde
kullanırken diğer bölgeler 2. kişi teklik iyelik ekini [+y], 2. kişi çokluk iyelik ekini [+yIz]
biçiminde kullanmaktadır. Buradan yola çıkılarak Irak Türkmen Türkçesinin ağızları, "v" ve
"y" olmak üzere başlıca iki grup altında tasnif edilmektedir. Bu çalışmada Irak Türkmen
Türkçesinin "y" grubuna dâhil olan Amerli ağzının ses ve şekil bilgisi tespit edilmeye
çalışılmıştır. Tez, Amerli bölgesinin ağzıyla sınırlı olup söz konusu ağzın ses ve şekil bilgisini
kapsamaktadır. Üzerinde incelemelerin yapıldığı dil malzemesi, Amerli bölgesindeki kaynak
kişilerle mülakat şeklinde görüşmeler yapılarak derlenip kayıt altına alınmıştır. Ardından bu ses
kayıtları, dijital ortamda deşifre edildikten sonra incelenerek Amerli ağzının hususiyetleri ortaya
çıkarılmaya çalışılmıştır. Ses bilgisi bölümünün gerekli kısımlarında sözcüklerin gelişim
evrelerini tespit etmek suretiyle Tarihî Türk Lehçelerine başvurulmuştur. Tezin birinci bölümü
giriş ve genel bilgiler, ikinci bölümü ses bilgisi(fonetik), üçüncü bölümü şekil bilgisi(morfoloji),
dördüncü bölümü ise sonuç, metinler ve Amerli ağzının söz varlığını kapsayan karşılaştırmalı
sözlükten oluşmaktadır. Çalışmada; Amerli ağzının fonetiğini ve morfolojisini ortaya koyarak
Irak Türklerinin dillerinde kalan kültürel mirası kayıt altına almak; böylece adı geçen ağza
ilişkin dil malzemesinin dokümantasyonunu yapmak amaçlanmıştır. Bunların yanı sıra bu
çalışma, Amerli ağzıyla ilgili bilimsel veriler sunduğundan dolayı Amerli ağzının diğer Türk
ağızlarıyla karşılaştırılmasına yönelik yapılan çalışmalara temel oluşturacağı açısından önem
arz etmektedir.

Anahtar Sözcükler: Amerli Ağzı, Irak Türkmen Türkçesi, Oğuz Dil Grubu, Ses Bilgisi, Şekil Bilgisi.

Abstract:
Iraqi Turkmen Turkish, which is in the Eastern wing of Western Turkish and included
in the Azeri field of Turkish, involves the dialects spoken by Iraqi Turks. The most distinctive
difference between the provinces, districts, and towns that speak Iraqi Turkmen Turkish, which
has the characteristic of classification, is manifested in the second-person possessive suffixes of
singular and plural. In some regions in Turkmeneli; While the 2nd person singular possessive
suffix is used as [+v], the 2nd person plural possessive suffix in the form [+vIz], the other
regions use the 2nd person singular possessive suffix [+y], the 2nd person plural possessive
suffix in the form [+yIz]. Based on this nuance, the dialects of Iraqi Turkmen Turkish are
classified under two main groups "V" and "Y". In this study, the phonetic and morphological
information of the Amerli dialect, which is included in the "Y" group of Iraqi Turkmen Turkish,
has been tried to be determined. The thesis is limited to the dialect of the Amerli region and
covers the phonetics and morphology of the region in question. The language material on which
the examinations were made was compiled and recorded by interviewing the source people in
the Amerli region. Then, after these sound recordings were deciphered in the digital
environment, they were written as texts and analyzed to reveal the characteristics of the Amerli
dialect. Historical Turkish Dialects were used by determining the developmental stages of words
in the necessary parts of the phonetics section. The first part of the thesis consists of an
introduction and general information, the second part consists of phonetics (phonetics), the third
part consists of morphology (morphology), and the fourth part consists of the results, texts, and
a comparative dictionary covering the vocabulary of the Amerli dialect. The aim of the study is
to reveal the phonetics and morphology of the Amerli dialect and to document the cultural
heritage of the Iraqi Turks in the languages. In addition to these, this study is important because
it provides scientific data about the Amerli dialect, as it will form the basis for the studies on
the comparison of the Amerli dialect with other Turkish dialects.

Keywords: Amerli Dialect, Iraqi Turkmen Turkish, Oghuz Language Group, Phonology, Morphology