Güneydoğu Anadolu Bölgesinde azot dozu uygulamasının Aspir'in (Carthamus tinctorius L.) verimi ve kalitesi üzerine etkileri
The effects of nitrogen doses application on the production and quality of aspir (Carthamus tinctorius L.) in Southeastern Anatolia Region
Yazar: REMZİ ÇELİK
Danışman: DOÇ. FERHAT ÖZTÜRK
Şırnak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Aspir = Safflower ; Azot = Nitrogen ; Klorofil = Chlorophyll ; Verim = Yield ; Yağ asitleri = Fatty acids ; Yağ oranı = Oil ratio ; Yağ verimi = Oil yield

Özet:
Aspir (Carthamus tinctorius, L.) insan beslenmesine uygun yağa ve yağ bileşenlerine sahip sıcağa ve kurağa dayanıklı bir yağ bitkisidir. Bu nedenle, Türkiye'nin yemeklik yağ açığının kapatılmasında potansiyele sahip olması, alternatif alanlarda yetiştirilebilmesi, münavebeye girebilmesi ve nadas alanlarını daraltması gibi nedenlerle üzerinde önemle durulması gerekir. 
Bu araştırma, farklı azot dozlarının bazı aspir çeşitlerinde verim ve yağ kalitesi üzerine etkilerini belirlemek amacıyla yürütülmüştür. Araştırmada, Dinçer ve Remzibey genotipleri materyal olarak kullanılmıştır. Azot içerikli gübre kontrol dahil 5 farklı dozda (0, 4, 8, 12 ve 20 kg/da) uygulanmıştır. Tarla denemeleri, 2020-2021 üretim yılında Dicle Üniversitesi araştırma alanında, tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre, üç tekerrürlü olacak şekilde kurularak yürütülmüştür. Farklı dozlarda uygulanan azot dozlarının genotiplere ait etkilerinin belirlenmesi amacıyla verim parametrelerinden bitki boyu, dal sayısı, tabla sayısı, tabla tohum sayısı, tabla çapı, tane verimi, bin tane ağırlığı, klorofil miktarı tespit edilerek, kalite hakkında önemli bilgiler veren protein, yağ ve yağ asitleri kompozisyonları saptanmıştır.
Tarla koşullarında yürütülen deneme sonucunda; Araştırmada genotiplere göre değişmekle birlikte genotipler arasındaki farklılık ve azot doz uygulamaları arasındaki farklılıklar önemli görülmüştür. Araştırma sonucunda azot dozu oranı etkili görülmüş olup; Bitki boyu 76,99 - 120,03 cm, dal sayısı 6,90 - 13,13 adet/bitki, tabla sayısı 8,63 - 18,36 adet/bitki, tabla çapı 3,50 - 5,40 cm, tohum sayısı 24,80 - 44,45 adet/bitki, 1000 tane ağırlığı 34,63 - 42,23 g, tane verimi 225,56 - 400,50 kg/da, protein %14,37 - 18,90, klorofil 1 226,82 - 394,63 ve yağ oranı % 26,47 - 30,81 değerleri arasında belirlenmiştir. Yağ asitleri kompozisyonu bakımından çeşitler ve azot dozlarının etkisi önemli görülmüştür. Oleik (% 13,13 - 29,71), araşidik (% 0,41 - 0,52), eikosenoik asit (% 0,14 - 0,25), stearik asit oranı (% 2,70 - 3,03), palmitik (% 6,88 - 7,64), miristik (% 0,11 - 0,14), linoleik (% 62,47 - 74,84) ve linolenik asit (% 0,78 - 0,98) arasında değiştiği saptanmıştır. 
Bu çalışmada azot uygulamalarının genotiplerin hem verim öğeleri hem de kalite özellikleri açısından ön plana çıktığı ve azotun aspir üretimi için önemli olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

Abstract:
Safflower (Carthamus tinctorius, L.) is a heat and drought resistant oil plant with oil and oil components suitable for human nutrition. For this reason, it should be emphasized that Turkey has the potential to close the edible oil deficit, can be grown in alternative areas, can alternate and narrow the fallow areas.
This study was carried out to determine the effects of different nitrogen doses on yield and oil quality in some safflower genotypes. Dinçer and Remzibey genotypes were used as material in the study. Nitrogen  fertilizer was applied in 5 different doses (0, 4, 8, 12 and 20 kg/da). Field trials were carried out in the research area of Dicle University in the production year of 2020-2021, according to the randomized blocks split plots trial design, with three replications. To determine effects of different nitrogen doses on the varieties as plant height, number of branches, number of heads, seed number in capitula, diameter of capitula, grain yield, thousand grains, chlorophyll amount were determined, protein and oil content which provide important information about quality and  fatty acid compositions were determined. As a consequence of trials carried out in field conditions, In the study, although it varies according to genotypes, the difference between genotypes and the differences between nitrogen  dose applications were found to be significant. As a result of the research, the nitrogen dose rate was found to be effective. Plant height 76,99-120,03 cm, number of branches 6,90-13,13 units/plant, number of capitula 8,63-18,36 units/plant, diameter of capitula 3,50 - 5,40 cm,  seed number 24,80 - 44,45 units/plant, 1000 seed weight 34,63 - 42,23 g, seed yield 225,56 - 400,50 kg/da, protein 14,37-18,90%, chlorophyll I 226,82 - 394,63 and oil rate 26,47-30,81% values between were determined.
İn terms of fatty acid composition, Which The effects of cultivars and nitrogen doses were found to be significant. Oleic (% 13,13 - 29,71), arachidic (% 0,41-0,52), eicosenoic acid (% 0,14 - 0,25), stearic acid rate (% 2,70 - 3,03), palmitic (% 6,88 - 7,64), myristic (% 0,11 - 0,14), linoleic (% 62,47 - 74,84) and linolenic acid  (% 0,78 - 0,98) were found to be between values. 
 	In this study, it was concluded that nitrogen  applications come to the forefront in terms of both yield components and quality characteristics of genotypes and It was concluded that nitrogen is important for safflower production.