Meşîhat Arşivi'ne göre Halepli Osmanlı ulemâsı
Aleppo's Ottoman ulema according to Meşihat Records
Yazar: ÖZKAN DİNÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SÜLEYMAN HATİPOĞLU
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nin önemli vilayetlerinden olan Halep'in merkez sancağında doğmuş ve sonraki süreçte almış oldukları eğitim ile ilmiye sınıfına mensup olan Halepli son dönem Osmanlı ulemasını incelemeyi amaçlamıştır. Bu çalışmanın kapsamını; 1844-1890 yılları arasında Halep'te doğmuş ve eğitimleri sonunda Halep'te veya Osmanlı Devleti'nin diğer eyalet ve sancaklarında müderris, naib, kâtip, müftü veya ilmiye sınıfının diğer çalışma alanlarında görev yaparak toplumun eğitim ve kültür seviyesindeki katkıları oluşturmaktadır. 
Bu tez, giriş ve iki ana bölümden oluşmaktadır. Girişte, araştırmanın problemi, amaç ve önemi, yöntem ve kapsamı ele alındıktan sonra çalışmanın kaynağı açısından Meşihat Arşivi ve bu alanda yapılan araştırmalar ele alınmıştır. Birinci bölüm, Osmanlı taşra teşkilatında önemli bir yere sahip olan Halep Vilayeti'nin tarihsel gelişimi ve Osmanlı idari taksimatına dahil olma süreci ele alınmıştır. Ayrıca Osmanlı Devleti yapısında ilmiye sınıfının temeli olan ulema sınıfının yetişme usulleri ve aldıkları eğitimin içeri hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölüm ise 1844-1890 yılları arasında Halep'te doğan ve sonraki süreçte eğitimlerine devam ederek ilmiye sınıfına mensup olan Halepli 20 kişilik Osmanlı ulemasının biyografileri ele alınarak, aldıkları eğitim süreci ele alınarak, Osmanlı ilmiye sınıfındaki katkıları ve faaliyetlerine değinilmiştir. Yapılan incelemeler neticesinde Halepli Osmanlı ulemasının eğitimlerinin ilk aşamasından itibaren özellikle de dini öğretilere önem verdiği, dini öğretilerden başarılı bulunmuş ve icazet almış kişilerin daha sonraki dönemlerde bir üst medreseye devam ettiği ve ortalama 20'li yaşlarda meslek sahibi olduğu tespit edilmiştir. Birçok kurumda çalıştığı görülen ulema sınıfının geneli müderris, katip, müftü, kadı, nâib ve nâib vekili olarak görev yapmıştır. Söz konusu sınıfın kendi bölgelerinin yerel dili olan Arapça'ya hakimiyetlerinin yanı sıra Türkçe ve Farsça dillerininde de konuşabildikleri veya yazılanı okuyabildikleri anlaşılmaktadır. Genel olarak ele alındığında Halepli son dönem Osmanlı ulemasının diğer vilayet ve sancaklar da verilen eğitime benzer bir eğitim aldığı ve sonraki süreçte de benzer istihdam alanlarında çalıştığı görülmektedir.

Abstract:
This study aimed to examine the last period of Ottoman scholars from Aleppo, who were born in the central sanjak of Aleppo which was one of the important provinces of the Ottoman Empire and belonged to the ilmiye institution, with the education they obtain in the next period. The scope of this study; comprises the contributions of scholars born in Aleppo between 1844 and 1890 to the education and cultural level of the society by serving in other fields of study such as mudarris, naib, clerk, mufti, or ilmiye institution in Aleppo or other provinces and sanjaks of the Ottoman Empire at the end of their education. 
This thesis consists of an introduction and two main parts. In the introduction part, the problem of the thesis, the purpose, importance, method, and scope of the research discussed, the Meşihat Archive materials, and the works by researchers in this field discussed in terms of the source of the study. In the first part, the historical development of the Province of Aleppo, which has an important place in the Ottoman provincial organization, and the process of its inclusion in the Ottoman administrative division have been discussed. In addition, information about the training methods of the ulema class, which was the basis of the ilmiye class, and the content of the education they received has been given. In the second part, the biographies of 20 Ottoman scholars from Aleppo who were born in Aleppo between 1844-1890 and continued their education and entered the ilmiye class were discussed, furthermore, their educational process and their contributions and activities in the Ottoman ilmiye class were examined. As a result of the examinations, it was determined that the Ottoman scholars of Aleppo gave importance to religious teachings from the first stage of their education, that successful and licensed people continued to a higher madrasa in later periods and had a profession in their 20s on average. The general of the ulema class, who were found to be working in many institutions, served as mudarris, clerk, mufti, kadı, naib and deputy naib. It is understood that the members of the mentioned class can speak or read the written language in Turkish and Persian as well as have the capability of the Arabic language which was the local language of their region. When evaluated in general, it was seen that the late Ottoman ulama of Aleppo received a similar education to the education given in other provinces and sanjaks, and they worked in similar employment areas in the next period.