Aile hekimliği asistanlarında bilinçli farkındalığın hasta merkezli yaklaşım üzerine etkisi
The effect of mi̇ndfulness on patient-centered care in family medicine assistants
Yazar: ZEYNEP ŞEYMA ALTUN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZLEM SUVAK
Sağlık Bakanlığı / Ankara Etlik Şehir Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Aile hekimliği = Family practice ; Bilinçli farkındalık = Mindfulness ; Doktor asistanlar = Physician assistants ; Doktorlar-birinci basamak = Physicians-primary care ; Tıpta uzmanlık eğitimi =

Özet:
Amaç: Modern tıbbi yaklaşım hastalık değil hasta merkezli yaklaşıma doğru yönelmektedir. Bu çalışma ile aile hekimliği asistanlarının stresli çalışma şartlarına rağmen duygusal dayanıklılığı ve farkındalığı ile yakından ilişkili olan bilinçli farkındalık özelliğinin, hasta merkezli yaklaşımı üzerindeki etkisini ortaya koymayı amaçladık.

Gereç ve Yöntem: Prospektif ve analitik online anket çalışmamıza 162 aile hekimliği asistanı dahil edildi. Hasta merkezli yaklaşım (HMY) tutumunu belirlemek için Hasta Hekim Yönelim Ölçeği (HHYÖ), bilinçli farkındalık düzeyini belirlemek için Beş Faktörlü Bilgece Farkındalık Ölçeği-Kısa Formu (BFBFÖ-K) kullanıldı. HHYÖ ve BFBFÖ-K ile HMY ve bilinçli farkındalık üzerinde etkili olabileceği düşünülen mesleki ve sosyodemografik özellikler katılımcılara soruldu. 'HHYÖ-Paylaşım' ve 'HHYÖ-Bakım' alt ölçek skorlarındaki değişim üzerinde etkili olabilecek BFBFÖ-K alt ölçek puanları ile etkili olabilecek faktörler Genel Doğrusal Model- ANCOVA analizi (Kovaryans Analizi) ile analiz edildi. 'HHYÖ-Paylaşım' ve 'HHYÖ-Bakım' skorları içim 2 ayrı model oluşturuldu. Veriler IBM SPSS Statistics 26.0 (IBM Corp, Armonk, New York, ABD) istatistik paket programında değerlendirildi.

Bulgular: Çalışma grubunun %58,6'sı kadın, %61,1'i evliydi. Çalışma grubunun yaş ortalaması 32±7,13 yıldı. BFBFÖ-K alt ölçek skorları (DD, EGİ, DF, Dİ), cinsiyet (p<0,001), medeni durum (p=0,018), ailede kronik hastalık durumu (p<0,001) hasta merkezli yaklaşım üzerinde etkili bulundu.  'HHYÖ-Bakım' puanı ile 'BFBFÖ-DF' skoru arasında (p<0,001, r=0,418) orta düzey pozitif , 'BFBFÖ-DD' ile güçlü negatif (p<0,001, r=-0,751), EGİ ile orta düzey negatif (p<0,001, r=-0,522), 'BFBFÖ-Dİ' ile orta düzey negatif (p<0,001, r=-0,503) ilişki tespit edildi. 'HHYÖ-Paylaşım' puanı ile medeni durum-'BFBFÖ-Dİ' etkileşimi arasında orta düzey pozitif (p=0,005, r=0,346) ilişki tespit edildi, Erkeklerin 'HHYÖ-Bakım' puanı kadınlardan daha yüksek bulunurken (p=0,001), bekarların 'HHYÖ-Paylaşım' puanı evlilerden daha yüksek tespit edildi (p=0,018).  Ayrıca akrabasında kronik hastalık öyküsü olanların 'HHYÖ-Bakım' puanı,  aile öyküsü olmayanlardan daha yüksekti (p=0,001). 
Bilinçli farkındalık, HHYÖ 'HHYÖ-Paylaşım' ve 'HHYÖ-Bakım'  puanları üzerine anlamlı yordayıcı olarak saptanmıştır (p<0,05). Analiz sonuçlarına göre kurulan ANCOVA 'HHYÖ-Paylaşım' Modeli istatistiksel olarak anlamlı (F(32,129)=1,549, p=0,046) bulundu ve modelin gücü %99, nonsentrimetrik parametre ise 49,557 olarak bulundu. Ayrıca model, 'HHYÖ-Paylaşım' puanlarındaki değişimin %27,8'ini açıklamaktaydı (η2= 0,278). Medeni durumun 'HHYÖ-Paylaşım' üzerinde anlamlı etkisi vardı (F(1, 129) =5,749, p=0,018). BFBFÖ-K 'Duygusal İsimlendirme' ve 'medeni durum' etkileşiminin 'HHYÖ-Paylaşım' puanları üzerinde istatistiksel anlamlı etkisi vardı (F(1, 129) = 4,641, p=0,033).  Diğer değişkenler ile 'HHYÖ-Paylaşım' puanları arasında marjinal etki saptanmadı (p>0,05). Poliklinik hasta sayısı, hasta merkezli eğitim alma, uzmanlık alanını isteyerek tercih etme ve asistanlık yılı kronik hastalık etkileşimi modele katkı sağlamadı (η2=0.000). 'HHYÖ-Bakım' puanlarının üzerine etki eden faktörlerin incelendiği Genel Doğrusal Model-ANCOVA (Kovaryans Analizi) modeli istatistiksel olarak anlamlı bulundu (F23,138)=65,185, p<0,001). Analiz sonucunda modelin gücü %100, nonsentrimetrik parametre ise 1499,25 olarak tespit edildi. Kurulan kovaryans analiz modeli bakım puanlarındaki değişimin % 91,6'sını açıklamaktaydı (η2= 0,916). 'HHYÖ-Bakım' puanları üzerinde anlamlı etkisi olan değişkenler katkı boyutuna göre sıralaması  'BFBFÖ-DD' (η2=0,754), 'BFBFÖ-DF' (η2=0,674), 'BFBFÖ-EGİ' (η2=0,361), 'BFBFÖ-Dİ' (η2=0,247), 'cinsiyet' (η2=0,076), cinsiyet-'BFBFÖ-DF' etkileşimi (η2=0,073) ve akrabada kronik hastalık olma durumu (η2=0,071) şeklindedir ve marjinal etkileri anlamlıdır p< 0,001). Muayene süresi, tıp fakültesini isteyerek seçme durumu ve hasta merkezli eğitim durumu ise bakım puanlarındaki değişime katkı sağlamamıştır (η2=0,000) ve marjinal etkisi saptanmamıştır (p>0,05).  

Sonuç: Bilinçli farkındalığın hasta merkezli yaklaşım üzerinde etkili bir faktör olduğu bulundu. Ancak bu etki çeşitli sosyodemografik özelliklerden de etkilendiğini tespit ettik. Bilinçli farkındalığa yapılacak olan olumlu katkının, hekimlerin hasta merkezli yaklaşımına da katkı sağlayabileceğini düşünmekteyiz. 

Anahtar Kelimeler: Hasta merkezli bakım , Doktor-hasta ilişkisi, Farkındalık , Aile hekimliği, Tıp asistanlığı

Abstract:
Aim: The modern medical approach moves towards a patient-centered approach from disease-centered approach. With this study, we aimed to reveal the effect of mindfulness, which is closely related to the emotional resilience and awareness of family medicine assistants despite stressful working conditions, on their patient-centered approach.

Materials and Methods: 162 family medicine residents were included in our prospective and analytical online survey study. The Patient-Physician Orientation Scale (PPOS-T14) was used to determine the patient-centered care (PCC) attitude. Five-Facet Mindfulness Questionnaire-Short Form (FFMQ-S) was used to determine the level of mindfulness.  Sociodemographic and occupational  characteristics that thought to be effective on PCC and Mindfulness were also questioned,.  FFMQ-S subscale scores and factors that may be effective on 'PPOS-Sharing' and 'PPOS-Care' subscale scores were analyzed with General Linear Model ANCOVA analysis (Analysis of Covariance). Two separate models were created for 'PPOS-Sharing' and 'PPOS-Caring' scores. The data were evaluated in the statistical package program IBM SPSS Statistics 26.0 (IBM Corp., Armonk, New York, USA).

Results: 58.6% of the study group were women and 61.1% were married. The average age of the study group was 32±7.13 years. FFMQ-S subscale scores 'FFMQ-Act with awareness' 'FFMQ-Nonjudge' 'FFMQ-Nonreactivity' 'FFMQ-Observe' 'FFMQ-Describe' and the  gender (p=0.001), marital status (p=0.018), chronic disease status in the family (p=0.001) were found to be effective on the patient-centered approach. Between 'PPOS-Care' and 'FFMQ-Nonjudge' scores there was a moderate positive correlation (p<0.001, r=-0.521); between 'PPOS-Care' and  'FFMQ-Observe' scores there was a moderate positive correlation (p<0.001, r=0.418); between 'PPOS-Care' and 'FFMQ-Act with awereness' scores there was a strong negative correlation   (p<0.001, r=-0.751); between 'PPOS-Care' and 'FFMQ-Nonreactivity' scores there was a modarate negative correlation (p<0.001, r=-0.522) and between 'PPOS-Care' and 'FFMQ-Describe' scores there was a moderate  negative correlation (p<0.001, r=- 0.503). Between 'PPOS-Sharing' score and 'FFMQ-Describe'-marital status interaction a  moderate positive correlation (p=0.005, r=0.347) was detected. While the 'PPOS-Care' scores of men was found to be significantly higher than that of women (p<0.01), the 'PPOS-Sharing' score of singles was significantly found to be higher than that of married people(p=0.018). In addition, the 'PPOS-Care' score of those with a family member who has history of chronic disease was significantly higher than those without a family history (p <0.01).
Mindfulness was found to be a significant predictor of PPOS-T14 'PPOS-Sharing' and 'PPOS-Caring' scores (p<0.01). According to the analysis results, the established ANCOVA PPOS-T14 'PPOS-Sharing' model was found to be statistically significant (F(32,129)=1.549, p=0.046). The power of the model was found to be 99%, and the noncentrimetric parameter was 49.557. The model explained 27.8% of the change in PPOS-T14 'PPOS-Sharing' scores (η2= 0.278). Marital status had a significant effect on 'PPOS-Sharing' (F(1, 129) =5.749, p=0.018). The interaction of 'FFMQ-Describe' and 'marital status' had a statistically significant effect 'PPOS-Sharing' scores (F(1, 129) =4.641, p=0.033). No marginal effect was detected between other variables and 'PPOS-Sharing' scores (p>0.05). The interaction of the number of outpatient patients, receiving patient-centered education, willingly choosing the specialty and year of residency and chronic disease status did not contribute to the model (η2=0.000). The General Linear Model-ANCOVA (Analysis of Covariance) model, which examined the factors affecting 'HHYÖ-Care' scores, was found to be statistically significant (F23,138)=65.185, p<0.001). As a result of the analysis, the power of the study was determined as 100% and the noncentrimetric parameter was determined as 1499.25. The established covariance analysis model explained 91.6% of the variation in care scores (η2 = 0.916). Variables that have a significant effect (p<0.001) on 'PPOS-Care' scores are listed according to contribution size as 'FFMQ-Act with awereness' (η2=0.754), 'FFMQ-Observe' (η2=0.674), 'FFMQ-Nonreactivity' (η2=0.361), 'FFMQ-Describe' (η2=0.247), 'gender' (η2=0.076), 'the interaction of gender and FFMQ-Describe' (η2=0.073) and 'having a relative with a chronic disease' (η2=0.071). 'Duration of examination', 'Choosing medical school voluntarily' and 'Patient Centered Care Education' did not contribute to the change in care scores (η2=0.000) and no marginal effect was detected (p>0.05).

Conclusion: Mindfulness was found to be an effective factor on the patient-centered approach. However, we found that this effect is also affected by various sociodemographic and occupational characteristics. We think that the positive contribution to conscious awareness can also contribute to the patient-centered approach of physicians. 

Keywords: Patient Centered Care, Physician Patient Relations, Awareness, Mindfulness, Physicians, Family, Primary Care, Physician Assistants