3,5-diamino izoksazol sübstitüye triarilmetan bileşiklerinin sentezi
Synthesis of 3,5-diamino isoxazole substituted triarylmethane compounds
Yazar: HAZAL DENİZ SERİN
Danışman: PROF. DR. CANAN ÜNALEROĞLU ; DR. ÖĞR. ÜYESİ DİLEK IŞIK TAŞGIN
Hacettepe Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kimya Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Kimya = Chemistry

Özet:
İzoksazoller beş üyeli heterohalkalı aromatik bileşiklerdir. Literatürdeki örnekleri incelendiğinde sentezi ve tepkimelerinin geniş bir öneme sahip olduğu görülmektedir.  Bunun nedeni izoksazol bileşiklerinin biyolojik aktivite, ilaç ve tarım gibi geniş alanlarda uygulama bulmasıdır. Bu tür geniş uygulaması olan yapılar organik sentez kimyasında önem kazanmaktadır. Ceresole tarafından 1884'te hidroksilamin ve benzoil asetonun tepkimesi sonucu elde edilen ilk izoksazol yapısının eldesinden sonra günümüze kadar çok sayıda sentez yöntemi geliştirilmiştir. Bu yapılar değişik yöntemlerle sentezlenebildiği gibi sonrasında da fonksiyonlandırılmaya açık bileşiklerdir. 
Triarilmetan yapıları taşıdıkları aril, heteroaril bileşenlerine göre, doğal ürünler, ilaç, malzeme kimyası ve ligandlarda yapı taşları olarak, hücre görüntülemede ise floresan sensör olarak kullanım alanı bulmaktadır. Triaril metanların eldesi için çeşitli sentez yöntemleri kullanılsa da en çok tercih edilen yöntem Friedel-Crafts tepkimesidir.
Triarilmetan ve izoksazol yapılarının ayrı ayrı uygulamalarının ne kadar önemli olduğu dikkate alındığında, bu tez kapsamında her iki sistemin fonksiyonel özelliklerini taşıyan aril, heteroaril gruplarına sahip triarilmetan bileşiklerinin eldesi planlandı. Triaril grubunun aynı karbona bağlı olması için en uygun çıkış yapısı olarak benzilidenmalononitril türevleri seçildi ve bu bileşikler aril aldehitler ve malononitrilin Knoevenagel kondenzasyon tepkimesiyle elde edildi. İlk adımda bu tepkime ile aril yapısı taşıyan benzilidenmalononitril türevleri sentezlendi. İyi bir Michael alıcısı olan bu yapıya pirol veya indol katılmasıyla ikinci aril grubu takıldı. Son adım olarak molekül üzerinde bulunan malononitril fonksiyonel grubu izokzasol oluşumu için kullanıldı. Michael katılmasıyla elde edilen ürünlerin hidroksil amin ile tepkimesi sonucu izoksazol, 2-pirolil veya 3-indolil yapıları taşıyan yeni triarilmetan bileşikleri elde edildi.

Abstract:
Isoxazoles are five-membered heterocyclic aromatic compounds.  The given examples in the literature show that their synthesis and reactions have a wide importance. The reason for this is that the isoxazole compounds find applications in wide areas such as biological activity, medicine and agriculture. Such structures having broad applications are gaining importance in organic synthesis chemistry. After the first synthesis of isoxazole through the reaction of hydroxylamine and benzoyl acetone by Ceresole in 1884, many synthesis methods have been developed until today. These structures can be synthesized by different methods and then easily functionalized.
According to the aryl and heteroaryl components on triarylmethanes, they have found wide use in cell imaging as a fluorescence sensor, as building blocks in natural products, medicine, material chemistry and ligands. Although various synthesis methods are used to obtain triaryl methanes, the most preferred method is the Friedel-Crafts reaction. Considering the importance of each triarylmethane and isoxazole structure in applications, in the course of this thesis it was planned to synthesize triarylmethanes with aryl and heteroaryl groups that have the structural features of both systems.  
Benzylidenemalononitrile derivatives were chosen as they are the most suitable starting structures to reach triaryl groups to be attached on the same carbon atom. In the first step, these compounds were synthesized by the Knoevenagel condensation reaction of aryl aldehydes and malononitrile. These structures, which are good Michael acceptors, were attached to the second aryl group by the addition of pyrrole or indole. In the last step, the functionality of malononitrile on the molecule was used for the formation of isoxazoles. The products synthesized by Michael addition reactions reacted with hydroxyl amine and new triarylmethane compounds with isoxazole, 2-pyrrolyl or 3-indolyl structures were obtained.