Herediter anjioödem hastalarında yaşam kalitesi ve gevşeme egzersizlerinin hastaların anksiyete düzeyleri ile atakları üzerine etkisinin değerlendirilmesi /
Yazar: CEREN KIRCA
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM KUMAN TUNÇEL ; DR. ÖĞR. ÜYESİ DAMLA İŞMAN HAZNEDAROĞLU
Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Psikiyatri Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry

Özet:
GİRİŞ: Herediter anjioödem (HA) tekrarlayan şişme ataklarıyla karakterize, potansiyel olarak ölümcül olabilen, nadir görülen kronik bir hastalıktır. Hastaların yaşam kalitesini birçok alanda etkilemektedir. Yapılan çalışmalarda, hastalarda yüksek oranlarda anksiyete ve depresyon saptanmıştır. Atak tetikleyicileri arasında stres önemli bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Stresle baş etmek için çeşitli gevşeme teknikleri tanımlanmıştır. Progresif kas gevşemesi (PKG) de bu tekniklerden biri olup literatürde çeşitli kronik hastalıklarda etkisini değerlendiren çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmanın birincil amacı HA hastalarında yaşam kalitesi ve uygulanacak gevşeme egzersizlerinin hastaların anksiyete düzeyleri ile HA atakları üzerine etkisinin değerlendirilmesidir. İkincil amacı ise HA hastalarının anksiyete düzeyleri ile atak sıklıkları arasındaki ilişkinin incelenmesidir.

YÖNTEM: Çalışmaya Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı, İmmunoloji ve Alerji Bilim Dalı'nda takipli, tıbbi öykü ve laboratuvar parametrelerine göre HA tanısı konulmuş hastaların tümü davet edilmiştir. Çalışma hakkında bilgilendirildikten sonra çalışmaya katılmayı kabul eden, içleme ve dışlama kriterlerine uygun olan 37 HA hastası çalışmaya alınmıştır. Katılımcılar ile görüşme yapılarak sosyodemografik verileri ve HA için hastalık öyküleri alınmıştır. Katılımcılara psikiyatrik muayene yapıldıktan sonra DSM-5 için Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5), Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği (HADÖ), Hamilton Anksiyete Değerlendirme Ölçeği (HAM-A), Kısa Form 36 (SF-36), Anjioödem Yaşam Kalitesi Ölçeği (AE-Qol) uygulanmıştır. Daha sonra katılımcılara anksiyetelerine yönelik nefes ve PKG egzersizi uygulamalı olarak öğretilerek evde de bu egzersizleri kendilerini stresli hissettiklerinde ve haftada en az üç gün uygulamaları istenmiştir. İki ay sonunda katılımcılarla tekrar görüşülerek anksiyeteye yönelik uygulanan müdahalenin etkisi, HAM-A tekrarlanarak ve müdahale sonrası atak sıklığındaki değişim üzerinden değerlendirilmiştir.
BULGULAR: Otuz yedi katılımcıdan biri ölçekleri doldurmadığı için çalışmadan çıkarılmıştır. Bir katılımcı ise çalışmanın birinci ayında psikiyatrik semptomlarının şiddetlenmesi üzerine tarafımıza başvurmuş olup yapılan değerlendirme sonucunda psikotrop tedavi başlanmıştır. Bu katılımcının ilk görüşme sırasında elde edilen verileri (T0) analizde kullanılmış olup iki ay sonundaki (T1) verileri değerlendirmeye alınmamıştır. Örneklemimizin yaşlarının medyan (min-maks) değerinin 43 (21-79) olduğu, %72,2'sinin (n=26) kadın olduğu ve toplam eğitim sürelerinin medyan (min-maks) değerinin 12 yıl (0-18) olduğu saptanmıştır. Katılımcılara uygulanan SCID-5 sonucunda %13,9'una (n=5) anksiyete bozukluğu, %8,3'üne (n=3) major depresif bozukluk, %5,6'sına (n=2) yineleyici depresif bozukluk, %2,8'ine (n=1) obsesif kompulsif bozukluk, %2,8'ine (n=1) anksiyete bozukluğu ve özgül fobi tanısı konulmuştur. Yaşam kalitesini değerlendirmeye yönelik uygulanan SF-36 tüm alt ölçek puanlarının medyan değerinin Türk toplum normlarından anlamlı düzeyde düşük olduğu (tüm alt ölçekler için p<0,001) saptanmıştır. AE-QoL için medyan değerleri ile birinci ve üçüncü çeyrek değerleri 46,00 (31,75-58,50) olarak saptanmıştır. Katılımcılar iki ay sonunda (T1) tekrar değerlendirildiğinde gevşeme egzersizi uygulama sıklıklarına göre egzersizi uygulamayan (E0, n=9), haftada üç günden az olacak şekilde uygulayan (E1, n=10) ve haftada en az üç gün olacak şekilde uygulayan (E2, n=16) şeklinde üç grup elde edilmiş olup T0-T1 değişimi analizleri bu üç grup karşılaştırmalı olarak yapılmıştır. Egzersizi uygulamayan grubun HAM-A T0-T1 değişimi neredeyse sabit kalırken, egzersizi uygulayan iki grupta değişim düşüş yönünde olmuştur (grup*zaman etkileşimi p=0,0226). Grupların HAM-A puanlarının T0-T1 değişimi açısından karşılaştırılmasında anlamlı fark bulunmuş (p=0,011), yapılan ikili karşılaştırmalarda egzersizi uygulayan her iki grup için de egzersiz yapmayan grup ile arasındaki fark anlamlı bulunmuştur (E1 ile E0 karşılaştırıldığında p=0,026 ve E2 ile E0 karşılaştırıldığında p=0,021). Egzersizi uygulayan iki grup arasında HAM-A T0-T1 değişimi açısından anlamlı fark bulunmamıştır (E1 ile E2 karşılaştırıldığında p=1,000). Gruplar atak sıklık değişimleri açısından değerlendirildiğinde benzer bulunmuş ve değişim gözlenmemiştir (grup*zaman etkileşimi için p=0,451 ve zaman için p=0,102). Gruplar arasındaki ölçüm noktalarında atak sıklıkları açısından istatistiksel olarak fark gözlenmemiştir (grup etkisi, p=0,900). Katılımcıların hem T0 (r=0,576 p<0,001) hem de gevşeme egzersizi sonrası T1'de (r=0,404 p=0,016) HAM-A puanları ile atak sıklıkları ilişkili bulunmuştur.
SONUÇ: Çalışmamızda HA'nın hastaların yaşam kalitesini önemli ölçüde etkilediği ve HA hastalarının yaşam kalitesinin toplum normlarından daha düşük olduğu saptanmıştır. Uygulanan gevşeme egzersizi sonrasında, hastaların anksiyete düzeylerinde egzersizi uygulayan her iki grupta da anlamlı azalma gözlenmiştir ancak, atak sıklıklarında herhangi bir değişim saptanamamıştır. İki aylık izlem süresinin atak sıklıklarında değişim gözlemleyebilmek için yeterli olmaması bunun nedeni olabilir. Hastaların anksiyete düzeyleri ile atak sıklıkları arasındaki ilişki, hastaların anksiyetelerini azaltmaya yönelik yapılabilecek müdahalelerin önemini vurgulamaktadır. Bu şekilde anksiyeteyi azaltan müdaheleler aynı zamanda hastaların yaşam kalitesinin artmasını ve hastalık yükünün azaltılmasını sağlayacaktır.

ANAHTAR KELİMELER: herediter anjioödem; yaşam kalitesi; gevşeme egzersizi; anksiyete; stres; tetikleyici faktörler

Abstract:
ABSTRACT
INTRODUCTION: Hereditary angioedema (HA) is a rare, chronic, potentially life-threatening disease characterized by recurrent swelling attacks. It significantly impacts patients' quality of life in various areas. Studies have shown high rates of anxiety and depression among patients. Stress is one of the major triggers of an attack. Various relaxation techniques have been described to cope with stress. Progressive muscle relaxation (PMR) is one of these techniques, and studies in the literature have evaluated its effects on various chronic diseases. The primary aim of this study is to assess the impact of quality of life and relaxation exercises on anxiety levels and HA attacks in patients with HA. The secondary aim is to examine the relationship between anxiety levels and attack frequency in HA patients.
METHODS: All patients diagnosed with HA based on medical history and laboratory parameters, and following at the Department of Internal Medicine, Division of Immunology and Allergy, Ege University Faculty of Medicine, were invited to participate in the study. After being informed about the study, 37 HA patients who agreed to participate and met the inclusion and exclusion criteria were included. Sociodemographic data and disease history for HA were obtained through interviews with the participants. After psychiatric evaluations, the Structured Clinical Interview for DSM-5 (SCID-5), Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS), Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A), Short Form 36 (SF-36), and Angioedema Quality of Life Questionnaire (AE-QoL) were administered. Participants were then taught breathing and PMR exercises to address anxiety and instructed to practice these exercises at home when feeling stressed and at least three days a week. After two months, participants were re-evaluated to assess the impact of the anxiety intervention using HAM-A and changes in attack frequency post-intervention.
RESULTS: One of the 37 participants was excluded for not completing the scales. Another participant consulted us in the first month of the study due to worsening psychiatric symptoms, and psychotropic treatment was initiated based on the psychiatric evaluation. The data obtained from this participant during the first interview (T0) were used in the analysis, but the data at the end of the two months (T1) were not included. The median (min-max) age of our sample was 43 (21-79) years, 72.2% (n=26) were female, and the median (min-max) total education duration was 12 years (0-18). Based on SCID-5, 13.9% (n=5) had an anxiety disorder, 8.3% (n=3) had major depressive disorder, 5.6% (n=2) had recurrent depressive disorder, 2.8% (n=1) had obsessive-compulsive disorder, and 2.8% (n=1) had anxiety disorder and specific phobia. The median scores of all SF-36 (which assess the quality of life) subscales were significantly lower than Turkish population norms (p<0.001 for all subscales). The median and interquartile range for AE-QoL were 46.00 (31.75-58.50). At the end of two months (T1), participants were re-evaluated and grouped based on the frequency of relaxation exercise practice into non-practicing (E0, n=9), practicing less than three days a week (E1, n=10), and practicing at least three days a week (E2, n=16). T0-T1 change analyses were performed comparing these three groups. The T0-T1 change in HAM-A scores was almost unchanged in the non-practicing group, while it decreased in the two practicing groups (group*time interaction p=0.0226). A significant difference was found in the T0-T1 change in HAM-A scores between the groups (p=0.011). Pairwise comparisons revealed a significant difference between the non-practicing group and both practicing groups (p=0.026 for E1 vs. E0 and p=0.021 for E2 vs. E0) and there was no significant difference was found between the two practicing groups (p=1.000 for E1 vs. E2). The groups were similar regarding changes in attack frequency, with no observed change (group*time interaction p=0.451 and time effect p=0.102). No statistically significant difference was found between the groups in attack frequency at different time points (group effect, p=0.900). HAM-A scores were correlated with attack frequency at both T0 (r=0.576 p<0.001) and T1 after relaxation exercises (r=0.404 p=0.016).
CONCLUSION: Our study found that HA significantly affects patients' quality of life, which is lower than community norms. Significant reductions in anxiety levels were observed in both groups practicing relaxation exercises, but no change in attack frequency was detected. The two-month follow-up period may be insufficient to observe changes in attack frequency. The relationship between patients' anxiety levels and attack frequency highlights the importance of interventions to reduce anxiety. Such interventions may improve patients' quality of life and reduce disease burden.

KEYWORDS: hereditary angioedema; quality of life; relaxation techniques; anxiety; psychological stress; triggers