Okullarda sağlık risklerinin yönetimi programı; operasyonel epidemiyoloji ile eyüpsultan modeli
Health risk management program in schools; eyupsultan model with operational epidemiology
Yazar: MUHAMMED ATAK
Danışman: PROF. DR. AYŞE EMEL ÖNAL
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Sağlık Eğitimi = Health Education ; Sağlık Yönetimi = Healtcare Management
Dizin: Okullar-halk sağlığı = Schools-public health ; Risk faktörleri = Risk factors ; Risk yönetimi = Risk management ; Sağlık eğitimi = Health education

Özet:
Bu çalışmada Eyüpsultan ilçesinde okul sağlığı hizmetlerinin yürütülmesinde yaşanan aksaklıkları tespit etmek ve gidermek, çocukların sağlıklı bir ortamda yetişmeleri için okul sağlığı çalışanlarının aktif rol almasını sağlayacak bir model ile okul sağlığı programının işlerliğini arttırmak ve okul sağlığı riskleriyle mücadele edilebilir bir ortam oluşturmak amaçlanmıştır.
Operasyonel epidemiyoloji yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, Okullarda Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Programına (OSKGP) ilçede yer alan okulların yeterince uyum sağlayamaması ve sağlık risklerinin yönetimindeki eksiklikleri sebebiyle ilçede krizlerin ortaya çıkması sorun olarak belirlenmiştir.
İlçeye özgü "Okullarda Sağlık Risklerinin Yönetimi Programı" hazırlanmış ve ihtiyaç tespit adımı için kesitsel araştırma yönteminin kullanıldığı bu çalışmada ihtiyaç tespiti için retrospektif olarak ilçede yer alan 191 okulun OSKGP yıl sonu değerlendirme formları incelenmiş, 21.10.2019-21.11.2019 tarihleri arasında yürütülen kesitsel çalışmayla ilçedeki 554 okul çalışanı ve 146 ASM çalışanına ulaşılmış, ilçede okul sağlığı çalışmalarının yürütücüleri olan 10 kişi ile nitel araştırma yöntemi olan yarı yapılandırılmış odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. 
Elde edilen sonuçlar ışığında okullarda en sık rastlanan sağlık riskleri tespit edilmiştir. Bu risklere yönelik eğitim modülleri geliştirilmiş ve "Okul Sağlığı Yönetim Ekipleri"nde yer alan okul çalışanlarına uygulanmıştır. Bu müdahale çalışması sonrası etki analizleri yapılmıştır. Eğitim modülleriyle ilgili ön test ve son test not ortalamaları arasında anlamlı fark olup olmadığına Wilcoxon testi, Mann-Whitney U testi ve Kruskal- Wallis testi ile, her bir sorunun doğru-yanlış yapılma oranlarına da McNemar testi ile bakılmış ve %95 güven düzeyinde, p<0,05 anlamlı olarak kabul edilmiştir.  Müdahale sonrası okulların OSKGP'ye uyumuna da McNemar testi ile bakılmış, anlamlı artışın olduğu görülmüştür. 
OSKGP kapsamında tüm bileşenleri yerine getiren okul oranı %5,29'dan %65,17'ye çıkmıştır ve geliştirilen program etkili bulunmuştur. Hazırlanan "Okullarda Sağlık Risklerinin Yönetimi Programı"nın okul sağlığı yönetim ekiplerine uygulanmasının yararlı olacağı değerlendirilmiş, İlçe Okul Sağlığı Kurulu ve İlçe Hıfzıssıhha Meclis kararları ile oluşturulan program yürürlükte olan OSKGP'ye entegre edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Okul sağlığı, okul sağlığı programı, operasyonel araştırma, sağlık eğitimi, okul sağlığı riskleri.

Abstract:
This study aims to detect and eliminate the problems in administering school health services in the Eyüpsultan district. To increase the school health program's functionality with a model that will enable school health professionals to take on an active role for children in making a healthy environment and combatting school health risks.
By applying the operational epidemiology method, this study identifies inadequate adaptation of the schools in the district to the Health Protection and Promotion Program in Schools (OSKGP) and the deficiencies in the management of health risks that lead to the emergence of crises in the district. 
This study designs the district-specific "Health Risks Management Program in Schools" and uses cross- sectional research method for the needs assessment step. It retrospectively analyzes the OSKGP year-end evaluation forms of 191 schools and reaches 554 school employees and 146 Family Health Center employees in the district with a cross-sectional study. A semi-structured focus group interviews, a qualitative research method, are held with 10 persons who are the directors of school health studies. 
The most common health risks at schools are determined in light of the outputs. Training modules for these risks are developed and applied to school staff in "School Health Management Teams." After this intervention study, the impact analysis is conducted.  The Wilcoxon test, the Mann-Whitney U test, and the Kruskal-Wallis test are used to identify the degree of difference between the pre-test and post-test grade averages related to the training modules. Through the McNemar test, the true-false rates of each question are examined and p <0.05. is accepted. After the intervention, the compliance of schools with OSKGP is also examined by the McNemar test, and a significant increase is observed. 
The rate of schools fulfilling all components within the scope of OSKGP is increased from 5.29% to 65.17%, and the developed program is observed as effective. The Health Risk Management Program in Schools under the school health management teams is determined as beneficial. Thus, this program is integrated into OSKGP with the decisions of the District School Health Board and the District Sanitation Council.
Key Words: School health, school health program, operational research, health education, school health risks.