Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya-3946 numaralı Kitâbu İntihâbâti Devâvîni'l-Fudalâ isimli divanın tezyini açıdan değerlendirilmesi
The evaluation of TIEM 3946 Kitâbu İntihâbâti Devâvîni'l-Fudelâ Divan from the ornament perspectife in the Süleymaniye Library
Yazar: AYŞE BETÜL MAVİ DULKADİR
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER ZAİMOĞLU
Akdeniz Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Halı, Kilim ve Eski Kumaş Desenleri Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: 15. yüzyıl = 15. century ; Akkoyunlular = Akkoyunlular ; El sanatları = Handicrafts ; Karakoyunlular = Karakoyunlus ; Kitaplar = Books ; Safeviler = Safavids ; Süslemeler = Ornamentations ; Tezhib sanatı = Illumination art ; Türk tezhib sanatı = Turkish illumination art ; Yazma eserler = Manuscripts

Özet:
15. yüzyılda varlık gösteren Akkoyunlu Türkmenlerinin toprakları Doğu Anadolu,
Azerbaycan ve İran coğrafyasının dahil olduğu geniş bir alanı kapsamaktadır.
Akkoyunlu devletinin varlık gösterdiği o dönemde Orta Doğu topraklarında gelişmiş
zengin sanatsal bir yapı hakimdir. Akkoyunlular miras aldıkları bu kültürel ortamı
koruyarak Tebriz ve Şiraz merkezlerinde devrin büyük sanatkârlarını himaye etmiş,
üst düzeyde tezhip ve minyatürlü el yazması kitapların üretilmesini sağlamışlardır.
Üretilen eserlerde; Timurlu, Celayirli sanat birikimlerinden izler bulunmakla birlikte,
kendilerinden önceki Karakoyunlu Türkmenlerinin oluşturdukları üslûp özelliklerini
sürdürmüş ve kendi tarzlarını ortaya koymuşlardır. Ayrıca konumları itibariyle
Osmanlılarla siyasi bir etkileşim içerisinde olmuşlar ve dolayısıyla da bu Osmanlı
sanatına yansımıştır. Akkoyunlu devletinin hükümranlığı Safeviler tarafından son
bulmuştur. Ancak üslûp özellikleri bir süre daha Safevi eserlerinde görülmeye devam
etmiştir.
Türkmen üslûbu olarak literatüre giren üslûba Akkoyunlu döneminin katkıları
yadsınamaz bir gerçekliktedir. Dönemde üretilen el yazması eserler ve tezyinatlarının incelenmesi üslûbun daha da netleşmesi açısından önem taşımaktadır. Bu durumlar
göz önünde bulundurularak araştırmada Akkoyunlu döneminde üretilmiş olan
Ayasofya 3946 numaralı Divan'ın tezyinatı incelenmesi uygun görülmüştür. Öncelikle
eserin ortaya çıkmasına katkı sağlayan Akkoyunlu devletinin kısa tarihçesi ve sanat
ortamı ile ilgili bilgi verilmiştir. Katalog bölümünde eserin tezyinatlı sayfalarının
çizimleri yapılarak kullanılan kompozisyon, motif özellikleri ve renkleri incelenerek
analizleri yapılıştır. Değerlendirme bölümünde eser, yakın dönemde üretilmiş olan
eserler ile karşılaştırılmış benzerlikleri açısından ele alınmıştır. Akkoyunlu Türkmen
üslûbundan etkiler taşıyan Osmanlı ve Safevi eserler ile benzerlikleri incelenmeye
çalışılmıştır. Sonuç olarak yapılan çalışmanın Akkoyunlu Türkmen dönemi
tezhiplerinin anlaşılması için katkı sağlaması amaçlanmıştır. Akkoyunlu Türkmen
dönemi tezhiplerinin daha çok araştırmaya konu olarak incelenmesi, daha iyi
anlaşılması açısından önemli olacaktır.

Anahtar kelimeler: Akkoyunlu, Türkmen üslûbu, Yazma Eser, Tezhip, Karakoyunlu, Safevi, II. Bayezid, 15. Yüzyıl.

Abstract:
The lands of Akkoyunlu Turkmens, who existed in the 15th century, cover a wide area
including Eastern Anatolia, Azerbaijan and Iran. At the time, when the Akkoyunlu
state was in existence, a rich artistic structure was dominant in the Middle East. By
preserving this cultural environment they inherited, the Akkoyunlu people protected
the great artists of the period in Tabriz and Shiraz, and ensured the production of
manuscripts with high level illumination and miniatures. In the works produced,
although there are traces of Timurid and Celayir art accumulations, they maintained
the stylistic features created by the Karakoyunlu Turkmens that existed before them
and revealed their own style. In addition, due to their location, they had a political
interaction with the Ottomans, which was reflected in Ottoman art. The sovereignty of
the Akkoyunlu state was ended by the Safavids. However, the stylistic features of the
Akkoyunlu people continued to be seen in Safavid works for a while.
The contribution of the Akkoyunlu period to the style that entered the literature as the
Turkmen style is an undeniable reality. Examining the manuscripts and their
decorations produced in the period yields great significance in further clarifying the
style. Therefore, it was deemed appropriate to examine the decoration of the divan
number Ayasofya-3946, which was produced in the Akkoyunlu period. First of all,
information about the brief history and art environment of the Akkoyunlu state, which
contributed to the emergence of the work, was given. In the catalog section, the
decorated pages of the work were drawn and analyzed by examining the composition,
motif features and the colors that were used. In the evaluation section, the work is
discussed in terms of its similarities with the works produced in the more recent
periods. The similarities with the Ottoman and Safavid work, which were influenced
by the Akkoyunlu Turkmen style, were attempted to be examined. As a result, it is
aimed that the study will contribute to the understanding of the illuminated
manuscripts of the Akkoyunlu Turkmen period. Analyzing these manuscripts of the
Akkoyunlu Turkmen period as the subject of more research will be an important step
in a better understanding of them.

Key words: Akkoyunlu, Turkmen style, Manuscript, Illumination, Karakoyunlu, Safavid, II. Bayezid, 15th century.