Gebelerde akılcı ilaç kullanımı ve ilişkili faktörler
Rational  USE of medicines  in pregnant women and related factors
Yazar: SEVGİ ÇAĞLAR PALAMUT
Danışman: DOÇ. DR. MİNE YURDAKUL
Mersin Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Ebelik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ebelik = Midwifery
Dizin: Akılcı ilaç kullanımı = Rational drug use ; Danışmanlık = Consulting ; Gebelik = Pregnancy ; Prenatal bakım = Prenatal care ; İlaç kullanımı = Drug utilization ; İlaç kullanımını değerlendirme = Drug utilization review

Özet:
Araştırma, gebelerin akılcı ilaç kullanım durumları ve ilişkili faktörlerin değerlendirilmesi amacı ile yapılmış kesitsel bir çalışmadır.  Araştırmanın evrenini, Mersin ili merkez  ilçelere kayıtlı toplam 19.178 gebe oluşturdu. Gebelerde ilaç kullanımını belirlemek için %95 güven, ±5 yanılma payı ile en düşük örneklem büyüklüğü 377 gebe olarak hesaplandı. Örnekleme alınacak gebe sayısı, bölgedeki gebe sayılarıyla orantılı olarak tabakalı örnekleme yöntemi ile belirlendi. Araştırma verileri, 16 Ağustos -28 Ekim 2021 tarihleri arasında 'Gebe Tanıtım Formu' ve 'Akılcı İlaç Kullanımı Özfarkındalık Ölçeği' kullanılarak gebelerin telefonuna gönderilen Google form bağlantısıyla online toplandı. Verilerin analizinde,  değişkenlerin normal dağılıma uygun olup olmadığı Shapiro Wilk testi ile incelendi. Normal dağılım varsayımını sağlayan sürekli değişkenleri ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum şeklinde özetlendi. Kategorik yapıda olan değişkenleri sayı (n) ve yüzde (%) olarak tabloda verildi. İki grup karşılaştırılmasında varsayım sağlandığı durumda Mann Whitney U kullanıldı. Grup sayısı 3 ve daha fazla olanlarda Ortalama karşılaştırması için Kruskal Wallis uygulandı. Fark çıkanlarda ise hangi gruplardan kaynaklandığına bakmak için ise Post-Hoc testlerden Tukey testi uygulandı. İki sürekli değişken arasındaki ilişki Pearson korelasyon katsayısı ile araştırıldı. Analizler Statistica v.13.3.1 programı ile yapıldı. İstatistiksel olarak anlamlılık düzeyi p<0,05 kabul edildi. 
Araştırmaya katılan gebelerin, yaş ortalaması 29,43±5,32 ve yarısından fazlası lise ve üstü öğrenim görmüştür. Gebelerin %71,3'ü gelir getiren herhangi bir işte çalıştığı ve %49,2'si gelirlerinin giderine denk olduğu belirlenmiştir. Çalışmaya katılan gebelerin, %92,8'inin sosyal güvencesi olduğu ve %81,4'ünün çekirdek ailede yaşadıkları saptanmıştır. Gebelerin eşlerinin, yaş ortalaması 32,40±5,80 ve %46'sı lise mezunu olup, %93,9'u herhangi bir işte çalışmaktadır. Çalışmamızda gebelerin, %43,4'ü üçüncü trimesterde, %68,1 multipar ve  %72,1'inin gebeliği, planlı gebeliktir. Gebelerin  %85,1'i en az bir kez doğum öncesi bakım almıştır. Araştırmada gebelerin %30.5'i gebeliğe eşlik eden kronik veya akut bir hastalık nedeni ile reçete edilen bir ilaç kullanırken %69.7'si gebelikte sık görülen rahatsızlıklar nedeni ile reçeteli veya reçetesiz ilaç kullanmaktadır. Araştırma kapsamına alınan gebelerin sadece %24,93'i gebeliği süresince ilaç kullanmamıştır. Gebelikte sık görülen rahatsızlıklar arasında, bulantı-kusma, kramp-kasılmalar ve mide yanması nedeniyle reçeteli ilaç kullanımı ilk üç sırada yer almaktadır.  Gebelerin reçetesiz en sık kullandıkları ilaç parasetamol olup baş ağrısı ve bel ağrısı rahatsızlıklarında kullandıkları belirlenmiştir.
Akılcı İlaç Kullanımı Özfarkındalık Ölçeği toplam puan ortalamasının 54,25±9,79 olduğu ve araştırma kapsamına alınan gebelerin akılcı ilaç kullanımı farkındalığının nisbeten yüksek olduğu saptanmıştır. Öğrenim düzeyi düşük olanlarda (okur-yazar), herhangi bir işte çalışmayanlarda, sosyal güvencesi olmayanlarda ve geniş ailede yaşayanlarda, Akılcı İlaç Kullanımı Özfarkındalık Ölçeği toplam puan ortalamalarının düşük olduğu belirlenmiştir. Bu sonuçlar doğrultusunda, gebelerle sürekli temas halinde olan sağlık profesyonellerinin gebelikte akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalıklarının arttırılması için dezavantajlı gruptaki gebelere öncelik ve önem verilmesi önerilebilir.

Abstract:
This study is a cross-sectional study performed to assess the rational use of medicines situations of pregnant women and the factors interrelated with drug use. The population of the study consisted of 19.178 pregnant women registered to the system in the central counties of Mersin Province. For determination of drug use in pregnant women, the lowest sample size was calculated as 377 pregnant women, with 95% confidence and ±5 margin of error. The number of pregnant women to be sampled was determined by the stratified sampling method in proportion to the number of pregnant women within the region. Using the 'Pregnancy Information Form' and the 'Rational Use  of Medicines Self-Awareness Scale' using the Google form link sent to the phones of the pregnant women, the research data were collected online between 16th of August and 28th of October 2021. In the data analysis process, the ShapiroWilk test was used to determine whether the variables were suitable for normal distribution. Continuous variables providing the assumption of normal distribution were summarized as mean, standard deviation, minimum and maximum. The categorical variables are given in the table as numbers (n) and percentages (%). Mann Whitney U was used when the hypothesis was provided in the comparison of the two groups. KruskalWallis was applied for the comparison of the mean in groups of 3 or more. Tukey's test, one of the Post-Hoc tests, was used to see which groups the difference was generating from. The relationship between two continuous variables was investigated using the Pearson correlation coefficient. Analyses were made using Statistica v.13.3.1 software. The statistically significance level of p<0.05 was acknowledged.

The mean age of the pregnant women who participated in the study was 29.43 ± 5.32 and more than half of them were women who received high school or higher education. It has been determined that 71.3% of the pregnant women worked in jobs that generated income and 49.2% of them had jobs where their incomes were equal to their expenses. It was determined that 92.8% of the pregnant women who participated in the study had social security coverage and 81.4% of them lived in a nuclear family. The mean age of the spouses of the pregnant women is 32.40 ± 5.80, and 46% are high school graduates and 93.9% are employed in any job. In this study, 43.4% of the pregnant women were in their third trimester, 68.1% were multiparous and 72.1% had planned pregnancies. 85.1% of the pregnant women received prenatal care at least once. In this study, while 30.5% of the pregnant women used a prescribed drug due to a chronic or acute disease accompanying the pregnancy, 69.7% of them used prescribed or non-prescribed drugs due to common ailments during pregnancy. Only 24.93% of the pregnant women included in the study did not use medication during their pregnancy. Among the common ailments experienced during pregnancy, prescribed drug use was in the first three ranks due to nausea-vomiting, cramps-convulsions and heartburn. Paracetamol was the most commonly used over-the-counter drug by pregnant women, and it has been determined that the medicines were used for headache and low back pain. 
Determination was made that the total mean score of the Rational Useof medicines Self-Awareness Scale was 54.25 ± 9.79 and the awareness of the rational medicine   use of the pregnant women included in the study was relatively high. It was also determined that the mean total score of the Rational  Use of Medinice Self-Awareness Scale was low in pregnant women with a lower level of education (literate), pregnant women who are unemployed, pregnant women who have got no social security and pregnant women who lived within a large family. In the light of these outcomes, proposition can be made that priority and importance should be given to pregnant women who fall in the disadvantaged group in order to increase the awareness of pregnant women, with whom health professionals are in constant contact, about rational medicine use during their pregnancy.