Molla Fenârî'de illeti tespit yöntemlerinden biri olarak münâsebe
Al-munāsabah: As a method to determine the effective cause ('Illah) according to Molla Fanārī
Yazar: HANDE YAVUZ
Danışman: PROF. DR. BİLAL AYBAKAN
İbn Haldun Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Molla Fenârî, Osmanlı kuruluş döneminde yaşamış; aklî, naklî ve irfânî ilimlerdeki 
yetkinliği ile temâyüz etmiş bir âlimdir. Fusûlü'l-bedâyi' fî Usûli'ş-şerâyi' adlı fıkıh 
usûlü eseri onun tecrübî ve ilmî birikimini yansıtır niteliktedir. Bilinenden hareketle 
bilinmeyene ulaşmayı ifade eden kıyas bahsi içerisinde illeti tespit yöntemlerinden biri 
olarak incelenen münâsebe metodu ise temel iddiası, kavram haritası ve teklifleriyle 
kıyasın mihverini oluşturur niteliktedir. Olay ile olaya bağlanan hüküm arasındaki 
bağın aklî olarak tespit edilmesi anlamına gelen münâsebe metodu, fıkıh usûlü-mantık 
ilişkisi çerçevesinde fıkhî hükümlerin geçerli bir sistematiğe dökülme çabasını ifade 
etmektedir. Bu çabanın bir sonucu olarak münâsebe usûl literatüründe (1) amaçlanan 
sonuca ulaştırması bakımından (2) maksadına göre ve (3) Şâri'nin dikkate alması 
bakımından olmak üzere üç açıdan incelenmektedir. Zikri geçen taksimi esas aldığımız 
bu çalışma, giriş ve sonuç dahil olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Birinci 
bölümde çalışmaya dair bahsedilmesi gereken bilgilere ilaveten Molla Fenârî'nin 
hayatına ve Fusûlü'l-bedâyi eserinin tanıtımına yer verilmiştir. İkinci bölümde 
münâsebenin mahiyeti ve tarifi ile birlikte Fusûl bağlamında yukarıda zikri geçen ilk 
iki kısım incelemeye tabi tutulmuştur. Üçüncü bölümde ise fıkıh usûlü-mantık ve 
münâzara ilişkisi zemininde Şâri'nin dikkate alması bakımından münâsib vasfın 
kısımları tetkik edilmiştir. İlk iki kısım metodun fikrî temelleri üzerinde yoğunlaşırken 
son kısım münâsebe nazariyesinin mantık ve münâzara ilimleri zemininde 
sistemleştirilmesine odaklanmaktadır. Karşılaştırmalı metin analizi ve sentezi yöntemini kullandığımız bu araştırmanın amacı ise Molla Fenârî'nin usûl düşüncesi 
zemininde münâsebe metodunu farklı usûl geleneklerinden beslenerek nasıl 
kurguladığını, hangi geleneğe daha yakın bir tavır sergilediğini, tercih, sentez ve 
tekliflerini ortaya koymaktır. Bu noktada tezimizin Osmanlı âlimleri, fıkıh usûlü
mantık ilişkisi, makâsıt ve maslahat teorisi, fıkıh felsefesi gibi alanlarda yapılacak ilmî 
çalışmalara katkı sağlaması temenni edilmektedir. Gayret bizden başarı ise her şey gibi 
yalnızca Yüce Allah'ın takdîriyledir.

Abstract:
Mollā Fanārī was a prominent Muslim scholar of the early Ottoman period, 
distinguished by his competence in the rational, religious, and mystical sciences. His 
work Fuṣūl al-badāyiʿ fī uṣūl al-sharāʾīʿ reflects his empirical and scholarly 
knowledge. Regarding qiyās, which involves moving from the known to the unknown, 
the method of munāsabah, which examined as one of the techniques for identifying 
legal causes, constitutes a central element of qiyās with its foundational claims, 
conceptual framework, and proposals. The method of munāsabah, which refers to the 
rational identification of the connection between an event and its corresponding ruling, 
represents an effort to systematize legal judgments within the framework of the 
relationship between uṣūl and qiyās. As a result of this effort, the method of 
munāsabah is examined from three perspectives in uṣūl literature: (1) in terms of 
achieving the intended result, (2) according to its purpose, and (3) considering what 
the Legislator (Shāri') should take into account. Based on this classification, this study 
consists of four chapters, including the introduction and conclusion. The first chapter 
includes information about the study, as well as an introduction to Mollā Fanārī's life 
and his work Fuṣūl al-badāyiʿ. The second chapter examines the essence and 
definition of munāsabah and explores the first two aspects mentioned above within 
the context of Fuṣūl. The third chapter investigates the aspects of munāsabah in the 
context of the relationship between uṣūl and logic, and the considerations for the 
Legislator (Shāri'). While the first two sections focus on the theoretical foundations of the method, the last section is dedicated to systematizing the theory of munāsabah 
within the context of logic and debate. Utilizing comparative text analysis and 
synthesis methods, this research aims to reveal how Mollā Fanārī conceptualized the 
method of munāsabah within his uṣūl thought, how closely he aligned with different 
uṣūl traditions, and his preferences, synthesis, and proposals. Hopefully, this thesis 
will contribute to scholarly studies, particularly in the fields of legal theory, logic, 
ultimate objectives (maqāṣid) of law, and theories of public welfare (maṣlaḥah), 
among others. Our efforts are dedicated to this endeavor, while success is, as always, 
solely by the will of Almighty Allah.