Mardin kentsel sit alanında sokak sağlıklaştırma projeleri üzerine bir değerlendirme: şeyh çabuk cami ve ulu cami aksı
An evaluation on street sanitisation projects in mardin urban protected area: şeyh çabuk mosque and ulu mosque street
Yazar: MİHDİYE ESLEM ACAY
Danışman: DOÇ. DR. NALAN DAMLA YILMAZ USTA
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Kentsel sit alanları =   ; Mardin = Mardin

Özet:
Mardin kenti Anadolu'nun güneydoğusunda konumlanan gerek kültürel yapısı gerekse tarihi kent dokusu özellikleriyle dikkat çeken kadim kentlerden biridir. Tarihte gerek birçok medeniyetin doğuşuna sahne olan 'Bereketli Hilal' olarak bilinen Mezopotamya sınırları içerisinde bulunması gerekse Süryanilerin önemli ibadet merkezi olan 'Tur Abdin' bölgesi içerisinde yer alması onun hem tarihi hem de kültürel zenginliğini gözler önüne serer. Tarih Öncesi çağlardan günümüze farklı birçok kültürel ve etnik grubun bir arada yaşadığı kentte çok katmanlı ve çokkültürlü yapı oldukça dikkat çekicidir. Günümüzde başta Türkler olmak üzere, Kürt, Arap ve Süryanilerin yaşadığı tarihi kent merkezi; farklı dil, din ve mezheplerin yüzyıllar boyunca bir arada yaşadığı kozmopolit bir kent olma özelliği taşıdığını göstermektedir. Barındırdığı dil, din, inanç ve yaşayış çeşitliliğinin oluşturduğu çokkültürlü yapı kentin tarihi dokusunun şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.
 
Çokkültürlü yapısının yanı sıra çevrenin topografik özellikleri de tarihi kentin kimliğinin oluşmasında önemli etkiye sahiptir. Doğal bir dokuya sahip olan tarihi kent bir yamaç yerleşimidir ve bu özelliğinden dolayı uzun dönemler boyunca doğrusal bir gelişim göstermiştir. Topografyaya uyum sağlamış mimari yapıları ve sokak dokusu ile tarihi kent merkezinin kendine özgü bir görünüme sahip olduğu açıktır. Eğim ile birlikte şekillenmiş olan tarihi kent merkezi, merdiven gibi dizilmiş mimari yapıları takip eden dar sokaklar ve kentin tacını andıran kalesi ile bir açık hava müzesi niteliği taşımaktadır. Kent kimliğinin bir parçası olan tarihi dokular; camiler, kiliseler, medreseler, hamamlar, konaklar, evler, abbaralar ve bunları birbirine bağlayan sokaklar ile bir bütün içerisindedir. Kent, söz konusu tarihi ve kültürel dokusu özellikleri dolayısıyla UNESCO Dünya Kültür Mirası aday listesinde gösterilmektedir. 

Mardin tarihi kent merkezinin sokak dokusunu konu alan bu çalışmada, koruma çalışmalarından biri olan sokak sağlıklaştırma projeleri açısından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Mardin Kentsel Sit Alanı'da yapılan sokak çalışmalarının mekâna etkisini inceleyen yazın ve raporlar ele alınarak bir değerlendirme yapılmıştır. Projesinin öncesinde ve sonrasında kullanılan haritalar ve görseller ile karşılaştırma yapılarak sokak dokusunun estetik görünümdeki değişimler değerlendirilmiştir. Mardin Kentsel Sit Alanı'ndan sorumlu kurumlarda görev alan ve sokak sağlıklaştırma projesinde yer alan yürütücü uzmanlar ile görüşmeler yapılıp bazı sorular yönetilmiştir. Bu bağlamda, Mardin Kentsel Sit Alanı'nda sağlıklaştırma çalışmaları genel hatları ile incelenmiş olup, Şeyh Çabuk Cami - Ulu Cami Aksı üzerinden detaylı bir değerlendirme yapılmıştır.  Söz konusu aks üzerinde gerçekleştirilmiş olan sağlıklaştırma projesi temel alınarak, projenin Kentsel Sit Alanına katkısı, olumlu/olumsuz etkileri değerlendirme, sonuç ve öneriler bölümünde irdelenmiştir. Şeyh Çabuk Cami - Ulu Cami Aksı sağlıklaştırma projesi sonucu sokağın estetik görünümünde olumlu değişimler gözlemlenirken aynı zamanda sokağın işlevselliğine ve canlılığına katkı sağlamıştır.

Abstract:
Mardin is one of the ancient cities located in the southeast of Anatolia, which attracts attention with its cultural structure and historical urban texture. The fact that it is located within the borders of Mesopotamia, known as the 'Fertile Crescent', which has witnessed the birth of many civilisations in history, and that it is located in the 'Tur Abdin' region, which is the important worship centre of the Assyrians, reveals both its historical and cultural richness. The multi-layered and multicultural structure of the city, where many different cultural and ethnic groups have lived together since prehistoric times, is quite remarkable. The historical city centre, where mainly Turks, Kurds, Arabs and Assyrians live today, shows that it is a cosmopolitan city where different languages, religions and sects have lived together for centuries. The multicultural structure formed by the diversity of language, religion, belief and lifestyle has played an important role in shaping the historical texture of the city.
 
In addition to its multicultural structure, the topographical features of the environment also have an important effect on the formation of the identity of the historic city. The historical city, which has a natural texture, is a hillside settlement and has shown a linear development for long periods due to this feature. It is clear that the historical city centre has a unique appearance with its architectural structures and street texture adapted to the topography. The historical city centre, which is shaped with the slope, has the characteristics of an open air museum with its narrow streets following the architectural structures arranged like stairs and the castle resembling the crown of the city. Historical textures, which are a part of the city identity; mosques, churches, madrasahs, baths, mansions, houses, abbaras and the streets connecting them are in a whole. The city is included in the UNESCO World Cultural Heritage candidate list due to its historical and cultural texture.

In this study, it is aimed to evaluate the street texture of the historical city centre of Mardin in terms of street rehabilitation projects, which is one of the conservation studies. A general evaluation was made by considering the literature and reports examining the effect of street works on the space in Mardin Urban Conservation Area. Changes in the aesthetic appearance of the street texture were evaluated by comparing the maps and visuals used before and after the project. Interviews were conducted with the executive experts working in the institutions responsible for the Mardin Urban Protected Area and involved in the street sanitisation project and some questions were asked. In this context, the sanitisation works in Mardin Urban Conservation Area have been examined in general terms and a detailed evaluation has been made on Şeyh Çabuk Mosque - Ulu Mosque Street.  The contribution of the project to the Urban Conservation Area and its positive/negative effects are analysed in the evaluation, recommendations and conclusion sections based on the rehabilitation project carried out on the axis in question. As a result of the Şeyh Çabuk Mosque - Ulu Mosque Street sanitisation project, positive changes have been observed in the aesthetic appearance of the street, while at the same time contributing to the functionality and vitality of the street.