Avrupa komşuluk politikası ve AB'nin küresel aktörlüğü üzerine etkileri
European neighbourhood policy and its impacts on the European Union's global actorness
Yazar: SAMET ÖZGÜNDÜZ
Danışman: PROF. DR. ENGİN SELÇUK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrupa Birliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Avrupa = European ; Avrupa Birliği = European Union

Özet:
Avrupa Birliği (AB) kendisini bir "küresel aktör" olarak niteler ve bunu resmî belgeleri ve en yetkili temsilcileri yoluyla ilan eder. Küresel aktör iddiasına sahip AB (merkez), komşuluk bölgesini (çevre) biçimlendirmeyi amaçlayan geniş çaplı bir dönüşüm projesine girişmiştir. Avrupa Komşuluk Politikası (AKP) olarak adlandırılan bu dönüşüm projesi, AB'nin en yeni ve dinamik dış politika aracıdır. AKP'nin amacı AB'nin çevresinde bir "dostlar halkası" oluşturulması ve burada istikrar, refah ve iş birliğinin artırılmasıdır. Dolayısıyla AKP ile AB'nin küresel aktörlüğü arasında bir bağlantı ve etkileşim vardır. Bu tezde, anılan iki alan arasındaki bağlantı ve Avrupa Komşuluk Politikasının AB'nin küresel aktörlüğüne etkilerinin ele alınması, bu etkilerin hangi araçlar, kapasite, ilkeler ile ve ne yönde gerçekleştirilmekte olduğu hususları tartışılmaktadır.

2004 yılında ilan edilen AKP'nin AB'nin küresel aktörlüğü üzerine etkilerini açıklamaya çalışırken idealizmden realizme kadar uluslararası ilişkilerdeki pek çok kuramdan yararlanılabilmekle birlikte, bunlardan en uygun olanının "merkez-çevre" yaklaşımı olduğu değerlendirilmektedir. Komşu bölgelerin istikrarı ve gelişimi AB için de önemlidir, çünkü Avrupalı sayılmayanların yaşadığı bu bölge (komşuluk bölgesi) AB'nin güvenliği için bir tampon ve AB'yi destekleyen "çevre" niteliğinde görülmektedir.

AB, üyelik perspektifi vermediği ancak istikrar ve güvenliği açısından belli bir düzeyde kontrol altında bulundurmak istediği ülkeler için geliştirdiği AKP ile kendi küresel etki alanına hizmet etmektedir. Ancak AKP'nin hedefleriyle araçları arasında bir fark vardır. Özellikle nihai hedef olarak AB üyelik perspektifi sunmaması, komşu ülkelerdeki reform isteğini desteklemeye yetmemektedir. Kapsamındaki ülkelerin çok farklı özelliklerde olması, ekonomik ve tarihsel arka plan açılarının değişiklik göstermesi ortak politika belirlenmesi noktasında önemli bir yapısal zorluk oluşturur. Diğer bir zorluk ise AB üyesi ülkelerin kendi aralarındaki görüş farklılıklarıdır.

2001 Yılındaki Leaken Bildirisi ile AB'nin hangi yöne gideceği ve nasıl bir oluşuma evrileceği bağlamında bir "yol ayrımında" bulunduğu belirtilmiştir. Sonrasında 2004 Yılında AKP'nin ilan edilmesi, AB'nin tek sesliliğine dair yeni yapılanma-mevzuat adımları ve 2016'da "küresel strateji"nin ilanı ise AB'nin küresel aktörlük iddiasına yönelik yeni girişimler olarak nitelenebilir. Ancak AB'nin bu küresel aktör rolünü kavramsallaştırmaya içten başlaması, dışarıda yaygınlaştırmayı öngördüğü değerler ve uygulamalarla çelişen üye ülke yaklaşımlarının ortadan kaldırılması da önem arz eder. AKP'nin komşuluk ülkeleri tarafından da benimsenmesi, AB ülkeleri ile eşgüdüm mekanizmalarının artırılması, "komşuların komşuları" ile olan ilişkilerin geliştirilmesi, donmuş anlaşmazlıkların çözümü noktasında daha çok girişimde bulunulması vb. hususlar AB'nin küresel aktörlüğüne daha çok katkı ve olumlu etkide bulunacaktır. AKP'nin başlangıçta hedeflenen "dostlar halkası" oluşturma hedefinin gerçekte pek çok açıdan "ateş halkası"na dönmesi AB'nin işini zorlaştırmaktadır. Bu "ateş halkası"nda AB'nin küresel aktörlüğü için en büyük rakiplerden biri Rusya Federasyonu, bu rekabette AB'nin en önemli dış politika araçlarından biri ise AKP'dir.

Abstract:
The European Union (EU) describes itself as a "global actor" and declares this through its official documents and most authorized representatives. The EU (the centre), which claims to be a global actor, has embarked on a large-scale transformation project aimed at shaping the neighbourhood (the periphery). This transformation project, called as the European Neighbourhood Policy (ENP), is the EU's newest and most dynamic foreign policy instrument. The aim of the ENP is to create a "ring of friends" around the EU and to increase stability, prosperity, and cooperation there. Therefore, there is a connection and interaction between the ENP and the global actorness of the EU. In this thesis, the connection between the two mentioned areas and the effects of the European Neighbourhood Policy on the global actorness of the EU are discussed, with which tools, capacities, principles and in what direction these effects are realized. 

While trying to explain the effects of the ENP, which was declared in 2004, on the EU's global actorness, many theories in international relations, from idealism to realism, can be used, but the most appropriate one is the "centre-periphery" approach. The stability and development of neighbouring regions are also important for the EU, because this region (neighbourhood region) where non-Europeans live is seen as a buffer for the security of the EU and the "periphery" that supports the EU. The EU serves its own global sphere of influence with the ENP, which it developed for the countries that it does not give a membership perspective to but wants to keep under control at a certain level in terms of stability and security. However, there is a difference between ENP's goals and tools. In particular, the fact that it does not offer an EU membership perspective as the goal is not enough to support the desire for reform in neighbouring countries. The fact that the countries within its scope have very different characteristics and their economic and historical backgrounds vary, creating an important structural difficulty in determining a common policy. Another difficulty is the differences of opinion among EU member states. 

With the Leaken Declaration of 2001, it was stated that the EU was at a "crossroads" in terms of which direction it would take and what kind of formation it would evolve into. The subsequent announcement of the ENP in 2004, new structuring-legislative steps regarding the EU's single voice, and the announcement of the "global strategy" in 2016 can be described as new initiatives for the EU's claim to be a global actor. However, it is also important for the EU to start conceptualizing its role as a global actor from within and to eliminate member state approaches that contradict the values and practices it intends to spread abroad. Adoption of ENP by neighbouring countries, increasing coordination mechanisms with EU countries, improving relations with "neighbours' neighbours", taking more initiatives to resolve frozen disputes, etc. These issues will contribute more and have a positive impact on the EU's global actorness. The ENP's initial aim of creating a "ring of friends" has turned into a "ring of fire" in many respects, making the EU's job difficult. In this "ring of fire", one of the biggest rivals for the EU's global actorness is the Russian Federation, and one of the EU's most important foreign policy tools in this competition is the ENP.