Türkiye'de denizcilik işletmelerinin kurumsallaşma süreci (1923-1952)
Institutionalization process of maritime businesses in Turkey (1923-1952)
Yazar: ÖMER FARUK GÜNEGİLMEZ
Danışman: PROF. DR. İSMAİL EYYUPOĞLU
Atatürk Üniversitesi / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Denizcilik = Marine ; Tarih = History ; Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Deniz işletmeciliği = Maritime business ; Deniz yolu taşımacılığı = Sea transportation ; Denizcilik sektörü = Maritime sector ; Denizcilik tarihi = Maritime history ; Kurumsallaşma = Institutionalization ; Türk denizciliği = Türkiye's maritime

Özet:
Deniz taşımacılığı tarihin her döneminde önemini korumuştur. 1839'da Osmanlı
Devleti uluslararası kurallara uygun bir şekilde ticari olarak kâr elde edebilmek için bazı
önlemler almıştı. Bunlardan birisi İstanbul ve İzmir arası sefer yapan Türk vapurlarının
yeteri kadar yük ve yolcu almadan yabancı vapurlara yük ve yolcu verilmemesiydi.
Denizcilik alanındaki reformları sistematik biçimde gerçekleştirmek amacıyla 1840'da
geçici; 1845'de ise kalıcı çalışan Bahriye Meclisi kuruldu. 1844'de kurulan "Fevaid-i
Osmaniye" Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi'nin de temelini oluşturdu.
Millî Mücadele Dönemi'nde Anadolu'nun kara ulaştırması hem yetersiz hem de
güvensizdir. İstanbul-Eskişehir-Ankara tren yolunda ise tam bir egemenlik mevcut
değildir. Özellikle İstanbul-İzmit arası İtilaf Devletleri'nin kontrolü altındadır. Bu nedenle
deniz nakliyatı büyük önem taşımaktadır. Kurtuluş Savaşı başarı ile sonlanınca sıra
ekonomik kalkınmaya gelmişti. Denizcilik sektörü de yeniden yapılandırılmalıydı. Fakat
yeni ekonomik modelin ne olacağı ile ilgili bir politika henüz yoktu. Dönemin şartları
liberalizmi ön plana çıkarıyordu. Yeni devleti kuran kadro, Ziya Gökalp'in işaret ettiği
gibi "Müslüman-Türk girişimci modeli" oluşturmak istiyordu. Bu sınıf milli ekonomiyi
geliştirecek temel unsur olarak görülmekteydi.
Seyr-i Sefâin İdaresi için düzenlemeler 1923'ün ilk aylarından itibaren yapılmaya
başlandı. Bunların ilki 23 Ocak 1923'de 2195 sayılı talimatnamedir. Bu talimatnameye
göre; kurum Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi adını almıştır. Türkiye Seyr-i Sefâin
İdaresi'nin, mali konularda sıkıntıları bulunmakta idi. Bundan dolayı kurumun büyük
reformlardan geçmesi gerekiyordu. 2239 sayılı Denizyolları İşletme Kanunu'nu
tamamlayan bir ikinci kanun çıkarılarak Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi'nin faaliyetlerine
son verildi.
1937'de Denizyolları, Anadolu, Kadıköy, Adalar, Yalova Hattı (AKAY), Fabrika
ve Havuzlar Müdürlükleri, 3295 sayılı kanunla, Denizbank'a bağlanmıştır. 1939'da 3633
sayılı kanun ile kaldırılarak yerine iki yeni kurum oluşturulmuştur. Bu kurumlar; Devlet
Limanları İşletme Umûm Müdürlüğü ile Devlet Denizyolları ve İşletmeleri Umûm
Müdürlüğü'dür. Devlet Limanları İşletme Umûm Müdürlüğü, 1944 yılında 4571 sayılı
kanunla, kaldırılarak bütün yetkileri Devlet Denizyolları ve Limanları İşletme Umûm
Müdürlüğü'ne verilmiştir. 16 Ağustos 1952'de yayınlanan 5842 sayılı Denizcilik Bankası
Türk Anonim Ortaklığı adını almıştır.

Abstract:
The sea freight has maintained its importance in every periods of history. In 1839,
the Ottoman State took some precautions to make a profit in accordance with international
rules. One of these was that Turkish ferries operating between İstanbul and İzmir were
not given Cargo and passengers to foreign ferries without having enough cargo and
passengers. A provisional naval assembly was established in 1840 to systematically carry
out maritime reforms. In 1845, a permanent naval assembly was established. In 1844,
Fevaid-i Osmaniye formed also the basis of Turkey Seyr-i Sefâin Administration.
During the period national struggle, the road transportation of Anotolia was both
insufficient and insecure. There is no full sovereignty on İstanbul-Eskişehir-Ankara
railway. Especially the road between İstanbul and İzmir is under the control of Allied
Powers. For this reason , sea transportation is of great importance. After the War of
Indepence ended with succes, it was time for economic development. The maritime
indusrty also had to be restructured. But there was no policy yet on what the new
economic model would be. The conditions of the period brought capitalism to the fore.
The staff who founded the new state wanted to create "Muslim-Turkish entrepreneur
model'' as Ziya Gökalp points out. This class was seen as the basic element that would
develop the national economy.
Arrangements fort the Seyr-i Sefâin Administration began from the first months
of 1923. The first of these arrangements was the regulation numbered 2195 on January
23, 1923. According to this regulations, the administration has anymore taken the name
of Turkey Seyr-i Sefâin Administration. Turkey Seyr-i Sefâin Administration had
difficulties in financial matters. Therefore, the institution had undergo major reforms. No
2239 by enacting a second law complementing The Maritime Business Law has been
ceased the activities of Turkey Seyr-i Sefâin Administration.
Maritime Lines,Anatolia, Kadıköy, Adalar, Yalova Line, Factory and Pools
Directors were attached to Denizbank in 1937 with the law numbered 3295. In 1939, it
was abolished with Law No,3633 and two new institutions were established instead.
These institutions; It is the General Directorate of State Ports Operation and the General
Directorate of State Maritime Lines and Operation.The Genaral Directorate of State Ports
Management was abolished in 1944 with the law numbered 4571 and all its powers were
given to the General Directorate of State Maritime Lines and Ports Managements. This
institution was named Maritime Bank Turkish Joint Stock Company, numbered
5842, published on August 16, 1952.