Çarlık Rusyası Türklerinin anadilde basın faaliyetleri Azerbaycan
Turkic press of tsarist Russia Azerbaijan region
Yazar: KÜRŞAD MELİH SARIARSLAN
Danışman: PROF. DR. UĞUR DAİ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Genel Gazetecilik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Gazetecilik = Journalism ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Azerbaycan Türkleri = Azerbaijan Turks ; Azerbaycan basını = Azerbaijan press ; Basın = Press ; Gazetecilik = Journalism ; Gazeteler = Newspapers ; Rusya = Russia ; Rusya Türkleri = Russia Turks ; Türk basını = Turkish press

Özet:
Rusya İmparatorluğu'nda yaşayan Müslüman halkların nüfusu 1897 sayımlarına göre 14 milyon civarındadır. Rusya Müslümanları Türk nüfusunun kendi anadillerinde birbasın oluşturma gayretlerine dair, 19. yüzyılda başlayan serüvenin, 20. yüzyıl başından itibaren Çarlık rejiminin meşrutiyeti monarşiye geçişi ile ivme kazandığı görülür. Türkhalklarının yaşadığı geniş coğrafyada önde gelen birçok aydın gazete ve dergi çıkarmak için girişimlerde bulunmuştur. Bunların yanında Rus yönetimlerince ilhak edilen Türktebanın yaşadığı topraklarda yayınlanan Rusça ve Türk lehçelerindeki gazeteler resmi hüviyet taşımıştır. Türk halkları içerisinde basın alanında ilk olma şerefine,Ekinci gazetesi ile Azerbaycan Türkleri nail olmuştur. Bakü'de petrole bağlı sanayi ve yatırımların artması ile oluşan milli burjuva, Azerbaycan'da basına olan talepleri desteklemiştir. Özellikle Çar yönetiminin Meşruti Monarşi'ye geçişi Türk haklarının basını için Milat olmuştur. 1905 yılından itibaren Türklerin yaşadığı birçok bölgede gazete ve dergiler yayınlanmaya başlar.Türk halkları arasında yayıncılık işlerine önce başlayan Azerbaycan Türkleri diğer Müslüman tebaya göre önde başlamış ve hızlı gelişim göstermiştir. Kafkasya'da özellikle Tiflis'te ve ardından Bakü'de 1905 yılındaki Rus İhtilali'nden 1917 yılınakadar bir çok gazete ve dergi yayın hayatına katılmıştır. Bazı periyodik yayınlar farklı nedenlerle kapanma durumunda kalmış veya isimlerini değiştirerek yayınlarına devam etmişlerdir. Bunun sebepleri arasında polis takibatı, sansür baskısı ve yeterli maddi imkânların olmaması gibi nedenler sıralanabilir. Azerbaycan Türkçesi ile basılan gazete ve dergiler ile, bunların genel Rusya İmparatorluğu ve Türk halkları basını içerisindeki yeri çalışmada anlatılmaktadır.

Abstract:
Resume According to 1897 census, the population of the Muslim peoples living in the Russian Empire was around 14 millions. It seems that the adventures started in 19th century regarding the efforts of Russian Muslims to constitute a press in their mother language has gained a momentum upon transition to a constitutional monarchy by Tsarist regime starting from the early 20th century. Many leading intellectuals in the wide geography, where Turkic-speaking peoples lived, have made initiatives to publish newspaper and magazine. In addition to this,the newspaper with Turkish and Russian dialects published in the territories, where annexed by Russian Administrations and Turkish people live, considered as offical.Among the Turkish peoples, Ekinci newspaper of Azerbaijani Turks has reached to the honor of being the first ever. National bourgeois ,which is developed in Baku upon increase of investment and industries that tied to petroleum, has supported the demands for pres in Azerbaijan.Azerbaijani Turks began the publishing newspaper earlier than other Russian Muslims and has showed a rapid development. In Caucasus, especially in Baku, many newspapers and magazines has joined to the publication life from 1905 Russian revolution up to 1917.Some periodicals have confronted by closure for different causes or continued their publication life by changing their names. Among reasons of this situation; prosecution by police, censorship pressure and causes like inadequate of financial possibilities can be enumerated. In the study, the newspapers and magazines printed in Azerbaijani Turkish and their place within Russian Empire and press of other Turkish peoples arebeing explained.