Panoptikonun işletmelerde sosyal kaytarma ve psikolojik iklim üzerine etkisi: Afşin-Elbistan Termik Santrali'nde bir araştırma
The effect of panopticon on social loafing and psychological climate in businesses: A study in Afşin-Elbistan Thermal Power Plant
Yazar: YUNUS UÇAR
Danışman: PROF. DR. LUTFİYE ÖZDEMİR
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / Yönetim ve Organizasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İşletme = Business Administration

Özet:
Hayata geçirilememiş mimari bir tasarım olan panoptikon, enformasyon 
teknolojilerinin gelişmesiyle beraber örgütlerde elektronik veya teknolojik panoptikon 
şeklinde vücut bulmuştur. Görünmeden bütünü görmek anlamına gelen ve metaforik bir 
kavram olan panoptikon denetimin ve bireyin üzerinde sürekli izlendiği hissi 
oluşturarak özdisiplinin bir aracı haline gelmiştir. Bireysel görevlere kıyasla toplu 
görevlerde çabanın azaltılması anlamına gelen ve sinerjinin tersi bir durumu ifade eden 
sosyal kaytarma bireysel performansı ve örgütsel sonuçları etkileyen önemli bir
faktördür. Psikolojik iklim ise bireyin iş ortamına ilişkin olumlu olumsuz tüm algılarını 
ifade etmektedir. Bireyin çalışma ortamıyla ilgili algıları, davranışlarını ve örgütsel 
sonuçları etkilemektedir. Bu bağlamda araştırmanın konusu denetimin ve özdisiplinin 
bir aracı olan panoptikonun sosyal kaytarmayı önleyip önlemediğinin, psikolojik iklimi
hangi yönde etkilediğinin ve psikolojik iklim ile sosyal kaytarma arasındaki ilişkinin 
EUAŞ Afşin-Elbistan B Termik Santrali üzerinden araştırılmasıdır.
Araştırma kapsamında EUAŞ Afşin-Elbistan B Termik Santrali çalışanlarına 
anket uygulanmış ve uygulama sonrasında 406 anket değerlendirmeye alınmıştır. Elde 
edilen veriler SPSS 26.0 ve AMOS 24.0 programları kullanılarak analiz edilmiştir.
Analiz sonuçlarına göre tüm değişkenler arasında anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. 
Panoptikon ile sosyal kaytarma arasındaki ilişkinin negatif yönlü ve orta düzeyde 
olduğu, panoptikon ile psikolojik iklim arasındaki ilişkinin pozitif yönlü ve orta 
düzeyde olduğu, sosyal kaytarma ve psikolojik iklim arasındaki ilişkinin ise negatif 
yönlü ve orta düzeyde olduğu görülmüştür. Bu bağlamda panoptikonun sosyal kaytarma 
ve psikolojik iklim üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olduğu ve psikolojik ikliminde 
sosyal kaytarma üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Panoptikon, Sosyal Kaytarma, Psikolojik İklim, AfşinElbistan B Termik Santrali

Abstract:
The panopticon, which is an unrealized architectural design, has been embodied 
in the form of electronic or technological panopticon in organizations with the 
development of information technologies. The panopticon, a metaphorical concept that 
means to see the whole without being seen, has become a tool of control and selfdiscipline by creating a sense of constant surveillance on the individual. Social loafing, 
which refers to the reduction of effort in collective tasks compared to individual tasks 
and is the opposite of synergy, is an important factor affecting individual performance 
and organizational outcomes. Psychological climate refers to all perceptions of the 
individual about the work environment. Individuals' perceptions about the work 
environment affect their behaviors and organizational outcomes. In this context, the 
subject of the research is to investigate whether the panopticon, which is a tool of 
control and self-discipline, prevents social loafing, in which direction it affects the 
psychological climate and the relationship between psychological climate and social 
loafing through EUAŞ Afşin-Elbistan B Thermal Power Plant.
Within the scope of the research, a questionnaire was applied to the employees 
of EUAŞ Afşin-Elbistan B Thermal Power Plant and 406 questionnaires were evaluated 
after the application. The data obtained were analyzed using SPSS 26.0 and AMOS 24.0 
programs. According to the results of the analysis, a significant relationship was found 
between all variables. It was observed that the relationship between panopticon and 
social loafing was negative, moderate and significant, the relationship between 
panopticon and psychological climate was positive, moderate and significant, and the 
relationship between social loafing and psychological climate was negative, moderate 
and significant. In this context, it was concluded that panopticon has a significant effect 
on social loafing and psychological climate, and psychological climate has a significant
effect on social loafing.

Key Words: Panopticon, Social Loafing, Psychological Climate, Afşin-Elbistan B Thermal Power Plant