Türkçe dil bilgisi kitaplarında eş dizimli yapılar
Collocation structures in Turkish grammar books
Yazar: ELVAN ÜNLÜ
Danışman: PROF. DR. MURAT KÜÇÜK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkçede son yıllarda eş dizimlilik çalışmaları artmış ve bu konuya önem verilmeye başlanmıştır. Hem dil bilimi çalışmalarında hem de Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi alanında yapılan çalışmalarda eş dizimlilik konusunun dikkate alındığı göze çarpmaktadır. Eş dizimlilik, dilin birden çok düzeyiyle ilgili bir kavramdır. Eş dizimliliğin bu özelliği söz konusu kavramın karmaşıklaşmasına neden olmakla birlikte dil bilimi alanında geniş ölçekte çalışılabilmesine de imkân vermektedir. Dilin anlam bilimsel, söz dizimsel, edim bilimsel, biçim bilimsel ve sözcük bilimsel düzeylerini ilgilendiren bir kavram olarak eş dizimlilikle ilgili olarak yapılan çalışmalar dilin bu pek çok düzeyiyle ilişkili olarak karşımıza çıkmaktadır.
Sözlükbilimsel amaçlar doğrultusunda sözcüksel ve dil bilgisel olarak ikiye ayrılan eş dizimlerden sözcüksel olanlarına odaklanılan bu çalışmada Türkçe dil bilgisi kitaplarında eş dizimlerin nasıl bir görünüm sunduğu betimlenmeye çalışılmıştır. Çalışma Türkçenin dil bilgisine yönelik anlatımını daha iyi anlayabilmeyi sağlamaktadır. Geleneksel ve modern dil bilgisi kitaplarının incelenmesi yoluyla belirlenen eş dizimler tanık cümlelerle çalışmada yer almaktadır. Çalışmada iki sözcükten oluşan eş dizimlere odaklanılmıştır.

Anahtar Sözcükler: eş dizimlilik, sözcüksel eş dizimler, anlam temelli yaklaşım, sıklık temelli yaklaşım, deyim ilkesi, açık-seçim ilkesi.

Abstract:
In recent years, collocation studies in Turkish have increased, and this issue has become important. It is noticeable that the issue of collocations is considered both in linguistics studies and in studies on teaching Turkish as a foreign language. Collocation is a concept that relates to multiple levels of language. Although this feature of collocation causes the concept in question to become more complex, it also allows it to be studied on a large scale in the field of linguistics. Studies on collocation, as a concept that concerns the semantic, syntactic, pragmatic, morphological, and lexical levels of the language, appear about these many linguistic levels.
This study, which focuses on the lexical collocations, which are divided into two lexical and grammatical for lexicographic purposes, tries to explain what kind of appearance the collocations present in Turkish grammar books. The study provides a better understanding of the grammatical expression of Turkish. This study, tried to determine what kind of view collocations are present in the expression of grammar in Turkish. The analysis was conducted on noun + verb and noun + noun collocations. Collocations determined by examining traditional and modern grammar books are included in the study with evidence sentences. The study focused on collocations consisting of two words.

Keywords: collocations, lexical collocations, significance-oriented approach, statistically oriented approach, the idiom principle, the open-choice principle.