Vergi adaleti algıları bağlamında Kaygan Yamaç Modeli: Davranışsal vergi uyum analizi
The Slippery Slope Framework in the context of tax fairness perceptions: A behavioral tax compliance analysis
Yazar: BURAK KOZALI
Danışman: PROF. DR. AYŞE GÜNER
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı / Maliye Teorisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Adalet algısı = Justice perception ; Davranışsal tutum = Behavioural attitude ; Kaygan Yamaç Modeli = Slippery Slope Framework ; Vergi adaleti = Tax equity ; Vergi uyumu = Tax compliance ; Vergiler = Taxes

Özet:
Günümüzde vergi gelirleri kamu harcamalarının en önemli finansman kaynağıdır. Bu nedenle mükelleflerin vergi uyum davranışını etkileyen faktörlerin tespit edilmesi birçok araştırmanın odak noktasında yer almaktadır. Yakın dönemde vergi uyum davranışı üzerinde etkili olan faktörlere ilişkin yaklaşımlardan birisi kaygan yamaç modelidir. Kaygan yamaç modelinde geleneksel ekonomik faktörlerle birlikte psikolojik faktörlerin de vergi uyumu üzerinde etkili olduğuna vurgu yapılmaktadır. Ayrıca model kapsamında zorunlu ve gönüllü vergi uyumu olmak üzere vergi uyumunun ardında iki farklı motivasyonunun olduğu önerilmektedir. Bu çalışmada denetim olasılığı ile cezaların düzeyine ilişkin algının ve vergi adaleti algısının deneysel olarak manipüle edilmesi yoluyla kaygan yamaç modelinin varsayımları araştırılmaktadır. İlgili değişkenler senaryo temelli bir deney kapsamında bir araya getirilmektedir. Ekonomik ve psikolojik faktörlerin birlikte araştırılmasıyla mükelleflerin vergi uyum davranışlarına dair kapsamlı bir bakış açısının sunulması amaçlamaktadır. Senaryo temelli bu deneyin uygulanması, İstanbul ilindeki beyana dayalı gelir elde eden mükelleflerin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Deney sonucunda yüksek vergi adaleti koşullarındaki mükelleflerin düşük vergi adaleti koşullarındaki mükelleflerden daha fazla vergi uyum niyeti gösterdikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte denetim olasılığı ile cezaların düzeyinin yüksek olmasının bu araştırmaya katılan mükelleflerin bildirdikleri vergi uyum niyeti üzerinde etkili olmadığı gözlemlenmiştir. Vergi adaletinin yüksek olmasının gönüllü vergi uyumunu artırdığı, denetim olasılığı ile cezaların düzeyinin yüksek olmasının ise zorunlu vergi uyumunu artırdığı bulgularına ulaşılmıştır. Aynı zamanda algılanan vergi adaletinin vergi uyum niyeti ve gönüllü vergi uyumu üzerindeki etkisine vergi idaresine duyulan güvenin aracılık ettiği tespit edilmiştir. Çalışmanın bulguları genel olarak değerlendirildiğinde, adil bir vergi sisteminin tesis edilmesinin mükelleflerin vergi uyumunu etkileyen önemli bir faktör olduğunu göstermektedir.

Abstract:
Tax revenues are the most important financing source of public expenditures. For this reason, determining the factors affecting the tax compliance behavior of taxpayers is the focus of many studies. One of the approaches related to the factors affecting tax compliance behavior in the recent period is the slippery slope framework. In this model, it is emphasized that psychological factors are also effective on tax compliance along with traditional economic factors. In addition, it suggests that there are two different motivations behind tax compliance, namely enforced and voluntary tax compliance within the scope of the framework. In this study, the assumptions of the slippery slope framework are investigated by experimentally manipulating the audit probabilty with the fine level perception and the tax fairness perception. The variables are combined in a scenario-based experiment. The aim is to present a comprehensive perspective on tax compliance behavior of taxpayers by investigating economic and psychological factors together. The implementation of the scenario-based experiment was carried out with the participation of self-assesed taxpayers in Istanbul. As a result of the experiment, it is identified that taxpayers in high tax fairness conditions indicate more tax compliance intentions than taxpayers in low tax fairness conditions.  However, it is observed that higher audit probability and fine levels have no influence on tax compliance intentions reported by the taxpayers participating in this research. It is found that high tax fairness increases voluntary tax compliance, while higher audit probability and fine levels increase enforced tax compliance. Moreover, it is seen that the effect of perceived tax fairness on tax compliance intention and voluntary tax compliance is mediated by trust in tax authorities. The findings of the study are evaluated in general, which indicates that the establishment of a fair tax system is an important factor affecting tax compliance of taxpayers.