İslâm'ın ilk üç asrında Kâbe tarihi
The History of Qa'ba in the First Three Centuries of Islam
Yazar: NİLGÜN ÇEVİK
Danışman: PROF. DR. ŞENAY ÖZGÜR YILDIZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
İslâm inancına göre yeryüzünün ilk mâbedi Kâbe, Müslümanların namaz
ibadetinde kıbleleri, hac ve umre ibadetlerinde ümmet olarak bir araya geldikleri
uluslararası buluşma merkezidir. Bu merkezî mâbed, tarihî sürecinde dinî bir
merkez olduğu kadar siyasî, kültürel, ekonomik ve coğrafî bir merkez olarak da
rol oynamıştır. Kâbe, kadîm mâbed oluşu hasebiyle birçok isme sahiptir. Bu
isimlerin Kâbe'ye mimarî özellikleri, faziletleri ve değeri münasebetiyle verildiği
anlaşılmakta, ilgili dönemin dinî, tarihî, kültürel ve sosyoekonomik hususiyetleri
ile alâkalı ipuçları vermektedir. Tezimizde, mâbedin "Kâbe" ismi ile Kâbe
anlamında kullanılan diğer isimlerinin etimolojisi ve anlam çerçevesi
belirtilmiştir. Ayrıca, Mescid-i Harâm ve mâbedin müştemilâtından olan
Haceru'l-Esved, Makâm-ı İbrâhim, Hicr-i İsmâil, Mültezem, Müstecâr,
Rükûnlar, Zemzem Kuyusu, zemzem suyu, kapısı, kisvesi, Metâf ve Mîzâb
(Altınoluk) ile Kâbe'nin hazine ve süslemeleri hakkında verilen malumât siyâsî,
kültür ve sanat tarihine ışık tutmaktadır.
İncelemiş olduğumuz kaynaklarda Kâbe'nin kâinatla yaşıt olduğu,
günümüze kadar on üç kere inşa edildiği kaydedilmektedir. Mâbedin her bir
inşası çok önemli olmakla birlikte, tezimiz kapsamında Kâbe'nin bilhassa dört
inşasına temas edilmekte ve İslâm tarihinin ilk üç asrında Kâbe'nin mimarîsi ile
siyâsî ve kültür tarihi yer almaktadır. Konu bütünlüğünü sağlamak için Hz.
İbrâhim ve Kureyş'in Kâbe'yi inşaları, İbn Zübeyr ve Haccâc b. Yusuf
inşalarıyla birlikte değerlendirilmiş ve söz konusu dönemin Kâbe'yle ilgili
coğrafî, siyasî, askerî ve içtimâî olayları sebep, süreç ve sonuçları ile ele alınmıştır.
v
Hac ve umre ibadetleri münasebetiyle değindiğimiz Safâ, Merve, Arafat,
Müzdelife ve Mina mekânları Kâbe'de başlayan ve Kâbe'de nihayete eren hac
menâsikinin gerçekleştirildiği bölgelerdir.
Anahtar Kelimeler: Kâbe, Kâbe'nin İsimleri, Mescid-i Harâm, Mekke, Hz.
İbrâhim, Hz. Muhammed, Hulefâ-i Raşidîn, Abdullah b. Zübeyr, Haccâc b.
Yusuf.

Abstract:
According to the Islamic belief, the Kaaba, the first temple of the world, is
the qibla, direction of Muslim prayer, and international meeting center where
Muslims come together as an ummah during pilgrimages. This central temple
had a role as a political, cultural, economic, and geographical center as well as a
religious center in its historical progress. The Kaaba has many names by reason
of being an ancient temple. It is understood that these names were given to the
Kaaba on the occasion of its architectural features, virtues and value, and it gives
clues about the religious, historical, cultural and socioeconomic characteristics of
the relevant period. In our thesis, the etymology and semantic framework of the
name of the holy temple "Kaaba" and other names used in the meaning of Kaaba
are stated. In addition, the information given about Ḥajar al-Aswad, Maqām
Ibrāhīm, Hijr Ismail, Multazam, Mustajār, Rukns, Zamzam Well, zamzam
water, Gate, Kiswa, Maṭāf and Mīzāb (Golden Groove) which are among the
outbuildings of the Masjid al-Haram and the temple, along with treasures and
decorations of the Kaaba shed light on the history of politics, culture, and art.
In our literature, it is recorded that the Kaaba is as old as the universe and
has been built thirteen times until today. Although each construction of the holy
temple is very important, within the scope of the thesis, the architecture of the
Kaaba, and its political and cultural history in the first three centuries of Islamic
history are included. In order to ensure the integrity of the subject, the
constructions of the Kaaba by Prophet Ibrahim and Quraysh were evaluated
vii
together with the constructions of Ibn Zubayr and Ḥajjāj b. Yūsuf; and the
geographical, political, military, and social events of the said period related to the
Kaaba are discussed with their causes, progresses and results.
The places of Ṣafā, Marwah, ʿArafāt, Muzdalifah, and Minā, which we
mentioned on the occasion of hajj and umrah worship, are the sacred areas where
pilgrimage, which begins and ends in the Kaaba, is performed.
Keywords: Kaaba, Name's of Kaaba, Masjid al-Haram, Mecca, Prophet
Ibrahim, Prophet Muhammad, al-Khulafāʾ al-Rāshidūn, ʿAbd Allāh b. al-
Zubayr, al-Ḥajjāj b. Yūsuf.