Neo liberal öznenin inşası olarak Türkiye'de yükseköğretim ekosistemi ve akademisyenler
Higher education ecosystem and academics in Turkey as the construction of neo-liberal subject
Yazar: MURAT ÖZDEMİR
Danışman: DOÇ. DR. AHMET SERHAT KAYMAS
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı / İletişim Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Bu tez Türkiye'de yükseköğretim ekosistemine odaklanmakta, neoliberal ekonomi politik eksende
yükseköğretim alanını ve akademik emeği analiz etmektedir. Neoliberal politikalar neticesinde
üniversiteler küresel ölçekte idari, mali ve akademik bağlamda dönüşüm geçirerek Anglo-Amerikan olarak
tarif edilen girişimci üniversite anlayışını model almışlardır. Benzer şekilde Türkiye'de de uygulanmaya
konulan girişimci üniversite modeli yükseköğretim ekosistemini piyasa odaklı bir akılsallıkla kuşatmaya
başlamış ve şirket ideolojisi doğrultusunda üniversite mecrası bir dizi yapısal dönüşüm geçirmiştir. Şirket
örgütlenmesini, yapılanmasını ve dilsel süreçlerini içinde barındıran girişimci üniversite anlayışı neoliberal
politikaların hedeflerine yönelik olarak hegemonik hale getirilmeye çalışılmakta ve yükseköğretim alanı
kapitalist yeni bir üretim modeli olarak metalaşma sürecine girmektedir. Yükseköğretimin metalaşması bir
yönüyle akademik emeğin de piyasanın taleplerine uygun hareket etmesi anlamına gelmektedir. Bu
bakımdan neoliberal politikalar ile girişimci üniversite anlayışı akademik emeği de dönüşüme tabi tutarak
girişimci akademik özneleri ön plana çıkarmakta ve geleneksel akademik kültürü de yerinden etmektedir.
1980 sonrası Türkiye'de başlayan neoliberal dönüşümün üniversiteler üzerindeki etkisi, YÖK'ün işlevi,
rekabet sisteminin küreselleşmesi, üniversitelerin gittikçe daha az özerk kimliğe bürünmesi, nitelik
kaybının yaşanması, üniversitelerin endüstri tarzı kurulumu ve yönetimi, eğitim hakkının satılabilir metaya
dönüşmesi, kamusal yarar bilincinin aşınması gibi başlıklar ile Türkiye özelinde neoliberal politikalar
sonucu üniversitelerin devlet-vakıf bağlamı ele alınmaktadır. YÖK mevzuatı, akademik emeğin 1980
sonrası gittikçe güvencesiz hale gelmesi, üniversite özerkliğinin aşınması üniversitelere yüklenen kamusal
yarar misyonunu ortadan kaldırmakta, üniversiteler sermaye tarzı bir fabrika modeline dönüştürülmeye
çalışılmaktadır. Üniversite varlığının bilgi ekonomileri çerçevesinde fabrika modeline dönüştürülmesi
neticesinde akademik emek de yeni sömürü ilişkilerine eklemlenmiştir. Bu çalışma bu bağlam ekseninde
yükseköğretim literatürü içinden neoliberal rasyonalitenin girişimci üniversite anlayışına odaklanmakta,
girişimci üniversite modelinin akademik özneleri nasıl dönüştürdüğüne ve onu nasıl yeni yönetim aklıyla
kurduğuna yoğunlaşmakta, saha çalışması üzerinden Türkiye'nin güncel yükseköğretim ekosistemine ve
akademik emeğin varoluşsal koşullarına odaklanarak yükseköğretimi neoliberal ideoloji üzerinden
eleştiriye açmaktadır.

Abstract:
This thesis focuses on the higher education ecosystem in Turkey and analyzes the field of higher education
and academic labor on the neoliberal political economy axis. As a result of neoliberal policies, universities
have undergone a global transformation in administrative, financial and academic terms and have taken the
entrepreneurial university approach, which is described as Anglo-American, as a model. Similarly, the
entrepreneurial university model, which was put into practice in Turkey, started to surround the higher
education ecosystem with a market-oriented rationality, and the university medium went through a series
of structural transformations in line with the company ideology. Entrepreneurial university understanding,
which includes company organization, structuring and linguistic processes, is tried to be hegemonic for the
goals of neoliberal policies, and the field of higher education enters the commodification process as a new
capitalist production model. The commodification of higher education means that academic labor also acts
in accordance with the demands of the market. In this respect, neoliberal policies and entrepreneurial
university understanding have also transformed academic labor, bringing entrepreneurial academic subjects
to the forefront and displacing traditional academic culture.
The effects of the neoliberal transformation that started in Turkey after 1980, the function of YÖK, the
globalization of the competition system, the less autonomous identity of universities, the loss of
qualifications, the industrial-style establishment and management of universities, the transformation of the
right to education into a salable commodity, the erosion of public interest awareness, and the statefoundation
context of universities as a result of neoliberal policies in Turkey are discussed. The legislation
of YÖK, the fact that academic labor became increasingly insecure after 1980, the erosion of university
autonomy removes the public benefit mission imposed on universities, and universities are tried to be
transformed into a capital-style factory model. As a result of the transformation of university existence into
a factory model within the framework of knowledge economies, academic labor has also been added to new
exploitation relations. In this context, this study focuses on the entrepreneurial university understanding of
neoliberal rationality within the higher education literature, focuses on how the entrepreneurial university
model transforms academic subjects and establishes it with a new management mind, focuses on Turkey's
current higher education ecosystem and the existential conditions of academic labor through fieldwork, and
opens higher education to criticism through neoliberal ideology.