Hellenistik dönem priene figürinleri: 1974 yılı kurtarma kazısı buluntuları
Hellenistic period priene figurines: Salvage excavation finds of 1974
Yazar: PINAR TAŞPINAR YAMANTÜRK
Danışman: PROF. DR. MURAT ÇEKİLMEZ
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Bu çalışmada, 1974 yılında Priene'de yapılan kurtarma kazılarında bulunan yüz altmış beş figürin değerlendirilmiştir. Güllübahçe Mahallesi sınırlarında Aydın Arkeoloji Müzesi tarafından yapılan kanalizasyon kazıları sırasında aynı kontekst içerisindeki farklı tip ve ikonografiye sahip figürin ve plaka parçaları bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Buluntuların ele geçtiği tarihten 2021 yılına kadar Aydın Arkeoloji Müzesi etütlük eser deposunda korunduğuna dair herhangi bir resmi belge ve rapor bulunamamıştır. Bu nedenle topraktan çıkarıldıktan kırk yedi yıl sonra müze çalışmaları sırasında tekrar keşfedilmişlerdir. Bu çalışma, 19. yüzyıldan itibaren belirli aralıklarla sistemli kazıların yapıldığı ve açığa çıkarılan figürinlerin bir kısmının yayımlandığı örneklerin dışında özgün ve literatürde bilinmeyen yeni gruplardan oluşmaktadır. Bu nedenle çalışmanın en önemli amacı buluntuların Priene'nin koroplastik çalışmalarına ve Batı Anadolu'daki çağdaş dönemde üretim yapan kentlerle olan ilişkisine dair yeni bilgiler sunmaktadır. 
Pişmiş toprak figürin ve plakaların değerlendirilmesinde tipoloji, stil ve tarihlemenin yanı sıra üretim özelliklerinin önemi üzerinde durulmuştur. Priene buluntuları içerisinde figürin ve plakaların kil özellikleri ve katkıları, yapım teknikleri, astar ve boya uygulamaları, kaide ve pişirme deliği detayları ve fırınlama gibi üretim aşamaları incelenmiştir. Çalışma kapsamında değerlendirilen örnekler Hellenistik Dönem'in Erken, Yüksek ve Geç evrelerine tarihlenmektedir. Bu bağlamda, çalışma kapsamında dönemler arası üretim tekniklerinin gelişiminin izlenebilmesi Hellenistik Dönem ile sınırlıdır. 
Çalışmada yer alan figürinlerin etütlük nitelikte olması nedeniyle korunma durumları oldukça düşüktür. Bu doğrultuda, tez kapsamında tipolojik özellikleri analoji yöntemi kullanılarak değerlendirilmiş ve ait oldukları sınıflandırma içerisine dahil edilmiştir. Aynı kalıp veya aynı tipin farklı varyasyonları tespit edilen örnekler üzerinde bazı tamamlama önerileri sunulmuştur. Çalışma bu özelliğiyle parça-bütün ilişkisinin sağlanması açısından önem arz etmekte ve daha sonra yapılacak koroplastik çalışmalara katkı sağlaması açısından örnek oluşturmaktadır.
 Çalışma kapsamında dönem, stil, tip ve ikonografik verilerin sağlandığı yüz altmış beş örnek incelenmiş, dokuz ana grup tanımlanmıştır. Priene kentinde daha önceki yıllarda yapılan çalışmalarda açığa çıkarılan çok sayıda örneğin incelenmesi ve yayımlanması, kentin figürin stilinin dönemin önemli üretim merkezlerinden farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır. Hellenistik Dönem'de yoğun olarak üretilen Aphrodite ve Eros tiplerinin Myrina, Pergamon ve Tralleis etkileri dışında kendi içerisinde yerel unsurlar barındırması ve stilindeki farklılıkları, kentte yer alan atölyelerin birbirleriyle olan ilişkisini göstermiştir. Pişmiş toprak figürinlerin çoğunlukla arka yüzüne fırınlanmadan önce yapılan koroplast imzaları ve monogramları, Batı Anadolu kentlerinde MÖ 2. yüzyılın ortasından sonra yaygınlaşmıştır. Çalışmada yer alan figürinlerin korunma durumları nedeniyle incelenen örneklerin hiçbirinde koroplast imzasına ulaşılamamıştır. Bu nedenle Priene kentinde 19. yüzyıl kazıları sırasında kentin konut ve kutsal alanlarında yapılan çalışmalarda açığa çıkarılan buluntular üzerine çalışmalar yürütülmüş ve stil kritiği yoluyla atölye ve üretim ilişkileri incelenmiş, olası atölye saptamalarında bulunulmuştur. 
Erken Hellenistik Dönem'e ait tek bir örnek çalışma içerinde değerlendirilmektedir. Yüksek Hellenistik olarak tanımlanan ve Batı Anadolu kentlerinde başta Pergamon olmak üzere Attalos Krallığı'nın propagandasıyla bağlantılı olarak sanatın zirve yaptığı dönem, en yoğun üretim evresini göstermektedir. Geç Hellenistik Dönem tarih sınırlandırılması olarak yaklaşık yüz otuz yıllık bir evreyi kapsamaktadır. Fakat çalışma kapsamında değerlendirilen örneklerin dönem özellikleri dikkate alındığında, Priene koroplastiğindeki Geç Hellenistik figürinlerinin üretimin yoğunluğunun MÖ 150-100 yılları arasında olduğu görülür. Bu durum, Pergamon Krallığı'nın veraset yoluyla Roma Cumhuriyeti'ne bırakılmasıyla birlikte Batı Anadolu'daki karmaşık dönemin başlaması, refah seviyesini düşürmüş ve kentlerde üretimin azaldığını göstermiştir. Priene kentinde özellikle konut alanlarında yürütülen çalışmalardaki yangın tabakasının da kentin ekonomik olarak MÖ 135 yılında sonra zor bir süreçte olduğunu bu nedenle de figürin üretiminin azaldığı önerilmektedir. Bu durum, çalışma kapsamındaki örneklerle de izlenebilmektedir. Değerlendirilen örneklerin kontekstinin bilinmemesi çalışmanın en büyük problemlerinden birini oluşturmaktadır. Figürinlerin tipolojik ve ikonografik bağlamının yoğunluğunu Demeter ve Kore kültü oluşturmaktadır. Bu nedenle çalışmada değerlendirilen örneklerin Priene'deki baskın olan Demeter kültüne ait bothroslardan birine ait olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
In this study, one hundred and sixty-five figurines unearthed during the salvage excavations in Priene in 1974 is evaluated. The subject of this study consists of plaque and figurine pieces of the same context with different types and iconographies, discovered in a sewer excavation conducted by the Aydın Archeology Museum in the Güllübahçe district boundaries. From the date they were taken into possession to 2021, no official documentation or report of these finds being preserved in the Aydın Archeology Museum's study collection artifacts depot was found. Hence, they were rediscovered forty-seven years after their excavation during museum studies. This study is constructed by new groups that are original and undisclosed in literature, aside from the examples of excavations conducted periodically and systematically since the 19th century and a few of the discovered figurines that were published. Hence, the primary objective of this study is to provide new information regarding the relationship of Priene with coroplastic studies and manufacturing towns in West Anatolia during the Contemporary Period.
In the evaluation of terracotta figurines and plaques, besides the typology, style, and dating, the importance of manufacturing characteristics was also accentuated. Within the Priene finds, clay properties and additives of figurines and plaques, construction techniques, primer and paint applications, pedestal and firing hole details, and production stages such as baking have been examined. The examples evaluated within the study are dated to the early, high, and late stages of the Hellenistic Period. In this context, within the study, the examination of the manufacturing stages' progress is limited to the Hellenistic Period. 
The preservation of the figurines in the study is fairly low due to their state as study collection pieces. In this context, within the thesis, their typological features were evaluated using the analogy method, and they were included in the classification they belong to. Completion suggestions are given on samples where different variations of the same mold or type are detected. The study is important to provide a part-whole relationship and create an example to contribute to future coroplastic studies. 
Within the study, one hundred and sixty-five samples are examined with style, type, and iconographical data provided, and nine main groups are defined. The examination and publication of various samples discovered in the previous studies in Priene indicate that the style of the figurines differed between the important manufacturing centers of the period. The widely produced Aphrodite and Eros types in the Hellenistic Period possess local elements within themselves, besides the effects of Myrina, Pergamon, and Tralleis, and the difference in style shows the relationship between the workshops in the town. The coroplastic signatures and monograms, generally engraved on the back of the terracotta figurines before the baking process, became widespread after the mid-2nd century BCE in West Anatolian towns. No coroplastic signatures were accessed on the figurines used in this study due to their preserved state. Hence, studies were conducted on the finds of 19th-century Priene excavations of residential areas, sanctuaries, and workshops, and manufacture relations were examined using the style criticism method, and possible workshop detections were conducted. 
One single sample belonging to the Hellenistic Period is evaluated within the study. The period, which is defined as the High Hellenistic Period, in which art related to the propaganda of the Attlus Kingdom reached its peak in West Anatolian towns, primarily Pergamon, shows the most intensive manufacturing stage. The Late Hellenistic period consisted of approximately a one-hundred-and-thirty-year period in the context of time limitation. However, taking the periodic features of the samples into consideration, it is seen that the intensity of the manufacturing of Late Hellenistic figurines within the coroplastic of Priene is between 150 and 100 BC. This situation indicates the beginning of the Complex Period in West Anatolia, with the Kingdom of Pergamon's bequeathal to the Roman Republic and the decrease of the welfare rate and figurine manufacturing in the town. It is suggested that the town is economically going through a difficult process after the year 135 BC, with especially the burn layer found in the studies conducted in residential areas of Priene indicating a decrease in figurine manufacturing. This situation can be monitored by the samples within the study. The lack of knowledge about the context of the evaluated samples constitutes one of the major issues of the study. The typologic and iconographic context density of the figurines is created by the cults of Demeter and Kore. Hence, it has been concluded that the samples examined in the study can belong to one of the bothroi that belonged to the cult of Demeter, which was dominant in Priene.