Antik Çağ'da iki okul: Lykeion ve İskenderiye Okulu'nun karşılaştırılması
Two schools in Ancient Age: A comparison of Lyceum and Alexandrian School
Yazar: TARIK EMRE KARAGÜL
Danışman: PROF. DR. SEYFİ KENAN
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Uluslararası ve Karşılaştırmalı Eğitim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: Eğitim tarihi = Educational history

Özet:
İnsanlığın ilk gününden beri başta hayatta kalmak için gerekli şeyleri öğrenmek ve öğretmek amacıyla ortaya çıkan eğitim dünyanın farklı bölgelerinde farklı amaçlarla varlığını sürdürmüş ve zaman içerisinde gelişmiş ve değişmiştir. Antik Yunanistan topraklarında M.Ö. 12. yüzyıldan başladığı tahmin edilen eğitim bu topraklardaki farklı kentlerde farklı amaçlarla gelişmiştir. Kültürel bir aktarımı ve erdemli bireyler yetiştirmeyi amaçlayan Atina'daki eğitim Thales'in gökyüzünü merak etmesiyle farklı bir noktaya evrilmiştir. Gezgin öğretmen sofistler, klasik Antik Yunanistan eğitiminin terk edilmesini ve çeşitli bilim dalları derslerinin öne çıkmasını sağlamıştır. Para karşılığı ders veren Sofistler, Sokrates'in doğa felsefesine olan ilgisini değiştirmiştir. Felsefesinde insana odaklanan Sokrates'in öğrencisi Platon'un okulunda yetişen Aristoteles, seyahatlerinin sonunda Atina'ya geri dönmüş ve M.Ö. 335 yılında Lykeion'u kurmuştur. Okul gerçekleştirilen doğa bilimleri çalışmaları, bilimsel araştırma yöntemi ve barındırdığı kütüphane ile bilim ve eğitim tarihinde önemli bir rol oynamıştır. Lykeion'u ilham alarak M.Ö. 4. Yüzyılda Batlamyus Soter, Aristoteles ve Theophrastus'un öğrencisi Demetrius ile İskenderiye Okulu'nu kurmuştur. Literatürde her iki okul hakkında yapılmış çalışmalar olsa da iki okulun karşılaştırmalı olarak incelendiği çalışmaya rastlanılmamıştır. 

Bu çalışma Atina kentinde Aristoteles tarafından kurulan Lykeion ile İskenderiye kentinde Batlamyuslar tarafından kurulan İskenderiye Okulu'nun faaliyette bulundukları dönemlerindeki önemini, çalışmalarını, eğitim programlarını, faaliyetlerini durdurmalarının sebeplerini ve modern bilim ile modern eğitime olan katkılarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi ve analizini gerçekleştirmeyi amaçlamıştır.

M.Ö. 20. yüzyıldan felsefe okullarının ortaya çıktığı M.Ö. 5-4. yüzyıla kadar Antik Yunanistan tarihini ve eğitim tarihini inceleyen, Helenistik Dönem Yunanistan'ını ve Makedonya İmparatorluğu'nu inceleyen, Aristoteles'in hayatını ve M.Ö. 335 yılı ile M.Ö. 86 yılı arasında varlığını sürdürmüş Lykeion'u inceleyen, M.Ö. 4. yüzyıl ile M.S. 4. yüzyıl arasında varlığını sürdürmüş İskenderiye Okulu'nu inceleyen Türkçe, İngilizce, Almanca ve Fransızca çalışmalarla sınırlı olan bu çalışma nitel araştırma yöntemlerinden tarihsel-karşılaştırmalı yöntem ve kavram analizi ile gerçekleştirilmiştir. Veri toplama ve analiz süreci aynı zamanda gerçekleştirilmiştir. Doküman inceleme yöntemi ile elde edilen veriler tarihsel-karşılaştırmalı yöntem ve kavramsal analiz ile yorumlanmıştır.

Her iki okulun faal oldukları dönemde eğitime ve bilime katkı sunduğu görülmüştür. Lykeion, modern üniversitelerde kullanılan ders yöntemlerini ve materyal kullanımına ev sahipliği yapmışken, İskenderiye Okulu'nda modern araştırma kurumlarının temeli atılmıştır. Lykeion'dan esinlenilerek kurulan İskenderiye Okulu başta Matematik ve Tıp olmak üzere pek çok bilimin seyrini değiştirmiştir. Lykeion'da eğitim programı okulun yöneticilerinin çalışma yaptıkları ve ilgi duydukları alan etrafında şekillenmiştir. İskenderiye Okulu'nda filozof bir yönetici yerine atanmış bir yönetici olduğu için bu okulda çalışmalarını gerçekleştiren her ismin kendine ait özel bir okulu olmuş ve eğitim programı da her ismin çalışma yaptığı alanların etrafında gelişmiştir. Lykeion yöneticisinin serveti sayesinde araştırmalarını gerçekleştirirken İskenderiye Okulu Mısır'ın zenginlikleri sayesinde devlet tarafından fonlanmıştır. Lykeion, İskenderiye Okulu'nun büyük bütçesi karşısında yetersiz kalmış ve M.Ö. 86 yılında Roma İmparatorluğu tarafından ortadan kaldırılana kadar yalnızca fiilen var olmuştur. İskenderiye Okulu, her ne kadar eğitim ve araştırma dünyasındaki yerini Roma'nın İskenderiye'yi fethi ile Roma kentlerine bırakmış olsa da sahip olduğu kütüphane ile ilmin merkezi olmaya devam etmiştir. Ancak M.Ö. 4. yüzyılda kurulan İskenderiye Okulu, İmparator Constantine'in Hristiyanlık dini için gerçekleştirdiği çalışmalar ve I. Theodosius'un Hristiyanlığı Roma'nın resmi dini ilan etmesiyle İskenderiye'deki Hristiyanların paganlar ve Yahudiler ile arasındaki gerilim artmış ve bağnaz Hristiyanlar eylemlerini gerçekleştirirken İskenderiye Okulu ve beraberindeki kütüphaneyi yakmıştır. Her iki okulda geçmişte yaptıkları çalışmalar ile günümüz eğitim ve bilimine katkı sağlamışlardır.

Anahtar Kelimeler: Antik Çağ, Antik Yunanistan, Atina, İskenderiye, Aristoteles, Batlamyuslar, Lykeion, İskenderiye Okulu, Mouseion, İskenderiye Kütüphanesi

Abstract:
Since the dawn of man's education, which came in sight primarly to teach and learn the things essential for survival, has showed itself in different parts of the world for different purposed and improved, and changed over time. Education, which is estimated to have started in Ancient Greece in 12th century BC, improved for different purposed in different cities in this land especially in Sparta and Athens. At first, education in Athens aimed to transmit culture and raise virtuous individuals. Then, education was improved by Thales' curiosity about the sky. Sophists who took money for teaching changed Socrates' interest in natural philosophy. Aristotle was educated in the school of Plato who was a student of Socrates who focused on human beings in his philosophy. After his long journey, Aristotle returned back to Athens and founded Lyceum in 335 BC. His school played an important role in the history of science and education with its natural science studies, scientific research methods and library. During the era of Lyceum, Ptolemy Soter founded Alexandrian School in 4th century BC with the help of Demetrius who was a student of Aristotle and Theophrastus. There are studies on both schools in the literature, yet, studies that examine both schools comparatively has not been found.

This study aims to comparatively examine and analyse the importance of the Lyceum, founded by Aristotle in Athens, and the Alexandrian School, founded by Ptolemies in Alexandria, during their periods of activity, their studies, their educational programmes, the reasons for their cessation of their activities, and their contributions to modern science and modern education.

This study, which is limited to studies in Turkish, English, German and French that examine the history of Ancient Greece and the history of education from the 20th century BC to the 5th-4th century BC when philosophical school emerged, that examine Hellenistic Greece and Macedonian Empire, that examine Aristotle's life and the Lyceum existed between 335 BC and 86 BC, that examine Alexandrian School existed between 4th century BC and 4th century AD was carried out with historical-comparative method and conceptual analysis of qualitative research methods. Collecting and analyzing the data were carried out at the same time. The data collected with document analysis method and analyzed by historical-comparative method and conceptual analysis.

According the result of this study, Lyceum and Alexandrian School contributed to education and science during their period. While Lyceum hosted the teaching methods and materials using in modern universities, the Alexandrian School laid the foundation for modern research instutions. Alexandrian School changed the course of many sciences especially Math and Medicine. In Lyceum, curriculum was shaped around the field of the studies and interest of the school's administrators. As Alexandrian School had an appointed administrator, each scholar carried out their studies in this school had their own private school and the curriculum was shaped around the fields of study of each scholar. While Lyceum carried out it research with the wealth of its administrator, Alexanderian School was funded by the state thanks to the wealth of Egypt. Lyceum was inadequate compared to the large budget of Alexandrian School and existed only de facto until it was abolished by the Roman Empire in 86 BC. Although Alexandrian School left its place in the world of education and research to the Roman Empire's other cities after Roman conquest of Alexandria, it continued to be the center of science with its library. However, Alexandrian School and the library within founded in 4th century BC was burned by fanatical Christians after Emperor Constantine's work for Christian religion and Theodosius' declaration of Christianity as the official religion of Roman Empire. These increased the tension between Christians in Alexandria and the pagans and Jews. Both Lyceum and Alexandrian School have contributed to today's education and science with their work in the past.

Keywords: Ancient Age, Ancient Greece, Athens, Alexandria, Aristotle, Ptolemies, Lyceum, Alexandrian School, Mouseion, Library of Alexandria