Anadolu Selçuklu Dönemi kervansaraylarında taşçı işaretleri (1200-1250)
Stonemasons' marks on caravanserais of the Anatolian Seljuk Period (1200-1250)
Yazar: ALİ RİZA BİLGİN
Danışman: DOÇ. DR. SÜREYYA EROĞLU BİLGİN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Anadolu mimarisi = Anatolia architecture ; Kervansaraylar = Caravansaries ; Sanat tarihi = Art history ; Selçuklu mimarisi = Seljuks architecture ; Türk mimarisi = Turkish architecture

Özet:
İlk Çağ'dan itibaren birçok medeniyette, taş mimarinin bir parçası olarak taşçı işaretlerinin kullanıldığı bilinmektedir. Taşçı işaretleri; taş kesen/şekillendiren ustalar tarafından, kimliklerini belirtmek, ödeme alabilmek amacıyla yapılan işi göstermek ya da kestikleri taşın boyutlarını veya taşın kullanılacağı yeri belirtmek maksadıyla kazınarak ya da boyanarak taş üzerine işlenen işaretler şeklinde tanımlanabilir. Antik Dönem ve Orta Çağ Avrupası'ndaki kullanımlarına ilişkin çeşitli araştırmalar bulunmakla birlikte Anadolu Türk mimarisinde taşçı işaretleri konusu derinlemesine ele alınmamıştır. Özellikle Anadolu Selçuklu dönemi mimarisinde birçok yapıda karşılaşılan taşçı işaretleri, yapıların birbirleriyle olan üslup benzerlikleri ve dönemin inşa faaliyetleri ile bina etme süreci hakkında mevcut sorunların çözülmesine önemli katkılar sağlayabilir. Bu tez çalışmasında, Anadolu Selçuklu döneminde 1200-1250 yılları arasında inşa edilmiş 44 kervansaray incelenmiş bunlar arasında 28'nin taşçı işareti barındırdığı tespit edilmiştir. Bu 28 yapıdaki taşçı işaretleri saha çalışmalarıyla belgelenmiş, bir araya getirilerek tasnif edilmiştir. Ayrıca bu tasnife, konu kapsamına alınmayan yapılarda, diğer araştırmacılar tarafından tespit edilen işaretler de dahil edilmiştir. Bir araya getirilen bu veriler üzerinden taşçı işaretlerinin mahiyeti çözümlenmeye çalışılmış, Anadolu Selçuklu mimarisine yapacağı katkılar somut bilgiler üzerinden değerlendirilmiştir.

Abstract:
It is known that stonemason's marks have been used as a part of stone architecture in many civilizations since the First Age. Stonemason's marks can be defined as the marks engraved or painted on the stone by the masons who cut/shape the stone in order to indicate their identity, to show the work done in order to receive payment, or to indicate the dimensions of the stone they cut or the place where the stone will be used. Although there are various studies on their use in Antiquity and Medieval Europe, the subject of stonemason's marks in Anatolian Turkish Architecture has not been dealt with in depth. Especially in Anatolian Seljuk Period Architecture, stonemason's marks, which are encountered in many buildings, can make important contributions to solving the existing problems about the stylistic similarities of the buildings with each other and the construction activities and building process of the period. In this thesis, 45 caravanserais built between 1200-1250 in the Anatolian Seljuk Period were analysed and 28 of them were found to contain stonemason's marks. The stonemason's marks on these 28 structures were documented through field studies, brought together and classified. In addition, signs identified by other researchers in buildings that are not within the scope of the subject were also included in this catalogue. The nature of the stonemason's marks has been analysed through these data, and their contribution to Anatolian Seljuk Architecture has been evaluated through concrete evidence.