Eski Türklerde devlet felsefesinin dini-mitolojik temelleri
Religious and mythological routes of state philosophy of Turks
Yazar: VEYSEL GÖKBERK MANGA
Danışman: PROF. DR. ÜÇLER BULDUK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Din-devlet ilişkileri = Religion-state relationship ; Proto devlet = Proto-state ; Türk devletleri = Turkish states

Özet:
Bir insan topluluğunun nasıl oluştuğu ve hangi yollarla devlete dönüştüğü mese-
lesi, ilkçağ düşünürlerinden bu yana bütün filozofların üzerinde durduğu bir meseledir.
Bu çalışmada, genelde tüm devletler, özelde ise Türk devleti üzerinden bu sorunun ce-
vabı aranmıştır. Türkler de, diğer milletler gibi, başlangıçta, Sibirya'da kendi toplumla-
rını kurmuşlar, ardından Çin'in kuzeyine gelerek devletleşmişler, zamanla bu devletle-
rini İran içlerine ve oradan da Anadolu ve Balkanlara taşımışlardır. Elbette bu süreçte,
Türk devleti, karşısındaki toplum ya da devletlerle de irtibatlı bir biçimde, çeşitli dönü-
şümlere maruz kalmıştır. Bu dönüşümlerin izlerine hem devlet ve yönetim sistemlerin-
de, hem de mitik anlatılarda rastlanır. Eski Türklerin köken mitleri, dünyanın nasıl yara-
tıldığı ve Türk milletinin bu yaratılma aşamasının neresinde durduğu ile ilgiliyken özel-
likle Oğuz Kağan ve Dede Korkut'la temsil edilen devamcı mitler, ilk soruyu biraz daha
geri plana alarak gündelik yaşama ve dünyayı algılayış biçimine odaklanmış, Türklerin
eski dini yeni dünyanın sorunlarına çare bulamamaya başlayınca eski dinden yeni dine,
mitostan logosa, sözden yazıya doğru bir geçiş süreci, hem mitlere, hem de devlet anla-
yışına yansımıştır. Türkler bu geçişi tamamlamış, mitik metinleri de artık siyasi metin-
ler halini almıştır. İlk zamanlarda göçebeliğe yakın bir konar-göçer özellik gösteren
Türk devleti, son zamanlarda yerleşikliğe olabildiğince yaklaşmış, Türklerin dine ve
hayata bakışları yeni bir form kazanmış ve nihayet Türk devleti, kendisinin Çin sınırın-
daki en eski hâlinin de karşısında durduğu varsayılabilecek bir görece-yerleşik devlet
formuna evrilmiştir. Elinizdeki çalışmada, söz konusu süreçler, başından sonuna, yani
Çin sınırından Anadolu içlerine ve Balkanlara, mitik metinler ve siyasi tarih anlatıları
üzerinden götürülmüş, Türk devletinin dönüşüm süreçleri hem coğrafi bakımdan, hem
de mitik ve siyasi metinler üzerinden incelenerek açıklanmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Devlet Felsefesi, Türk Devleti, Türk Mitolojisi

Abstract:
The issue of how a human community is formed and by what means it turns into a
state is an issue that all philosophers have emphasized since the ancient philosophers. In
this thesis, the answer to this question was sought through all states in general and the Turk-
ish state in particular. Turks, like other nations, initially established their own society in
Siberia, then came to the north of China and became a state, and over time they moved their
state into Iran and from there to Anatolia and the Balkans. Of course, in this process, the
Turkish state has been subjected to various transformations in relation to the societies or
states opposite it. Traces of these transformations can be found in both state and administra-
tive systems and mythical narratives. While the origin myths of the ancient Turks were
about how the world was created and where the Turkish nation stood in this creation phase,
the continuation myths, especially represented by Oğuz Kağan and Dede Korkut, focused
on daily life and the way of perceiving the world by taking the first question a little further
into the background, and the old religion of the Turks became new. When we could not find
a solution to the world's problems, a transition process from old religion to new religion,
from myth to logos, from speech to writing was reflected in both myths and the understand-
ing of the state. The Turks have completed this transition, and their mythical texts have now
become political texts. The Turkish state, which showed a semi-nomadic character close to
nomadism in the early times, has recently come as close to settlement as possible, the Turks'
view of religion and life has gained a new form, and finally the Turkish state has evolved
into a relatively-settled state form that can be assumed to stand against its oldest form on
the Chinese border. In the present thesis, the processes in question have been taken from
beginning to end, that is, from the Chinese border to the interior of Anatolia and the Bal-
kans, through mythical texts and political history narratives, and the transformation pro-
cesses of the Turkish state have been tried to be explained by examining them both geo-
graphically and through mythical and political texts.
Keywords: State Philosophy, Turkish State, Turkish Mythology