Eski uygurca tantrik bir metin: Kāyacakra Sādhana
A tantric text of the old Uighur: Kāyacakra Sādhana
Yazar: OKTAY DERE
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NURDAN BESLİ ; PROF. DR. FERRUH AĞCA
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Kāyacakra Sādhana, Berlin-Brandenburg Bilimler Akademisi Turfan 
Koleksiyonu'nda U 557 koduyla muhafaza edilen bir el yazmasındaki iki metinden 
ikincisidir. Metin, tanrılara adak sunma ve Cakraśaṃvara-maṇḍala aracılığıyla aydınlanmaya 
ulaşma hakkında bilgi veren bir ritüel kılavuzudur. Metin, Uygurların Yuan Hanedanlığı 
hâkimiyeti altında olduğu dönemde Tibetçeden, Eski Uygurcaya tercüme edilmiştir. Eski 
Uygurca tercümeye kaynaklık eden Tibetçe metin 1280'de ölen 'Phags-pa bLama'ya 
atfedilmektedir. Eski Uygurca metnin, sondan eksik olması sebebiyle bir kolofonu bulunmasa 
da aynı yazmada yer alan Śrīcakrasaṃvara-Maṇḍala-Abhisamaya isimli metnin 
kolofonundan hareketle Puṇyaśri tarafından tercüme edildiği söylenebilir. Metnin bulunduğu 
el yazması Orta Asya'ya düzenlenen keşif seferlerinden birinci Alman seferinde bulunmuştur. 
Metinden haberdar olmamızı sağlayan kişi F. W. K. Müller'dir. Müller, Ein uigurisch-
lamaistisches Zauberritual aus den Turfanfunden (1928) isimli çalışmasında, el yazmasının 
fiziksel özellikleri ve metnin içeriği hakkında bilgi vermiştir. Metin üzerine yapılmış ikinci 
çalışma ise G. Kara ve P. Zieme'nin birlikte hazırladığı Fragmente tantrischer Werke in 
uigurischer Übersetzung. Berliner Turfantexte VII (1976) isimli çalışmadır. Kara ve 
Zieme'nin bu çalışmasında çeşitli tantrik Uygur metinleri neşredilmiş ve incelenmiştir. Bu 
çalışmadaki metinler arasında Kāyacakra Sādhana da bulunmaktadır. Çalışmada, Kāyacakra 
Sādhana, Śrīcakrasaṃvara-Maṇḍala-Abhisamaya isimli metinle birlikte A metni olarak 
neşredilmiştir. Bu iki çalışmadan sonra doğrudan metin üzerine yapılmış bir çalışma 
bulunmamaktadır. Bu sebeple yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada söz konusu 
metin yeniden ele alınmıştır. Çalışma toplam sekiz bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde 
Uygur etnik adı, Uygur tarihi, Uygur edebiyatı hakkında bilgi verilmiştir. Metin bölümünde 
metnin adı ve konusu, tercümanı, tarihlendirilmesi, metinle ilgili yapılmış çalışmalar, metnin 
bulunduğu yazmanın fiziksel özellikleri, metnin yazım ve dil özellikleri ve metin incelenirken 
izlenen yollardan bahsedilmiştir. Harf Çevrimi ve Yazı Çevrimi bölümünde metnin 
transkripsiyonu ve transliterasyonu yapılmıştır. Türkiye Türkçesine Aktarım bölümünde 
metnin çevirisi verilmiştir. Açıklamalar bölümünde metinde geçen çeşitli sözcükler, 
dilbilgisel yapılar, Budist terim ve ifadeler vb. açıklanmıştır. Dizin bölümünde metinde geçen 
tüm sözcüklerin gramatikal dizini yapılmıştır. Kaynakça bölümünde bu çalışmada faydalanılan kaynaklar gösterilmiştir. Tıpkıbasım bölümünde metnin Digitales Turfan-
Archiv'den alınmış fotoğrafları verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Eski Uygurca, Kāyacakra Sādhana, ritüel kılavuzu.

Abstract:
Kāyacakra Sādhana is the second of two texts in a manuscript preserved in the Turfan 
Collection of the Berlin-Brandenburg Academy of Sciences under the code U 557. The text is 
a ritual guide that provides information on making offerings to the gods and achieving 
enlightenment through Cakraśaṃvara-maṇḍala. The text was translated from Tibetan into 
Old Uyghur during the period when the Uyghurs were under the rule of the Yuan Dynasty. 
The Tibetan text from which the Old Uyghur translation was based is attributed to 'Phags-pa 
bLama', who died in 1280. Although the Old Uyghur text does not have a colophon because it 
is missing from the end, it can be said that it was translated by Puṇyaśri based on the 
colophon of the text named Śrīcakrasaṃvara-Maṇḍala-Abhisamaya in the same manuscript. 
The manuscript containing the text was found during the first German expedition to Central 
Asia. The person who made us aware of the text is F. W. K. Müller. In his work titled Ein 
uigurisch-lamaistisches Zauberritual aus den Turfanfunden (1928), Müller gave information 
about the physical properties of the manuscript and the content of the text. The second study 
on the text is the study titled Fragmente tantrischer Werke in uigurischer Übersetzung, 
Berliner Turfantexte VII (1976), prepared jointly by G. Kara and P. Zieme. In this study by 
Kara and Zieme, various tantric Uyghur texts were published and examined. Among the texts 
in this study is Kāyacakra Sādhana. In the study, Kāyacakra Sādhana was published as text 
A together with the text named Śrīcakrasaṃvara-Maṇḍala-Abhisamaya. After these two 
studies, there is no study done directly on the text. For this reason, the text in question was re-
examined in this study prepared as a master's thesis. The study consists of eight chapters in 
total. In the introduction section, information about the Uyghur ethnic name, Uyghur history, 
and Uyghur literature is given. In the text section, the name and subject of the text, its 
translator, its dating, studies done on the text, the physical characteristics of the manuscript in 
which the text is found, the language and spelling features of the text, and the methods 
followed while examining the text are mentioned. In the Transliteration and Transcription 
section, the text was transcribed and transliterated. The translation of the work is given in the 
Translation into Turkey Turkish section. In the explanations section, various words, 
grammatical structures, Buddhist terms and expressions, etc. are explained. In the index 
section, a grammatical index of all words in the text has been made. In the bibliography section, the sources used in this study are shown. In the facsimile section, photographs of the 
text taken from Digitales Turfan-Archiv are given. Keywords: Old Uyghur, Kāyacakra Sādhana, ritual guide.