Türk halılarında yazı sanatı
The art of contribution in Turkish carpets
Yazar: ESEN BAYDEMİR
Danışman: YRD. DOÇ. DR. LATİF TARAŞLI
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Bilim Dalı / Halı-Kilim Eski Kumaş Desenleri Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Türk halı tarihinde yazı kullanımı 13.yüzyılda Konya Selçuklu halıları ile başlamıştır. Bu halıların bordüründeki Selçuklu süsleme sanatlarından geçme prensiplerine uygun olarak Kûfi yazı tarzını andıran biçimler görmekteyiz. Daha sonra kûfiden gelişen bu motifler Beyşehir Selçuklu halılarında, Fustat'da bulunan halı parçalarında, hayvan figürlü halıların bordürlerinde ve Osmanlı halılarında karşımıza çıkmaktadır. Bu halılarda kullanılan yazı okunamamaktadır ve sadece süsleme amacıyla kullanılmaktadır.17. yüzyıldan itibaren ise Osmanlı seccadelerinde okunabilen, Sülüs, Talik ve Kûfi tarzda yazılar görünmektedir. Bu halılarda kullanılan yazılar seccadenin üst bölümünde, alınlık, iç bordür, dış bordür, ana bordür ve mihrap kısmında yer alır. Bu seccadelerde kullanılan yazılar genellikle Kur'an-ı Kerimden seçilen ayetler veya namazla ilgili hadis ve yazılardır.Türk halılarında yazı sanatı ile ilgili yaptığın araştırmamda görüyorum ki, süsleme amacıyla kullanılan ve okunamayan yazılar daha çok zemin halılarında görülürken, okunabilen yazı ise daha çok ibadet için dokunan seccadelerde görülmektedir.Araştırmamın gereği Türk halı sanatında kullanılan yazılı halıları tarihsel gelişimini ön planda tutularak tespit edilmiştir ve kullanılan yazı türleri belirlenip bu yazıların çevirisi gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda Mimar Sinan üniversitesi Hat Anasanat dalı öğretim üyeleri ile ve İstanbul üniversitesi doğu dilleri bölümündeki hocalarla bilgi alışverişinde bulunulmuştur. Konumun gereği günümüzde yazılı halı üreten firma ve atölyeler belirlenip bunlarla görüşülmüştür.ANAHTAR KELİMELER; Türk, Halı Sanatı, Yazı, Kûfi, Seccade

Abstract:
The history of contribution of art in turkish carpets begins in 13 century with Konya Selçuk karpets. In the bordures of these carpets we see a tradition of kufi contribution motifs that comes from Selçuk decoration arts as prinsiples of that contribution shapes. Then the development of these kufi contribution motifs are seen in Beyşehir Selçuk carpets, in the parts of carpets , in the bordures of animal shaped carpets and in Ottoman carpets as well. In these traditional carpets the contribution motifs can not be read and they are only used for the art of decoration.Upward 17 century in Ottoman prayer rugs , the styles of Sülüs, Talik ve Kûfi contributions can be seen. The contributions that are used in these carpets can be placed at the top of the prayer rug, frontal, inside of the bordure , the out of the bordure , in the main bordure and at the atlar. The contributions that are used in these prayer rugs are usually taken from Koran?s verses or traditions about prayers.My study that is about the art of contribution in turkish carpets I see and figure out , the unread contributions that are used for decoration are usually seen in basement carpets , otherwise the contributions that can be read are usually seen in prayer rugs that have been knitted for prays.For my study I fixed the historical development of the art of contribution that have been used in turkish carpets and I determined the kinds of contributions and I translated them. In this context I have been informed by Mimarsinan Art University Calligraphy Art prelectors and with prelectors in İstanbul University East Languages Part. Fort he necessary of my topic I determined some firms and studios that are prducing contributed carpets and I made interview with them.THE KEY WORDS: Turkish, The Art Of Carpet, Contribution, Kûfi, Prayer Rug