1924 ilk mektepler müfredatına göre hazırlanmış "Tabiat Tetkiki ve Hıfzıssıhha" ders kitaplarının eğitsel ve görsel tasarım bakımından incelenmesi
The review of "Nature Study and Sanitation" textbooks prepared according to 1924 cirruculum of primary schools in terms of educational and visual design
Yazar: İLKER BİLEN ÖZER
Danışman: DOÇ. DR. CEZMİ ÜNAL
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı / Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Teknolojik gelişmelerle ortaya çıkan yeni ders materyallerine rağmen ders kitapları tarih boyunca önemini yitirmemiş ve her zaman eğitim öğretim faaliyetlerinde kullanılan en önemli materyal olmayı başarmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında da eğitim öğretim faaliyetlerinde en çok kullanılan ve tercih edilen öğretim materyali yine ders kitapları olmuştur. Ders kitapları döneminin eğitim anlayışı hakkında önemli olabilecek veriler barındırmakta ve kapsamlı bir şekilde incelenmesiyle de döneminin eğitimi hakkında genel bir çerçeveye ulaşmak mümkün olabilmektedir. Bu araştırmada 1924 İlk Mektepler Müfredat Programına göre hazırlanmış olan "Tabiat Tetkiki ve Hıfzıssıhha" ders kitapları incelenerek eğitsel ve görsel tasarım bakımdan özelliklerinin nasıl olduğunun ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bunun için Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında ilkokullar için hazırlanmış ve Cumhuriyet tarihinin ilk fen dersleri kitaplarından olan Naime Halit'in ilkokul 4. ve 5. sınıflar için yazmış olduğu "Tabiat Tetkiki ve Hıfzıssıhha" ders kitapları incelenmiştir. Araştırmamız kitap inceleme çalışması örneği olduğundan doküman incelemesi yöntemine göre yapılmıştır. Bu nedenle her iki kitap da betimsel analiz yapılarak eğitsel ve görsel tasarım özellikleri bakımından değerlendirilmiştir. Değerlendirmelerimiz sonucunda eğitsel tasarım özellikleri bakımından her iki kitabında müfredat programında yer alan hedeflere uygun olarak hazırlandığı, konu içeriklerinin ise basitten karmaşığa doğru yakından uzağa ilkesine göre günlük hayattan örnekleri de içerecek şekilde düzenlendiği görülmüştür. Konu içerikleri daha çok metin ağırlıklı olmakla birlikte içeriklerde öğrenci seviyesine uygun olmayan karmaşık bilgilere yer verilmemiş ve soyut kavramlar somut örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır. Kitaplardaki konu anlatımları öğretmen merkezli öğretime imkân verecek şekilde daha çok sözel ve görsel zekâ türüne göre düzenlenmiş ancak konu sonlarında özet ve tekrar bölümlerine yer verilmemiştir. Kitaplarda bilimsel terimler ve kavramlar Arapça ve Farsça olarak kullanılmış sadece yeni kavramlarda batı dilleri tercih edilmiştir. Ayrıca deney ve toplu etkinlik gibi uygulamalı etkinliklere kitaplarda yeterince yer verilmemiş, daha çok basit gözlemler şeklinde etkinlikler tercih edilmiştir. Ünite veya konu başlarında ve sonlarında değerlendirme etkinlikleri de yer almamaktadır. Görsel tasarım özellikleri bakımından ise kitapların baskısının net ve düzenli olduğu görülmüş, metin içeriklerinde herhangi bir baskı hatasına rastlanmamıştır. Her iki kitapta Arap harfleriyle Osmanlı Türkçesine göre yazılmıştır ve kullanılan harflerin büyüklüğü de konu içeriğinin yerine göre uygun ve okunaklıdır. Kitapların kapak sayfasında yazarın adı, dersin adı, hangi sınıf seviyesinde okutulacağı, basım tarihi ve matbaa bilgisine dair bilgiler bulunmaktadır. Her iki ders kitabında da içindekiler, sözlük ve kaynakça gibi bölümlere yer verilmemiştir. Ünite ve konu başlıkları metin içeriklerinden ayırt edilebilecek şekilde koyu olarak biraz daha büyük puntolarla yazılmıştır. Başlıklarda numaralandırma yapılmamıştır. Kitaplardaki görsellerin resim, fotoğraf ve şekillerden oluştuğu görülmüş görseller içerisinde grafik ya da tablolara rastlanmamıştır. Her iki kitaptaki görsellerde siyah beyaz olarak basılmış ve baskı kalitesi o dönem teknolojisine göre yeterli durumdadır. Görseller konu içeriğine uygun olarak seçilmiş ve içerikle uyumlu büyüklükte olacak şekilde düzenlenmiştir. Görsellerin altında görselin ne olduğuyla ilgili küçük puntolarla bir açıklamaya yer verilmiş fakat herhangi bir şekilde numaralandırma yapılmamıştır.

Abstract:
Despite the new course materials that emerged with technological developments, course books have not lost their importance throughout history and have always managed to be the most important material used in educational activities. In the first years of the Republic, the most used and preferred teaching material in educational activities was again textbooks. Textbooks contain data that may be important about the education understanding of the period, and it is possible to reach a general framework about the education of the period by examining it comprehensively. In this research, it is aimed to reveal how their features are in terms of educational and visual design by examining the Nature Study and Sanitation textbooks prepared according to the 1924 Primary School Curriculum. For this, the Nature Study and Sanitation textbooks written by Naime Halit for the 4th and 5th grades of primary school, which were prepared for primary schools in the first years of the Republic period and are one of the first science textbooks in the history of the Republic, were examined. Since our research is an example of a book review study, it was carried out according to the document review method. For this reason, both books were evaluated in terms of educational and visual design features by making descriptive analysis. As a result of our evaluations, it was seen that both books were prepared in accordance with the objectives of the curriculum in terms of educational design features, and the subject contents were arranged in a way to include examples from daily life according to the principle from simple to complex. Although the content of the subject is mostly text-based, complex information that is not suitable for the level of the student is not included in the content, and abstract topics are tried to be explained with concrete examples. The lectures in the books were arranged according to the type of verbal and visual intelligence in a way to allow teacher-centered teaching, but the summary and repetition sections were not included at the end of the topic. In the books, scientific terms and concepts were used in Arabic and Persian, only western languages were preferred in new concepts. In addition, practical activities such as experiments and collective activities were not included enough in the books, and activities in the form of simple observations were preferred. There are no evaluation activities at the beginning and end of the unit or subject. In terms of visual design features, it was seen that the printing of the books was clear and regular, and no printing errors were found in the text content. Both books are written in Arabic letters according to Ottoman Turkish, and the size of the letters used is appropriate and legible according to the content of the subject. On the cover page of the books, there is information about the name of the author, the name of the course, which grade level it will be taught, the date of publication and printing information. In both textbooks, sections such as table of contents, dictionary and bibliography are not included. Unit and subject headings are written in bold and slightly larger fonts so that they can be distinguished from the text content. The titles are not numbered. It was seen that the visuals in the books consisted of pictures, photographs and figures, but no graphics or tables were found among the visuals. The images in both books were printed in black and white and the print quality was sufficient for the technology of that period. Images have been selected in accordance with the subject content and arranged in a size compatible with the content. Below the images, there is an explanation in small fonts about what the image is, but no numbering has been made.