Başkanlık sistemlerinde devlet başkanının sorumluluğu kapsamında impeachment mekanizması
The impeachment mechanism within the scope of the responsibility of the head of the state in presidential systems
Yazar: UFUK CEREN MENSİZ
Danışman: PROF. DR. ŞULE ÖZSOY BOYUNSUZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Demokratik sistemlerde, devlet başkanlarının sorumluluklarını yerine
getirmemesi veya yolsuzluk gibi ciddi suçlamalarla karşılaşması durumunda,
toplumların liderlerini hesap verebilirlik mekanizmalarıyla denetleme ihtiyacı ortaya
çıkar. Bu denetleme araçlarından biri de "impeachment" mekanizmasıdır.
Impeachment, bir devlet başkanının yargılanması ve görevden alınması için kullanılan
bir prosedürdür ve demokratik sistemlerde hesap verebilirlik, şeffaflık ve güçler
ayrılığı prensiplerini sağlama amacını taşır. Bu mekanizma amacına uygun şekilde
işletildiğinde, kamu görevinin kötüye kullanımına, yolsuzluğa, anayasal ihlallere ve
diğer suiistimallere karşı bir denetim işlevi sunabilmektedir.
Bu doktora tez çalışması, impeachment kavramının tarihsel gelişimi,
impeachment mekanizmasının farklı ülkelerdeki kapsamı ve usulü üzerine bir analiz
sunmanın yanında impeachment mekanizmasını detaylıca tanımak ve başkanlık
sistemlerindeki uygulamaları üzerinden ve bir kontrol ve denge mekanizması olarak
öngörülen mekanizmanın etkinliğini ve günümüzdeki işlevini değerlendirmek
isteyenlere karşılaştırmalı bir kaynak sağlamayı amaçlamaktadır.
Bu bağlamda çalışmanın ilk bölümünde, öncelikle impeachment kavramının
tanımı ve tarihsel gelişimi incelenecektir. Impeachment, kökenini İngiltere'nin
parlamento sisteminde bulan bir kavramdır. İngiltere'deki parlamentonun, kraliyet
yetkililerini görevden alma yetkisini kullanması, Amerikan Kolonileri tarafından da
benimsenmiş ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Anayasası'nda yerini almıştır. Bu
bölümde, impeachment mekanizmasının tarihsel kökenleri ve Amerika Birleşik
Devletleri'ndeki kabul süreci üzerine ayrıntılı bir değerlendirme yapılacaktır.
Ardından, impeachment mekanizması dışındaki geri çağırma (recall) ve
fiziksel/zihinsel yetersizlik kararı gibi diğer sorumluluk mekanizmaları ele alınacaktır.
Yine, impeachment mekanizmasının işleyişi ve tipolojisi üzerinde ayrıntısıyla
durulacaktır. Anibal Perez- Linan ve Naoko Kada gibi araştırmacılar tarafından
önerilen tipolojiler alt ayrımlarıyla birlikte detaylıca ele alınacak, nihayetinde bu
tipolojilerin karşılaştırılmasına yönelik bir ara değerlendirme yapılacaktır.
Çalışmanın ikinci bölümünde, impeachment mekanizmasının kapsamındaki
eylemler, mekanizmanın işletilmesinde etkili olan faktörler, alınan kararların sonuçları
ve mekanizmanın modern işlevi analiz edilecektir. Impeachment mekanizmasıyla
ilgili suç niteliğindeki eylemler ve suç niteliğinde olmayan eylemler ayrıntılı bir
şekilde incelenecektir. Ayrıca, başkanın yasama organı karşısındaki gücü, kötü
ekonomi politikası performansı, başkanın popülaritesindeki düşüş, sokak hareketleri
ve medyanın etkisi gibi faktörlerin impeachment mekanizmasının işleyişini nasıl
etkilediği ayrıntılı olarak ve uygulamadan örneklerle desteklenerek tartışılacaktır. İkinci bölümde son olarak impeachment mekanizmasının modern işlevleri üzerinde
durulacaktır.
Üçüncü bölümde, başkanlık sisteminin benimsendiği çeşitli ülkelerdeki
impeachment mekanizmasının uygulamaları ele alınacaktır. Bu açıdan çalışmanın
kapsamı, uygulamadaki en tartışmalı ve doktrine yön veren ülkelerle sınırlı tutulmuş
olup, bu ülkeler arasında ABD, Paraguay, Brezilya, Kolombiya, Venezuela ve Güney
Kore bulunmaktadır. Bu ülkelerdeki impeachment süreçleri ve işleyişleri incelenecek,
ilgili başkanlar hakkındaki itham ve yargılama süreçleri detaylı olarak ele alınacaktır.
Çalışmanın dördüncü ve son bölümünde ise Türkiye'de 2017 Anayasa
değişikliği ile yürürlüğe giren cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi bağlamında ABD
Anayasası'nda düzenlendiği şekliyle anayasa hukuku ve siyaset bilimi literatüründe
yerleşik bir kavram haline gelen impeachment mekanizmasına karşılık gelen
Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu ele alınacak, kapsamı, işletilme usulü
açıklanarak, işleyişini etkileyen veya etkilemesi beklenebilecek faktörler
tartışılacaktır.
Sonuç bölümünde ise, impeachment mekanizmasının önemi ve etkisi üzerine bir
değerlendirme yapılacak ve Türkiye'de cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde
öngörülen cezai sorumluluk mekanizmasının işleyişine dair gelecekteki olası
senaryolar ve gelişmeler tartışılacaktır. Ayrıca, başka ülkelerdeki impeachment
deneyimleri ve farklı impeachment tipleri hakkında bir kıyaslama yapılacak ve bu
mekanizmanın demokratik denge ve hesap verebilirliğe katkısı bakımından
değerlendirmeler yapılacaktır.

Anahtar kelimeler: Impeachment, başkanlık sistemi, itham, suçlama, soruşturma, yargılanma, mahkûmiyet, azil, görevden alınma.

Abstract:
In democratic systems, when heads of state fail to fulfil their responsibilities or
face serious accusations such as corruption, societies need to monitor their leaders
through accountability mechanisms. One of these accountability mechanisms is the
"impeachment" mechanism. Impeachment is a legal procedure for the removal or
prosecution of heads of state and aims to ensure the principles of accountability,
transparency and separation of powers in democratic systems. When it is operated in
accordance with its purposee, this mechanism provides a check against abuse of public
office, corruption, constitutional violations and other abuses.
This doctoral dissertation aims to provide an analysis of the historical
development of the concept of impeachment, its applications in different countries and
its modern functions, as well as to provide a comparative source for those who want
to know the impeachment mechanism in detail and to evaluate the effectiveness of
accountability mechanisms in democratic systems.
In this context, in the first chapter of the study, the definition and historical
development of the concept of impeachment will be analysed. Impeachment is a
concept that finds its origin in the parliamentary system of England. The parliament's
exercise of the power to impeach royal officials in England was adopted by the
American Colonies and included in the Constitution of the United States of America.
In this section, a detailed assessment will be made on the historical origins of the
impeachment mechanism and its adoption process in the United States of America.
Then, other mechanisms of impeachment, such as recall and physical/mental
incapacity, will be discussed. Again, the functioning and typology of the impeachment
mechanism will be elaborated in detail. The typologies proposed by researchers such
as Anibal Perez-Linan and Naoko Kada will be discussed in detail with their subdivisions, and finally, an interim evaluation will be made to compare these typologies.
In the second chapter of the study, the actions within the scope of the
impeachment mechanism, the factors influencing the operation of the mechanism, the
consequences of the decisions taken and the modern function of the mechanism will
be analysed. Criminal acts and non-criminal acts related to the impeachment
mechanism will be analysed in detail. Furthermore, how factors such as the president's
power vis-à-vis the legislature, poor economic policy performance, the decline in the
president's popularity, street movements and the influence of the media affect the
functioning of the impeachment mechanism will be discussed in detail and supported
by practical examples. Finally, the second part will focus on the modern functions of
the impeachment mechanism.
In the third chapter, the practices of the impeachment mechanism in various
countries where the presidential system is adopted will be discussed. In this respect,
the scope of the study is limited to the most controversial and doctrinally influential
countries, which include the USA, Paraguay, Brazil, Colombia, Venezuela, Colombia,
Venezuela and South Korea. The impeachment processes and their functioning in
these countries will be analysed, and the impeachment and trial processes of the
relevant presidents will be discussed in detail.
In the fourth and final chapter of the study, the impeachment mechanism in the
context of the presidential system of government in Turkey will be analysed and the
scope of the impeachment mechanism, the procedure of its operation and the factors
that affect or may be expected to affect the functioning of the mechanism will be
discussed.
In the conclusion, an assessment will be made on the importance and impact of
the impeachment mechanism and possible future scenarios and developments in
Turkey will be discussed. Furthermore, a comparison will be made on the
impeachment experiences of other countries and different types of impeachment and
suggestions will be made on how this mechanism can be improved in terms of
democratic balance and accountability.

Key words: Impeachment, presidential system, accuse, charge, impeach, investigation, trial, conviction, removal.









Dans les systèmes démocratiques, lorsque les chefs d'État ne s'acquittent pas de
leurs responsabilités ou font l'objet d'accusations graves telles que la corruption, les
sociétés doivent contrôler leurs dirigeants au moyen de mécanismes de
responsabilisation. L'un de ces mécanismes est celui de la "destitution".
L'impeachment est une procédure légale de destitution ou de poursuite des chefs d'État
qui vise à garantir les principes de responsabilité, de transparence et de séparation des
pouvoirs dans les systèmes démocratiques. Lorsqu'il est utilisé conformément à son
objectif, ce mécanisme permet de lutter contre les abus de pouvoir, la corruption, les
violations de la constitution et d'autres abus.
Cette thèse de doctorat vise à fournir une analyse de l'évolution historique du
concept de destitution, de ses applications dans différents pays et de ses fonctions
modernes, ainsi qu'à fournir une source comparative pour ceux qui souhaitent
connaître le mécanisme de destitution en détail et évaluer l'efficacité des mécanismes
de responsabilité dans les systèmes démocratiques.
Dans ce contexte, la première partie de l'étude analysera la définition et
l'évolution historique du concept de destitution. L'impeachment est un concept qui
trouve son origine dans le système parlementaire anglais. L'exercice par le parlement
du pouvoir de mettre en accusation les fonctionnaires royaux en Angleterre a été
adopté par les colonies américaines et inclus dans la Constitution des États-Unis
d'Amérique. Dans cette section, une évaluation détaillée sera faite des origines
historiques du mécanisme de destitution et de son processus d'adoption aux États-Unis
d'Amérique. Ensuite, d'autres mécanismes de destitution, tels que le rappel et
l'incapacité physique/mentale, seront examinés. Une fois encore, le fonctionnement et
la typologie du mécanisme de destitution seront détaillés. Les typologies proposées
par des chercheurs tels qu'Anibal Perez-Linan et Naoko Kada seront examinées en
détail avec leurs sous-divisions et, enfin, une évaluation intermédiaire sera réalisée
pour comparer ces typologies.
Dans la deuxième partie de l'étude, les actions relevant du mécanisme de
destitution, les facteurs influençant le fonctionnement du mécanisme, les
conséquences des décisions prises et la fonction moderne du mécanisme seront
analysés. Les actes criminels et non criminels liés au mécanisme de destitution seront
analysés en détail. En outre, la manière dont des facteurs tels que le pouvoir du
président vis-à-vis du pouvoir législatif, les mauvais résultats de la politique
économique, le déclin de la popularité du président, les mouvements de rue et
l'influence des médias affectent le fonctionnement du mécanisme de destitution sera
examinée en détail et étayée par des exemples pratiques. Enfin, la deuxième partie se
concentrera sur les fonctions modernes du mécanisme de destitution.
Dans la troisième partie, les pratiques du mécanisme de destitution dans divers
pays ayant adopté le système présidentiel seront examinées. À cet égard, le champ de
l'étude se limite aux pays les plus controversés et les plus influents sur le plan doctrinal,
à savoir les États-Unis, le Paraguay, le Brésil, la Colombie, le Venezuela, la Colombie,
le Venezuela et la Corée du Sud. Les processus de destitution et leur fonctionnement
dans ces pays seront analysés, et les processus de destitution et de procès des présidents
concernés seront examinés en détail.
Dans la quatrième et dernière partie de l'étude, le mécanisme de destitution dans
le contexte du système présidentiel de gouvernement en Turquie sera analysé et le
champ d'application du mécanisme de destitution, la procédure de son fonctionnement
et les facteurs qui affectent ou sont susceptibles d'affecter le fonctionnement du
mécanisme seront discutés.
Dans la conclusion, une évaluation sera faite de l'importance et de l'impact du
mécanisme de destitution et les scénarios et développements futurs possibles en
Turquie seront discutés. En outre, une comparaison sera faite sur les expériences de
destitution d'autres pays et les différents types de destitution, et des suggestions seront
faites sur la façon dont ce mécanisme peut être amélioré en termes d'équilibre
démocratique et de responsabilité.

Mots clés : Impeachment, système présidentiel, accusation, mise en accusation, enquête, procès, condamnation, destitution.