XIII. asır Tokat medreseleri
13th century Tokat madrasahs
Yazar: ABUZER GAFFAR SEVİM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDURRAHİM ARSLAN
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Medreseler = Madrasahs ; Tokat = Tokat

Özet:
Tokat şehri, tarihsel süreçte çeşitli uygarlıkların kurulduğu önemli merkezlerden biri olmuştur.
Toprakları üzerinde Hitit, Frigya, Pers, Roma ve Bizans gibi imparatorlukların hüküm sürdüğü bu
güzide şehir; Müslüman Türklerin Anadolu'ya hâkim olmasıyla beraber sırasıyla Dânişmend Beyliği,
Anadolu Selçuklu Devleti, Moğol İmparatorluğu, İlhanlı Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu
hâkimiyetinde yer almıştır. Bu tarihsel süreç içerisinde Türklerin Anadolu'daki kurumsallaşma
girişimleri kapsamında Türk İslâm Medeniyetinin en önemli aşamalarından biri olan ve kökeni
itibariyle Hz. Peygamber dönemi Suffa Ashâbının ilmî faaliyetlerine dayanan medreseleşme ve eğitim
faaliyetleri diğer merkezlerde olduğu gibi Tokat şehrinde de büyük bir özveriyle gerçekleştirilmiştir.
İslâm dininin ilme verdiği değer İslâm tarihinin her döneminde eğitim kurumlarının varlığını gerekli
kılmıştır. Nitekim dünyanın neresinde olursa olsun İslâm dini ile müşerref olan ilmin ve bilimin
öncelik arz ettiği bu merkezlerde medreseleşme neticesinde İslâm Medeniyetine pek çok âlim
kazandırılmıştır. Dânişmendliler Beyliği ve Anadolu Selçuklu Devleti dönemlerinde Tokat şehrinde
medreselerin inşâ edilmesiyle beraber ilmî yükseliş beraberinde kültürel gelişmeyi getirmiştir. İslâm
Tarihi boyunca medrese ve eğitim faaliyetleri birçok toplumu ihyâ ettiği gibi Tokat şehrini de bu
anlamda geliştirmiştir. Araştırmamızda Dânişmendliler Beyliği ve Anadolu Selçuklu Devleti
dönemlerinde Tokat'ta inşâ edilen medreselere ve özellikle XIII. asırda bu medreselerde yürütülen
ilim ve eğitim faaliyetlerine yer verilmiştir. Bu eğitim merkezlerinde yetişen âlimlere, burada ders
veren müderrislere ve bölgenin idarecileri tarafından başka ilim merkezlerinden Tokat'a ilmî
faaliyetlerde bulunması için davet edilen âlimlere (Muînüddin Pervâne tarafından Tokat'a davet edilen
Sâid el-Cendî vb.) yer verilmiştir. Araştırmamız giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte
araştırmanın konusu, amacı, yöntemi ve kaynak incelemesine yer verilmiştir. Birinci bölümde;
Tokat'ın coğrafi konumu, adının menşei, şehrin Türk hâkimiyetinden önce ve sonraki tarihinden
bahsedilmiştir. İkinci bölümde; Dânişmendliler ve Selçuklu Döneminde XIII. asırda Tokat'ta inşâ
edilen medreseler ve genel yapıları, mimari özellikleri, medreselerin vakıfları, ders veren müderrisler
ve yetişen âlimlere yer verilmiştir. Ayrıca medreselerde okutulan dersler ve öğrenim gören talebeler
hakkında genel bilgiler aktarılmıştır.

ANAHTAR KELİMELER: İslâm Tarihi, Dânişmendliler, Anadolu Selçukluları

Abstract:
The city of Tokat has been one of the important centers where various civilizations were founded
throughout history. This distinguished city, where empires such as Hittite, Phrygian, Persian, Roman
and Byzantine ruled over its lands; After the Muslim Turks dominated Anatolia, they were
respectively dominated by the Danishmend Principality, the Anatolian Seljuk State, the Mongol
Empire, the Ilkhanid State and the Ottoman Empire. In this historical process, it is one of the most
important stages of the Turkish-Islamic Civilization within the scope of the establishment attempts of
the Turks in Anatolia. The madrasah and education initiative, based on the scientific activities of the
companions of Suffa during the period of the Prophet, was carried out with great devotion in the city
of Tokat, as in other centers. The fact that the Islamic religion includes knowledge and science at
every stage of history has necessitated the existence of madrasahs. As a matter of fact, many scholars
were brought to the Islamic Civilization as a result of education and madrasah formation in these
centers where knowledge and science, which are associated with the Islamic religion, are a priority in
every part of the world. With the construction of madrasahs in the city of Tokat during the
Danishmend Principality and Anatolian Seljuk State periods, the scientific rise brought with it cultural
development. Throughout Islamic history, madrasah and educational activities have revitalized many
societies and developed the city of Tokat in this sense. In our research, we focused on the madrasahs
built in Tokat during the Danishmend Principality and Anatolian Seljuk State periods, and especially
in the 13th century. The educational and scientific activities carried out in these madrasahs in the 19th
century are included. The scholars trained in these education centers, the teachers who taught here,
and the scholars invited by the administrator of the region from other scientific centers to engage in
scientific activities in Tokat (Sâid el Cendî, who was invited to Tokat by Muînüddin Pervâne) are
included. Our research ıt consists of an introduction and two parts. is formed. In the introduction
section, subject, purpose, method and source review of the research. In the first part; The geographical
location of Tokat, the origin of its name, and the History of the region before and after Turkish rule
were mentioned. In the second part; During the Danishmend and Seljuk Period, XIII. The madrasahs
built in Tokat in the 19th century and their general structures, architectural features, foundations of the
madrasahs, professors who taught lessons and educated scholars are included. In addition, general
information is given about the courses taught in madrasahs and the students studying.

KEYWORDS: Islamic History, Danishmends, Anatolian Seljuks, M