Tecavüz kurbanı ve saldırganına yönelik empatide adil dünya inancı, namus sistemini meşrulaştırma, öfke ve tiksinme hassasiyetinin rolü
The role of just world belief, honor system justification, anger and disgust sensitivity on empathy towards rape victim and perpetrator
Yazar: AHMET ÇAĞLAR OK
Danışman: PROF. DR. DERYA HASDAĞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Sosyal Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Bu tez çalışmasında tecavüz kurbanına ve saldırganına yönelik empatinin altında yatan güdüsel (adil dünya inancı, dindarlık ve politik yönelim), bilişsel (namus sistemini meşrulaştırma) ve duygusal (öfke ve tiksinme hassasiyeti) süreçleri açıklayan bir model geliştirmek amaçlanmıştır. Ek olarak, öfke duygusuna temel oluşturan bağlamsal farklılıkları ve farklı bağlamsal öfke türlerine hassasiyet ile tiksinme hassasiyetinin ahlaki değerlendirme eğilimleri ile ilişkilerini incelemek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, ilk olarak öfke duygusunun farklı bağlamlarda ne düzeyde deneyimlendiğini ölçen bir öfke ölçeği geliştirilmiştir (Çalışma 1 A, N = 301 ve Çalışma 1 B, N = 373). Yapılan çalışmalar sonucunda, öfke duygusuna hassasiyetin bireysel öfke, ahlaki öfke ve toplumsal norm temelli öfke olmak üzere farklı temellere sahip olabileceği görülmüştür. Ayrıca Çalışma 1 B'de, ahlaki öfke hassasiyetinin zarar verme/bakım temelindeki, toplumsal norm temelli öfke hassasiyetinin ise saflık/kutsallık temelindeki ahlaki değerlendirmelerin en güçlü yordayıcıları oldukları görülmüştür. İkinci olarak (Çalışma 2, N = 304), tecavüz kurbanına ve saldırganına yönelik empatiyi yordayan değişkenlere ilişkin önerilen model test edilmiştir. Modele göre genel adil dünya inancı, politik yönelim ve dindarlık namus sistemini meşrulaştırmayı pozitif yönde yordamaktadır. Namus sistemini meşrulaştırma ise ahlaki öfke hassasiyetini negatif, toplumsal norm temelli öfke hassasiyetini pozitif yönde yordamaktadır. Ancak beklentilerin aksine tiksinme hassasiyetini yordamamaktadır. Ahlaki öfke hassasiyeti tecavüz kurbanına yönelik empatiyi pozitif, tecavüz saldırganına yönelik empatiyi negatif yönde yordamaktadır. Toplumsal norm temelli öfke hassasiyeti ise beklenilenin aksine tecavüz kurbanına yönelik empatiyi yordamasa da tecavüz saldırganına empatiyi pozitif yönde yordamaktadır. Son olarak, yine beklentilerin aksine, tiksinme hassasiyeti ne tecavüz kurbanına ne de tecavüz saldırganına yönelik empatiyi yordamamaktadır. Bulgular bir bütün olarak değerlendirildiğinde 1) öfke duygusuna ilişkin alanyazındaki tutarsız bulguların öfkenin tanımlanması ve ölçülmesindeki farklılıklardan kaynaklanıyor olabileceği, 2) öfke ve tiksinme duygularının ahlaki değerlendirmeler ile özellikle de tecavüz olgusu ile yakından ilişkili olan zarar verme/bakım ve saflık/kutsallık temelindeki ahlaki değerlendirmeler ile ilişkileri açısından alanyazındaki tutarsız bulguların öfkenin farklı bağlamlarda ele alınmasıyla açıklanabileceği, 3) tecavüz kurbanına ve saldırganına yönelik empatinin güdüsel, bilişsel ve duygusal değişkenlerin bir arada ve bir süreç içerisinde değerlendirilmesinin cinsel şiddet ile ilgili yapılan çalışmalara kuramsal bir çerçeve çizebileceği düşünülmektedir.

Abstract:
This thesis aims to construct a model that elucidates the motivational (belief in a just world, religiosity, and political orientation), cognitive (honor-system justification), and emotional (anger and disgust sensitivity) processes that underlie empathy towards both the rape victim and the perpetrator. In addition, the objective was to investigate the variations in context that give rise to the emotion of anger, as well as the relationships between sensitivity to different forms of contextual anger and disgust sensitivity and inclinations in moral judgment. To assess the intensity of anger experienced in different situations, a scale was initially created (Study 1A, N = 301, and Study 1B, N = 373). As a result of the studies, it has been found that sensitivity to the emotion of anger may have several bases, including individual anger, moral anger, and societal norm-based anger. In Study 1B, it was discovered that moral anger sensitivity was the strongest predictor of harm-based moral judgments; however, social norm-based anger sensitivity was the strongest predictor of purity-based moral judgments. Furthermore (Study 2, N = 304), the proposed model that predicts empathy towards the rape victim and the perpetrator was tested. The model indicates that general belief in a just world, political orientation, and religiosity are all favorable predictors of the honor system justification. The honor system justification negatively predicted moral anger sensitivity and positively predicted social norm-based anger sensitivity. However, in contrast to expectations, it fails to predict disgust sensitivity. Higher levels of moral anger sensitivity are related to increased empathy towards the rape victim and decreased empathy towards the perpetrator. Although, contrary to expectations, social norm-based anger sensitivity did not predict empathy towards the rape victim, it did positively predict empathy towards the perpetrator. Unexpectedly, disgust sensitivity did not have any predictive influence on the level of empathy towards either the rape victim or the perpetrator. When considering the entirety of the research, the inconsistent results regarding the emotion of anger in the literature may be attributed to variations in how anger is defined and measured. Additionally, inconsistent findings in the literature regarding the relationships of anger and disgust with moral judgments, especially the harm and purity-based moral judgments that are closely linked to rape, can be explained by considering anger in different contexts. Lastly, a comprehensive theoretical framework for studying sexual violence can be established by examining the motivational, cognitive, and emotional factors of empathy towards the rape victim and the perpetrator within a unified process.