Bölgeler arası kalkınma farklılıklarını gidermede turizmin rolü: Güneydoğu Anadolu Bölgesi örneği
The role of tourism in alleviating the differences among regions: The sample of Southeastern Anatolia
Yazar: LOKMAN TOPRAK
Danışman: YRD. DOÇ. DR. NİHAT AKBIYIK
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Bölümü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Ekonomi = Economics ; Turizm = Tourism
Dizin: Bölgesel azgelişmişlik = Regional underdevelopment ; Bölgesel turizm = Regional tourism ; K çarpanı = Multiplier K ; Kalkınma = Development ; Kalkınma kutupları teorisi = Development polar theory ; Kalkınma yardımları = Development assistances ; Turistik yoğunlaşma = Touristic condensation ; Turizm gelirleri = Tourism incomes ; Turizm potansiyeli = Tourism potential ; Turizm sektörü = Tourism sector

Özet:
Ekonomik büyüme ve kalkınma kavramları İkinci Dünya Savaşı sonrası, politikacılar ve iktisatçılar arasında oldukça sık kullanılmaya başlamıştır. Bu dönemde gerek ülke içinde gerekse ülkeler arasında gelişmişlik farklılıkları gözlenmiştir. Kalkınma sürecinde, ekonomik ve sosyal kalkınma ülkelerin her yerinde aynı zamanda gerçekleşmez. Kıt olan kaynakların etkin kullanılması amaçlanarak insan gücü kaynaklarının yeterliliği, pazarın büyüklüğü, coğrafi konum, teşebbüs gücü, hammadde yeterliliği gibi sosyal ve ekonomik birtakım faktörlerin etkisiyle, ülke içinde bazı yörelerin daha hızlı gelişme elde ettiği ve sonuçta mekânsal kutuplaşmaların olduğu görülmektedir. Ulusal ekonomiler içinde ?gelişmiş?, ?duraklamış? ve ?geri kalmış? gibi farklı gelişmişlik düzeyinde yörelerin ve bölgelerin ortaya çıkması toplumu oluşturan fertler arasında istihdam imkânları, gelir ve refah dağılımı açısından çeşitli eşitsizlik ve dengesizliklere yol açmaktadır.Gelişmenin bütün nimetlerinden her ülkenin, hatta aynı ülke içinde her bölge halkının eşit seviyede yararlanamadığı gerçeği ülkede de kendisini büyük ölçüde hissettirmektedir. Batı bölgelerinin değişik avantajlarından faydalanma düşüncesiyle, sanayinin hemen hemen tamamına yakını bu bölgelerde yatırım yapmaktadır. Bu durum da ülkedeki mevcut bölgeler arası dengesizliklere kaynaklık eden temel etken durumundadır.Türkiye de Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinin ekonomik ve sosyo-kültürel açıdan geri olduğu bir gerçektir. Bu bölgesel kalkınma farklılığını azaltmada turizm sektörünün yadsınmaz bir rolü vardır. Bu rol, onu kalkınmış ülkelerde önemli bir sektör konumuna getirirken, özellikle kalkınmakta olan ülkelerde turistik potansiyeli olan bölgelerin geliştirilmesinde turizm sektörü gibi ?yardımcı sektörlerin? kalkınmaya hız verici ve tamamlayıcı etkileri artık iyice anlaşılmıştır. Türkiye'nin de sahip olduğu zengin turistik potansiyeli kullanarak geri kalmış bölgelerin kalkınmasını bu yolla sağlamak ülkede bulunan bölgeler arası dengesizlikleri azaltacaktır.Bu çalışmanın başında; günümüzde geri kalmışlığın nedenleri ve kalkınma stratejilerine yer verilmiş ardından dünyada genel anlamda ve Türkiye'deki bölgeler arası kalkınma farklılıkları irdelenmiş, bunların nedenleri, sonuçları, çözüm önerileri, AB ülkelerinden çözüm örneklerine değinilmiştir. Daha sonra; bölgeler arası kalkınma farklılıklarını gidermede çözüm yolu olarak düşünülen turizm sektörünün geliştirilmesinin önemini vurgulamak amacıyla, dünyadan ve Türkiye'den rakamlar ve istatistikî verilerle bu sektörün büyüklüğü ve etkinliği gösterilmiştir. Bu kısım konu ile ilgili kaynakların incelenmesi araştırma konusunun anlaşılması, konu hakkında ayrıntılı bilgi sahibi olunması amacıyla yapılmıştır.Çalışmanın ikinci aşamasında; Kültür ve Turizm Bakanlığında, Aktif dış turizm gelirleri ve bunun çarpan etkisinin ölçümünde görev alan uzmanlar ile görüşülmüştür. Bu şekilde literatürde yer alan çok sayıdaki hesaplama yöntemi ile turizm bakanlığının kullandığı yöntemler karşılaştırılarak, eksik ve yanlışlıklar tespit edilmiştir. Ayrıca bölgenin çeşitli illerinde yıllardan beridir sektörde çalışan ve işletmecilik yapan kişiler ile il turizm müdürlüklerinde görev yapan uzmanlarla görüşülerek; bölge turizminin günümüz ve geçmişteki durumu değerlendirilmiş, Bölgenin yabancılar tarafından en çok rağbet gören özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır.Çalışmanın üçüncü aşamasında ilk iki aşamada elde edilen veriler ışığında var olan bir hesaplama yöntemi geliştirilerek; Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki bazı illeri mevcut koşullarda ziyaret eden turist sayısının çoğaltan katsayısı ile il ekonomilerine sağlayacağı katkı hesaplanmıştır.Çalışmanın son bölümünde ise; bölgedeki otel işletmelerine yönelik bir uygulama gerçekleştirilerek; bölgede faaliyet göstermekte olan otel işletmelerinin pazarlama tanıtım ve satış geliştirme yöntemleri hakkında elde edilen veriler, yorumlanıp değerlendirilmiştir.Araştırmanın anahtar kavramları şunlardır:-Kalkınma Stratejileri-Turizm-Bölgeler Arası Kalkınma Farklılıkları-Çoğaltan ve Hızlandıran Katsayı

Abstract:
The notions of economic growth and development were started to be used by politicians and economists frequently after the II World War. In this era, differences in the level of advancement were observed in the global levels both inside individual countries and between countries. Although it was not the same as the ratio in the global levels, there were still similar differences in advancement in different parts of the same country.During the process of development, economic and social development does not take place simultaneously in every part of a country. Some regions in a country show a more rapid development due to social and economic factors such as effective use of limited resources, the availability of human potential, the size of the market, the geographical location, enterprise power, adequacy of raw materials. As a result of some regions advancing faster than the others, it is possible to observe locational polarizations in a country. The fact that different regions or locations in a country exist with labels such as `developed?, `halting? and `underdeveloped? which refer to the different levels of advancement in a country causes inequality and imbalance among the citizens of that country in terms of employment, income and distribution of wealth.The reality that every country, even people in the different regions of a given country can not benefit from the advantages of development in a fair and equal manner is apparent in a great degree in our country too. Most of our industry has investments in the Western regions of our country, thinking of benefiting from the various advantages of these regions. The situation that arises from that fact is the key element that forms the basis of the inequality among the present regions in our country.It is a reality that Eastern and Southeastern Anatolia regions in Turkey are underdeveloped in terms of economic and social respects. In order to decrease this regional development difference, we have to acknowledge the role of tourism sector. The important role of this sector has made it a very invaluable sector in developed countries. The accelerating and complementary effects of `auxiliary sectors? such as tourism have been understood to have impacts in the developing countries in terms of the expansion of the regions which have a tourism potential. To achieve the advancement of underdeveloped regions by using the tourism potential which our country substantially has, will decrease the imbalance among the regions in the country.At the beginning of this study, the reasons for underdevelopment in the present era and the strategies for development were discussed and this section was followed by the differences in development in a general sense in the world and in a specific sense in Turkey among regions. The sources, results, and solutions regarding underdevelopment were given and the sample solutions from EU countries were mentioned. In order to emphasize the importance of the tourism sector which we intend to introduce and stress as a solution in reducing the differences of development among regions, we gave statistical data from our country and from the world in order to show the size and efficiency of that sector.The main body of the study was allocated to the role of tourism in alleviating the differences among regions. The direct resources that the tourism provides to the regional economies, and the multiplier effect and its added value were mentioned with various calculation procedures and formulas. The multiplier effects were calculated by using the number of tourists that visit the Southeastern Anatolia and by the amount of expenditure of these tourists. The tourism potential of this region and other provinces were mentioned in order to give an estimate of values that can be reached through tourism.The effects of tourism sector on the other sectors, on government income and expenses on general employment ratio and on social and cultural life were examined and the possible changes that could be expected in the socio-economic nature of the region due to development in the tourism sector were tried to be displayed.Last but not the least, the terrorist activities which are the ever bleeding sore in the region were discussed as they have negative effects on the tourism sector. It was emphasized in detail that once these negative effects are eliminated the region will have a ready and rich potential waiting to be used.Key Words:-The development Strategies-Tourism-The Development Differences among regions-Multiplier coefficient