Kentsel kalitenin geliştirilmesi bağlamında stratejik bir 
yaklaşım; kentsel tasarım rehberi kavramsal model önerisi
A strategic approach in the context of developing urban 
quality; the conceptual model proposal of urban design 
guideline
Yazar: MELİKE ORHAN
Danışman: PROF. DR. ÇİĞDEM POLATOĞLU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Kentler, önce sanayi devrimi, İkinci Dünya Savaşı, sonrasında 1960-70'lerde
kentselleşmeye ilginin artması ve 1980'ler de dünya da yaşanan ekonomik, sosyal ve
teknolojik gelişmelerin ortaya çıkardığı küreselleşme süreci etkisiyle oluşan hızlı
değişimlere maruz kalmıştır. Her kentin bu değişim, gelişim ve sonucunda beliren
dönüşümlere yanıtı farklı düzeylerde olmuş ve bazı kentler uyum sağlarken pek çoğu
kentleşmenin sonuçlarını iyi yönetememiştir.
Kentleşme olarak ifade edilen bu süreçte ortaya çıkan sorunlar-olgular, etkilerini
kentsel mekânlarda hissettirmeye başlamıştır. Kentsel mekânların, sahip olduğu ya da
olması gereken temel yapısal kimlikleri, uyum sürecinin yerine getiremediği
durumlarda bozulmalara ve sağlıksızlaşmaya yol açmıştır. Kentsel tasarım yaklaşımları
hızla değişirken, büyük kentlerde mevcut kent parçalarının yeniden oluşumu ve üretimi
konusunda planlamalar yapılmaya başlanmıştır.
Günümüzde kentleri tehdit eden yeni küresel dinamiklerin yarattığı değişim olgusu
çeşitli toplumların ekonomik, sosyal ve kültürel yaşam biçimlerini etkilerken, aynı
zamanda yaşam alanlarımız olan kentlerimize yansımaktadır. Yeni gelişmeler, boyut ve ölçek açısından kentsel mekânların ve mimarinin biçimlenmesinde, kentsel kalite
oluşumunda etkin olmaktadır. Küreselleşme sürecinde söz konusu değişimlerin
günümüz insanının gündelik yaşayışına getirdiği yeni yaşam biçimleri, beraberinde
kentlerin fiziksel-mekânsal düzenine de yeni bir yapılanma ve değişen/başkalaşan/yeni
kimlikler getirmektedir.
Kentsel mekânları oluşturan tüm tasarım bileşeleri, bu bileşenlerin birbiri ile
uyumluluğu, uygulama yöntemleri, planlama sürecinin en zayıf evreleri arasında yer
almaya başlamıştır. Bu sebeple, sorunların-çözümlerin-önerilerin daha bütüncül, bölge
bazında ele alınması gereklidir. Bir kent parçasında/kentsel alanda, yapılar için alınacak
kararlar hem çevresindeki binalara hem de kente ilişkin kurallar, sınırlamalar
içermelidir.
Kentlerin fiziki yapısındaki işlevsel ve estetik bozukluklar, kentsel bütünlüğün ve
kimliğin kayboluşu fiziki çevrenin düzenlenmesinde kentsel tasarım kontrollerinin
kullanımını gündeme getirmiştir. Yapılı çevrenin düzenlenmesinde, değişim ve gelişimin
yönlendirilmesinde kentsel tasarım ve uygulama araçları bir gereklilik olmaya
başlamıştır.
Kentsel tasarım rehberlerinin kullanımı ile bölgesel planlamadan mimari tasarıma
kadar olan, yani, üst ölçek ile alt ölçek arasındaki ilişkiyi gösteren "bütünleşmiş tasarım
süreci" rahatça ifade edilebilmektedir. Tasarımlarda parça-bütün ilişkisi
kurulabilmektedir ve kent ölçeğinde mekânsal algı yanında, bina ölçeğinde de
mekânsal algı sağlanabilmektedir. Kentsel mekân kalitesinin sağlanabilmesi, mekânsal
gelişim ve yönlendirme, ancak doğru kentsel tasarım rehber uygulamalarının kullanımı
ve "Kentin DNA"sını bozmadan yapılacak müdahaleler ile gerçekleşebilmektedir.
Günümüzde, planlama sisteminin modernleştirilmesi ve mekânsal gelişmenin
yönlendirilmesinde stratejik ve çağdaş planlama yaklaşımları çerçevesinde, kentsel
tasarım uygulama araçları ile kentsel kontrolün sağlanması ve problemlerin çözülmesi
söz konusudur. Kentsel tasarım rehberleri, planlama-tasarım ilişkisine bütüncül bir
yaklaşım içinde, kentle mekânsal birlikteliğin sağlanmasında, disiplinler arası plan-proje
diyalektiğinin kurulmasında etkili olmaktadır.
Bu kapsamda çalışmanın birinci bölümünde; Literatür Özeti, Tezin Amacı ve Hipotez
açıklanmıştır.
İkinci bölümde; literatürde yer alan genel kavramları netleştirmek üzere kalite kavramı,
kentsel mekân kavramı ve kentsel mekânda kalite parametreleri açıklanarak, bunlarla
ilişkili göstergelere yer verilmiştir.
Üçüncü bölüm kapsamında tez konusu ile ilgili önemli iki tanım ve alt başlıkları ele
alınmıştır. İlk olarak kentsel tasarım kavramı üzerine olan tartışmalar ortaya konulmuş,
kapsamı açıklanmıştır. Daha sonra başarılı bir kentsel mekânın yaratılmasındaki geçmiş
uygulamaların daha iyi algılanması açısından kentsel tasarımın ortaya çıkışı ve tarih
içerisindeki gelişim süreci, yeni yaklaşımlar ve diğer disiplinlerle ilişkisi açıklanmıştır.
Başarılı kentsel tasarım modeli oluşturmada önemli rol oynayan kentsel tasarım ilkeleri
tanımlanmıştır. İkinci olarak ise, kentsel tasarım uygulama araçlarının tanımı ve
"kentsel tasarım rehberleri" ni kapsayan sınıflandırılması yapılmış, kentsel tasarım
süreci içindeki yeri ve kullanım alanları ortaya konmuştur.
Dördüncü bölümde; kentsel tasarım rehberlerinin tanımı, ortaya çıkış süreci ve gelişimi
açıklanmıştır. Özellikleri, ilke ve hedefleri, ölçütleri belirtilmiş, bu konudaki tartışmalar
ve kapsamı ortaya konulmuştur. Bir kentsel tasarım kontrol aracı olarak "kentsel
tasarım rehberleri" nin sahip olması gereken tüm özellikleri, sınıflandırılması, uygulama
ölçekleri ve mekânsal kullanım alanları belirlenmiştir. Son olarak, tez kapsamında
önemle üzerinde durulan, günümüz kentlerinin problemi olan, "mekânsal gelişim ve
değişimin yönlendirilerek, kentsel mekân kalitesinin sağlanması" yönünde rehber
kullanımının rolü tanımlanmıştır.
Beşinci bölümde; diğer bölümlerde yapılan tez amacına yönelik literatür
araştırmalarından kentsel tasarım ve kontrolleri konusuyla ilgili olan, literatürün
temelini oluşturan kuramcıların çalışmalarından elde edilen bilgilerle, farklı
ölçeklerdeki kent ya da kentsel alan için hazırlanan kentsel tasarım rehberleri
incelenerek örnek uygulamalar üzerinden analizleri yapılmış, tasarım ölçütleri,
bileşenleri, konuları sınıflandırılmış ve analiz sonuçlarının karşılaştırmalı
değerlendirilmesi yapılmıştır.
Son olarak altıncı bölüm de ise; bir önceki bölümde sınıflandırılması yapılıp, çizelge
halinde sunulan "farklı uygulama ölçeklerinde hazırlanan kentsel tasarım rehberleri "
nin analiz sonuçları değerlendirilerek, örnek alan "Metropol ölçeğinde" oluşturulacak
kentsel tasarım rehberlerinin tasarım konuları, sorunlar ve çözüm olacak tasarım
ölçütleri/önerileri belirlenmiştir. Bu ölçütler en yüksek düzeyde kent, mekân ve yaşam
kalitesi sunabilecek şekilde sınıflandırılmış, bu bağlamda kentsel tasarım rehberi
çerçeve model önerisi yapılmıştır.
Sonuç olarak, tez çalışması, kentleri tehdit eden küresel dinamiklerin yarattığı negatif
etkileri en aza indirgemek ve yaşam alanlarımız olan kentsel mekânlarda tasarımsal
yoksunluklar, kimliksizleşme, karmaşa, kalite yoksunluğu vb. hızla artan problemlerin,
doğru kentsel tasarım uygulama süreçleri ve kontrolleri ile çözülebileceğini
göstermiştir. Farklı disiplinlerin ortak çalışması aracılığıyla, kentler üzerinde aynı
tasarım dilinin konuşulmasıyla ve kullanıcılarının/kentlilerin ekonomik, sosyal ve
kültürel yaşam biçimlerini tanıyarak doğru şekilde yapılan tasarım çalışmalarının
kentsel kalitenin ve kentsel sadakatin sağlanması açısından çok önemli olduğu
görülmüştür. Bunun elde edilebilmesi için kent ya da kent parçası için hedefleri net bir
şekilde belirlenmiş, işlev bölgeleri (tarihi alanlar, rekreasyon alanları, karma işlevler vb.)
ve fiziksel verileri doğru saptanmış olarak hazırlanacak kentsel tasarım rehberlerinin,
tasarım kontrolü olarak kullanılması gerektiği saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Kentsel Kalite, Kentsel Tasarım Kontrolleri, Kentsel Tasarım
Rehberleri, Kentsel Mekân Tasarım Bileşenleri, (Kentsel Mekânda) Tasarım Problemleri

Abstract:
Cities, first the industrial revolution, the Second World War, and the interest of
urbanization at 1960-70 and after 1980's are also after the economic collapse in the
world, has been subject to rapid changes occurring in the globalizationprocess reveals
the social and technological development. However, this change in each city, the
development and the transformation has been the response of the different levels that
appear in the results and although some cities could manage their results in harmony,
while some could not manage the urbanization. The effects at urban areas began to
feel problems - facts that arise in this process expressed as urbanization. Urban spaces
of the basic structural identity is or should have, the deterioration in the stituation fails
to fulfill the harmonization process and lead to unhealtiness. Rapidly changing urban
design approaches, regeneration of the existing city parts and the production in big
cities was on the agenda.
Todays new global dynamics of change which threatening the cities created by a
variety of community economic phenomenon, which affects social and cultural life
Forms, which are also reflected our living space in our cities. New developments, urban
spaces in terms of size and scale and in the Formation of architecture, is active in the
formation of urban quality. The process of globalization of modern man, the changes brought about new Forms of life in the everyday lives, along with a new restructuring
and changing/metamorphic/brings new identities to the physical-spatial layout of the
city.
All design elements that make up the urban spaces, the compatibility of these
elements, the application processes began to take place between the weakest stages
of the planning process. Therefore, problems–solutions–proposals should have taken
into considerations more integrated regarding to the regions. Part of a city/urban area,
as well as the decisions to be taken for structures and rules for buildings around the
city should include limitations.
Functional and aesthetic defects in the physical structure of the city has made the use
of urban design controls the regulation of urban integrity and identity of the
disappearance of the physical environment on the agenda. Regulating the built
environment, urban design and implementation tools in guiding change and
development has become a necessity.
The use of urban design guidelines and architectural design up to the regional
planning, that is, showing the relationship between the upper scale and subscale
"integrated design process" can be freely expressed. Design in the meronymy can be
established and in addition to spatial perception at the urban scale, spatial perception
of scale for buildings can be achieved. To ensure the quality of urban space, spatial
development and orientation, but the use of the correct application of urban design
guidelines and "city DNA" can be achieved by interventions to be made without
disturbing.
Today, the modernization of the planning system and in the framework of strategic
and contemporary approach in guiding the spatial development planning, urban design
implementation tools with the provision of urban control, and promised to solve the
problem. Urban design guidelines within the framework of an integrated approach to
planning-design relationship, ensuring the spatial association with the city, is effective
in the establishment of inter-disciplinary project plan dialectics.
In this context, the first part of the study; Summary of literature, describes the purpose
and hypothesis of the thesis.
In the second part; The concept of urban quality and urban space and urban space
quality parameters to clarify the general concepts in the literature have tried to put
forward and are given the indicators associated with them.
Within the context of the third part of the thesis topic has been studied on two
important definitions and related sub-headings. The scope is explained firstly put
forward discussions on urban design concept. Then, a successful urban space behind
the creation of better detection of the emergence of urban design in terms of past
experience and practices in the history and development process, new approaches are
described in relation to other disciplines. Successful urban design principles and design
implementation tools play an important role in the creation of urban design model are
described. Secondly, the definition of urban design implementation tools, "urban
design guidelines" which covers the classification made its place in the urban design
process and application areas have been identified.
In the fourth chapter; The definition of urban design guideline describes the
emergence and development process. Characteristics, principles and objectives,
criteria are specified, has been put forward for discussion on this issue is described the
scope. Urban design as a control tool "urban design guidelines" all the features you
need to have the classification, are defined application areas and spatial scales. Finally,
within the thesis emphasized today that the problems of the city, "directed spatial
development and change, ensuring the quality of urban space," the role of the user in
the direction of contacts have been identified.
In the fifth chapter; the literature for the thesis aim done in other sections and those
involved in urban design and control issues, literature, which Formed the basis
theorists with inFormation obtained from studies examining urban design guidelines
prepared for the cities or urban areas of different sizes, were analyzed through best
practices, design criteria, components and subjects classified and evaluation was made
of comparative analysis.
Finally, in the sixth chapter; made the classification in the previous section, presented
in tabular Form "urban design guidelines prepared in different application scales,"
evaluating the results of the analysis, the sample space "Metropol at the urban scale"
design issues of urban design guidelines to create, design criteria will be problems and
solutions/suggestions were determined. These criteria include the city at the highest
level, by studying the classification so as to provide the space and quality of life, a
frame is made in the context of urban quality of urban design guidelines recommend
models.
As a result, thesis, to reduce the negative effects which threatening the cities caused
by küresel dynamics and design deprivation in urban areas, which areas of our life,
Deindividuation, confusion, lack of quality and so on, increasing problems showed true
urban design can be solved by the application processes and controls. Through the
joint efforts of different disciplines, the talk of the same design language on cities,
users/citizens of economic, social and cultural life Forms correctly done design work by
recognizing the urban quality and in terms of the provision of urban loyalty has been
shown to be very important. The target for the city or part of the city to obtain this
clearly defined, the function of the regions (historic areas, recreation areas, hash
function, etc.) and physical data of urban design guidelines to be prepared as
determined correctly, has been found to be used as a design control.

Key Words: Urban Quality, Urban Design Controls, Urban Design Guidelines, Urban
Space Design Components, (In Urban Space) Design Problems