Musul'da hadis ilmi ve Ömer b. Bedr el-Mevsılî el-Hanefinin hadisçiliği
Hadith science in Mosul and the hadith scholarship of Omar Ibn Bedr al-Mawsili al-Hanafi
Yazar: ABDULMAWJOOD ABDULFATTAH A. QA QARABASHA
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA ÖZTOPRAK
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Daru`l hadisler = Dar al-Hadiths ; Fıkhü'l-hadis = Fiqh al-hadith ; Mühtalifu'l-hadis = Muhtalifu'l-hadis

Özet:
Musul, el-Cezire bölgesinin merkezi konumundadır. Sadece coğrafi özelliği
ile değil, kültür ve medeniyeti temsil eden gelişmelerin yaşandığı bir yer olarak da
dikkat çeker. Çünkü bulunduğu konum, isminden de anlaşılacağı üzere "kavşak"
noktadadır. Türkiye'den Irak topraklarına geçen Dicle Nehri'nin yolu Musul'dan
geçmektedir. Su, genelde bölgeye, özelde Musul'a hayat vermektedir. Coğrafi
konum itibariyle kavşak noktasında olan Musul, ilmi olarak yoğunluk yaşayan Şam
ile Bağdat arasında bir geçiş noktasıdır. Bu bağlamda rihle yapanların uğradığı bir
yer olmuştur. Diğer ilimlerde olduğu gibi, hadis ilminde de kendi muhaddislerini
yetiştirmiş ve hadis taliplerini ağırlamıştır. Şehrin önde gelen muhaddisleri arasında,
Ömer b. Bedr el-Mevsılî, Ebu Ya'la el-Mevsılî, İbnü'l-Esîr; bir müddet orada
kalanlar açısından İbnü'l-Cevzî ve İbnü's-Salah bulunmaktadır. Tez konumuz olan
Ömer b. Bedr el-Mevsılî, el-Cezire bölgesinde doğmuş, büyümüş ve eğitimini almış
bir muhaddistir. Özellikle uydurma rivayetler, hadislerin cem'i ve mevkuf rivayetler
konusunda eserler vermiştir. Hayatı hakkında bilgi veren tabakat kitapları onun
birçok eserinden bahsetse de matbu olarak bulunan üç eserinin olduğunu ifade etmek
gerekir. Mevzu rivayetler konusunda, hakkında İbnü'l-Cevzî'yi taklit ettiğine dair
iddialar bulunmaktadır. Yaptığımız çalışmalarda, iddiaları haklı çıkaracak bilgiler
bulunsa da şahsi tespit ve değerlendirmelerinin olduğu da muhakkaktır. Bu noktada
yapılan değerlendirmelerin, toptancı bir yaklaşımla oluşturulduğu tespit edilmiştir.
el-Mevsılî, özellikle el-Muğnî eserinde alandaki birçok alimin mevzu
değerlendirmesinde bulunmadıkları birçok rivayete yer vermiştir. Eserin mevzu
rivayetlerin bir araya getirildiği bir çalışma olduğu düşünüldüğünde, bu rivayetlere
de uydurma gözüyle baktığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla onun, bazı rivayetlere
uydurma olmadıkları halde mezvu değerlendirmesiyle yaklaştığı anlaşılmaktadır. Bu
noktada onun değerlendirme şartları açısından bazı kusurları olduğu görülmektedir.
el-Mevsılî'nin farklı yaklaşımları olsa da İbnü'l-Cevzî'ye itibar ettiği muhakkaktır.
Bu durum, onun selefî bir bakışa sahip olduğu iddiasını gündeme getirmektedir.
Ancak yapılan çalışmalara göre, tabakat âlimleri onun mezhep olarak Hanefî
olduğunu ifade etmektedirler. Mezkûr değerlendirmelerin, İbnü'l-Cevzî'ye değer
verme ve atıflarda bulunmaktan kaynaklı olduğu tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hadis, Musul, Ömer b. Bedr el-Mevsılî, Mevzu Hadis, Cem.

Abstract:
Mosul is centrally located in the Jazeera region, and it is not only a
geographical crossroads but also a place where cultural and civilizational
developments have taken place. Its location, as its name suggests, positions it as a
junction, as the path of the Tigris River, which flows from Turkey into Iraq, passes
through Mosul. Water, in general, sustains life in the region, especially in Mosul.
Geographically, Mosul is a transitional point between the scholarly centers of
Damascus and Baghdad, experiencing significant academic activity. It is a place of
education and pilgrimage, not only for the local scholars but also for those traveling
on religious journeys. In the field of hadith, just like in other sciences, Mosul has
produced its own hadith scholars and hosted hadith seekers. Among the leading
hadith scholars in the city are Umar ibn Badr al-Mawsili, Abu Ya'la al-Mawsili, Ibn
al-Asir, and, for a period, Ibn al-Jawzi and Ibn al-Salah, for those who resided there.
The focus of this thesis, Umar ibn Badr al-Mawsili, was born, raised, and educated in
the Jazeera region. He is known for his work on fabricated narrations, the
compilation of hadith collections, and mevzu (disconnected) narrations. While
biographical literature provides information about his life and mentions many of his
works, it is worth noting that only three of his printed works are available today.
Regarding the issue of fabricated narrations, there are claims that he imitated Ibn al-
Jawzi, although our research found some evidence to support these claims; it is also
clear that there are personal judgments and evaluations involved. It has been
observed that the assessments made in this regard were made with a wholesale
approach. In particular, al-Mawsili included many narrations in his work "al-
Mughni" that other scholars did not evaluate mevzu (disconnected), leading to the
assumption that he might have regarded these narrations as fabricated. Therefore, it
is understood that he evaluated some narrations as mevzu, even if they were not
fabricated. In this regard, there are some flaws in his criteria for evaluation. Although
al-Mawsili had different approaches, it is evident that he respected Ibn al-Jawzi. This
implies that he adhered to a Salafi perspective. However, according to studies, the
biographical scholars state that his school of thought was Hanafi. It is concluded that
the aforementioned evaluations were based on the influence of Ibn al-Jawzi without
giving due credit or references.
Keywords: Hadith, Mosul, Umar İbn Badr al-Mawsili, Fabricated Hadith,
Compilation.