İlköğretim öğrencilerinde özetleme becerisinin gelişimi
Primary school students summarizing skill development
Yazar: SEVGİ SEVİM ÇIKRIKÇI
Danışman: PROF. DR. İCLAL ERGENÇ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkçenin Eğitimi ve Öğretimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2004
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
ÖZET Bu çalışmada, bilişsel düzenlemeleri işaret eden özetleme ediminin ne gibi görünümler sunduğunu, araştırma örneklemi üzerinde ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışmamızda ele alınan temel sorunlar, belirli bir metin yapısının, özet metin yapısına dönüştürülmesi sürecinde ne gibi görünümler sunduğu ve metindeki hangi birimlerin, hangi stratejiler kullanılarak özet metin yapısına dönüştürüldüğüdür. Tezin amacı, ilköğretim 5. ve 8. sınıf Türkçe öğretiminde, yazma öğretiminin alt bileşenlerinden biri olan özetleme becerisinin bilişsel ve üst-bilişsel düzenlemelerini modele dayalı olarak betimlemektir. Bu amaç doğrultusunda, özetleme becerisinin geliştirilmesine etkisi olan bilişsel düzenlemeleri işaretlemesi ve metindilbilim alanyazınında en sık kullanılan model olması nedeniyle, van Dijk ve Kintsch'in "Büyük Ölçekli Yapı Modeli"i ile Kaplan'nın "Söylem Blok Modeli" çalışmamızın kuramsal yönelimini oluşturmuştur. Bu çalışmanın veri tabam kapsamında bulunan 5. ve 8. sınıftan 15 deneğin özet metin üretimine ilişkin verilerinin çözümlemesinden elde edilen kimi sonuçlara aşağıda yer verilmiştir: Beşinci sınıflar, özetleme ediminde, en çok doğrudan alıntı ve alıntı stratejilerini kullanmışlardır. Buna karşın, sekizinci sınıflar, yan önermelerin silinmesi ve alıntı stratejilerini kullanmışlardır. Beşinci sınıflar, doğrudan alıntı stratejisini çok kullanmaları nedeniyle, metnin içeriksel bütünlüğünde sapmaların az olduğu görülmektedir. Buna karşın, sekizinci sınıfların, doğrudan alıntı stratejisini çok az kullandıkları saptanmıştır. 134

Abstract:
ABSTRACT In this study, what sort of aspects the summarizing act, which indicates cognitive arrangements, have is shown on research group. The main points dealt with in the study are what sort of aspects a certain type of text have and what strategies are used while it is transformed into a summarized one. The study aims at describing the cognitive and meta-cognitive arrangements of the summarizing skill, sub-component of writing syllabus of Turkish in primary school education in the 5th and 8th grades. In accordance with this aim, because of the fact that it indicates cognitive arrangements which affect the improvement of the summarizing skill and that it is the most widely used model in the literature of text linguistics "Large-scale Structure Model" by van Dijk and Kintsch and "Discourse Block Model" by Kaplan form theoretical inclination of our study. Some of the results gathered by analizing the data about the production of summarized texts by 15 tested individuals from the 5th and 8th grades, in the scope of the data base of the study, are listed below. Students from the 5th grade mostly used the direct quotation and quotation strategies in the summarizing act while those from the 8th grade used strategies for erasing secondary propositions and quotation. Since the 5th grade students mostly used direct quotation strategy, it was observed that there was little deviation in the content of the texts whereas those from the eight grade used the direct quotation strategy so little. 135