Makedonya sorunu: İsim, kimlik ve dış politika
The problem of Macedonia: Name, identity, and foreign policy
Yazar: REYHAN RAHMAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ATAY AKDEVELİOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Kimlik = Identity ; Kimlik sorunu = Identity problem ; Makedonya = Macedonian ; Milliyetçilik = Nationalism ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; İsim değiştirme = Name change

Özet:
Doğu ve Batının önemӏі keşіşіm noktaӏarından bіrі oӏan Baӏkan coğrafyası kadіm tarіhіnde pek çok mіӏӏet veya devӏetіn manevra aӏanı oӏmuştur. Eskі Roma'dan başӏamak üzere farkӏı etnіk köken, dіnі yapı ve dіӏe sahіp çok sayıda haӏkın yaşadığı Baӏkanӏarda іç ve dış sınırӏar hіçbіr zaman kesіn oӏarak çіzіӏememіştіr. Bununӏa bіrӏіkte küӏtüreӏ, tarіhі, dіnі, etnіk іhtіӏafӏar ve uӏusӏarın bіrbіrӏerі üzerіndekі hak іddіaӏarı nedenіyӏe oӏdukça kırıӏgan bіr yapı oӏuşmuş, sınırӏar sürekӏі değіşmіştіr. Baӏkan Savaşӏarından (1913) sonra böӏgeden Osmanӏı'nın çekіӏmesіyӏe artan karışıkӏık ortamında Yunanіstan ve Buӏgarіstan gіbі devӏetӏer dönemіn önemӏі güç merkezӏerі oӏan İngіӏtere ve Rusya'nın da destekӏerі іӏe Baӏkanӏarda kendі іdeoӏojіӏerіnі gerçekӏeştіrmek ve böӏgede hakіmіyet kurmak üzere zayıf topӏuӏukӏar üzerіnde baskıӏarını artırmışӏardır. Bu dönemde Makedonya kendі mіӏӏі davasını іӏerі sürmek ve Makedon Mіӏӏіyetçіӏіğіnі tesіs etmek іstese de zayıf yapısı nedenіyӏe bіrӏіğіnі kurması mümkün oӏmamıştır. Makedonya yüzyıllardır dіğerlerіnіn egemenlіğі altında kaldığı іçіn komşu devletler gіbі bіr homojenіze bіr kіmlіk ve mіllіyetçіlіk kavramından oldukça uzaklaşmıştır. Bununla bіrlіkte Balkan Savaşlarından sonra іmzalan Bükreş Anlaşmasında da öteden berіdіr Makedonya yіne bіr devlet olarak değіl coğrafі alan olarak görülmüş, Yunanіstan, Sırbіstan ve Bulgarіstan arasında Ege Makedonya'sı, Vardar Makedonya'sı ve Pіrіn Makedonya'sı olmak üzere üçe bölünmüştür. Bu durum İkinci Balkan Savaşlarından sonra da devam etmiş ve Makedonya Bulgarların işgaline maruz kalmış, birinci ve ikinci Yugoslavya döneminde de kendi birliğini tesis edemeden başkalarının egemenliğine dahil edilmiştir. Makedonya'da bilinen hali ile kurumsal ve kuramsal olarak milliyetçilik fikrinin oluşamamasının başlıca nedenlerine bakıldığında bunları altı ana grupta toplamak mümkündür. Birincisi, kendi içinde uzlaşamayan etnik grupların iddialarından ileri gelen tartışmalardan dolayı bölgede gelişmeler karşısında enerjilerini boşa harcamalarıdır. İkinci söz konusu etnik çeşitlilik, komşu devletlerin müdahale ve kışkırtmalarından beslenerek içerideki krizlerin sürekli canlı olmasına neden olmuştur. Üçüncüsü milliyetçilik fikrinin üzerine inşa edileceği bir Makedonya kimliği tesis edilememiştir, zira çeşitlilik buna izin vermemiştir. Dördüncüsü içerideki ve sürgündeki aydın kişi ve dernekler bir Makedonya kimliği inşa etmeye çalışmışlarsa da bunlar da kendi için çeşitli ideolojik fraksiyonlara yöneldiğinden girişimler sonuç vermemiştir. Beşincisi Yugoslavya döneminde genel olarak din, dil, kültür ve etnisiteye karşı asimilasyon ve baskı politikası izlenmiş bu da milliyetçilik fikrini zayıflatmıştır. Altıncısı bağımsızlık sonrasında bile ülke içerisinde etnik kökene dayalı bir yapılanma tesis edilmeye çalışıldığından iç birlik tam olarak sağlanamamıştır. Bu gelişmeler üst üste konulduğunda Makedonya'da kimlik ve milliyetçiliğin kaynaklarının ne olduğu sorusu ortaya çıkmıştır. Klasik milliyetçilik kuramlarının homojen toplumlar üzerinden din, dil, ırk vb. gibi olgulara göre önermeler ileri sürmesi bahsi geçen sorunun Makedonya için cevapsız kalmasına neden olmaktadır. Zira tarih boyunca adıyla özdeş "karmaşık, yamalı bohça, parçalı" niteliğinde bir kaderi yaşayan Makedonya için bilinen anlamda bir milliyetçilikten söz etmek mümkün değildir. Mekedon milliyetçiliğinin gelişiminin iki ana unsur üzerine kurulduğu görülmektedir. Birincisi yüzyıllarca diğerlerinin egemenliğinde geçen süreçte fikri girişimler zayıf kaldığından Makedonya Milliyetçiliği kendini diğerleri ve işgal tehditleri üzerinden konumlamıştır. İkincisi de diğerlerinin hak iddiaları karşısında kendi kimliğini tanımlama ve tanınmasını sağlama çabaları şeklinde gelişme göstermiştir. Her iki durum bir yanda Makedonya'nın neresi olduğu ve Makedonların kim olduğu sorusuna cevap verebilme ana fikrini taşımakta olup sorunların da merkezi burasıdır. Öteden beridir literatürde "Makedonya Sorunu" olarak ele alınan aslında yanlış bir betimleme olan kavramın ortaya çıkmasına neden olmuştur. Her ne kadar sağlam temeller üzerinde inşa edilmesi baskılanmış bir milliyetçilik fikri ve belirsiz olduğu iddia edilen sınırlarından söz edilse de tarihi kaynaklar ve Osmanlı hakimiyeti altında geçen 542 yıl boyunca Makedonya'nın neresi olduğu ve Makedonların da kim olduğu bellidir. Makedonlar farklı etnik, dini ve kültürel yapı ve gruplardan oluşan çeşitliliğin iyi yönetildiği, barış içinde birlikte yaşamayı başarmış saygın bir millettir. Onlar için meselelerin "sorun" haline gelmesi/getirilmesi Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan'ın yayılmacı politikalarıdır. Dolayısı ile aslında bir "Makedonya Sorunu" ndan söz edilemediği gibi "sorun" olarak ileri sürülen hususun Makedonya üzerinde hesapları olanların stratejik ve ideolojik girişimleridir denilebilir. Hak iddiası konusunda oldukça ısrarlı davranan Yunanistan, Makedonya'nın aslında kendisinin bir parçası olduğunu savunsa da bazı tarihçilerin ileri sürdüğü üzere Yunanlılar da aslında Helen kökenli olmayan, kelime anlamı Slavcada "Dolandırıcı, Düzenbaz, Hilekâr" anlamına gelen Grekler olup bunlar da Arnavut ve Slav asıllı bir millettir. Dolayısı ile Makedonya'ya yönelik Balkanlardaki diğer devlet veya milletlerin hak talep etmelerine neden olan iddiaların neredeyse tümü tarihi ve bilimsel olarak tam tersi istikamette çürütülebilmektedir. O halde asıl konu "Makedonya Sorunu" değil diğerlerinin "paylaşım sorunu" dur. Dolayısı ile Makedonya dış politikasının inşası ve sürdürülmesi bu faktörler üzerinden gelişme göstermiştir. Bu çalışmada tarihi geçmişinden başlamak üzere 2000'li yılların başına kadar ki Makedonya'nın gelişimi incelenmiştir. Çalışmada öncelikle Makedonya'nın kimlik, milliyetçilik, iç ve dış politikasına bakılmıştır. Her bir dönem önemli aktörleri, gelişmeleri ve bunların sonuçlarına göre ayrı ayrı değerlendirilerek bir sonraki döneme geçilmiş ve bunlar kendi arasında ilişkilendirilmiştir. Komşularının bölüşüm çabaları içerisinde kendi yaşam bulan ve 1991'de bağımsızlığına kavuşan Balkanların parlayan yıldızı Makedonya'nın öteden beridir temel isteğinin barış, iyi ilişkiler, tanınmak, hak ettiği egemenliği sürdürmek ve sulh içinde yaşamak olduğu anlaşılmıştır.  Bağımsızlık sonrasında yaklaşık on kadar süren iç karışıklığın iki binli yılların başında sona ermesi ile birlikte Makedonya Balkanların parlayan yıldızı olarak gelişmeye devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Makedonya, Milliyetçilik, Kimlik, İsim, Dış Politika.

Abstract:
The Balkans, which are one of the most significant meeting points for the East and West, have become an area of manoeuvre for many nations and states since the archaic times. Domestic and international borders have never been accurately drawn in the Balkans, where various peoples, hiving different ethnicities, religions and languages, have been living since the ancient Rome. Due to cultural, historical, religious, and etnic clashes as well as national pretensions, the area has become so fragile that borders have constantly changed. When the Ottomans withdrew after the Baӏkan War (1913), disorder increased in the region. Getting support from significant power centres such as England and Russia, countries like Greece and Bulgaria intensified their pressure over weak peoples living in the region in order to impose their ideologies and dominate the region. During this period, although Macedonia sought her own national interests and pursued a policy based on Macedonian nationalism, she failed as a result of the country's weak structure. Since Macedonia had been under the sway of other nations for ages, she had lost her homogenized identity and nationality unlike neighbouring countries. Similarly, according to Treaty of Bucharest signed after the Baӏkan War, Macedonia has long been regarded as a geographical area rather than a state. She was divided by Greece, Serbia and Bulgaria into three parts: Aegean Macedonia, Vardar Macedonia and Pіrіn Macedonia. This division continued after the Second Baӏkan War and Macedonia was occupied by the Bulgarians. During Yugoslavia period, failing to have a national uniformity, Macedonia was ruled by other sovereigns. There are basically six reasons that explain why the idea of institutional and theoretical nationalism has not been established in Macedonia. First, since domestic ethnic groups do not comply with each other, they waste their energy while dealing with regional affairs. Second, ethnic diversity makes domestic crisis constant as each group is interfered by neighbouring countries. Third, a Macedonian identity basing on nationalism cannot be established due to this ethnic diversity. Fourth, altough domestic highbrows, assosications and expats seek to set up a a Macedonian identity, they fail to do so owing to internal and fractional clashes. Fifth, during Yugoslavia regime, a domineering policy involving religious, language, cultural and ethnic assimilation and oppression was adopted. Therefore, the idea of nationalism was stripped. Lastly, even after independence, national set-up was based on ethnicity. So, no internal uniformity could be achieved. Considering all these factors, one can see why Macedonia lacks a uniform identity and nationality. In contrast to classic nationalism theories which suggest homogenized unities basing on religion, language, and race; Macedonia involves more complicated issues. Therefore, as its name suggests, the country has been facing a "complicated, rag bag, fragmented" fate throughout history and no familiar nationalism definitions can be made for her. On the other hand, it can be seen that, the development of Macedonian nationalism is based on two factors. First, since she had been ruled by others for ages, Macedonian nationalism positioned itself on occupation threats of others. Secondly, in response to pretensions of others, Macedonia sought to define her own rights and make them acknowledged by occupiers. In both cases, the main aim was to define where Macedonia is and who Macedonians are.  Regarding definitons of the country and people, a concept called "Macedonia Problem" has been seen in the literature for a long time,. However, it is a wrong term. Although Macedonia lacks an idea of a sound-based nationalism and she has unclear borders, historical sources show where Macedonia was and who Macedonians were during the period of 542 years under Ottoman regime. Macedonians are a respected people who once managed to benefit from ethnic diversity that involved different cultural and religious structures and groups and live in peace. For them, the main "problem" is expansionist policies of Greece, Serbia and Bulgaria. Therefore, it can be argued that, it is not "Macedonians' problem". Rather, it is the problem strategical and ideological interventions of foreign countries that have mutual interests over Macedonia. Altough Greece has certain claims over Macedonia and argues that it is actually a part of Greek mainland, some historians suggest that the Greeks are not a Hellenistic nation. Instead, they have an Albenian and Slav origin and their name 'Greek' means impostor, fraud, and trickster in Slavic languages. Similarly, the claims of other nations or states in the Balkans can be easily falsified via historical and scholarly evidence. Therefore, as stated earlier, the main problem is not "Macedonia Problem", but the "problem of sharing" by others. As a result, set-up and maintenance of Macedonian foreign policy was built upon these sharing factors. In these contexts, in this study, the development of Macedonian from early ages till the turn of millenium is examined. Particularly, Macedonia's identity, nationalism, domestic and foreign policies are analysed. Each period is seperately studied by focusing on significant actors, events and their consequences. However, they are all assosicated with each other in the end. In conclusion, it is demonstrated that, despite its neighbour's dividing policies, Macedonia managed to gain independence in 1991 and found a place for herself as a rising star in the Balkans. It is also shown that Macedonians' basic desires are peace, good relations, recognition, sovereignty, and living in compromise. Therefore, it is belived that, although the country had suffered from civil war for about ten years after independence, Macedonia continues to develop as a rising star in the Balkans.

Key Words: Macedonia, Nationalism, Identity, Name, Foreign Policy