İkinci dünya savaşı sonrası iran Azerbaycanı: Büyük devletlerin nüfuz mücadelesindeki yeri (1945-1946)
Iranian Azerbaijan after World War II: Its place in the struggle for influence of the great powers (1945-1946)
Yazar: NIGAR AZIZOVA
Danışman: PROF. DR. TÜREL YILMAZ ŞAHİN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Ortadoğu ve Afrika Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History ; Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte, İran'ın güneyi İngiltere tarafından, kuzey 
bölgesi ise Sovyetler Birliği'nin askeri birlikleri tarafından işgal edilmiştir. Sovyetler 
Birliği'nin savaş dönemi boyunca kazandığı zaferler, İran Azerbaycanı'na yönelik 
politikalarında önemli değişikliklere yol açmıştır. Rıza Şah Pehlevi'nin İran Azerbaycanı'nda 
uyguladığı politikalar, bölgede halkın merkezi hükümete karşı direniş gücünü artırmış ve bu 
durum Sovyetler Birliği'nin bölgede kendi çıkarları doğrultusunda müdahil olmasına zemin 
hazırlamıştır. Sovyetler Birliği, bu dönemde İran'da petrol imtiyazları elde etmek ve İran 
Azerbaycanı'nda nüfuzunu genişletmek amacıyla çeşitli girişimlerde bulunmuştur. İkinci 
Dünya Savaşı sona erdikten sonra ABD ve İngiltere askeri birliklerini İran'dan çekerken, 
Sovyetler Birliği'nin İran Azerbaycanı'ndan birliklerini geri çekmemesi ve bölgede 
genişlemeci politikalar izlemesi, uluslararası bir krize yol açmıştır. Sovyetler Birliği'nin İran 
Azerbaycanı'ndaki faaliyetleri, Batılı devletler tarafından yakından izlenmiş ve bu durum, 
bölgedeki dengeleri etkilemiştir. ABD, İran Azerbaycanı'nda Sovyetler Birliği'nin etkisini 
azaltmak ve bölgedeki çıkarlarını korumak amacıyla, İran'ın toprak bütünlüğünü destekleyen 
politikalar geliştirmiştir. İngiltere ise İran'daki petrol çıkarları nedeniyle Sovyetler Birliği'nin 
İran Azerbaycanı'nda nüfuzunu genişletme girişimlerine karşı faaliyetlerde bulunmuştur. Bu 
süreçte ABD ve İngiltere, Sovyetler Birliği'nin İran Azerbaycanı'ndaki etkisini zayıflatmak 
amacıyla sert politikalar benimsemiştir. 1946 yılının Mart ayından itibaren Sovyetler 
Birliği'nin İran Azerbaycanı'ndaki askeri faaliyetleri, eski müttefikler arasında gerilimi 
artırmıştır. Ancak uluslararası baskılar ve ABD ile İngiltere'nin diplomatik girişimleri 
sonucunda, Sovyetler Birliği, İran Azerbaycanı'ndan geri çekilmek zorunda kalmıştır. Bu 
süreçte İran Azerbaycanı, büyük güçler arasındaki nüfuz mücadelesinin merkezi haline gelmiş 
ve Soğuk Savaşın başlangıcında önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu çalışma, 1945-1946 
yılları arasında İran Azerbaycanı'nın ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği gibi büyük güçler 
arasındaki nüfuz mücadelesinde oynadığı rolü ana hatlarıyla açıklamayı amaçlamaktadır. 
Ayrıca, büyük güçlerin savaş sonrası dönemdeki politikalarını şekillendiren faaliyetleri, işgal 
dönemi boyunca İran'daki politikaları bağlamında ele alınmıştır.

Abstract:
With the onset of World War II, southern Iran was occupied by British forces, while the north 
fell under the control of the Soviet Union's military. The Soviet Union's wartime victories led 
to significant changes in its policies towards Iranian Azerbaijan. The policies implemented by 
Reza Shah Pahlavi in Iranian Azerbaijan heightened the region's resistance against the central 
government, paving the way for the Soviet Union to intervene in line with its own interests. 
During this period, the Soviet Union made various attempts to secure oil concessions in Iran 
and expand its influence in Iranian Azerbaijan. While the United States and the United 
Kingdom withdrew their military forces from Iran after the end of World War II, the Soviet 
Union's refusal to withdraw its troops from Iranian Azerbaijan and its expansionist policies in 
the region led to an international crisis. The Soviet Union's activities in Iranian Azerbaijan 
were closely monitored by Western powers, significantly impacting the regional balance of 
power. In response, the United States developed policies supporting Iran's territorial integrity 
to counter the Soviet Union's influence in Iranian Azerbaijan and safeguard its own interests 
in the region. The United Kingdom, concerned about its oil interests in Iran, also took measures 
to oppose the Soviet Union's attempts to expand its influence in Iranian Azerbaijan. 
Throughout this period, the United States and the United Kingdom adopted firm policies aimed 
at weakening the Soviet Union's presence in Iranian Azerbaijan. Starting in March 1946, the 
Soviet Union's military activities in Iranian Azerbaijan heightened tensions between the 
former allies. However, as a result of international pressure and diplomatic efforts by the 
United States and the United Kingdom, the Soviet Union was eventually forced to withdraw 
from Iranian Azerbaijan. During this process, Iranian Azerbaijan became a focal point in the 
struggle for influence among the great powers and marked a significant turning point at the 
outset of the Cold War. This study aims to outline the role that Iranian Azerbaijan played in 
the struggle for influence among the great Powers the United States, the United Kingdom, and 
the Soviet Union between 1945 and 1946. Additionally, the activities of these powers, which 
shaped their post-war policies, are examined in the context of their actions in Iran during the 
occupation period.