Erken Osmanlı (1300-1453) yapılarında çini süsleme
Tile ornament in Early Ottoman (1300-1453) buildings
Yazar: SAVAŞ YILDIRIM
Danışman: DOÇ.DR. MEHMET TUNÇEL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Erken Osmanlı yapılarındaki çini süslemelerin tamamını ayrıntılı ele alan birbilimsel arastırmanın gerçeklestirilmemis olmasından dogan boslugu gidermek üzere,çinilerin malzeme, teknik, motif ve kompozisyon özellikleriyle detaylı bir biçimdearastırılarak tanıtılması ve Türk Çini Sanatı içerisindeki yerinin belirlenmesi buçalısmanın amacını olusturmaktadır.Arastırmamız, Osmanlı Beyligi'nin kurulusundan stanbul'un fethine kadargeçen dönemde insa edilen mimari eserlerdeki çinileri kapsamakta ve çalısmamızakonu binalar, Bursa, znik, Edirne, Ankara, Tire ve bugünkü Makedonya sınırlarıiçerisindeki Üsküp'te yer almaktadır. 14. yüzyılda mimari eserlerde sınırlı bir biçimdekullanılan çini, bu dönemde esas gelisimini, 15. yüzyıldan itibaren gerçeklestirerekdegisik teknik ve kompozisyonlarla süslemede önemli yer tutmustur.Duvar, pencere, son cemaat yeri, taçkapı, kubbe kasnagı, minare, dıscephede çini süslemenin yer aldıgı baslıca bölümlerdir. ç mekânda ise eyvan,müezzin mahfili, hünkar mahfili, sahnisin, duvar, mihrap, pencere ve sandukadakullanılmıstır.Erken Osmanlı çini süslemesinde, renkli sır, tek renk sırlı, tek renk sırlı yaldızlı,sıraltı ve çini mozaik olmak üzere bes farklı teknik yer almaktadır. Renkli sır teknigi,bu dönemin çini sanatına getirdigi bir yeniliktir. Anadolu'da ilk defa Bursa Yesil Camiiçinilerinde uygulanmıs ve 16. yüzyılın ikinci yarısının baslarına kadar Osmanlı çinisanatındaki varlıgını sürdürmüstür. Sıraltı teknigindeki çiniler, seffaf renksiz sıraltındamavi beyaz renklere sahiptir. En güzel uygulamalarına Edirne Muradiye Camiiharimindeki altıgen levhalarda rastlanmaktadır.Ele aldıgımız dönemde sırlı tuglanın özellikle minarelerde yaygın bir biçimdekulanıldıgı anlasılmaktadır. Türkuaz, koyu mavi, patlıcan moru ve seffaf sırlı tuglalar,çinilerle birlikte degisik kompozisyonlarla minarelerin süslemesinde önemli yertutarlar.Ele aldıgımız dönem çini sanatında bitkisel, geometrik, yazı ve sembolik veolmak üzere çesitli motif ve kompozisyonlar görülmektedir. En yogun grubu meydanagetiren bitkisel süslemelerde, palmet, rumi, kıvrım dal gibi Osmanlı öncesi dönemdenberi kullanılan motiflerin yanı sıra Timurlu sanatının etkisiyle hatayi, sakayık, rozetçiçekleriyle çok zengin kompozisyonlar elde edilmistir. Bu dönemde ilk defa 14. yüzyılsonlarında znik Yesil Camii minare gövdesinde karsımıza çıkan geometrikkompozisyonlar, dönemin sonuna kadar varlıgını sürdürmüstür. Erken Osmanlıdöneminde genellikle geometrik motiflerin içleri bitkisel motif ve kompozisyonlarladolgulanmıstır. Bu dönem çini süslemesinde önemli yer tutan yazıların kûfi ve celisülüs olmak üzere iki farklı türü islenmis ve zemini daima bitkisel motiflerledolgulanmıstır. nceledigimiz dönemde sınırlı bir biçimde kullanılan sembolik motiflerarasında Mührü Süleyman, kandil ve samdan sayılabilir.Bu dönem çinilerinin nerede üretildiklerine dair günümüze herhangi bir kayıtulasmamakla birlikte, çinilerin motif ve kompozisyon özellikleri, ayrıca gerçeklestirilenkazı ve arastırmalar, bu çinilerin znik ve Kütahya gibi merkezi bir imalattan çok yerelbir gelenegi temsil ettigini gösterir. Muhtemelen bu dönemde çini üretimi, mimarieserlerin bulundukları yerlesimlerde kurulan basit ve geçici fırınlarda gerçeklestirilmis,üretimin ardından fırınlar ortadan kalkmıstır. Çinilerin ustaları konusunda, 15. yüzyılınilk çeyregine kadar herhangi bir isme rastlamıyoruz. 1419-24 yılları arasında insaedilen Yesil Camii hünkar mahfili üzerindeki kitabede eserin süslemelerinin ?NakkasAli bin lyas Ali? tarafından tamamlandıgı belirtilmekte, bunun yanı sıra mihrapta?Tebrizli ustaların eseri? olduguna dair sanatçı kitabesi yer almaktadır. Bu dönemdekiçinilerin motif ve kompozisyon özelliklerini dikkate alarak Tebrizli ustaların YesilKülliyenin ardından Muradiye Külliyesi'nin çini süslemelerini yaptıgını ve ardındanEdirne'ye giderek Sah Melek Camii, Edirne Muradiye Camii ve Üç Serefeli Camii'ninçini süslemelerinde görev aldıgını söyleyebiliriz.Günümüzde bakımsızlık, insan eliyle gerçeklestirilen her türlü tahribat çinilereagır zararlar vermis olmakla birlikte bu dönem, Anadolu'da kendinden önce ortayakonan gelenek ile Timurlu sanatının etkilerini birlestirerek Türk çini sanatında seçkinbir yere sahip olmustur.

Abstract:
The aim of this study is to make a research about the tiles in terms ofmaterials, technique, motives and composition and make them known so as tocomplete the gap that has come true because of the fact that a researchexamining all of the tile ornaments pertaining to the earlier Ottoman Empire has notbeen conducted in detail.Our research encompasses the art of tile in the buildings constructed in thetime period between the construction of the Ottoman Seigniory and conquest ofstanbul, and the building which are included in our research are taking place inBursa, znik, Edirne, Ankara, Tire and Skopje, which takes place in the borders of theMacedonia today. While the tile was hardly used in the architectural buildings in the14th century, it developed well in the 15th century and it was used varioustechniques and compositions as from the 15th century.The tile are was mainly used outside wall, window, which are tambour ofdome, son cemaat yeri, door and minaret. In the inner side, it was used in the iwan,müezzin?s platform, sultan balcony, bay window, mihrab, window, and sarcophagus.In the earlier Ottoman Empire?s period five techniques were implied. Thetechniques were coloured glaze, one coloured glaze, one coloured glaze gilded,underglaze and tile mosaic. The technique of one coloured glaze took part in theart of tile in this period. It was used in the tiles of the Bursa Yesil Camii and its lasteduntil the secons half of the 16th century. The tiles in the under glaze tecniques haveblue and white colours in the transparent colourless under glaze. Its best example isin the hexagonal sheets in the Edirne Muradiye Mosque.2It is seen that in the period considered, the glazed tiles were used especiallyin minarets. Turquoise, dark blue, aubergine like purple and glazed bricks took animportant place in various compositions in the minarets together with tiles.In the period which is under consideration, there were many motives likeherbal, geometrical, scriptures, symbolic in the tile art. In the herbal ornament whichwas the most used type of ornament, there were the motives of the Pre-Ottoman eralike hatayi and rumi curly branches as well as the very rich compositions that werecomposed of hatayi sakayik and badge flowers, which was pertaining to the Timurera. The geometrical compositions which were seen for the first time in the minaretof the znik Yesil Camii lasted until the 14th century. In the earlier Ottoman Empire,the inner part of the geometrical motives were generally filled with herbal motivesand compositions. There were two important subscriptions kûfi ve celi sulus. Thebase of the subscription was filled with the followers. The other motives that werelimitedly used in the period we are considering are the seal of Süleyman, candleand candlestick.Although we have not any record about where the tiles were manufactured,the motive and composition features of the tiles and excavations show us that theywere not made in the regions of znik and Kütahya and that they weremanufactured by made for a regional tradition. Probably in that period the tiles weremade in the ovens that existed in the regions of the architectural Works and theovens were disappeared. As for the artists of the tile art, we do not have informationabout anyone until the first quarter of the 15th century. In the subscription on theSultan Balkony in Yesil Cami, which was constructed between 1419-24 it isspecified that the ornaments were made by ?Nakkas Ali bin lyas Ali?; moreover,there is a scripture of the artists on the mihrap, which says it is made by ? the artists3of Tebriz.? Therefore, taking the motive and composition features of the tiles, wecan say that the artists from Tebriz made the tile ornaments of Bursa MuradiyeKülliyesi and then went the Edirne and did the same for Sah Melek Camii, EdirneMuradiye Camii and Üç Serefeli Camii.Although the tiles have been large damaged because of lack of care,damage by people and thieves, it has good place the Turkish Tile Art by combining