Ailelerin finansal risk yönetimine ilişkin tutum ve davranışlarının incelenmesi
Examination of the attitudes and behaviours of families towards financial risk management
Yazar: ATEŞ BAYAZIT  HAYTA
Danışman: PROF. DR. M.HAMİL NAZİK
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Ev Ekonomisi Bölümü / Aile Ekonomisi ve Beslenme Eğitimi Ana Bilim Dalı / Aile Ekonomisi ve Beslenme Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Ekonomi = Economics ; Ev Ekonomisi = Home Economics ; Sigortacılık = Insurance
Dizin: Finansal araçlar = Financial instruments ; Finansal açıklamalar = Financial disciosures ; Finansal borçlanma = Financial borrowing ; Finansal kaynaklar = Financial resources ; Finansal risk = Financial risk ; Finansal yatırım = Financial investment ; Finansal yönetim = Financial management ; Risk azaltma yöntemleri = Risk reduction methods ; Risk transferi = Risk transfer ; Risk yönetimi = Risk management

Özet:
İş alanlarının değişimi, işsizlik, tüketici kredilerinin ve kredi kartlarının kullanımının artması, paranın satın alma gücündeki değişimler, artan vergi yükleri, enflasyon, faiz oranları, karmaşık tüketici pazarları gibi pek çok faktör ailede finansman uygulaması kavramını sadece bütçe yapmaktan çıkarıp, daha geniş kapsamlı ekonomik kavramlara dayalı kaynak yönetimi doğrultusunda değiştirmiştir. Banka hizmetlerinde, kredi kaynaklarında, tasarruf planlarında ve yatırım tercihlerinde ailelere çok karmaşık alternatifler sunulmaktadır. Dolayısıyla, aileler için finansman uygulamalarına ilişkin konularda karar verme oldukça zorlaşmış ve çoğu aile için finansman uygulamaları riskli bir faaliyet durumuna gelmiştir. Bütün bu sebeplerden ötürü, Ankara'da orta ve yüksek sosyo-ekonomik düzeyi temsil eden semtlerde oturan tabakalı rastgele örnekleme yöntemi ile seçilen 440 gönüllü aile üzerinde ?Ailelerin Finansal Risk Yönetimine İlişkin Tutum ve Davranışlarının İncelenmesi? konulu bir araştırma planlanmış ve yürütülmüştür.Araştırmanın verileri geliştirilen anket formuna bağlı kalınarak 8 Eylül-25 Aralık 2007 tarihleri arasında araştırmacı tarafından ailede finansman ve risk yönetiminden sorumlu olan kişilerle yüzyüze yapılan görüşmeler sonucunda toplanmıştır.Verilerin değerlendirilmesinde SPSS 11.5 paket programından yararlanılmıştır. Verilerin analizinde khi-kare, kruskall wallis ve t-testi kullanılmıştır. Gruplararası farkın belirlenmesinde p<0.05 ve p<0.01 anlamlılık düzeyleri esas alınmıştır..Ailelerin aylık ortalama toplam gelir kaynağı miktarı 2399 YTL'dir. Bunun büyük bir kısmını aylık maaş / ücret (1917 YTL) oluşturmaktadır. Ailelerin gelir kullanımında karşılaştıkları güçlükler arasında ilk sırayı gelirin miktar olarak yetersiz olması almakta, bunu borçların ödenmesi için plan yapma ve yatırım alanlarının belirlenmesi izlemektedir (p<0.05; p<0.01).Ailelerin aylık ortalama gelirlerinin büyük bir kısmını gıda ve konut harcamaları oluşturmakta, bunu sırası ile eğitim, giyim, ulaşım, temizlik, kişisel bakım, kültür-eğlence, sağlık ve dayanıklı tüketim malları harcamaları takip etmektedir. Aileler gıda ve giyim harcamalarında kredi kartını; ev ve ev halkı ile ilgili harcamalarda, sağlık, temizlik, konut, ulaşım- haberleşme, kültür-eğitim-eğlence ve kişisel bakım harcamalarında da peşin ödeme şeklini tercih etmektedir (p<0.05; p<0.01).Ailelerin yarısına yakını borç almaktadır (p<0.05). Ailelerin borçlanma nedenleri arasında ilk sırada ev, arsa, araba vb. büyük yatırımlar yapmak almakta, bunu kredi kartı kullanma ve gelirin ihtiyaçları karşılamada yetersiz kalması izlemektedir (p<0.01). Ailelerin çoğunlukla borç aldıkları harcama türleri arasında gıda, giyim, ev ve ev halkı ile ilgili harcamalar başta gelmektedir (p<0.05; p<0.01). Ailelerin borç aldıkları yerler arasında ilk sırayı banka-finans kurumları almakta, bunu sırası ile aile bireyleri, arkadaşlar, akrabalar ve yardımlaşma sandıkları izlemektedir (p<0.01).Ailelerin yarısından fazlası tasarruf yapabilmektedir. Ailelerin yarısına yakını aylık ortalama 201-500 YTL arasında tasarruf yapmaktadır (p<0.05; p<0.01). Aileler çocukların eğitimini ve geleceğini garanti altına almak ve gelirde ortaya çıkabilecek beklenmedik harcamalar için tasarruf yapmaktadır (p>0.05). Ailelerin tasarruflarını değerlendirmede yararlandıkları bilgi kaynaklarının başında kendi bilgi ve deneyimleri, banka ve finans uzmanlarının görüşleri ve kitle iletişim araçları gelmektedir (p<0.05). Aileler tasarruflarını dövize, vadeli-vadesiz hesaba ve altına yatırarak değerlendirmektedir. Aileler tasarruflarını değerlendirirken en çok faiz hesaplarını anlayamama, aldatıcı- yanıltıcı reklamların etkisi ve banka-finans çevrelerinin yanlış yönlendirmesi sorunlarını yaşamaktadır (p>0.05).Ailelerin yarısı yatırım yapabilmektedir (p<0.01). Aileler daha çok refaha ulaşmak, finansal açıdan kendilerini güvende hissedebilmek ve geliri artırmak amacıyla yatırım yapmaktadırlar (p<0.05). Aileler çoğunlukla finansal açıdan güvenli olduğunu düşündükleri yatırım aracını seçmektedir (p<0.05).Ailelerin tamamına yakını ölümcül hastalık / kaza, sahip oldukları araç-gereçlerin arızalanması, aile / arkadaşlardan gelen yardımın bitmesi sorunları ile büyük bir çoğunluğu da iş kaybı ve aile gelirini sağlayan kişilerden birinin maaşında azalma sorunu yaşamıştır. Yaşanan bu beklenmedik olaylar karşısında da aileler gelir kaybına uğramıştır (p>0.05).Ailelerin çoğunluğu yatırım araçlarından dövizi, hisse senedini, A tipi yatırım fonunu, repoyu ve altını riskli; devlet tahvilini, vadeli mevduatı, hazine bonosunu, bireysel emeklilik hesabını, hayat sigortası poliçesini ve B tipi yatırım fonunu risksiz bulmaktadır.Ailelerin büyük bir çoğunluğu altın, vadeli mevduat, devlet tahvili, hazine bonosu, döviz, bireysel emeklilik hesabı, B tipi yatırım fonu, hayat sigortası poliçesi, repo ve A tipi yatırım fonunun tüm parayı kaybetme riski taşıdığını düşünmektedir.Ailelerin yarısından fazlası döviz, hisse senedi, A tipi yatırım fonu, altın, repo, B tipi yatırım fonu, bireysel emeklilik hesabı ve hayat sigortası poliçesinin değerini yitirme riski taşıdığını; vadeli mevduat, hazine bonosu ve devlet tahvilinin böyle bir risk taşımadığını düşünmektedirAilelerin çoğunluğu altın, vadeli mevduat, B tipi yatırım fonu, döviz, hazine bonosu, repo, devlet tahvili ve A tipi yatırım fonunun nakite dönüştürememe riskine sahip olduğu; hayat sigortası poliçesi, bireysel emeklilik hesabı ve hisse senedinin böyle bir risk taşımadığı görüşündedir.Ailelerin yarısı yatırım araçlarının içerdiği risklerin çeşitlendirme yoluyla kontrol edilemeyeceğini belirtmektedir. Ancak yükseköğretim ve yüksek gelir düzeyine sahip olan aileler çeşitlendirme yoluyla yatırım araçlarının taşıdığı risklerin kontrol altına alınabileceğini savunmaktadır (p<0.05).Ailelerin çoğunluğu riskten korunmak için sigorta sahibi olunması görüşündedir (p<0.05; p<0.01). Araştırmaya katılan bireylerin, eşlerinin ve çocuklarının büyük bir kısmının bağlı bulunduğu sosyal güvenlik kuruluşu emekli sandığıdır. Ailelerin büyük bir çoğunluğu özel sağlık, özel yaşam, doğal afet ve yangın, hırsızlık ve kasko sigortasına sahip değildir.Ailelerin çoğunluğu finansman yönetimi tutum ölçeğinde yer alan ?Faturalar zamanında ödenmelidir?, ?Büyük borçlar planlı bir şekilde ödenmelidir?, ?Her ay kredi kartı harcamaları zamanında ödenmelidir?, ?Aylık gelir ile borç miktarı arasında ölçülü bir oran kurulmasına dikkat edilmelidir?, ?Para istek ve ihtiyaçları karşılamak için önemli bir araçtır? ifadelere tamamen katılmaktadır.Ailelerin yarısından fazlası risk yönetimi tutum ölçeğinin ilk boyutunda (riskin algılanması) yer alan ?Gerektiğinde sigorta kapsamına girmeyen beklenmedik harcamalar için acil durum fonuna sahip olunmalıdır?, ?Finansal güvenlik için yatırım yapmak önemlidir?, ?Para biriktirmek çocuklara iyi bir gelecek sağlamak için önemlidir?, ?Yatırım istenildiği an hiç değer kaybetmeden nakite çevrilebilmelidir?, ?Para biriktirme emeklilik dönemi için önemlidir?, ?Değerini artırma olasılığı olan yatırım alanları tercih edilmelidir? ifadelerine katılmaktadır.Ailelerin yarısından fazlası risk yönetimi tutum ölçeğinin ikinci boyutunda (riskin kontrolü) yer alan ?Özel yaşam sigortasına sahip olunmalıdır?, ?Sigorta kapsamları ve bedelleri karşılaştırılıp, sadece gerekli olan sigortalar alınmalıdır?, ?Hırsızlık sigortasına sahip olunmalıdır?, ?Doğal afet ve yangın sigortasına sahip olunmalıdır?, ?Sağlık ve kaza durumunu içeren temel sigortalara sahip olunmalıdır?, ?Kasko sigortasına sahip olunmalıdır? ifadelerine katılmaktadır.Ailelerin finansman ve risk yönetimine ilişkin tutumları arasında istatistiksel açıdan orta düzeyde, pozitif ve anlamlı bir ilişki vardır (p<0.01). Finansman yönetimi konusunda tutumları olumlu olan ailelerin risk yönetimi ile ilgili tutumları da olumlu olmaktadır.Anahtar Kelimeler : Bütçe, Borçlanma, Tasarruf, Yatırım, Risk, Finansal Riskler, Risk Yönetimi ve Sigorta.

Abstract:
Many factors such as the changes in the professional areas, unemployment, increase in the use of consumer loans and credit cards, changes in the purchasing power of money, increasing tax burden, inflation, interest rates and complex consumer markets have expanded the scope of the concept of ?financial implementation in the family? (which was only limited to budgeting) in such way to cover resource management based on more comprehensive economic concepts. Families are offered quite complex options in banking services, loan resources, savings plans and investment opportunities. Therefore, it is now difficult for families to make decisions on financial implementations which have turned into a risky process for most of them. Due to these reasons, a study titled ?Examination of the Attitudes and Behaviors of Families towards Financial Risk Management? was planned and carried out with the participation of 440 voluntary families representing the families living in mid and high socio-economic parts of Ankara Province and selected via stratified random sampling method.On the basis of the questionnaire developed, data were collected via face-to-face interviews made on 8 September-25/2007 December period with the person responsible for the financial and risk management of the each family. SPSS 11.5 package program was used in the analysis of the data obtained. Chi-square, kruskall wallis and t-test were performed to analyze the significance of the data in terms of education and income-explanatory indicators.Total average mounthly income of families was recorded as 2399 YTL. Salary/monthly income (1917 YTL) constituted an important part of this amount. Insufficient level of income was listed as the most important difficulty families encountered in the utilization of income. It was followed by debt planning and determination of investment areas.An important part of the average monthly income of families was spent for food and accommodation. They were followed by education, clothing, transportation, cleaning, personal care, cultural-entrainment activities, health and consumer durables. While preferring credit cards in the purchase of food and clothing, families preferred cash payment in the expenditures related with the house and the household, health, cleaning, accommodation, transportation-communication, cultural-entertainment activities and personal care (p<0.05; p<0.01).Nearly half of the families borrowed money (p<0.05). Borrowing reasons were listed as making big investments such as purchase of a house, land or a car; which was followed by the reasons of using credit cards and the insufficiency of the income in meeting the needs (p<0.01). Families generally preferred borrowing particularly for the purchase of food and clothing and for the expenditures related with the house and the household (p<0.05; p<0.01). Families borrowed money mainly from banks-financial institutions, family members, friends, relatives and provident funds (p<0.01).More than half of the families stated that they could make some saving. Nearly half of the families could save 201-500 YTL, on average, in one month (p<0.05; p<0.01). Families made saving to guarantee the education and the future of their children and for any unexpected spending (p>0.05). The main information resource families benefited from in utilizing their savings was their own knowledge and experiences, which was followed by the opinions offered by the banks and financial experts and mass media (p<0.05). Families utilized their savings by investing in foreign currency, deposit-checking account and gold. The main problem was stated as the difficulty in understanding the interest accounts, the effects of misleading advertisements/commercials and misdirecting of the banks and financial circles.Half of the study families could make some investments (p<0.01). They made investments to reach prosperity, to feel themselves secure in financial terms and to generate more income (p<0.05). Families mostly preferred the investment tools they deemed secure in financial terms (p<0.05).Nearly all of the families experienced difficulties such as a malignant disease/accident, break-down of their vehicles-devices, ending of the aid received from family/friends and most of them were encountered with problems such as loss of job and decrease in the salary of one of those generating income for the family. They were exposed to income loss as a result of these unexpected incidents (p>0.05).Investment tools preferred by the families included term deposit, gold and foreign currency. The investment tools they wanted to own, on the other hand, included government bond, treasury bond, life insurance policy, B-type investment fund, term deposit, gold and foreign currency.Most of the study families deemed foreign currency, securities, A-type investment fund, repo and gold ?risky? while government bond, term deposit, treasury bond, personal retirement account, life insurance policy and B-type investment fund ?risk-free?.Most of the families believed that gold, term deposit, government bond, treasury bond, foreign currency, personal retirement account, B-type investment fund, life insurance policy, repo and A-type investment fund had the risk of losing all the money.More than half of the study families thought that foreign currency, securities, A-type investment fund, gold, repo, B-type investment fund, personal retirement account and life insurance policy had the risk of losing its value and that term deposit, treasury bond and government bond did not have such risk.Most of the study families were of the opinion that gold, term deposit, B-type investment fund, foreign currency, treasury bond, repo, government bond and A-type investment fund had the risk of inconvertibility into cash and that life insurance policy, personal retirement account and securities did not pose any such risk.Half of the families stated that risks posed by investment tools could not be controlled via diversification. However, families with higher education background and high socio-economic level suggested that risks imposed by investment tools could be taken under control through diversification (p<0.05).Most of the families were of the opinion that insurance policy could be obtained to prevent possible risks to occur (p<0.05; p<0.01). Most of the study participants, their spouses and their children were the members of Pensioners? Fund. Most of the families did not have private health, private life, natural disaster and fire, theft and motor insurance.Most of the families completely agreed with the following statements included in the Financial Management Attitudes Scale: ?Bills should be paid on time?, ?Bid debts should be paid back according to a plan?, ?Every month, credit cards should be paid timely?, ?Attention should be paid to ensure a reasonable proportionality between monthly income and debt amount? and ?Money is an important tool to meet demands and needs?.More than half of the study families agreed with the following statements listed in the first dimension (risk perception) of Risk Management Attitudes Questionnaire: ?Families should have emergency fund for the unexpected expenditures falling out of the insurance coverage?, ?Making investments is important for financial security?, ?Saving money is important for providing a better future for the children?, ?An investment should be converted into cash at any time without any value loss?, ?Saving money is important for the retirement? and ?Investment areas having the potential of increasing value should be preferred?.More than half of the families agreed with the following statements listed in the second dimension (control of the risk) of the Risk Management Attitudes Scale ?Families should purchase private life insurance policies?, ?Insurance coverage and costs should be compared so as to purchase only the necessary ones?, ?Families should purchase theft insurance?, ?Families should purchase natural disaster and fire insurances?, ?Families should purchase basic insurances covering health and accident insurances?, ?Families should purchase motor insurance?.A statistically mid-level, positive and significant relation was detected between the attitudes of the families towards financial and risk management (p<0.01). Families having positive attitudes towards financial management also had positive attitudes towards risk management.Key words: Budget, Borrowing, Savings, Investment, Risk, Financial Risks, Risk Management and Insurance.