Türkçe sözlü söylemde ödünleme ve işlevleri
Concession and its functions in Turkish spoken discourse
Yazar: DERYA AYDIN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLSÜM SONGÜL ERCAN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Söylem = Discourse ; Söylem aktarımı = Discourse transfer ; Söylem bilim = Discourse science ; Söylem çözümleme yöntemi = Discourse analysis method ; Sözel davranış = Verbal behavior ; Türkçe = Turkish ; İmtiyazlar = Concessions

Özet:
Dilde ödünleme alanyazında iki tümce arasındaki uyumsuzluk ya da çatışma, amacına ulaşamamış bir beklenti ya da şaşırtıcı bir sonuç, bir normdan sapma, olası bir engel, nedensel bir ilişkinin olumsuzlanması, şaşırma, karşıt beklenti ya da uygunsuzluk olarak tanımlanmaktadır. Ödünleme bağlaçlar, ilgeçler, ulaçlar gibi farklı dilsel kaynaklarla ya da bağlamdan elde edilen ipuçlarına dayanılarak örtük olarak gerçekleştirilebilmektedir. Öte yandan, alanyazında farklı dillerde ödünlemenin nasıl yapıldığı ile ilgili kavram karmaşasının giderilmesi amacıyla, bir tümcedeki ödünleyici ilişkiyi göstermeye yarayan tüm yapılar ödünleyici dilsel kaynak ya da ödünleyici söylem belirleyici olarak da kabul edilebilmektedir.  Sözlü söylemde ödünleme karşıtlığın gösterilmesi, olası yanlış anlaşılmaların önlenmesi, düzeltme/onarım, uzlaşma, konu yönetimi yapma işleviyle kullanılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkçede ödünlemenin hangi dilsel kaynaklarla gerçekleştirildiğinin ve sözlü söylemde hangi işlevleri yerine getirdiğinin Etkileşimsel Dilbilim (ED) çerçevesinde saptanmasıdır. Çalışmanın veritabanı Türkçe gündelik konuşma örneklerinden oluşan altı saatlik ses kaydından elde edilen çevriyazı metinlerinden oluşmaktadır. Çalışmanın bulguları Türkçe sözlü söylemde ödünlemenin yoğun olarak örtük biçimde değil, bir dilsel kaynak kullanılarak açık biçimde gerçekleştirildiğini ve en sık kullanılan ödünleyici dilsel kaynağın ama olduğunu ortaya koymuştur. İşlevler açısından bakıldığında ise Türkçe sözlü söylemde ödünlemenin en çok karşıtlığın gösterilmesi amacıyla kullanıldığı saptanmıştır.

Anahtar Sözcükler: Ödünleme, Sözlü Söylem, Etkileşimsel Dilbilim, Söylem Çözümlemesi

Abstract:
Concession in language has been defined in the literature as incompatibility or conflict between clauses, a frustrated expectation or surprising consequence, a diversion from a norm, a potential obstacle, negation of a causal relation, surprise or counter-expectation. Concession can be marked explicitly by various linguistic resources such as connectives, propositions or converbs, or expressed implicitly based on contextual cues. On the other hand, any linguistic device that serves to mark concessive relationship in a clause has been defined as concessive linguistic resource or discourse marker in order to overcome confusion in literature as to how concession is made in different languages. The functions of concession in spoken discourse have been reported as expressing a contrast, preventing potential misunderstandings, correction/repair, alignment and topic management. The aim of this study is to identify linguistic resources used to mark concession in Turkish and to determine the functions of concession in spoken discourse within the framework of Interactional Linguistics. The database of the study consisted of transcriptions of six hours of Turkish everyday conversations. Findings of the study revealed that concession is mostly marked explicitly in Turkish spoken discourse and that the most commonly used concessive marker was ama (but). As for the functions, it was found that concession is used mostly to express a contrast in Turkish spoken discourse.

Key Words: Concession, Spoken Discourse, Interactional Linguistics, Discourse Analysis