Bir üniversite hastanesi aile hekimliği polikliniğine başvuran hastaların kolorektal kanserden korunmaya yönelik sağlık inançları
The health beliefs of the patients, who were referred to the family medicine outpatient service of a university hospital, on prevention from colorectal cancer
Yazar: MİNE CEYLAN DOĞAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. AYŞE SELDA TEKİNER
Ankara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2017
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Aile hekimliği = Family practice ; Hastaneler = Hospitals ; Hastaneler-üniversite = Hospitals-university ; Kolorektal neoplazmlar = Colorectal neoplasms ; Neoplazmlar = Neoplasms ; Sağlık = Health ; Sosyodemografik özellikler = Socio-demographic characteristics ; Ölçekler = Scales ; İnançlar = Beliefs

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı bireylerin kolorektal kanser ile ilgili olarak sağlık inançlarını ölçmek ve bu inançlarının hastaların sosyodemografik özellikleri de göz önünde bulundurularak nelerden etkilendiğini saptamaktır.
Materyal Metod: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği polikliniklerine başvuran 18 yaş ve üzerinde, o anda herhangi bir iletişim problemi olmayan ve çalışmaya katılmayı kabul eden 215 kişi ile gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma için Ankara Üniversitesi klinik dışı araştırmalar etik Etik Kurulu'dan onay alınmıştır. Tek örneklem t- testi için 0.2'lik bir etki büyüklüğünü (Cohen's d etki büyüklüğü küçük alınmıştır) = 0.05 hata düzeyinde %80 güç ile anlamlı olarak bulabilmek için hesaplanan minimum örneklem büyüklüğü 208 olarak belirlenmiştir. Katılımcılara 14 adet sosyodemografik ve 33 adet kolorektal kanserden korunmaya yönelik inanç modeli ölçeği sorularından oluşan bir anket formu yüz yüze görüşülerek uygulanmıştır. Araştırmanın verileri SPSS 21.0 istatistik paket programı kullanılarak analiz edilmiştir.
Bulgular: Katılımcıların %62,8'i (135 kişi) kadın olup, yaklaşık yarısı (108 kişi) üniversite mezunudur. Birinci derece akrabada kanser öyküsü bulunmayan katılımcıların oranı %94,4'üdür (203 kişi). Katılımcıların kolorektal kanserden korunmaya yönelik sağlık inanç modeli alt gruplarından aldıkları puan ortalamalarının dağılımları; güven yarar algısı alt grubundan 17,45,9 puan, duyarlılık algısı alt grubundan 24,23,9, engel algısı alt grubundan 20,54,1, sağlık motivasyonu alt grubundan 14,12,7 ve ciddiyet algısı alt grubundan 13,73,4 puan şeklindedir. Güven alt grubunda 40-49 yaş grubunun puanı ve Engel alt grubunda 18-29 yaş grubunun puanı diğer yaş gruplardan anlamlı şekilde yüksektir (Sırasıyla p=0,04 ve <0,001). Ciddiyet algısı alt grubunda erkeklerin puan ortalaması kadınlardan anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur (p=0,01). Engel alt grubunda, bekarlar evlilerden anlamlı olarak daha yüksek puan almıştır (p=0,001). Hem engel alt grubunda hem de motivasyon alt grubunda Lise mezunları anlamlı düzeyde en yüksek puanı almışlardır (p=0,03). Engel alt grubunda alkol kullanlar kullanmayanlara göre istatistiksek olarak anlamlı derecede yüksek puan almışlardır. (p=0,01) Hiç egzersiz yapmayanlar motivasyon alt grubundan en yüksek puanı alırken (p<0,001), ciddiyet alt grubunda ise en düşük puanı almışlardır ve bu farklılık istatistiksel olarak da anlamlıdır (p=0,02). Güven alt grubunda protein, yağ, karbonhidrattan zengin-liften fakir beslendiğini belirtenler ile sebze-meyve ağırlıklı yüksek lifli beslenenlerin puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farlılık gözlenmiştir (p=0,005). Duyarlılık alt grubunda zayıflar en düşük puanı alırken (p=0,02), engel alt grubunda ise en yüksek puanı almıştır ve bu farklılık da istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0,01).
Sonuç: Katılımcılarının öğrenim düzeyi yüksek bir grup olmasına karşın, kolorektal kanser tarama testi yapılması ile ilgili önermelere katılma yüzdesi %70'in altında kalmıştır. Özellikle gençler, öğrenim düzeyi düşük olanlar ve sosyoekonomik düzeyi düşük olanlar başta olmak üzere KRK tarama testlerinin uygulanması ve yararları konusunda topluma yönelik müdahale çalışmaları planlanıp uygulanabilir. Gençlere, kadınlara, bekarlara ve öğrenim düzeyi düşük olanlara yönelik engel algısını ortadan kaldıracak sağlık eğitimi ve sağlık okuryazarlığı müdahaleleri yapılabilir.

Anahtar Kelimeler: Kolorektal kanser, Sağlık İnancı, Sağlık İnanç Modeli, Tarama

Abstract:
Aim: The aim of this study is to evaluate the people's health beliefs in respect of preventing from colorectal carcinoma (CRC), and to determine the influential factors on it by taking the sociodemographic features of the patients into consideration.
Materials and Methods: The study was realized on 215 people, who were over 18-year-old, voluntarily accepted to be included in the study, and not having any communication problem at that time, among the patients who applied to the Family Medicine Outpatient Services of Ankara University, Faculty of Medicine. An approval was obtained prior to this study from the Ankara University Ethical Committee for non-clinical research. The minimum sample size was calculated as 208 for an effect size of 0.2 (Cohen's effect size was kept small) at the level of = 0.05 Type I error with 80% of power for one-sample t- test. A form of survey, which includes 14 sociodemographic and 33 health belief model scale questions, was filled in for every participant by face-to-face interview. The data obtained from the study were analyzed by using SPSS 21.0 statistical package program.
Results: 62.8% of the participants (135 people) were women while nearly half of them (108) were university graduates. Of all subjects, 94.4% (203 people) did not have any history of cancer among their first-degree relatives. The distribution of the mean scores from all the participants in the health belief model for preventing from colorectal carcinoma was as follows: 17.45.9 for confidence / benefit perception subgroup, 24.23.9 for sensitivity perception subgroup, 20.54.1 for barrier perception subgroup, 14.12.7 for Health Motivation subgroup, and 13.73.4 for Severity perception subgroup. The scores of 40-49 years group in the Confidence subgroup and 18-29 years group in the Barrier subgroup were significantly higher than the other age groups (p=0.04 and <0.001, respectively). The mean score of the men in the Severity subgroup was meaningfully higher than those of the women (p=0.01). In the Barrier subgroup, singles got significantly higher scores when compared to the married ones (p=0.001). Both in the Barrier and the Motivation subgroups, high school graduates had the highest scores, and it was statistically significant (p=0.03). Subjects using alcohol got significantly higher scores than those not using it in Barrier subgroup (p=0.01). While people who do not exercise at all got the highest scores in Motivation subgroup (p<0.001), they got lowest ones in Severity subgroup, and this differences was statistically significant (p=0.02). In the Confidence subgroup, a statistically significant difference was observed between the people who had more protein, lipid, and carbohydrate-less fiber diet in their food when compared to the ones having vegetable-fruit rich, high fiber diet (p=0.005). While the slims had the lowest scores in Sensitivity subgroup (p=0.02), they got the highest scores in Barrier subgroup, and this difference was statistically significant, too (p=0.01).
Conclusion: Despite the participants of the study comprised a well-educated population, their compliance to the recommendations for the screening of CRC remained under 70%. We think that social projects with regard to the benefits and applicability of the CRC screening tests can be planned and implemented especially among the youth, undereducated, and low socio-economic communities. Some interventions on the health education and literacy, which hopefully will eliminate the barrier perception among the youngsters, women, singles, and under educated people, can be put into effect.

Key Words: Colorectal cancer (CRC), Health Belief, Health Belief Model, Screening