Soğuk Savaş dönemi'nde jeopolitik: Türkiye ve Afganistan örnekleri
Geopolitics in the Cold War period: Turkey and Afghanistan examples
Yazar: HAKAN YILMAZ
Danışman: PROF. DR. AYTEN SEZER ARIĞ
Hacettepe Üniversitesi / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History ; Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Batı'nın uluslararası sistemde üstünlüğü ele geçirmesiyle birlikte geri kalan toplumlar, Batı'da yaşanan gelişimi yakalamak için uzun süren bir mücadeleye girişmiştir. Türkiye ve Afganistan, bu doğrultuda, Batı'da başlayan dönüşümü yakalayabilmek için modernleşme deneyimi yaşamışlardır. Mustafa Kemal'in emperyalizme karşı başlattığı Millî Mücadele'nin başarıya ulaşması ve büyük bir modernleşme projesini hayata geçirmesi Afganistan'daki modernleşme hareketlerine de ilham vermiştir. Son birkaç yüzyıldır sömürgeci devletlerin tehditleriyle karşı karşıya kalan her iki ülke Soğuk Savaş Dönemi'nde Sovyet tehdidine maruz kalmışlardır. Türkiye, izlediği politikalarla Sovyet tehdidini bertaraf etmiş; Afganistan ise Sovyet işgaline maruz kalmıştır. Her iki ülkenin de önemli jeopolitik konuma sahip olması çalışma konusu olarak bu konunun seçilmesinde etkili olmuştur. Çalışmamızda önemli bir jeopolitik konuma sahip olmanın ülkelere her zaman avantaj sağlayıp sağlamadığı sorusuna cevap aranmaktadır. Jeopolitikle ilgili yapılan çalışmalarda jeopolitiğin ülkelere sunduğu fırsatlar üzerinde durulmaktadır. Ancak önemli bir jeopolitik konuma sahip olmak ülkeler için her zaman iyi bir fırsat olmayabilmektedir. Önemli bir jeopolitik konuma sahip olan Afganistan, tarih boyunca büyük güçlerin rekabetine maruz kalmış ve savaşların odağı hâline gelmiştir. 19. yüzyıldaki İngiliz-Rus rekabeti ve 20. yüzyıldaki Amerika Birleşik Devletleri (ABD) - Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) rekabeti Afganistan'ın istikrarsız olmasına sebebiyet vermiştir. Soğuk Savaş Dönemi, Türkiye'nin jeopolitiği, Afganistan'ın jeopolitiği gibi konularda ayrı ayrı çalışmalar yapılmış olsa da diğer araştırmalardan farklı olarak bu çalışmada Türkiye ve Afganistan örnekleri üzerinden jeopolitik kavramı bütüncül ve karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde jeopolitik kavramının kavramsal ve kuramsal çerçevesi ele alınmış ve önemli jeopolitik teoriler irdelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ABD ve SSCB ekseninde gelişen Soğuk Savaş Dönemi ele alınmış ve bu dönemde kurulan Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) ve Varşova Paktı gibi kuruluşlar incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde jeopolitik teoriler çerçevesinde Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye ve Afganistan örnekleri jeopolitik, ekonomik ve siyasi faktörler üzerinden ayrı ayrı incelenmiş ve sahip oldukları jeopolitik konumlarının ülkelere sunduğu tehdit ve fırsatları değerlendirilmiştir.

Abstract:
With the West gaining supremacy in the international system, other societies embarked on a protracted struggle to catch up with the advancements seen in the West. In this direction, Turkey and Afghanistan have experienced modernisation in order to catch up with the transformation that started in the West. The success of Mustafa Kemal's National Struggle against imperialism and the implementation of a major modernisation project inspired the modernisation movements in Afghanistan. Both countries, which faced threats from colonialist states for the last few centuries, were exposed to the Soviet threat during the Cold War. Turkey eliminated the Soviet threat with the policies it pursued, while Afghanistan became subject to Soviet occupation. The significant geopolitical positions of both countries make them suitable subjects for this study. Our study seeks to answer the question of whether an important geopolitical position does not always guarantee favorable outcomes for countries. In studies on geopolitics, the opportunities offered by geopolitics to countries are emphasised. However, having an important geopolitical position may not always be a good opportunity for countries. Afghanistan, which has an important geopolitical position, has been subjected to the competition of great powers throughout history and became the focus of wars. Afghanistan experienced instability due to the rivalry between Britain and Russia in the 19th century and the USA-USSR rivalry in the 20th century. Although separate studies have been conducted on issues such as the Cold War Period, Turkey's geopolitics and Afghanistan's geopolitics, unlike other studies, this study analyses the concept of geopolitics holistically and comparatively through the examples of Turkey and Afghanistan. In the first part of the study, the conceptual and theoretical framework of the concept of geopolitics is discussed and important geopolitical theories are analysed. In the second part of the study, the Cold War Period, which developed on the axis of the USA and the USSR, is discussed and organisations such as the North Atlantic Treaty Organisation (NATO) and the Warsaw Pact established in this period are examined. In the third part of the study, within the framework of geopolitical theories, the examples of Turkey and Afghanistan during the Cold War Period are analysed separately through geopolitical, economic and political factors, and the threats and opportunities offered to countries by their geopolitical positions are evaluated.