El-Muhtasar fî Tefsîri'l-Kur'âni'l-Kerîm adlı eserin tefsir usûlü açısından incelenmesi
An analysis of the work 'al-Muhtasar fi Tafsir al-Qur'an al-Karim' from the perspective of tafsir methodology
Yazar: ABDULLAH ELÇİ
Danışman: DOÇ. DR. ABDULLAH TEMİZKAN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışma مركز تفسير للدراسات القرآنية (Tefsir Araştırmaları Merkezi)'ne bağlı bir heyet tarafından telif edilen el-Muhtasar fi Tefsir'il-Kur'âni'l-Kerîm adlı eserin, tefsir usulü ve Kur'ân ilimleri açısından değerlendirilmesini içermektedir. 
İcmalî tefsir formatında hazırlanan eserin girişinde, iki sayfalık kısa bir mukaddime yer almaktadır. Söz konusu mukaddimede eserin telif sebebine, eserde riâyet edilecek prensiplere ve genel olarak eserin özelliklerine yer verilmiştir. Belirtilen prensiplere eser boyunca genel olarak riâyet edildiği müşahede edilmiştir. 
Söz konusu eserde rivâyet metodu olarak âyetlerin tefsirinde Kur'ân, hadis, sebeb-i nüzûl ve nadiren israilî rivâyetlere başvurulduğu ve genellikle açıklayıcı rivâyetin metinine ve kaynağına yer verilmediği müşahede edilmiştir. 
Dirâyet metodu olarak eserde dil bilimsel detay ve terimlere yer verilmese de âyetlerin tefsirinde nahiv, sarf ve belagat ilimlerinde yer alan kuralların gözetilerek manaya yansıtıldığı görülmektedir. Fıkhî olarak müelliflerin özellikle ahkâm âyetlerinde kanaatlerini belirtmekten geri durmadıkları ancak belli bir mezhebin usulü ve bütünlüğü içerisinde olmadıkları veya varsa da bunun esere yansıtılmadığı söylenebilir. Genel olarak inanca dair olan özelde ise müteşabih âyetlerin Selefî görüşler çerçevesinde tefsir edildiği ve zaman zaman diğer mezheplere reddiye hükmünde olan açıklamalara yer verildiği görülmektedir. 
el-Muhtasar'da âyetlerde geçen garîb lafızlar açıklanmakta ve Kur'an'da neshin varlığı ve Kur'an'ın sünnet ile nesh olabileceği kabul edilmektedir. Sahih rivâyet hassasiyetinden dolayı eserde sûrelerin faziletî hakkındaki zayıf veya uydurma rivâyetlere yer verilmediği ve âyetlerin fazileti bağlamında ise sadece bir yerde sahih rivâyete dayanan âyete'l-kürsi hakkındaki fazilete yer verildiği görülmektedir. Yine eserde mübhem lafızların açıklandığı ve çelişkili gibi görünen âyetlerde uzlaştırılmaya gidildiği bu mümkün değilse neshe başvurulduğuna rastlanmaktadır. Ayrıca eserde âyetler arasındaki münasebete sıkça dikkat çekilmekle beraber sureler arasındaki münasebet hakkında herhangi bir açıklamaya rastlanmamıştır.
Hülasa el-Muhtasar fi Tefsiri'l-Kur'ani'l-Kerim, rivâyet ağırlıklı olmakla beraber dirâyet metodunun birçok âyette maharetle kullanıldığı tefsirlerdendir. Ayrıca özlü tefsirlerden olmasına rağmen Kur'an ilimlerinin çok sayıda örneğini haiz olan nadir tefsirlerdendir. Hem kısa hem de kolay olmasından ötürü tefsir ilminin başlangıç seviyesinde okunabilecek ideal bir kitaptır.

Abstract:
This study involves an evaluation of the work titled al-Mukhtasar fi Tafsir al-Qur'an al-Karim, authored by a committee affiliated with the Center for Tafsir Studies, from the perspective of tafsir methodology and Qur'anic sciences.
The work, prepared in the format of concise (ijmali) tafsir, includes a brief two-page introduction. This introduction addresses the reason for the compilation of the work, the principles to be followed in the tafsir, and the general characteristics of the work. It has been observed that the principles outlined in the introduction have generally been adhered to throughout the work.
In this tafsir, it is observed that the transmission (riwayah) method relies on the Qur'an, hadith, occasions of revelation (asbab al-nuzul), and occasionally Israeli reports (israiliyyat) in interpreting the verses. However, the text and source of the explanatory narrations are generally not provided.
As for the intellectual reasoning (dirayah) method, although linguistic details and terminology are not included, it is seen that the rules from the sciences of syntax (nahw), morphology (sarf), and rhetoric (balaghah) are applied to reflect the meaning of the verses. Regarding jurisprudence, it can be said that the authors do not hesitate to express their opinions, especially on legal verses (ahkam), but they do not follow a specific school of thought in a consistent manner, or if they do, it is not reflected in the work. In general, it is observed that verses related to belief, especially ambiguous (mutashabih) ones, are interpreted within the framework of Salafi views, and at times, explanations that refute other schools of thought are included.
In al-Mukhtasar, strange (gharib) words found in the verses are explained, and the existence of abrogation (naskh) in the Qur'an, as well as the possibility of the Qur'an being abrogated by the Sunnah, is accepted. Due to the sensitivity towards authentic narrations, weak or fabricated narrations regarding the virtues of the surahs are not included. As for the virtues of the verses, it is noted that only the virtue of Ayat al-Kursi, based on a sound narration, is mentioned in the work. Additionally, ambiguous expressions are clarified, and apparent contradictions between verses are reconciled; if reconciliation is not possible, abrogation is applied. Furthermore, while the relationship between verses is frequently highlighted, no explanation regarding the relationship between surahs has been found.
In conclusion, al-Mukhtasar fi Tafsir al-Qur'an al-Karim is a tafsir that, although predominantly based on transmission, skillfully employs the reasoning method in many verses. Despite being a concise tafsir, it is one of the rare works containing numerous examples of Qur'anic sciences. Due to its brevity and simplicity, it is an ideal book for beginners in the science of tafsir.