Zemahşerî Tefsiri'nin rivayet boyutu
The riwaya dimension of Zamakhshari Tafseer
Yazar: ZEKERİYA EFE
Danışman: PROF. DR. MESUT OKUMUŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: El-Keşşaf = Al-Keşşaf ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Rivayetler = Rumours ; Tefsir = Commentary ; Zemahşeri = Zemahşeri ; İslamiyet = Islam

Özet:
Çalışmamız, Merhum ez-Zemahşerî'nin ömrünün son on yılında yazdığı en önemli eseri olan "el-Keşşâf"ın rivayetlerini her yönüyle incelemektedir. ez-Zemahşerî, tefsirini yazarken kendisinden önceki kaynaklardan yararlanmayı da ihmal etmemiştir. Temel kaynak olarak başvurduğu çeşitli kaynaklar vardır. Bu kaynakların başında Mukatil (150/767), et-Taberî, ez-Zeccâc, et-Tahâvî, es-Semerkandî ve es-Sa'lebi gibi müfessirlerin eserleri gelmektedir. Bu kaynaklar içerisinde Mukatil (ö. 150/767), ez-Zeccâc ve et-Tahavi'den söz etmekte, diğer kaynaklardan yararlandığından bahsettiği görülmemektedir. ez-Zeccâc'dan sıkça bahsetmekte olması bazı yanılmalara neden olmuştur. Zira her ne kadar adından söz etmese de en çok yararlandığı, asıl kaynağı diyebileceğimiz es-Sa'lebî'nin tefsiridir. Çünkü tefsir rivayetlerinin kahir çoğunluğunu -dil, gramer, hadis, lügat ve peygamber ve sahabe rivayetlerinin hangisi olursa olsun- es-Sa'lebî'nin tefsirinden aldığı görülecektir. Bu nedenle "ez-Zemahşerî'nin asıl kaynağı es-Sa'lebî'nin tefsiridir" diyebiliriz.


el-Keşşâf'ta bulunan yorumların özellikle rivayetlerin her biri titiz bir çalışma ile tespit edilerek ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu tespitler sonucunda müfessirin tefsirde keyfi yorumlara başvurmadığı, bilhassa bir sanatkâr edasıyla ayetlerin mefhumunu açıklamaya çalıştığı görülmektedir. Bu meşhur tefsirin rivayet boyutunu incelemek, araştırmak ve rivayetlerin işleniş biçimini ele almak bu nedenle tezimizin konusu olmuştur.
Bu çalışma bir giriş üç bölümden ibarettir. Girişte araştırmanın konusu, yöntemi, amacı ve kaynakları yanında ez-Zemahşerî hakkında bilgiler yer almaktadır. Birinci bölümde ise tefsirin rivayet boyutu çerçevesinde kaynakları ve türleri, ikinci bölümde de rivayetlerin sıhhat değeri, nakledilme biçimi, üçüncü bölümde de rivayetleri kullanma amacı ve rivayetlere yaklaşımı dile getirilmiş, özet ve sonuçla sona ermiştir.

Abstract:
Our study examines all aspects of the narrations of "al-Keshaf", the most important work of the late al-Zamakhshari, written in the last ten years of his life. Zemahşerî did not neglect to use previous sources while writing his commentary. There are various sources that it refers to as primary sources. The works of commentators such as Mukatil (150/767), et-Tabari, ez-Zeccâc, et-Tahâvî, es-Semerkandî and as-Sa'lebi come first among these sources. Among these sources, he mentions Mukatil (d. 150/767), ez-Zeccâc and et-Tahavi, but it is not seen that he makes use of other sources. His frequent mention of ez-Zeccâc caused some mistakes. Because although he does not mention his name, it is the interpretation of as-Sa'lebi, which we can call his main source, that he most benefited from. Because, it will be seen that he received the ominous majority of the tafsir narrations - language, grammar, hadith, lexicon and whatever the narrations of the prophets and companions - from the interpretation of as-Sa'lebi. For this reason, it would be more correct to claim that "the real source of al-Zamakhshari is the interpretation of as-Sa'lebi".

Each of the comments, especially the rumors, found in al-Keshaf was determined and tried to be revealed by a meticulous study. As a result of these determinations, it is seen that the commentator does not resort to arbitrary interpretations in the commentary, and tries to explain the concept of the verses, especially as an artist. For this reason, it has been the subject of our thesis to examine and investigate the narration dimension of this famous commentary and to discuss the way narrations are handled.
This study consists of an introduction and three parts. In the introduction, besides the subject, method, purpose and sources of the research, there is information about ez-Zemahşerî. In the first part, the sources and types of tafsir within the scope of the narration dimension, the health value of the narrations, the way they are reported in the second part, the purpose of using the narrations and the approach to the rumors in the third part are mentioned.