Psikoz için ailesel risk grubundaki ergenlerde nörobilişsel yetiler ve sosyal biliş
Neurocognitive abilities and social cognition in adolescents with familial high risk for psychosis
Yazar: GÖZDE YAZKAN AKGÜL
Danışman: DOÇ. DR. NEŞE PERDAHLI FİŞ
Marmara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2018
Konu: Psikiyatri = Psychiatry
Dizin: Aile = Family ; Biliş = Cognition ; Ergenler = Adolescents ; Nörobilişsel hastalıklar = Neurocognitive disorders ; Nörobiyoloji = Neurobiology ; Psikotik bozukluklar = Psychotic disorders ; Risk faktörleri = Risk factors ; Sosyal biliş = Social cognition ; Çocuk psikiyatrisi = Child psychiatry

Özet:
Amaç: "Ailesel yüksek risk grubu" olarak tanımlanan psikotik bireylerin birinci derece
akrabaları psikoz geliştirme açısından artmış risk taşımaktadırlar. Henüz psikotik
belirtileri olmadığı halde, bu bireylerin bir bölümünün, kronik psikotik
bozukluklardakine benzer şekilde bazı biyolojik belirteçlere sahip oldukları saptanmıştır.
Bunlar arasında nörobiyolojik, biyokimyasal, endokrinolojik, nöroanatomik,
nöropsikolojik, nörobilişsel ve sosyal bilişsel belirteçler yer almaktadır. Bir endofenotip
kavramı olarak ele alınabilecek bu özelliklerin psikoz patofizyolojisi hakkında ipuçları
sağlamaya ve erken müdahale stratejilerinin geliştirilmesine katkıda bulunacağı
düşünülmektedir. Çalışmamızda psikoz açısından ailesel yüksek risk taşıyan ergenlerin
nörobilişsel becerilerinin ve sosyal biliş özelliklerinin araştırılması ve sağlıklı kontroller
ile karşılaştırılması amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Araştırmanın örneklemini kronik psikotik bozukluğa sahip hastaların
ergen çocuklarından oluşan (n=30) Yüksek Risk Grubu (YR) ve bu ergenler ile yaş ve
cinsiyet açısından eşleştirilmiş sağlıklı kontrollerden (n=32) oluşan Kontrol Grubu (KG)
oluşturmaktadır. YR'deki ergenlerin ebeveynleri Pendik Toplum Ruh Sağlığı Merkezi
ve Tuzla Toplum Ruh Sağlığı Merkezi'nde kayıtları bulunan ve takip edilen kronik
psikotik bozukluğu bulunan hastalardır. Ergenlerin sosyodemografik özellikleri
araştırmacı tarafından oluşturulan yarı yapılandırılmış görüşme formu ile, olası klinik
tanıları ise Okul Çağı Çocukları için Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme
Çizelgesi- Şimdi ve Yaşam Boyu Şekli ile değerlendirilmiştir. Katılımcıların duygusal
ve davranışsal sorunları Güçler ve Güçlükler Anketi Ergen ve Anne-Baba formları
(GGA-E ve GGA-AB) ile incelenmiştir. Katılımcılardaki şizotipal özellikleri
değerlendirmek için Şizotipal Kişilik Ölçeği-Kısa Form kullanılmıştır. Ergenlerin
işlevsellik durumlarını değerlendirmek için Çocuklar için Genel Değerlendirme Ölçeği
ve Global İşlevsellik Ölçeği: Sosyal ve Rol İşlevselliği Ölçeği kullanılmıştır.
Katılımcılara nörobilişsel yetilerini değerlendirmek için Wisconsin Kart Eşleme
Testi(WKET), Stroop Testi, Kontrollü Kelime Akıcılığı Testi, California Sözel Öğrenme
Testi-Çocuk Versiyonu (CVLT-C), İz Sürme Testi A-B uygulanmıştır. Katılımcıların
sosyal bilişini değerlendirmek amacıyla; duygusal yüz ifadelerini tanıma becerileri Sözel
Olmayan İfadelerin Tanısal Analizi Testi ile empati yetileri ise Bryant Empati Ölçeği ile
değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, SPSS 21.0 ile analiz edilmiştir.
Bulgular: Yüksek risk grubundaki olguların %50'si erkek, yaş ortalamaları 14,14±2,05
yıldır. Kontrol grubundaki olguların %53,1'i erkek, yaş ortalamaları 13,80±2,99 yıldır.
Yüksek riskli ergenlerin %53,33'ünde (n=16) bir psikopatoloji saptanırken, %30'unda
da (n=6) eş tanı saptanmıştır. YR'de GGA-E toplam (p=0.001) ve GGA-AB toplam
puanları (p=0,001) anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur. Çalışmamızda YR ve KG
arasında şizotipal özellikler açısından fark bulunmamıştır (p=0.927). Yüksek risk
grubundaki ergenler global işlevsellik (CGAS) (p=0.001) sosyal işlevsellik (p=0.013) ve
rol işlevselliği (p= 0,001) alanlarında daha düşük puanlar almıştır. Nörobilişsel testler
açısından bakıldığında, iki grup arasında WKET puanlarında (p=0,002), Kontrollü
kelime akıcılığı testi toplam puanında (p=0.009), CVLT-C ayrımlanabilirlik puanı
(p=0.048), İz Sürme Testi A (p=0.014) ve B (p=0.004) sürelerinde anlamlı düzeyde
farklılar saptanmıştır, ki bu durum yüksek risk grubundaki bireylerde daha fazla
bozulmayı göstermiştir. Stroop testinde iki grup arasında anlamlı farklılık
bulunamamıştır. (P=0.125) Yüksek risk grubundaki bireyler duygu ifadeleri tanıma
testinde çocuk-mutlu yüz ifadelerini ve çocuk-yüksek yoğunluklu ifadeleri tanımada
anlamlı düzeyde daha fazla hata puanı elde etmiştir (p=0.041, 0.008). İki grup arasında
empati becerileri açısından fark elde edilmemiştir (p=0.236). Yapılan regresyon
analizinde iki grup arası farklılığı en iyi yordayanların; nörobilişsel testler arasında
bilişsel esnekliği ölçen WKET toplam doğru puanı (p=0,047) ve işlevsellik ölçümleri
arasında da rol işlevselliği puanı (p=0,002) olduğu bulunmuştur.
Sonuç: Psikoz açısından ailesel risk grubundaki ergenlerde bilişsel esneklik, sözel
akıcılık, işlem hızı ve sözel öğrenme gibi nörobilişsel yetilerde kontrol grubuna göre
anlamlı derecede daha fazla bozulma saptanmıştır. Sosyal biliş yetilerinde ise iki grup
arasında fark saptanamamıştır. Nörobiliş yetilerindeki bozulmalar, rol işlevselliğindeki
yetersizlikler ile ilişkili bulunmuştur. Bilişsel esneklik yetisinin ve rol işlevselliğinin
yüksek risk grubunda bulunan bireyleri tanımlamayı yordayabildiği saptanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Ailesel Yüksek Risk, Psikoz, Nörobiliş, Sosyal Biliş

Abstract:
Aim: First degree relatives of psychotic patients, defined as "familial high risk
group", have increased risk for developing psychosis. Although they have no
psychotic symptoms, some of these individuals have biological traits similar to those
observed in patients with chronic psychotic disorders. Among these, biochemical,
endocrinological, neuroanatomical, neuropsychological, neurocognitive, and social
cognitive markers are well-established. These specifiers that can be conceptualized
as endophenotypes, may contribute to delineate underlying pathophysiology of
psychosis and development of early prevention strategies. In our study, we aimed to
examine neurocognitive abilities and social cognitive features of adolescents with
familial high risk of psychosis and compare them with those of a control group.
Methods: The study sample was composed of two groups; offspring of patients with
chronic psychotic disorders (n=30) constituted our High-Risk Group (HR); age and
sex matched controls (n=32), whose parents did not have any psychiatric diagnosis,
constituted the Control Group (CG). The parents of HR group were followed up as
outpatients in Pendik Community Mental Health Center (CMHC) and Tuzla CMHC.
A detailed form was used to define sociodemographic characteristics of the
participants. The psychiatric diagnoses were established by using the Kiddie
Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia Present and Lifetime Version.
Strengths and Difficulties Questionnaire adolescent and parent forms (SDQ-A, SDQP)
were used to assess emotional and behavioral problems. Schizotypal traits were
assessed by Schizotypal Personality Questionnaire-Brief Form. General functioning
status of adolescents were evaluated by Children's Global Assessment Scale (CGAS)
and Global Functioning Scale: Social and Role Functioning Scale. For assessment of
neurocognitive abilities of participants; Wisconsin Cart Sorting Test (WCST),
Controlled Word Fluency Test, California Verbal Learning Test - Child Version
(CVLT-C), and Trail Making Test A and B (TMT-A, TMT-B) were applied. In order
to assess social cognition, the decoding abilities of emotional facial expressions were
tested by Diagnostic Analysis of Nonverbal Accuracy-2 Child and Adult Faces
(DANVA-2) and empathy were measured by Bryant Empathy Scale. Data were
analyzed by SPSS 21.0.
Results: In HR, 50% of adolescents were male and the mean age was 14.14±2.05
years. In CG 53.1% of adolescents were male and the mean age was 13.80±2.99
years. Among HR 53.33% (n=16) had at least one psychopathology, and 30% (n=6)
had comorbid psychiatric diagnosis. In HR, SDQ-A total (p=0,001) and SDQ-P total
(p=0,001) scores were significantly higher than the CG. In our study we haven't
found any difference in term of schizotypal features (p=0,927). In high risk group,
adolescents had lower scores in global functioning (CGAS) (p=0,001), social
functioning (p=0,013), and role functioning (p=0,001). With respect to
neurocognitive tests, two groups were significantly different for WCST scores,
Controlled Word Fluency Test total scores, CVLT-C discriminability score, Trail
Making Test A and B duration scores, reflecting more impairment in HR individuals.
There were no significant differences in Stroop Test (p=0.125). High risk group had
significantly more error scores in child-happy and child- high density items in
emotion recognition tests (p=0,041, p=0,008, respectively). There were no significant
differences in empathy test scores (p=0,236). In regression analyses, the most
predictive scores were WCST total correct scores (p=0,047) among neurocognitive
tests, and the role functioning score (p=0,002) among scales of functioning.
Conclusion: When compared to controls, adolescents with familial high risk for
psychosis had significantly more impairment in neurocognitive abilities such as
cognitive flexibility, verbal fluency, processing speed, and verbal learning. There
was almost no significant difference in terms of social cognition between two groups.
Disturbances of neurocognitive abilities were correlated with impairments in role
functioning. Cognitive flexibility and role functioning could serve in the
identification of individuals in high risk group.
Keywords: Family High Risk, Psychosis, Neurocognition, Social Cognition