Türkiye'de dil tartışmaları ve Türk Dil Kurumu (1950-1983)
Language discussions in Turkey and Turkish Language Instution (1950-1983)
Yazar: FUAT DAĞTEKİN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET YALÇIN YILMAZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil planlaması = Language planning ; Dil politikaları = Language policies ; Dil çalışmaları = Language studies ; Kurultay = Congress ; Türk Dil Kurumu = Turkish Language Institution

Özet:
Türkiye'de dil tartışmaları oldukça ilgi çekmiştir. Tanzimat Dönemi'nden
itibaren yaklaşık 150 yıllık süreç oldukça yoğun dil tartışmalarını ihtiva eder. Bu
çalışmada siyasetin de müdahil olduğu dil tartışmalarının 1950-1983 yıllarını
kapsayan dönemi ele alınmıştır.
Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemleri'nde dil tartışmaları daha ziyade sosyolojik
ve ilmî düzeydeydi. Islahın düşünüldüğü bu dönemlerin en önemli özelliği dilin yoğun
biçimde tartışılması olmuştur. Söz konusu tartışmalar Erken Cumhuriyet Dönemi'nin
başlarında ise medeniyet değiştirme çerçevesinde yapılmıştır. 1940-1945 yılları
arasında dile yapılan müdahaleler de 1946 yılında yapılan genel seçimlerin sonuçlarını
etkilemiştir. Dile yapılan bu müdahalelere tepkiler, 1946 seçimlerden sonra daha da
yoğunlaşmıştır. Bu tepkiler, 23-31 Ekim 1948'de Muallimler Birliğinin düzenlediği
Birinci Dil Kongresinde organize biçimde kendini göstermiştir. Dolayısıyla TDK'nin
19-23 Aralık 1949'da düzenlediği Altıncı Türk Dil Kurultayı bu tepkilerin etkisini
kırma çerçevesinde şekillenmiştir. Değişen süreçlerin getirdiği birikimle 1950'lerin
başından itibaren Demokrat Parti (DP)'nin gösterdiği siyasi tepkiler ve dil
tartışmalarının yön değiştirmeye başlaması, bu dönemin ele alınmasındaki temel
sebeptir. Çalışmanın giriş bölümünde dil tartışmalarının genel bir seyri ele alınarak
kısa bir tahlili yapılmıştır. İlk iki bölüm Tanzimat, Meşrutiyet ve Erken Cumhuriyet
dönemlerindeki tartışmaların öne çıkan yönlerine ayrılarak 1950'ye gelinceye kadarki
süreç gözden geçirilmiştir. Üçüncü, dördüncü ve beşinci bölümlerde ise dil
kurultaylarının tutanakları temel alınmak üzere tartışmaların basına ve yer yer
TBMM'ye yansımaları çerçevesinde siyasetin ve siyasi tutumların, dil tartışmalarını
nasıl bir noktaya getirdiği, bu tartışmaların ilmî faydadan çok siyasi fayda teminine
yönelik nasıl ve niçin dönüştüğü yorumlanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Türk Dil Kurumu, Türk Dil Kurultayları, Dil Tartışmaları, Dil
Planlaması, Dil Politikaları

Abstract:
Language discussions in Turkey is quite interesting. The process of about 150
years since the Tanzimat Period includes quite intense language discussions. In this
study, a period of language discussions covering the years 1950-1983, in which politics
was also involved, is discussed. During the Tanzimat and Meşrutiyet Era, the language
discussions were mostly at a sociological and scientific level. The most important
feature of these periods when improvement was considered was the intense discussion
of the language. The aforementioned discussions were made within the framework of
civilization change at the beginning of the Early Republic Period. The interventions
made in the language between 1940 and 1945 also affected the results of the general
elections held in 1946. The reactions to these interventions in the language intensified
after the 1946 elections. These reactions manifested themselves in an organized
manner at the First Language Congress organized by the Teachers' Union on 23-31
October 1948. Therefore, the Sixth Turkish Language Congress organized by the TDK
on 19-23 December 1949 was shaped within the framework of breaking the effects of
these reactions. With the accumulation of changing processes, the political reactions
of the Democrat Party (DP) from the beginning of the 1950s and the change in
language debates are the main reasons for this period to be addressed.
In the introduction part of the study, a short analysis was made by considering
a general course of language discussions. The first two chapters are devoted to the
prominent aspects of the discussions in the Tanzimat, Constitutional Monarchy and
Early Republic periods and the process until 1950 has been reviewed. In the third,
fourth and fifth chapters, based on the minutes of the language congresses, it is tried
to interpret how politics and political attitudes bring the language discussions to a point
within the framework of the reflections of the debates on the press and occasionally
on the Turkish Grand National Assembly, and how and why these debates are
transformed towards political benefit rather than scientific benefit.

Keywords: Turkish Language Institution, Turkish Language Congresses, Language
Discussions, Language Planning, Language Policies