Neolı̇beral polı̇tı̇kalar bağlamındahekı̇m emek sürecı̇nı̇n dönüşümü:Kamu özel ortaklığı şehı̇r hastanesı̇ örneğı
Transformation of physician labor processin the context of neoliberal policies:Public private partnership city hospital example
Yazar: TUĞÇE ZEYNEP ABALI AKGÜL
Danışman: PROF. DR. ÜMİT TATLICAN
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Kapitalizm yaklaşık beş yüz yıldır dünyayı şekillendirmektedir. Kapitalizm rekabetçi
kapitalizm döneminden sonra her krizin ardından kendini yeniden düzenleyerek, üreterek,
üretim ve yönetim tekniklerini, kapitalist emek süreçlerini de kendine yeniden uyarlayarak
yoluna devam etmektedir. Kapitalizmde 1973 kârlılık krizi de önemli bir kopuş getirmiş ve
kapitalizm diğer büyük krizlerde de yaptığı gibi üretim, yönetim tekniklerinde ve kapitalist
emek süreçlerinde yeni düzenlemeler yapmıştır. Emek süreçlerini düzenlerken İkinci Dünya
Savaşı sonrasında kurulmuş fakat 1980'lerden sonra yeni işlevler kazanmış olan Uluslararası
Para Fonu (IMF), Dünya Bankası (DB), Dünya Ticaret Örgütü (DTO) gibi kapitalizmin
cisimleştiği kurumlardan ve Ticaret ve Tarifeler Genel Anlaşması (GATT), Hizmet Ticareti
Genel Anlaşması (GATS) gibi anlaşmalardan destek almıştır.
Neoliberal politikalar sonrasında vasıflı emek büyük ölçüde ücretli emekçiye
dönüşerek emek süreçleri üzerinde profesyonelliğin yitimi, vasıfsızlaşma, otonomi kaybı,
proleterleşme, prekerleşme vb. süreçleri yaşamaya başlamıştır. Yüksek sosyal statü, prestij,
gelir, meslekî otonomi ile bağdaştırılan hekim emeği de neoliberal politikaların çıktıları olan
esnekleşme, serbestleşme, örgütsüzleşme gibi süreçlerden etkilenmiştir. 1980 sonrasında
hekim emeği metalaşmaya başlamıştır. Ücretli emekçilere dönüşen hekimler bilimselbürokratik tıbbın ve sermayenin kısıtlarıyla çalışmaya başlamıştır.
Türkiye 24 Ocak kararları ile 1980 yılında neoliberal iktisat politikalarını
benimsemiştir. Akabinde emeği güvencesizleştiren, serbestleştiren, taşeronlaştıran,
örgütsüzleştiren yasal düzenlemeler yapılmış, IMF, DB, DTO'nun sunduğu neoliberalleşme
önerileri emek-gücü için uygulanmış, GATS anlaşması kurucu üye olarak imzalanmıştır. Bu
vakitten sonra birçok profesyonel meslek neoliberal ilkeler doğrultusunda dönüşmeye
başlamıştır. Türkiye'de 1990'lı yıllarda siyasal istikrarsızlık atmosferinin olması
(hükümetlerin sık değişmesi), hekimlerin Cumhuriyet'in kuruluşundan itibaren sahip
oldukları güçlü konumları, Türk Tabipler Birliği'nin (TTB) meslekî otoriteyi koruyabilmesi
ve meslekî kapanma stratejilerini uygulayabilme gücünün olması sebebiyle hekim emek
süreci 2003 yılına kadar fazla dönüştürülememiştir. 1980-2003 arası süreçte sağlık hizmet
sunumunun piyasalaşması, özelleşmesi, serbestleşmesi için adımlar atılmıştır. Bu adımlar
Avrupa'daki meslektaşlarının aksine hekim emek sürecini çok fazla etkilememiştir.
2003 yılında çıkarılan Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) ile hekimlere tamgün
çalışma yasası, performans sistemi, hegemonik emek denetimi dayatılmıştır. 2005 yılında
Kamu Özel Ortaklığı (KÖO) yasal düzenlemesi yapılmıştır. Bu düzenleme ile kamuda
istihdam edilen hekim emeğinin sermaye tarafından da sömürülmesinin önü açılmıştır. 2011
yılından itibaren uygulanan tamgün çalışma zorunluluğuyla 2020 yılında hekimlerin %82'si
kamuda çalışır hâle gelmiştir. Hekimlerin %17,19'u ise özel sektörde ücretli emekçi olup,
sadece %0,72'si sermayedar konumdadır (Sağlık İstatistikleri Yıllığı, 2020). Hâl böyleyken,
2011 yılından itibaren Türkiye'de hekim emek süreçlerinin kamuda dahi piyasa koşullarına
göre serbestleştirme, esnekleştirme ilkeleri doğrultusunda yeniden düzenlendiği
görülmektedir. 2011 yılından itibaren performans sistemi ile gelir esnekliği yaşayan, tamgün
çalışma yasası ile emek araçlarından kopartılan, KÖO şehir hastaneleri ile sermayenin de
sömürüsüne açık hâle gelen hekim emek süreci neoliberal ilkeler doğrultusunda 2003
yılından itibaren yoğun bir şekilde dönüşüme uğramaktadır. 2003 yılından itibaren kamuda
sağlık hizmet sunumunun serbestleşmesi ve piyasalaşmasına ilâveten siyasilerin hekimleri
sorunların odağına koyan söylemleriyle de hekimler statü ve prestij kaybetmektedir. Bu
koşullar altında hekim emeği büyük bir dönüşüm geçirmekte ve yeniden
konumlandırılmaktadır.
Bu araştırma neoliberal ilkeler doğrultusunda düzenlenen hekim emek sürecinin
Türkiye'de konumlandırılma biçimini ve hekimlerin kendi anlamlandırmaları çerçevesinde
hekim emek sürecinin konumlanma biçimini KÖO şehir hastaneleri özelinde sorgulamayı
amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, nitel araştırma deseninde tasarlanan bu araştırmada
Türkiye'nin üç metropolünden birinde yer alan KÖO şehir hastanelerinden seçilen hastanede
çalışan 34 hekim ile araştırma temaları üzerinden derinlemesine görüşmeler yapılmıştır.Araştırmada vasıfsızlaşma, profesyonelliğin yitimi, otonomi kaybı, proleterleşme,
prekerleşme gibi kavramlara ve süreçlere odaklanılmıştır.
Sonuç olarak; neoliberal politikaların, teknolojinin, bilimsel-bürokratik tıbbın
etkisiyle hekim emek süreci proleterleşme, prekerleşme, vasıfsızlaşma, profesyonelliğin
yitimi, otonomi kaybı, statü kaybı gibi süreçleri yaşamaya başlamış ve kamuda çalışan hekim
emeğinin metalaştığı görülmüştür.

Abstract:
Capitalism has been shaping the world for nearly five hundred years. After the period
of competitive capitalism, capitalism continues on its way by reorganizing itself, producing,
and adapting production and management techniques and capitalist labour processes to itself
after each crisis. The 1973 profitability crisis also brought a significant rupture in capitalism,
and capitalism made new regulations in production, management techniques and capitalist
labour processes, as it did in other major crises. While regulating labour processes, it has
received support from institutions that embodied capitalism such as the International
Monetary Fund (IMF), the World Bank (WB), the World Trade Organization (WTO), which
were established after the Second World War but gained new functions after the 1980s, and
the agreements such as General Agreement on Trade and Tariffs (GATT), General
Agreement on Trade in Services (GATS).
After the neoliberal policies, qualified labour has considerably transformed into wage
laborers, and started to experience processes of deprofessionalism, deskilling, loss of
autonomy, proletarianization, precarization, etc. on labour processes. Physician labour,
which is associated with high social status, prestige, income, and professional autonomy, has
also been affected by processes such as flexibility, liberalization and disorganization, which
are the outcomes of neoliberal policies. After 1980, physician labour began to be
commoditized. Physicians who turned into paid labourers began to work with the constraints
of scientific-bureaucratic medicine and capital.
Türkiye adopted neoliberal economic policies in 1980 with the January 24 decisions.
Subsequently, legal regulations that made labour insecure, liberalized, subcontracted, and disorganized were made, the neoliberalization suggestions offered by the IMF, WB and WTO
were implemented for the labour force, and the GATS agreement was signed as a founding
member. After this time, many professional occupations began to transform in line with
neoliberal principles. Because of the atmosphere of political instability in Turkey in the 1990s
(frequent change of governments), the strong positions of physicians since the establishment
of the Republic, the ability of the Turkish Medical Association (TTB) to protect professional
authority and the power to practice professional closure strategies, the physician labour
process was not transformed much until 2003. In the period between 1980 and 2003, steps
were taken for the marketization, privatization, and liberalization of health care service.
These steps, unlike their colleagues in Europe, did not affect the physician labour process
much.
With the Health Transformation Program (HDP) adopted in 2003, full-time working
law, performance system, and hegemonic labour control were imposed on physicians. Public
Private Partnership (PPP) legal regulation was made in 2005. This regulation caused to the
exploitation of physician labour employed in the public sector by capital. With the obligation
to work full-time since 2011, 82% of physicians became public sector employees in 2020.
17.19% of physicians are wage laborers in the private sector, and only 0.72% are capitalists
(Sağlık İstatistikleri Yıllığı, 2020). This being the case, it has been observed that since 2011,
physician labour processes in Turkey have been reorganized in line with the principles of
liberalization and flexibilization according to market conditions, even in the public sector.
The physician labour process, which has experienced income flexibility with the performance
system since 2011, has been separated from the means of production with the full-time
working law, and has become open to exploitation by capital with PPP city hospitals, has
been intensively transformed in line with neoliberal principles since 2003. Since 2003, in
addition to the liberalization and marketization of public health service provision, physicians
have been losing status and prestige due to politicians' discourses that put physicians at the
centre of problems. Under these conditions, physician labour is undergoing a major
transformation and being repositioned.
So, this research aims to question the way the physician labour process is positioned
in Turkey, specifically in the PPP city hospitals organized in line with neoliberal principles,
and the way the physician labour process is positioned within the framework of physicians' own interpretations. In line with this purpose, in this research designed with a qualitative
research design, in-depth interviews were conducted with 34 physicians working in one of
the PPP city hospitals located in one of the three metropolises of Turkey, based on research
themes. The research focused on concepts and processes such as deskilling,
deprofessionalism, loss of autonomy, proletarianization and precarization.
In conclusion, with the influence of neoliberal policies, technology, and scientificbureaucratic medicine, the physician labour process has begun to experience processes such
as proletarianization, precarization, deskilling, deprofessionalism, loss of autonomy, loss of
status, and it was observed that the labour of physicians working in the public sector was
commodified.