Tarım arazilerinde koruma ve kullanım değişikliklerine ilişkin bir araştırma: Türkiye ve gelişmiş ülke uygulamaları
A research on conservation and use changes in agricultural land: Turkey and developed country implementations
Yazar: HÜLYA SAĞLAM YILDIZ
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR TOPAL
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration
Dizin: Amaç dışı kullanım = Out aim use ; Arazi kullanımı = Land use ; Tarım alanları = Agricultural lands ; Tarım toprakları = Agricultural soils ; Toprak koruma = Soil conservation ; İmar = Reconstruction

Özet:
Ekonomi ve gıda güvenliği açısından önem arz eden ve kıt bir doğal kaynak olan tarım arazileri süreç içerisinde çeşitli nedenlerle amaç dışı kullanımlara maruz kalmakta ve geri dönüşü mümkün olmayan şekilde tahrip edilmektedir. Amaç dışı kullanımlar, arazi sahiplerinin arazilerini izinsiz olarak tarımsal gayelerle uyuşmayacak şekilde kullanması sonucunda gerçekleşebileceği gibi kamunun almış olduğu kararlar neticesinde de ortaya çıkabilmektedir. Dünya üzerinde birçok ülke, tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı sorunuyla yüzleşmekte bu sorunu en aza indirebilmek adına çeşitli uygulamaları hayata geçirmektedir. 

Çalışma, verimli tarım arazilerinin korunması ve kullanılmasına ilişkin yurt dışında kullanılan imara dayalı koruma araçlarından yola çıkarak Türkiye'de kullanılabilecek yeni uygulama önerileri geliştirilmesini amaçlamaktadır.  

Bu bağlamda çalışmada ilk olarak tarım arazilerinde kullanım değişikliği diğer bir ifadeyle amaç dışı kullanımlara neden olan faktörler ve amaç dışı kullanım biçimleri ortaya koyulmuştur. Ardından, Türkiye'de söz konusu süreç yasal ve yönetsel boyutlarıyla ele alınmış ve amaç dışı kullanımlarda etkili olan en temel faktörlerin; kentleşme - kentsel yayılma, özel mülkiyet olgusu ve kamu kesiminin aldığı kararlar olduğu tespit edilmiştir. Son olarak ise,  dünya üzerinde verimli tarım arazilerinin korunmasında başarılı olan imara dayalı uygulama araçlarına değinilerek bu araçların etkinlikleri, avantajları ve dezavantajları tartışılmıştır. 

Çalışmanın sonucunda, Türkiye'de, faydası tüm topluma ve ülkeye yayılan verimli tarım arazilerini amaç dışı kullanımlardan korumak için hâlihazırda yürürlükte olan mevzuatın yetersiz olduğu, doğrudan tarım arazilerini korumaya yönelik yeni uygulama araçları ve koruyucu tekniklerin mevzuata eklenmesi gerektiği ortaya koyulmuştur. Ayrıca tarım arazilerinin amaç dışı kullanımında önemli bir etken olan kentsel büyüme ve yayılmayı yönetmek amacıyla yeni politikaların hayata geçirilmesi gerektiğine vurgu yapılmıştır.

Abstract:
Agricultural lands, which are important both in terms of economic and food security and which are a scarce natural resource, are exposed to non-purpose uses and irreversibly destroyed over time. Non-purpose using can occur as a result of unauthorized use of land by landowners in ways that are incompatible with agricultural purposes, or as a result of decisions taken by the public. Many countries around the world are facing the problem of non-purpose using of agricultural land and are implementing various practices to minimize this problem.

The study aims to formulate policy recommendations for the protection and utilization of productive agricultural land in Turkey based on development-based conservation tools used abroad.

In this context, the study examines the factors that cause change of use in agricultural lands, in other words, the factors that cause non-purpose using and the types of non-purposing using. Then, the mentioned process is discussed with its legal and administrative dimensions in Turkey. It has been determined that the main factors influencing the non-purpose using of agricultural land in Turkey are urbanization - urban sprawl, the phenomenon of private ownership and the decisions taken by the public sector. Subsequently, successful zoning-based implementation tools that have been used to conserve productive agricultural land around the world were examined. And the effectiveness, advantages and disadvantages of these tools are discussed.

The study concluded that current legislation in Turkey is insufficient to protect productive agricultural land from non-purpose using, the benefits of which extend to the whole community and the country. Therefore, new enforcement tools and protective techniques directly aimed at protecting agricultural land should be included in the legislation. It was also emphasized that new policies need to be put in place to manage urban growth and sprawl, which is an important factor in the non-purpose using of agricultural land.