İlaç erişimine etki eden faktörlerin analitik hiyerarşi prosesi ile analizi
Analysing the factors affecting medicines access with analytical hierarchy process
Yazar: RİFAT BOZÇA
Danışman: PROF. DR. TUĞBA ALTINTAŞ
Üsküdar Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı / Sağlık Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sağlık Yönetimi = Healthcare Management

Özet:
İlaç erişimi, ilaç edinme sürecinde ilaçların adil bir şekilde bulunabilirliği ve karşılanabilirliği olarak ifade edilmektedir. Dünya nüfusunun en az üçte birinin temel ilaçlara erişim sağlayamadığını hatta Asya ve Afrika'nın yoksul bölgelerinde bu oran yaklaşık %50'ye kadar yükselmektedir. Araştırmanın amacı ilaç erişimine etki eden faktörlerin analitik hiyerarşi prosesi ile analiz edilmesidir. Araştırmada ülkemizde ve dünyada ilaç erişimini arttırmak için faktörlerin önem ağırlığını saptanması hedeflenmiştir. 
Araştırmada, ilaç erişimine etki eden 14 faktör anket yöntemi kullanılarak ikili karşılaştırma yapılmıştır. Veri analizinde çok kriterli karar verme tekniklerinden Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) kullanılmıştır. AHP'nin temel özelliği; ortaya konmuş olan her bir kriterleri ikili olarak karşılaştırma yapabilmesidir. Araştırma örneklemi sektör paydaşlarından olan eczacılar, ecza depo yöneticileri ve ilaç firma yöneticilerinden gönüllük esasına göre seçilmiştir.
Çalışmada elde edilen bulgulara göre, ilaç endüstrisindeki farklı paydaşlar arasında ilaca erişimi etkileyen faktörlerin önceliklendirilmesinde farklılık olduğu görülmektedir. Eczacılar, ilaç satın alınabilirliğini, akılcı ilaç kullanımını önceliklendirirken, ecza depo yöneticileri ilaç satın alınabilirliğini ve yıllık ihtiyaç duyulacak ilaç tahminlerini önceliklendirmiş, ilaç firma yöneticileri ise ulusal ilaç politikalarını teşvik etmek ve adil fiyat politikası benimsenmesini önceliklendirmiştir. İhracat sınırlandırması, sektör paydaşları için en düşük önceliklendirme sıralamalar arasında yer almaktadır.
Araştırmada elde edilen sonuçlara göre ilaçların erişilebilirliği ve bulunabilirliği için araştırma kapsamında önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
Access to medicines is defined as the equitable availability and affordability of medicines in the process of obtaining medicines. At least one third of the world's population does not have access to essential medicines, and in poorer regions of Asia and Africa, this rate rises to about 50 per cent. The aim of the research is to analyse the factors affecting access to medicines by analytical hierarchy process. In the research, it is aimed to determine the importance weight of the factors to increase access to medicines in our country and in the world.
In the study, 14 factors affecting access to medicines were compared using the questionnaire method. Analytical Hierarchy Process (AHP), one of the multi-criteria decision making techniques, was used in data analysis. The main feature of AHP is that it can make a pairwise comparison of each criterion. The research sample was selected on a voluntary basis from pharmacists, pharmaceutical warehouse managers and pharmaceutical company managers, who are among the stakeholders of the sector.
According to the findings of the study, there is a difference in the prioritisation of factors affecting access to medicines among different stakeholders in the pharmaceutical industry. Pharmacists prioritised drug affordability and rational use of medicines, pharmaceutical warehouse managers prioritised drug affordability and annual forecasts of drug requirements, while pharmaceutical company managers prioritised promoting national pharmaceutical policies and adopting a fair price policy. Export restriction is among the lowest prioritisation rankings for sector stakeholders.
According to the results obtained in the research, recommendations were made within the scope of the research for the accessibility and availability of medicines.