Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar: Klitikler
Morphosyntactic instruments in Turkey Turkish: Clitics
Yazar: İLHAN İNCE
Danışman: PROF. DR. GÜLDEN SAĞOL YÜKSEKKAYA
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Biçimbilim = Morphology ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-edatlar = Grammar- prepositions ; Dil bilgisi-yardımcı eylem = Grammar-auxiliary verb ; Görünüş kategorisi = Aspect category ; Kipler = Moods ; Klitik = Clitic ; Türkiye Türkçesi = Türkiye Turkish ; İşlevsel dil bilgisi = Functional grammar

Özet:
Bu tez, Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitiklerle 
ilgilidir. Klitiklerin çeşitli dilsel kategorilerle ilişki kurabildiğinin tespit edildiği bu tezde, 
ağırlıklı olarak klitiklerin görünüş ve kiplik kategorileriyle olan ilişkisi incelenmektedir.
Fonolojik, morfolojik, sentaktik ve semantik incelemeler içeren bu tez, klitiklere odaklanan 
bilimsel çalışmaların derlenmesini sağlamakta ve klitiklerin kiplik ve görünüş kategorileriyle 
ilişkisini tespit ederek çeşitli sınıflandırmalar sunmaktadır. Türkiye Türkçesinde 
morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitikler, eş zamanlı ve art zamanlı bir şekilde 
incelenmektedir. Bunun yanında görünüş işaretleyicileri ve kiplik parçacıkları olarak 
klitiklerin ortaya çıkardığı değerler, işlevsel bir yaklaşımla çözümlenmektedir. Zamir kökenli 
şahıs işaretleyicileri, "klitik zamirler" olarak ele alınmakta ve bu unsurların sentaktik bir
karaktere sahip oldukları belirtilmektedir. idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ 
±(y)ken ve ±DXr klitikleri, görünüş ve kiplik kategorileriyle ilişkilendirilmekte ve bu 
klitiklerin sentaktik rolleri belirlenmektedir. Klitikleşme, dilin dinamik doğası içinde bağımsız 
morfemlerin bağımlı morfemlere dönüşürken yaşadığı ara süreçler olarak nitelendirilmekte ve 
bu ara süreçlerin birçok dil kategorisini kapsadığı tespit edilmektedir.
Türkiye Türkçesinde morfosentaktik araçlar olarak nitelendirilen klitikler şunlardır:
±(y)Xm, ±sXn, ±(y)Xz, ±sXnXz, ±lAr, ±DXr, A, bile, dA, +CA, ±CAsInA, +CAk, +cAğIz, 
anca, ancak, ile ~ +(y)lA, +ki, ki, mX, idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ 
±(y)ken.

Abstract:
This thesis is about the clitics, which are described as the morphosyntactic instruments
in Turkey Turkish. In this thesis, in which it is determined that clitics can relate to various 
linguistic categories, the relationship of clitics with aspect and modality categories is mainly 
examined. This thesis, which includes phonological, morphological, syntactic and semantic 
studies, provides a compilation of scientific studies focusing on clitics and presents various 
classifications by determining the relationship of clitics with modality and aspect categories.
Clitics, which are described as morphosyntactic instruments in Turkey Turkish, are analyzed 
synchronically and diachronically. In addition, the values revealed by clitics as aspect markers 
and modal particles are analyzed with a functional approach. Personal markers of pronoun 
origin are considered as "clitic pronouns" and it is stated that these elements have a syntactic 
character. idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ ±(y)ken and ±DXr clitics are 
associated with aspect and modality categories and the syntactic roles of these clitics are 
determined. Cliticization is defined as the intermediate processes that independent morphemes 
experience while transforming into dependent morphemes in the dynamic nature of the 
language, and it is determined that these intermediate processes cover many language 
categories.
The clitics, which are described as morphosyntactic instruments in Turkey Turkish are 
as follows:
±(y)Xm, ±sXn, ±(y)Xz, ±sXnXz, ±lAr, ±DXr, A, bile, dA, +CA, ±CAsInA, +CAk, +cAğIz, 
anca, ancak, ile ~ +(y)lA, +ki, ki, mX, idi ~ ±(y)DX, imiş ~ ±(y)mXş, ise ~ ±(y)sA, iken ~ 
±(y)ken.