Necmüddîn et-Tûfî'nin el-İşârâtü'l-İlahiyye İle'l-Mebâhisi'l-Usûliyye'si (İnceleme ve değerlendirme)
Najmuddîn al-Toufî's al-Ishârât al-Ilâhiyyah Ila'l-Mabâhisi'l-Osouliyyah (Examination and evaluation)
Yazar: FAYSAL ARPAGUŞ
Danışman: PROF. DR. YAKUP ÇİÇEK
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Necmuddin et-Tufi = Necmuddin et-Tufi ; Tefsir = Commentary ; İslam Hukuku = Islamic Law

Özet:
Beşerî manada Kur'ân'ın ilk müfessiri, şüphesiz Hz. Peygamberdir. Ancak o (s.a.v.), Kur'ân'ı bütünüyle de tefsir etmiş değildir. Vefatından sonra, önce "sahabe" diye isimlendirilen yakın arkadaşları, daha sonra da bilgi ve tecrübesiyle toplumda temayüz etmiş ilim adamları, Kur'ân'ın kapalı kalan manalarını insanlara açıklamışlardır. Değişimin kaçınılmazlığı ve anlayışların farklılığı sebebiyle, asıl metne bağlı kalınmasına rağmen, yöntem ve muhteva olarak birbirinden farklı pek çok tefsir ortaya çıkmıştır. Mesela; Mukâtil b. Süleymân'ın (ö. 150/767) et-Tefsîru'l-kebîr'i, Zemahşerî'nin (538/1144) el-Keşşâf'ı, Fahreddîn er-Râzî'nin (ö. 606/1210) Mefâtîhu'l-gayb'ı ve Beyzâvî'nin (ö. 685/1286) Envâru't-Tenzîl'i bunlardan sadece birkaçıdır. Necmüddîn et-Tûfî'nin (ö. 716/1316) el-İşârâtü'l-ilahiyye ile'l-mebâhisi'l-usûliyye'si de bütün bu yazın içerisindeki yerini almıştır.    
Onun, el-İşârât'ının incelendiği bu araştırmada, hayatı ile birlikte eserinin metot ve muhtevası ele alınmıştır. İlk bölümde klasik kaynaklarda yer aldığı kadarıyla müellifin hayatı irdelenmiş ve yaşadığı dönemle birlikte ders aldığı hocaların onun üzerindeki etkilerine değinilmiştir. İkinci bölümde ise eserin tanıtımı yapılarak metodu ortaya konmuştur. Varmak istediği sonuç bakımından usulü dîn için "kader"e, usulü fıkıh için de "umum ve husus"a merkezî bir konum vermesinden hareketle düşünce ve ekol olarak Eş'arî-Hanbelî çizgisinde olduğu anlaşılmıştır. 
Çalışmada, muhtevadan hareketle kelâm veya fıkha ait ihtilaf örneklerine üçüncü bölümde yer verilmiştir. Bu yapılırken kelâm konuları, klasik kelâmın kendi içindeki tasnife uygun olarak ulûhiyet, nübüvvet ve ahiret olarak tasnif edilmiştir. Şî'a ve felsefecilerle ulema arasındaki tartışmalı konular ise konu bütünlüğü gözetilerek "diğer bazı ihtilaf konuları" başlığı ile verilmiştir. Fıkhî ihtilaflar, eserin muhtevasıyla irtibatlı olarak usulü fıkıh konuları ile mükellef, nesih ve içtihat gibi belli başlı konular üzerinden ilerlemiştir. 
Tefsir literatürü içerisinde mezheplerin kendi meşruiyetleri için delil getirdiği ayetleri, Kur'ân'ın kendi tertibine uygun olarak nasıl yorumladıklarını ele alması, büyük çoğunluğun onlara karşı ne şekilde cevap verdiğini belirtmesi ve bunu yaparken de müellifin objektif kalmaya azamî derecede özen göstermesi, el-İşârât'ı oldukça farklı yapmaktadır. Bu bakımdan el-İşârât'ın özgün bir tefsir olduğu kanaatine varılmıştır.
Anahtar Kelimer: Tefsîr, Tûfî, el-İşârâtü'l-ilâhiyye, kelâmî ve fıkhî tartışmalar

Abstract:
The first interpreter of Qur'an is undoubtfully Prophet Muhammed (peace be upon him). However, he did not interpret all Qur'an. After his death, his close friends, called ṣaḥâbah, and later on scientists who were popular in the society continued to interpret the parts of Qur'an, not known by everybody. Since change is impossible, there have been many tafsîrs different from one another in terms of method and content despite the fact that they were based on the Qur'anic text. Some of them are al-Tafsîru'l-Qabîr by Mukatil b. Suleyman (150/767), al-Kashshâf by Zamaḫsharî (538/1144), al-Tafsîru'l-Qabîr or also named Mafâtîḥu'l-Gayb by Faḫraddîn al-Râzî (606/1210) and Anvâru't-Tanzîl by Qâdî Baydâvî (685/1286). al-Ishârât al-ilâhiyye ila'l-mabâḥisi'l-osouliyyah by Najmuddîn al-Tûfî'nin (716/1316) is also one of these in the literature. 
The present study investigates the method and content of al-Ishârât and the life story of the writer as well. Based on the information found in classical works, the first chapter discusses the life of the writer and his period and also the effects of his teachers on himself. The second chapter introduces the book and discusses his method. It has been understood that the book is in line with Ash'arî-Hanbalî school, since it gives a central role to "fate/destiny" for al-osûl al-dîn and to "omûm and hosûs" for al-osûl al-fiqh. 
Based on the content, the third chapter presents disagreement examples belong to kalâm or fiqh. The kalâm topics were categorised as godhead, prophethood and hereafter in accordance with the classical kalâm. Controversy topics between al-ahl al-sunne and al-shia and philosophers are discussed under the title "some other controversy topics" regarding topic integrity. In accordance with the content of the book, fiqh disagreements are discussed along with topics of al-ousûl al-fiqh and religious, nasḫ and precedent. 
What makes el-İşârât a quite remarkable book is that it discusses how sects interpret verses in accordance with the organization of Quran for their own justification, how the majority respond to themselves and the writer's taking care to be objective while doing all these. Thus, it has been found that el-İşârât is an original tafsîr.
Key words: Tafsîr, al-Toufî, al-Ishârâtu'l-ilâhiyyah, kalâm and fiqh disputes