Göller yöresi doğal Phlomis L. (Lamiaceae) taksonlarının farklı toplama zamanlarının ve bazı yetişme ortamı özelliklerinin uçucu bileşenleri üzerine etkisi
Effects of different collecting periods and some habitat properties on volatile components of natural Phlomis L.(Lamiaceae) taxa in the Lakes district
Yazar: AYŞE GÜL SARIKAYA
Danışman: DOÇ. DR. HÜSEYİN FAKİR
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Botanik = Botany ; Ormancılık ve Orman Mühendisliği = Forestry and Forest Engineering
Dizin: Lamiaceae = Lamiaceae ; Uçucu bileşenler = Essential components ; Yetiştiricilik = Rearing ; Çalba = Phlomis

Özet:
Bu doktora tez çalışmasında Göller Yöresi'nin doğal Phlomis (çalba) taksonlarının yayılış alanları, refakatçı türleri ve yetişme ortamı özelliklerinin tespit edilmesi ile bitkinin tıbbi ve uçucu yağ kalitesi bakımından en uygun toplama zamanının, bakının ve yükseltinin belirlenmesi amaçlanmıştır. 
2012-2015 yılları arasında Göller Yöresi'nde gerçekleştirilen arazi çalışmalarında Phlomis armeniaca Willd., P. bourgaei Boiss., P. grandiflora H.S. Thompson var. grandiflora, P. leucophracta P.H.Davis & Hub.-Mor., P. lycia D. Don., P. nissolii L., P. pungens Willd., P. samia L. taksonlarının yayılış yaptığı tespit edilmiştir. 
Çalışmamızda SPME analizi ile Phlomis armeniaca'nın 54, P. bourgaei'nin 62, P. grandiflora var. grandiflora'nın 62, P. leucophracta'nın 70, P. lycia'nın 62, P. nissolii'nin 54, P. pungens var. pungens'in 74 ve P. samia'nın 49 uçucu bileşen içerdiği belirlenmiştir. P. armeniaca'nın (E)-2-Hexenal (%12.12), β-Caryophyllene (%16.63) ve Germakren D (%27.22); P. bourgaei'nin  α-Cubebene (%16.04), β-Caryophyllene (%21.98) ve Germakren D (%15.12) P. grandiflora var. grandiflora'nın α-Pinene (%26.40), α-Cedrene (%28.15) ve α-Curcumene (%13.92); P. Leucophracta'nın (E)-2-Hexenal (%8.74), Limonene (%14.56) ve β-Caryophyllene (%22.45) P. lycia'nın Limonene (%17.68), β-Caryophyllene (%23.66) ve Germacrene D (%21.88), Phlomis nissolii'nin Limonene (%23.75), β-Caryophyllene (%12.50) ve Germacrene D (%20.73); P. pungens'in (E)-2-Hexenal (%17.60), Vinly amyl carbinol (%20.44) ve Germacrene D (%9.84), P. samia 'nın α.-Copaene (%10.59), β-Caryophyllene (%15.20) ve Germacrene D (%23.44) ana bileşenleri olarak belirlenmiştir.
P. leucophracta taksonu hariç, diğer çalba taksonlarının alt yükselti basamağında ana bileşenlerinin oranının yüksek olduğu; P. leucophracta taksonunun ise üst yükselti basmaklarında ana bileşenlerinin oranının yüksek olduğu tespit edilmiştir. Güney bakıdan alınan örneklerin uçucu yağ bileşen oranının daha fazla olduğu belirlenmiştir. P. armeniaca'nın kuzeybatı bakıdan, P. bourgaei'nin güneybatı bakıdan, P. grandiflora var. grandiflora ve P. nissolii'nin ise güney bakıdan toplanan örneklerin uçucu yağ bileşen oranının daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Çalışma sonucunda çalba bitkisinde yüksek uçucu yağ içeriği ve kalitesi için özellikle uygun toplama zamanı, yükselti ve bakı belirlenmiştir.

Abstract:
In this PhD study, it was aimed to determine distribution areas, companion species and some habitat features of naturalPhlomis taxa and also detect to most suitable periods for collecting, aspects and altitudes in point of medicinal and volatile components.
During field studies which was conducted between 2012 and 2015 in the Lakes District, natural distributions of Phlomis armeniaca Willd., P. bourgaei Boiss., P. grandiflora H. S. Thompson var. grandiflora, P. leucophracta P.H. Davis & Hub.-Mor., P. lycia D. Don., P. nissolii L., P. pungens Willd. and P. samia L. were determined.
In our study, volatile components were determined by SPME analyses for P. armeniaca as 54; P. bourgaei as 62; P. grandiflora var. grandiflora as 62; P. leucophracta  as 70; P. lycia as 62; P. nissolii  as 54, P. pungens var. pungens as 74 and also P. samia  as 49. (E)-2-Hexenal (%12.12), β-Caryophyllene (%16.63) and Germakren D (%27.22) were determined as main components of P. armeniaca. Also, α-Cubebene (%16.04), β-Caryophyllene (%21.98) and Germakren D (%15.12) for P. bourgaei; α-Pinene (%26.40), α-Cedrene (%28.15) and α-Curcumene (%13.92) for P. grandiflora var. grandiflora; (E)-2-Hexenal (%8.74), Limonene (%14.56) and β-Caryophyllene (%22.45) for P. leucophracta.; limonene (%17.68), β-Caryophyllene (%23.66) and Germacrene D (%21.88) for P. lycia; Limonene (%23.75), β-Caryophyllene (%12.50) and Germacrene D (%20.73) for P. nissolii; (E)-2-Hexenal (%17.60), Vinly amyl carbinol (%20.44) and Germacrene D (%9.84) for P. pungens; α.-Copaene (%10.59), β-Caryophyllene (%15.20) and Germacrene D (%23.44) for P. samia.
Main components of all Phlomis taxa except for P. leucophracta were determined. In upper altitudes, components of P. leucophracta were found higher than expected. The essential oil components of specimens which were collected South aspect were found higher. Components of collected specimens are higher in north-west aspect for P. armeniaca, also south-west for P. bourgaei and south aspect for P. grandiflora var. grandiflora and P. nissolii. By this study, suitable time, altitude and aspect for harvesting of Phlomis for high volatile oil component and quality.