Hâkim Mehmed Efendi'nin "Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is" adlı lûgatı (inceleme-tenkitli metin)
Hâkim Mehmed Efendi of "Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is" name dictionary (examination- critical text)
Yazar: MUSTAFA BİRGÜL
Danışman: PROF. DR. İSRAFİL BABACAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Hakim Seyyid Mehmed Efendi = Hakim Seyyid Mehmed Efendi ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism

Özet:
Kelime anlamı itibariyle bir dilin bütün sözcük ve deyimlerini veya belli bir alandaki
kelimelerini, belli bir dönemde kullanılmış olan sözcük ve deyimlerin abece sıralamasına
uygun verilerek, anlamların açıklandığı ve başka dillerdeki karşılıklarını gösteren eserlere
sözlük denilmektedir. Kültür ve medeniyetimizde kendisine önemli bir yer edinen sözlükler,
bir milletin edebî hafızası konumunda olmakla birlikte Türk kültür ve edebiyatında önemli
bir yere sahiptir. Bu sözlüklerden bir tanesi de 18. yüzyılda tercüme yoluyla hazırlanan ve
tasavvuf edebiyatı için önem arz eden "Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is"tir.
Bu çalışmanın amacı, 18. yüzyılda yaşamış şair/ tarihçi/ devlet adamı Hâkim Seyyid
Mehmed Efendi'nin "Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is" adlı tercüme eserinin ilmî
yöntemlere göre hazırlayarak sözlükçülük alanında yapılacak olan çalışmalara kaynaklık
edebilecek bir metin oluşturmaktır. İyi düzeyde Arapça ve Farsça bilen Seyyid Mehmed
Efendi'nin İbnü'l-Arabî'den çevirdiği eser, tasavvufî terimleri ihtiva etmesi ve manzummensur bir şekilde hazırlanması açısından dikkat çekicidir. Her meslek erbabının bir dili
olduğu gibi tasavvuf erbabının da kendine özgü bir dili mevcuttur. Sûfilerin kendi aralarında
anlaşılabilir bir dil ağı oluşturmaları ve buna önem vermeleri tasavvuf cereyanı açısından
önem arz etmektedir. Çalışmamızı oluşturan tasavvufî ıstılâhlar işte bu dil ağı içerisinde
kendine yer edinmiş terimlerden müteşekkildir. Eserde yer alan tasavvufî terimleri tasavvuf
literatürüne kazandırmak ve sözlükçülük geleneğine bakıldığında alışılmışın dışında hazırlanmış olan bu sözlükde kullanılan metotun ilim dünyasına tanıtılması önemli bir
husustur. Yapılan bu çalışmada Türk Sözlükçülük Geleneği, Osmanlı Sahasında Sözlükçülük
Geleneği, Cumhuriyet Sonrasında Sözlükçülük Geleneği ile Cumhuriyet Dönemi Taavvufî
Sözlükler hakkında genel bilgiler verilmiştir. Akabinde Hâkim Seyyid Mehmed Efendi'nin
hayatı, edebi kişiliği ve eserlerine değinilmiştir. Üç nüshası tespit edilen eserin, İstanbul
Millet Kütüphanesi Ali Emiri nüshası müellif hattı olması sebebiyle karşılaştırılmalı metinde
ana nüsha olarak temel alınmış ve ilmî transkripsiyon sistemine uygun olarak günümüz Latin
harflerine aktarımı yapılmıştır. Karşılaştırmalı metin hazırlandıktan sonra eser, şekil ve
muhteva açısından incelemeye tâbi tutulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Hâkim Seyyid Mehmed Efendi, Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is.
Sözlükçülük, Tasavvufî Istılâhlar.

Abstract:
In terms of word meaning, all words and phrases of a language or words in a
particular area, given according to the abece order of words and phrases used in a certain
period, the works that describe the meanings and their counterparts in other languages are
called dictionaries. In addition to being in the literary memory of a nation, dictionaries have
an important place in Turkish Culture and literature. One of these dictionaries is prepared by
translation in the 18th century "Hecsü'l-Hâcis ve Hemsü'n-Nâ'is" which is important for
sufism literature.
The aim of this study is that of the poet / historian / statesman Hâkim Seyyid Mehmed
Efendi's who lived in the 18th century "Hecsü'l-Hâcis and Hemsü'n-Na'is" according to the
scientific methods of the translation work prepared in the field of lexicography to create a
text that may be the source of the work. Seyyid Mehmed Efendi, who knows advanced
Arabic and Persian, the work translated from İbnü'l-Arabî, It is noteworthy for its inclusion
of Sufî terms and its preparation in a manzum-mensur manner. Just as every profession has
a language, Sufism has its own language. It is important for Sufis to have an understandable
language network among themselves and to give importance to it in terms of the Sufism
movement. Sufi terms that make up our work, it is composed of the terms that have taken
their place within this language network. It is important to introduce the method used in this
lexicology, which is unusually prepared given the lexicology tradition, to the world of
Science and to introduce the terms of Sufism in the work into the sufi literature.
In the study, the life literary personality and works of Hâkim Sayyid Mehmed Efendi
are given general information about the terms Sufism and Sufism. After that, general
information about Turkish lexicography tradition, Ottoman lexicography tradition,
lexicography tradition after the Republic and Tafi dictionaries of the Republican period were
given. Three copies of the work identified, Istanbul Millet Library Ali Emiri copy was based
on the main copy in the comparable text and transferred to today's Latin letters in accordance
with the scientific transcription system. After the comparative text has been prepared, the
work has been examined in terms of its shape and content.
Key Words: Hâkim Seyyid Mehmed Efendi, Hecsü'l-Hâcis and Hemsü'n-Nâ'is,
Lexicography, Sufi terms.