COVİD-19 salgın sürecinde kronik hastalığı olan erişkinlerin günlük yaşam değişiklikleri, pozitif duygudurum düzeyleri ve COVİD-19 korkuları
Daily life changes, level of mood and COVID-19 fears of adults with chronic disease in COVID-19 epidemic process
Yazar: SEMA ALACAHAN YİĞİT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ CELAL KUŞ
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Damgalama = Stigmatization ; Duygudurum = Mood ; Günlük yaşam aktiviteleri = Activities of daily living ; Korku = Fear ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Kronik hastalık = Chronic disease ; Yetişkinler = Adults

Özet:
Giriş ve Amaç: Kişinin kontrolü altında olmayan salgın hastalık koşullarında psikolojik
rahatsızlıklar tetiklenebilir. Coronavirus Disease 2019 (Covid-19) pandemisi insanlar
üzerinde stres, korku gibi psikolojik etkilere neden olabilir. Kronik hastalığı olan
bireyler ve Covid-19 için ek risk faktörlerine sahip kişilerin salgın sürecinden daha çok
etkilendiğini düşünerek bu çalışmayı planladık. Bu çalışmada kronik hastalığı olan ve
olmayan bireylerin salgın sürecinde ortaya çıkan günlük yaşam değişikliklerinin, pozitif
duygudurum düzeylerinin ve Covid-19 korkularının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu
sayede özellikle kronik hastalığı olan bireylerin ruh sağlıklarını koruyucu önlemlerin
alınması, mevcut hastalıklarının bakımında meydana gelebilecek aksaklıkları gidermek
için uygun stratejilerin geliştirilmesi ve uygulanabilmesi, ayrıca gelecekteki benzer bir
olay için yol gösterici olabileceğini düşünüyoruz.
Gereç ve Yöntem: Çalışmamızın evrenini Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi
Sağlık Uygulama ve Araştırma Hastanesi'ne 01.07.2020-30.09.2020 tarihleri arasında
başvuran 18 yaş üstü 92.350 kişi oluşturmaktadır. Örneklem büyüklüğü, %5 hata payı
ve %95 güven aralığı ile hesaplandığında 383 çıkmaktadır. Veri kaybı olasılığı (%10)
nedeniyle 421 olarak örneklem belirlenmiştir. Bilgilendirilmiş gönüllü onam formu
okutulduktan sonra 397 kişi çalışmaya dahil edilmiştir. Veriler literatür taraması
sonucunda oluşturulmuş anketlerin KSÜ Sağlık Uygulama ve Araştırma Hastanesi'ne
başvuran 18 yaş üzeri gönüllü bireylere yüz yüze görüşme yöntemi kullanılarak
uygulanması ile elde edilmiştir. Anketin birinci bölümü katılımcıların sosyodemografik
özellikleri ve Covid-19 salgını sürecindeki günlük yaşam değişikliklerini sorgulayan
sorular içermektedir. İkinci bölümünde pozitiflik ölçeği, üçüncü bölümünde ise
koronavirüs (Covid-19) korkusu ölçeği uygulanmıştır. Elde edilen verilerin istatistiksel
değerlendirmesi SPSS 21 programı kullanılarak yapılmıştır. İstatistiksel anlamlılık için
p degeri 0,05'in altında ise anlamlı kabul edilmiştir.
Bulgular: Bu çalışmaya toplam 397 kişi alınmıştır. Bu kişilerin %54,9'u en az
bir kronik hastalık sahibiyken, %45,1'inin herhangi bir kronik hastalığı yoktur. Kronik
hastalığı olan katılımcıların %38,1'i Covid-19 salgın sürecinde takip ve/veya
tedavilerinin hiç aksamadığını, %36,7'si kısmen aksadığını, %20,6'sı aksadığını
belirtirken, sadece %4,6'sı takip ve/veya tedavilerinin çok aksadığını bildirmiştir.
Covid-19 salgın sürecinde kronik hastalıklarının bakım kalitesindeki değişim ile ilgili
soruya; katılımcıların %47,7'si hiç kötüleşmedi cevabını verirken, %37,2'si kısmen
kötüleşti, %12,8'i kötüleşti, %2,3'ü çok kötüleşti şeklinde cevap vermiştir. Kronik
hastalığı olanların %18,8'i salgın sürecinde kronik hastalıklarının seyrinden dolayı hiç
endişelenmediğini, %32,6'sı kısmen endişelendiğini, %39,9'u endişelendiğini, %8,7'si
ise çok endişelendiğini ifade etmiştir. Katılımcıların %34,4'ü Covid-19 salgın sürecinde
kronik hastalıklarından dolayı daha fazla ölüm riski altına olduğunu düşünürken,
%11,5'i çok düşündüğünü, %29,8'i kısmen düşündüğünü, %24,3'ü ise hiç
düşünmediğini belirtmiştir. Katılımcıların salgın döneminde maske kullanımı, el
yıkama, sosyal mesafeye uyma, her zamankinden daha sağlıklı beslenme ve düzenli
egzersiz yapmaya gösterdikleri özen, sigara kullanma alışkanlıkları, gıda takviyesi alma
durumları, grip aşısı yaptırma düşünceleri açısından gruplar arasında anlamlı bir fark
yoktur. Her zamankinden daha düzenli uyumaya gösterdikleri özen durumu (p=0,003)
ve zatürre aşısı yaptırma düşüncesi (p=0,014) hasta grupta anlamlı olarak daha fazla
bulunmuştur. Ortalama pozitiflik ölçeği toplam puanı sağlıklı grupta 28,54±6,45
(ortanca=29,0) iken, hasta grupta 28,67±5,53 (ortanca=29,0) olup, gruplar arasında fark
yoktur (p=0,933). Covid-19 korkusu ölçeği puanlarıyla pozitiflik ölçek puanları
arasında anlamlı bir korelasyon bulunamamıştır (r=-0,020, p=0,692). Ortalama Covid-
19 korkusu ölçeği toplam puanı sağlıklı grupta 16,14±5,93 (ortanca=15,0) iken; hasta
grupta 19,45±7,15 (ortanca=19,0) olup sağlıklı gruba göre anlamlı şekilde daha yüksek
çıkmıştır (p<0,001). Salgın sürecinde kronik hastalıklarının takip ve/veya tedavisi
aksayanlarda Covid-19 korkusu ölçeği puanı, aksamayanlara göre anlamlı şekilde daha
yüksektir (p=0,045). Covid-19 korkusu ölçeği puanları, salgın sürecinde kronik
hastalıklarının seyrinden dolayı duyulan endişe düzeyi arttıkça artmaktadır fakat sınırda
v
anlamlı değildir (p=0,064). Covid-19 korkusu ölçeği puanları salgın sürecinde kronik
hastalıklarından dolayı ölüm riski altında olduğunu düşünme düzeyi arttıkça istatistiksel
olarak anlamlı şekilde artış göstermektedir (p=0,009). Oysa bir veya birden çok kronik
hastalığa sahip olma arasında ölçek puanları açısından anlamlı bir fark saptanamamıştır
(p>0,05). Ortalama Covid-19 korkusu ölçeği toplam puanı erkeklerde 15,88±6,57
(ortanca=15,0) iken, kadınlarda 19,83±6,50 (ortanca=20,0) olup erkeklere göre anlamlı
şekilde daha fazladır (p<0,001). Ev hanımlarının Covid-19 korkusu ölçeği puanı diğer
meslek gruplardan daha yüksektir (p=0,005). Yaş ile Covid-19 korkusu ölçeği puanları
arasında anlamlı bir korelasyon bulunamamıştır. Birlikte yaşadığı ve/veya bakım
verdiği 65 yaş üstü kişi olanlarla olmayanlar arasında her iki ölçek puanı açısından
anlamlı fark bulunamamıştır (p>0,05). Covid-19 korkusu ölçeği puanı, herhangi birine
koronavirüs bulaşmasından endişe duyanlarda, kimse için endişe duymayanlara göre
anlamlı şekilde daha yüksektir (p=0,006). Covid-19 korkusu ölçeği puanı kendini
damgalanmış hissedenlerde anlamlı şekilde daha fazladır (p<0,001). Medya karşısında
geçirilen zaman arttıkça Covid-19 korkusu ölçeği puanı da anlamlı şekilde artmaktadır
(p<0,001). Psikolojik desteğe hiç ihtiyaç duymayanlarda ortalama Covid-19 korkusu
ölçeği puanı 15,88±6,14 (ortanca=15,0) iken; kısmen ihtiyaç duyanlarda 19,57±5,71
(ortanca=19,0), ihtiyaç duyanlarda 24,48±5,91 (ortanca=25,0) ve çok ihtiyaç duyanlarda
24,70±10,13 (ortanca=27,0) olarak bulunmuş olup gruplar arasındaki fark anlamlıdır
(p<0,001). Salgın sürecinde kadınlar, erkeklere göre daha fazla psikolojik desteğe
ihtiyaç duyduklarını belirtmiştir (p=0,012). Medya karşısında geçirilen zaman arttıkça
psikolojik desteğe ihtiyaç duyma sıklığının da anlamlı şekilde arttığı görülmüştür
(p<0,001). Mesleğinden ve/veya kronik hastalığından dolayı kendini damgalanmış
hissedenlerde, hissetmeyenlere göre psikolojik desteğe ihtiyaç duyma anlamlı şekilde
daha fazladır (p<0,05).
Sonuç: Kronik hastalığı olan kişilerin Covid-19 korkusuna, sadece Covid-19 için riskli
grupta olmaları değil, kronik hastalıklarının yönetiminde yaşadıkları zorluklar ve
kendilerini damgalanmış hissetmeleri de katkı sağlamaktadır. Salgın sürecinde kronik
hastalığı olan bireylere uygun takip ve tedavi stratejilerinin geliştirilmesinin ve Covid-
19 korkusu için risk gruplarının ruhsal destek anlamında öncelikli olması gerektiğinin
olumlu sonuçlar vereceği düşünülmektedir.
vi
Anahtar kelimeler: Covid-19, Damgalanma, Korku, Koronavirüs, Kronik hastalık

Abstract:
Introduction and Aim: Psychological disorders can be triggered in epidemic
conditions that are not under control of the person. Coronavirus Disease (2019) can
cause psychological effects on people such as stress and fear. We planned this study
considering that individuals with chronic diseases and people with additional risk
factors for Covid-19 are more affected by the epidemic process. In this study, we aimed
to determine the daily life changes, mood levels and covid-19 fears of individuals with
and without chronic diseases during the epidemic process. In this way, we think that
taking preventive measures for the mental health of individuals with chronic diseases,
developing and implementing appropriate strategies to eliminate the problems that may
occur in the treatment of their existing diseases, and also be a guide for a similar case in
the future.
Materials and Methods: The scope of our study consists of 92.350 people over the age
of 18 who applied to Kahramanmaraş Sütçü İmam University Health Practice and
Research Hospital between 01.07.2020-30.09.2020. When the sample size is calculated
with 5% margin of error and 95% confidence interval, it turns out to be 383. Due to the
possibility of data loss (10%), the sample was determined as 421. After the informative
consent form was read to them, 397 people were included in the study. The data were
obtained by applying the questionnaires formed as a result of the literature review to
volunteer individuals over the age of 18 who applied to KSU Health Practice and
Research Hospital, by harnessing face-to-face interview method. The first part of the
questionnaire contains questions related to the sociodemographic characteristics of the
participants and their daily life changes during the Covid-19 outbreak. In the second
part, the positivity(whether the test result is positive or not) scale was applied, and in the
viii
third part, the fear of coronavirus (Covid-19) scale was applied. Statistical evaluation of
the obtained data was made by using the SPSS 21 program. For statistical significance,
if the p value is below 0.05, it is considered significant.
Results: A total of 397 people participated in this study. While 54,9% of these people
have at least one chronic disease, 45,1% do not have any chronic disease. While 38,1%
of the participants with chronic disease stated that their follow-up and treatment was not
interrupted during the Covid-19 epidemic process, 36,7% claimed that partially
disrupted, 20,6% claimed that were disrupted, only 4,6% claimed that their treatment
was disrupted a lot. To the question about the change in the quality of care of chronic
diseases during the Covid-19 epidemic process; 47,7% of the participants answered that
it did not get worse at all, while 37,2% said it partially got worse, 12,8% said it got
worse and 2,3% said it got very bad. 18,8% of those with chronic diseases stated that
they were not worried at all due to the course of their chronic diseases during the
epidemic process, 32,6% said they were partially worried, 39,9% said they were
worried, and 8,7% said they were quite worried. While 34,4% of the participants
thought that they were at greater risk of death due to their chronic diseases during the
Covid-19 epidemic process, 11,5% agree a lot, 29,8% partially agree, and 24,3% did not
agree at all with this statement. There is no significant difference between the groups in
terms of the participants' use of masks during the epidemic period, washing hands,
complying with social distance, eating healthier than usual time and doing regular
exercise, smoking habits, taking food supplements, and idea of having a flu vaccine.
The attention they paid to sleep more regularly than usual (p= 0,003) and the thought of
getting pneumonia vaccine (p=0,014) were significantly higher in the patient group. The
mean positivity scale total score was 28,54 ± 6,45 (median=29,0) in the healthy group,
while it was 28,67 ± 5,53 (median=29,0) in the patient group, and there was no
difference between the groups (p=0,933) There was no significant correlation between
Covid-19 fear scale scores and positivity scale scores (r= -0,020, p=0,692). While the
average Covid-19 fear scale total score was 16,14 ± 5,93 (median=15,0) in the healthy
group; in the patient group it was 19,45 ± 7,15 (median=19,0) and was significantly
higher than the healthy group (p<0,001). Covid-19 fear scale score is significantly
higher in those people whose follow-up and treatment of their chronic diseases are
disrupted during the epidemic process compared to those who did not (p=0,045). Covid-
19 fear scale scores increase as the level of anxiety due to the course of chronic diseases
ix
during the epidemic increases, but it is not borderline significant (p=0,064). Covid-19
fear scale scores increase statistically and significantly as the level of thinking that they
are at risk of death due to chronic diseases during the epidemic process increases
(p=0,009). However, no significant difference was found in terms of scale scores
between having one or more chronic diseases (p>0,05). While the average Covid-19
fear scale total score was 15,88± 6,57 (median=15,0) in males, it was 19,83± 6,50
(median=20,0) in females and was significantly higher than males (p<0,001).
Housewives' fear of Covid-19 scale score is higher than other occupational groups
(p=0,005). No significant correlation was found between age and Covid-19 fear scale
scores. No significant difference was found in terms of both scale scores between those
who care or live together with people above 65 age and those who do not (p>0,05). The
Covid-19 fear scale score was significantly higher in those who were worried about
others (being infected with coronavirus) than those who were not concerned about
anyone (p=0,006). Covid-19 fear scale score is significantly higher in those people who
feel themselves stigmatized (p<0,001). As the time spent in front of the media
increases, the covid-19 fear scale score also increases significantly (p<0,001). While the
average Covid-19 fear scale score was 15,88 ± 6,14 (median = 15,0) for those who do
not need psychological support at all; it is 19,57 ± 5,71 (median=19,0) for those who
need it partially, it is 24,48 ± 5,91 (median=25,0) for those who need it, and it is
24,70±10,13 (median=27,0) for those desperately need it and the difference between the
groups is significant (p<0,001). During the pandemic, women pointed out that they need
more psychological support with compared to men (p=0,012). It was seen that as the
time spent in front of the media increased, the frequency of the need resorting to
psychological support increased significantly (p<0,001). The need for psychological
support is significantly higher in those people who feel stigmatized due to their
profession or chronic illness than those who do not feel (p<0,05).
Conclusion: Not only being in the risk group but also the difficulties they experience in
the treatment of their chronic diseases and their feeling as stigmatized person also
contribute to covid-19 fear of individuals who have chronic diseases. It is concluded
that developing appropriate follow-up and treatment strategies for individuals with
chronic diseases during the epidemic process and prioritization of risk groups in terms
of mental support for the fear of Covid-19 will yield positive results.
x
Key Words: Chronic illness, Coronavirus, Covid-19, Fear, Stigma