Sarı Uygur Türkçesinde zaman
The tense in Yellow Uygur Turkish
Yazar: MEI GUO
Danışman: PROF. DR. SEMA BARUTCU ÖZÖNDER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Çağdaş Türk Dilleri ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ağızlar = Dialects ; Dil bilgisi-zaman = Grammar-tense ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Sarı Uygurlar = Yellow Uighurs ; Türk lehçeleri = Turkish dialects ; Uygurlar = Uighurs ; Zaman = Time

Özet:
Sarı Uygur Türkçesinde şimdiki zamanı gösterici merkez olarak ele aldığımızda geçmiş zaman, gelecek zaman ve şimdiki zaman olmak üzere üç mutlak zaman ortaya çıkar. Yani hareketin söylendiği zamandan önce, sonra veya söylendiği zamanla eş zamanlı olmasına göre fiil zamanlarını, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geçmiş zaman olarak üçe böler. İzafî zamanların mutlak zamanlardan farkı gönderim noktasının seçimi ile ilgilidir. Mutlak zamanlar gönderim noktası olarak şimdiki zamanı alırlarken, izafî zamanlar gönderim noktası olarak şimdiki zamanı kullanmazlar. İzafî zamanlarda olayın zamanda yerleşiminin gönderim noktası, bağlam tarafından verilir.Sarı Uygur Türkçesinde izafî zaman gönderimleri sıfat-fiil ekleri ile elde edilir. Tamamen-izafî zamanlar yan cümlelerde bulur. Çünkü yan cümleler gönderim noktası olarak ana fiilin çekimlenmiş olduğu fiil zamanını esas alır. Mutlak-izafî zamanlar ise, ana cümlede bulunurlar. Gönderim noktası olarak geçmişteki bir noktayı esas alırlar. Geçmişteki bu nokta ile eş zamanlı yapılan hareket mutlak-izafî şimdiki zamanı, bu noktadan önce yapılan hareket mutlak-izafî geçmiş zamanı, bu noktadan sonra yapılması kararlaştırılmış hareketler ise mutlak-izafî gelecek zamanı ifade eder. Zamanların birbirinin yerine kullanılmasıyla zamanlarda değişim ortaya çıkar.Kip yapıları zaman anlamı da taşır. Sarı Uygur Türkçesinde zaman ifadeleri sadece fiil çekimleriyle sağlanmaz. Zaman kelimeleri, durumun zamandaki yerinin kesin olarak belirlenmesini sağlar, izafî-mutlak zamanların gönderim noktasını oluşturur. Bu yüzden hem mutlak, hem de izafî zamanlarda, hareketin zaman çizgisinde yerleştirilmesi konusunda büyük önem taşır.

Abstract:
In Yellow Uygur Turkish when present tense is taken as deictic centre, there arise three absolute tenses: Present, past and future. That is, verb tenses are divided into three according to their taking place before the utterance of the action, after the utterance of the action or synchronically with the utterance of the action as present tense, future tense, and past tense. The difference between the relative tenses to absolute tenses is mainly due to the choice of reference point. While the absolute tenses take the present as a reference point, relative tenses do not use present as a reference point. In relative tenses, the reference point og the events position in time is given by the context.In Yellow Uygur Turkish, relative tense references are attained through participle suffixes. Purely relative tenses are found in the subordinate clauses. Because, subordinate clauses take the tense time of the conjugated verb of the main clause as a reference. Absolute relative tenses, on the other hand, are found in the main clauses. They take a point in the past as their reference point. An action that takes place synchronically with this point in the past signifies absolute relative tense whereas an action that takes place before this point signifies relative past tense and an action that is decided to take place after this point signifies relative future tense. Alterations in tenses emerge as a result of use of tenses per se.Pattern structures also carry tense meaning, in Yellow Uygur Turkish, time expressions are not only obtained through verb conjugations. Time words provide the exact location of position of the situation in time, they make up the reference point of the relative-absolute tenses. Therefore it bears great importance in locating on the timeline in both absolute and relative tenses.