Polonya sanat-korku sinemasında 'abject' ve 'canavarsı-dişi'
'Abject' and 'monstrous-feminine' in Polish art-horror cinema
Yazar: EVRİM NACAR
Danışman: PROF. DR. SERPİL KIREL
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı / Sinema Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Abject sanatı = Abject art ; Canavarsı dişi = Monstrous-feminine ; Creed, Barbara = Creed, Barbara ; Korku = Fear ; Korku sineması = Horror film ; Kristeva, Julia = Kristeva, Julia ; Polonya = Poland ; Polonya sineması = Poland cinema ; Sanat sineması = Art cinema ; Sinema = Cinema

Özet:
Polonya ulusal yapımı olan ve Leh asıllı göçmen auteur yönetmenlerin kadın oyuncuların ana karakter olduğu sanat-korku filmleri bu tez çalışmasında psikanalitik incelemelerde öznellik oluşumunda sınır işleyişin önemine dikkat çeken Julia Kristeva'nın abject/abjection kavramının açtığı yoldan Barbara Creed'in 'canavarsı-dişi' (monstrous-feminine) önermesi aracılığıyla ele alınmaktadır. Bu çalışma kapsamında yapılan film incelemelerinde 'canavarsı-dişi' olgusu, sınır-kişilik bozukluğunu (borderline), "dişi vampirliği", "dişi cadılığı", "insan-hayvan hibrit beden olarak dişi"yi, "kötü güçler tarafından ele geçirilmiş dişi bedeni" ve "kastratör olarak dişi"yi kapsayacak şekilde kullanılmıştır.

Ulusal ve ulusötesi bağlamda Polonya sanat-korku sineması, auteur yönetmenlerin kişisel estetik kavrayışlarını önceleyen görüntü düzenlemeleri, karakter, mekân ve ses kurgusu odağa alındığında canavarlaştırmada iğrendirici imgelemin yapılarıyla birlikte cinsiyetin önemini öne çıkaran 'canavarsı-dişi' ile birlikte düşünüldüğünde verimli bir kültürel malzeme sunmaktadır. Psikanaliz, felsefe ve kültürel çalışmalar alanlarıyla bağ kuran bu çalışma, ulusal ve ulusötesi bağlamda Polonya sanat-korku sinemasındaki toplumsal cinsiyet, ideoloji, arzu ve bakış (gaze) ile oluşturulan imgelem ürünleri arasındaki ilişkiler ağına eğilmiştir. Çalışma kapsamında auteur üretim pratiği ile düşünülmesi gereken aidiyet ve iktidar örüntüleri de tartışmaya açılmıştır. Ayrıca popüler sinemanın önemli bir türü olan korku sinemasının Demir Perde döneminde Polonya ulusal yapımlarında gelişememesinin nedenlerine, bu dönemde çekilen az sayıdaki korku filmlerinin özetlerine ve söz konusu filmlerde kadın karakterlerin kurgulanma biçimine de yer verilmiştir. Esas olarak bu çalışmada anlatının kadın karakterin ekseninde şekillendiği Meleklerin Rahibesi Joan (Mother Joan of the Angels, 1961), Tiksinti (Repulsion, 1965) ve Saplantı (Possession, 1981) filmleri detaylı olarak değerlendirilmiştir. Sanat-korku alt türünün uylaşımlarını da içeren söz konusu filmlerde kadın karakterlerin canavarlaştırılarak ve canavarın etkisi altında kalan olarak sunulma ısrarı auteur yönetmenlerin film üretme sürecindeki ve filmin ardındaki "göz" olarak konumları dikkate alınarak temel olarak abject/abjection kavramı ve dilin edinilmesi ve öznellik işleyişinde abject/abjection ile birlikte düşünmeye elverişli 'tekinsiz' (uncanny), 'doppelgänger', 'bastırılanın geri dönüşü' (return of the repressed) ve 'deri-ben' (skin-ego) kavramlarının kuramsal desteğiyle analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular erkek karakterlerin "dehşet" saçan kadın karakter karşısındaki mağdur konumlarının ve söylemlerinin bulunduğuna; kameranın bakışının (çekim ölçekleri ve kamera hareketleri), mekân ve ses kurgusunun da bu mağduriyete uygun zemini hazırladığına yönelik olmuştur.

Abstract:
Art-horror movies by Polish-origin immigrant auteur directors, which are Polish national productions and female actors are the main characters, are discussed in this thesis study with the 'monstrous-feminine' thesis by Barbara Creed through the path opened by Julia Kristeva's concept of abject/abjection which draws attention to the importance of border functioning in the formation of subjectivity in psychoanalytic studies. The film reviews performed within the scope of this study used the 'monstrous-feminine' phenomenon to cover borderline, 'female vampirism', 'female witchcraft', 'female as human-animal hybrid body', 'female body possessed by evil forces' and 'female as castrator'.

From national and transnational context, Polish art-horror cinema presents a productive cultural material when taken together with the 'monstrous-feminine' thesis emphasizing the importance of gender along with the structures of disgusting imagination in dehumanization with a focus on image arrangements, character, space and sound editing that prioritize the personal aesthetic understanding of the auteur directors. This study, which connects with the fields of psychoanalysis, philosophy and cultural studies, concentrated on the network of relations between the products of imagination created with gender, ideology, desire and gaze in Polish art-horror cinema from national and transnational context. The study also led to the discussion of the patterns of belonging and power that should be considered with the practice of auteur production. In addition, the reasons why the popular entertainment genre, the horror cinema, could not develop in Polish national productions during the Iron Curtain period, the synopses of the few horror films shot in this period and how the female characters were fictionalized in these films were also included. The movies such as Mother Joan of the Angels (1961), Repulsion (1965) and Possession (1981) in which the narrative is mainly centered on the female character were evaluated in detail. In these films including the conventions of the art-horror sub-genre, considering the position of auteur directors as the 'eye' in the film production process and behind the film, insistence on portraying female characters as dehumanized and under the influence of the monster were analyzed with the theoretical support of the concepts of 'uncanny', 'doppelgänger', 'return of the repressed' and 'skin-ego', which are suitable for thinking together with basically the concept of abject/abjection  and the acquisition of language and the functioning of subjectivity with abject/abjection. The findings have demonstrated that the male characters have victim positions and discourses against the 'terrifying' female character, and that the camera's gaze (shot scales and camera movements), space and sound editing also provide a basis for this victimization.