Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde Doğu Anadolu Bölgesi'nde Merkez-çevre ilişkileri (1914-1923)
Center-periphery reletion in Eastern Anatolia during transition from Ottoman Empire to the Repuclic Of Turkey (1914-1923)
Yazar: DİLEK AKGÜMÜŞ
Danışman: PROF. DR. CEZMİ ERASLAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Osmanlı Devleti ülke içinde ve dışında gücünü ispat ettiği dönemlerde nüfuzu altında
varlığını devam ettiren muhtelif ırk ve dinden olan insanların, çok fazla sorun yaşamadan
huzur ve güvenliğini sağlamayı başarmıştı. Ancak devletin kurumları yıpranmaya ve
zayıflamaya başladığında pek çok problemle karşı karşıya kalmıştı. Bununla birlikte
Avrupa'da hız kazanan milliyetçilik akımı, farklı etnik kimlikleri bünyesinde toplayan
Osmanlı Devleti adına risk teşkil etmeye başlamıştı. Nitekim kısa bir süre sonra Osmanlı
sınırları içinde olan (Avrupa Devletleri tarafından da desteklenen) etnik kimlikler ön plana
çıkmaya başlamıştı. Özellikle Ermeni unsurlar, uluslararası platformlarda politik
girişimlerden istediği neticeyi alamayınca önce ıslahatlar üzerinden Osmanlı Hükümeti
üzerinde baskı kurmaya çalışmışlar, bu girişimin de yetersiz kaldığı anlaşılınca Rusya başta
olmak üzere Avrupalıların da desteklediği bağımsızlık idealiyle silahlı eylemlerini
başlatmışlardı. Böylece Ermeni çeteleri ve gönüllü birlikleri kendilerine yurt olarak ilan
ettikleri Anadolu'daki Müslüman halkı sindirmek ve gerektiğinde yok etmek gayesiyle
başlattıkları terör eylemlerinin şiddetini her geçen gün arttırarak devam ettiler. Ermeniler bu
terör eylemleriyle Türk güvenlik güçlerinin yıpranmasına sebep olmuşlar böylece Rusların ele
geçirmeye çalıştığı Doğu Anadolu Bölgesi'ne girişini ve işgallerini fazlasıyla kolaylaştırmıştı.
Doğu'nun şehirlerini işgal eden Rus kuvvetlerinden gerek cephane gerekse manevi destek
alan Ermeni gönüllü birlikleri bu bölgedeki Ermeni çeteleriyle birleşerek savunmasız
durumda olan Müslüman halka yönelik tarihte türüne çok az rastlanır tarzda şiddet ve katliam
uygulamıştı. Bunun üzerine, ayaklanan ve terör eylemlerine karıştığı ispat edilen Ermeniler,
ülkenin güvenliği, sınırların korunması ve devletin bekası adına yine Osmanlı Devleti sınırları
içinde kalan daha güvenli olarak kabul edilen bölgelere sevk edildiler. Ancak Ermenilerin bu
sevk yolculuğundan çok daha zor ve çetin bir göç hareketini Müslüman halk, yaşamak
zorunda kalmıştı. Savaş sırasında Ermeni ayaklanmalarından etkilen ve Rus işgaline maruz
kalan Müslüman halk da evlerinden yurtlarından göç etmek zorunda kalmıştı. Müslüman
mülteciler gerek bu göç yolculuğu sırasında gerekse göç ettikleri yerlerde hatta
memleketlerine geri dönüşleri esnasında mevcut koşullar nedeniyle ciddi oranda mağduriyet
yaşamışlardır. Elde edilen bulgulardan da bu yıllarda ekonomik ve sosyal alanda ciddi oranda
aksamaların yaşandığı tespit edilmiş, bu aksamalar ise uzun süre Türk halkının mağduriyet
yaşamasına sebep olmuştur.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Rusların işgalci ve etnik kimlikleri kullanma politikasını
bu sefer Mütareke döneminde İngilizler devam ettirmiştir. Rusya'da yaşanan ihtilalden sonra
Doğu bölgesinden geri çekilmek durumunda kalan Rus ordusundan devraldığı silahlarla
donatılmış Ermenilerin, artık organizatörü İngilizlerdi. Bu silahlı Ermenilerin terör eylemleri,
Türk kuvvetlerinin işgal edilen yerleri yeniden ele geçirene kadar devam etmiştir. Müslüman
ahaliye karşı işlenen bu insanlık suçuna son vermek amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi
Hükümeti askeri bir harekât yapma kararı almak durumunda kalmıştır. Kazım Karabekir Paşa
önderliğinde Doğu Cephesine başlatılan harekât sırasında önce Sarıkamış ardından Kars ve
Gümrü Osmanlı Devleti tarafından ele geçirilmiştir. Türk ordusunun devam eden ilerleyişiyle
Artvin ve Ardahan alınmıştır. Ardından imzalan Moskova ve Kars Antlaşmalarıyla da Ermeni
meselesi çözüme kavuşturulmuş, Türkiye'nin Doğu sınırının durumu netleşmiştir. Ancak
Emperyalist Devletlerin bölgedeki faaliyetleri bu sefer de aşiretleri ele geçirme ve Osmanlı
Devleti'ne karşı kullanma siyaseti olarak devam etmiştir. Başta İngiltere olmak üzere
emperyalist devletlerin bu siyasetini fark eden Mustafa Kemal Paşa, bölgedeki gelişmeleri
yakın takibe alarak bu güçlerin faaliyetlerini etkisiz hale getirmiştir. Aşiret reisleri ve bölgede
itibar sahibi şahıslarla birebir görüşmeler yaparak onlara devletin varlığını ve desteğini ifade
eden mektuplar ve şifreli telgraflar göndermiştir. Böylece aşiretlerin Milli Mücadelenin
yanında yer almasını sağlamış, Anadolu'nun parçalanmasını engel olmayı başarmıştır.

Abstract:
The Ottoman Empire managed to keep the peace and safety of its subjects of various
ethnicities and faiths during the period when it was strong enough within and outside of its
borders. However, as the institutions of state eroded and declined, the Sublime Porte
encountered a great deal of issues to deal with. On top of that, the nationalist movement
gaining momentum in Europe began to constitute a risk as the Ottoman Empire incorporated
various ethnicities. As a matter of fact, after a short time, ethnic identities within the borders
of the Ottoman Empire (supported by the European States) began to come to the fore.
Particularly Armenians tried to put pressure on the Ottoman government through reforms
when they could not reach their expectations with political initiatives conducted on
international platforms. When it was understood that this attempt was also insufficient, they
started their armed actions with the ideal of independence supported by Europeans, especially
Russia. Therefore, Armenian mobs and forces formed by volunteer individuals continued their
acts of terrorism which they initiated to suppress and – if necessary – exterminate Muslims of
Anatolia, the land they declared home, increasingly. With these terrorist attacks, Armenians
wore Turkish security forces out thus facilitated Russians' entry into and occupation of
Eastern Anatolia. Armenian volunteer forces supported by Russians with regards to
ammunition and morale, joined forces with local Armenian mobs and carried out unparalleled
acts of violence against and mass murders of local Muslim population. In response the
Ottoman state relocated Armenians that are proven to be revolting and took part in terrorist
acts – for the sake of national security, protection of borders and survival of the state – to safe
areas further into the Ottoman lands. However, the Muslim population had to go through a
much harder and more grueling migration. During the course of war Muslims affected by
Armenian insurrections and subjected to Russian invasion had to leave their homes and
emigrate. Muslim refugees suffered a great deal both during and after they migrated, and even
as they returned home, since the conditions they faced. The evidence has shown that
throughout said years, serious disruptions occurred within economic and social aspects of life
and aforementioned disruptions caused the suffering of Turkish people for a long time.
Throughout the armistice years, the British maintained Russians' politics of occupation
and exploiting ethnicities that they enforced in the First World War. It was the British that
organized Armenians equipped with weaponry they inherited from Russians retreating from
the Eastern Anatolia upon the revolution back at home. These armed Armenians continued
their terrorist acts until Turkish forces retook the invaded lands. In order to put an end to this
crime against humanity, committed against the Muslim population, the Turkish Grand
National Assembly Government had to decide to carry out a military operation. Throughout
the operation conducted in the Eastern Front, Ottoman forces led by General Kazım Karabekir
recaptured Sarıkamış, Kars and Gümrü respectively. Afterwards Turkish troops retook Artvin
and Ardahan, and then with the Moscow and Kars Treaties, the Armenian issue was resolved
and the situation of Turkey's eastern border became clear. However imperialist states adopted
another strategy which involved gaining local tribes in the region over and using them against
the Ottoman Empire. Upon realizing this new strategy of said states, particularly the Britain,
Mustafa Kemal Pasha defused imperialist states' acts by monitoring developments in the
region closely. He met and sent letters and ciphered wires to local chieftains and notable
individuals one by one, reminding them the existence and expressing the support of the state.
As a result, he was able to win local tribes' support to the National Struggle and prevented
Anatolia from being torn into pieces.