Denge ve denetimin bir aracı olarak Sayıştay
Turkish Court of Account as an instrument of balance and control
Yazar: GÜVEN YARIMBATMAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ CENGİZ ARIKAN
Kırıkkale Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Siyasal iktidarı sınırlandırma ve iktidar gücünün tek bir merkezde toplanmasının
önüne geçme çabası, bu iktidar türünün varoluşuyla yaşıttır. Kuvvetler ayrılığı bu
çabanın en önemli sonucudur. İktidar gücünün birbirinden organik olarak ayrılmış
erkler vasıtasıyla kullanılmasını ifade eden kuvvetler ayrılığı anayasacılığın merkezi
kavramı olmuştur. Kuvvetler ayrılığının amacı olan sınırlı iktidarın yaratılmasıysa
ancak her bir erkin diğeri üzerinde etkili olabilmesine imkân veren denge denetleme
araçlarıyla mümkün olabilecektir.
Sınırlı devleti var edebilmenin anahtarı olan denge ve denetimin en önemli aracı,
parlamentoların sahip oldukları bütçe hakkıdır. Kamu harcamaları için gerekli
gelirlerin toplanması, toplanan gelirlerin kamu yararına harcanmasına izin verilmesi
ve sonrasında harcama sonuçlarının denetimini ifade eden bütçe hakkı,
parlamentoların yürütme erki karşısında sahip oldukları en etkili silahlardan biridir.
Sayıştayların varlık nedenleri, bütçe hakkının en önemli ayağı olan harcama
sonuçlarının denetimine duyulan ihtiyaçtır. Halkın temsilcileri olan parlamento adına
halkın parasının denetimini gerçekleştiriyor olmaları, Sayıştayları önemli bir denge
denetim aracı kılmaktadır. Yürütme erki üzerinde önemli bir denetim unsuru olan
Sayıştayların etkinliği, birçok parametreye bağlıdır. Örgütün personel yapısı,
bağımsızlığı, denetim kapsamı, bütçesi bunlardan bazılarıdır. Yine bir ülkede mevcut
hükümet sistemi, o ülkenin demokratik hukuk devleti olup olmaması da Sayıştayların
etkinliğini belirleyen önemli unsurlardır.
Çalışmamızın konusu Sayıştayların özellikle de Türk Sayıştayının denge denetim
fonksiyonudur. Bu amaçla öncelikle genel olarak denge denetim araçları, bu
araçlardan biri ve Sayıştayların varlık nedeni olan bütçe hakkı ile farklı hükümet
sistemine sahip ülke Sayıştayları incelenmiştir. Türkiye'de ise Sayıştayın demokratik
işlevini, kuruluşundan bu güne kadar gerçekleştirip gerçekleştiremediği her bir
anayasa dönemi içinde ele alınmıştır. Çalışmanın önemli bir kısmı 1982 Anayasası
dönemi Sayıştayına ayrılmıştır. Denge denetleme mekanizmaları üzerinde önemli
sonuçlar doğuran 2017 Anayasa değişikliğinin Sayıştay üzerindeki etkileri de ayrıca
incelemeye konu edilmiştir

Abstract:
The effort to limit political power and prevent the concentration of power in a single
center is contemporaneous with the existence of this type of power. The separation of
powers is the most important result of this effort. The separation of powers, which
refers to the use of power through organically separated political bodies, has been the
central concept of the constitutionalism. The creation of limited power, which is the
goal of the separation of powers, can only be possible through checks and balances
that allow each power to have an effective influence on the other.
The most important tool of checks and balances, which is the key to the existence of
a circumscribed state, is the right to budget, which parliaments possess. The right to
budget, which refers to the collection of revenues required for public expenditures,
the authorization to spend the collected revenues for the public interest and the
subsequent control of the results of expenditures, is one of the most effective
weapons that parliaments have against the executive power. The reason for the
existence of the Court of Accounts is the need for the audit of the results of
expenditures, which is the most important pillar of the right to budget. The fact that
they audit the public's money on behalf of the parliament, the representatives of the
people, makes the courts of auditors a significant check-and-balance tool. The
effectiveness of the Court of Accounts, which is an important element of control over
the executive power, depends on many parameters. The organization's personnel
structure, independence, scope of auditing and budget are some of these parameters.
The current system of government in a country and whether that country is a
democratic state of law or not are also important factors determining the
effectiveness of the Court of Accounts.
The subject matter of this study is the checks and balances function of the Court of
Accounts, especially the Turkish Court of Accounts. For this purpose, firstly, the
checks and balances tools in general,then the right to budget, which is one of these
tools and the raison d'être of the Court of Accounts, and the Court of Accounts of
countries with different government systems are analyzed. In Turkey, whether the
Court of Accounts has been able to fulfill its democratic function since its
establishment has been examined within each constitutional period. A significant part
of the study is devoted to the Court of Accounts under the 1982 Constitution. The
effects of the 2017 constitutional amendment on the Court of Accounts, which had
significant consequences on the checks and balances mechanisms, are also analyzed.