Rastlantısal duyguların ahlaki yargılar üzerindeki etkisinin CNI Modeli temelinde incelenmesi
Examination of effect of incidental emotions on moral judgements by the means of  the CNI Model
Yazar: ŞEVVAL DÜZGÜN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN GALİP BAHÇEKAPILI
İstanbul Medipol Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Ahlaki psikolojisi literatürüne bakıldığında insanların fayda ve zarar hesaplaması yaparak maksimum faydaya (Faydacılık) ya da normlara (Deontoloji) dikkat ederek ahlaki yargılama yaptıklarına dair iki temel görüş bulunduğu görülmektedir. Literatürde bu iki görüş çeşitli ikilemlerle ve ölçüm yöntemleriyle çalışılmıştır. Gawronski ve arkadaşları (2017) bu iki görüşü birbirinin zıttı olarak tek boyut şeklinde değerlendiren ölçümleri eleştirerek CNI modelini ortaya atmışlardır. CNI modeli, ahlaki ikilemlere verilen yanıtlarda sonuca (C) duyarlılığı, ahlaki normlara (N) duyarlılığı ve eylemsizliğe karşı eylem (I) için genel tercihi ölçen bir hesaplama modelidir. Mevcut çalışmada rastlantısal duyguların ahlaki yargılar üzerindeki etkileri CNI model aracılığıyla incelenmiştir. Katılımcılar (N=261) dört farklı duygu grubuna (neşe, iğrenme, ahlaki yükselme ve nötr) seçkisiz olarak atanmış ve videolar izletilerek duygu manipülasyonu yapılmıştır. Katılımcılar duygu bildirim ölçeğini doldurduktan sonra CNI modelinin 	16 ahlaki ikilemini cevaplamışlardır. Ardından Karanlık Üçlü Ölçeği, Oxford Faydacılık Ölçeği, Üç Alanlı Tiksinme Ölçeği ve Demografik Bilgi Formu'nu doldurmuşlardır. Yapılan analizler sonucunda rastlantısal neşenin N parametresini arttırdığı görülmüştür. Rastlantısal iğrenmenin C,N,I parametreleri üzerinde anlamlı bir etkisi bulunamamasına rağmen iğrenme manipülasyonu grubu yüksek ve düşük iğrenme hassasiyetine sahip olanlar olarak ikiye ayrıldığında yüksek iğrenme hassasiyetine sahip grubun I parametresi istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Rastlantısal ahlaki yükselme duygusunun ise C,N,I parametrelerinde anlamlı bir etkisi bulunamamıştır.  Mevcut çalışmanın bulguları ahlaki yargı literatüründeki bulgular ile açıklanmıştır.

Abstract:
In the moral psychology literature  there are two basic views that people make moral judgments by calculating benefit and cost and paying attention to maximum benefit (Utilitarianism) or norms (Deontology). In the literature, these two views have been studied with various dilemmas and measurement methods. Gawronski et al. (2017) criticized the measurements that evaluate these two views as a single dimension in opposition to each other and put forward the CNI model. The CNI model is a computational model that measures sensitivity to the outcome (C), sensitivity to moral norms (N), and overall preference for action  versus inaction (I) in responses to moral dilemmas. In the present study, the effects of incidental emotions on moral judgments are examined through the CNI model. Participants (N=261) were randomly assigned to four different emotion groups (mirth, disgust, moral elevation, and neutral) and emotion manipulation was performed by watching the videos. After completing the emotion reporting scale, participants answered the 16 moral dilemmas of the CNI model. Then, they completed the Dark Triad Scale, Oxford Utilitarianism Scale, Three Domain Disgust Scale and Demographic Information Form. As a result of the analysis, it was seen that incidental mirth increased the N parameter. Although random disgust did not have a significant effect on the C, N, I parameters, when the disgust manipulation group was divided into high and low disgust sensitivity groups, the I parameter of the group with high disgust sensitivity was found to be statistically significantly higher. On the other hand, there was no significant effect of incidental elevation on C, N, I parameters.  The results of the current study are explained with the findings in the moral judgment literature.