Yeniçeri Kâtibi Hasan Efendi'nin Tevârîh-i Cezîre-i Girid adlı eseri: Tahlil ve metin
A study and textual analysis of the janissary Kaptan Hasan Efendi named "Tevârîh-i Cezîre-i Girid"
Yazar: HASAN ALİ CENGİZ
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM SEZGİN
Trakya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Tarih = History
Dizin: Girit = Crete ; Girit Savaşı = Crete War ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tevarih-i Cezire-i Girid = Tevarih-i Cezire-i Girid ; Venedik = Venice

Özet:
Bu çalışmada, Yeniçeri Kâtibi Hasan Efendi'nin "Tevârîh-i Cezîre-i Girid" isimli yazma eserin tahlil ve metin çalışması yapılmıştır. Bu eserin iki nüshası bulunmaktadır. Bunlardan biri St. Petersburg The Institute of Oriental Manuscripts the Rusian Academy of Sciences'de 140.B. 1178 numarada kayıtlıdır. Diğer nüsha ise Topkapı Sarayı Kütüphanesi Y. 82 numarada kayıtlıdır. 
St. Petersburg nüshası 1197 (1783)'te, Topkapı Nüshası ise 1208 (1793) de istinsah edilmiştir. St. Petersburg nüshası, müellif nüshası olmamasına rağmen daha eski ve daha düzgün yazılmış olduğundan esas nüsha olarak alınmış ve Topkapı nüshasıyla da karşılaştırılması yapılmıştır.
Eserin müellifi Hasan Efendi, Girit'in fethi sırasında adada bulunmamıştır. Fakat fetihten sonra 1682-1697 tarihleri arasında adada kâtip olarak görev yapmıştır. Girit'te uzun süre görev yapmasından dolayı adanın fethiyle ilgili bu eseri kaleme aldığı sanılmaktadır. Müellif eserde, Girit'in fethiyle ilgili dönemin ana kaynaklarındaki bilgileri ya birebir aktarmış ya da kendi yorum ve değerlendirmelerine yer vermiştir.
Eser, Akdeniz'in kontrolü ve güvenliği açısından önemli bir konumda olan Girit'e 1645 yılında yapılacak olan seferin hazırlıkları ile başlar. Adanın tamamının fethedildiği 1669 yılına kadar olan kara ve deniz savaşları, savaş sırasında yaşanan olaylar, fethedilen yerlerdeki kale ve şehirlerin durumu, savaş sırasındaki yazışmalar, azil ve atamalar gibi olaylara gün gün yer verilmektedir. Ayrıca eserde, Kandiye'nin fethinden sonra Venedik ile yapılan anlaşma şartları, Kandiye Seferi sırasında şehit ve gazi olanların sayıları ve harcanan mühimmat miktarları yer almaktadır. Eserin son kısmını ise adanın Osmanlı hâkimiyeti öncesi tarihinden bahseden müstakil bir bölüm oluşturmaktadır.

Abstract:
In this study, a study and textual analysis of the writing of the Janissary Kaptan Hasan Efendi named "Tevârîh-i Cezîre-i Girid" was carried out. There are two copies of this work. One of them is registered in Saint Petersburg, the Institute of Oriental Manucscripts, the Russian Acedemy of Sciences, at 140.B.1178. The other copy is registered at Y.82 in Topkapı Palace Library.
The Saint Petersburg copy was affixed in 1197 (1783), and the Topkapi copy in 1208 (1793). The Saint Petersburg copy, although we do not know whether it is a manuscript or not, was taken as the original version because it was written earlier and more properly and it was compared with the Topkapi copy.
The writer Hasan Efendi was not found in the island during the conquest of Crete. However, after the conquest, he served as a clerk in the island between 1682-1697. It is believed that he wrote this work about the conquest of the island due to his long service in Crete. The author has included in his work the information in the main sources of the time of the conquest of Crete, either in his own words or in his own interpretations and evaluations.
The work begins with preparations for the campaign to be carried out in Crete in 1645, an important location for the control and security of the Mediterranean. Events such as land and sea battles until 1669, when the whole of the island was conquered, the events that occurred during the war, the state of the fortresses and cities in the conquered places, the correspondences during the war, dismissals and assignments are presented day by day. In addition, the work includes the terms of the agreement with Venice after the conquest of Candia, the number of martyrs and veterans during the Candia Campaign, and the amount of ammunition spent. The last part of the work constitutes a separate section, referring to the date of the pre-Ottoman domination of the island.