Siyasi açıdan III ve IV. dönem İnönü hükümetleri /
Yazar: SEDAT KÖSE
Danışman: Y.DOÇ.DR. MUSTAFA EKİNCİKLİ
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution

Özet:
04 Mart 1925 tarihinde ismet Paşa tarafından kurulan III. İnönü hükümeti, Cumhuriyetin dördüncü hükümetidir. Bu dönemde iç siyasette belirleyici faktörler; başta Şeyh Sait İsyanı olmak üzere doğudaki eşkıya ayaklanmaları, Özellikle İstanbul basını tarafından desteklenen muhalefet ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın faaliyetleri ile çağdaşlaşma hedefi olmuştur. Dış siyasette ise; Lozan'dan arta kalan sorunların çözümü ve Türkiye'nin dünya devletleri arasında hak ettiği saygın yerini alması hedefi olmuştur. III. İnönü Hükümeti döneminde; ayaklanmalar bastırılmış ve iç huzurun sağlanması konusunda büyük aşamalar kaydedilmiştir. Şeyh Said Ayaklanmasında etkisi olduğu değerlendirilen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır. İnkılâpların meşruiyeti kapsamında Takriri Sükûn Kanunu, Tekke ve Zaviyelerin kaldırılması kanunu, Medeni Kanun, şapka giyilmesi kanunu gibi kanunlar kabul edilmiştir. Dış ilişkilerde; ingiltere ile Musul Meselesi, Fransa ile Duyun-ı Umumiye (Kuponlar) meselesi, Iran ve Sovyetler Birliği ile sınır güvenliği konuları çözümlenmiştir. Özellikle batılı birçok ülke ile ticaret ve dostluk anlaşmaları imzalanmıştır. Hükümet seçimlerin yenilenmesi nedeniyle 01 Kasım 1927 tarihinde istifa etmiştir. 01 Kasım 1927 tarihinde İsmet Paşa tarafından kurulan IV. İnönü hükümeti, Cumhuriyetin beşinci hükümetidir. Bu dönemde iç siyasette; devletin laik sisteme dönüştürülmesine ve dinin kamudaki etkilerinin tamamen ortadan kaldırılmasına yönelik hukuki uygulamalar dikkat çekmiştir. Bu kapsamda; Anayasada değişiklik yapılmıştır. Huzur ortamının nispeten sağlanmasının da etkisiyle İstiklal mahkemeleri ve Takriri Sükûn kanunları yürürlükten kaldırılmıştır. Sosyal ve ekonomik sorunların çözümüne daha fazla ağırlık verilmiştir. Kuşkusuz Türk harflerinin kabulü, eğitiminkolaylaştırılması ve toplumun okur-yazar oranının yükseltilerek bilinçlendirilmesi noktasında çok önemli bir adım olmuştur. Dış ilişkilerde; geçmiş dönemlerde de olduğu gibi, milli bağımsızlığın muhafazası konusundaki hassasiyet korunarak batılı ülkelerle sıcak dostluk ilişkilerinin geliştirilmesine gayret edilmiştir. IV. İnönü hükümeti yeni bir muhalefet partisinin ortaya çıkması ve hükümet aleyhindeki memnuniyetsizliğin gittikçe artması nedeniyle 25 Eylül 1930'da daha güçlü bir hükümet kurulabilmesi amacıyla istifa etmiştir. Hükümetler hukuki sorunlara büyük önem vermiştir. Yapılan devrimlerin araçları devlet ve hukuk düzenidir. 1925 - 1930 dönemi ile kıyaslandığında bugün geldiğimiz noktada; inkılâp kanunlarının başarılı olduğu, sosyal, siyasi ve kültürel alandaki hedeflere büyük ölçüde ulaşıldığı, ekonomi alanında önemli aşamalar kaydedilmesine rağmen önümüzde aşılacak engeller olduğu değerlendirilmektedir.

Abstract:
The 3rd inönü Government formed by General İsmet on March 4, 1925 was the 4th government of the Republic. Defining factors of the domestic politics during this term were the rebellions -chief among them was the Şeyh Said insurrection- in the east, activities of the Terakki Perver Party, an opposition supported especially by the press in Istanbul, and a modernization effort. Defining factors in foreign politics were the resolution to the disputed issues remaining after the Lausanne Treaty, and the determination of Turkey to take her deservedly prestigious place among world nations. During the 3rd inönü Government, the rebellions were defeated and great achievements were accomplished in terms of establishing internal stability. The Terakki Perver Party believed to have had a role in the Şeyh Said revolt was banned. New Laws such as the Laws Establishing Public Order, Forbidding Religious Schools, Wearing the Hat, and Civil Law were introduced within the context of justifying the revolutions. In foreign relations, disputed issues such as the Mousul matter with Britain, the payment of debts with France, the exchange of population with Greece, border security with Iran and the USSR were solved. Many trade and friendship treaties were signed, especially with western countries. Government resigned on November 1, 1927 due to the renewal of elections. The 4th İnönü Government formed by General Ismet on November 1, 1927 was the 5th government of the Republic. During this term, the secularization of the state and the implementation of laws to dissipate the effects of religion on state issues were most important in domestic politics. Within this context changes were made to the Constitution. With the effect of reaching partial stabilization, The Law of Establishing Public Order was retracted, and the İstiklal Courts were closed. Solving social and economic problems was given priority. The introduction of the new alphabet was absolutely a very important step forward in simplifying education and awakening the population through increasing the literacy ratio. In foreign relations, there was an attempt to improve friendly relations with western countries by maintaining a sensitivity to national sovereignty, as there had been in the past.181 Owing to the formation of a new opposition party and increasing dismay over the government, the 4th İnönü Government resigned on September 25, 1930 in order to allow the formation of a new government. These governments attributed a great deal of importance to legal issues. Tools that the revolutions implemented were the state and legal systems. When compared with the 1925-1930 term, today it is seen that social, cultural, and political aims were realized, the revolution laws were successful, and although important progress has been made in the economy, we still have obstacles ahead to overcome.