Doğu grubu ağızlarında istem
Valency grammar of Eastern group dialects of Turkey Turkish
Yazar: BİLGİT SAĞLAM
Danışman: PROF. DR. AHMET BURAN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ardahan = Ardahan ; Ağızlar = Dialects ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilgisi-eylem = Grammar-verb ; Elazığ = Elazığ ; Kars = Kars ; Türkiye Türkçesi = Turkey Turkish ; Van = Van ; İstem = Valency

Özet:
Türkiye Türkçesinin ağızlarıyla ilgili yapılan çalışmalar derleme ve inceleme
çalışmaları olmak üzere iki başlık altında ele alınabilir. İnceleme çalışmalarının ses
bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı üzerine yoğunlaştığı ancak söz dizimsel açıdan sınırlı
kaldığı görülmektedir. Türkçede eylem-tamamlayıcı ilişkilerinin hangi prensiplere göre
oluştuğu ve değiştiği ile ilgili çalışmaların ağız araştırmalarına uygulanması noktasında
alanyazında görülen boşluk, bu tez çalışmasının çıkış noktasını oluşturmuştur.
Bu bağlamda ağızlardaki söz dizimsel ilişkiler ve bu ilişkilerin ölçünlü dilden
farklılıkları çalışmanın temel odak noktasıdır. Son yıllarda söz dizimi incelemelerinde
kullanılan istem dil bilgisi yaklaşımı çalışmanın gerçekleştirilebilmesi için verimli bir
yöntem sunmaktadır. İstem dil bilgisi yaklaşımı, yüklemin geliştiği eylemin, tümcede
hangi unsurların bulunabileceğini ve bu unsurların hangi söz dizimsel ve anlam bilimsel
özelliklere sahip olabileceğini belirlemesi olarak tanımlanabilecek olan istem kavramı
üzerine yapılandırılmıştır. İstem dil bilgisi yaklaşımıyla, Doğu Grubu Ağızları'ndaki
eylemlerin istem özelliklerinin tespit edilmesi, ölçünlü dilden farklı gelişen durumlarının ortaya konması ve bu farklılıkların nedenlerinin açıklanması bu çalışmanın amacını
oluşturmaktadır.
Bu doğrultuda, Doğu Grubu Ağızları'ndaki dört alt grubu temsilen sırasıyla Van,
Kars, Ardahan ve Elazığ ili ağızlarındaki derlemelerden oluşturulan 280.000 sözcüklük
dil verileri incelenmiştir. Bunun sonucunda 380 eylemin istem dil bilgisi sözlüğü
oluşturulmuş, bu eylemlerin anlam bilimsel ve söz dizimsel özellikler temelinde ölçünlü
dilden ayrıldığı kullanımlar tespit edilmiş ve bu farklılıkların olası nedenleri üzerinde
durulmuştur.

Anahtar Sözcükler: Türkiye Türkçesi ağızları, Doğu Grubu Ağızları, istem dil
bilgisi, eylem

Abstract:
The studies on Turkey Turkish dialects can be classified as collation and analyzing
research. Analyzing research densifies on phonetics, morphology and lexicology whereas
studies on syntactic features of dialects are limited in the field. It is believed that the
application of the approaches on verb-complement relations would give fruitful results
on dialects. This gap in the field constitutes the starting point of this study.
Within this framework, the focus of the study is the syntactical relations and the
different usages in dialects. The valency grammar method, used in the last few decades
in the syntactical analysis could be regarded as an appropriate approach in order to carry
out this study. The term valency can be defined as the potential of a valency carrier -
mostly verb- to open up syntactic slots and its potential to determine syntactic and
semantic features of complements filling these slots. The aim of this study is to define the
valence of the verbs in Eastern Dialects of Turkey Turkish, the different usages and their
reasons.
Accordingly, a corpus of 280.000 words consisting of the compilations regarding
the four districts representing the subgroup of Eastern Dialects of Turkey Turkish, Van
from I. group, Kars from II. group, Ardahan from III. group and Elazig from IV. grouphas been evaluated. As a result, a valence dictionary of 380 verbs has been generated, the
differing usages have been determined and the reasons are explained.

Keywords: Turkey Turkish dialects, Eastern dialects of Turkey Turkish, valency
grammar, verb