Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin ve tasavvuf anlayışı
Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin and his sufi thoughts
Yazar: SELCAN NEBİOĞLU
Danışman: PROF. DR. HASAN KAMİL YILMAZ
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Son dönem Osmanlı âlim ve mutasavvıflarından Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin
Efendi, 1850-1882 yılları arasında İstanbul'da yaşadı. Tasavvufî açıdan mümbit bir
çevrede yetişen Harîrîzâde, genç yaşlarında girdiği tasavvuf yolunda çok sayıda
tarîkattan icâzet alma imkânı buldu. Harîrîzâde'nin tasavvufî şahsiyetinin ve
görüşlerinin oluşmasında en büyük etken, kendisinin üçüncü dönem Melâmîliğin pîri
olarak tanıttığı hocası Muhammed Nûrü'l-Arabî (1813-1888) ve hocası vasıtasıyla
mensubu olduğu Ekberî gelenektir. Çalışmamızda Harîrîzâde'nin, otuz dört eserini
yazma eserler kütüphanelerinde tespit edip inceleyerek onun tasavvuf anlayışını ortaya
koymaya çalıştık. Harîrîzâde'nin tasavvufî hayata dair görüşlerini belirlerken,
tasavvufî kavramları nasıl açıkladığını inceledik. Telifleri üzerinde yaptığımız
okumada onun vahdet-i vücûd görüşünü kabul ettiğini ve tasavvufun hem nazarî hem
amelî konularını tevhid merkezli ele aldığını gördük. Tasavvufî kavramları açıklarken
temel dayanak noktasının varlık anlayışı ve varlık anlayışına bağlı şekillenen bilgi
anlayışı olduğunu tespit ettik. Varlığın bir olduğu ve mertebeler hâlinde tezahür ettiği
ilkesinden hareket eden Harîrîzâde, âlemde Hak'tan, O'nun esmâ, sıfât ve ef'âlinden
başka bir şey olmadığı görüşündedir. İnsanın yaratılış gayesi bu hakîkati idrak ederek
mârifetullaha ermektir. İnsanların Allah Teâlâ'yı tanımaları, varlık mertebelerindeki
konumlarına göre derecelidir. Bilgide kemâl, varlıkta kemâle bağlıdır. Allah Teâlâ'yı
en yüksek seviye olan hakka'l-yakîn bilmede müellif, varlıkta kemâlin gerçekleşeceği
seyr u sülûkü gerekli görür. Seyr u sülûk ile insan, dünyaya gelirken indiği kemâl
basamaklarını çıkarak Hak'ta fâni olur. Bakâ billâh ile geldiği yere tekrar inerek
kendisi gibi yolculuğa çıkma talebinde olanları irşad eder. Harîrîzâde eserlerinde bu
yolculuğun merhalelerini anlatarak mürîdlerine yardımcı olmayı ve onların seyr u
vi
sülûklerini kolaylaştırmayı gaye edinir. Tasavvufun insanı, insan-ı kâmile dönüştüren
yöntemlerinin; onun teliflerinde en güzel şekilde açıklandığı görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Harîrîzâde, insan, varlık, bilgi, insan-ı kâmil, seyr u
sülûk.

Abstract:
Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin Efendi, one of the last period Ottoman scholars and
sufis, lived in Istanbul between 1850-1882. Harîrîzâde, who grew up in a fertile
environment in terms of Sufism, had the opportunity to get permission from many
sects on the way of Sufism, which he entered at a young age. The most important factor
in the formation of Harîrîzâde's mystical personality and views is the Ekberi tradition,
to which he was a member through his teacher Muhammed Nûrü'l-Arabî (1813-1888).
In one of his writings, Harîrîzade introduces his teacher as the sage of the third period
Melâmî tradition. In our study, it was aimed to reveal the understanding of Sufism by
identifying and examining the thirty-four works of Harîrîzâde that have survived to the
present day in manuscripts libraries. While determining Harîrîzâde's views on the
mystical life he actually lived in, how he explained mystical concepts was examined.
In the reading of the author's works, it was seen that he accepted the idea of unity of
existence and that he dealt with both the theoretical and practical issues of Sufism in
the center of tawhid. While explaining Sufi concepts, it has been determined that the
basic premise is the understanding of being and the understanding of knowledge
shaped by the understanding of being. Starting from the principle that existence is one
and manifests in degrees, Harîrîzâde is of the opinion that there is nothing in the world
other than Allah, His names, attributes and actions. The purpose of man's creation is
to realize this truth and attain knowledge. People's recognition of Allah is gradual
according to their position at the degree of existence. Perfection in knowledge depends
on perfection in existence. In order to know Allah as the highest level of truth, the
author deems it necessary to conduct a course in which perfection will occur in
existence. With seyr u sulûk, a person ascends the steps of perfection that he descended
when he was born, and becomes ephemeral in the Truth. He goes back to the place
where he came with God and guides those who want to go on a journey like him. In
viii
his works, Harîrîzâde aims to help his followers by explaining the stages of this
journey and to facilitate their navigation. The methods of Sufism that transform man
into a perfect human being; it is seen that it is best explained in his works.
Key words: Sufism, Harîrîzâde, human, existence, knowledge, perfect human being,
seyr u süluk.