Sinan Paşa'nın nesrinde ritmik unsurlar (Tazarru'-nâme üzerinde tahlil)
Rhythmic elements in Sinan Paşa's prose (Analysis on Tazarru'-nâme)
Yazar: GÜNAY ÇELİKELDEN
Danışman: PROF. DR. MEHMET MAHUR TULUM
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cümle ögeleri = Sentence elements ; Nesir = Prose ; Ritim = Rhythm ; Sinan Paşa = Sinan Pasha ; Stilistik = Stylistics ; Tazarru'-name = Tazarru'-name ; Üslup = Stylistic

Özet:
Dilin bir araç olduğu anlayışıyla yazılmış eserlerin yerini güçlü bir şekilde koruduğu, Fatih Sultan Mehmet (1451-1481), II. Bayezid (1481-1512) ve Yavuz Sultan Selim (1512-1520) çağlarını içine alan XV. yüzyılın ikinci yarısıyla XVI. yüzyılın ilk yarısı, Anadolu Türkçesi'nin gelişme tarihinde bir ara dönem sayılır. Âşık Paşa-zâde (öl.1484), Sinan Paşa (öl.1486), Tursun Bey (öl.1500), Neşrî (öl.1520), Âhî (öl.1517), Kemal Paşa-zâde (öl.1533), Lütfî Paşa (ö.1563) işte bu ara dönemin başarılı temsilcilerindendir.
İlmî ve edebî kişiliği ile öne çıkarak, Tazarru'-nâme, Ma'ârif-nâme ve Tezkiretü'l-Evliyâ adlı Türkçe eserleriyle Türk edebiyatı ve düşünce tarihi bakımından bir düz yazı ustası olduğunu kanıtlayan Sinan Paşa, kendi adıyla anılacak bir yazma ve anlatma tarzı meydana getirmiştir. 
Adeta bir şiir edebiyatı olarak kabul edilen klasik Türk edebiyatı alanında mensur bir eser üzerinde yapılan çalışmalar, metin neşriyle sınırlı kalmaktadır. Metin neşrinin sınırlı olmasının yanında metnin stilini belirlemede genel kabul görmüş ve kullanılagelen bir stil inceleme metodunun yetersizliği de araştırmacıları zora sokmaktadır. Belâgat sahasındaki ezberciliğin bu alanda da sürdüğü, diğer bir deyişle verilen eserler üzerinden bir stil sistematiği çıkarmak yoluna gidilmediği görülmektedir. 
İşte eski ve yeni kaynaklarda Sinan Paşa'nın nesri için söylenenlerin birbirinin tekrarı mahiyetinde olmasının nedenleri bunlardır. Hemen belirtilmelidir ki bu çalışma da bir stil çalışması değildir; fakat bunun ortak stilden ziyade kişisel stile dair kapsamlı çıkarımların yapılmasını sağlayacak bir öncü adım niteliğinde olması amaçlanmıştır. Bu öncü adım ise Sinan Paşa'nın okuyanı ya da dinleyeni yakalayan, ritmik çerçevesiyle alakalıdır. Hoca Paşa'nın kendine özgü ritmik çerçeveyi ortaya çıkardığı eseri Tazarru'-nâme'dir. Dolayısıyla öncelikle tahlil edilmesi gereken eseri budur. 
Bu amaç doğrultusunda, insanoğlunun hayatında vazgeçilmez unsurlardan biri hâline getirdiği ritmin Doğulu (Arap, Fars ve Türk edebiyatlarına dair) ve Batılı (İngiliz diliyle yazılmış) kaynaklarda nesir ve stil bağlamında nasıl ele alındığıyla ilgili uzun süreli bir araştırma yapılarak, Sayın Prof. Dr. Mertol Tulum'un 2014 tarihinde yayımladığı Tazarru'-nâme metninden hareketle bir ritmik tahlile girişilmiştir. Bu ritmik tahlil, "ses yinelemeleri, vezin yinelemeleri, kelime yinelemeleri ve cümlede bakışım" ana başlıklarından oluşan bir şablon elde edilmesini sağlamıştır.
Eski nesrin kurucusu Sinan Paşa'nın en küçük birim olan sesten başlayarak cümleye kadar çıkardığı ritmik yinelemelerle eserini ördüğü görülmüştür. Yani başta, ortada ve sonda ses uyumları olmak üzere toplam 51 ses tipi denkliği kurmuş, kökteş kıyâsî masdarların ism-i fâ'illeri ile ism-i mef'ûllerini ve mimli masdarlar ile müştereklik gösteren kalıplarla oluşan kalıpça ses denkliklerini de kullanmış, aynı işlevdeki Arapça, Farsça, Türkçe her türlü ek ve bağlam tekrarından doğan gramer uyumlarından faydalanmış, yalnızca kelime vezinleriyle sağlanan uyumların yanı sıra toplam 10 farklı şekilde kelime yinelemesine yer vermiş ve son olarak isim ve fiil cümlelerinin meydana getirdiği toplam 224 ayrı cümle tipi ile Türk diline edebî bir yazı dili niteliği kazandırarak, dilimizin söz dizimi yetkinliğinin sınırlarını tanımamız, bu alandaki zenginlik ve erginliğini anlamamız için adeta bir anayasa oluşturmuştur.
Anahtar Kelimeler: Sinan Paşa, Tazarru'-nâme, nesir, ritmik unsurlar

Abstract:
In the second hâlf of the XVth century and the first hâlf of the XVIth century which include Fatih Sultan Mehmet (1451-1481), Bayezid II (1481-1512) and Yavuz Sultan Selim (1512-1520) eras works written by the mentality that the language is a tool strongly preserve its place. It is considered as an intermediate period in the development history of Anatolian Turkish. Âşık Paşa-zâde (d. 1548), Sinan Paşa (d.1486), Tursun Bey (d.1500), Neşrî (d.1520), Âhî (d. 1517), Kemal Paşa-zâde (d. 1533), Lütfî Paşa (d.1563) are the successful representatives of this period.
Sinan Paşa, with his scientific and literary personality, proved that he is a master of prose within the history of Turkish literature and philosophy. With his works written in Turkish which are Tazarru'-nâme, Ma'ârif-nâme and Tezkiretü'l-Evliyâ, he has created his own writing and narration style known with his name. 
Prose studies are limited as text publications in the field of classical Turkish literature that is accepted as a poetry literature. Besides limited text publications, the inadequacy of a generally accepted and having been used style analyzing method causes some difficulties for researchers. Uproaching of rhetoric areas members with the rote behaviours still continues. In other words, it is seen that a style system over the given works hasn't been revealed.
These are the reasons why the same things are said about Sinan Paşa's prose both in the old and new sources. It should be immediately noted that this study is not aimed style study; but it is designed to be a pioneer step in providing comprehensive conclusions about the personal style rather than general style. This pioneer step is relevant to the rhythmic framework of Sinan Paşa that holds readers' or listeners' hearths. The unique rhythmic framework of Hoca Paşa is showed up in his "Tazarru'-nâme". Therefore, this work should have been analyzed firstly.
For this purpose, a long-term research was carried out how rhythm which is one of the indispensable elements in human life is handled on Oriental (Arabic, Persian and Turkish literatures) and Western (written in English) sources in terms of prose and style. After this, a rhythmic analysis has started on the text of Tazarru'-nâme that was published by Prof. Dr. Mertol Tulum in 2014. This rhythmic analysis provide/ensure to obtain a model which consists from "voice repetitions, meter repetitions, words repetitions and sentence symmetry".
It was seen that Sinan Paşa, the founder of the old prose, had built his work with rhythmic repetitions starting from the voice that is smallest unit to the sentence. In other words, he established a total of 52 types of sound equivalence as head rhyme, internal rhyme and end rhyme.  He also used the causative and passive adjective verbs of regular cognate infinitives; stereotypical sound equivalents by infinitives that begins with the letter Arabic m. He took advantage grammar harmony of Arabic, Persian and Turkish suffixes, prefixes and conjuctions that have the same functions. Additionally he utilized harmony which is made by only word patterns. Furthermore he gave place a total of 10 different word repetitions. Also there is a total of 224 different sentence types that is consisting of noun and verb sentences in his work. Consequently, by giving an utterly different character to the literary language, Sinan Paşa restructured a constitution for recognizing and understanding the boundaries of our language's syntactic variations, richness and matureness.
Key Words: Sinan Paşa, Tazarru'-nâme, prose, rhythmic elements