Moğol istilâsı ve Türkiye Selçuklu Devleti
Mongol invasion and Turkey Seljuk State
Yazar: ZÜRİYE ÇELİK
Danışman: PROF. DR. SALİM KOCA
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: Anadolu = Anatolia ; Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Moğol istilası = Mongol captured ; Moğollar = Mongoşs ; Selçuklular = Seljuks

Özet:
Cengiz Han (1206-1227) liderliğinde, 1206'da Onon Nehri kıyısında kurulan Moğol Devleti'nin Otrar faciasından sonra hız verdiği istilâlar, istilâ altında kalan devletler için tarihte acı bir geçmiş bırakmıştır. Türkiye Selçuklu Devleti de bu geçmişe ortak olan devletlerden birisidir. Babasından devraldığı mücadeleyi var gücüyle sürdüren Celâleddîn Harezmşah, 1225'de Tebriz'i merkez yaparak Azerbaycan'a geldiğinde, Anadolu için Moğol istilâ tehlikesi baş göstermiştir. Bu dönemde Türkiye Selçuklu tahtında oturan I. Alâeddîn Keykubâd, her ne kadar tehlikeyi sezerek birtakım tedbirler almışsa da onun öldürülmesinden sonra başa geçen oğlu II. Gıyâseddîn Keyhüsrev, şahsından ve birtakım başka sebeplerden dolayı Moğolların Anadolu'ya girişlerine engel olamamıştır. 1243 senesindeki Kösedağ Savaşı'ndan sonra Moğollara tâbi hale gelen Türkiye Selçuklu Devleti, Mengü Han'ın 1259'da ölümünden sonra ise İlhanlı Devleti'nin gönderdiği valiler eliyle idare edilmiştir. Ayrıca, bir yandan Anadolu'nun istilâdan kısmen de olsa uzak bulunan bölgelerinde çeşitli Türk beylikleri kurulurken diğer yandan da Anadolu'da gerek Moğol idarecilerine gerekse iktidara yönelik birtakım isyanlar baş göstermiştir. Bununla birlikte, II. Gıyâseddîn Mesud'un 1308'deki ölümünden sonra Türkiye Selçuklu tahtına herhangi bir hanedan üyesinin çıkartılmadığını görüyoruz. Anadolu'ya tayin edilen en son vali Celâyirli Şeyh Hasan'dır. Onun vekili olan Eretna Bey'in 1337'de Memlük Devleti'ne tabi olmasıyla Anadolu, Moğol tabiiyetinden kurtulmuştur.
Çalışmamızda Türkiye Selçuklu Devleti için Moğol istilâsının bir tehdit olarak ortaya çıktığı 1225 senesinden İlhanlı Devleti'nin parçalandığı 1335'e kadar geçen dönem ele alınmıştır. Bu süre zarfında Türkiye Selçuklu Devleti'nin önce bir vassal devlet, sonra bir Moğol vilayeti haline nasıl dönüştüğü incelenmiştir. 


Anahtar Kelimeler: Moğol, Selçuklu, istila, Anadolu, Türkiye.

Abstract:
The Mongol Empire, which was founded in 1206 under the leadership by Genghis Khan (1206-1227) on the banks of Onon River, speeded up its invasions after Otrar catastrophe, and these invasions left the invaded states with a painful history. Turkey Seljuk State was one of them. When Jalal al-Din Khwarazm-Shah, who continued his father's struggle with all his power, made Tabriz the capital and arrived in Azerbaijan in 1225, the danger of a Mongol invasion in Anatolia showed up.  Alaeddin Keykubad I, the ruler on the Seljuk throne at that time, sensed the danger and although he tried to take some precautions, his son Giyaseddin Keyhusrev II, who sat on the throne after his death, could not prevent the Mongols from invading Anatolia, due to his character and some other reasons. Turkey Seljuk State became a subject of the Mongols after Kosedag Battle of 1243, and following Mengu Khan's death in 1259, it was ruled by the governors sent by the Ilkhanate. Additionally, while some Turkish seigniories emerged in Anatolian regions far from the invasion, there were some rebellions in Anatolia; both against the Mongol rulers and the state monarchs. On the other hand, it is seen that no dynasty members were seated on the Seljuk throne following Giyaseddin Masood II's death in 1308. The last governor appointed to Anatolia was Sheikh Hassan of Celayir. As his deputy, Alaeddin Eretna joined Mameluke State, Anatolia was saved from Mongol rule.
This study consists the period from 1225 when Mongol invasion was seen as a threat for Turkey Seljuk State until 1335 when the Ilkhanate broke up. The transformation of the Turkey Seljuk State first into a vassal then into a province of the Mongols was evaluated in this study.


Keywords: Mongol, Seljuk, invasion, Anatolia, Turkey.