Kuzey Ege Kıyı bandının peyzaj mimarlığı bağlamındaki zamansal-mekansal değişimi
Spatio-temporal change of the North Aegean Coastal area in the context of landscape architecture
Yazar: BİRSEN UZUN AYDIN
Danışman: PROF. DR. FATMA AYÇİM TÜRER BAŞKAYA
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı / Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture

Özet:
Su, ilk uygarlıklardan beri insan hayatındaki temel unsurlardan biri olmuştur. Yaşamın vazgeçilmez kaynağı olan su, kentleşmede de önemli bir belirleyici haline gelmiştir. İnsanların suya daima ihtiyaç duymaları, tarih boyunca su kenarında bulunan alanları öncelikli bir yerleşim yeri haline getirmiştir. Suyun kara ile birleştiği mekan olması sayesinde kıyılar, stratejik önemini daima korumuşlardır. Birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan kıyılarda, çok katmanlı bir tarihi ve mimari mirasa rastlamak mümkündür. Kent ile kıyı arasındaki yakın ilişki, kentleşmenin başladığı ilk zamanlardan günümüze kadar devam etmiştir. Günümüzde birçok metropol, limanlar sayesinde ticaret yapabilmenin getirdiği avantajlara bağlı olarak kıyılarda kurulmuştur. Kıyılar, sahip oldukları pozitif özellikleri sayesinde bölge halkı, tüccarlar ve turistler için önemli bir çekim kaynağı olarak görülmüştür. Sürekli hareket halinde ve değişken bir yapıya sahip olan kıyılar, etkileşimde olduğu kentlerin planlanmasında, gelişiminde ve değişiminde önemli rol almaktadır. 

Üç tarafı denizlerle çevrili olan Türkiye, önemli kıyı kentlerine sahip ülkelerin başında gelmektedir. Kıyılarımızın önemli bir kısmı, dünyanın önde gelen turizm ve yerleşim merkezlerinden biri olan Akdeniz Havzası içerisinde yer almaktadır. Akdeniz; Asya, Avrupa ve Afrika olmak üzere üç kıtanın kıyısına sınırı olan bir iç deniz olarak bilinmektedir. Batıda Cebelitarık Boğazı ile Atlas Okyanusu'na bağlanan Akdeniz'in, Türkiye de dahil olmak üzere yirmi üç ülkeye kıyısı bulunmaktadır. Politik, ticari, sosyo-kültürel ve turizm konusundaki gelişmeler sayesinde Akdeniz, daima hareketli bir konuma sahip olmuştur. Türkiye, coğrafi ve jeopolitik konumu sonucunda bir Doğu Akdeniz ülkesi olarak görülmektedir. Ülkemiz, Akdeniz Havzası kıyı uzunluğunda önemli bir paya sahiptir. 

Ülkemizde en uzun kıyı hattına sahip bölge olan Ege; doğal, tarihi ve kültürel özellikleri sayesinde kıyı kullanımı ve turizm açısından birçok potansiyele sahiptir. Akdeniz ikliminin özelliklerini taşıyan Kuzey Ege Havzası'nın, tarımsal değerinin de oldukça yüksek olduğu bilinmektedir. Kuzey Ege bölgesi; Çanakkale, Balıkesir, İzmir gibi önemli kıyı kentlerini ve Manisa ilini kapsamaktadır. Çalışma, ülkemizin ikinci en uzun kıyı hattına sahip olan Çanakkale ilinin Behram Köyü'nden başlayarak, Balıkesir ilinin Altınoluk Mahallesi'ne kadar devam eden kıyı alanını kapsamaktadır. Çalışma alanı, tarih boyunca ev sahipliği yaptığı tüm kültürlerin izlerine sahiptir. Behramkale-Altınoluk hattı ve yakın çevresi, son yıllarda yoğun ilgi görerek önemli turizm ve konut alanlarından biri haline gelmiştir. Çalışma alanının sınırları, Bütünleşik Kıyı Alanları Planı incelenerek belirlenmiştir.

Kent, tarihsel süreçlerin sonucudur ve sürekli bir değişim içinde bulunmaktadırlar. Kent ve toplumun kültürü, senkronize biçimde çalışarak birbirlerine uyum sağlamaktadırlar. İnsanların sürekli hareket halinde olmalarına bağlı olarak, kent de hareket ederek dönüşmektedir. Kentlerin fiziksel tasarımı, insandan ve insan faaliyetlerinden etkilenmektedir. Sonuç olarak kentlerin tasarımında, hem mekansal hem de zamansal olgular ön plana çıkmaktadır. Kentler, zamansal-mekansal değişimlerin bir sonucu olarak sürekli dönüşmektedirler. Turizmin yoğunlaştığı ve kentleşmenin hızla arttığı alanlara ait karakteristik peyzaj dokuları, yapılaşma baskısı altında bulunmaktadır. Çalışmaya konu olan alanda son yıllarda yoğun bir turizm ve ikinci konut kullanımı görülmektedir. Büyükşehirlerden hızlı bir şekilde göç alan bölgede özellikle yaz aylarında nüfusta ciddi bir artış gözlenmektedir. Söz konusu değişim; ekonomik, çevresel, toplumsal ve kentsel etkileri de beraberinde getirmektedir. Bozulan kıyı şeridi, deniz kirliliği, trafik, altyapı problemleri, değişen toplum yapısı, mimari dokunun kaybolması, plansız kentleşme gibi problemlerin ortaya çıktığı görülmektedir. Zengin bir tarihi geçmişe sahip olduğu bilinen bölgedeki değişimler zamansal-mekansal parametrelere bağlı olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Behramkale-Altınoluk hattının değişimlerini sorgulayarak, peyzaj karakteri ve kentsel doku açısından söz konusu olan riskleri ve bölgeye ait koruma stratejilerini sunmayı amaçlamaktadır. 

Alanın sınırları, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'na ait Bütünleşik Kıyı Alanları Planı'na göre oluşturulmuştur. Bu çalışma, beş aşamalı bir değerlendirme sürecinden meydana gelmektedir. İlk aşamada literatür çalışması yapılarak kıyı, kıyı karakteri, kıyı kullanım şekilleri, kent-kıyı ilişkisi ve peyzaj mimarlığı kapsamında zamansal-mekansal değişim kavramlarına odaklanılmıştır. Aynı zamanda çalışma alanının özelliklerini ve karakterini anlayabilmek amacıyla  Kuzey Ege Bölgesi ve Akdeniz kıyı kültürü incelenmiştir. İkinci aşamada; Ayvacık ilçesi, Behramkale Köyü, Küçükkuyu Mahallesi, Edremit ilçesi ve Altınoluk mahallesinin tarihi ve kültürel özellikleri incelenerek kıyı hattına dahil olan yerleşimler arasındaki doku farklılıkları değerlendirilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, Behramkale-Altınoluk kıyı hattının 2000, 2010 ve 2023 yıllarına ait hava fotoğraflarından yararlanılarak zamana bağlı mekansal değişimi ortaya koymak amacıyla ArcGIS 10.8.2 yazılımı üzerinden analizler elde edilmiştir. Yazılım üzerinden yapılan kontrollü sınıflandırma ile doğal bitki örtüsü, çıplak alanlar, yerleşim alanları, su yüzeyi, tarihi alanlar, sahiller, zeytinlikler ve tarım alanları gibi parametrelerin haritalandırması yapılmıştır. Kontrollü sınıflandırma analizleri Corine ve WorldCover verileri ile desteklenmiştir. Dördüncü bölümde, tespit edilen peyzaj karakter alanlarının fiziksel değişimlerden nasıl etkilendiği irdelenmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise karakteristik peyzaj dokularının geleceğe yönelik karşı karşıya olduğu riskler, koruma stratejileri, ve bunların yorumlanması hedeflenmiştir. 

Çalışmaya konu olan kıyı hattı 2000, 2010 ve 2023 yılları çerçevesinde incelendiğinde elde edilen bulgular, bölgenin peyzaj karakterinin ve kentsel dokusunun zaman içinde değiştiğini göstermektedir. Ele alınan 23 yıllık süreçte; bölgede yer alan doğal bitki örtüsünün, zeytinlik alanların ve tarım arazilerinin yoğunluğunun azaldığı belirlenmiştir. Özellikle Küçükkuyu-Altınoluk yerleşimleri arasında kalan alanda, yoğun ikinci konut kullanımına ve turistik yapıların artışına rastlanmıştır. Behramkale-Küçükkuyu arasında kalan bölgede ise yapılaşmanın arttığı görülmektedir. Kıyı hattında yer alan zeytinlik alanların azalarak yerini otel, plaj, bungalov ve diğer turizm işletmelerine bıraktığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada, tüm sonuçlar değerlendirilerek çok katmanlı kıyı kültürü ve peyzajının sürdürülebilirliği üzerine bir tartışma başlatmak amaçlanmaktadır.

Abstract:
Water has been a fundamental constituent of human existence since the inception of the earliest civilizations. Water, the indispensable source of life, has also become an important determinant in urbanization. The perpetual requirement for water has historically prioritized areas in proximity to water bodies as primary habitation zones. Owing to their unique geographical position at the confluence of terrestrial and aquatic ecosystems, coastlines have invariably retained their strategic significance.  It is possible to encounter a multi-layered historical and architectural heritage on the coasts, which have hosted many civilizations. The close relationship between the city and the coast has continued from the beginning of urbanization to today. Contemporary metropolises are predominantly situated along coastlines, leveraging the commercial benefits conferred by port facilities. Coasts, with their positive features, are seen as an important attraction for local people, merchants, and tourists. Coasts, which are constantly moving and have a variable structure, play an important role in the planning, development, and change of the cities they interact with.

Turkey, which is surrounded by seas on three sides, ranks among the countries with significant coastal cities. A substantial portion of our coasts are located within the Mediterranean Basin, one of the world's leading tourism and settlement centers. The Mediterranean is known as an inland sea neighboring the coasts of three continents: Asia in the east, Europe in the north, and Africa in the south. The Mediterranean, connected to the Atlantic Ocean in the west through the Strait of Gibraltar, has coasts in twenty-three countries, including Turkey. Owing to advancements in political, military, commercial, socio-cultural, and tourism sectors, the Mediterranean perpetually retains a dynamic status.  As a result of its mathematical and geopolitical position, Turkey is seen as an Eastern Mediterranean country. Our country holds a significant share of the length of the Mediterranean Basin's coast.

The Aegean region, which possesses the longest coastline in our country, harbors numerous potentials in terms of coastal utilization and tourism, owing to its natural, historical, and cultural attributes. The North Aegean Basin, characterized by Mediterranean climatic conditions, is known to possess substantial agricultural value. The North Aegean region encompasses significant coastal cities such as Çanakkale, Balıkesir, İzmir, and the province of Manisa. The study covers the coastal area extending from Behram Village in Çanakkale, which has the second longest coastline in our country, to Altınoluk District in Balıkesir. The study area retains the vestiges of all cultural epochs it has harbored throughout the annals of history. The Behramkale-Altınoluk line and its vicinity have attracted intense interest in recent years, becoming one of the significant areas for tourism and housing. The work area starts from the ancient city of Assos, passes through Kadırga Bay, and follows the road under the villages of Büyükhusun, Kozlu, Sazlı, Kayalar, Ahmetçe, Arıklı, Nusratlı, Yeşilyurt, and Küçükçetmi. The part of the route after Küçükkuyu continues until Altınoluk.

Urban environments are the culmination of historical processes and are in a state of perpetual transformation. The culture of the city and society operate in a synchronized manner, facilitating mutual adaptation. The incessant flux and mobility of human populations result in the city itself being in motion and undergoing transformation. The physical design of cities is influenced by human beings and their activities. Consequently, both spatial and temporal phenomena emerge as prominent factors in urban design. Cities are continuously evolving as a result of spatio-temporal changes. Characteristic landscape textures of areas where tourism is concentrated and urbanization is rapidly increasing are under the pressure of construction. In recent years, the area under study has seen intense tourism and secondary housing usage. The region, which rapidly receives migration from metropolises, especially observes a significant increase in population during the summer months. This change brings with it economic, environmental, societal, and urban impacts. Problems such as the degradation of the coastline, marine pollution, traffic, infrastructure issues, changing social structure, loss of architectural texture, and unplanned urbanization are observed to emerge. Changes in the region, known to have a rich historical past, have been evaluated based on spatio-temporal parameters. This study aims to question the changes along the Behramkale-Altınoluk line and present the risks in terms of landscape character and urban fabric, as well as conservation strategies for the region.

The boundary of the work area's distance from the coast is determined according to the border in the 2023 Integrated Coastal Areas Plan of the Republic of Turkey Ministry of Environment Urbanization and Climate Change for Balıkesir-Çanakkale Provinces. The necessity of protecting coastal areas has come to the agenda as environmental awareness began to increase in the 1970s. With the spatial planning approaches that emerged worldwide in the 1990s, Integrated Coastal Areas Plan studies were initiated as coastal area management projects gained importance. The Balıkesir-Çanakkale Provinces 1/50.000 Scale Integrated Coastal Areas Plan, which was approved by the Presidency on May 10, 2023, is a data report prepared in a geographic information systems environment that focuses on sectoral activities, social and economic issues by considering the coasts together with the interaction area. In integrated coastal area management; coastal areas, sea and land are considered together. The basic understanding in determining the planning boundaries of the Integrated Coastal Areas in Balıkesir-Çanakkale Provinces (TR-22 Level-II Region) is the natural and ecological processes and human activities that affect the coastal areas. The plan is divided into 7 regions, taking into account similar characteristics, physical conditions of the land, existing uses, plans and projects in design, and natural, legal, artificial boundaries. Areas that are predicted to interact with these areas on the land side have been determined as a separate area and named as 'Interaction Area'. The Behram and Sazlı sub-regions of the Bozcaada Region and Edremit sub-region of the Edremit-Gulf Region are included in the study area. In the Integrated Coastal Areas Plan, Küçükkuyu and Altınoluk are accepted as two intertwined settlements.

This study consists of a five-stage evaluation process. In the first stage, a literature study was conducted focusing on concepts of coastal change, coastal character, coastal usage patterns, city-coast relationship, and spatio-temporal change within the scope of landscape architecture. Simultaneously, the North Aegean Region and Mediterranean coastal culture were examined to understand the characteristics and character of the study area. In the second stage, the historical and cultural features of Ayvacık district, Behramkale Village, Küçükkuyu Neighborhood, Edremit district, and Altınoluk neighborhood were examined, and the texture differences between the settlements included in the coastline were evaluated. In the third part of the study, analyses were obtained through ArcGIS 10.8.2 software to reveal the spatio-temporal change by utilizing aerial photographs of the Behramkale-Altınoluk coastline for the years 2000, 2010, and 2023. Controlled classification was performed on the software, and mapping of parameters such as natural vegetation, bare areas, settlement areas, water surface, historical areas, beaches, olive groves, and agricultural areas was carried out. Area changes occurring over the years in these parameters were calculated, and results were presented. In the fourth section, how the identified landscape character areas were affected by physical changes was examined. In the final part of the study, it is aimed to interpret the risks that characteristic landscape textures face for the future, conservation strategies, and their interpretation.

In the study, aerial photographs from the years 2000, 2010, and 2023 were obtained using the Google Earth Pro program to analyze the approximate 10 year spatio-temporal change of the Behramkale-Altınoluk line. Geographical Information Systems (GIS) technology and ArcGIS 10.8.2 software were used in the analysis of aerial photographs. ArcGIS is a geographic information system software that provides operations such as analysis, data management, display, and storage of geographic data. After the aerial photographs were entered into the ArcMap extension of the ArcGIS program, the change in parameters was evaluated with the controlled classification technique. Aerial photographs, satellite images, and data from previous years that have been input into the ArcGIS program do not contain coordinate information. Location information is used to align raster data to the coordinate system and provide geographic reference. Geographically referencing the data allows it to be viewed and analyzed together with other data at the same location. Controlled or supervised classification is a classification method in which the user includes a sufficient number of sample areas defined on aerial photographs or satellite images. In this classification system, the user transfers the samples determined on the image to a file. After the features of the selected sample areas are applied to the image data, cells with the most similar spectral values are assigned to certain classes. The most important feature that distinguishes controlled classification from other methods is that the sample areas are determined by the user. The reliability of controlled classification varies according to variables such as the sample areas determined by the user, the size and number of collected samples, and the determination of the classes to be included by the collected samples.

When the coastline subject to the study was examined within the framework of the years 2000, 2010, and 2023, the findings obtained show that the landscape character and urban texture of the region have changed over time. In the 23-year period considered; it has been determined that the density of natural vegetation, olive grove areas, and agricultural lands in the region has decreased. In the area between Behramkale-Küçükkuyu, an increase in construction is observed. In the study, all results are evaluated, and it is aimed to initiate a discussion on the sustainability of the multi-layered coastal culture and landscape.