Aydın'ın Yenipazar, Bozdoğan ve Karacasu ilçelerinde doğal olarak yetişen bademlerin (Prunus amygdalus L.) seleksiyonu
Selection of native almonds (Prunus amygdalus L.) grown in Yenipazar, Bozdoğan ve Karacasu districts of Aydın
Yazar: ERSİN GÜLSOY
Danışman: PROF. DR. FİKRİ BALTA
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Badem = Almond tree ; Genotip = Genotype ; Prunus dulcis = Prunus dulcis ; Seleksiyon = Selection ; Çiçeklenme = Flowering

Özet:
Bu araştırma Aydın iline bağlı Yenipazar, Bozdoğan ve Karacasu ilçelerinde doğal olarak yetişen badem populasyonu içerisinden üstün özellik gösteren genotiplerin belirlenmesi amacıyla 2009-2011 yılları arasında yürütülmüştür. Araştırmada badem ıslah amaçları doğrultusunda 307 genotip incelenmiş ve bunlar içerisinden 51 genotip ümitvar olarak seçilmiştir. Ümitvar genotiplerin özellikleri Teksas ve Ferragnes çeşitleriyle mukayeseli olarak verilmiştir. Seçilen genotiplerde tam çiçeklenme 2010 yılında 14 Şubat (AYD-61) ile 7 Mart (AYD-92, AYD-188), 2011 yılında 1 Mart (AYD-32, AYD-61) ile 15 Mart (AYD-188) tarihleri arasında gerçekleşmiştir. Tam çiçeklenme tarihleri bakımından genotipler arasında rakıma bağlı olarak 2010 yılında yaklaşık 3 haftalık, 2011 yılında ise yaklaşık 2 haftalık farklar gözlenmiştir.Seçilen 51 badem genotipinde kabuklu meyve genişliği 17.25 mm (AYD-55) ile 27.14 mm (AYD-73), kabuklu meyve boyu 26.02 mm (AYD-55) ile 42.32 mm (AYD-122), kabuklu meyve kalınlığı 13.42 mm (AYD-124) ile18.68 mm (AYD-49), iç meyve genişliği 9.89 mm (AYD-44) ile 16.56 mm (AYD-66), iç meyve boyu 19.52 mm (AYD-124) ile 28.80 mm (AYD-122), iç meyve kalınlığı 5.18 mm (AYD-122) ile 9.04 mm (AYD-61), kabuklu meyve ağırlığı 2.44 g (AYD-181) ile 7.57 g (AYD-142), iç badem ağırlığı 0.67 g (AYD-124) ile 1.56 g (AYD-234), iç oranı % 15.57 (AYD-216) ile 47.45 (AYD-181), kabuk kalınlığı 2.08 mm (AYD-181) ile 4.79 mm (AYD-216), çift iç oranı % 0 ile % 55, 1 onz'a giren iç badem sayısı 19.21 (AYD-61) ile 43.82 (AYD-124) arasında değişim göstermiştir. İç badem rengi 8 genotipte `çok açık', 17 genotipte `açık', 17 genotipte `orta açık' ve 9 genotipte `koyu'; iç badem tadı 46 genotipte `tatlı' ve 5 genotipte `orta acı' olarak belirlenmiştir. İç bademin tüylülük durumu 33 genotipte `az tüylü', 13 genotipte `orta tüylü', 5 genotipte `tüylü'; iç bademin düzgünlük durumu 33 genotipte `az buruşuk', 3 genotipte `buruşuk' ve 15 genotipte `düzgün' olarak kaydedilirken, 50 genotipte meyvelerin kolay kavladığı tespit edilmiştir. Seçilen genotiplerde ağaç şekilleri `çok dik', `dik', `dik yayvan', `yayvan' ve `çok yayvan' olarak gözlenirken, hasat tarihleri 2010 yılında 28 Temmuz ile 25 Ağustos, 2011 yılında 1 Ağustos ile 2 Eylül arasında kaydedilmiştir. Tartılı derecelendirme sonucunda seçilen genotipler, çiçeklenme durumuna göre 494 ile 697, meyve kalite özelliklerine göre ise 568 ile 713 arasında puan almışlardır.Seçilen genotiplerin meyvelerinde protein içeriği 25.7 (AYD-73) ile % 32.9 (AYD-181), yağ içeriği % 48.1 (AYD-66) ile % 63.1 (AYD-137), oleik asit içeriği % 67.53 (AYD-59) ile % 77.97 (AYD-151), linoleik asit içeriği % 13.07 (AYD-123) ile % 22.32 (AYD-59), palmitik asit içeriği % 6.06 (AYD-123) ile % 7.46 (AYD-137), stearik asit içeriği % 1.29 (AYD-73) ile % 2.16 (AYD-61), palmitoleik asit içeriği % 0.13 (AYD-151) ile % 0.67 (AYD-137), miristik asit içeriği % 0.02 (AYD-73) ile % 0.27 (AYD-61) arasında bulunmuştur.Anahtar kelimeler: Badem, Seleksiyon, Genotip, Çiçeklenme, Meyve, Aydın, Yenipazar, Bozdoğan, Karacasu

Abstract:
This study was performed to determine promising genotypes in native almond populations of Yenipazar, Bozdoğan and Karacasu districts of Aydın (Western Turkey) during 2009 and 2011. Seedling almond trees of all population were searched for fruit and tree characteristics regarding almond breeding objectives. Within the investigated 307 genotypes, 51 genotypes were selected promising for further variety breeding efforts, and their characteristics were compared to Teksas and Ferragnes cultivars. The full flowering time for promising selections was observed from 14 February (AYD-61) to 7 March (AYD-92, AYD-188) in 2010 and from 1 March (AYD-32, AYD-61) to 15 Mart (AYD-188) in 2011. Flowering times of genotypes differed by about three weeks in 2010 and two weeks in 2011. Promising selections had 17.25 mm (AYD-55) - 27.14 mm (AYD-73) inshell fruit width, 26.02 mm (AYD-55) - 42.32 mm (AYD-122) inshell fruit length, 13.42 mm (AYD-124) - 18.68 mm (AYD-49) inshell fruit thickness, 9.89 mm (AYD-44) - 16.56 mm (AYD-66) kernel width, 19.52 mm (AYD-124) - 28.80 mm (AYD-122) kernel length, 5.18 mm (AYD-122) - 9.04 mm (AYD-61) kernel thickness, 2.44 g (AYD-181) - 7.57 g (AYD-142) inshell fruit weight, 0.67 g (AYD-124) - 1.56 g (AYD-234) kernel weight, 15.57 % (AYD-216) - 47.45 % (AYD-181) kernel percentage, 2.08 mm (AYD-181) - 4.79 mm (AYD-216) shell thickness, 0-55 % double kernel percentage, 19.21 (AYD-61) - 43.82 (AYD-124) kernels per ounce. Kernel color was very light in 8 genotypes, light in 17 genotypes, moderate light in 17 genotypes and dark in 9 genotypes. Kernel taste was sweet in 46 genotypes and moderate bitter in 5 genotypes. Kernels had less hairy in 33 genotypes, moderate hairy in 13 genotypes, hairy in 5 genotypes. Kernel skin was less wrinkled in 33 genotypes, wrinkled in 3 genotypes and smooth in 15 genotypes. Hull separation was easy in 50 genotypes. Tree shape was very upright, upright, upright-spread, spread and very spread. The ripened fruits of selections were harvested from 28 July to 25 August in 2010 and from 1 August to 2 September in 2011. The weighted ranking scores of promising selections ranged from 497 to 697 for flowering and from 568 to 713 for fruit quality characteristics.On the other hand, fruits of 8 promising selections contained 25.7 % (AYD-73) - 32.9 % (AYD-181) protein, 48.1 % (AYD-66) - 63.1 % (AYD-137) oil, 67.53 % (AYD-59) - 77.97 % (AYD-151) oleic acid, 13.07 % (AYD-123) - 22.32 % (AYD-59) linoleic acid, 6.06 % (AYD-123) - 7.46 % (AYD-137) palmitic acid, 1.29 % (AYD-73) - 2.16 % (AYD-61) stearic acid, 0.13 % (AYD-151) - 0.67 % (AYD-137) palmitoleic acid, 0.02 % (AYD-73) - 0.27 % (AYD-61) myristic acidKeywords: almond, selection, genotype, flowering, fruit, Aydın, Yenipazar, Bozdoğan, Karacasu