Kent meydanlarının sembolik değerinin mekânsal biçimlenme ve toplumsal hareketler temelinde incelenmesi: Ankara kenti  Ulus, Zafer ve Kızılay Meydanı
Analyzing the symbolic value of city squares on the basis of spatial configuration and social movements: Ankara city Ulus, Zafer and Kızılay Sqaure
Yazar: BAŞAK KAPICIOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. EMEL AKIN
Atılım Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Ankara = Ankara ; Meydanlar = Squares

Özet:
Kent meydanları, tarih boyunca çeşitli siyasi, toplumsal olayların sahnesi olmuş; 
politik işlev üstlenmiştir. Mekânsal biçimlenmenin temelini oluşturan siyasi ideoloji 
ve ona karşı gelişen toplumsal muhalefet, kent mekânlarının dönüşümünü zorunlu 
kılmıştır. Mekân ile toplumsal hareketler arasındaki diyalektik ilişki, meydanların 
mekânsal ve imgesel yönüyle temsil mekânlara dönüşmesinde belirleyici olmuştur. 
Tezin araştırma alanı belirlenirken, Atatürk Bulvarı boyunca aynı kent aksı üzerinde 
tasarlanan, toplumsal hareketlerin en yoğun yaşandığı ve mekânsal biçimlenmenin, 
değişen siyasi ideolojilere adapte edilerek yeniden üretildiği kent meydanları 
seçilmiştir: Cumhuriyet Ankara'sının temsiliyetini barındıran ve Ankara kenti 
özelinde toplumsal hareketlerin en yoğun gerçekleştiği üç meydan; Ulus, Zafer ve 
Kızılay Meydanı tezin araştırma alanıdır. Tezin amacı, kent meydanlarının sembolik 
anlamının, mekânsal biçimlenme ve yaşanan toplumsal hareketler temelinde 
irdelenmesidir. Bu amaca koşut olarak tezin hedefi Ankara kentinde Ulus, Zafer ve 
Kızılay Meydanlarının mekânsal biçimlenme ve toplumsal hareketler temelinde 
değişen sembolik anlamının analiz edilmesidir. Tezde, her bir meydan, 1923-1950, 
1950-1980, 1980-2000 ve 2000'den günümüze olmak üzere dört alt dönemde 
irdelenmiştir. Öncelikle, Ulus, Zafer ve Kızılay Meydanlarının mekânsal biçimlenmesi 
ve toplumsal hareketleri her dönem için incelenmiş; her bir meydanın her dönemdeki 
sembolik anlamı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ardından her üç meydan birbirleriyle 
karşılaştırılmıştır. 1923'ten günümüze, Ulus, Zafer ve Kızılay Meydanları kültürel, 
bürokratik, politik ve sosyal işlevlerini giderek artan bir şekilde yitirmiş, mekânlar 
parçalanarak toplanma işlevinden koparılmıştır. Her dönem özelinde meydanlar, 
mekânsal, işlevsel ve imgesel olarak yeniden ve yeniden üretilmiştir. Toplumsal 
hareketler, Ulus Meydanı'nda, 1923-1950'li yıllar arasında; Zafer Meydanı'nda, 
1960'lı yıllar ile 1970'li yıllar arasında; Kızılay Meydanı'nda, 1970'lerin ortası ile 
1990'ların sonu arasında yoğunlaşmıştır. Meydanların kent belleğindeki yerinin 
yanısıra toplumsal bellekteki yerleri de aşınsa da, Ulus Meydanı, Cumhuriyet ve 
Başkent Ankara'nın sembolik anlamını korumaya, Kızılay Meydanı gücünü yitirmekle 
birlikte toplumsal hareketlerin belleği olmaya devam etmektedir.

Abstract:
Throughout history, city squares have been the scene of various political and social 
events and have assumed political functions. The political ideology that forms the basis 
of spatial formation and the social opposition to it have necessitated the transformation 
of urban spaces. The dialectical relationship between space and social movements has 
been decisive in the transformation of squares into spaces of representation with their 
spatial and imaginary aspects. After Ankara was declared the capital, it underwent a 
rapid urbanization process in the light of the nation state ideology, and urban spaces 
were constructed with this approach. While determining the sample area of the thesis, 
the city squares designed on the same urban axis along Atatürk Boulevard, where 
social movements were experienced most intensely and where spatial formation was 
reproduced by adapting to changing political ideologies, were selected. The research 
area of the thesis is Ulus, Zafer and Kızılay Squares, which are the three squares that 
represent the representation of Republican Ankara and where the most intense social 
movements took place in the city of Ankara. The aim of the thesis, to analyze the 
changing symbolic meaning of Ulus, Zafer and Kızılay Square on the basis of spatial 
formation and social movements. To this end, the thesis aims to read the symbolic 
meaning of urban squares on the basis of spatial formation and social movements 
reproduced by political ideologies. In the study, the Republican Era divided into four 
sub-sections: 1923-1950, 1950-1980, 1980-2000 and after-2000. Breakpoints in 
political economy decisions and urban policies were taken into account in the 
subdivisions. The research was conducted in two phases. For each period, the spatial 
formation and social movements of Ulus, Zafer and Kızılay Squares are presented; the 
symbolic meaning of the squares are compared within each period and the three 
squares are compared with each other on a period basis in the light of the evaluations 
determined as a result. In the spatial analysis of the squares, planning and construction 
data, visuals, and digital aerial photographs of the periods obtained by the General 
Directorate of Mapping of the Ministry of National Defense of the Republic of Turkey 
were used. From 1923 to the present day, Ulus, Zafer and Kızılay Squares have 
increasingly lost their cultural, bureaucratic, political and social functions, and the 
spaces have been fragmented and detached from their gathering function. In each 
period, squares have been reproduced and reproduced spatially, functionally and 
imaginatively. Spatial transformation and social movements took place 
simultaneously. The intensity of the protests was observed in Ulus Square between 
1923-1950; in Zafer Square between 1960-1980; and in Kızılay Square between 1970-
1990. In addition to their place in urban memory, the place of squares in social memory 
has also been eroded. Although the squares have suffered spatial damage today, they 
still continue to be representational spaces of Republican Ankara.