Atebetü'l-Hakayık'ta istem (Valenz)
Valency in Atebetü'l-Hakayık
Yazar: RAMAZAN DALKILIÇ
Danışman: DOÇ. DR. SERPİL ERSÖZ
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada Atebetü'l-Hakâyık'ta fiillerin istemleri incelenmiştir. İstem, yönetici
sözcüğün (fiil, edat, fiilimsiler vb.) cümlede anlamını tamamlayabilmesi için isteği ya da
ihtiyacı olan ek olarak tanımlanmaktadır. İstem, bir yüklemin dilbilgisel anlamda
tamamlanmış bir cümle kurabilmesi için ihtiyacı olan durum eklerini ifade etmektedir.
Çalışmada fiillerde istem ele alınmıştır ancak fiilimsiler de incelemeye dahil
edilmiştir. Fiiller cümlede yönetici olabileceği gibi fiilimsi ekleri alarak yardımcı unsur
olarak da görev yapabilmektedirler. Fiilimsi ekleri alarak yardımcı unsur olduklarında
"isim" olarak değerlendirilirler. Ancak, artık isim olmuş olsalar bile fiilken sahip olduğu
yönetim alanını kaybetmezler ve isteme ihtiyaç duyarlar. Bu sebeple tezde fiilimsiler de
çalışmaya dahil edilmiştir.
Tezin asıl amacı, Atebetü'l''-Hakâyık'taki tüm fiillerin istemlerinin tespit
edilmesidir. Bu sebeple istem çalışması, Atebetü'l-Hakâyık'ın tüm nüshaları ayrı ayrı
dikkate alınarak yürütülmüştür. Bunlar, Arap ve Uygur harfli Ayasofya; Uygur harfli
Semerkant; Arap harfli Topkapı ve Arap harfli Hollanda nüshalarıdır. Tespit edilen istemler,
Helbig ve Schenkel'in önerdiği istem gösterimi modeliyle ile sunulmuştur.
Tezin diğer amacı ise seçilen eserin nüshaları arasında fiillerin istem tercihlerinde bir
farklılık olup olmadığını ve eğer varsa bunların sebeplerinin neler olduğunu
belirleyebilmektir. Ayrıca, istem tercihlerindeki farklılıklar noktasında Karahanlı Türkçesi
ve Türkiye Türkçesi arasında da bir karşılaştırma yapılması da hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Atebetü'l-Hakayık, İstem, Valenz, Dilbilim, Fiillerin İstemi,
Fiilimsilerin İstemi, İstem Değişmesi, Hâl Ekleri, Karahanlı Türkçesi

Abstract:
This study examines the valencies of verbs in Atebetü'l-Hakâyık. Valency is the term
used to express the logical, semantic and syntactic gap that a word (verb, preposition,
verbals, etc.) opens in a sentence. This gap is filled by the request or need of the word that
is the head of the sentence, in order to complete its meaning. Valency is also used to express
the case endings that a predicate needs to form a grammatically complete sentence.
The study encompasses not only verbs but also verbals. Verbs can act as heads of
sentences and auxiliary elements by taking verbal endings. When they take verbal endings
and become auxiliary elements, they are considered as "nouns". However, even if they have
become nouns, they do not lose their governing area and still require valency. Hence, verbals
are also included in the study.
The main purpose of the thesis is to determine the valencies of all verbs in Atebetü'l-
Hakâyık. For this purpose, the valency study was carried out by taking into account all the
copies of Atebetü'l-Hakâyık separately. These are Ayasofya with Arabic and Uyghur letters;
Samarkand with Uyghur letters; Topkapı and Holland with Arabic letters. The determined
valencies are presented with the valency representation model proposed by Helbig and
Schenkel.
The other purpose of the thesis is to determine whether there is any difference in the
valency preferences of verbs among the copies of the selected work and if so, what are the
reasons for them. In addition, it is also aimed to make a comparison between Karakhanid
Turkish and Türkiye Turkish in terms of valency differences.
KEY WORDS: Atebetü'l-Hakayık, Valency, Linguistics, Valency of Verbs, Change of
Valency, Case Suffixes, Karakhanid Turkish