Nepeta baytopıı hedge et lamond bitkisinin fitokimyasal ve aktivite yönlendirmeli izolasyon çalışmaları
Photochemical and activity guided isolation studies of nepeta baytopii hedge et lamond plant
Yazar: SEMİHA YENİGÜN
Danışman: PROF. DR. TEVFİK ÖZEN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kimya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Biyokimya = Biochemistry ; Kimya = Chemistry

Özet:
Nepeta türleri iridoidler ve ikincil metabolitler bakımından zengin Lamiaceae familyasının en önemli üyesidir ve antioksidan, antimikrobiyal, idrar söktürücü, astım önleyici, antiseptik, analjezik, antikanser, antienflamatuar ve böcek öldürücü özellikleri bulunmaktadır. Bingöl'de toplanan endemik Nepeta baytopii Hedge & Lamond bitkisinin toprak üstü kısmının aktivite yönlendirmeli izolasyon çalışmaları gerçekleştirilerek antioksidan, enzim inhibitörü, antibakteriyel ve DNA koruma aktiviteleri gösteren moleküller saflaştırıldı. 
N. baytopii (NB) bitkisinin metanol:kloroform (MK) çözücü karışımı ile ham ekstrakt elde edildi. Bu ekstrakta silika jel kolon kromatografisi uygulandı ve sırasıyla n-hekzan (H), kloroform (K), etil asetat (E) ve metanol (M) çözüleri kullanılarak birinci fraksiyonlar elde edildi. Ham ekstraktın ve birinci fraksiyonların fitokimyasal analizleri ve biyoaktiviteleri spektroskopik teknikler kullanılarak belirlendi. Birinci fraksiyonlara kolon kromatografisi uygulanarak ikinci fraksiyonlar elde edildi ve aktivite testleri uygulandı. Aktif fraksiyonlar biyoaktivite yönlendirmeli fraksiyonlandırma ile belirlendi. Daha sonra biyoaktif fraksiyonlara kolon kromatografisi veya preparatif HPLC kullanılarak bileşikler saflaştırıldı ve molekül yapıları farklı NMR teknikleri ile aydınlatıldı. Ekstraktın, fraksiyonların ve saf moleküllerin aktivite sonuçları, temel bileşen ve SPSS analizleri ile değerlendirildi. 
Ham ekstraktın toplam fenol ve flavonoid miktarları sırayla 20.24±0.15 mg GAE/g ekstrakt ve 12.86±0.05 mg KE/g ekstrakt olarak belirlendi. Ekstraktın ana bileşenlerinin rosmarinik asit, cis-11-eikosanoat ve palmitat olduğu kaydedildi. NBH fraksiyonunun ana bileşeni 9,12,15-oktadekatrienoik asit, metil esteri ve oktadekanoik asit, metil esteri iken NBK, NBE ve NBM'nin ana bileşeni kuersetin-3-glikozittir. NBH fraksiyonları; yüksek indirgeme gücü, H2O2 ve süperoksit anyonu giderme, BChE, α-amilaz ve tirozinaz inhibisyon aktiviteleri gösterdi. NBHFr4, NBHFr5 ve NBHFr9 aktif fraksiyonlardır. NBK fraksiyonları; etkili antioksidan, BChE ve lipaz inhibisyon aktiviteleri gösterdiği belirlendi ve NBKFr5 aktif fraksiyondur. NBE fraksiyonları; H2O2 giderme ve metal şelat aktivitelerinde aktif olduğu bulundu ve NBEFr10 aktif fraksiyondur. NBM fraksiyonları; aktif indirgeme gücü ve H2O2 giderme aktivitelerini gösterdi ve NBMFr3, NBMFr4 ve NBMFr7 aktif fraksiyonları olarak kaydedildi. Aktif fraksiyonlardan apigenin, iksorozit, daukosterol, ursolik asit, β-sitosterol ve Molekül L bileşikleri saflaştırıldı ve karakterize edildi. Moleküllerin biyoaktiviteleri, enzim inhibisyon kinetikleri ve moleküler doking yapıları belirlendi. 
Sonuç olarak, biyoaktivite yönlendirmeli izolasyon çalışmalarıyla izole edilen moleküllerin, oksidatif hasarlara karşı antioksidan, metabolik enzimlerin aktivitelerini düzenleyici ve DNA hasarlarına koruyucu moleküller oldukları belirlendi.

Abstract:
Nepeta species are the most important members of the Lamiaceae family, rich in iridoids and secondary metabolites and, have antioxidant, antimicrobial, diuretic, anti-asthmatic, antiseptic, analgesic, anticancer, anti-inflammatory, insecticidal properties. Molecules were purified showing antioxidant, enzyme inhibitor, antibacterial, and DNA protection activities by performing activity-directed isolation studies of the aerial part of the endemic Nepeta baytopii Hedge & Lamond collected in Bingöl.
The crude extract of the N. baytopii (NB) plant was obtained with a methanol:chloroform (MK) solvent mixture. The this extract applying silica gel column chromatography and first fractions were collected using n-hexane (H), chloroform (K), ethyl acetate (E), and methanol (M) solvents, respectively. Phytochemical analyzes and bioactivities of crude extract and first fractions were determined using spectroscopic techniques. Second fractions were obtained applying column chromatography the first fractions and were applied activity tests. Active fractions were determined by bioactivity guided fractions. Then, the compounds were purified using column chromatography or preparative HPLC to bioactive fractions, and their molecular structures were elucidated by different NMR techniques. The activity results of the extract, fractions, and pure molecules were evaluated by principal component and SPSS analyses.
The crude extract's total phenol and flavonoid amounts were determined as 20.24±0.15 mg GAE/g extract and 12.86±0.05 mg CE/g extract, respectively. It was noted that the main components of the extract were rosmarinic acid, cis-11-eicosanoate, and palmitate. The main component of the NBH fraction is 9,12,15-octadecatrienoic acid, its methyl ester and octadecanoic acid, methyl ester, while the NBK, NBE, and NBM is quercetin-3-glycoside. NBH fractions; showed high reducing power, H2O2 and superoxide anion scavenging, BChE, α-amylase, and tyrosinase inhibition. NBHFr4, NBHFr5, and NBHFr9 are active fractions. NBK fractions; showed effective antioxidant, BChE, and lipase inhibition, and NBKFr5 is the active fraction. NBE fractions; showed active in H2O2 scavenging and metal chelating activities, and NBEFr10 is the active fraction. NBM fractions; showed active reducing power and H2O2 scavenging activities and were recorded as active fractions of NBMFr3, NBMFr4, and NBMFr7. From the active fractions, apigenin, ixoroside, daucosterol, ursolic acid, β-sitosterol, and Molecule L were purified. The molecules' bioactivities, enzyme kinetics, and molecular docking structures were determined. 
As a result, it was determined that the molecules isolated by bioactivity-directed isolation studies were antioxidants against oxidative damages, regulating the activities of metabolic enzymes and protective molecules against DNA damages.