Sakarya Nehri Göksu Çayı Havzası'nın doğal ortam koşulları kapsamında sürdürülebilir havza yönetimi ve planlaması
Sustainable watershed management and planning within the scope of natural environment conditions of Göksu River Basin (Sakarya River)
Yazar: SULTAN MURAT UZUN
Danışman: PROF. DR. NURİYE GARİPAĞAOĞLU
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Coğrafi bilgi sistemleri = Geographical information systems ; Coğrafya = Geography ; Göksu Havzası = Göksu Basin ; Göksu Nehir Havzası = Göksu River Basin ; Havza modellemesi = Basin modelling ; Havza yönetimi = Basin management ; Hidrometrik analiz = Hydrometric analysis ; Morfometrik analiz = Morphometric analysis ; Sakarya Nehri = Sakarya River ; Sürdürülebilirlik = Sustainability

Özet:
Doğal ortam koşulları, son 150 yıllık dönemde antropojenik etkenlerle yoğun şekilde
kullanılmakta, doğal unsurların dinamik işleyiş süreçleri değiştirilmektedir. Meydana gelen
doğal-beşeri unsur ilişkisi farklı boyut ve sıklıktaki sorunların ortaya çıkmasına ve geleceğe dair
kaygıların artmasına neden olmaktadır. Bu nedenle Dünya ve Türkiye genelinde, doğal ortam
koşulları açısından bütünlük arz eden, farklı yöntem, teknik ve modellerle incelenebilen
havzalarda çeşitli yönetim ve planlama çalışmaları yapılmaktadır.
Araştırmada, Sakarya Nehri Havzası'nın batı sınırını oluşturan, doğal ve beşeri
coğrafya koşullarının çeşitlilik arz ettiği aynı zamanda yoğun etkileşim içerisinde olduğu, doğal
afetler ile beşeri kaynaklı sorunların geçmişten günümüze meydana geldiği, sosyo-ekonomik
gelişimin hedeflendiği Göksu Çayı Havzası incelenmiştir. Göksu Çayı Havzası'nın bütüncül ve
coğrafi bakış açısının ortak merkezinde incelenme isteği, çeşitli analiz ve yöntemler kullanılarak
farklı, güncellenebilir, teknolojik havza yönetim modelinin ortaya konma arzusu, çalışmanın
amacını oluşturmuştur. Çalışmada, Göksu Çayı Havzası'nın doğal ortam ve beşeri koşullar ile
etkileşimleri detaylıca incelenmiş, Coğrafi Bilgi Sitemleri (CBS) ile Uzaktan Algılamanın (UA)
etkin kullanımı ile altlık veriler ortaya konmuştur. Göksu Çayı Havzası ve alt havzalara
uygulanan morfometrik indislerle jeolojik, jeomorfolojik, hidrografik ve katostarofik
değerlendirmeler yapılmıştır. Havzadaki risklerin dağılışını ve etki alanlarını ortaya koymak
amacıyla Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS) ile havzanın deprem, erozyon, heyelan, sel, taşkın,
kuraklık, kaya düşmesi, fırtına, orman yangını ve beşeri kaynaklı tehlike duyarlılık-risk
analizleri ortaya konmuştur.
Çalışmanın ilk dört bölümünde elde edilen bulgularla araştırmanın son basamağında
havzanın bütünleşik kapsamda coğrafi bakış açısıyla yönetim ve planlaması modellenmiştir.
Göksu Çayı Havzası'nın yönetim ve planlaması yedi alt modelden oluşmaktadır. Doğal ortam
koşullarının etkisi, uygunluk analizleri, arazi kullanım simülasyonları, morfometrik analizlerle
önceliklendirme ve risk analizleri kapsamındaki alt modellerde farklı yöntem ve tekniklerle elde
edilen bulgular, kümeleme analizi ve SWOT analizi alt modellerinde tekrar değerlendirmiş ve
havzanın planlaması, dağılış ve önerilerle birlikte sunulmuştur. Havzanın yönetim modelindeki
bulguların ortaya koyduğu sorun alanları, problemler, geleceğe dönük değişimler, risk alanları
ve kullanılabilir koşulların sağladığı olanaklar üzerinden bütünleşik, coğrafi ve sürdürülebilir
bakış açısı ile çözüm önerileri açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Göksu Çayı Havzası, İnegöl ve Yenişehir Havzaları, Havza Yönetimi ve Planlaması, Hidrometrik ve Morfometrik Analizler, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Uzaktan Algılama (UA).

Abstract:
Natural environmental conditions have been used intensively with anthropogenic
factors in the last 150 years, and the dynamic processes of natural elements have been changed.
The resulting natural-human element relationship causes problems of different sizes and
frequencies to arise and an increase in concerns about the future. For this reason, various
management and planning studies are carried out in basins that are integrated in terms of natural
environment conditions and can be examined with different methods, techniques and models
throughout the world and in Turkey.
In the research, the Göksu River Basin has been examined which forms the western
border of the Sakarya River Basin, where natural and human geographical conditions are
diverse and in intense interaction at the same time, where natural disasters and human-induced
problems have occurred from the past to the present, where socio-economic development is
targeted. The desire to examine the Göksu Stream Basin in the common center of the holistic
and geographical perspective, and the desire to reveal a different, updatable, technological
watershed management model by using various analyzes and methods have formed the purpose
of the study. In the study, the interactions of Göksu River Basin with natural environment and
human conditions were examined in detail, and the base data were revealed with the effective
use of Geographical Information Systems (GIS) and Remote Sensing (RS). Geological,
geomorphological, hydrographic and catastrophic evaluations were made with the
morphometric indices applied to the Göksu River Basin and its sub-basins. In order to reveal the
distribution of the risks in the basin and their impact areas, the Analytical Hierarchy Process
(AHP) and the sensitivity-risk analyzes of the basin's earthquake, erosion, landslide, flood,
overflow, drought, rockfall, storm, forest fire and human-induced hazards were made.
In the last step of the research, with the findings obtained in the first four parts of the
study, the management and planning of the basin were modeled with an integrated scope from a
geographical perspective. The management and planning of the Göksu River Basin consists of
seven sub-models. The findings obtained with different methods and techniques in the submodels within the scope of the effect of natural environment conditions, suitability analyses,
land use simulations, prioritization with morphometric analyzes and risk analyzes were reevaluated in cluster analysis and SWOT analysis sub-models, and the planning of the basin,
distribution and recommendations were presented. The problem areas, problems, future
changes, risk areas and the possibilities provided by the usable conditions revealed by the
findings in the management model of the basin are explained with an integrated, geographical
and sustainable perspective.

Keywords: Göksu River Basins, Inegöl and Yenişehir basins, Watershed Management and Planning, Hydrometric and Morphometric Analysis, Geographic Information Systems (GIS) and Remote Sensing (RS).