Diyarbakır ve Mardin'deki tarihi kamu yapıları
The gowernmental strate buildings in Diyarbakir end Mardin
Yazar: ÖZDEN GÖKHAN BAYDAŞ
Danışman: PROF. ABDÜSSELAM ULUÇAM
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Tanzimat'ın ilanı, Osmanlı Devleti'nde birçok alanda köklü degisimlerinyasandıgı dönem olarak bilinmektedir. Bu degisimlerin en önemlilerinden biri dekamusal alanda yapılanlardır. Bu döneme kadar Osmanlı'nın bütün devlet isleri sarayve saray çevresindeki yapılardan karsılanmıstır. Kamu alanında yapılan reformlarlabu durum degistirilmeye çalısılmıstır. Basta stanbul olmak üzere kadame kademediger Anadolu sehirleri Tanzimat'ın getirdigi bu yeniliklere ayak uydurmayabaslamıstır.Yeni yönetimin getirmis oldugu düzenlemelerin yapılacagı mekanların hızlıbir sekilde temin edilmesi gerektiginden, stanbul'da baslayan imar hareketleri yavasyavas Anadolu'ya yayılmıstır. Bu dönemde olusan mimari akımlar eklektikdiyebilecegimiz bir çok üslubu bir arada barındıran mimari akımlardır. Çalısmamızınkonusu olan Diyarbakır ve Mardin sehirleri de bu degisimlere ayak uydurmustur. Busehirlerde yapılan hükümet binaları, okullar, hastaneler, askeri binalar ve kıslalarınmimari üslupları, plan kurulusları ve yöre malzemesi de göz önünde bulundurularakayrıntılı bir sekilde anlatılmıstır. Arastırmamızın bölümlerinde kamu yapısınınolusumu ve gelisimi dönemler halinde verilmeye çalısılmıstır. Daha sonra OsmanlıDönemindeki seyri teferruatlı bir sekilde belirtilmistir. Bu dönemde Diyarbakır veMardin kentlerinin durumu Tanzimat'tan önceki ve sonraki durumları belirtilmeyeçalısılmıstır. Kentlerin fiziki, idari, sosyal-ekonomik yapıları incelenirken, budönemde Osmanlı Devleti'nin genel olarak siyasi, idari ve ekonomik yapısı gözönünde tutularak aynı konulardaki kurumları ile mukayese edilmis, o günkü mevcutdurum degerlendirilerek ortaya konmustur. Bu yapıların tümünde o dönemdeOsmanlı devletinin genel sıkıntıları etkisini agır bir biçimde göstermesine ragmen busehirlerin önemli konumundan dolayı nispeten durumunu korumaya çalıstıgıgörülmüstür ve ortaya çıkan mimari üslupların etkisiyle insa edilen yapıların,Anadolu'nun diger kentlerindeki yapılarla karsılastırılarak benzerlik ve farklılıklarıortaya konmustur.238Anadolu'da bu günkü sehir yönetiminin temelleri Osmanlı'da uygulanmayabaslanmıs vilayet ve idare yapısına dayanmaktadır. Diyarbakır ve Mardin sehirlerikonumları itibarı ile her devirde önemlerini korumuslardır. Özellikle ticari yollarınkesisme noktalarında bulundugundan her dönemde canlılıklarını korumuslardır.Diyarbakır ve Mardin kentlerinde büyük çogunlugu faal durumda olan 21kamu yapısı tespit edilmistir. Bunlardan 14 tanesi Diyarbakır merkezde, 7 tanesiMardin merkezde bulunmaktadır. Buralarda yer alan yapılar çogunlukla aynıdönemleri kapsamaktadır. Zaten Tanzimatla birlikte olusan yenilik hareketleri bubölgelere daha geç ulastıgından, arada kalan kısa sürede yapılar insa edilmistir. Bubölgedeki yapıların çok fazla degisiklige ugramadan günümüze gelmesindeki enbüyük etken olan tas malzeme, yapıların bundan sonraki nesillere de çok degisikligeugramadan aktarılmasını saglayacaktır. ncelenen kamu yapıları plan olarak bütünlükgöstermemelerine karsılık, cephe ve süsleme özellikleri bakımından benzerliklergöstermektedirler. Bu özellikler Anadolu'da yer alan diger kamu yapılarında dakarsılastıgımız ortak özelliklerdendir. Buradaki kamu yapılarında en belirleyiciözellik olarak yanlardan kanatlı plan tipi ve merdivenlerin üç kollu merdivenseklinde düzenlenmesidir. Cephelerde karsılastıgımız belirgin kilit taslı kapı vepencereler, silme ve kornis gibi enine düzenlemelerin yanında cephelerde yer alanpilastırlar Diyarbakır ve Mardin'deki kamu yapılarının önemli özelliklerindendir.

Abstract: