16. yüzyıl Türk edebiyatında dinî, ahlâkî, tasavvufî mesnevîlerdeki hikâyeler (Tespit, tahlil ve köken araştırması)
Stories in "Religious, moral, and tasawwuf masnavis" of 16th century Turkish literature (Identification, analysis, and origin research)
Yazar: ESİN TÜMER KURNAZ
Danışman: PROF. DR. EMİNE YENİTERZİ
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk tasavvuf edebiyatı = Turkish mysticism literature

Özet:
Bu çalışmanın ana konusunu, 16. yüzyılda kaleme alınan dinî, ahlâkî, tasavvufî
mesnevîler içindeki hikâyeler oluşturur. En genel amacı düşünce sahası ile edebiyat
arasındaki köprünün hikâyeler üzerinden kurulduğunu göstermektir. En temel
önermesi, "metodolojik bir unsur olarak hikâyeler medeniyet inşasına dair ahlâkî
fonksiyon üstlenir" önermesidir. 16. yüzyıl özelinde ise dinî ahlâkî tasavvufî
mesnevîlerdeki hikâyeler, bu ahlâkî fonksiyonu, şairlerin duygu ve düşüncelerinden
kaynaklanan bir zeminden ziyade "Nebevî Hikmet" içinden alır ve "Güzel Ahlâk"
örnekleri ile yapı taşlarını dizer; varsayımıdır.

Tezin konusu, amacı, önemi, soruları, özgünlük, zorlukları, sınırları ve tüm
bölümlerine dair yöntem yaklaşımı, 1. Bölümde verilmiştir. Tezin ana konusuna dair
hikâyelerin tespitini kapsayan 2. Bölüm aynı zamanda çalışma zeminini oluşturan
bölümdür. Hikâyelerin tespit edildiği 16. yüzyıla ait dinî, ahlâkî, tasavvufî mesnevîler,
şairlerin vefat tarihleri baz alınarak yapılan sıralama ile şöyledir: Behiştî Ahmed Sinân
Çelebi, Mahzenü'l-Esrâr; Üsküplü Atâ, Tuhfetü'l-Uşşâk; Güvâhî, Pend-nâme; Güvâhî,
İbret-nâme; Ahmed-i Rıdvân, Rıdvâniyye ve Mahzen'ül-Esrâr; Hızrî, Âb-ı Hayât;
Münîrî, Gülşen-i Ebrâr ve Ma'den-i Esrâr; Zaîfî Pîr Muhammed, Kitâb-ı Bâğ-ı Behişt;
Bursalı Rahmî, Gül-i Sad-Berg; Behiştî (Vizeli Ramazan), Heşt Behişt; Taşlıcalı Yahyâ,
Gencîne-i Râz , Kitâb-ı Usûl ve Gülşen-i Envâr; Âzerî İbrâhîm Çelebi, Nakş-ı Hayâl;
Hüseyin Ahmed-i Sirozî, Câmiu'n-Nesâyih; Cinânî, Riyazü'l-Cinân ve Cilâlü'l-Kulûb,
Şemseddîn-i Sivâsî, İbret-nümâ, Heşt Bihişt, Mir'âtü'l-Ahlâk, Gelibolulu Mustafa Âlî,
Riyazü's Sâlikîn ve Tuhfetü'l-Uşşâk, Cemâlî, İsimsiz Mesnevî [Netîce-i Sülûk].

Öncelikle eserler hakkında kısa tanıtımlar yapılmış ardından hikâyelerin özetleri,
hikâye numaraları ve beyit yerleri verilmiştir. Özetleri elde edilen hikâyelerin tahlili 3. Bölümde ele alınmış olup, hikâyelerde geçen dinî, tasavvufî, tarihî ve mitolojik
şahsiyetler, hayvanlar, yapılı ve doğal olay mekânları, olaylara ait zaman bilgisi ve
hikâyelerin konularına göre tasnifi yapılmıştır. 4. Bölüm, tespiti ve tahlili yapılan
hikâyelerin, dinî, tasavvufî, edebî olmak üzere üç temel sahada kaynaklarına inen kök
araştırmaların kapısını açar. Bu bölümün ileri dönem çalışmalara zemin hazırladığı ve
geliştirilmeye açık akademik bir alana işaret ettiği düşünülmektedir. Sonuç kısmı,
Bölüm 1'de aktarılan tezin sorularına yönelik cevapları analitik bir dille yanıtlarken
varsayımı olumlayan neticeleri ortaya koymaya çalışmıştır.

Abstract:
The main subject of this study is the stories within religious, moral, and tasawwuf
masnavis written in the 16th century. The primary goal is to demonstrate that the bridge
between the realm of thought and literature is established through stories. The
fundamental proposition is that "as a methodological element, stories undertake a moral
function in the construction of civilization." In the specific context of the 16th century,
the hypothesis is that the stories in religious, moral, and tasawwuf masnavis derive this
moral function not from the personal emotions and thoughts of the poets, but rather
from "Prophetic Wisdom/Hikma" and assemble the building blocks with examples of
"Beautiful Conduct".

The topic, purpose, significance, questions, originality, challenges, limitations, and
methodological approach of all parts of the thesis are provided in Chapter 1. Chapter
2, which covers the identification of stories related to the main subject of the thesis, is
also the section that forms the basis of the study. The religious, moral, and tasawwuf
masnavis from the 16th century, in which the stories have been identified, ordered
based on the poets' dates of death, are as follows: Behiştî Ahmed Sinân Çelebi,

Mahzenü'l-Esrâr; Üsküplü Atâ, Tuhfetü'l-Uşşâk; Güvâhî, Pend-nâme; Güvâhî, İbret-
nâme; Ahmed-i Rıdvân, Rıdvâniyye ve Mahzen'ül-Esrâr; Hızrî, Âb-ı Hayât; Münîrî,

Gülşen-i Ebrâr ve Ma'den-i Esrâr; Zaîfî Pîr Muhammed, Kitâb-ı Bâğ-ı Behişt; Bursalı
Rahmî, Gül-i Sad-Berg; Behiştî (Vizeli Ramazan), Heşt Behişt; Taşlıcalı Yahyâ,
Gencîne-i Râz , Kitâb-ı Usûl ve Gülşen-i Envâr; Âzerî İbrâhîm Çelebi, Nakş-ı Hayâl;
Hüseyin Ahmed-i Sirozî, Câmiu'n-Nesâyih; Cinânî, Riyazü'l-Cinân ve Cilâlü'l-Kulûb,
Şemseddîn-i Sivâsî, İbret-nümâ, Heşt Bihişt, Mir'âtü'l-Ahlâk, Gelibolulu Mustafa Âlî,
Riyazü's Sâlikîn ve Tuhfetü'l-Uşşâk, Cemâlî, İsimsiz Mesnevî [Netîce-i Sülûk].

First, brief introductions to the works have been provided, followed by summaries of
the stories, their numbers, and the locations of the couplets. The analysis of the
summarized stories is addressed in Chapter 3 with the classification based on an
examination of religious, tasawwuf, historical, and mythological figures mentioned in
the stories, animals, man-made and natural settings, temporal information related to the
events and the themes of the stories. Chapter 4 leads us to source research for the stories
identified and analyzed, exploring their roots in three fundamental areas: Religious,
tasawwuf, and literary context. It is thought that this chapter lays the groundwork for
future research and points to an area of academic study that is open for further
development. The conclusion section aims to provide analytical responses to the
questions posed in Chapter 1 of the thesis, presenting results that affirm the hypothesis.