Entelektüel sermayenin işletme performansı üzerine etkisi: BİST şirketlerinde bir uygulama
The effect of intellectual capital on business performance: an application in BİST companies
Yazar: SERVET AYA
Danışman: PROF. DR. KADİR GÜRDAL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / İşletme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Borsa İstanbul = İstanbul Stock Exchange ; Entelektüel sermaye = Intellectual capital ; Firma performansı = Firm performance ; Panel veri modelleri = Panel data models ; Performans = Performance ; İşletmeler = Businesses ; Şirket performansı = Company performance

Özet:
Günümüz sosyo-ekonomik dünyasında sıklıkla, entelektüel sermayenin işletme performansında önemli bir yeri olduğu ve etkin kullanımının işletme performansını artıracağı düşünülmektedir. Ancak, bugüne kadar yapılan çalışmalardan elde edilen bulguların bir kısmı, bu düşünceyi destekler yönde iken, bir kısmı tersi durumun varlığına işaret etmektedir. Bu bağlamda, bahse konu ilişkinin test edilmesine devam edilmesi gerektiği ifade edilmektedir. Bu çalışmada da, gelişmekte olan bir ülke konumundaki Türkiye örneklemi kullanılarak entelektüel sermayenin ölçülmesi ve işletme performansına olası etkilerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Söz konusu amaca yönelik oluşturulan araştırma hipotezleri, kaynak tabanlı ve bilgi tabanlı yaklaşımların birlikte kullanıldığı bütüncül bir kuramsal zemine oturtulmuştur. Entelektüel sermaye değerini elde etmek amacıyla, çalışmanın belirlenen gayesine uygun biçimde, karşılaştırma yapılmasına olanak sunan ve öznel kriterler içeren RIM ve VAIC entelektüel sermaye ölçüm yöntemleri kullanılmıştır. Bahse konu ölçümler, 2007-2016 yıllarında Borsa İstanbul'da faaliyet gösteren 11 farklı sektörden, 85 adet işletmenin finansal tablolarının incelenmesi sonrası elde edilen dokuz yıllık veriler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Elde edilen entelektüel sermaye değerleri, kapsayıcı bir ampirik model oluşturmak gayesi ile aktif getirisi, aktif devir hızı, piyasa/defter değeri ve özkaynak getirisi oranları şeklindeki geleneksel performans göstergeleri üzerine, veri setine uygun panel analiz yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Ayrıca entelektüel sermaye etkisinin işletmenin diğer varlıklarına bağlı etkilerinden ayırmak amacıyla, büyüklük miktarı ve kaldıraç oranı, sektörel etkinin varlığını tespit amacıyla da sektörleri temsilen gölge değişkenler, regresyon modellerine eklenmiştir. İki aşamada ulaşılan sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, entelektüel sermayenin aktif getirisi ve aktif devir hızı üzerindeki etkisi sarih biçimde ortaya konulurken, piyasa/defter değeri oranı ve özkaynak getirisi yönünden bu etki, kısmi düzey ve biçimde tespit edilmiştir. Etkileşimin sarih ve güçlü olduğu göstergeler açısından sektörel etkinin farklılaştığı ortaya konulurken, etkileşimin kısmi biçimde belirlendiği performans göstergeleri açısından sektörler itibariyle farklılaşma olduğu sonucuna ulaşılamamıştır. Diğer taraftan gerek kullanılan sermaye etkinliğinin, gerekse diğer kontrol değişkenlerinin performans göstergelerinde yarattığı etki üzerinden yapılan karşılaştırmalar, entelektüel sermayenin diğer varlık türleri gibi kuvvetli bir etki oluşturamadığını göstermiştir. Genel anlamda, bütün bu bulgular birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye bağlamında fiziksel ve finansal varlıklar kadar olmasa da, entelektüel sermayenin, işletme performansı üzerinde önemli bir etkisi olduğunu göstermiştir. Bu nedenle, entelektüel sermayeye yapılan yatırımların sadece maliyet unsuru olarak görülmemesi gerektiği, olası fayda ya da getirilerin de sadece diğer varlık türleri ile ilgili bir şey olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma bu sonuçlar ile gelişmekte olan bir ülkede, entelektüel sermaye ve işletme performansı arasındaki etkileşim açısından önemli bulgular üretmekte ve entelektüel sermaye kavramının anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Abstract:
In today's socioeconomic world, it is frequently thought that the intellectual capital has an important role in firm's performance and its more effective use can increase it. Nevertheless, some of the recent findings and discoveries support this idea; whereas some point to the opposite, requesting further research continue to test the relationship in this context. In this study, the measurement of intellectual capital using a sample of Turkey which is in the position of developing country and investigation of its potential impact on firm's performance was intended to be detected. The research hypotheses that were created for this aforementioned purpose- has been set on a holistic theoretical ground, where resource-based and knowledge-based approaches are used together. In order to get the value of the intellectual capital, RIM and VAIC intellectual capital measurement methods that allow comparison and contain subjective criteria were adopted in accordance with the determined purpose of our analysis. These measurements were carried out using nine-year data collected after the examination of financial statements of 85 firms from 11 different sectors operating in Borsa Istanbul between 2007-2016. With the purpose of forming an inclusive empirical model, the obtained intellectual capital values were analyzed using the panel analysis method in accordance with the data set, on the traditional performance indicators in the form of asset return, asset turnover rate, market / book value and return on equity. Moreover, in order to distinguish the intellectual capital effect from the effects of other assets of the firm as well as to determine the existence of the sectoral effect, firm size and leverage ratio and dummy variables representing the sectors were added to our regression models. When the results reached in the two stages are evaluated together, the effect of intellectual capital on asset return and asset turnover rate has been explicitly revealed, while this effect has been determined partially in terms of market / book value ratio and return on equity perspective. While it has been shown that the sectoral effect varies in terms of the indicators where interaction is clear and strong, it has not been concluded that there is a difference between sectors in terms of performance indicators where partial interaction is determined. On the other hand, comparisons made on the impact of either capital efficiency or other control variables on performance indicators revealed that intellectual capital did not have a strong effect like other types of assets. When these findings are assessed all in all, in general, in the context of Turkey, though not as much as the physical and financial assets but it was shown that intellectual capital has a significant impact on firm's performance. Therefore, it was concluded that investments in intellectual capital should not be seen just as a cost element, and that possible benefits or returns are not only related to other types of assets. With these outcomes, conducted study produces important findings in terms of the interaction between intellectual capital and firm's performance in a developing country and contributes to the understanding of the concept of intellectual capital.