Türkiye kömür madenciliğinde etkinlik ve verimlilik gelişimi: Veri zarflama analizi
Development of efficiency and productivity of coal mining in Turkiye: Data envelopment analysis
Yazar: YAŞAR KASAP
Danışman: DOÇ. DR. REFAİL N. KASIMBEYLİ ; PROF. DR. ADNAN KONUK
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Maden Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Maden İşletme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Maden Mühendisliği ve Madencilik = Mining Engineering and Mining

Özet:
Ülkelerin kalkınmasında ve toplumsal gelişiminde etkili olan enerji potansiyeli açısından olabildiğince bağımsız kalabilmenin anahtarı, kendi öz kaynaklarını geliştirmeleridir. Ülkemizde de enerjinin ana kaynağı olan kömürün üretiminin artırılabilmesi için mevcut rezervlerin verimlilik arttırıcı çalışmalarla optimum şekilde işletilmesi gerekmektedir.Verimlilik artışı kaynakların etkin kullanımı ile sağlanabilmektedir. Etkinlik değerlendirmesinde birçok analiz geliştirilmesine rağmen sahip olduğu üstünlükler sebebiyle Veri Zarflama Analizi'nin (VZA) kullanılması uygun görülmüştür. Ayrıca verimlilik ve etkinlik gelişiminde kontrolümüz dışındaki faktörlerin de etkili olduğuna dikkat çekilerek Türkiye Kömür İşletmeleri (T.K.İ.) Kurumuna ait sekiz adet linyit işletmesinin etkinlikleri, kontrol edilemeyen faktörleri göz önünde bulunduran, Banker-Morey (1986) modeli ile Fried-Lovell (1996) ve Muniz (2002) modeli kullanılarak belirlenmiştir. Banker-Morey modeli, sadece belirlilik varsayımında analiz edilirken, Fried-Lovell ve Muniz modeli madencilik sektörünün içinde bir takım belirsizlikler barındırdığına dikkat çekilerek hem belirlilik varsayımında hem de risk ve belirsizlik ortamında incelenmiştir. Yapılan duyarlılık analizleri ile başarısız olan işletmelere önerilerde bulunulmuştur. Analizlerin temelini oluşturan doğrusal karar modellerinin çözümünde GAMS (General Algebraic Modeling System) paket programı kullanılmıştır.Yapılan çalışmalar sonucunda; belirlilik varsayımında incelenen işletmelerin etkinlik ortalaması Banker ve Morey modelinde % 100, kontrol edilemeyen girdilerin oluşturduğu farklı koşulları dikkate alarak ünitelerin etkinlik değerlerini düzeltilmeye çalışan Fried-Lovell ve Muniz modelinde % 85,7 olarak bulunmuştur.Ayrıca bu modelin işletme etkinsizliklerinin kontrol edilemeyen faktörlerden mi, yoksa teknik etkinsizlikten mi kaynaklandığı konusunda ayrıntılı bilgi vermesi sebebi ile daha avantajlı olduğu belirlenmiştir.Risk ve belirsizlik ortamında, kontrol edilemeyen parametrelerin olasılıklı değerleri Monte Carlo benzetim yöntemi ile belirlenmiştir. Elde edilen bu veriler Fried-Lovell ve Muniz modelinde değerlendirildiğinde % 86,5'lik etkinlik ortalaması ile sonuçların belirlilik varsayımında ulaşılan sonuçlardan çok da farklı olmadığı gözlenmiştir.

Abstract:
The key to remain independent as much as possible from the viewpoint of the energy potential, which is effective in social improvement and development of the countries, is to build up own national resources as far as possible. In Turkiye, the main natural energy resource is the coal. To increase the coal production existing reserves must be functioned at their maximum efficiency optimum, via the productivity improving works.The productivity can be increased by the efficient use of the resources. Many different types of analyses have been developed for the usage of firms and companies to dispose their resources more efficiently. In this study, use of the Data Envelopment Analysis (DEA) has been evaluated to be the more appropriate one because of its superiorities. Besides, the effect of non-discretionary factors on the development of efficiency and productivity are mentioned. The efficiency of eight lignite enterprises of the Turkish Coal Enterprises are determined by using the Banker-Morey (1986) and Fried-Lovell (1996) and Muniz (2002) models that take non-discretionary factors into account. Banker-Morey model is analyzed only on the certainty assumption, however Fried-Lovell and Muniz model attracted attention into some uncertainties of the mining sector and examined both in certainty assumption, and in the risk and the uncertainty environment. By the assistance of the achieved sensitivity analyses, some recommendations are made to unsuccessful enterprises. GAMS (General Algebraic Modeling System) program is used to solve the linear decision models that form the basis of the analyses.As a result of the study, efficiency averages of the examined enterprises are founded as 100 % via the Banker and Morey model on the certainty assumption. However Fried-Lovell and Muniz model, in which efficiency values of the units aretried to be fixed by taking different conditions formed by uncontrollable inputs into account, efficiency average of the same enterprises are founded as 85,7 %. Besides, it is determined that the model is more advantageous than the Banker and Morey model as it presents detailed information about the cause of the inefficiency, i.e. non-discretionary factors or technical inefficiency.In the risk and uncertainty environment, probable values of non-discretionary parameters are determined by the Monte Carlo simulation method. When these values are evaluated in the Fried-Lovell and Muniz model have a efficiency average of 86,5 % and it is observed that the results are not much different than the results of the certainty suggestion.