Osmanlı'da modern sosyal kontrolün doğuşu: Resepsiyon sürecinde ceza kanunnamelerinin Foucaultiyen bir analizi (1839-1858)
The birth of modern social control in the Ottoman Empire: A Foucauldian analysis of the penal codes during the process of legal reception, 1839-1858
Yazar: UĞUR DİNÇ
Danışman: PROF. DR. CENK REYHAN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Burjuvazi = Bourgeoisie ; Foucault, Michel = Foucault, Michel ; Osmanlı Devleti = Ottoman State

Özet:
Ticari ve mali temelli bir sosyal sınıf olan burjuvazi 19'uncu yüzyıl başlarında Fransa ve İngiltere gibi Batı Avrupa ülkelerinde toplumsal egemenliği ele geçirdi ve bu egemenliğini 19'uncu yüzyıl boyunca yeryüzünün geri kalan yerlerine de yaydı. Michel Foucault'nun Gözetlemek ve Cezalandırmak: Hapishanenin Doğuşu (Surveiller et Punir: Naissance de la Prison) isimli eserinde ortaya koyduğu üzere, burjuvazi egemenliği bir disipliner toplum inşasına ve bunun da temelinde olmak üzere bir hapishane sistemine dayalıydı. Yeni Çağ'dan ve bilhassa Aydınlanma döneminden beri toplumsal disiplin fikrinin ve ona dayalı çeşitli idari dönüşümlerin bir araya gelmesi sürecinin sonunda 1810 Fransız Ceza Yasası ile Fransa'da yasal olarak neredeyse bir gün içinde tesis edilmiş olan bu hapishane sisteminin Osmanlı Devleti'ne ulaşıp orada da oluşturulması uzun sürmedi. 1839 Tanzimat Fermanı ve onu müteakip 1840 Ceza Kanunnamesi ile önce Batı Avrupa merkezli (uluslararası) burjuvazinin Osmanlı Devleti'ndeki ortağı olan modern Osmanlı bürokrasisinin can ve mal güvenliği sağlanıp bu yeni bürokratların geleneksel elitler ve hatta bir bakıma hükümdar üzerinde yetkili ve güçlü hâle gelmesi sağlandı. 1851 Ceza Kanunname-i Cedid'i ile bir nebze geri adım atılarak geleneksel elitlere ve yarı-elitler ile ahali gibi diğer geleneksel sosyal sınıflara, ama özellikle Müslüman olanlarına birtakım tavizler verildi. Sonuncuların temsil ettikleri İslam şeriatına yeni kanunnamede 1840'takine göre daha büyük saygı ifadelerinde bulunuldu. Yine de 1840 Ceza Kanunnamesi'nde girilmiş olan yola bu ikincisinde de devam edildi. Nihayet Kırım Harbi'nin sonunda 1856 Islahat Fermanı ile ve en nihayetinde de 1858 Ceza Kanunname-i Hümayunu ile modern laik burjuva yasası ve onun hapishane sistemi Osmanlı Devleti'nde de oluşturuldu ve dolayısıyla uluslararası burjuvazi ile modern bürokrasi Osmanlı Devleti ve toplumu üzerinde egemenleşti. Modern Osmanlı bürokrasisi içindeki muhafazakâr Müslümanlar ve özellikle Ahmed Cevdet Paşa bu kanunlaştırma faaliyetinde kilit önemdeydi. 1859 Kuleli Vakası'nda bazı popüler yarı-elit "madun" Müslümanların bu sürece olan son sert karşı çıkışının bastırılmasıyla beraber süreç temelde tamamlandı. Bu çalışmada, özellikle bu kanunnameler üzerinden, sosyal sınıflar arası ilişkilere dayalı yapısal bir "Foucaultiyen" analizle hapishane sisteminin ve genel olarak burjuvazi ve modern bürokrasiye ait disipliner sosyal kontrolün Osmanlı Devleti'nde yasal ve söylemsel kuruluşu irdelenmektedir.

Abstract:
A commercially and financially-based social class, the bourgeoisie seized social dominance in Western European countries such as France and England in the early 19th century and spread this domination to the rest of the world during the course of the 19th century. As Michel Foucault demonstrated in his work, Discipline and Punish: The Birth of the Prison (Surveiller et Punir: Naissance de la Prison), bourgeois domination was based on the building of a disciplinary society and, as its basis, a carceral system. As a result of the process whereby the idea of social discipline and various administrative transformations based on it came together since the Early Modern Age and especially the Enlightenment period, this carceral system, which was legally established in France almost in one day with the French Penal Code of 1810, did not take long to reach the Ottoman Empire and to be formed there as well. With the Tanzimat Edict of 1839 and the subsequent Penal Code of 1840, security of life and property for the modern Ottoman bureaucracy, which was the partner of the Western Europe-based (international) bourgeoisie in the Ottoman Empire, was ensured, and these new bureaucrats became officially authoritative and powerful over the traditional elites and, in a sense, even the ruler. With the 1851 Penal Code, there was a degree of compromise, and some concessions were made to the traditional elites and other traditional social classes such as the semi-elites and the common people, but especially the Muslims among them. Greater respect was expressed in the new code of law for the Islamic sharia that the latter group of people represented than in the one in 1840. Nevertheless, the road taken in the 1840 Penal Code was continued in this second one. Finally, at the end of the Crimean War, through the 1856 Reform Edict and finally through the 1858 Penal Code, modern secular bourgeois law and its carceral system were formed in the Ottoman Empire, and therefore the international bourgeoisie and modern bureaucracy came to dominate the Ottoman State and society. Conservative Muslims within the modern Ottoman bureaucracy, and especially Ahmed Cevdet Pasha, were key to this legalization activity. The process was basically completed with the suppression of the last forceful opposition to this process by some popular semi-elite "subaltern" Muslims in the 1859 Kuleli Incident. In this study, especially through these penal codes, the legal and discursive establishment of the carceral system and of general disciplinary social control by the bourgeoisie and the modern bureaucracy in the Ottoman Empire is examined, with a structural "Foucauldian" analysis based on the relations between social classes.