Psikolojik kontrolün belirleyicilerinin ve gelişimsel sonuçlarının aile sistem yaklaşımıyla incelenmesi: Çok düzeyli bir modelleme
An examination of determinants and developmental outcomes of psychological control using system approach: A multilevel modeling
Yazar: ESİN ŞENER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ARİFE BERNA AYTAÇ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Genel Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Aile = Family ; Aile sistemi = Family system ; Ebeveynler = Parents ; Ergenler = Adolescents ; Ergenlik = Puberty ; Problem davranış = Problem behavior ; Psikolojik kontrol = Psychological control

Özet:
Araştırmanın başlıca hedefi psikolojik kontrol uygulamalarını derinlemesine incelemektir. Bu
amaç kapsamında araştırmada odak noktası farklı olan iki çalışma mevcuttur. Birinci çalışmanın
temel amacı, anne babalardan algılanan psikolojik kontrolün belirleyicilerini incelemektir. İkinci
çalışmanın temel amacı ise psikolojik kontrolün ergenlerdeki gelişimsel sonuçlarını araştırmaktır.
Birinci çalışmada anne babaların, ergenlerin ve aile bağlamının özellikleri bir modelleme
kapsamında psikolojik kontrolün belirleyicileri olarak incelenmiştir. Araştırmanın örneklemi 17
farklı şehirde yaşayan 307 aileden oluşmaktadır. Her aileden anne (Ort. = 41.30, S = 4.24), baba
(Ort. = 45.01, S = 4.58), büyük kardeş (Ort. = 16.17, S = 1.60) ve küçük kardeşin (Ort. = 12.54,
S = 1.70) katılımıyla toplam 1228 kişiye ulaşılmıştır. Çok düzeyli modelleme analizi sonuçlarına
göre, anneden algılanan psikolojik kontrolü yordayan değişkenler; ergenin doğum sırası, problem
davranışları ve akademik işlevselliği ve annenin uyumsuz mükemmeliyetçiliğidir. Babadan
algılanan psikolojik kontrolü yordayan değişkenler ise ergenin doğum sırası, problem davranışları
ve ev ortamı kaosudur.
İkinci çalışmada psikolojik kontrolün kardeşlerin problem davranışları üzerindeki yordayıcı rolü
bir modelleme kapsamında incelenmiştir. Araştırma modelinde psikolojik kontrolün iki düzeyinin
(genel psikolojik kontrol ve farklılaşan psikolojik kontrol) problem davranışlarla ilişkileri, ergen
ve aile bağlamı özellikleriyle birlikte incelenmiştir. Araştırmanın örneklemi birinci çalışmayla
aynıdır ancak farklı değişkenlerle veri temizliği işlemi yapılması nedeniyle 303 aileden
oluşmuştur. Çok düzeyli modelleme analizi sonuçlarına göre ergenlerin dışa yönelim
problemlerini yordayan özellikler; anne modelinde farklılaşan psikolojik kontrol, genel psikolojik
kontrol ve ev ortamı kaosu iken baba modelinde farklılaşan psikolojik kontrol ve ev ortamı
kaosudur. Ergenlerin içe yönelim problemlerini yordayan özellikler anne ve baba modellerinde
ortak olarak ergenin cinsiyeti ve ailenin gelir düzeyidir.
Birinci çalışma (i) psikolojik kontrol uygulamalarında ergenin uyum sorunlarının önemli bir
belirleyici olduğunu, (ii) belirleyicileri her iki ebeveyn için de incelemek gerektiğini ortaya
koymaktadır. İkinci çalışma ise psikolojik kontrolün sonuçlarını; (i) ebeveynliğin ailedeki genel
düzeyi ile kardeşe özgü düzeyini ayrıştırarak, (ii) anne ve babalarda, (iii) aile sisteminin diğer
özellikleriyle birlikte incelemenin önemini göstermektedir.
Anahtar Sözcükler
Psikolojik kontrol, ebeveynliğin belirleyiciler, problem davranışlar, çok düzeyli analiz, ergenlik
dönemi

Abstract:
The primary objective of the present research is to examine the psychological control in detail.
There are two studies with different focus in the research to achieve this objective. The focus of
the Study1 is to examine the determinants of perceived psychological control, and the focus of
the Study2 is to examine the developmental consequences of psychological control.
In the first study, the characteristics of parents, adolescents, and the family context have been
examined as the antecedents of psychological control through modeling. The sample of the
research consists of 307 families residing in 17 different cities, in Turkey. A total of 1228
individuals including mothers (M = 41.30, N = 4.24), fathers (M = 45.01, N = 4.58), older siblings
(M = 16.17, N = 1.60), and younger siblings (M = 12.54, N = 1.70) have participated to the study.
The results of the multilevel analysis revealed that the predictors of psychological control in the
mother's model were birth order, problem behaviors, and academic functioning as well as
maternal maladaptive perfectionism. The predictors for the father's model were the birth order,
problem behaviors, and the household chaos.
In the second study, it has been focused on investigating the role of psychological control on the
problem behaviors of siblings through modeling. The research model has examined the
relationship between both ambient and differential psychological control and problem behaviors,
considering the characteristics of the adolescents and the family context. The study sample was
the same as the first study, but it consisted of 303 families due to scrubbing. The results of the
multilevel analysis indicated that in the mother model, differential and ambient psychological
control, and household chaos were predictors of externalizing problems. In the father model
predictors were differential psychological control and household chaos. For both parent model,
the predictors of internalizing problems were the gender of the sibling and family income.
Study1 reveals that (i) the adolescent's maladjustment is an important antecedent of psychological
control, (ii) it is necessary to examine the antecedents for both parents. Study 2 demonstrates the
importance of examining the outcomes of psychological control by (i) differentiating family-wide
and child-specific aspects of parenting, (ii) both for mothers and fathers, (iii) along with other
features of the family system.
Keywords: Psychological control, the antecedents of parenting, behavioral problems, multilevel
analysis, adolescence