Türk inşaat sektöründe arabuluculuk üzerine hizmet verecek bir kurum önerisi
A mediation institution model for turkish construction sector
Yazar: YAPRAK ARICI ÜSTÜNER
Danışman: PROF. DR. ELÇİN FİLİZ TAŞ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Yapı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Alternatif uyuşmazlık = Alternate dispute ; Arabuluculuk = Mediation ; Hukuki uyuşmazlıklar = Legal disputes ; İnşaat sektörü = Construction sector ; İnşaat yönetimi = Construction management

Özet:
İnşaat sektörü, genellikle ülke ekonomilerinin yapıtaşlarını oluşturmaktadır. 
Dünyadaki teknolojik gelişmeler, değişen ekonomik ve sosyal ilişkiler, inşaat 
sektöründe de gelişmelerin yaşanmasını sağlamakta; buna bağlı olarak, hayata 
geçirilen projelerin kapsamı, ölçeği, taraflarının sayısı ve karmaşıklığı artmaktadır. 
İnşaat projeleri, farklı katılımcıların bir araya gelerek, ortak bir menfaat için 
çabalarken, aynı zamanda kendi menfaatlerini olabildiğince korumaya çalıştıkları, 
planlı ancak karmaşık bir süreci tanımlamaktadır. Bu projelerin karmaşık yapısı ve 
söz konusu menfaat, proje tarafları arasında çeşitli sorunların yaşanmasına zemin 
hazırlamaktadır. İnşaat proje süreçleri esnasında, taraflar arasında çatışma, her zaman 
belli bir düzeyde vardır. Bu çatışmalar çözüme ulaştığında, inşaat proje süreçlerini
olumlu yönde etkileyebilmektedir. Ancak bu çatışmaların çözülemediği ve görünür 
hale geldiği durumlarda, uyuşmazlıklar ortaya çıkmaktadır. İnşaat projelerinde 
yaşanan uyuşmazlıklar üzerine yapılan literatür araştırmalarında, uyuşmazlıkların 
yaşanması "kaçınılmaz" olarak tanımlanmaktadır.
İnşaat projelerinde yaşanan uyuşmazlıklar, projelerin belirlenen süre, maliyet ve 
kalite hedefine ulaşmasını engelleyen ve onları başarısızlığa sürükleyen en büyük
etkenlerden biridir. Ayrıca bu uyuşmazlıklar, taraflar arasındaki iş ilişkilerini 
zedeleyerek, tarafların, sektördeki itibarlarının zarar görmesine ve dolayısıyla 
gelecekteki iş fırsatlarını da kaybetmelerine neden olabilmektedir. Bu nedenle, inşaat 
projelerinde yaşanan uyuşmazlıklarda yapılabilecek en doğru hamle, uyuşmazlıklar 
ortaya çıktığı anda, onları en kısa sürede, düşük maliyetle ve dostane bir biçimde 
çözmek olacaktır. Ancak dünyada ve inşaat sektöründe, genellikle bir uyuşmazlığın 
çözümü için ilk akla gelen yol, mahkeme yargılaması ve tahkimdir. Bu yolların
otoriter, her zaman bir kaybedeni olan, sonuçları açısından bağlayıcı, uzun süreli ve 
maliyetli süreçleri tanımlaması, inşaat sektörünün hızlı ve dinamik yapısıyla 
bağdaşmamaktadır. Bunun sonucunda, son yüzyılda, dünyayla beraber inşaat 
sektöründe, yeni uyuşmazlık çözümlerine ihtiyaç duyulmaya başlamış ve Alternatif 
Uyuşmazlık Çözüm Yolları (Alternative Dispute Resolution-ADR) önem 
kazanmıştır.
ADR, hızlı, düşük maliyetli, dostane, gizliliği yüksek ve kazan-kazan anlayışında 
çözüm yollarını tanımlamaktadır. Bu yollar hızlı ve pratik süreçleriyle, inşaat 
sektöründeki uyuşmazlıkların çözümünde ihtiyaç duyulan dinamizmi sağlamaktadır.
Bu nedenle, son yıllarda, inşaat sektöründe ADR'a yönelim giderek artmaktadır.
Pratikte uygulanan ve literatürde tanımlanan birçok ADR yolu vardır. Arabuluculuk 
da bu ADR yolları arasında, inşaat sektöründe en çok kullanılanlardan biridir. 
Arabuluculuk, tarafsız bir üçüncü kişinin sürece dâhil olduğu, hızlı, kazan-kazan 
anlayışında ve düşük maliyetli bir ADR yoludur. Özellikle yurtdışına bakıldığında, 
ülkelerin inşaat sektörlerinde, arabuluculuğun aktif olarak kullanıldığı, mahkeme 
bağlantılı arabuluculuk sistemlerinin olduğu, bazı standart sözleşmelerde uyuşmazlık 
çözüm yolu olarak arabuluculuğun gösterildiği ve bu konuda çalışan önemli 
kurumların hizmet verdiği göze çarpmaktadır. Yapılan araştırmalar, bu tür 
hamlelerin, inşaat sektöründe arabuluculuk kullanımını arttırdığını göstermektedir.
Türkiye'ye bakıldığında ise arabuluculuk, 2012 yılında Hukuk Uyuşmazlıklarında 
Arabuluculuk Kanunu (HUAK)'nun kabul edilmesiyle beraber hayatımıza girmiştir. 
O günden sonra Türkiye'de, arabuluculuğa dair çalışmalar hız kazanmış ve en son 
2019 yılında, ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk, mahkeme ön koşulu olarak, inşaat 
projelerinde yaşanan uyuşmazlıklarda, mahkemeye gitmeden uygulanması zorunlu 
bir yol haline gelmiştir. 
Bu doktora tez çalışmasında, ülkemizde kullanımı artan arabuluculuğun, yurtdışında 
olduğu gibi, Türk inşaat sektöründe kullanımının yaygınlaşması için yapılabilecekler 
araştırılmış ve konuya yönelik üç önemli eksiklik tespit edilmiştir. Bunlar, 
yurtdışında olduğu gibi, Türk inşaat sektöründe arabuluculuk üzerine hizmet veren 
bir kurumun olmaması, Türk inşaat sektöründe arabuluculuk üzerine literatür 
eksikliği ve yurtdışında olduğu gibi, inşaat sektöründe kullanılan standart 
sözleşmelerde arabuluculuğun çözüm yolu olarak gösterilmemesidir. Tespit edilen bu 
eksikliklere karşın, bu doktora tez çalışmasının amacı, Türk inşaat sektöründe 
arabuluculuk üzerine hizmet verecek bir kurum önerisi ortaya koyarken, aynı 
zamanda, inşaat sektöründe arabuluculuğa dair önemli bir literatür eksikliğini 
gidermektir. Ayrıca bu çalışmada, inşaat sektöründe kullanılan standart 
sözleşmelerde arabuluculuğun çözüm yolu olarak gösterilmemesine yönelik tespit 
edilen eksiklik için önerilerde bulunulacaktır. 
Söz konusu amaçlara ulaşabilmek için, hazırlanan bu doktora tez çalışmasının ilk 
bölümü, giriş bölümüdür. Bu bölümde, çalışmaya konu olan problem tanımlanarak, 
tezin amacı, kapsamı ve yöntemi ortaya konmaktadır. 
Tezin ikinci bölümünde, inşaat projelerinde yaşanan uyuşmazlık nedenleri ve çözüm 
yollarının açıklamalarına yer verilmiştir. Bu bölümde öncelikle, yurtiçi ve yurtdışı 
açısından, inşaat projelerinde hangi sebeplerle uyuşmazlıkların yaşandığı 
araştırılmıştır. Daha sonra ise, bu uyuşmazlıkların çözüldüğü yollar 
detaylandırılmıştır. Ayrıca bu bölümün sonunda, uyuşmazlık çözüm yollarının 
özellikleri karşılaştırılarak, bu doktora tez çalışmasında arabuluculuk yolunun 
incelenmesinin nedenleri sıralanmıştır.
Tezin üçüncü bölümünde, bu doktora tez çalışmasının ana konularından birini
oluşturan arabuluculuk çözüm yolu, tüm detaylarıyla incelenmektedir. Bu bölümde 
arabuluculuk kavramı, uygulama yöntemleri, arabuluculuğun tarihsel gelişimi, 
arabulucunun özellikleri ve sorumlulukları, arabuluculuk sürecinin temel aşamaları, 
bu yolun avantajları ve dezavantajlarıyla beraber arabuluculuk modelleri 
açıklanmaktadır. 
Tezin dördüncü bölümünde ise yine bu doktora tez çalışmasının ana konularından 
birini oluşturan, inşaat sektöründe arabuluculuk kavramı incelenmektedir. Bu 
bölümde, öncelikle bu konuya yönelik yurtiçi ve yurtdışında yapılan literatür 
araştırmaları, detaylarıyla incelenerek analiz edilmektedir. Daha sonra, dünyadaki 
farklı ülkelerin inşaat arabuluculuk sistemleri irdelenmektedir. Dünyanın farklı 
yerlerinden seçilen ülkelerin incelenmesinden sonra, Türk inşaat sektöründe 
arabuluculuk sisteminin araştırıldığı bu bölümde, son olarak sistemler açısından, 
incelenen ülkeler ve Türkiye arasındaki farklar karşılaştırılmaktadır.
Tezin beşinci bölümünde, bu doktora tez çalışmasının çekirdeğini oluşturan, inşaat 
sektöründe arabuluculuk üzerine hizmet veren kurumların incelenmesi yer 
almaktadır. Öncelikle yurtdışında arabuluculuk hizmeti veren kurum yapılarının 
irdelendiği bu bölümde, daha sonra, inşaat sektörüne özel bir hizmeti olmasa da, 
kurumsal yapısı yurtdışındaki kurumlara benzer olan, Türkiye'de arabuluculuk 
üzerine hizmet veren İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) incelenerek, bu kurumun 
verdiği hizmetler, yurtdışındaki kurumlarla karşılaştırılmaktadır. Böylece ISTAC'ın, 
verdiği arabuluculuk hizmetlerine yönelik eksiklikler ortaya konmaktadır.
Tezin altıncı bölümünde ise, bu doktora tez çalışması kapsamında ortaya konan 
"Türk inşaat sektöründe arabuluculuk üzerine hizmet verecek bir kurum" modelinin 
ortaya konma çalışmaları ve son modele ulaşana kadar yapılan analizler 
anlatılmaktadır. Bu bölümde öncelikle, bu çalışmada, neden böyle bir model 
önerilme ihtiyacı duyulduğu tartışılmakta, daha sonra ise modelin kurgusunu 
oluşturan faktörler incelenmektedir. Modelin kurgusunu oluşturan faktörler 
incelenirken, bu doktora tez çalışması kapsamında yapılan, üç farklı anketin sonucu 
paylaşılmaktadır. Yapılan tüm bu araştırmalarla beraber, bu bölümde, ortaya bir 
taslak model önerisi konmaktadır. Daha sonra, bu taslak model önerisinin, varsa 
uygulamadaki eksikliklerinin giderilmesi ve Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk 
Kanunu (HUAK) ile uyumlu hale gelmesi için yapılan geçerlilik analizi 
anlatılmaktadır. Bu bölümde, modelin geçerlilik analizi kapsamında, modelin 
revizyonu ve doğrulamasıyla beraber, Türk inşaat sektöründe arabuluculuk üzerine 
hizmet verecek bir kurum yapısı ve arabuluculuk süreç adımının nihai hali 
paylaşılmaktadır.
Tezin yedinci ve son bölümü ise sonuç ile öneriler bölümüdür. Bu bölümde, bu 
doktora tez çalışması kapsamında ortaya konan model çalışmasının sonuçları 
tartışılmaktadır. Bu çalışmanın hazırlanması sırasında karşılaşılan kısıtların 
açıklandığı bu bölümde, inşaat sektöründe arabuluculuğun yayılması için 
yapılabilecekler irdelenmekte ve geleceğe yönelik önerilere yer verilmektedir. Ayrıca 
son olarak, bu doktora tez çalışmasının, kişilere, inşaat sektörüne ve yüklenici 
firmalara sağlayacağı faydalar açıklanmaktadır.

Abstract:
Construction sector is generally described as the milestones of the economic 
structure. With the technological developments, economic fluctuation and social 
relations in the world, the construction sector has also changed and showed a 
remarkable progress in the last century. Therefore, the project scales, scope and 
complexity are increased rapidly. Construction projects can be described as planned 
but complicated processes where the parties work together for a common purpose 
while also trying to protect their own interests as much as possible. Because of the 
complexity of construction projects and conflicted interest of involved parties, 
inevitable conflict of interests commonly arise. In the construction projects, conflicts 
always exist in a certain level. When these conflicts are resolved effectively, the 
construction processes can have affected positively. However, in construction 
projects, when conflicts cannot be resolved, they turn into disputes and become 
visible. Thus, literature about construction disputes defines disputes "inevitable" in 
the construction project processes. 
The construction disputes are one of the major reasons that lead projects to fail and 
prevent the projects from finishing in the scheduled time, cost, and quality targets. 
Besides, construction disputes can damage business relationships between the 
parties, resulting in the parties losing reputation which is also mean losing future 
business opportunities in the sector. For this reason, the most accurate move in the 
construction disputes is to resolve them in the shortest time, with low cost and in a 
friendly manner as soon as the disputes arise. However, in the world and in the 
construction sector, the first dispute resolution method that comes to mind is 
litigation and arbitration. But these ways include authoritarian, long-term, binding, 
and costly processes in a win-lose manner. On the other hand, these features are 
incompatible with the fast and dynamic structure of the construction sector. For all 
these reasons, in the last century, new dispute resolution methods have started to be 
needed in the construction sector and Alternative Dispute Resolution (ADR) has 
started to gain importance.
In the literature, ADR is defined as fast, low cost, friendly, confidential methods in a 
win-win manner. These methods provide the dynamism needed in the construction 
sector for the resolution of disputes with its fast and practical processes. Therefore, in 
recent years, the trend towards ADR in the construction sector, has been increasing 
gradually. There are many ADR methods that are applied in practice and defined in 
the literature. Mediation is one of the most widely used ADR method in the 
construction sector.
Mediation is a fast, win-win and low-cost ADR method in which a neutral third party 
is involved. Especially when looking abroad, it is noteworthy that in the construction 
sectors of countries, mediation is actively used, there are court-related mediation 
systems and in some standard contract documents, mediation is shown as a solution 
for dispute and there are important institutions working on this issue. Studies reveal 
that such guidance will probably increase mediation usage in the construction sector.
In Turkey, mediation gain prominence with the adoption of the Legal Dispute 
Mediation Act in the 2012. Since then, it has accelerated efforts for mediation in the 
country and most recently in 2019, mediation in commercial disputes became as a 
prerequisite for the court proceedings. With this innovation, mediation became 
mandatory in the construction disputes.
In the content of this Ph.D. thesis, it was investigated that what can be done to 
improve the means of mediation usage in the Turkish construction sector as in the 
other countries. In these scope, three important deficiencies have identified. These 
are; (i) there is a lack of institution working in this field, as in the other countries, (ii) 
the literature on this issue is very limited in Turkey, (iii) there is a lack of support for 
mediation in the standard documents that are used for the construction sector. In 
response to these identified deficiencies, the aim of this Ph.D. thesis is determined as 
proposing an institution that will serve on mediation and the mediation process steps 
specific to the Turkish construction sector in accordance with the mediation law in 
Turkey and fulfill the gap of a detailed literature on mediation in the Turkish 
construction sector. In addition, in this study, suggestions will be made regarding to 
support for mediation in the standard documents that are used for the construction 
sector.
To reach these targets, in the introduction part of the thesis, problem of the study is 
defined as well as the purpose, scope and methodology.
In the second chapter of this Ph.D. thesis, the explanations of the reasons of the 
disputes and the solutions that are used to solve disputes in the construction projects 
are given. In this section, firstly, the dispute reasons have been investigated for the 
construction projects and then, the dispute resolution methods are detailed. In 
addition, at the end of this section, the characteristics of dispute resolution methods 
are compared among themselves.
In the third chapter of this Ph.D. thesis, the mediation method, which is one of the 
main subjects of this study, is examined in all details. This section describes the 
concept of mediation, its implementation methods, the historical development of 
mediation, the mediator properties and responsibilities, the basic stages of the 
mediation process, its advantages, and disadvantages, as well as models of 
mediation.
In the fourth chapter of this Ph.D. thesis, the construction mediation, which is one of 
the main subjects of this study, is examined. In this section, firstly, the literature 
studies about construction mediation is analyzed and the construction mediation 
systems of the different countries in the world are examined. After examining the 
countries selected from different parts of the world, Turkey's construction mediation 
system is investigated to compare with them.
In the fifth chapter of this Ph.D. thesis, the institutions providing mediation services 
in the construction sector, which is one of the main subjects of this study, are 
examined. The international institutions' mediation services and structures are 
examined in this section and then Istanbul Arbitration Center (ISTAC) which has a
similar institution structure with the international institutions is analyzed. After that,
the services provided by ISTAC are compared with other institutions that are 
examined in this study. Thus, deficiencies regarding the mediation services provided 
by ISTAC are revealed.
In the sixth chapter of this Ph.D. thesis, it is explained how the "An institution and its 
structure that will serve on mediation in the construction sector" model has been 
constructed. Also, the studies that have been done until the final model is revealed. In 
this section, the necessity of proposing such as a model for the Turkish construction 
sector and the factors that constitute the fiction of the model are also explained.
While examining the factors that constitute the fiction of the model, the results of 
three different surveys, conducted within the scope of this thesis are shared. Along 
with all these researches, a draft model proposal is put forward in this section. Then, 
the field study is conducted to analyze the model for eliminate the deficiencies if any, 
in the implementation of this draft model proposal and to make it compatible with 
the Mediation Law in Legal Disputes (HUAK). In this section, with analyzing results 
of the model, together with the revision and verification of the model, an institutional 
structure that will serve on mediation in the Turkish construction sector and the final 
form of the mediation process step are shared.
The seventh and final chapter of the thesis is the conclusion and suggestions section. 
In this section, the results of the suggested model are discussed. Also, in this part
where the constraints encountered during the preparation of this study are explained, 
what can be done to spread mediation in the construction sector is examined and 
future suggestions are determined. Finally, the benefits of this thesis in terms of 
individuals, the construction sector and contractors are explained.