Doğal afetlerin tetiklediği teknolojik kazaların risk analizi
Risk analysis of technological accidents triggered by natural disasters
Yazar: MERYEM MERVE KURT
Danışman: DOÇ. DR. SALİHA ÇETİNYOKUŞ
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Kazalar = Accidents
Dizin: Doğal afetler = Natural disasters ; Risk analizi = Risk analysis ; Tetikleme = Triggering

Özet:
Doğal afetler meydana geldiğinde, endüstriyel kuruluşlarda yangın, patlama, toksik yayılım riskleri oluşturan teknolojik kazalara (Natech- Natural Hazard Triggering Technological Disasters) neden olabilmektedir. Bu tez çalışmasında, Natech kazalarına yönelik endüstriyel kuruluşlarda risk analizi amaçlanmıştır. Öncelikle, geçmiş Natech kaza verileri analiz edilmiş, önemli tetikleyici afet tiplerinin sel/taşkın, heyelan ve yıldırım olduğu (%19) belirlenmiştir. Söz konusu üç afet türü riskini barındıran Erzurum ilinde mevzuat kapsamında değerlendirilen iki örnek endüstriyel kuruluş seçilmiştir. Bu kuruluşlarda yıldırım ve selin/taşkının tetiklediği teknolojik kazaların risk analizi yapılmıştır. Yıldırımın tetiklediği Natech kazaları Yılkomer ve Radsan programları ile kantitatif risk analizi üzerinden gerçekleştirilmiştir. Selin/taşkının tetiklediği Natech kazalarının risk analizinde ise Ön Tehlike Listesi ve Fine-Kinney Metodu ile kantitatif risk analiz metotları kullanılmıştır. Bu analizlerde ildeki mayıs ayına ait atmosferik koşullar dikkate alınmıştır. Yıldırım özelinde anlık salınım sonucu jet yangını kaza senaryosu temel alınarak kaza frekansları hesaplanmış, Kuruluş 2'de daha yüksek frekans değerleri (küçük sızıntı: 2,6x10-9/yıl; katastropik: 1,3x10-10/yıl) elde edilmiştir. Kuruluş 2'de kuruluş içi ve dışı domino etkilerinin olabileceği, geniş termal radyasyon etki alanları belirlenmiş ve bu kuruluşun daha riskli olduğu görülmüştür. Sel/taşkın özelinde Kuruluş 1'de anlık, sürekli salınımlar; Kuruluş 2'de bunlara ilaveten enkaz etkisi sonucu küçük ve büyük sızıntı çapı oluşması durumları ayrı ayrı modellenmiştir. Kuruluş 2'nin çok yüksek riskler içerdiği, geniş fiziksel etki alanları ile birden fazla komşu kuruluş ve yerleşim yerleri üzerinde etkili olduğu görülmüştür. Bu tez çalışması ile Natech kazalarının risk analizine yönelik bir metodoloji ortaya konulmuştur. Çalışma sonuçlarının acil durumlar ve kriz yönetimine önemli girdiler sağlayacağı öngörülmektedir. Ayrıca çalışmanın konuya yönelik mevzuat çalışmaları, bilimsel çalışmalara önemli katkılar sağlayacağı; kamu, özel sektör uygulayıcılarına rehber nitelikte olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
When natural disasters occur, they can cause technological accidents (Natech-Natural Hazard Triggering Technological Disasters) that create fire, explosion and toxic spread risks in industrial establishments. In this thesis, it was aimed to analyze the risk of Natech accidents in industrial establishments. First of all, past Natech accident data were analyzed and it was determined that the major triggering disaster types were floods, landslides and lightning (19%). Two sample industrial establishments evaluated within the scope of the legislation in Erzurum, which had the risk of these three types of disasters were selected. Risk analysis of technological accidents triggered by lightning and flood in these establishments was made. Natech accidents triggered by lightning were carried out through Yılkomer and Radsan programs and quantitative risk analysis. In the risk analysis of Natech accidents triggered by floods, Pre-Hazard List and Fine-Kinney Method and quantitative risk analysis methods were used. In these analyses, atmospheric conditions of May in the province were taken into account. Accident frequencies were calculated based on the jet fire accident scenario as a result of instantaneous release in the case of lightning, and higher frequency values (small leakage: 2.6x10-9/year; catastrophic: 1.3x10-10/year) were obtained in Establishment 2. In Establishment 2, large thermal radiation impact areas where internal and external domino effects can occur were determined and it was seen that this establishment was more risky. In the case of flood, instantaneous, continuous releases in Establishment 1, in addition to these, cases of a small and a large leak diameter as a result of the debris effect in Establishment 2, were modeled separately. It was observed that Establishment 2 contained very high risks, had large physical impact areas and was effective on more than one neighboring establishment and settlements. In this thesis, a methodology for risk analysis of Natech accidents has been put forward. It is foreseen that the results of the study will provide important inputs to emergencies and crisis management. In addition, the study will provide significant contributions to the legislative studies and scientific studies on the subject and it is thought that it will be a guide for public and private sector practitioners.