Kâdî Abdulcebbâr'da teolojik antropoloji: İnsanın mahiyeti sorunu
Theological anthropology of Qadi Abdul Jabbar: The problem of human essence
Yazar: ABDUL BASIT ZAFAR
Danışman: PROF. DR. MAHMUT AY
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Epistemoloji = Epistemology ; Kadı Abdülcebbar = Qadı Abdulcabbar ; Kelam = Islamic theology ; Kozmoloji = Cosmology ; Mutezile = Mutazila ; Ontoloji = Ontology ; Teolojik antropoloji = Theological anthropology ; İlahiyat = Theology ; İnsan = Human

Özet:
Bu çalışmada, Kâdî'nin teolojisinde insanın mahiyetin sorununu incelemek hedeflenmiştir. Bir insanı oluşturan şey ile insanın Tanrı ile olan ilişkisini irdeleyen konular incelenmektedir. Kâdî Abdülcabbâr, müteahhirün dönemdeki kelamcılar gibi Aristocu argümanları kullanmasa da ancak Behşemiye ekolünün sınırları içinde kapsamlı bir şekilde kendine özgü bir antropolojik teori geliştirmiştir. Kâdî, İbrâhîm b. Seyyâr en-Nazzâm (ö. 231/845) ve Muammer b. Abbâd es-Sülemî (ö. 215/830) gibi kelamcıların, ruh-beden dualizmini kabul eden diğer görüşleri çürütmüştür. Dahası, onun ayrıntılı eleştirilerinde dualistlere ve Gnostik antropolojiye hitap eden geniş bahisler mevcuttur. Bu çalışmamız beş bölüme ayrılmıştır.
Giriş bölümünde klasik Muʿtezile düşüncesinde olduğu gibi insan tasavvurunu (mahiye'tül insân) ortaya koymaya çalıştık. Bu çalışmada insanın nelik konusuna dair çeşitli ve çelişkili görüşleri gözlemlenmiştir. 
Birinci bölümde, insan tasavvurunu oluşturan kozmolojik temelleri açığa çıkarmaya cesaret ettik. Kelamın atomizmi olan cevher, araz ve cisimlerin doğası üzerinde odaklandık. Kozmolojinin çeşitli cephelerinde bir insan kavramının nasıl geliştirildiğini inceledik. Daha sonra Kâdî'nin kozmolojik anlayışı ele alındı. Kâdî'nın görüşüne göre, canlı bir insan diğer nesnelerde olduğu gibi kendi bünyesinde yer tutan cevher ve arazlardan oluşur.
İkinci bölümde, insanın ontolojik temelleri ele alınmaktadır. Ontolojik temeller üç ana kısma ayrılır; (a) insanlar fiziksel varlıklardır, (b) ruh ve beden karışımıdır, (c) insanlar ruh/ruhsal varlıklardır. Burada Nazzam ve Muʿammer gibi Dualistik görüşler, Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf'ın fiziksel yaklaşımı ile birlikte incelenmiştir. İnsan ruhu kendi başına cisimden öte bir varlık ise o halde onun nitelikleri ne tür olur? Kâdî Abdülcebbâr için insan ruhu, nefes alma sürecine karışan havadır. Kâdî'nin insan ve ruh hakkındaki böyle bir yaklaşımı, tüm varlığın tek bir birlik olduğunu açıkça ortaya koymaktadır; yani cevherler ve arazlar. İnsanı diğer hayvanlardan ayıran tek şey, ahlaki yükümlülük (teklîf) aracılığıyla Tanrı ile olan ilişkisidir.
Üçüncü bölüm Kâdî'nin fiziksel ve bütüncül insan tasavvurunu araştırmaktadır. Kâdî Abdülcebbâr bir insan vücudundaki canlılığın bir araz olduğunu ileri sürer ve insanı tek bir bütün (cümle) olarak açıklar. Zira onun böyle bir tanımı esas alması insan vücudunun özel yapısına (mahsus bünye) dayanmaktadır. 
Dördüncü bölüm, insanın epistemolojik temellerini kapsamayı amaçlamaktadır. Kâdî'nin bilgi teorisinde yer alan akıl, Nazar ve havâtır gibi kavramlar dikkate alınmıştır. 
Son bölüm, Kâdî'nin teorilerinde, bir insanın iradesinden ve eyleminden, ahlaki bir fâil olarak hareket etme kapasitesinden ve Tanrı ile ilişkisinin doğasından bahsettiği gibi etik konuları ele almaktadır. Bu teolojik ilişkinin iki ucunda özgür ve iradeli iki varlık söz konusu olmuştur. Bir ucunda insan yaptıklarından sorumlu iken diğer tarafta Tanrı, insanın bilinç ile evrimleşmesi, öğrenmesi ve hareket etmesi için olanaklar yaratma lütfunu göstermektedir.

Abstract:
The presented study intends to examine the problem of human essence in the theology of Qadi al-Qudat ʿAbd al- Jabbār ibn Ahmad al-Hamdanî (d. 1024). The study investigates the theological and anthropological roots of a human person's identity. The primary questions include the human essence, the loci of human ontology, and its relationship with God. ʿAbd al- Jabbār does not produce explicit arguments as the later day theologians. However, he extensively uses Kalam's classic techniques, such as rhetoric, nazar, jadal, and natural argumentation. He develops his theory of the human ontology within the margins of Behshmiya School of Basran Mutazilites. He refutes the contemporaneous views of other Muʿtazilites such as Ibrāhīm al-Naẓẓām and Muʿammar b. ʿAbbād, who maintained some degrees of body-soul dualism. On a larger scale, Abd al- Jabbār's extensive rhetoric addresses the dualistic and Gnostic views of a human person.
The dissertation is divided into five chapters. 
In the introductory part, we aimed to shed light on the whatness of a human person (mahiyya'tul insan), as developed in the formative period of Muʿtazilite thought. The introductory part also discusses the scope of theological anthropology and its frame within contemporary Islamic studies.
In the first chapter, we have investigated the cosmological views of various Mutezilites. It covers the Kalam atomism, the nature of atoms, accidents, and bodies. Abd al- Jabbār as in his summa Theologica al-Mughni reports certain cosmological discourses that gradually produce a physicalist view of a human person. 
In the second chapter, the ontological grounds of the human person are addressed. The ontological foundations are divided into three main versions; (a) humans are physical beings, (b) a mixture of soul and body, (c) humans as souls/spiritual beings. Here, Dualistic opinions such as of al-Naẓẓām and Muʿammar b. ʿAbbād are examined along with Abū al-Hudhayl al-ʿAllāf's physicalist theory. In this regard, the theological polemics are worth mentioning as much as ʿAbd al- Jabbār's defense of a holistic view of the human person (jumla). The problem of the human soul and its constituents are also considered. The human soul for ʿAbd al- Jabbār, is the air involved in the process of breathing. ʿAbd al- Jabbār's such description of the human person and the soul makes it very clear that all existence is a contingent union; made of atoms and accidents. The only thing that distinguishes the human being from the rest of the creatures is his physical appearance and relation with God via moral obligation (Taklif).
Chapter three investigates ʿAbd al- Jabbār's concept of the human being on its physicalist grounds. He puts forward that life in a human body is an accident that relies mainly on the human body (bunya al makhsusa). He maintains that a human person is a single organic unit (jumla) that acts, thinks, and desires in its unity. The arguments in favor of physicalism are presented in it. 
Chapter four aims to cover the epistemological foundations of the human person. Here ʿAbd al- Jabbār's concept of intellect, knowledge, and action are examined. The internal and external motives, such as emotions and sensations and their role in human anatomy, are explained. The theory of knowledge that leads to the categories of sound news (Khabar), revelation, and natural signs of God are worth considering.
The final chapter deals with the ethical issues as ʿAbd al- Jabbār mentions in his deontological framework; the will, action, and volition of a human person, his capacity to act as a moral agent, and the nature of the human relationship with God. On the other end of this theological relation, God shows his grace and mercy in creating every possibility for man to evolve, learn, and act with a clear conscience of consequences.