Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu Tarihi (1917-1983)
History of Turkiye Child Protection Agency (1917-1983)
Yazar: CELAL KÜRŞAD KONUKÇU
Danışman: PROF. DR. HAKAN UZUN
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Cumhuriyet Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Tarih = History
Dizin: Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu = Social Services and Child Protection Agency ; Sosyal hizmet kurumları = Social service institutions ; Sosyal hizmetler = Social services ; Tarihsel gelişim = Historical development

Özet:
Geleneksel yardımlaşma anlayışını modern tutumla birleştirerek Türkiye'de
uzun ömürlü filantropik (dinden kaynaklanmayıp sırf insan sevgisinden doğan) yardım
derneklerinin ilklerinden olan Çocuk Esirgeme Kurumu, bir grup Osmanlı seçkininin,
uzunca bir süredir devam eden savaşlarda yetim ve korumasız kalmış 'her milletten
çocukları' korumayı amaçlayan bir dernek kurmak için Mekteb-i Sultanî Yurdunda bir
araya gelmesiyle, 6 Mart 1917'de Himaye-i Etfâl Cemiyeti adıyla kurulmuştur. Kısa
bir zamanda Osmanlı seçkinlerinden ve yardımsever halkından, üyelerinin irtibatlı
olduğu dış ülke ve cemaatlerden yardım alan Himaye-i Etfâl Cemiyeti, ülkenin başka
şehir ve kasabalarında şubelerini kurdurmaya başlamış, birkaç yılda hizmetleriyle
görünür hale gelmiştir. Mütareke döneminde merkezin şubeleriyle bağı kopunca,
kurulan millî hükûmetin seçkinlerinin aynı güdüyle harekete geçmeleri sonucu 30
Haziran 1921'de Ankara'da deyim yerindeyse klonlanmıştır. Ankara'daki cemiyet,
Milli Mücadelenin zaferle sonuçlanması sonucu İstanbul'daki görece daha deneyimli
ve konuya hakim eski cemiyeti bünyesine bir merkez olarak katmıştır. Bu yeni
cemiyet, dünyanın her yerinden Anadolu mazlumlarının çocuklarına yardım olarak
ulaştırılan maddi desteğin de sayesinde kısa zamanda yurt çapında örgütlenmeye
başlayarak ve büyüyerek 'Türkiye' Himaye-i Etfâl Cemiyeti (THEC) adıyla
kurumsallaşmıştır. Cumhuriyetle birlikte de Atatürk devrimlerinin bir organı halinde
çocuk koruması ve eğitimi etkinliklerine girişmiştir.
Devrimleri memnuniyetle karşılayan ve tam olarak uyum gösteren Cemiyet,
isim değişikliği için kendisine başvurdukları Atatürk'ün, 4 Aralık 1934'te kendilerine
"Çocuk Esirgeme Kurumu" (ÇEK) adını seçmesiyle bu adı kullanmaya başlamıştır.
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) dönemlerinde kolaylık ve itibar görmüş olmakla
beraber, yine de devletten ciddi ve sabit bir yardım alamadığından, kendi gelirlerini,
eve ekmek götüren bir baba şefkatiyle temin etmek zorunda kalmıştır. Türkiye Çocuk
Esirgeme Kurumu (TÇEK), Demokrat Parti (DP) döneminde değişen kadrolarıyla,
CHP döneminde yüklendiği 'ideal cumhuriyet çocuğu'nu tasarlamak ve
yetiştirilmesine katkı sunmak anlayışından bazı yönlerden uzaklaşarak daha ziyade
yetimlerin himaye edilmesi görevine odaklanmıştır. Bununla birlikte Kurum, DP
Hükûmetlerince kaderine terk edilmiş de değildir. Yine de bu durum, 1960 darbesinin
ardından, DP Dönemi Kurum kadrolarının, CHP anlayışına sahip üyelere politik baskı
ii
yapmak ve partizanlıkla suçlanmalarının önünü alamamıştır. 1960 Darbesinin
ardından Genel Merkezi, örgütleriyle birlikte feshedilen ÇEK yönetimleri, altmışlı
yılların ikinci yarısından sonra siyasetten dikkatle kaçınmış ve her fırsatta
Atatürkçülük vurgusu yapmış olmasına rağmen, 13 Şubat 1981'de Devlet Başkanı
Kenan Evren tarafından Keçiören Çocuk Yuvası'na verilen ani baskın sonrasında
yetersiz bulunarak, 4 Mayıs 1981'de yayınlanan MGK Kararnamesiyle yirmi yıl önce
olduğu gibi yeniden askerler eliyle feshedilmiştir. Bir süre MGK tarafından atanmış
kayyumların yönetiminin ardından 25.05.1983'te çıkarılan 2828 Sayılı Kanunla
Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu adı altında devletleştirilmiştir.
ANAHTAR KELİMELER: Himaye-i Etfâl, Çocuk Koruma, Çocuk Refahı, Kurum,
Dernek, Sosyal Hizmetler, Yardım.

Abstract:
The Child Welfare Agency, which is one of the first of the long-lasting
philanthropic charity associations in Turkey by combining the traditional
understanding of cooperation with a modern attitude, was founded on 6th March in
1917 under the name of Himaye-i Etfâl Society by a group of distinguished Ottoman
at the Mekteb-i Sultanî to establish an association that aims to protect orphans and
unprotected 'children from all nationalities' in the long-lasting wars. Himaye-i Etfâl
Society, which received help from the distinguished Ottoman and helpful people, and
foreign countries and communities with which its members were connected in a short
time, started to establish branches in other cities and towns of the country, and became
visible with its services in a few years. However, it was cloned on 30th June in 1921
in Ankara after cutting off all relations with branches. Association in Ankara
incorparated the old association that was more experienced and knowing in İstanbul
after having a victory from National Struggle. The association, which became
institutionalized as the Turkish Himaye-i Etfâl Society (THES), completed its
organization in a short time all over the country and provided aid to the children of the
oppressed Anatolian people from all over the world, and started child protection and
education activities as an organ of the Atatürk Republic and revolutions.
The association accommodated itself Atatürk's Revolutions in high spirits.
After, it apllied Atatürk in order to change its name and it was called 'Child Welfare
Agency' chosen by Atatürk on 4th December in 1934. Although Child Welfare
Agency was respected during CHP reigns, it didn't take steady and heavy financial
aid, so it had to provided its own income as a merciful father who brings home the
bread. During CHP reigns, Cildh Welfare Agency had a duty in order to grow up
children that is ideal for Republic, even if this duty was changed to protect orphans
during Democrat Party reign, it wasn't left all alone. Nevertheless, Child Welfare
Agency's Staff suppressed somebody who was supporter of CHP's mentality after
military coup in 1960. After Child Welfare Agency Headquarter was abolished with
ally branches after military coup in 1960, the association carefully avoided politics
discussions in the second half of 1960s and emphasized Kemalism at every
opportunites, but it was abolished by soldiers because of inadequate by Kenan Evren's
discretion with The National Security Council' legal decisions in 1981. After the
iv
management by appointed staff of the NSC for a while, it was nationalized under the
name of Social Services and Child Protection Agency with the Law No. 2828 enacted
on 25th May in 1983.
KEY WORDS: Himaye-i Et