XVI. yüzyıl divanlarında nasihat
Advice in the XVI. century's divan literature
Yazar: FATMA MOLLAHALİLOĞLU
Danışman: PROF. DR. MEHMET AKKUŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk İslam Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Nasihat = Advice ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tasavvuf = Mystic ; Türk-İslam edebiyatı = Turkish Islamic literature ; Şiir = Poem

Özet:
Bu çalışmada XVI. yüzyıl dîvânlarından on üç tanesi seçilerek nasihat muhtevası incelenmiştir. İncelenen dîvânlar; Âhî, Hayretî, Usûlî, Zâtî, Fuzûlî, Hayâlî, Muhibbî, Emrî, Taşlıcalı Yahyâ Bey, Murâdî, Nev'î, Bâkî ve Bağdatlı Rûhî'ye aittir. Nasihatler, dinî ve tasavvufî konulara dair, genel ahlâka dair, sosyal ve kültürel hayata dair nasihatler olmak üzere üç ana başlık altında değerlendirilmiştir. Şairlerin tasavvufî konularda daha fazla nasihat ettikleri tespit edilmiştir. Dünyanın geçiciliği, âlemin özünün aşk olduğu, iyilik etme ve kötülükten sakınmanın insanı iki cihanda mutlu edeceği konularında şairlerin ortak bir duyuş sergiledikleri görülmüştür. Tevbe, zikir ve duanın önemi üzerine öğütler veren şairler, okuyucuya sabır, şükür, kanaat, vefâ gibi hasletleri kazandırmaya yönelik telkin ve tavsiyelerde bulunmuşlardır.

Dîvânlarda nasihat muhtevası; öğüt vermek gayesiyle yazılan, tamamı nasihat içerikli manzumeler ve bir manzumenin arasına serpiştirilmiş öğüt veren bir ya da birkaç beyit olmak üzere iki şekilde karşımıza çıkmaktadır. Dîvânlara göre farklılık göstermekle birlikte beyit düzeyinde nasihatlerin daha fazla yekûn tuttuğu tespit edilmiştir. Beyit düzeyinde en çok nasihat, Muhibbî Dîvânı'nda yer alır. Sultan şair Murâdî'nin Divân'ı ise 92 manzume ile en fazla müstakil nasihat-nâme içeren dîvândır. Taşlıcalı Yahyâ Bey Dîvânı da nasihat muhtevasının yoğunluğu ile dikkati çekmektedir.

Anahtar Sözcükler: XVI. Yüzyıl, Dîvân Şiiri, Nasihat, Tasavvuf.

Abstract:
In this study, thirteen of the divans of the XVI. Century were selected and the content of advice was examinated. Examined divans; it belongs to Âhî, Hayretî, Usûlî, Zâtî, Fuzûlî, Hayâlî, Muhibbî, Emrî, Taşlıcalı Yahyâ Bey, Murâdî, Nev'î, Bâkî ve Bağdatlı Rûhî. Advices were evaluated under three main headings; advive on religious and mystical issues, on general morality and on social life. It has been determined that the poets give more advice on mystical issues-sufism. It has been seen that the poets have a common sense of the transience of the world, the essence of the worlds is love, doing good and avoiding evil will make people happy in both worlds. The poets, who gave advice on the importance of repentance, dhikr and prayer, gave suggestions and advice to help the reader gain traits such as patience, gratitude, contentment and fidelity.

The content of advice in divans; it appears in two forms, as verses, all of which contain advice, and as one or more couplets that give advice interspersed with a verse. Although it differs according to the divans, it has been determined that the advices at the couplet level are more complete. Most of the advice at the couplet level takes place in Muhibbî's Divan. Taşlıcalı Yahyâ Bey's Divan also draes attention with the intensity of its advice content.

Key words: XVI. Century, Divan poems, Advice, Sufism.