Vardiyalı çalışan bireylerde sirkadiyen ritmin uyku, yaşam kalitesi, beslenme durumu ve antropometrik ölçümler üzerine etkisi
The effect of circadian rhythm on sleep, quality of life, nutritional status and anthropometric measurements in shift workers
Yazar: SENANUR GÜLSEVEN
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE KÜÇÜKERDÖNMEZ
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme Ana Bilim Dalı / Beslenme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Antropometri = Anthropometry ; Beslenme durumu = Nutritional status ; Sirkadiyen ritim = Circadian rhythm ; Uyku = Sleep ; Uyku kalitesi = Quality of sleep ; Vardiya sistemi = Shiftwork system ; Yaşam kalitesi = Quality of life

Özet:
Bu araştırma, vardiyalı çalışma sisteminin bulunduğu bir hastanede; bireylerin sirkadiyen ritme bağlı kronotiplerinin uyku ve yaşam kalitesi, antropometrik ölçümler, beslenme durumu ve fiziksel aktivite düzeyleri üzerine etkisini incelemek; çalıştıkları vardiya türüne göre beslenme durumu ve fiziksel aktivite düzeylerini değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Temmuz 2019 – Ekim 2019 tarihleri arasında, Antalya Atatürk Devlet Hastanesi'nde 08:00-16:00, 16:00-08:00 ve 08:00-08:00 saat aralıklarına sahip 3 farklı tip vardiyada dönüşümlü olarak çalışan; 21'i sabahçıl, 21'i ara tip ve 18'i akşamcıl kronotipe sahip toplam 60 kadın hemşire araştırma kapsamına alınmıştır. Bireylerin kronotipleri, Sabahçıl - Akşamcıl Ölçeği (SAÖ) ile belirlenmiştir. Veriler, yüz yüze görüşme yöntemiyle elde edilmiştir. Uyku ve yaşam kalitelerinin belirlenmesinde Pittsburgh Uyku Kalite İndeksi (PUKİ) ve Yaşam Kalitesi Ölçeği (SF-36) kullanılmıştır. Farklı tip vardiyalara ait beslenme ve fiziksel aktivite durumlarının takibini yapmak amacıyla bireylerden çalıştıkları her bir vardiya tipinde 3 günlük besin tüketimlerini ve 1 günlük fiziksel aktivitelerini kaydetmeleri istenmiştir. İstatistiksel analizler SPSS (Statistical Package for Social Sciences) paket programı kullanılarak yapılmıştır. Kronotip sabahçıllıktan akşamcıllığa doğru kaydıkça fiziksel aktivite yapma sıklığı anlamlı olarak azalmaktadır (p<0.05). Sabahçıllıktan akşamcıllığa doğru kaydıkça BKİ'ye göre hafif şişman/şişman, bel çevresine göre riskli/yüksek riskli, bel/boy oranına göre riskli/tedavi gerektirir ve boyun çevresine göre riskli sınıflarında yer alma sıklıkları anlamlı olarak artmaktadır (p<0.05). Sabahçılların %61.9'u, ara tip bireylerin %81.0'i, akşamcılların ise %83.3'ü kötü uyku kalitesine sahiptir (p>0.05). Akşamcıl bireylerin PUKİ skoru (8.72±3.94), sabahçıl bireylere göre (5.62±3.14) daha yüksektir (p<0.05). Sabahçıl ve ara tiplerin SF-36 yaşam kalitesi ölçeği alt bileşenlerinden biri olan sosyal fonksiyon puanlarının akşamcıllara göre daha yüksek (p<0.05) olduğu, sabahçılların emosyonel sağlık ve enerji/vitalite puanlarının, akşamcıllara göre daha yüksek olduğu (p<0.05) ve ara tiplerin genel sağlık algısı puanlarının, akşamcıllara göre daha yüksek (p<0.05) olduğu tespit edilmiştir. 08:00-16:00 vardiyasında; posa ve potasyum alımı en fazla olan grup sabahçıllardır (p<0.05). Enerji alımı en fazla olan grup ise akşamcıllardır (p<0.05). 16:00-08:00 vardiyasında; sabahçıllar, akşamcıllara göre daha fazla bitkisel protein, posa ve daha az doymuş yağ asitleri (DYA) alımına sahiptir (p<0.05). 08:00-08:00 vardiyasında; akşamcıllar, sabahçıllara göre daha fazla enerji ve DYA alımına ve daha az posa tüketimine sahiptir (p<0.05). Sabahçılların; 16:00-08:00 ve 08:00-08:00 vardiyalarında enerji, yağ ve DYA tüketimleri artmaktadır (p<0.05). Ara tipler; 08:00-08:00 vardiyasında, 08:00-16:00 vardiyasına göre daha fazla enerji, bitkisel protein ve DYA tüketmiştir (p<0.05). Akşamcılların enerji, karbonhidrat ve bitkisel protein tüketiminin en fazla olduğu çalışma saatleri, 08:00-08:00 vardiyasıdır (p<0.05). Her üç kronotipte de bireylerin büyük çoğunluğu düşük aktivite düzeyine (sedanter) sahiptir. Bireylerin fiziksel aktivite düzeyleri, kronotiplerine (p>0.05) ve çalıştıkları vardiya türlerine göre (p>0.05) farklılık göstermemektedir. Bireylere, uyku ve yaşam kalitelerini optimal düzeyde tutmalarını ve beslenme rutinlerini mümkün olan en iyi şekilde düzenlemelerini sağlayabilecek nitelikte eğitimler verilmelidir.

Abstract:
This research was carried out in a hospital with a shift working system to examine the effects of individuals' circadian rhythm-related chronotypes on sleep quality,  quality of life, anthropometric measurements, nutritional status and physical activity levels; and to evaluate the nutritional status and physical activity levels according to the type of shift they work. Between July 2019 and October 2019, working alternately in 3 different types of shifts with 08:00-16:00, 16:00-08:00 and 08:00-08:00 hours at Antalya Atatürk State Hospital; a total of 60 female nurses, 21 with morning type, 21 with intermediate type and 18 with evening type chronotype, were included in the study. Chronotypes of individuals were determined by the Morningness-Eveningness Questionnaire (MEQ). The data were obtained by face-to-face interview method. Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) and Quality of Life Scale (SF-36) were used to determine sleep and quality of life. In order to monitor the nutritional and physical activity status of different types of shifts, individuals were asked to record their 3-day food consumption and 1-day physical activity in each shift type they worked. Statistical analyzes were performed using the SPSS (Statistical Package for Social Sciences). As the chronotype shifts from morning to evening, the frequency of physical activity decreases significantly (p<0.05). With the shift from morning to evening, the frequency of being slightly overweight/obese according to BMI, risky/high risk according to waist circumference, risky/requiring treatment according to waist/height ratio and risky according to neck circumference increases significantly (p<0.05). 61.9% of morning type individuals, 81.0% of intermediate type individuals and 83.3% of evening type individuals have poor sleep quality (p>0.05). Evening type individuals' PSQI score (8.72±3.94) was higher than morning type individuals (5.62±3.14) (p<0.05). Morning and intermediate type individuals have higher social function scores (p<0.05), which is one of the sub-components of the SF-36 quality of life scale, and morning type individuals' emotional health and energy/vitality scores are higher than evening type individuals' (p<0.05) and the general health perception scores of the intermediate type individuals' were found to be higher (p<0.05) than the evening type. In the 08:00-16:00 shift; the group with the highest fiber and potassium intake is morning types (p<0.05) and the group with the highest energy intake is evening people (p<0.05). In the 16:00-08:00 shift; morning people have more vegetable protein, fiber and less SFA (Saturated Fatty Acids) intake than evening people (p<0.05). In the 08:00-08:00 shift; evening type people have higher energy and SFA intake and less fiber consumption than morning people (p<0.05). Morning people's energy, fat and SFA consumptions increase in 16:00-08:00 and 08:00-08:00 shifts (p<0.05). Intermediate types; consumes more energy, vegetable protein and SFA in the 08:00-08:00 shift compared to the 08:00-16:00 shift (p<0.05). For evening chronotype, the working hours with the highest energy, carbohydrate and vegetable protein consumption are 08:00-08:00 shifts  (p<0.05). In all three chronotypes, the majority of individuals have a low activity level (sedentary). The physical activity levels of individuals do not differ according to their chronotypes (p>0.05) and the types of shifts they work (p>0.05). Individuals should be given training that will enable them to keep their sleep and quality of life at an optimal level and to organize their nutritional routines in the best possible way.