Antalya Abdal Musa Dergahı ve etki alanı: Menkıbevi kuruluş, tarihçe, deniz aşırı ilişkiler
Antalya Abdal Musa Lodgeand area of influence:Legendary foundation, history, overseas relations
Yazar: MURAT KÜÇÜK
Danışman: PROF. DR. AHMET TAŞGIN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Alevi Bektaşi Kültürü Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sosyoloji = Sociology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 14. yüzyıl = 14. century ; Abdal Musa = Abdal Musa ; Antalya = Antalya ; Bektaşiler = Bektashis ; Bektaşilik = Bektashism ; Girit = Crete ; Mısır-Kahire = Egypt-Cairo ; Tarikatlar = Religious orders ; Zaviyeler = Lodges

Özet:
On dördüncü yüzyılda yaşadığı bilinen Abdal Musa, Bektaşiliğin erken dönemlerinde etkili
olmuş Rum Abdallarındandır. Orhan Gazi devrinde, yeniçeri ocağının kurucu pir olarak Hacı
Bektaş Veli'ye bağlanmasında önemli rol oynadığı tahmin edilmektedir. Bektaşi erkânında on
iki posttan on birincisi ona ithaf edilmiştir. Alevi toplulukları arasında büyük saygınlığa
sahiptir ve kurduğu dergâh Bektaşiliğin tarihte bilinen en büyük dergâhlarından biri haline
gelmiştir. Çalışmada Abdal Musa'nın tarihi kişiliği ve kurduğu dergâhın etki alanı farklı
boyutlarıyla araştırılmıştır. İlk bölümde literatür değerlendirmesinin ardından, Abdal Musa'yı
yaratan derviş geleneğinin tarihsel arka planı ele alınmıştır. Ardından Abdal Musa hakkında
kroniklerde mevcut bilgi değerlendirilmiştir. Menâkıbnâmeler izlenerek söylenceler analiz
edilmiş, tarihsel gerçeklikle bağları araştırılmıştır. Söylence-mekân ilişkisi üzerinde özellikle
durulmuş, bölümler alanda okunarak Tekke Köyü sakinlerinin görüşlerine başvurmak suretiyle
bazı sonuçlara varılmıştır. İkinci bölümde dergâhın tarihsel gelişimi araştırılmaktadır.
Osmanlı-Safevi geriliminin dergâh ve derviş geleneği üzerinde yarattığı dönüşümün üzerinde
durulmuş, sonuçları tartışılmıştır. Dergâh'ın kurulduğu alanın tarih boyunca ticaret yolları
üzerinde yer aldığı tespit edilmiş, güvenlik ve konaklama ihtiyacının karşılanması yoluyla
Osmanlı sosyal ve ekonomik sistemine entegrasyon süreci aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Üçüncü bölüm Bektaşiliğin Doğu Akdenizde yayılışı konusuna ayrılarak Abdal Musa
Dergahı'nın bu gelişmeye etkisi ele alınmış, Mısır ve Girit Bektaşi gelenekleri ile Antalya
arasındaki tarihsel bağlar araştırılmıştır. Abdal Musa'nın Mirası adlı dördüncü bölümde, Alevi
Bektaşi geleneğinde Abdal Musa, Halk şiirinde Abdal Musa, Tekke Köyü ve Değirmenköy'ün
özgünlüğü, Akçaeniş Tahtacı Türkmen ve Yörük belleğinde Abdal Musa konularına yer
verilmiştir. Son olarak Batı Akdeniz ve Ege bölgesinde Abdal Musa'nın izleri alanda
araştırılmış, çalışma sonuç ve genel bir değerlendirme ile tamamlanmıştır.

Abstract:
Abdal Musa, known to have lived in the fourteenth century, is one of the Anatolian Abdals
who were influential in the early stages of Bektashism. It is thought that he played an
important role in connecting Janissary soldiers to Hacı Bektaş Veli as the founding pir during
the Orhan Gazi period. The eleventh sheepskin rug out of twelve in ritual ceremonies of the
Bektashi order is dedicated to Abdal Musa. He is highly respected among Alevi communities,
and the lodge he founded has become one of the largest known orders of Bektashism in history.
In the study, the historical personality of Abdal Musa and the influence of the dervish lodge
he founded were investigated with different dimensions. In the first part, after the literature
review, the historical background of the dervish tradition that created Abdal Musa is discussed
and basic concepts are included. Then, the information available in the chronicles about Abdal
Musa was evaluated. By following the legends, the myths were analyzed and their ties with
the historical reality were investigated. Particular attention was paid to the myth-space
relationship, and some conclusions were reached by reading the chapters in the field of Tekke
village and referring to the views of the residents. In the second part, the historical
development of the lodge is investigated. The effect and transformation of the OttomanSafavid tension on the dervishes and dervish tradition is emphasized and the results are
discussed. It has been determined that the area where the lodge was established was located
on trade routes throughout history, and the reasons for the integration of the lodges into the
Ottoman social and economic system by meeting security and accommodation needs are
clarified. The third chapter is devoted to the spread of Bektashism in the Eastern Mediterranean,
and the effect of Abdal Musa Lodge on the process is discussed. The historical ties between
the Bektashi traditions of Egypt, Crete and Antalya are investigated. In the fourth chapter
called The Legacy of Abdal Musa, Abdal Musa in the Alevi Bektashi tradition, Abdal Musa in
folk poetry, the authenticity of Tekke Village and Değirmenköy, and Abdal Musa in the
memory of Akçaeniş Tahtacı Türkmen and Yörük are included. The traces of Abdal Musa in
Burdur, Denizli and Aegean regions are investigated, and the study is completed with a
conclusion and a general evaluation.