Hemodiyaliz hastalarında epikardiyal yağ dokusu kalınlığı ile ilişkili parametreler
Parameters associated with epicardial fat tissue thickness in hemodialysis patients
Yazar: MAHMUT SAMİ İSLAMOĞLU
Danışman: PROF. DR. ADALET ÖZÇİÇEK
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Giriş ve Amaç
KBH 'de kardiyovasküler riski azaltan stratejiler, halen özellikle ileri evre böbrek 
hastalığı veya son dönem böbrek hastalığı olan hastaların dahil olduğu büyük çalışmalarla 
daha fazla değerlendirilmeye ihtiyaç duymaktadır. Hemodiyaliz gerektiren son dönem böbrek 
hastalığı hastalarının artan sayısı, orantısız olarak yüksek kardiyovasküler hastalık (KVH) ve 
mortalite riskine yol açmış ve önemli bir klinik endişe haline gelmiştir. Epikardiyal yağ 
dokusunun, hemodiyaliz tedavisi alan popülasyonda kardiyovasküler hastalık (KVH) 
gelişmesine zemin hazırlayan önemli sebeplerden bir tanesi olduğu değerlendirilmektedir. Bu 
çalışmadaki amacımız; hemodiyaliz tedavisi alan son dönem böbrek hastalarında epikardiyal 
yağ dokusu kalınlığı ile ilişkili iyi bilinen parametrelerin yanı sıra, hemodiyaliz işlemi ile 
ilgili diğer parametreleri de araştırmaktır. Epikardiyal yağ dokusu gelişimine neden olan 
düzeltilebilir parametrelerin tanımlanarak kardiyovasküler hastalık gelişmeden önce tedavi 
edilmesi veya kontrol altına alınması ile hemodiyaliz hastalarında mortalite açısından en 
büyük risk faktörü olan kardiyovasküler hastalıkların önlenmesine yardımcı olmayı ve 
literatüre katkı sağlamayı amaçladık.
Gereç ve Yöntem
Tanımlayıcı nitelikteki çalışmamıza Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Tıp Fakültesi 
Mengücek Gazi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Hemodiyaliz Ünitesinde ve Erzincan ilinde 
bulunan özel bir diyaliz merkezinde hemodiyaliz tedavisi alan, 18 yaş üzeri olan kadın ve 
erkek cinsiyette gönüllü 93 hasta dahil edilmiştir.18 yaş altında olan ve 6 aydan daha az 
süredir hemodiyaliz tedavisi alan hastalar ile çalışmaya katılmak için gönüllü olmayan 
hastalar çalışmaya dahil edilmemiştir. Hastalarımızda bakılan biyokimyasal parametreler; 
T.C. Sağlık Bakanlığı'nın 1 Mart 2019 tarihli Diyaliz Merkezleri Hakkında Yönetmeliği ve 
aynı Yönetmelik Ek 3'te belirtilen periyotlarda bakılan parametreler olup laboratuvar 
tetkiklerinin 01.07.2022-13.01.2023 tarihleri arasındaki sonuçları hasta dosyalarından alınarak
değerlendirilmiştir. Çalışmamızda hastalarımızın biyokimyasal parametrelerinin son 6 aylık 
tetkik sonuçlarının ortalamaları kullanılmıştır. EYD ölçüm işlemleri, alanında deneyimli aynı
Kardiyoloji uzmanı tarafından gerçekleştirilmiştir. EYD kalınlığı ölçümleri, iki boyutlu 
ekokardiyografi yöntemi ile parasternal uzun aks görüntülerinden ve anatomik işaret noktası olarak belirlenen aortik anulusa olabildiğince dik çizilen doğrunun geçtiği sağ ventrikül 
serbest duvarı ile perikard arasında kalan alandan, sistol sonunda yapılmıştır. Ölçüm değeri
milimetre (mm) olarak ifade edilmiştir.
Bulgular
Çalışmaya %38,7'si kadın (n=36), %61,3'i erkek (n=57) olan toplam 93 hasta dahil 
edildi. Çalışmaya alınan hastaların ortalama yaşı 61,41±12, ortanca yaş değeri 63 (minimum 
22-maksimum 88) olarak tespit edildi. Tüm katılımcıların ortalama vücut kitle indeksi 
25,5±4,89 kg/m2
ve bel çevresi 97,8±12,7 olarak tespit edilmiştir Çalışmamamıza alınan 
hastaların ortalama EYD kalınlığı 4,94±1,38, ortanca EYD değeri 4,7 (minimum 2,5-
maksimum 8,5) mm olarak tespit edildi. EYD ile karşılaştırıldığında VKI, bel çevresi, 
albümin, ürik asit, sigara kullanımı, erkek cinsiyet, KAH öyküsü parametreleri arasında 
istatistiksel olarak anlamlı ilişki bulundu. CRP ile karşılaştırıldığında albümin ve hemoglobin
düzeyleri arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki bulundu.
Sonuç
Çalışmamızda HD hastalarında EYD kalınlığı ile ilişkili parametreler değerlendirildi. 
EYD ile VKİ, bel çevresi, albümin, ürik asit, hemoglobin kategorileri, erkek cinsiyet, KAH, 
sigara kullanımı arasında yakın ilişki olduğu saptanmıştır. 
Hemoglobin düzeyi 10 gr/dL' nin altında olan HD hastalarının daha fazla EYD 
kalınlığına sahip olmaları; bu hastaların anemi ile ilişkili bilinen kardiyovasküler riskler 
dışında, aneminin direkt ve/veya indirekt etkisi ile artmış EYD'na bağlı olarak da daha fazla 
KVH riskine sahip olabileceğini düşündürmektedir. Dolayısıyla HD tedavisi alan hastalardan 
hemoglobin düzeyi 10 gr/dL' nin altında olanların tedavilerine erken dönemde başlanması, bu 
hasta grubunun yakın takip edilerek uygun tedavi protokolleri ile hemoglobin düzeylerinin
yükseltilmesi ile, KVH riskinde azalma sağlanacağını düşünmekteyiz.
Çalışmamızdan elde ettiğimiz veriler bize HD hastalarında albümin düşüklüğünün 
nutrisyondan çok inflamasyon ile ilişkisinin olduğunu düşündürmektedir. Bu tablo albümin 
ile negatif korelasyonu gösterilen EYD artışının da primer olarak inflamasyon ile ilişkili 
olduğunu kanıtlamaktadır. Çalışmamızdaki hastalarda albümin düşüklüğünün inflamasyona 
sekonder geliştiğini göstermemiz, yüksek duyarlıklı CRP bakılamayan yerlerde albümin 
seviyelerinin EYD kalınlığı ve artmış kardiyovasküler riskler hakkında CRP'den daha güvenli 
bir ön gördürücü olabileceğini ve HD hastalarında yakın takip edilmesi gereken bir parametre 
olduğunu düşündürmektedir.
EYD' nin, HD tedavisi alan popülasyonda KVH gelişmesine zemin hazırlayan önemli 
sebeplerden bir tanesi olduğu değerlendirilmektedir.
EYD gelişimine neden olan düzeltilebilir parametrelerin tanımlanarak KVH gelişmeden 
önce tedavi edilmesinin veya kontrol altına alınmasının hemodiyaliz hastalarında mortalite 
açısından en büyük risk faktörü olan kardiyovasküler hastalıkların önlenmesine yardımcı 
olabileceğini düşünmekteyiz.
Çalışmamız lokal olarak bir kamu ve bir özel hemodiyaliz merkezinde tedavi gören
kısıtlı sayıdaki katılımcı ile yapılmış tanımlayıcı nitelikte bir çalışmadır. HD hastalarında
EYD ile ilişkili biyokimyasal, demografik ve diğer parametrelerin, daha fazla sayıda hastanın 
yer aldığı daha geniş katılımlı çalışmalarla değerlendirilmesine ihtiyaç olduğunu 
düşünmekteyiz.
Anahtar Kelimeler: Hemodiyaliz (HD), Epikardiyal Yağ Dokusu (EYD), Kardiyovasküler 
Hastalık (KVH)

Abstract:
Introduction and Objective
Strategies to reduce cardiovascular risk in CKD still need further evaluation, 
particularly in large studies involving patients with advanced or end-stage renal disease. The 
increasing number of end-stage renal disease patients requiring hemodialysis has led to a 
disproportionately high risk of cardiovascular disease (CVD) and mortality and has become a 
major clinical concern. Epicardial adipose tissue (EAT) is thought to be one of the important 
causes of cardiovascular disease (CVD) development in the population receiving 
hemodialysis treatment. In this study we aimed to investigate parameters that are well-known 
to be related to epicardial adipose tissue thickness in patients with end-stage renal disease 
receiving hemodialysis treatment as well as other parameters related to the hemodialysis 
procedure. We aimed to contribute to the literature and to help prevent cardiovascular 
diseases, which are the biggest risk factors for mortality in hemodialysis patients, by defining 
the correctable parameters that cause epicardial adipose tissue development and treating or 
controlling cardiovascular disease before it develops.
Materials and Methods
This descriptive study included 93 male and female volunteers, over the age of 18, 
who received hemodialysis treatment in Erzincan Binali Yıldırım University Faculty of 
Medicine Mengücek Gazi Training and Research Hospital Hemodialysis Unit and in a private 
dialysis center in Erzincan. Patients under the age of 18, those who received hemodialysis 
treatment for less than 6 months and patients who did not volunteer to participate were 
excluded from the study. The biochemical parameters examined in our patients were the 
parameters checked in the periods specified by T.R. The Ministry of Health's Regulation on 
Dialysis Centers dated March 1, 2019 and in Annex 3 of the same regulation, and the results 
of laboratory tests between 01/07/2022 and 13/01/2023 were obtained from the patient files 
and evaluated. In our study, the averages of the last 6-month examination results of the 
biochemical parameters of our patients were used. EAT measurement procedures were 
performed by the same cardiologist experienced in the field. EAT thickness measurements were made with two-dimensional echocardiography method at the end of systole from the 
parasternal long axis images and the area between the right ventricular free wall and the 
pericardium, where the line drawn as perpendicular as possible to the aortic annulus, 
determined as the anatomical landmark, passes. The measurement value is expressed in 
millimeters (mm).
Results
A total of 93 patients, 38.7% female (n=36) and 61.3% male (n=57), were included in 
the study. The mean age of the patients was 61.41±12, and the median age was 63 (minimum 
22-maximum 88). The mean body mass index of all participants was 25.5±4.89 kg/m2 and the 
mean waist circumference was 97.8±12.7 cm. The mean EAT thickness of the patients 
included in our study was 4.94±1.38, and the median EAT value was 4.7 (minimum 2.5-
maximum 8.5) mm. A statistically significant correlation was found between EAT and BMI, 
waist circumference, albumin, uric acid, smoking, male gender, and a history of CAD. A 
statistically significant correlation was found between CRP and albumin and hemoglobin 
levels.
Conclusion
In our study, parameters related to EAT thickness in HD patients were evaluated. A 
close relationship was found between EAT and BMI, waist circumference, albumin, uric acid, 
hemoglobin categories, male gender, CAD, and smoking.
Higher EAT thickness in HD patients with hemoglobin levels below 10 g/dL have 
suggested that these patients might have a higher CVD risk because of increased EAT due to 
the direct and/or indirect effect of anemia, apart from the known cardiovascular risks 
associated with anemia. Therefore, we think that the early initiation of the treatment of 
patients with hemoglobin level below 10 g/dL among the patients receiving HD treatment, 
and the close follow-up of this patient group, and the increase of hemoglobin levels with 
appropriate treatment protocols will reduce the risk of CVD.
The data we obtained from our study suggest that low albumin in HD patients is 
associated with inflammation rather than nutrition. This picture proves that the increase in 
EAT, which is shown to be negatively correlated with albumin, is also primarily associated 
with inflammation. In our study, low albumin levels developed secondary to inflammation in 
our patients suggests that albumin levels may be a safer predictor of EAT thickness and 
increased cardiovascular risks in areas where high-sensitivity CRP cannot be measured, and 
that it is a parameter that should be closely monitored in HD patients.
It was considered that EAT is one of the important causes that paves the way for the 
development of CVD in the population receiving HD treatment.
We think that identifying the correctable parameters that cause the development of EAT 
and treating or controlling CVD before it develops may help prevent cardiovascular diseases, 
which are the biggest risk factors for mortality in hemodialysis patients.
Our study is a descriptive study conducted with a limited number of participants treated 
locally in a public and a private hemodialysis center. We think that the biochemical, 
demographic and other parameters related to EAT in HD patients need to be evaluated in 
further studies with larger numbers of patients.
Keywords: Hemodialysis (HD), Epicardial Adipose Tissue (EAT), Cardiovascular 
Disease (CVD)