Sivas'taki Danişmentli, Selçuklu, İlhanlı ve Eratnalılar dönemi yapılarında yazı
Script in Danishmend, Anatolian Seljuk, Ilhanids and Eretnid period structures in Sivas
Yazar: EMAN J.İ. ZAGHLOUL
Danışman: PROF. DR. NERMİN ŞAMAN DOĞAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Danişmendliler = Danishmends ; Eratna Beyliği = Eratna Dynasty ; Selçuklu mimarisi = Seljuks architecture ; Selçuklu sanatı = Seljukid art ; Selçuklular Dönemi = Seljukids Period ; Sivas = Sivas ; Süslemeler = Ornamentations ; Tarihi yapılar = Historic structures ; Yazı sanatı = Calligraphy ; İlhanlılar = Ilkhans

Özet:
Eski çağlardan beri yazı, duygunun düşüncenin ve bilginin aktarım aracı olarak, kullanılmıştır.
Zaman içerisinde Arapça harfler değişik şekilde yazılarak, estetik bir görünüm kazandırılmıştır.
Bu coğrafyada binlerce yıllık geçmişe sahip olan Türkler ve Göktürkler, Arap alfabesini her yerde
kullanmış, harflerin farklı dizilimi ile çoğu çeşitli mesajlar ileten süsleme panoları
oluşturmuşlardır.
Anadolu Selçuklu döneminde Arap alfabesinin biçimsel özelliklerine uygun olarak yapım, onarım
ve sanatçı kitabeleri ile yapıların işlevlerine göre programlanmış çeşitli ayet ve hadisler vb. yazılar kullanılmıştır.
Bu çalışmada Sivas`taki Danişmentli, Anadolu Selçuklu, İlhanlı ve Eratnalılar döneminde inşa
edilen yapılardaki yazı programı incelenmiştir. Yapılar arasında Sivas Ulu Camii (Danişmentli),
Sivas I. İzzeddin Keykavus Darüşşifası (Anadolu Selçuklu), Sivas Gök/Sahip Ata Medresesi
(İlhanlı), Sivas Buruciye Medresesi/Muzafereddin Burucirdi (İlhanlı), Sivas Çifte
Minareli/Şemseddin Cüveyni Medresesi (İlhanlı) ve Sivas Güdük Minare/Şeyh Hasan Türbesi
(Eratnalılar) sayılabilir. Sivas`taki anıtsal yapılarda çini kullanımı yoğundur.
Sivas`taki yapılarda yaygın olarak sülüs ve kûfî yazı kullanımı görülür. Sülüs yazı daha çok
yapıların kitabelerinde karşımıza çıkmaktadır. Kûfî ve Ma'kılî yazı yapıların dışı ya da içinde çini
programı olan firuze sırlı ve sırsız tuğla kullanılan bölümlerde kullanılmıştır. Sırlı ve sırsız tuğla
biçimsel özelliklerinden dolayı geometrik kurgulu/dikey hatlı kûfî ve Ma'kılî yazılar için uygun
bir malzemedir. Örnek olarak Sivas Ulu Camii`nin çok cepheli minare kaidesi ve silindirik
gövdesindeki yatay şeritlerde, Sivas I. İzzeddin Keykavus Türbesi`nin kuzey cephesindeki kapı ve
pencerelerin alınlıkları ve üzerinde, Sivas Güdük Minare/Şeyh Hasan Türbesi`nin yüksek
silindirik kasnağını kaplayan kufi yazıları verebiliriz.
İncelediğimiz yapıların bazılarında sanatçı kitabeleri bulunmaktadır. I. İzzeddin Keykavus
Darüşşifası`nda Marendi Ahmed ve Sivas Çifte Minareli/Şemseddin Cüveyni Medresesi`nde İranlı
Kölük Bin Abdullah, Sivas Gök/Sahip Ata Medresesi`nde Konyalı Kaluyan El-Konevi adlı bir
sanatçının adı okunmaktadır.

Abstract:
Since ancient ages, script has been used as a means of transferring emotion, thought and
knowledge. In time, Arabic letters were written in different ways and an aesthetic appearance was
gained. Turks and Göktürks having thousands of years of history in this geography used the Arabic
alphabet everywhere and created ornamental boards that conveyed various messages with different
arrangement of letters.
In accordance with the formal characteristics of the Arabic alphabet, construction, repair and artist epigraphs as well as various scripts like verses and hadiths programmed according to the functions of the structures were used in the period of Anatolian Seljuks.
In this study, the script program in the structures built in the Danishmend, Anatolian Seljuk,
Ilkhanate and Eretnid period in Sivas was examined. Grand Mosque of Sivas (Danishmend), Sivas
I. Izzeddin Keykavus Mausoleum (Anatolian Seljuk), Sivas Gök Madrasa/Sahip Ata Madrasa
(Ilkhanate), Sivas Buruciye Madrasa/Muzafereddin Burucirdi (Ilkhanate), Sivas Çifte Minareli
(Twin Minarets)/Şemseddin Cüveyni Madrasa (Ilkhanate) and Sivas Güdük Minare/Sheikh Hasan
Mausoleum (Eretnids) are among these structures.
The use of tiles in the monumental structures in Sivas is intensive. The use of thuluth and kufic
calligraphic forms is common in the structures in Sivas. Thuluth is mostly seen in the epigraphs of
structures. Kufic and Ma'kılî scripts were used in the sections where turquoise glazed and unglazed
brick, a tile program, were used inside and outside structures. Glazed and unglazed brick is a
suitable material for kufic and Ma'kılî scripts with geometrical fictional/vertical line due to their formal characteristics.
The kufic scripts, which cover the high cylindrical pulley of Sivas Güdük Minare/Sheikh Hasan
Mausoleum, are found on the frontons of the doors and windows on the northern front of Sivas I.
V. Izzeddin Keykavus Mausoleum and on the horizontal strips on the cylindrical body and
multifaceted minaret base of the Grand Mosque of Sivas, can be given as examples. Some of the
structures examined include artist epigraphs. Artists names such as Marendi Ahmed at I. Izzeddin
Keykavus Mausoleum, Kölük Bin Abdullah from Konya at Sivas Çifte Minareli/Şemseddin
Cüveyni Madrasa and Kaluyan El-Konevi from Konya at Sivas Gök/Sahip Ata Madrasa are seen.