Mâlikî usûl anlayışında istishâb ve delil değeri
Istishāb in the understanding of Mālikī usūl and its proof value
Yazar: FATMA ZEHRA ÖZASLAN
Danışman: PROF. DR. ÜLFET GÖRGÜLÜ
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İslam Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Delil = Evidence ; Maliki = Maliki ; Mezhepler = Sects ; Usulü`l-fıkh = Usul al-figh ; İbaha = Permissibility ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam ; İstishab = Istishab

Özet:
Mâlikî usûlünde yer verilen önemli delillerden biri istishâb delilidir. Kur'an, sünnet ve icma' asıllarından sonra dördüncü asıl olarak ele alınmasıyla birlikte fetvada başvurulacak son kaynak olarak değerlendirilmesi istishâb hakkında fikir birliğini sağlamayı zorlaştırmıştır. Bu bağlamda tezimizde istishâbın Mâlikî usulüne katkısı ve deliller hiyerarşisindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. İstishâb delili, Mâlikî literatüründe dönem dönem farklı çeşitleriyle gündeme gelmiştir. Aklî istishâb olarak niteleyebileceğimiz berâet-i asliyye istishâbının onaylandığını söyleyebiliriz. Bir istishâb çeşidi olarak ele alınan ibâha-i asliyyenin ise Mâlikî fukaha tarafından bir prensip olarak kullanıldığını fakat istishâb çeşidi olarak gündeme getirilmediğini ifade edebiliriz. Şer'î istishâb türleri olarak niteleyebileceğimiz şer'î hüküm istishâbı ve icma' istishâbında ise muhtelif görüşler bulunmaktadır.  Mâlikîler özelinde istishâb delilinin topyekûn bir reddinin söz konusu olmadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte ortaya çıkan ihtilafların sebebinin ayrıntılı meselelerde olduğu görülmüştür. İstishâbın ibâha prensibinin işletilmesi, Mâlikî usûl düşüncesinin sistematikleşmesine katkı sağladığı söylenebilir Bu katkı sayesinde ictihadda gelişigüzelliğin önüne geçilirken muamelat alanına esneklik ve pratiklik kazandırılmıştır. İstishâbın işlevselliği Mâlikîlerin ibâhanın kapsamını geniş tutmaları ve usûl düşüncelerinin büyük ölçüde maslahata dayanması alanlarında da kendisini göstermiştir. İstishâbın fer'î meselelere etkisini de incelediğimiz bu çalışmada usûldeki ihtilafların bazı durumlarda sadece lafzî ihtilaflar olduğu ve pratikte bir netice vermediği görülmüştür. Diğer bazı durumlarda ise bu ihtilaflar, farklı hükümlerle sonuçlanmıştır. Mâlikî hukukçuların fer'î meselelerde istishâb delilini işletirken, diğer mezheplerden farklı sonuçlara ulaşmasına etki eden önemli ilkelerden birisinin ihtiyat ilkesi olduğu gözlemlenmiştir.

Abstract:
One of the important sources in Mālikī jurisprudence is the source of istisḥāb (presumption of continuity). The fact that it is considered as the fourth source after the Qur'ān, Sunnah, and ijma', as well as the last source to be used in fatwa which has made it difficult to reach a consensus on istisḥāb. In this context, in this thesis, we have tried to determine the contribution of istisḥāb to the Mālikī methodology and its place in the hierarchy of source. The source of istisḥāb came up with different types of istisḥāb from time to time in the Mālikī literature. We can say that the aqlī (rational) istisḥāb of barā'ah al-asliyyah istisḥāb was approved. We can state that ibāḥa al-asliyyah, which is considered as a type of istisḥāb, was used as a principle by the Mālikī jurists, but they did not bring it up as a type of istisḥāb. As for the types of shar'ī istisḥāb, there are various opinions on the istisḥāb of shar'ī ḥukm and istisḥāb of ijma'. It has been determined that there is no total rejection of the evidence of istisḥāb by the Mālikīs. However, it was observed that the reasons for the disputes that emerged were in detailed issues. The operation of the ibāḥa principle of istisḥāb contributed to the systematization of Mālikī usūl thought. This contribution prevented haphazardness in ijtihad and brought flexibility and practicality to the field of transactions. The functionality of istisḥāb is also reflected in the fact that the Mālikīs broaden the scope of ibāḥa and that their usūl thought is largely based on maslaḥa. In this study, in which we also examined the effect of istisḥāb on the legal issues, it was seen that in some cases, the disagreements in usūl were only verbal disagreements and did not yield any practical results. In some other cases, these disagreements resulted in different provisions (ḥukms). It has been observed that one of the important principles that influenced the Mālikī jurists to reach different conclusions from the other madhhabs when they used the source of istisḥāb in the different issues was the principle of iḥtīyāt.