Ege Bölgesi'nde eğitim gören lise öğrencilerinin balık tüketim alışkanlıklarının belirlenmesi üzerine bir araştırma
A research on the determination of fish consumption habits of high school students receiving education in the Aegean Region
Yazar: HASAN YİĞİT
Danışman: PROF. DR. TAÇNUR BAYGAR
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Su Ürünleri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Su Ürünleri = Aquatic Products
Dizin: Anketler = Questionnaires ; Balık eti = Fish meat ; Su ürünleri = Aquatic products ; Tüketim = Consumption ; Öğrenciler = Students

Özet:
Bu tez çalışmasında, Ege Bölgesi'nde bulunan sekiz ilde beş farklı türdeki ortaöğretim kurumunda/lisede (Anadolu İmam Hatip Lisesi (AİHL), Anadolu Lisesi (AL), Çok Programlı Anadolu Lisesi (ÇPAL), Fen Lisesi (FL) ve Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi (MTAL)) eğitim görmekte olan öğrencilerin balık tüketim davranışları ve bu davranışlarına cinsiyet, hane fert sayısı, ebeveyn eğitim/meslek durumu, aile ekonomik düzeyi, farklı okul türleri, farklı şehirler, farklı beslenme tarzları, alışkanlık (örf-gelenek) ve beslenme eğitimi gibi faktörlerin ne derece etkili olduğunun belirlenmesi amaçlanmıştır.
Çalışmanın verileri, 7253 öğrenci ile gönüllülük esasına göre yüz yüze görüşme yöntemiyle araştırmacı tarafından anket formu uygulanarak Kasım 2017 ile Nisan 2018 tarihleri arasında tesadüfi örnekleme yöntemiyle elde edilmiştir.
Verilerin istatistiksel analizi IBM SPSS 20.0 istatistik paket programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Değişkenler arasındaki ilişkiler Ki-kare (Pearson Ki-kare ve Fisher's Exact test) ile belirlenmiştir. Yapılan bu testler sonucu elde edilen Ki-kare (χ²), serbestlik dereceleri (sd) ve istatistiksel anlamlılık (p) sonuçları ile verilerin frekans (n) ve yüzde (%) dağılımları hesaplanmış, bulgular şekil ve çizelgeler haline getirilerek verilmiştir. Değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkinin olup olmadığı yorumlanarak raporlanmıştır. p (istatistiksel anlamlılık) değerinin 0,05'ten küçük saptanması koşulu aranmıştır.
Ankete katılan 7253 öğrencinin %48,53'ü kız, %51,47'si ise erkek öğrenci olup bu öğrencilerin yaşlarının 13-20, boylarının 110-205 cm, ağırlıklarının da 30-133 kg arasında değişim gösterdiği belirlenmiştir. Öğrencilerin katılım sağladığı iller ise %8,22 ile Afyonkarahisar, %10,48 ile Aydın, %10,42 ile Denizli, %35,68 ile İzmir, %7,20 ile Kütahya, %13,99 ile Manisa, %8,60 ile Muğla ve %5,40 ile Uşak olarak tespit edilmiştir. Öğrencilerin %9,90'ı AİHL'de, %36,07'si AL'de, %9,73'ü ÇPAL'de, %9,06'sı FL'de ve %34,24'ü MTAL'de eğitimine devam etmektedir.
Öğrencilerin %87,04'ünün balık tüketimini tercih ettiği belirlenmiştir. Öğrencilerin balık tüketim miktarı kişi başı ortalama 8,94 kg/yıl olarak hesaplanmıştır.
Öğrencilerin balığı tüketim sebepleri arasında en çok %47,31 ile "dengeli ve sağlıklı beslenmek için" olduğu, balık tüketmeyen öğrencilerin tüketmeme nedenleri arasında en çok %52,46 ile "kokusundan" dolayı olduğu, balık denildiğinde akıllarına gelen ilk çağrışımın en çok %57,35 ile "hamsi" olduğu, balık satın alma ve tüketim şeklinin en çok %96,80 ile "taze" olduğu, balığın tazeliğini anlama kriteri olarak en çok %45,70 ile "gözleri" dikkate aldığı, balık temin yerleri arasında en fazla %60,43 ile "semt (halk) pazarı" tercih ettiği, en çok tükettikleri balığın %80,19 ile "hamsi" olduğu, balık pişirme yöntemi olarak en fazla %86,41 ile "kızartma" yöntemini tercih ettikleri, balığı daha çok %95,48 ile "evde" tükettikleri ve balık tüketimi hakkındaki düşünceleri sorusuna ise en çok %62,18 ile "sağlık açısından önemli olması" yanıtını verdikleri belirlenmiştir. Öğrencilerin üretim şekline göre en çok %77,96 oranı ile avcılık balığını en az ise %2,57 oranı ile kültür balığını tükettikleri saptanmıştır.
Öğrencilerin cinsiyeti ile balık tüketim durumu (p=0,127) ve balık tüketim sıklığı (p=0,267) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmazken balık tüketimini tercih etme sebepleri (p<0,001) arasında anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Öğrencilerin ailelerinde yaşayan birey sayısı ile balık tüketim durumu (p<0,001) ve balık tüketim sıklığı (p=0,019) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Öğrencilerin ailelerinin ortalama aylık gelir durumu ile balık tüketim durumu (p<0,001), balık tüketim sıklığı (p<0,001), balık tüketimini tercih etme sebepleri (p=0,003) ve tüketimini tercih ettikleri balık üretim grubu (p=0,003) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Öğrencilerin ailelerinin ortalama aylık gelir durumu ile balık ve diğer et türlerinin fiyatlarının karşılaştırmaları (p<0,001) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Öğrencilerin beslenme konusunda eğitim alma durumu ile balık tüketim sıklığı arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişki saptanmıştır (p=0,021). Öğrencilerin yaşadığı illerin büyükşehir olan/olmayan ile balık tüketim sıklığı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir (p=0,037). Öğrencilerin yaşadığı denize kıyısı olan ve olmayan iller ile balık tüketim sıklığı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p=0,001).
Çalışmamızın sonucuna göre öğrencilerin balık tüketimini olumsuz etkileyen başlıca faktörlerin beslenme konusunda yeterli temel eğitim almamaları, kalabalık ailelerin balık alım/tüketim gücünün düşük olması, balığın kılçıklı olması, işlenmiş balık tüketim kültürünün yetersiz olması, balığın koku ve aromasının tüketicileri rahatsız etmesi, balık pişirme ve satış yerlerinin yeterli olmaması gösterilebilir. Balık tüketimini olumlu etkileyen faktörler sırasıyla; ailenin ekonomik olarak alım gücünün ve eğitim durumunun yüksek olması, hane fert sayısının az olması, alışkanlık (örf-gelenek), sağlıklı beslenmede balığın öneminin bilinmesi, beslenme konusunda eğitim almış olmak, büyükşehirde veya denize kıyısı olan ilde ikamet etmek.
Aslında öğrencilerin balık tüketimine karşı bakış açılarının pozitif olduğunu söyleyebiliriz. Bu bağlamda öğrencilerin gelecek yaşlardaki balık tüketim alışkanlıklarının iyice pekiştirilmesi için öğrencilere okul kantinlerinde/yemekhanelerinde konserve veya pişmiş balık satışı yapılmalıdır. Balık/su ürünleri tüketiminin sağlıklı ve kaliteli yaşam için önemi konusunda öğrenciler bilgilendirilerek farkındalık oluşturulmalıdır.

Abstract:
In this thesis study it is aimed to determine fish consumption behaviors of students receiving education in five different types of secondary education institutions/high schools (AIHL, AL, CPAL, FL and MTAL) in eight provinces in the Aegean Region and to determine how effective the factors such as gender, number of household members, parent education/occupational status, family economic level, different school types, different cities, different diet styles, habits (customs-tradition) and nutrition education are on these behaviors.
The data of the study were obtained by random sampling method between November 2017 and April 2018 by applying a questionnaire form by the researcher with face-to-face interview method on a voluntary basis with 7253 students.
Statistical analysis of the data was performed using the IBM SPSS 20.0 statistical package program. Relationships between variables were determined with Chi-square. Chi-square (χ²), degrees of freedom (sd) and statistical significance (p) results obtained as a result of these tests, and frequency (n) and percent (%) distributions of the data were calculated, and the findings were presented in figures and tables. Whether there was a statistically significant relationship between the variables was interpreted and reported. The p value is to be determined to be less than 0.05.
48.53% of the 7253 students who participated in the survey were girl students and 51.47% were boy students, and it was determined that the ages of these students varied between 13-20, their height between 110-205 cm, and their weight between 30-133 kg. The provinces where students participated were determined as Afyonkarahisar with 8.22%, Aydın with 10.48%, Denizli with 10.42%, İzmir with 35.68%, Kütahya with 7.20%, Manisa with 13.99%, 8%, Muğla with 60 and Uşak with 5.40%. 9.90% of the students continue their education in AIHL, 36.07% in AL, 9.73% in CPAL, 9.06% in FL and 34.24% in MTAL.
It was determined that 87.04% of the students preferred fish consumption. The fish consumption amount of students was calculated as 8.94 kg/year on average per capita.
Among the reasons for consuming fish, it was determined that the most common reason for students to consume fish was "for a balanced and healthy diet" with 47.31%, the most common reason for students not consuming fish was because of its "smell" with 52.46%, the first association that comes to mind when talking about fish was "anchovy" with 57.35%, the most common way of purchasing and consumption of fish was "fresh" with 96.80%, the most common criterion for understanding the freshness of the fish was "eye investigation" with 45.70%, the most preferred method for purchasing fish was "from district (public) bazaar" with 60.43% and most preferred fish was "anchovy" with 80.19%, most preferred method for cooking fish was "frying" with 86.41%, they generally consume fish "at home" with 95.48% and when their thoughts about fish consumption was asked they mostly answered "it is important for health" with 62.18%. It was determined that the students consumed mostly hunting fish with a rate of 77.96%, and culture fish with a minimum rate of 2.57%, according to the production method.
While there was no statistically significant relationship between the gender of the students and the fish consumption status (p=0.127) and the frequency of fish consumption (p=0.267), a significant relationship was found between the reasons for preferring fish consumption (p<0.001). A statistically significant relationship was found between the number of individuals living in the families of the students and the fish consumption status (p<0.001) and the frequency of fish consumption (p=0.019). A statistically significant relationship was found between the average monthly income of the families of students and their fish consumption status (p<0.001), the frequency of fish consumption (p<0.001), the reasons for preferring fish consumption (p=0.003) and the fish production group they prefer to consume (p=0.003). A statistically significant relationship was found between the average monthly income of the families of the students and the comparison of the prices of fish and other meat species (p<0.001). A statistically significant relationship was found between the education of students on nutrition and the frequency of fish consumption (p=0.021). A statistically significant relationship was found between the provinces where the students live in metropolitan/non-metropolitan cities and the frequency of fish consumption (p=0.037). A statistically significant was found between the coastal/non-coastal provinces where the students live and the frequency of fish consumption (p=0.001).
According to the results of our study, the main factors that negatively affect the fish consumption of the students are that they do not receive adequate basic education in nutrition, the fish purchasing/consumption power of large families is low, the fish has bones, the consumption culture of processed fish is insufficient, the smell and aroma of the fish disturb the consumers, the places that cook and sell fish are insufficient. The factors that positively affect fish consumption; the economic purchasing power of families and educational status being high, the number of household members being low, habits, knowing the importance of fish in healthy nutrition, having received training in nutrition, residing in a metropolitan or coastal province.
In fact, we can say that perspectives of students towards fish consumption are positive. In this context, canned or cooked fish should be sold to students in school canteens/cafeterias in order to reinforce the fish consumption habits of the students in the future. Students should be informed about the importance of fish/seafood consumption for a healthy and quality life and awareness should be raised.