Doğu anadolu yerel buğday çeşitlerinin Erzurum koşullarındaki performansı ve soğuğa dayanıklılık derecelerinin belirlenmesi
Determinaton of performance and cold tolerance of east anatolian wheat landraces under Erzurum conditions
Yazar: ÜMRAN KÜÇÜKÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. METİN TOSUN
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Tahıllar ve Yemeklik Baklagiller Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışmada Doğu Anadolu Bölgesinden toplanarak saflaştırılmış 180 yerel genotip ve 5 adet tescilli çeşit Erzurum ekolojik koşullarında, kuru şartlarda, 2012-2013 ve 2013-2014 ürün yıllarında augemented deneme deseninde denenmiştir. Denemede yer alan genotiplerin verim ve verim unsurları, bazı kalite özellikleri ve bu özellikler arasındaki ilişkiler belirlenmiş, genotiplerin soğuğa dayanıklılık dereceleri tespit edilmiştir.  İncelenen özellikler yönünden iki yıllık ortalama sonuçlara göre yerel genotiplerin (YG) ve tescilli çeşitlerin (TÇ) ortalamaları şu şekilde olmuştur. Bitki boyu 56,25 - 108,75 cm, YG:84,61 cm ve TÇ:89,17 cm; m2'de başak sayısı 87,67 - 489,67 adet, YG:243,41 adet ve TÇ:298,50 adet; başak uzunlukları 4,51 - 13,43 cm, YG:10,07 cm ve TÇ:10,78 cm; başakta tane sayısı 16,51 - 51,35 adet, YG:29,19 adet ve TÇ:43,83 adet; başakta tane ağırlığı 0,73 g - 3,15 g, YG:1,35 g ve TÇ: 2,58 g; tane verimleri 114,99 - 352,49 kg/da, YG:155,65 kg/da ve TÇ: 275,19 kg/da; 1000 tane ağırlığı 28,05 – 55,13g, YG:41,16 g ve TÇ:36,25 g; hektolitre ağırlığı 71,83 – 84,83 kg, YG:81,61 kg ve TÇ:80,53 kg; zeleny sedimantasyon değerleri 21,58 – 56,92 ml, YG: 34,25 ml ve TÇ: 35,33 ml; protein oranı %11,93 – 15,94, YG:%14,27 ve TÇ: %14,23 olarak belirlenmiştir. Tane verimi ile bitki boyu, m2'de başak sayısı, hektolitre ağırlığı arasında pozitif ve çok önemli; 1000 tane ağırlığı, başaklanma gün sayısı ve protein oranı arasında negatif ve çok önemli; tane verimi ile zeleny sedimantasyon değeri arasında negatif ancak önemsiz bir korelasyon olduğu tespit edilmiştir. Genotiplerin soğuğa dayanabilme dereceleri incelendiğinde -13°C'de tüm tescilli çeşitler ve 28 yerel genotip; -15°C'de Gerek 79 çeşidi hariç diğer tescilli çeşitler ve 7 adet yerel genotip; -17°C'de Alparslan ve Doğu 88; -19°C'de ise yalnızca Alparslan çeşidinin canlı kaldığı belirlenmiştir. Soğuğa dayanıklılık, verim ve verim unsurları ve kalite özellikleri açısından bazı genotiplerin yüksek kapasiteye sahip oldukları görülmüş ve bu genotiplerin ıslah hedeflerine göre gen kaynağı olarak kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.

Abstract:
The study was carried out under dry conditions of Erzurum using 180 local wheat landraces purified from collected from Eastern Anatolia Region and 5 cultivar in 2012-2013 and 2013-2014 growing seasons based on augmented experimental design. Yields and yield components of some quality characters, correlations among these characteristics and degree of adaptability of these genotypes were determined in cold conditions. Plant height, number of spikes per square meter, spike length, number of spike grains, spike grain weight, grain yield, 1000-grain weight, hectoliter weight, zeleny sedimentation value and protein content according to two years results, local and registered varieties were measured as 56,25-108,75 cm; 84,61-89,17 cm, 87,67-489,67 pieces; 243,41-298,50 pieces, 4,51-13,43 cm; 10,07-10,78 cm, 16,51-51,35 pieces; 29,19-43,83 pieces, 0,73-3,15g; 1,35-2,58 g, 11,99-35,49 kg/da; 115,65-275, kg/da, 28,05-55,13 g; 41,16-36,25 g, 71,83-84,83 kg; 81,61-80,53 kg, 21,58-56,92 ml; 34,25-35,33 ml and 11,93-15,94%; 14,27-14,23% respectively. Correlations were between grain yield and plant height, number of spikes per square meter, hectoliter weight positive and highly significant, between 1000-grain weight, number of heading days and protein content negative and significant, between grain yield and zeleny sedimentation negative and as not significant. When withstand ability degree of genotypes in cold temperature were investigated all cultivars and 28 local genotypes in -130C, except Gerek79 all of the other registered varieties and 7 local genotypes in -150C, Alparslan and Doğu 88 in -170C and Alparslan in -190C were sruvived. As a result it was seen that in terms of cold resistance, yield, yield components and quality features some genotypes had high capacity which can be used as genetic resources in breeding programs.