Türk eğitim sistemine ve lise sosyoloji ders kitaplarına yüklenen ideolojik görevin eleştirisi
Criticism of the ideological duty loaded into the Turkish education system and high school sociology textbooks
Yazar: ZEKİ ANIT
Danışman: PROF. DR. AHMET KORKUT TUNA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Eğitim sistemi = Education system ; Ortaöğretim okulları = Secondary education schools ; Sosyoloji = Sociology ; Sosyoloji dersi = Sociology lesson ; Sosyoloji eğitimi = Sociology education ; Türk eğitim sistemi = Turkish education system ; İdeoloji = Ideology

Özet:
Toplumsal hayatın vazgeçilmez unsuru olan eğitim % 100 toplumsal bir olaydır ve bu yönü ile sosyolojinin konusudur. Bu sebeple, Batı toplumlarında, özellikle Fransa'da ortaya çıkan ve 18. ve 19. yüzyılda büyük boyutlara ulaşan sorun ve açmazlara çözüm arayışı içerisinde ortaya çıkan sosyolojinin ortaya çıkış koşullarını, konusunu ve ülkemize giriş şartlarını değerlendirerek çalışmamıza başladık. 
Toplum ve toplum olaylarını inceleyen sosyolojinin konusu olan ve sosyal hayata katılan yeni üyelerin toplumun ihtiyaç ve hedeflerine uygun bilgilerle donatılması ve bireyin sosyal hayata hazırlanması görevini üstlenen eğitim konusu ikinci çalışma konu başlığımız olmuştur. Burada, toplumların tarihsel gelişme sürecine paralel olarak zaman içerisinde gelişen ve sosyal yapının en önemli kurumlarından biri haline gelen eğitim sürecinin gelişimi ve Türk tarihi içerisindeki gelişme seyri, karşılaşılan sorunlar ele alınmıştır. 
Türk eğitim sistemi, tarih içerisinde Türk toplumunun ihtiyaç ve hedeflerine uygun bir gelişme seyri izlemiş, belli dönemlerde ortaya çıkan aksaklıklar bir yana, tarihin her döneminde Türk toplumunun gelişen şartlara uygun olarak yeniden inşa edilmesi fonksiyonunu üstlenmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun yerini Türkiye Cumhuriyetine bıraktığı dönemden başlayarak ekonomik, sosyal ve siyasi birçok sorunla karşı karşıya gelinmiş, İmparatorluktan devralınan mirasla birlikte karşılaşılan açmazlara çözüm bulunmaya çalışılmış ve yeni siyasal yapıya uygun yeni bir toplum ve bu topluma uyumlu yeni bir insan tipi geliştirilmeye çalışılmıştır.
Türkiye hedeflenen toplum ve insan tipinin şekillendirilmesi görevini, Türk Eğitim Sistemine ve liseler için hazırlanan ders müfredatlarına yüklemiştir. İlki 1924 yılında kabul edilen ve daha sonraki dönemlerde de belirli değişikliklerle yenilenen müfredat programlarına uygun şekilde hazırlanan lise sosyoloji ders kitapları aracılığıyla yetişen nesiller, Cumhuriyetin öngördüğü insan tipine uygun olarak şekillendirmek amaçlanmıştır. Cumhuriyetin önceliklerinin yer aldığı bölüm başlıkları ile hazırlanan lise sosyoloji ders kitaplarında, dönemin siyasi, sosyal ve ekonomik özellikler ve kitabı hazırlayan yazarların ideolojik tutumları çerçevesinde içerikleri değiştirilerek dönüşümler yaşanmıştır.  

Anahtar Kelimeler: Sosyoloji, Eğitim, Türk Eğitim Sistemi, Lise Sosyoloji Ders Kitapları

Abstract:
Education, which is an indispensable element of social life, is a 100% social event and in this direction is the subject of sociology. For this reason, we started our study by evaluating the emergence conditions, subject and conditions of entry into our country of sociology that emerged in Western societies, especially in France, and in the search for solutions to problems and dilemmas that reached a great extent in the 18th and 19th centuries.
The subject of education, which is the subject of sociology, which examines the social and social events, and which assumes the task of equipping new members who participate in social life with information appropriate to the needs and goals of the society and preparing the individual for social life, has become our second study. Here, the development of the educational process and the course of development in Turkish history and the problems encountered in Turkish history, which have developed over time in parallel with the historical development process of the societies, have been discussed.
The Turkish education system has followed a course of development in line with the needs and goals of the Turkish society throughout history, and has assumed the function of reconstructing the Turkish society in accordance with the developing conditions in every period of history, as well as the troubles occurring in certain periods. Starting from that period have replaced the Ottoman Empire to the Republic of Turkey economically, has been confronted with social and political lots of questions, have tried to find solutions to encountered impasse with the legacy inherited from the Empire, and a new line with the new political structure of society and a new type of human being compatible with this community has been trying to develop.
Turkey targeted type of shaping society and human task was to install the Turkish education system and the curriculum prepared for high school. The generations raised through high school sociology textbooks, the first of which was adopted in 1924 and prepared in accordance with the curriculum renewed in later periods, are aimed to be shaped according to the type of people envisaged by the Republic. In the high school sociology textbooks prepared with the titles of the republic's priorities, transformations were experienced in the context of the political, social and economic characteristics of the period and the ideological attitudes of the authors who prepared the book.

Keywords: Sociology, Education, Turkish Education System, High School Sociology Textbooks