Antropojenik baskılar etkisinde aksu çayı ve kollarının zamana ve mekana bağlı mikroplastik kirliliğinin değerlendirilmesi
Evaluation of the time and spatial-dependent microplastic pollution in aksu river and its tributaries under the influence of anthropogenic pressures.
Yazar: ZEYNEP ZABUN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ OLGAÇ GÜVEN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Su Ürünleri Temel Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Deniz Bilimleri = Marine Science
Dizin: Akarsu havzaları = Stream basins ; Mikroplastik = Mikroplastic

Özet:
Mikroplastik kirliliği, sucul ekosistemlerde toksikolojik etkileri nedeniyle küresel 
çapta ciddi bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Besin zinciri yoluyla sucul 
ekosistemlerdeki organizmalarda birikerek toksikolojik etkilere yol açabilmektedir. Bu 
kirliliğin denizel ortama geçişi ise karasal ortamdan nehirler aracılığıyla 
gerçekleşmektedir. Ancak Türkiye'de nehirlerle ilgili yapılan araştırmalar sınırlıdır.
Bu nedenle, bu tez çalışmasında, Antalya'daki Aksu Çayı ve kollarında zaman ve 
mekâna bağlı mikroplastik kirliliğini değerlendirmeyi hedeflenmiştir. Eylül 2022 ve 
Nisan 2023 aylarında yağış öncesi ve sonrası dönemleri temsil edecek şekilde saha 
örneklemeleri yapılmıştır. Aksu nehrini ve kollarını temsil edecek şekilde 20 örnekleme 
istasyonu seçilmiştir, bu istasyonlarda toplamda 2958 adet MP tespit edilmiştir. İncelenen 
mikroplastikler fiziksel özelliklerine göre sınıflandırılmıştır. Çalışma sonucun olarak altı 
tipte (boya, fiber, film, fragment, köpük ve kauçuk) MP tespit edilmiştir. Farklı tipteki bu 
MPs de en yaygın renkler mavi, siyah, şeffaf ve kırmızı olarak belirlenmiştir. Polimer
analizi için seçilen MP numuneleri FTIR (Fourier Dönüşümlü Kızılötesi Spektroskopisi) 
ile kimyasal yapısı belirlenmiştir. MP kirliliğinin karasal kullanım ile ilişkisini ortaya 
koymak adına Corine Land Cover (CLC) verileri aracılığı ile QGIS programında 
görselleştirilerek ortaya konulmuştur.
Türkiye'deki nehirlerde mikroplastik kirliliği araştırmalarının sınırlı olduğu dikkate 
alındığında:
1. Aksu Alt Havzasında yapılan bu çalışmada Aksu Çayı üzerinde MP kirliliğinin 
azalmasındaki HES etkisinin değerlendirilmesi, 
2. Nehir yatağında biriken makro-plastiklerinin parçalanması ile MP kirliliğinin 
kaynağı oluşturulabilecek tüm noktaların belirlenmesi ve havzaya yönelik atık 
yönetimin oluşturulması, 
3. Sanayi de üretim sonrasında oluşan plastik atıkların yönetimi,
4. Tarımda kullanılan sera malzemeleri, hasat öncesi ve sonrası oluşan plastik 
tarımsal atıklar için toplama alanlarının oluşturularak sucul ortama MP kirliliğine 
kaynak oluşturacak faaliyetlere yönelik yönetim planı oluşturulması 
gerekmektedir.
Gerçekleştirilen bu tez çalışması sadece ülkedeki bilimsel literatüre katkıda 
bulunmakla kalmayıp aynı zamanda çevre kirliliğine kaynak teşkil eden noktaların iyileştirilmesine katkıda bulunacaktır. Önceki çalışmalar, Aksu Çayı ve kollarında 
fosforlu gübrelerin etkisi, polisiklik aromatik hidrokarbon seviyeleri ve gübre ve pestisit 
kullanımı ile toprak ve yeraltı suyu kirliliği konuları üzerinde odaklanırken, bu araştırma 
mikroplastik kirliliği üzerinde durmasının yanı sıra, antropojenik baskılar altında 
sistematik olarak değerlendirerek yeni bulgular sunmaktadır.

Abstract:
Microplastic pollution has emerged as a serious global problem due to its 
toxicological effects on aquatic ecosystems. It can accumulate in organisms in aquatic 
ecosystems via the food chain and lead to toxicological effects. The transfer of this 
pollution to water sources occurs through rivers from terrestrial environments. However, 
research on rivers in Turkey is limited. 
Therefore, this thesis aims to evaluate the time and location dependent 
microplastic pollution in the Aksu River and its tributaries in Antalya. Field samples were 
taken representing the pre- and post-rain season in September 2022 and April 2023. 
Twenty sampling stations were selected to represent the Aksu River and its tributaries, 
and a total of 2958 microplastic particles were identified. The examined microplastics 
were limited and six different types of microplastics were found after classification: dyes, 
fibers, films, fragments, foams and rubbers. The most common colors of these different 
types of microplastics were determined to be blue, black, transparent and red. The 
polymer structure of MPs were determined using FTIR (Fourier Transform Infrared 
Spectroscopy) analysis. Data on why plastic usage occurs in the basin was obtained by 
examining the polymer structure of MPs in the Aksu Lower Basin. CLC (Corine Land 
Cover) data were visualized in the QGIS program to reveal the relationship between MPs 
and terrestrial use. Considering the limited research on microplastic pollution in rivers in 
Turkey, this study aimed to assess the impact of HPP on reducing MP pollution on the 
Aksu River, determine all points where MP pollution can be caused by the breakdown of 
macro plastics accumulated in the riverbed and develop waste management for the basin. 
Management plans for activities that will create MP pollution in the aquatic environment, 
such as plastic waste generated after production in industry, collection areas for plastic 
agricultural waste before and after harvesting, and greenhouse materials used in 
agriculture, should be developed. 
This thesis not only contributes to the scientific literature in the country but also 
contributes to improving points that are sources of environmental pollution. Previous 
studies focused on the effects of phosphorus fertilizers, levels of polycyclic aromatic 
hydrocarbons, and soil and groundwater pollution due to fertilizer and pesticide use in the 
Aksu River and its tributaries. This research not only focuses on microplastic pollution 
but also systematically evaluates anthropogenic pressures and provides new findings. 

Keywords: Microplastic (MP) Pollution, Terrestrial Use, Water Pollution.