Kısraklarda aşım öncesi ve sonrası jinekolojik muayeneler ile tedavi girişimlerinin fertiliteye etkisi
The effect of pre-post breeding examinations and treatment approaches on fertility in mares
Yazar: ZEYNEP BOZKURT
Danışman: PROF. DR. ŞÜKRÜ KÜPLÜLÜ
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Doğum ve Jinekoloji (Veterinerlik) Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine

Özet:
Kısraklarda Aşım Öncesi ve Sonrası Jinekolojik Muayeneler ile Tedavi Girişimlerinin Fertiliteye EtkisiSunulan tez çalışmasının amacı, birbirinden farklı reprodüktif statüye ait Safkan İngiliz kısrak gruplarında, aşım öncesi ve sonrası dönemde jinekolojik muayeneler ile fizyolojik reprodüktif süreçlerin izlenerek, gruplara ait fizyolojik verilerin oluşturulması ve karşılaşılan sorunların insidansları ile bunlara yönelik tedavi girişimlerinin birlikte değerlendirilmesiyle, sonuç olarak ortaya çıkan reprodüktif parametrelerin gruplar arasında karşılaştırılmasıdır.Bu amaçla yaşları 3-22 arasında değişen 304 kısrak kullanıldı. Kısraklar reprodüktif statülerine göre 3 gruba ayrıldı. Grup I (n=48), daha önce hiç çiftleşmemiş kısraklardan, Grup II (n=119), bir önceki yıldan gebe kalmamış kısraklardan, Grup III (n=137), yeni doğum yapmış taylı kısraklardan oluşturuldu.Üreme sezonu öncesinde Grup I ve II'ye ait kısraklara 15 Aralıktan başlamak üzere yapay fotoperiyot uygulandı. Grup I ve II, yapay fotoperiyodun 45. gününden itibaren (1 Şubat), Grup III, postpartum 6. günden itibaren aygır muayenesi, rektal palpasyon, rektal ultrasonografik muayene ile takibe alındılar. Yapay fotoperiyot uygulanan kısraklarda, ovaryum aktivitesi uyarılamayan veya geçiş dönemini atlatamayan kısraklar ile doğum sonrasında düzenli siklik aktiviteye başlayamayan kısraklara, 10 gün alteronogest (Regumate® İntervet ve Jansen; 0,044 mg/kg/gün, oral) ve 11. gün cloprostenol (Dalmazin®, Fatro; 0,15 mg/kısrak, IM) protokolü uygulandı. Çalışmada ovulasyonların uyarılmasında hCG (Pregnyle Organon; 3000 I.U., I.V) kullanıldı. Üreme sezonu süresince aşım öncesi ve sonrası dönemde yapılan rektal ultrasonografik muayeneler ile ovaryum ve uterusa ait fizyolojik ve patolojik durumlar, uterusa ait mikrobiyolojik ve sitolojik incelemelerin sonuçları ve bunların fertilite parametreleri üzerine olan etkileri, gruplar arasında yaş faktörü de göz önünde bulundurularak değerlendirildi.Yapay fotoperiyodun 45. gününde (1 Şubat) yapılan klinik muayenelerde Grup I'de 46 (%95,8), Grup II'de 96 kısrakta (%97,95) ovaryumların aktif olduğu belirlendi. Altrenogest+Cloprostenol protokolü uygulanan kısraklarda ovulasyonlar, tedavi bitimini takiben Grup I'de 10,8±1,67 günde, Grup II'de ortalama 9,7±1,45 günde ve Grup III'te ortalama 12,25±3,19 günde şekillendi. Seksüel siklusun östrus döneminde intrauterin sıvı birikimi insidansı Grup I'e ait kısraklarda (%10,81), Grup II (%35,58) ve Grup III'e (%29,56) göre belirgin derecede düşüktü (p<0,001). On üç yaş ve üzeri kısraklarda östrusta intrauterin sıvı insidansı daha genç kısraklara göre yüksek seyretti (p<0,01). Bu dönemdeki intrauterin sıvı birikimi gebelik oranlarını etkilemedi (p>0,05). Aşımı takiben 48. saatte intrauterin sıvı birikimi insidansı Grup II'de (%27,66), Grup I (%17,39) ve Grup III'e (%14,09) göre, ?13 yaşlı kısraklarda daha genç kısraklara göre yüksekti (p<0,01). Bu dönemde sıvı belirlenen kısraklarda gebelik oranı (%84,72), intrauterin sıvı belirlenmeyen kısraklardan (%95,68) düşük (p<0,001), 45. gün gebelik başına düşen ortalama aşım sayısı ise yüksekti (p<0,001). Uterus kisti insidansı, Grup II (%27,73) ve III (%32,11) arasında farklılık göstermezken (p>0,05), Grup I'e ait kısraklarda uterus kistine rastlanmadı. Yaşın artmasıyla uterus kisti insidansı da artarak ?13 yaşlı kısraklarda (%54,92), 9-12 yaşlı (%32,69) ve 4-8 yaşlı (%3,1) kısraklara göre yüksek seyretti (p<0,001). On dördüncü gün gebelik/östrus oranı, uterus kisti belirlenen kısraklarda (%48,63), belirlenmeyen kısraklara (%62,46) göre düşüktü (p<0,01). Embriyonik ölüm oranları Grup I (%8,51), Grup II (%7,01) ve Grup III(%7,03) arasında farklılık göstermezken (p>0,05), yaş faktörü de embriyonik ölüm oranlarını etkilemedi (p>0,05). Çoğul ovulasyon insidansı Grup II'de (%26,12), Grup I (%12,16) ve Grup III'e (%17,39) göre yüksekti (p<0,05). Buna paralel olarak ikiz gebelik insidansı da Grup II'ye ait kısraklarda (%22,80), Grup I (%8,51) ve Grup III'e (%8,59) göre yüksek seyretti (p<0,01). Sezon sonu gebelik oranları Grup I'de %95,83, Grup II'de %94,11 ve Grup III'te %91,24 olarak belirlendi ve reprodüktif statüden etkilenmedi (p>0,05). Ancak gebelik oranı, ?13 yaşlı kısraklarda (%85,91), daha genç kısraklara göre düşüktü (p<0,001). Gebelik/östrus oranı da Grup I (%66,66), Grup II (%54,36) ve Grup III (%56,81) arasında faklılık göstermezken (p>0,05), ?13 yaşlı kısraklarda düşük seyretti (p<0,01). Aşım indeksi bulguları gruplar arasında farklılık göstermedi (p>0,05). Aşım yapılan seksüel sikluslar başına düşen aşım sayısı ve 14. gün gebelikleri başına düşen aşım sayısı, ?13 yaşlı kısraklarda (sırasıyla 2,65 ve 2,07), 9-12 (sırasıyla 2,02-1,63) ve 4-8 yaşlı kısraklara (sırasıyla 1,94-1,38) oranla yüksek gerçekleşti (p<0,001).Sonuç olarak, reprodüktif statü ve yaşın, fertiliteyi etkileyen önemli faktörler olduğu kanısına varılmıştır. Fertiliteyi olumsuz etkileyebilecek sorunların insidansı, reprodüktif statüden etkilenmiş ve dağılımı gruplar arasında farklılık göstermiştir. Çalışma süresince bu sorunların çözümlerine yönelik tedavi yaklaşımları ve sevk-idare yöntemleri ile ana fertilite parametrelerinde şekillenebilecek farklılıklar ortadan kaldırmıştır. Ancak yaş faktörü, hem fertiliteyi etkileyebilecek sorunlar hem de ana fertilite parametreleri üzerine etkili olmuştur. Reprodüktif statünün fertilite üzerine olan etkileri aşım öncesi ve aşım sonrası dönemde yapılacak programlı jinekolojik muayeneler, uygun sevk-idare metodları ve tedavi yaklaşımları ile en az seviyeye indirgenebilir. Ancak yaş faktörünün etkilerinin azaltılmasındaki başarının daha sınırlı kalması muhtemeldir.

Abstract:
The Effect of Pre-Post Breeding Examinations and Treatment Approaches on Fertility in MaresThe aim of this study was to investigate the physiological reproductive process to create available data of physiological and pathological cases of the Thorougbred mares in different reproductive status and to evaluate the incidence of the problems and the results of pre-post breeding gynecological examinations, treatment approaches and their effect on reproductive parameters considering the differences between the groups.A total of 304 Thoroughbred mares aged between 3-22 were used in this study. The mares were assigned to 3 groups according to their reproductive status as follows; Group I (n=48), maiden mares (never mated), Group II (n=119), barren mares (mated before, but were not pregnant in the previous season), Group III (n=137), foaling mares (foaled in the current season). Group I and Group II mares were exposed to artificial photoperiod starting on December 15th before the breeding season. Teasing, rectal palpation and rectal ultrasonographic examinations were performed starting on 45th day of artificial photoperiod for Group I and II and on postpartum 6th day for the Group III. Ten days alternogest (Regumate®, Intervet and Jansen; 0,044mg/kg/day, oral) and on 11th day cloprostenol (Dalmazin®, Fatro; 0,15 mg/mare IM) protocol were used in Group I and II mares that were still in vernal transitition or mares could not be induced the early resumption of ovarian activity after the artificial photoperiod and Group III mares did not cycle properly after foaling. Human Chorionic Gonadotropine (Pregnyle® Organon; 3000 IU, IV) was used to induce ovulation in the study. Physiological and pathological situations related with the ovaries and the uterus that were monitored by pre-post breeding examinations and the results of the microbiological and cytological analysis and their effects on fertility parameters were evaluated considering age factor between groups during the breeding season.The ovarian activity was determined in 46 mares (95,83%) of Group I and 96 mares of Group II (97,95%) at the clinical examinations that were performed on the 45th day of the artificial photoperiod. The mean interval between the end of the treatment-ovulation in Group I, II and III was 10,8±1,67, 9,7±1,45 and 12,25±3,16 days respectively. The incidence of intrauterine fluid accumulation in estrus was lower (p<0,001) in Group I (10,81%) than Group II (35,58%) and III (29,56%) and it was higher in mares aged ?13 years (p<0,01). There was no effect of uterine fluid in estrus on pregnancy rates (p>0,05). The incidence of intrauterine fluid accumulation on 48th hour of post-breeding period was higher in Group II (27,66%) than Group I (17,39%) and Group III (14,09%) and it was higher in mares aged ?13 years (p<0,01). Intrauterin fluid accumulation in postbreeding period had negative effect on pregnancy rates and an overall per mated cycle 45th day pregnancy rate was lower (p<0,001) in mares that have intrauterine fluid (84,72%) than the mares did not have (95,68%). The mean number of matings per pregnancy was significantly higher in mares that have intrauterin fluid in postbreeding period than the mares did not have (p<0,001). The incidence of intrauterine cysts was not different between Group II (27,73%) and Group III (32,11%) while intrauterine cysts could not be determined in Group I. The incidence of cysts increased with age (p<0,001) and it was higher in mares aged ?13 (54,92%) than the mares 9-12 (32,69%) and 4-8 (3,1%) of age. An overall per cycle 14th day preganancy rate was lower (p<0,01) in the mares that have uterine cysts (48,63%) than the mares did not have (62,46%). Neither reproductive status nor age effected embryonic death rates (p>0,05) and embryonic death rates were 8,51%, 7,01% and 7,03% in Group I, II and III respectively. Multiple ovulation incidence was higher (p<0,05) in Group II (26,12%) than Group I (12,16%) and Group III (17,39%). Since higher multiple ovulation incidence, there was higher twin pregnancy incidence (p<0,01) in Group II (22,80%) than Group I (8,51%) and Group III (8,59%). Reproductive status had no effect on pregnancy rates which were 95,83%, 94,11% and 91,24% in Group I, II and III respectively. However, pregnancy rates were significantly lower in mares aged ?13 (p<0,001). While reproductive status did not affected (p>0,05) per cycle pregnancy rate (Group I 66,66%, Group II 54,36% and Group III 56,81%), the rate was significantly lower (p<0,01) in mares aged ?13. Mean number of matings per pregnancy and per cycle did not differ (p>0,05) between the groups but they were higher (p<0,001) in mares aged ?13 (2,07-2,65 respectively) than age 9-12 (1,63-2,02 respectively) and age 4-8 (1,38-1,94 respectively).As a result, mare reproductive status and age exerted major influences on fertility. The reproductive status had a significant effect on the incidence of the problems that may have a negative effect on fertility and the incidence of the problems were different between the groups. But, this diffrences were eleminated by the treatment approaches and management factors and the main fertility parameters did not differ between the groups at the end of the study. But, age was an effective factor on both the incidence of problems and the fertility parameters. It can be concluded that the effects of reproductive status on fertility can be reduced by systematic pre-post breeding gynecological examinations, appropriate management methods and treatment approaches. However, it is possible that the success on reducing the effects of age factor would be limited.