Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde mimari ve mimari süsleme terimleri
Architectural and architectural ornament terms in Evliya Çelebi's book of travel
Yazar: FATMA KÜÇÜK AK
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR DÜNDAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Mimari eserler = Architectural works ; Sanat = Art ; Seyahatname = Seyahatname

Özet:
Bu çalışma Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde yer alan mimari ve mimari süsleme terimlerini tespit etmek amacıyla hazırlanmıştır. Evliyâ Çelebi 17. yüzyılda yaşamış ve ömrünü seyahatlere vakfetmiştir. Seyahatlerini sözde bırakmayıp yazıya dökerek on ciltten oluşan zengin bir külliyat bırakmıştır. Eserinde son derece teferruatlı bilgi veren, büyük bir dikkat ve tecessüsün mahsulü olan, müellifi ile en çok bütünleşen Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi 17. yüzyıl Osmanlı şehir yapısını ve bu şehirleri şekillendiren mimari dokusunu tanıtan benzersiz malzemeler ile doludur. 
Evliyâ Çelebi sadece imparatorluğun değil gittiği tüm ülkelerim etnografik ve özelinde de mimari kültür envanterini çıkarmıştır. Yazar, eserinde mimari detayları aktarırken zengin bir dil kullanmaktadır. Mimari yapıların tarzları, işlevi, estetik özellikleri ve toplumsal önemine dair aktardığı gözlemleri ile 17. yüzyılın mimari yaklaşımını ve terminolojisini ortaya koymaktadır. Tasvirlerde kullanılan teknik terimler dönemin mimarlık ve sanat tarihi terminolojisine önemli katkılar sunduğu gibi günümüzde de kullanılan ilgili terminolojiyi aydınlatacak niteliktedir. 
Bu çerçevede, mimari terimleri başlığı altında; mimari yapı türleri, yapı elemanlar, yapı malzemeleri,  ölçü birimleri; mimari süsleme terimleri başlığı altında ise; süsleme sanatları terimleri, sanatçı isimleri, esnaf ve zanaatkârlık terimleri, yapılarda kullanılan dekoratif bezeme ögeleri, süslemelerde kullanılan renk ve motif terimlerinin tespiti gerçekleştirilmiştir. Her bir terim tek tek ele alınıp değerlendirilerek anlamları ortaya koyulmuştur.  İlgili terimlerin hangi dile ait olduğu, coğrafyalara göre değişimleri ve çeşitlilikleri, varsa mezheplere göre farklı ifade edilişlerinin saptanması çalışmanın önemli bir boyutudur.  
Bu araştırma ile Seyahatnâme'nin 17. yüzyıl Osmanlı mimari ve mimari süsleme terminolojisi açısından bir arşiv belgesi niteliğinde olduğu, aynı zamanda çeşitli milletlerden benzersiz mimarlık ve sanat tarihi terminolojisi örneklerini içeren önemli bir kaynak olduğu gösterilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
This study aims to identify the architectural and architectural ornamentation terms in Evliyâ Çelebi's Seyahatnâme or "Book of Travels". Evliyâ Çelebi lived in the 17th century and devoted his life to travel. He did not leave his travels in words but wrote them down and left a rich corpus consisting of ten volumes. Evliyâ Çelebi's Book of Travels which provides extremely detailed information in his work, which is the product of great attention and observation, and which is the most integrated with its author, is full of unique materials that introduce the 17th century Ottoman city structure and the architectural texture that shaped these cities. 
Evliyâ Çelebi created an ethnographic and especially architectural cultural inventory not only of the empire but also of all the countries he visited. The author uses a rich language to describe architectural details. He reveals the architectural approach and terminology of the 17th century with his observations on the styles, functions, aesthetic features and social importance of architectural structures. The technical terms used in the descriptions not only make important contributions to the architectural and art historical terminology of the period, but also illuminate the relevant terminology used today. 
In this framework, under the heading of architectural terms; architectural building types, building elements, building materials, units of measurement; under the heading of architectural ornamentation terms; ornamental arts terms, artist names, artisan and craftsmanship terms, decorative decoration elements used in buildings, color and motif terms used in decorations were identified. Each term was analyzed and evaluated individually and their meanings were revealed.  An important dimension of the study is the determination of the language to which the relevant terms belong, their changes and diversity according to geographies, and their different expressions according to sects, if any.  
With this research, it has been attempted to show that the Book of Travels is an archival document in terms of 17th century Ottoman architectural and architectural ornamentation terminology, as well as a primary source containing unique examples of architectural and art historical terminology from various nations.