Mimarlık ve insan hakları
Architecture and human rights
Yazar: HOSSEİN SADRİ
Danışman: PROF. DR. NUR ÇAĞLAR ; PROF. DR. İOANNA KUÇURADİ
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Günümüzde, sermaye merkezli iktidarın, mekân oluşum süreçlerini üretim alanına dönüştürdüğüne, mekânın da bir tüketim nesnesine ve artı değer elde etme aracına dönüştüğüne tanık olmaktayız. Bu üretim - tüketim anlayışı neticesinde ortaya çıkan mekânlar çeşitliliği barındırmamakta ve kırılgan grupları dışlamaktadırlar. Bu dışlanmaları engellemek için ve insanları onurlu bir biçimde, eşit ve özgür yaşamalarını garantiye almak için, mekân kullanımı ve üretimi süreçlerinde herkesi kapsayan ilkelerin tespit edilmesi, bu ilkelerin de, insanların sahip oldukları hakları ve bu haklarla ilgili minimum standartları tanımlamaları gerekmektedir.Bu tezde, bu minimum standartları tespit edebilmek için, Lefebvre'in `kent hakkı' düşüncesi bağlamında, mekânı kullanma hakkı olarak temellük hakkı ve mekân üretimine katılma hakkı olarak oeuvre hakkının, insanların tüm yaşam alanlarını kapsayan haklarıyla ayrıntılandırılmasına çalışılmaktadır. Bunu gerçekleştirmek için de, kentte insan hakları belgelerinde kaydedilen normlarla, temel insan hakları belgelerindeki normlar karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmanın sonucunda, mekânlarla ilgili insan hakları normları ortaya çıkmıştır.Bu hakların korunabilmesi, mekân kullanımı ve üretimi süreçlerine katılan tüm aktörlerin sorumluluğundadır. Bu aktörler arasında mimarlar, hem kişisel pratiklerinde doğrudan olarak, hem de kolektif bir şekilde dolaylı olarak mekân kullanımı ve üretimi süreçlerini etkileyebildikleri için, önemli bir role sahiptirler. Dolayısıyla mimarların sorumlulukları, mimarlık mesleği etiği ve bu mesleğe bağlı etik kodlar çerçevesinde yeniden değerlendirilmelidir.Günümüzde mimarlık mesleğinin etiği konusunda oluşturulan belgelere baktığımızda, bu belgeler, bağlayıcılığı olan kodlar ve bağlayıcılığı olmayan deklarasyonlar olarak, iki farklı kategoride değerlendirilebilmektedirler.Bu tez çerçevesinde örnek çalışmalar olarak, Amerikan Mimarlar Enstitüsü, Britanyalı Mimarlar Kraliyet Enstitüsü, Avrupa Mimarlar Kurulu ve Uluslararası Mimarlar Birliği'nin yayınladıkları dört farklı etik kod ve on iki deklarasyon ele alınmıştır ve mekân ile ilgili insan hakları normları açısından değerlendirilmiştir.Bu değerlendirmeler sonucunda, etik kodların aksine deklarasyonların insan hakları normlarına duyarlı oldukları ortaya çıkmıştır. Deklarasyonların göz ardı ettikleri insan hakları normlarının ise, kamusal mekân ile ilgili oldukları, bunun nedeninin ise son yıllarda mimarlıkta yaygınlaşan apolitikleşme olduğu tespit edilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ayrıca mekân ile ilgili insan hakları normlarına duyarlı etik kodların oluşturulması için öneriler geliştirilmiştir.

Abstract:
Today, one can observe that the capital oriented power relations have transformed the process of formation of space into a sphere of production; therefore space has also been transformed into consumption good and a means for obtaining surplus value. Space that is formed as a result of this understanding of production-consumption does not contain diversity and exclude vulnerable groups.To prevent these exclusions and to guarantee free and equal life for all people in dignity, principles which include everybody during production and utilization of space should be determined and these principles should manifest human rights and minimum standards concerning those rights.Based on Henri Lefebvre?s idea of the right to the city, this dissertation attempts to explain in detail the right to appropriation and the right to oeuvre through rights of human beings regarding their living spaces in order to determine above mentioned minimum standards. A comparative analysis looks at different documents of human rights in the city in order to achieve norms of human rights regarding space.All actors taking part in the process of production and utilization of space are responsible for protection of these rights. Among these actors, the architects? role is vital, since they can affect the process of production and utilization of space both directly by their personal practices and indirectly by their collective activities. Therefore, an ethical code illustrating the ethics of the profession of architecture as well as the responsibilities of architects could guarantee the protection of norms of human rights regarding space.It is possible to classify the documents of ethics of architectural profession into two categories in terms of their binding force. One category consists of codes of ethics that are binding, and the other includes declarations that are not binding.The dissertation examines four different ethic codes and 12 different declarations that were published by the American Institute of Architects, the Royal Institute of British Architects, Architect?s Council of Europe and the Union of International Architects as case studies and evaluates these documents in terms of human rights related with space.This evaluation illustrates that declarations in contrast with codes of ethics are sensitive to norms of human rights. However, it is observed that, human rights norms which are related to public space are not covered within these declarations due to apolitization of architecture in recent years.The conclusion discusses the results of those evaluations on codes of ethics and declarations in terms of human rights norms related to space. It also suggests recommendations for developing codes of ethics sensitive to human rights related with space.