Avrupa ve Asya ülkelerinin insani gelişmişlik düzeylerinin çok değişkenli istatistiksel tekniklerle incelenmesi
Examination of human development levels of Europe and Asia countries with multivariable statistical techniques
Yazar: MERVE AKDAĞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ METİN BAŞ
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Ekonometri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Ekonometri = Econometrics ; Ekonomi = Economics ; İstatistik = Statistics
Dizin: Asya = Asia ; Asya ülkeleri = Asian countries ; Avrupa = European ; Avrupa ülkeleri = European countries ; Faktör analizi = Factor analysis ; Çok değişkenli istatistik = Multivariate statistic ; İnsani gelişme = Human development ; İnsani gelişmişlik endeksi = Human development index ; İstatistik = Statistics ; İstatistik dağılımlar = Statistical distributions

Özet:
İnsanı ve yaşadığı toplumun gelişmişliğini ekonomik göstergelerle tanımlamaya ve ölçemeye çalışan görüşün ardından Amartya Sen'in katkılarıyla ortaya çıkan ve insani kalkınmanın merkezine koyan insani gelişim endeksi, bugün gelişmişliğin önemli göstergelerinden biri olarak görülmektedir. Fakat insani gelişim göstergesi de içerdiği değişkenler açısından yeterli bulunmamakta ve eleştirilere maruz kalmaktadır. Bu bağlamda sosyal, kültürel, demografik, bilimsel vb. değişkenler içeren farklı değişken setleri ile ülkelerin gelişmişlik düzeyleri hesaplanmaya çalışılmaktadır.
Bu çalışmada, ülkelerin insani gelişmişlik düzeylerini çok değişkenli istatistiksel yöntemlerle incelemek ve karşılaştırmak amacıyla Avrupa ve Asya ülkelerinden 52 ülke ve 14 değişken seçilerek veri setine faktör analizi ve kümeleme analizi uygulanmıştır. Faktör analizi sonucu oluşan yeni göstergelere göre ülkelerin faktör skor yükleri hesaplanarak ülkeler sıralamaya alınmıştır. Daha sonra ülkeler hiyerarşik olmayan kümeleme yöntemlerinde k-ortalamalar tekniğine göre kümelere atanmış ve hesaplanan insani gelişim endeksi performanslarıyla sonuçlar karşılaştırılmıştır. Çalışma sonucunda faktör analizi ve kümeleme analizi sonuçlarının birbirini desteklemediği ve insani gelişim endeksi performansıyla benzerlik açısından faktör sonuçlarının daha güçlü olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
After the idea of defining and measuring the development of human and the society with economic indicators, the development index coming up as a result of contribitions of Amartya Sen and putting human in the center of development is seen as the most important indicator of improvement. However, it is not seen sufficient as an indicator of human development in terms of variables it contains and be criticized. In this context, with containing variables such as social, cultural, demographic, scientific etc. the development levels of countries are tried to be calculated.
In this study, 52 European and Asian countries and 14 variables chosen and factor analysis and cluster analysis are applied for the purpose of examine and comparison of humanity development levels with the multivariable statistical methods. According to the new indicators formed as a result of the factor analysis, the countries were sorted by calculating the factor score loads of the countries. Countries were then assigned to clusters based on k-means technique in non-hierarchical clustering methods and the results were compared with the calculated human development index performance. It is determined as a result of study, factor analysis and cluster analysis results don't support each other and factor results in terms of similarity is stronger than human development index performance.