İngiliz Hükümetleri ve Ermeni sorunu 1880-1895
British Goverments and the Armenian question 1880-1895
Yazar: MEHMET BATUHAN ÇEKEN
Danışman: PROF. DR. HALE ŞIVGIN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Ermeni sorunu = Armenian question ; Ermeniler = Armenians ; Hükümet programları = Government programs ; Hükümetler = Governments ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Yakın Çağ = Modern Times ; İngiltere = England

Özet:
19. Yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Avrupa devletleri açısından bir mesele olarak gündeme giren "Doğu Sorunu" olgusu İngiltere için Victoria Dönemi boyunca farklılık göstermiştir. İngiliz parlamenter sistemindeki iki güçlü partinin Doğu Sorunu'na yaklaşımı İngiliz Hükümetlerinin Şark siyasetini belirlemiştir. Bu bakımdan yapılan çalışmada İngiltere'nin doğu politikasının analizi kurulan hükümetlerin bakış açılarının tespiti ön plana alınarak yapılmıştır. 1856 Kırım Savaşı sonrası İngiltere'nin doğu politikasında bazı değişiklikler yaptığı gözlemlenmiştir. Buna sebep olarak Osmanlı'nın Rusya'nın yayılmacılığı konusunda yetersiz kalmasıdır. Kırım Savaşı'nda Ruslar mağlup edilmiş bile olsa kayıplar göz önüne alındığında azımsanmayacak derecede İngilizlerin kayıp verdiği kaydedilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Osmanlı'nın yenilmesiyle beraber İngiltere Osmanlı'nın Ruslar karşısında desteklenmesi fikrinden vazgeçtiği ve Rusların yayılmacılığına karşı bizzat Büyük Britanya'nın tek başına politikalar üretmeye başladığı görülmektedir. Bu nedenle İngiltere ilk olarak Kıbrıs'ı 1878 yılında ve Mısır'ı 1882 yılında ilhak etmiştir. Daha sonra ise hedeflerini Osmanlı Ermenilerinin kendileri tarafından desteklenmesi fikri olarak benimsemişlerdir. İngiliz doğu politikasının aktörlerinden olan Gladstone bu fikri İngiliz Liberal Parti'nin vazgeçilmez bir unsuru olarak parti politikalarından biri haline getirmiştir. Gladstone'un siyasi rakibi Salisbury ise tümüyle Ermeni ihtilalcilerin desteklenmesi fikrini savunmamış Doğu Sorunu'nun bir birleşeni olan Ermeni Meselesi'nin İngiltere'nin tek başına sorumluluk alarak çözmemesi gerektiğini düşünmüştür. Çalışmada da bu İngiliz iç siyasi rekabetinin doğuya yani Osmanlı Devleti'ne Ermeni Meselesi üzerinden yansıması üzerinde durulmuştur.

Abstract:
The "Eastern Question" phenomenon, which came to the agenda as an issue for European states since the first quarter of the 19th century, differed for England during the Victorian Period. The approach of the two powerful parties in the British parliamentary system to the Eastern Question determined the Eastern policy of the British Governments. In this respect, in this study, the analysis of the eastern policy of England was made by taking the determination of the perspectives of the established governments to the fore. After the 1856 Crimean War, it was observed that England made some changes in its eastern policy. The reason for this is the inadequacy of the Ottoman Empire in the expansionism of Russia. Even though the Russians were defeated in the Crimean War, it has been noted that the British suffered considerable losses when the losses were taken into account. It is seen that with the defeat of the Ottoman Empire in the 1877-1878 Ottoman-Russian War, England gave up on the idea of supporting the Ottoman Empire against the Russians, and Great Britain itself began to produce policies against the expansionism of the Russians. For this reason, England first annexed Cyprus in 1878 and Egypt in 1882. Later, they adopted their goal as the idea of supporting the Ottoman Armenians by themselves. Gladstone, one of the actors of the British eastern policy, has made this idea one of the party policies as an indispensable element of the British Liberal Party. Gladstone's political rival, Salisbury, on the other hand, did not support the idea of supporting the Armenian revolutionaries entirely, and thought that the Armenian Question, which is a component of the Eastern Question, should not be solved by England by taking responsibility alone. In the study, the reflection of this British internal political rivalry to the east, that is, to the Ottoman Empire, through the Armenian Question is emphasized.