Râğıb el-İsfahânî'nin Efânînü'l-Belâğa adlı eseri ve belagatteki yeri
Raghib al-Isfahani's work Afanin al-Balagha and its place in rhetoric
Yazar: MUHAMMET SÜHEYB SÜLEYMAN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA KAYA
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Arap dili =   ; Belagat = Eloquence

Özet:
Râğıb el-İsfahânî, çalışmalarıyla Arap dili ve belagati alanlarına büyük katkıda bulunmuştur. O, engin ilmi tecrübesiyle belagat alanında kaleme aldığı birçok çalışması bulunmaktadır. Onun Efânînü'l-Belâğa adlı eseri, belagatle ilgili yazmış olduğu çalışmaların başında gelir. Râğıb, bu eserinde belagat ilminin temellerini net bir şekilde belirlemiştir. Ayrıca o, belagat ilmini teorik bir çerçeveden çıkarıp uygulanabilir bir sanat haline gelmesine de öncülük etmiştir.
Belagat ilminin gelişim tarihine bakıldığında, Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ (ö. 209/824), Câhiz (ö. 255/869), İbn Kuteybe (ö. 276/889), İbnü'l-Mu'tez (ö. 296/909), Kudâme b. Ca'fer (ö. 337/948), Ebû Hilâl el-Askerî (ö. 395/1004), İbn Reşîk (ö. 463/1070) gibi âlimlerin bu alanda öncülük ettikleri görülür. Ancak belagat ilmi, Abdülkâhir el-Cürcânî (ö. 471/1078) ve Sekkâkî (ö. 626/1229) ile tam teşekkülü etmiştir. Daha sonraları Hatîb el-Kazvînî (ö. 739/1338) gibi isimler de bu alanda şerh ve haşiyeleriyle belagat ilmine katkıda bulunmuştur. Burada Râğıb el-İsfahânî'nin belagat alanındaki çalışmaları göz ardı edilmiştir. Onun Efânînü'l-Belâğa adlı eseri, uzun yıllar boyunca hak ettiği şekilde incelenip ilim dünyasının hizmetine sunulamadığı görülmektedir.
Râğıb'ın belagat alanındaki rolünü ve katkılarını gün yüzüne çıkarmak gayesiyle ele alınan bu çalışmada, onun sunduğu terminoloji üzerinden açıklamalar yapılarak bu ilmin nasıl tatbik edildiği ortaya konmuştur. Bu bağlamda, belagatle ilgili konular ayrıntılı bir şekilde incelenirken, bu alanda öncülük etmiş bazı âlimlerin görüşlerine de başvurulmuştur. Böylece Râğıb'ın bu konudaki hak ettiği ilmi değeri, günümüz okurlarına sunulmaya çalışılmıştır.
Bu çalışmada, onun eserinde Kur'ân-ı Kerim'den örneklerle zikrettiği terimler, ele alınarak, belagatle ilgili bazı meşhur tefsir kaynaklarındaki bilgilerle mukayese edilmiştir. Bu sayede Râğıb'ın bu alandaki görüşleri net bir şekilde zikredilmiş ve yaşadığı dönemdeki belagatin tarihî gelişimine de değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Arapça, Belagat, Efânînü'l-Belâğa, Râğıb el-İsfahânî, Kavramsal Tahlil.

Abstract:
Raghib al-Isfahani has made significant contributions to the fields of Arabic language and rhetoric with his works. He has authored numerous works in the field of rhetoric, drawing on his vast scholarly experience. His book Afanin al-Balagha is one of his foremost works on rhetoric. In this book, Raghib clearly establishes the foundations of the science of rhetoric. Additionally, he has pioneered the transformation of rhetoric from a theoretical framework into a practical art.
When looking at the history of the development of the science of rhetoric, it is evident that scholars such as Abu Ubayda Ma'mar ibn al-Muthanna (d. 209/824), Jahiz (d. 255/869), Ibn Qutaybah (d. 276/889), Ibn al-Mu'tazz (d. 296/909), Qudama ibn Ja'far (d. 337/948), Abu Hilal al-Askari (d. 395/1004), and Ibn Rashiq (d. 463/1070) were pioneers in this field. However, the science of rhetoric reached its full development with Abd al-Qahir al-Jurjani (d. 471/1078) and Sakkaki (d. 626/1229). Later on, figures like Khatib al-Qazwini (d. 739/1338) also contributed to the science of rhetoric with their commentaries and annotations. In this context, the works of Raghib al-Isfahani in the field of rhetoric have been overlooked. His book Afanin al-Balagha has not been studied and presented to the scholarly world as it deserves for many years.
In this study, undertaken with the aim of bringing to light Raghib's role and contributions in the field of rhetoric, explanations have been provided based on the terminology he introduced, illustrating how this science is applied. In this context, while examining topics related to rhetoric in detail, the views of some scholars who were pioneers in this field have also been consulted. Thus, an effort has been made to present Raghib's deserved scholarly value in this area to contemporary readers.
In this study, the terms mentioned by Raghib in his work with examples from the Qur'an have been examined and compared with information from some renowned tafsir sources on rhetoric. Through this comparison, Raghib's views in this field have been clearly articulated, and the historical development of rhetoric during his time has also been addressed.

Keywords: Arabic, Rhetoric, Afanin al-Balagha, Raghib al-Isfahani, Conceptual Analysis.