Tefsir-mantık ilişkisi
Of exegesis (al-tafsīr) and the science of logic (al-manṭiq)
Yazar: SERVET DEMİRBAŞ
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ÇALIŞKAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Dirayet = Comprehension ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mantık = Logic ; Tefsir = Commentary ; Yorumlama = Interpretation ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu tez, Kur'an'ı anlama ve yorumlama faaliyetlerinin bütünü olan tefsir ilmiyle, insan zihnini düşünce üretirken hataya düşmekten koruyan mantık ilmi arasındaki ilişkiyi incelemektedir. İki disiplin arasındaki etkileşimi konu edinen çalışma, örneklerini daha çok müteahhirîn dönemi dirâyet tefsirlerinden seçmektedir. İslam ilim ve kültür tarihinde mantık ilmimin konumu tartışmalı olduğu için Kur'an'ın yorumunda istihdam edilip edilmediği pek araştırılmamıştır. Bu çalışmada iki disiplin arasındaki ilişkinin ele alınması ve geçmişten günümüze yapılan tartışmaları ana hatlarıyla bir araya getirmesi açısından önemlidir. 
Çalışma daha çok metin incelemelerine dayalı bir yöntem izlemiştir. Tercüme faaliyetlerinin sistemli bir şekilde yapılmaya başladığı hicri üçüncü asırdan itibaren mantık ilminin İslam dünyasındaki serüveni takip edilerek hangi noktada tefsirle buluştuğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede öncelikle tefsir tarihi ve mantık ilminin İslam dünyasındaki tarihi seyri üzerinde yoğunlaşılmış, daha sonra mantık ilminin tefsir dahil diğer ilimlerle ilişkisi irdelenmiştir. Son olarak tefsir usûlü, ulûmü'l-Kur'an eserlerinde ve dirâyet ağırlıklı tefsirlerde mantıkla ilgili söyleneneler tespit edilerek mantığın yorum vasıtası olarak tefsirde nasıl kullanıldığı örneklerle gösterilmiştir. 
Bu tezin temel iddiası, mantık ilminin yorumlama yeteneğine ve yorum zenginliğine katkısı bakımından tefsir ilmini etkilediğidir. Bazı savunmacı karşı duruşlara rağmen mantık ilminin verileri özellikle dirâyet tefsirlerinde dilbilime dayalı yorumların yanı sıra aklî çıkarımlarda yöntem aracı olarak katkı sunduğu tespit edilmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Mantık, Dirâyet, Yorum.

Abstract:
This dissertation examines the relationship between the science of exegesis (al-tafsīr) which is the science of interpretion and explanation of the Qur'ān, and the science of logic (al-manṭiq) which aims to correct one`s thinking and contemplating. The study, which deals with the interaction between the two disciplines, chooses its samples mostly from the (dirāya) exegesis written in the late period. Since the position of logic in the history of Islamic sciences and culture is controversial. it has not been adequately investigated whether he is employed in the exegesis of the Qur'ān or not. The study is important in terms of addressing the relationship between the two disciplines and bringing together the discussions. Since the third century of the Islamic world, when translation started to be carried out systematically, the progress of logic science in the Islamic world was followed and it was tried to determine at what point it met tafsīr. In this context, firstly the history of tafsīr and logic was focused on the historical course of the Islamic world, and then the relationship of logic and other sciences including tafsīr was examined. Finally, in the tafsīr method, 'ulûmu al-Qur'an works and mainly (dirāya) tafsīr, what is said about logic was determined and how logic was used as a means of interpretation was shown with examples.

The main claim of this thesis is that the logic affects the science of tafsīr in terms of its contribution to interpretation ability and richness of tafsīr. Despite some defensive opposing stances, it has been determined that the logic contributed as a method tool in rational inferences as well as linguistic interpretations, especially in the dirāya tafsīr.

Key Words: al-Tafsīr, al-Manṭiq, Dirāya, Exegesis/ Interpreting