Türkiye'de ekolojik ayak izi dinamiklerinin STIRPAT Modeli kapsamında analizi
Analysis of ecological footprint dynamics in Turkey within the scope of STIRPAT Model
Yazar: GÖKÇE ARAS
Danışman: DOÇ. DR. EMRAH KOÇAK
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Ekoloji = Ecology ; Ekolojik ayak izi = Ecological footprint ; Ekonomi politikaları = Economic policies ; Ekonomik büyüme = Economic growth ; STIRPAT = STIRPAT ; Türkiye = Türkiye ; Çevre kirliliği = Environmental pollution ; Üretim = Production

Özet:
Ülkelerin iktisadi büyümeyi öncelikle hedef olarak belirlemesi beraberinde
kaynak kullanımını arttırmıştır. Üretim ve tüketim artarken ortaya çıkan atıklar ise çevre
sorunlarının giderek artmasına neden olmuştur. Ekolojik ayak izi insanlığın doğa
üzerindeki talep baskısını ölçmeye yarayan bir ölçüt olarak literatürde yer almaktadır.
Dolayısıyla çalışmanın amacı, 1965-2015 tarih aralığında Türkiye'de ekolojik ayak
izinin belirleyicilerini, çevre üzerindeki etkileri belirlemek için yaygın olarak tercih
edilen STIRPAT modeli kapsamında araştırmaktır. Araştırmada nüfus, gelir seviyesi
teknoloji ve enerji tüketimi değişkenlerinin ekolojik ayak izini hangi yönde ve
büyüklükle etkilediği tespit edilmeye çalışılmıştır. Nüfus göstergesi olarak, kentsel
nüfusun toplam nüfus içindeki payı, refah göstergesi olarak kişi başına düşen gelir,
teknoloji değişkenini temsilen sanayi sektörünün GSYH içerisindeki payı ve kontrol
değişkeni olarak toplam enerji tüketimi kullanılmıştır. Analiz yöntemi olarak
değişkenler arasındaki ilişkilerin tespiti için Johansen-Jusellius ve Maki yapısal
kırılmalı eşbütünleşme analizleri kullanılmıştır. Daha sonra değişkenler arasındaki
ilişkiyi ortaya koymak ve esneklik katsayılarının tahmin edilmesi için Dinamik En
Küçük Kareler Yöntemi (D-OLS), Modifiye Edilmiş Sıradan En Küçük Kareler
Yöntemi (FM-OLS) ve Kanonik Eşbütünleşik Regresyon (CCR) tahmin yöntemleri
kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, ekonomik büyümenin Türkiye'de ekolojik ayak izi
üzerindeki uzun vadeli etkisinin U şeklinde olduğunu göstermektedir. Bu etkinin ilk
olarak azalan sonra artan olduğunu, kentleşmenin ekolojik ayak izini arttırdığını,
teknolojik gelişmenin ekolojik ayak izi üzerinde olumlu bir etkisi olduğunu ve enerji
tüketimi ekolojik ayak izini arttırdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Ekolojik Ayak İzi, Çevre Kirliliği, STIRPAT, D-OLS, FMOLS.

Abstract:
The fact that countries set economic growth primarily as a target has increased
the use of resources. While production and consumption have increased, the resulting
wastes have led to an increase in environmental problems. Ecological footprint is
included in the literature as a criterion for measuring the demand pressure of humanity
on nature. Therefore, the aim of the study is to investigate the determinants of the
ecological footprint in Turkey between 1965 and 2015 within the scope of the
STIRPAT model, which is widely preferred to determine the effects on the
environment. In the study, it was tried to determine in which direction and to what
extent the variables of population, income level, technology and energy consumption
affect the ecological footprint. As the population indicator, the share of the urban
population in the total population, per capita income as the welfare indicator, the share
of the industrial sector in GDP as the technology variable and total energy consumption
as the control variable are used. For the econometric analysis part of the study,
Johansen-Jusellius and Maki structural break cointegration analyzes were used to
determine the relationships between the variables. Then, Dynamic OLS (D-OLS), Fully
Modified OLS (FM-OLS) and Canonical Co-integrated Regression (CCR) estimation
methods were used to reveal the relationship between the variables and to estimate the
elasticity coefficients. The findings show that the long-term effect of economic growth
on the ecological footprint in Turkey is U-shaped. It reveals that this effect first
decreases and then increases, urbanization increases the ecological footprint,
technological development has a positive effect on the ecological footprint, and energy
consumption increases the ecological footprint.

Keywords: Ecological Footprint, Environmental Pollution, STIRPAT, D-OLS, FM-OLS.