Samsun ve ilçelerinde bulunan tarihi camilerin kalem işi bezemelerinin incelenmesi ve sanatsal üretimler
Investigation of the handling decorations of historical mosques located in Samsun and its districts and artistic productions
Yazar: YUNUS KESKİN
Danışman: DOÇ. DR. MUHAMMET BİLGEN
Kastamonu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: El Sanatları = Crafts

Özet:
Samsun ve ilçeleri çok eski yıllardan beri birçok medeniyete ev sahipliği yapmış ve bu
medeniyetlerin izlerini de barındırmıştır. Tarihi bir geçmişe sahip olan şehirde mimari
yapılar önemli bir yer tutmaktadır. Bu yapılar içerisinde kırkbeş adet tarihi cami
bulunmaktadır. Tarihi değere sahip camilerin yedi tanesinde ise özgün kalem işi
süslemeler yer almaktadır.
Bu tez çalışmasında, Samsun ve ilçelerinde bulunan, özgün kalem işleri ile süslü yedi
adet tarihi caminin tarihçesi, inşa tekniği, malzemesi ve kalem işleri ile ilgili bilgiler
verilmeye çalışılmıştır. Samsun, Bafra ve Vezirköprü'deki camiler kâgir tarzında,
Çarşamba ve Kavak'taki yapılar ise ahşap malzeme ile inşa edilmiştir. Ahşap yapılar
kendilerine özgü mimari özelliklerinin yanı sıra yörenin ve Anadolu'nun mimari
özelliklerini barındırırlar.
Samsun ve ilçelerindeki yapıların yangın, deprem veya insan müdahalesine yenik
düşmesi gibi durumlarda camiler ve kalem işi süslemeler yok olmaktadır. Bu
çalışmaya konu olan yapılar, kültür ürünlerinin uzmanlar tarafından bilimsel koruma-
onarım çalışmaları yapılması için belge oluşturmak veya yapıların yok olması
durumunda önceden kayıt altına alınmış olmalarını sağlamak maksadıyla ele
alınmıştır. Samsun ve ilçelerinde bulunan tarihi camilerin üzerlerindeki kalem işi
süslemelerin motif, renk ve anatomi özellikleri incelenerek renkli ve renksiz olarak
restitüsyon çizimleri yapılmaya çalışılmıştır.
ANAHTAR KELİMELER: Kalem işi, Bekdemir Camii, Göğceli Camii, Şeyhhabil Camii,
Tayyar Paşa Camii, Kale Camii, Büyük Camii

Abstract:
Samsun and its districts have hosted many civilizations since ancient times and have
traces of these civilizations. Architectural buildings have an important place in the city,
which has a historical past. There are forty-five historical mosques among these
structures. Seven of the mosques of historical value have original hand-carved
decorations.
In the thesis study, information about the construction techniques, materials, history
and pencil works of historical mosques has been tried to be explained. The mosques
in Samsun, Bafra and Vezirköprü were built in masonry style, while the buildings in
Çarşamba and Kavak were built in wooden style. Wooden structures, with their unique
shapes, constitute the original community of our architecture rising in Anatolia.
Mosques and hand-carved decorations are destroyed in cases where the buildings in
Samsun and its districts succumb to fire, earthquake or human intervention. The
structures that are the subject of this study were examined in order to create documents
for scientific conservation-repair studies of cultural products by experts or to ensure
that the structures are recorded in advance in case of destruction. By examining the
motif, color and anatomy features of the hand-carved decorations on the historical
mosques in Samsun and its districts, restitution drawings were tried to be made in color
and without color.