Sûfî menâkıbnâmelerinde âyet ve hadislerin işârî yorumları
Ishari interpretations of the verses and hadiths in the Sufi menâkibnâme (anecdote books)
Yazar: CÜVEYRİYE İLTUŞ
Danışman: PROF. DR. MUHAMMET YILMAZ
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Ayetler = Verses ; Hadis = Hadith ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Menakıbname = Menagip ; Sufi = Sufi ; Sufilik = Sufilik ; Tasavvuf = Mystic ; İslamiyet = Islam ; İşari tefsir = Implicit interpretation

Özet:
Kültür tarihimiz ve toplumsal hafızamız açısından önemli bir yere sahip olan sûfî menâkıbnâmelerinde geçen âyet ve hadislerin işârî yorumlarının tespit ve tahlilini içeren bu çalışma iki bölümden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde araştırmanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi, araştırma problemi, kavramsal çerçevesi ve sınırlılıkları yer almaktadır.
Birinci bölümde menkabe kavramı, menâkıbnâmelerin tarihî gelişimi, özellikleri ve tasavvuf tarihi açısından önemi; işârî tefsirin mahiyeti, ortaya çıkış sebepleri, tarihsel gelişimi, türleri, yöntem anlayışı; hadisler ve işârî yorum gibi konular hakkında bilgi verilmiştir.
İkinci bölümde, menâkıbnâmeleri incelenen sûfîlerin âyet ve hadislere getirdikleri işârî yorumlar tespit edilmiştir. Ardından, belli bir metot oluşturmak amacıyla, tasavvufî öneme sahip başlıklar halinde, işârî yoruma muhatap olan âyet ve hadisler tasniflendirilmiş ve konuları tanıtmak amacıyla giriş mahiyetinde kısaca bilgiler verilmiştir.  Bir bütünlük sağlaması ve ön bilgi vermesi amacıyla bu âyet ve hadisler tablolar halinde düzenlenmiştir. Daha sonra ise tespit ve tasnif edilen bu âyet ve hadislerle ilgili konu bağlamında değerlendirmeler yapılmıştır. 
Bu çalışmada incelenen menâkıbnâmelerde işârî yorum içeren âyet ve hadislerin azımsanmayacak sayıda olduğu tespit edilmiştir. Sûfîlerin âyetlere yaptığı işârî yorumların zâhirî anlamla uyumlu olduğu veya zâhirî anlamdan çok da uzaklaşmadığı sadece sûfî bakış açısıyla ve tasavvufî derinlikle zenginleştirildiği görülmüştür.  Hadisler açısından değerlendirildiğinde ise sahih hadis kaynaklarında yer alan rivâyetlerle birlikte Hadis ilmi açısından tartışmalı rivâyetlere de yer verilmiş, bu rivâyetler sûfî gözüyle yoruma tâbî tutulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, menâkıbnâme, işârî tefsir, hadis.

Abstract:
This study, which includes the determination and analysis of the ishari interpretations of the verses and hadiths in the Sufi menâkıbnâme (anecdote books), which have an important place in terms of our cultural history and social memory, consists of two parts. In the "introduction" part, the subject, aim, scope, method, research problem, conceptual framework and limitations of the research are given.
In the first section, information is given about the concept of menkabe, the historical development of menâkıbnâmes, their properties and their importance in terms of the history of Sufism, the nature of Ishari tafsir, the reasons of its emergence, its historical development, its types and method approach, and topics such as the hadiths and ishari interpretation is given.
In the second part, the ishari interpretations of the verses and hadiths of Sufi whose menâkıbnâmes are examined are identified. Then, in order to establish a certain method, the verses and hadiths that are subject to ishari interpretation are classified as titles of sufistic importance, and in order to introduce the subjects, brief information is given in the nature of introduction.  These verses and hadiths are arranged in tables in order to provide an integrity and preliminary information. Then, evaluations were made in the context of the subject related to these verses and hadiths identified and classified. 
In this study, it was determined that there is a considerable number of verses and hadiths containing ishari interpretations in the menâkıbnâmes examined. It was observed that the Sufis' ishari interpretations of the verses were compatible with the literal meaning or are not far from the apparent meaning, but were enriched only with the sufi point of view and sufistic depth.  When evaluated in terms of hadith, in addition to the narratives in the authentic hadith sources, controversial narratives in terms of the hadith science were also included, and these narratives were interpreted through the perspective of the Sufi.

Keywords: Sufism, menâkıbnâme, ishari tafsir, hadith.