Kentsel arkeolojik alanlarda afet risklerine karşı acil durum hazırlık süreçlerinin tanımlanması, Küçükyalı Arkeopark örneği
Definition of emergency preparation processes against disaster risks in urban archeological areas, case of Kucukyali archeopark
Yazar: GÖKÇE KUZEY
Danışman: PROF. DR. NURAN ZEREN GÜLERSOY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Kentsel arkeoloji = Urban archaeology

Özet:
Son yıllarda yapılan afet planlarında kentsel alanlar için yapılan planların içerisinde, kentsel arkeolojik alanları içeren bir düzenlemenin olmaması önemli bir planlama eksikliğini olarak görülmektedir. Oysa günümüz kentlerinin geçmiş katmalarını oluşturan kentsel arkeolojik alanlar, geçmiş uyarlılıkların eski yaşam tarzlarını, kültürlerini, sosyal yapılarını, teknolojilerini ve mimari özelliklerini izleyebildiğimiz alanlardır. Bu alanlar her geçen gün değişen doğal koşullar ve insan etkilerinden kaynaklı olarak tehlikelere maruz kalmaktadırlar. Kentsel arkeolojik alanların maruz kaldıkları bu tehlikelerin önlenememesi durumunda afetler görülmekte ve bu alanlarda riskli durumlar oluşmaktadır. Kentsel arkeolojik alanların bulundukları konum nedeniyle, gerek diğer kültürel miras alanlarından gerekse aynı türde olmalarına rağmen kent dışında kalan arkeolojik miras alanlarından daha farklı olarak afet durumlarında oluşan risklerden etkilendiği görülmektedir. 
Tez çalışmasının amacı, kentsel arkeolojik alanlar için kendi iç özelliklerini ve bulundukları çevrenin de özeliklerini kapsayan, olası afet risklerine karşı afet risk yönetim planı kapsamındaki hazırlık süreçlerinin tanımlanmasıdır.  Ayrıca afet öncesi, afet sırası ve afet sonrasında yapılması gereken hazırlık işlemlerinin kentsel arkeolojik alanlar özelinde nasıl olması gerektiğinin Küçükyalı Arkeopark alanı için örnek bir süreç modeli üzerinden açıklamaya çalışılmasıdır. 
Birinci bölümde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, soruları ve hipotezlerine yer verilmiştir. Çalışmanın hangi amaçla, hangi sorulara cevap vermek için, hangi kapsamda ele alındığı ve çalışmanın yönteminin ne olduğu açıklanmıştır. Bu çalışmada yöntem olarak, kavramsal altyapının oluşturulması amacıyla kapsamlı ve geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Daha sonra ise çalışılan konunun, özellikle uluslararası platformlarda dikkat çeken ve çalışılan bir konu olmasından kaynaklı olarak UNESCO, ICCROM, ICOMOS'nun araştırma, izleme ve değerlendirme raporları incelenmiştir. Ayrıca Heritage @ Risk gibi organizasyonların raporlarından ve çalışmalarından da arkeolojik alanların ve kent içinde kalan arkeolojik alanların ele alınış biçimlerinin değerlendirilmesi yapılmıştır. 
İkinci bölümde çalışmanın temel kavramları olan kentsel arkeolojik alan, afet, tehlike ve risk kavramlarının tanımı yapılmıştır. Ayrıca bu kavramlar arasındaki ilişkinin ne olduğu anlaşılmaya çalışılmıştır. 
Kavramların tanımlanmasından sonra ikinci bölümde kentsel arkeolojik alanları etkileyen afetler ve tehlikelerin neler olduklarının açıklaması yapılmıştır. Bu kapsamda, Kentsel arkeolojik miras alanlarında görülen afetler iki ana başlık altında incelenmiştir. Bu afetlerin önlenememesi durumlarında gelecekte oluşabilecek olan durumlarda kentsel arkeolojik alanlarda görülebilecek olan riskler ise; yerinde (in situ) arkeolojik mirasın kaybı, tanımlanamayan (toprak altındaki) arkeolojik mirasın kaybı, arkeolojik potansiyelin kaybı, arkeolojik mirasın çeşitliliğinin kaybı ve arkeolojik mirasın yerel mülkiyetinin kaybedilmesi olarak ele alınmıştır. 
Üçüncü bölümde, kültürel ve doğal miras alanlarında oluşabilecek olan bu risklere karşı önceden hazırlıklı olunmasını sağlamak ve alanların olası bir durumdan en az etkilenip korunabilmesini sağlamak amacıyla bu alanlar için afet risk yönetimi planlarının ve hazırlık süreçlerinin nasıl ele alınması gerektiği incelenmiştir. Bu kapsamda, afet risk yönetimi,  tarihi bir alanın önemi üzerindeki kayıpları ve etkileri yönetmek, onları azaltmak, kazanılan ve kaybedilen fırsatlar arasında denge kurarak kaynakların ve aktörlerin verimli kullanılmasını sağlayan bir süreç olarak ele alınmıştır. Ayrıca, bu sürecin afet öncesi, afet sırası ve afet sonrasında yapılacak olan müdahaleleri içerdiğine dikkat çekilmiştir.  Bu süreçlerin uygulama aşamasında nasıl ele alındığının anlaşılması için ise afet risklerine karşı hazırlanan afet risk yönetim planı örnek çalışmaları "Kültürel Mirasın Afet Risk Yönetimi Konusunda Uluslararası Eğitim Kursu (ITC - International Training Course on disaster risk management of cultural heritage)" kapsamında yapılan çalışmalardan 6 alan seçilmiştir. Ayrıca bu alanlarda yapılan çalışmalarda risk azaltma faaliyetlerinin, hazırlık ve müdahale süreçlerinin, kurtarma planı süreçlerinin nasıl oluşturulduğu ve ortak olarak hangi değerlendirmelerin yapıldığı da incelenmeye çalışılmıştır. Bu incelemenin sonucunda ise sürecin kentsel arkeolojik alanlar özelinde nasıl ele alınması gerektiği aşamasında dikkat edilmesi gereken adımlar tanımlanmaya çalışılmıştır. 
Kentlerin geçirmiş oldukları büyük dönüşümler ve yaşamış oldukları afetler, kent içinde kalan sınırlı sayıdaki arkeolojik kaynaklar üzerinde geri dönüşü olmayacak talepler yaratmış ve bozulma süreçlerini hızlandırıcı etki göstermiştir. Dördüncü bölümde bu afet risklerine karşı oluşturulması gereken sürecin basamaklarının ve uygulamada görülen sonuçların değerlendirilmesi ile kentsel arkeolojik alanlar için afet risklerine karşı bir hazırlık süreci modeli geliştirilmeye çalışmıştır. Bu sürecin kentsel arkeolojik alanın yapısal, alansal ve çevresel özelliklerine göre değerlendirmeleri kapsayan ve teknik, teknolojik ve politik çerçevede kararların alınmasını içeren bir model olmasına dikkat edilmiştir. Ayrıca modelin inceleme alt başlıklarında Afet Risk Yönetimi Planı Şablonunda yer alan basamaklar temel alınmış ve yedi başlık altında incelenmiştir.  
Çalışmanın dördüncü bölümünün son kısmında çalışmanın örnek alanı olarak seçilen İstanbul ili, Anadolu Yakası, Maltepe ilçesi, Çınar Mahallesinde yer alan ve Orta Bizans Dönemi'ne ait, günümüzde kentle bütünleşmiş bir kentsel arkeolojik alan olan Küçükyalı Arkeopark alanı incelenmiş ve süreç alana uygulanmaya çalışılmıştır. Alan, tarihi kaynaklara göre ilk öne Satyros Manastırı adıyla, daha sonra ise Bryas Sarayı adı ile anılmıştır. Alanın tuğla malzeme ile örülmüş dış duvarı ve sarnıç yapısına ait kalıntıları günümüze kadar ulaşmıştır. 
Bu çalışma kapsamında kentsel arkeolojik alanlar için oluşturulan afet risklerine karşı hazırlık süreci modeli kentsel arkeolojik alan özelliklerine göre üç düzeyde ele alınmıştır. Yapılan risk değerlendirmeleri, azaltma önlemleri, hazırlık ve müdahale planları, ayrıca kurtarma planı aşamaları hem yapısal, hem alansal, hem de çevresel özellikleri göz önüne alınarak, teknik (yapısal) açıdan, teknolojik açıdan ve politik açıdan önlemlerin alınmasını içerecek bir altyapıda hazırlanmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda risk değerlendirme çalışmaları, müdahale ve hazırlık süreçleri için kentsel arkeolojik alanların özelliklerine göre kullanılabilecek olan sistematik olarak bilgilerin toplanmasını sağlayacak olan kontrol listelerinin kullanılması önerilmiştir. Ayrıca oluşturulacak olan acil durum ekibinde yer alması gereken kurumların sınıflaması yapılmış ve görevleri açıkça belirlenmeye çalışılmıştır. Böylelikle hangi ekibin hangi işten sorumlu olduğunun tam olarak belirlenmesi ile afet sırasında ve sonrasında yaşanacak olan kaosun önüne geçilebilmesi planlanmıştır. 
Çalışma alanı için ilk önce kentsel arkeolojik alanların özelliklerine göre oluşturulmuş olan risk değerlendirmesi kontrol listesinin uygulanması ile ön değerlendirmesi yapılmış ve alan hakkında toplanması gereken bilgilerin eksiksiz bir şekilde toplanması sağlanmıştır. Daha sonra, Küçükyalı Arkeopark alanının doğal nedenlerden kaynaklı olarak oluşan deprem ve yangın tehlikelerine maruz kaldığı, alanın çevresel, alansal ve yapısal özelliklerden kaynaklı olarak bu olayları riske dönüştürebilecek güvenlik açıklarının olduğu tespit edilmiştir. Bu güvenlik açıkları, alanda kurulmuş deprem ve yangın sensörlerinin olmaması, ayrıca alanda yangın söndürme tüpü veya musluğunun olmaması, alanın İstanbul gibi büyük bir deprem bölgesinde yer alıyor olması, yapıyı oluşturan malzemelerin artık belirli bir zamanın geçmiş olmasından kaynaklı olarak yıpranmış ve eskimiş olması vb. durumlar saptanmıştır. Alanın içinde ve çevresinde bakımsızlık nedeniyle otların büyümüş olması da, otların kuruması ile yangınlara sebep olabilecek olan bir başka güvenlik açığı yaratan faktör olarak belirlenmiştir.  
Alandaki insan kaynaklı nedenlerden dolayı oluşan afetlerin, alanı, yapıyı ve çevresini en fazla tehdit eden sorunları oluşturduğu görülmüştür. Bu tehlikelerin; yapılaşma, vandalizm, yangın, mülkiyet gibi sorunlardan kaynaklı olarak oluştuğu saptanmıştır. Bu sorunların risklere dönüşmesine neden olacak güvenlik açıkları ise, alanın çevresinin yoğun yapılaşma ile çevrili olması, alanın etrafındaki yollara araç park edilmesi ile daraltılması durumları gözlemlenmiştir. Bu durumların alana acil durumlarda ulaşımı engelleyici bir etki yaratabileceği düşünülmüştür.  Ayırca,  alandaki 1987 yılında yapımına izin verilen şu an avlu bahçesi ile yapının dış duvarlarının üst üste geldiği bir caminin bulunması ise olası bir deprem anında caminin alanın üzerine yıkılması ile alana zarar verilebilecek bir başka etken olarak görülmüştür. Bütün bu durumların yanında alan hakkında hem bulunduğu mahallede yaşayan halk hem de diğer insanların olumsuz görüşlerinin olduğu tespit edilmiştir. Bu durum alanın sahiplenilmemesi, daha ilerdeki zamanlarda tahrip edilmesini, yağmalanmasını vb. durumların oluşmasını sağlayabilecek olan bir başka sorunu oluşturmaktadır. Bütün bu afetlerin etkileri olarak ise, alandaki arkeolojik miras ve kimlik kaybı gibi risklerin oluşmasının yanı sıra olası bir durumda alanın çevresindeki veya içindeki ziyaretçilerin yaşamlarını kaybetmeleri gibi bir sorunun da oluşabileceği düşünülmüştür.
Bu çalışma kapsamında önerilen süreç modeli ile Küçükyalı Arkeopark alanında hazırlık ve müdahale aşamasında görev yapacak olan acil durum ekibinde yer alması gereken aktör ve paydaşlar da belirlenmeye çalışılmıştır. Bunun için, alanda hazırlanmakta olan Alan Yönetimi Planı için belirlenen aktör ve paydaşlarla koordineli olabilecek şekilde aynı kurumları içererek bir ekip oluşturulmasına dikkat edilmiştir.. Afet sonrası yapılacak olan çalışmalarda ise aynı kurumların koordineli çalışması ile alan için iyileştirme ve rehabilitasyon süreçlerinde yapılacak olan işlemlerin listesi hazırlanmıştır. Ayrıca tüm bu sürecin sorunsuz çalışabilmesi için oluşturulması gereken düzenli izleme ve güncelleme sistemlerinin olması gerektiği üzerinde duruluştur.
Sonuç bölümünde kentsel arkeolojik alanların afet risklerine karşı hazırlıklı olunmasının sağlanması ile korunması süreçlerinin daha başarılı yönetilebileceği ve gelecek nesillere aktarılması süreçlerinin başarıya ulaşacağı üzerinde durulmuştur. Ayrıca geliştirilen model önerisinin diğer kentsel arkeolojik alan örneklerine de uygulanabilir olduğu ve gerekliliği vurgulanmıştır.

Abstract:
In the disaster plans made in recent years, the lack of an arrangement involving urban archaeological sites in the plans made for urban areas constitutes an important lack of planning. However, the urban archaeological sites that make up the past layers of today's cities are the areas where we can examine the old lifestyles, cultures, social structures, technologies and architectural features of the past harmonies. These areas are exposed to hazards due to changing natural conditions and human effects. If these hazards to be exposed to urban archaeological sites cannot be prevented, disasters occur and risky situations occur in these areas. Due to the location of the archaeological sites, it can be seen that, apart from the other cultural heritage sites and the archaeological heritage sites outside the city, although they are of the same type, they are affected by the risks occurring in disaster situations. 
The aim of the thesis is to define the preparatory processes in the context of disaster risk management plan for possible disaster risks, including their own internal features and characteristics of their environment for urban archaeological sites. In addition, the pre-disaster, during disaster and post-disaster preparatory procedures should be done in the case of urban archaeological sites should be explained in terms of an exemplary process model for the Küçükyalı Archaeological Park.
In the first part, the aim, scope, method, questions and hypthesis of the study are given. The purpose of the study, which questions to answer, in which context was discussed and the method of the study is explained. In this study, as a method, a comprehensive and extensive literature review has been conducted in order to establish the conceptual background. Afterwards, the research, monitoring and evaluation reports of UNESCO, ICCROM, ICOMOS were examined due to the fact that the subject matter is a subject that is considered and studied in international platforms. In addition, reports and studies of organizations such as Heritage @ Risk have also evaluated the ways in which archaeological sites and archaeological sites within the city are handled.In the second part, the basic concepts of urban archaeological area, disaster, danger and risk are defined. In addition, the relationship between these concepts is tried to be understood.
After defining the concepts, in the second part, disasters and hazards affecting urban archaeological sites are explained. In this context, disasters seen in the urban archaeological heritage areas are evaluated under two main headings. The first is disasters caused by natural causes. These are considered as natural disasters such as earthquakes, floods, erosion, tsunamis, fire, and vegetative and animal formations that occur during the neglect of areas or structures (growth of trees and weeds in the area or structure, nesting of animals and building materials). insect infestation etc. The second is disasters caused by people. These include development pressures, reasons for use (pollution, wear, tear, demolition, etc.), looting, illegal excavations, tourism activities, social unrest (wars, internal conflicts, terrorism, etc.), lack of adequate legislation to protect, appropriate non-existent and inadequate practices.
Risks that can be seen in urban archaeological areas in the future situations that can be prevented in case of these disasters; loss of in situ archaeological heritage, loss of unidentified archaeological heritage, loss of archaeological potential, loss of diversity of archaeological heritage and loss of local property of archaeological heritage
In the third chapter, disaster risk management plans and preparedness processes for cultural and natural heritage areas should be discussed in order to be prepared in advance for these risks and to ensure that the areas are least affected and protected from a possible situation. In this context, disaster risk management is dealt with as a process that enables the efficient use of resources and actors by managing losses and impacts on the importance of a historical area, reducing them, balancing the gained and lost opportunities. In addition, it was noted that this process includes pre-disaster, during disaster and post-disaster interventions. Among the things to be done before the disaster, documentation, assessment of risks and determination of security deficits, taking mitigation measures, preparation of emergency preparedness and response plans are among the things to be done in case of disaster, emergency procedures determined during the disaster and the implementation of the emergency after the disaster. and how the first risk assessment, repair, restoration, rehabilitation and rescue works to be carried out in the medium and long term should be discussed
In order to understand how these processes are handled during the implementation phase, 6 case studies of disaster risk management plan prepared for disaster risks are carried out within the scope of Uluslararası International Training Course on Disaster Risk Management of Cultural Heritage (ITC) disaster field is selected. The first of the selected examples is the Jordanian Petra Archaeological Park, located near the city and with Hellenistic remains. The second example, BC. It is the archaeological site of Agrigento in the Valley of the Temples of Italy, which includes remains from the 6th century, Hellenistic, Roman and Early Byzantine settlements. The third example is the Volubilis archaeological site in Morocco with Roman characteristics. The fourth example is the Tajin archaeological site near Mexico City. The fifth example is the Boundhanth Stupa, one of the remaining Buddhist temples in Nepal. The last example is the Chan Chan Archaeological Site, which is located near the city of Peru and contains the remains of Inca civilization. At the end of the evaluations, common disasters, dangers and risks seen in these archaeological and urban archaeological sites and the factors that create common security gap were tried to be determined. In addition, in the studies conducted in these areas, it has been tried to examine how risk reduction activities, preparation and response processes, rescue plan processes are formed and which evaluations are made jointly. As a result of this study, the steps that should be taken into consideration in the stage of how the process should be handled in the context of urban archaeological sites were tried to be established.
The great transformations of the cities and the disasters they experienced have created irreversible demands on the limited number of archaeological resources within the city and accelerated the degradation processes. In the fourth chapter, a preparatory process model against disaster risks has been developed for urban archaeological sites by evaluating the steps of the process to be established against these disaster risks and the results observed in practice. This process is considered to be a model that includes evaluations according to the structural, spatial and environmental characteristics of the urban archaeological area and includes making decisions in technical, technological and political framework. In addition, the sub-headings of the model are based on the steps in the Disaster Risk Management Plan Template and are examined under 7 headings.
In the last part of the fourth part of the study, the Küçükyalı Archaeological Site, which is an urban archaeological area of the Middle Byzantine Period, which is located in the Çınar Quarter of the Anatolian Side, Maltepe District of İstanbul, which is selected as the sample area of the study, is examined and applied to the process area. According to historical sources, the area was first known as Satyros Monastery and later as Bryas Palace. The outer wall of the area built with brick material and the remains of the cistern structure have survived to the present day.
Within the scope of this study, the disaster preparedness model for the Küçükyalı Archaeological Site was handled at three levels according to the characteristics of urban archaeological sites. The risk assessments, mitigation measures, preparation and response plans, as well as the rescue plan phases have been tried to be prepared in an infrastructure that includes technical (structural), technological and political measures, considering both structural, spatial and environmental characteristics. In this context, it is proposed to use checklists for systematic collection of information that can be used according to the characteristics of urban archaeological sites for risk assessment studies, intervention and preparation processes. In addition, the institutions that should be included in the emergency team to be formed were classified and their duties were clearly determined. Thus, it is planned to prevent the chaos that will be experienced during and after the disaster by determining exactly which team is responsible for which work.
For the study area, first of all, the risk assessment checklist, which was created according to the characteristics of urban archaeological sites, was pre-evaluated by applying the checklist and the information required to be collected about the site was collected completely. Later, it was found that the Küçükyalı Archeopark area was exposed to earthquakes and fire hazards due to natural causes, and that the area had security gaps that could turn these events into risk due to environmental, spatial and structural characteristics. These security gaps, the absence of earthquake and fire sensors installed in the area, the absence of fire extinguishing tubes or faucets in the area, the area is located in a large earthquake zone such as Istanbul, the materials that make up the structure of the building is no longer due to the fact that a certain period of time has been worn out. In addition, there are two monumental trees that are deemed necessary to be protected within the area. These trees cannot be cut because they need to be protected and they damage the area and walls due to their roots. The growing of grasses due to neglect in and around the area has been identified as another security-causing factor that could cause fires with drying of the grasses.
Disasters caused by human-caused causes in the area are the most threatening problems for the area, structure and environment. These hazards; construction, vandalism, fire, property. The security gaps that would cause these problems to become risks were observed as the area was surrounded by dense construction, and the roads around the area were narrowed by parking. It is thought that these situations may have an impact preventing access to the area in emergencies. In addition, the fact that the courtyard garden and a mosque where the outer walls of the building overlap in 1987 was seen as another factor that could be damaged by the collapse of the mosque on the area during a possible earthquake. Besides all these situations, it was found that both the people living in the neighborhood and the other people had negative opinions about the area. In this case, the area is not owned, destroyed in the future, looting and so on. Another problem can lead to the occurrence of situations. The impacts of all these disasters, on the other hand, are considered to be risks such as archaeological heritage and loss of identity, as well as the loss of visitors' lives in or around the site.
With the proposed process model, the actors and stakeholders that will be involved in the emergency team in the preparation and intervention phase of the Küçükyalı Archaeological Park were also identified. For this, attention was paid to the formation of a team including the same institutions in a coordinated manner with the actors and stakeholders identified for the Site Management plan being prepared in the field. In this way, it is aimed to prevent the lack of coordination between institutions and integration problem between plans that will be experienced during the protection of the area. In the studies to be carried out after the disaster, a list of the processes to be carried out in the rehabilitation and rehabilitation processes of the area was prepared with the coordination of the same institutions. In addition, it was emphasized that there should be regular monitoring and updating systems that should be established in order to ensure the smooth operation of the whole process. Continuous updating of the plans with this system was seen as a factor that could increase the chances of the area to be prepared for disaster risks.
In the conclusion part, it is emphasized that urban archaeological sites will be prepared for disaster risks and their protection processes will be managed more successfully and transferring to future generations will be successful. It is also emphasized that the proposed model is applicable to other urban archaeological sites and necessity