Hicrî VIII. asır ricâl tenkidi - Zehebî örneği
Criticism on narrators (Rijâl) in the 8th century of the Hijra: The case of al-Ḏahabî
Yazar: İBRAHİM SAİNKAPLAN
Danışman: PROF. DR. YAVUZ KÖKTAŞ
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Hadis = Hadith ; Raviler = Ravis ; Zehebi = Zehebi

Özet:
Râvîlerin adalet ve zabt yönünden durumlarını araştırmayı konu edinen ricâl ilmi tarihsel olarak kümülatif bir gelişim seyrine sahiptir. Genel olarak söylenecek olursa râvîleri doğrudan tanıma imkanının olduğu hicrî ilk dört asırdaki ricâl tenkidi ile sonraki dönem cerh-ta'dîl uygulamalarının metodoloji açısından birbirinden farklı olduğu görülür. Rivâyet asrından hayli geç bir dönem olmasına rağmen hicrî VIII. asrın, ricâl ilminde önemli bir yeri olduğu bilinmektedir. Tarih, tabakât ve biyografi alanında birçok eser kaleme almış Zehebî bu asrın en önemli münekkitlerindendir. Zehebî'nin eserlerinde yaptığı kitap atıfları ile kendisinden önceki ilmi mirası hem koruma altına almış hem de yaptığı râvî tenkitlerinde bütüncül bir bakış yakalamış olması en önemli özelliklerindendir. Sonraki asırlarda Zehebî'ye yapılan atıflar incelendiğinde onun râvî değerlendirmelerinin alimler tarafından yüksek oranda kabul gördüğü anlaşılmaktadır. Bu geniş kabule rağmen kendisine has cerh-ta'dîl ıstılahı bulunmayan Zehebî'nin, bu konudaki orijinalitesi önceki münekkitlerin kullandığı cerh-ta'dîl ıstılahlarının mertebelerine dair yaptığı sıralamada ortaya çıkmaktadır. Öte yandan Zehebî özellikle cerh-ta'dîl durumları ihtilaflı râvîler hususundaki kanaatini, kendisine has prensipler çerçevesince şekillendirmektedir ve kendisine ulaşan ta'dîl ve taz'îf hükümlerini bu kurallara göre kabul veya reddetmektedir. Münekkitleri ricâl yaklaşımlarındaki tavırlarına göre müteşeddid, mütesahil ve mutedil şeklinde bir tasnife tabi tutan ilk münekkidin de Zehebî olduğunu söylemek mümkündür. Buna göre râvîleri en ufak hataları sebebiyle cerh eden münekkitlerin yaptığı taz'îfler ile ricâl tenkidinde müsamahalı tutuma sahip alimlerin ta'dîlleri, Zehebî'ye göre temkinli yaklaşılması gereken değerlendirmelerdir. Rastgele seçilen çok sayıda râvîden oluşan örneklemden hareketle yapılan analizler Zehebî'nin teori ile pratik uyumunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, hicrî VIII. asır münekkidi Zehebî'nin ricâl geleneğinde önemli bir yerinin olduğu, önceki birikimi derleyip toplamanın yanı sıra sonraki asırlarda da kabul gören cerh-ta'dîl uygulamalarına öncülük ettiği görülmektedir.

Abstract:
The science of rijāl, which deals with investigating the status of the narrators in terms of justice and zabt, has a cumulative development course historically. Generally speaking, it is seen that the criticism of rijāl in the first four centuries of the Hijr, when it was possible to directly recognize the narrators, and the cerh-ta'dīl practices of the later period are different from each other in terms of methodology. It is known that the eighth century of Hijr, although it was considerably later than the century of narration, had an important place in the science of rijāl. Al-Zahebī, who wrote many works in the fields of history, tanāt and biography, is one of the most important munjakīs of this century. One of the most important features of al-Zahebī's works is that he both preserved the scholarly heritage of his predecessors with the book references he made in his works and that he had a holistic view in his criticism of the qāwīs. When the references to al-Zahebī in the following centuries are analyzed, it is understood that his evaluations of the qāwīs were highly accepted by scholars. Despite this wide acceptance, al-Zahebī, who does not have his own jarh-taʿdīl terminology, reveals his originality in this regard in his ranking of the levels of jarh-taʿdīl terminology used by previous commentators. On the other hand, al-Zahebī shapes his opinion, especially on the disputed cases of cerh-taʿdīl, within the framework of his own principles and accepts or rejects the taʿdīl and taz'īf judgments according to these rules. It is possible to say that al-Zahebī was the first munjakī to classify the munjakīs as mutashaddid, mutazilite, and moderate according to their attitudes towards rijāl. According to him, the taz'īf of the munakites who cerify the narrators for the slightest errors and the ta'dīl of the scholars who have a permissive attitude in the criticism of the rijāl are evaluations that should be approached cautiously. The analyses based on a randomly selected sample of a large number of narrators reveal al-Zahebī's harmony between theory and practice. In conclusion, it is seen that the eighth-century munakkid al-Zahebī has an important place in the tradition of rijāl, not only compiling and collecting the previous accumulation but also pioneering the cerh-taʿdīl practices that were accepted in the following centuries.