Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında bir mülkiyet hakkı türü: Sosyal güvenlik hakkı
A type of property right in the individual application decisions of the Constitutional Court: The right to social security
Yazar: MİRAÇ EŞEN
Danışman: DOÇ. DR. ÖZEN ÜLGEN ADADAĞ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Hukuk = Law ; Kamu Yönetimi = Public Administration
Dizin: Anayasa = Constitution ; Anayasa Mahkemesi = Constitutional Court ; Bireysel başvuru = Individual application ; Kamu hukuku = Public law ; Mülkiyet = Property ; Mülkiyet hakkı = Property right ; Sosyal güvenlik = Social security ; Sosyal güvenlik tedbirleri = Social security actions

Özet:
Sosyal güvenlik; yetim aylığından sigorta prim ödemelerine, emeklilik
ikramiyesinden ek göstergelere, hizmet süresinin tespitinden yaşlılık aylığına kadar
farklı isimler altında hayatımızda görünüm kazanan bir müessesedir. Bir statü
hukuku olan sosyal güvenlikten kaynaklı sorunlar yargısal merci kararlarına sıklıkla
konu olmakla birlikte bu uyuşmazlıklar bireysel başvuru kurumuna da
yansımaktadır. Çalışmada Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında bir
mülkiyet hakkı türü olarak sosyal güvenlik hakkı incelenmektedir. Esasında
Anayasa'da yer alan sosyal güvenlik hakkının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde
yer almamış olması sebebiyle müstakil olarak bireysel başvuruya konu
edilemeyeceği düşünülse de sosyal güvenlik hakkı, ekonomik değer taşıması halinde
yansımalı olarak mülkiyet hakkı çatısı altında bireysel başvuruya konu edilmektedir.
Bu bağlamda sosyal güvenlik haklarının mülk olarak değerlendirilmesi ve yapılan
müdahalelerin mülkiyet hakkı bağlamında korunması ele alınacaktır.
Mülkiyet sözcüğünün etimolojik kökeninde farklı dillerde mülk, kyrios,
dominium, proprietas gibi egemenlik veya hakimiyet ifade eden kelimeler yer
almaktadır. Dolayısıyla mülkiyet; egemenlik, hakimiyet ve iktidar kavramları ile
yakın ilişkidedir. Mülkiyet hakkı için değişmeyen ve her tür mülkiyet ilişkisinde
geçerli olan üç unsur vardır: Bu üç unsur malik, mülk ve bu ikisi arasındaki ilişkidir.
Esasında mülkiyet, bu ilişkideki hakimiyetin karşılığıdır. Anayasa Mahkemesine
göre mülkiyet hakkı, bir kişinin başkasının hakkına zarar vermemek ve kanunlara
uymak şartıyla mülk üzerinde dilediği şekilde kullanma, yararlanma, tasarruf etme
yetkilerini ifade eder.
Mülk kavramının varlığı için ekonomik değer taşıması ve meşru beklenti
bulundurması aranmaktadır. Ekonomik değeri olan her şey örneğin taşınır ve
taşınmaz mallarla birlikte alacak hakları, fikri haklar, lisanslar gibi tüm mal varlığı
hakları ve hatta aile ve ceza hukukundan kaynaklı alacak hakları da bu kapsamdadır.
Bu başlık altında özellik arz eden miras hakkı, fikri mülkiyet, ticari faaliyete ilişkin
haklar ve iskan hakkı gibi haklar alt başlıklar halinde anlatılmıştır. Mülkiyet
hakkından faydalanmak isteyen kişinin mal varlığında söz konusu mülkün bulunması
veya elde edeceğine dair meşru bir beklentiye sahip olması gereklidir. Aksi takdirde
mülkiyet hakkının varlığından bahsedilemez. Anayasa Mahkemesi kararlarında da
sıklıkla ifade edildiği üzere meşru beklenti, objektif temelden uzak bir beklenti
olmayıp belirli bir kanun hükmüne veya başarılı olma ihtimalinin yüksek olduğunu
gösteren yerleşik bir yargı içtihadına dayanan yeterli derecede somut nitelikteki bir
beklentidir.
Çalışmanın devamında bir mülkiyet hakkı türü olarak sosyal güvenlik hakkı
ele alınacaktır. Buna ilişkin tespitler yapılmadan evvel sosyal güvenlik hakkıyla ilgili
bazı temel bilgilerin verilmesi gerekli görülmüştür. Sosyal güvenlik hakkı, sosyal
devlette geçerli olan sosyal adalet ilkeleri uyarınca insan onuruna yaraşır asgari
yaşam düzeyinin sağlanmasını ve bu yönde gerekli tedbirlerin alınmasını talep hakkı
olarak da ifade edilmektedir. Sosyal güvenlik hakkının ikinci kuşak bir insan hakkı
olduğu, Bismarck ve Beveridge modelleriyle başlayan sosyal güvenlik hakkı
bilincinin İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde de kendine yer bulduğu ve ILO'nun
katkılarıyla uluslararası hukuk metinlerinde geliştiği, Avrupa Sosyal Şartı ve Avrupa
Sosyal Güvenlik Kodu ile güvencelerin her geçen yıl arttırıldığı belirtilmektedir.
Türk anayasa tarihi açısından 1961 Anayasası'nın sosyal haklar bakımından
milat olduğu vurgulanmış ve sosyal güvenlik hakkının ulusal hukukumuzda
emekleme dönemi anlatılmıştır. Daha sonraki yıllarda da sürekli değişikliğe
uğraması sebebiyle sosyal güvenlik mevzuatına "inşaatı tamamlanmayan bir şantiye"
benzetmesi yapılmaktadır. Hem 1961 hem de 1982 Anayasası'nda yer alan mali
kaynakların yeterliliği kriterine de ayrıca önem verilerek norm denetimi ve özellikle
de bireysel başvuru kararlarına yansımasından bahsedilmiştir. Mali kaynakların
yeterliliği kriteri bireysel başvuru kararlarında meşru amacın varlığı ve ölçülülük
kriteri için belirleyici olmuştur. Sosyal güvenlik hakkının somutlaşması sosyal
sigortalar, sosyal yardımlar ve sosyal hizmetlerle sağlanmaktadır. Sosyal sigortalar,
kısa vadeli (iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortası) ve uzun vadeli
(malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası) sigorta kollarından oluşmaktadır. Sigorta
kollarına ve sosyal yardımlara ilişkin örnekleyici açıklamalar ilgili bölümde
yapılmıştır. Mülkiyet hakkının sosyal güvenlik hakkına uygulanabilirliği ele
alınmıştır. Anayasayla güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerin Avrupa
İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek protokollerde yer alması halinde bu haklar,
bireysel başvuruya konu edilebilirler. Sosyal güvenlik her ne kadar anayasal
güvenceye sahip olsa da Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek protokollerde
yer almadığı için müstakil olarak bireysel başvuruya konu edilemez. Şayet sosyal
güvenlik hakkı, bir ekonomik değer ifade ediyorsa yansımalı olarak mülkiyet hakkı
çatısı altında değerlendirilebilir. Çalışmamızın odağını da mülkiyet hakkının sosyal
güvenlik hakkı üzerinde uygulanabilirliği ve korunması oluşturmaktadır. Sosyal
güvenlik hakkı yönüyle mülkün varlığı için diğer mülk türlerinde olduğu gibi
ekonomik değer ve meşru beklentinin varlığı aranır. Anayasa Mahkemesi
kararlarında hukuki değerlendirmelerin yoğunlaştığı kısım meşru beklentiye
ilişkindir. Her bir meşru beklenti; ulusal mevzuata ve/veya yerleşik içtihada
dayanmak zorundadır. Ayrıca meşru beklentinin meşruluğu zarar görmemelidir. İyi
niyet içermeyen veya hileli davranışlarla beklentinin meşruluğuna halel
getirilmemelidir. Meşru beklentinin kaynağının kanun veya yerleşik içtihat olduğu
belirtilerek sosyal güvenlik hakkı yönünden de bu başlıklar ayrı ayrı izah edilmeye
çalışılmıştır. Meşru beklenti tartışmaları için önem arz eden bazı kararlar arasındaki
uyumsuzluk eleştirilmiş ve kararlar arasındaki çelişkiye dikkat çekilmiştir.
Öncelikle mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin Anayasa Mahkemesinin
genel yaklaşımı ortaya koyulmuştur. Anayasa Mahkemesi öncelikle mülkün
varlığını, mülke müdahalenin olup olmadığını, müdahalenin üçlü kural tipolojisi
içinde hangi kural kapsamında inceleneceğini belirlemektedir. Akabinde
müdahalenin hukuka uygunluğu çatısı altında kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük
değerlendirmesi yapılmaktadır. Üçlü kural tipolojisi ve hukuka uygunluk başlığı
altında açıklamalar yapılarak Anayasa Mahkemesinin yaklaşımı özetlenmeye
çalışılmıştır. Kanunilik kriterinde belirli, erişilebilir ve öngörülebilir olmanın önemi
vurgulanmıştır. Ölçülülük ilkesi yönünden elverişlilik, gereklilik ve orantılılık
şeklindeki alt başlıkları çeşitli yönleriyle kararlarda ele alınmıştır. Elverişlilik
müdahalenin amacı gerçekleştirme hususunda elverişli olmasını, gereklilik daha hafif
bir müdahale ile amaca ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise bireyin
hakkı ile kamunun çıkarı arasında "adil bir denge" kurulmasını ve müdahalenin
makul bir orantıda olmasını ifade eder. Ayrıca devletin pozitif yükümlülüğünün
sosyal güvenlik hakkı için özel önemi olduğu hatırlatılmıştır. Hatalı yapılan sosyal
güvenlik ödemelerine ilişkin olarak iyi yönetişim ilkesine ayrı bir parantez açılmıştır.
İyi yönetişim, bir tür usuli yükümlülük olup devletin doğru zamanda, uygun ve
tutarlı davranmasıdır.
Müdahalenin hukuka uygunluğu değerlendirmesinin üç aşamadan oluştuğu
yukarıda izah edilmişti: kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük. Meşru amaca ilişkin
olarak her müdahalede var olduğunun kabulüyle aksi ispat edilmediği sürece kamu
yararı yönündeki değerlendirmeye saygı duyulacağı hem Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesi hem de Anayasa Mahkemesi kararlarında belirtilmektedir. Bu bağlamda
sosyal güvenliğe ilişkin mülkiyet hakkı ihlal kararlarının kanunilik ve ölçülülük
temelli olduğu göze çarpmaktadır. Sosyal güvenlik haklarına ilişkin bireysel
başvurular değerlendirmelerin yapıldığı kanunilik ve ölçülülük yönünden ayrıma tabi
tutularak kararlar iki farklı başlıkta gruplandırılmıştır. Kanunilik başlığı altında
kanuni dayanaktan yoksunluk, geçmişe yürütülen kanun ve ihlalin kanundan
kaynaklanması meseleleri ele alınmıştır. Ölçülülük kriteri bakımından müdahaleler;
değer kaybı, ödemelerin kesilmesi, haksız ödemelerin iadesi ve sosyal güvenlik
borçları başlıkları atında incelenmiştir. Çalışmayla amaçlanan sosyal güvenliğe
ilişkin Anayasa Mahkemesi kararlarını arka arkaya sıralayarak kararlar özeti veya
kararlardan bir seçki oluşturmak değildir. Sosyal güvenliğe ilişkin başvurularda
Anayasa Mahkemesinin metodolojisi izah edilmiş, benzer meselelerde farklı bakış
açısı ortaya koyulmuş, hakkın kullanımını daraltan noktalar ifade edilmeye
çalışılmıştır. Bireysel başvuru kararları incelenirken değerlendirmeler yapılmış,
sorunlu görülen noktalar işaret edilmiş ve çözüm önerileri sunululmuştur.

Abstract:
Social security is an entity that enters our lives through a variety of names,
such as orphan's pension, insurance premium payments, pension bonus, additional
indicators, length of service calculation, and old-age pension. Being a status law,
social security disputes are frequently the focus of court rulings. These disputes are
represented in the individual application to the Constitutional Court, as well. This
paper analyses individual application decisions of the Constitutional Court on the
right to social security as a type of property right. In principle, the right to social
security incorporated in the Constitution, is not considered to be a subject to
individual application, as it is not included in the European Convention on Human
Rights. Yet the right to social security is reflectively subject to individual application
under the concept of the right to property provided that it has an economic value.
Evaluating social security rights as property and the protection of interventions in the
context of property rights will be addressed within this concept.
At its etymological origin, the word "property" has different meanings in
different languages, such as property, kyrios, dominium, proprietas, which express
sovereignty or dominance. Consequently, the concept of property is deeply entwined
with the concepts of sovereignty, dominance, and power. For the right of property,
three unchanged elements exist that are valid in all types of possession relations: The
owner, the property, and their connection to one another make up these three
components. In this arrangement, property actually equates to sovereignty. The
Constitutional Court states that the right to property relates to a person's freedom to
use, profit from, and dispose of property as he sees appropriate, so long as he
respects the rights of others and the law.
The concept of possession must have both economic value and a legitimate
expectation in order to exist. This includes all possession with economic worth,
including both movable and immovable possession, as well as all property rights,
including licenses, monetary claim, intellectual property rights, and even claims
derived from family and criminal law. Featured rights such as inheritance,
intellectual property, commercial operations, and the right of occupancy are all
described in subheadings under this subject. The possession in question must be
present in the assets of the person seeking to benefit from the right to property, or the
person must have a legitimate expectation of acquiring it. Otherwise, it is impossible
to mention the existence of a property right. A legitimate expectation is one that is
sufficiently concrete and is founded on a specific legal provision or a body of
accepted jurisprudence that has a high likelihood of success, as frequently mentioned
in Constitutional Court rulings.
The right to social security will be covered as a sort of property right in the
study. It is regarded necessary to convey some fundamental facts concerning the
entitlement to social security before making observations in this regard. The right to
social security is also defined as the ability to demand a minimal standard of living
that is consistent with human dignity, together with the required steps to achieve this
goal in accordance with the social justice principles that apply in the social state. It
has been emphasized that the right to social security is a second-generation human
right, that recognition of the right to social security, which began with the Bismarck
and Beveridge models, taken place in Universal Declaration of Human Rights from
1948, and was developed in international legal texts with contributions from the ILO;
and that the safeguards are being increased every year with the European Social
Charter and the European Social Security Code.
It is emphasized that the 1961 Constitution represents a milestone in terms of
social rights in Turkish constitutional history. Then the babyhood of the right to
social security in our national legislation is explained. Due to the social security
legislation's ongoing revisions throughout the years, it has been compared to a
"unfinished construction site." The criteria of the capacity of financial resources,
which is addressed in both the 1961 and 1982 Constitutions, is also highlighted. Its
implications for reviewing norms and, particularly on individual application are
underlined. The presence of a legitimate aim and the proportionality requirement in
individual application judgments have both been determined by the criterion of the
capacity of financial resources. Social insurance, social aid, and social services are
all manifestations of the right to social security. The long-term (disablement, old age,
and death insurance) and short-term (occupational accidents, occupational illnesses,
sickness, and maternity insurance) insurance branches make up social insurances. In
the associated area, detailed descriptions of social assistance and insurance branches
are provided.
Further in this study it addresses whether the right to property is applicable
with the right to social security. The Constitution's fundamental freedoms and rights
may be subject to individual application if they are recognized by the European
Convention on Human Rights and its additional protocols. Despite having a
constitutional guarantee, social security cannot be applied on an individual
application since it is not covered by the European Convention on Human Rights or
any of its supplementary protocols. The right to social security can be reflectively
assessed under the right to property if it represents an economic value. Our research
focuses on how the right to property is applied on the right to social security and how
that right is protected. As with other forms of possession, the presence of economic
value and a legitimate expectation is required for the right to social security to be
considered possession. The Constitutional Court focuses its legal analyses on the
legitimate expectation in its rulings. Every legitimate expectation must be supported
by applicable domestic law and/or well-established precedent. Consequently, it is
important to avoid undermining the legitimacy of the justified expectation. Any
deceptive or dishonest behaviour must not be allowed to undermine the legitimacy of
the expectation. These themes have been attempted to be defined independently in
terms of the right to social security by noting that the basis of a legitimate
expectation is the law or accepted case law. Some decisions that are crucial to
conversations about valid expectations are inconsistent with one another, and this
discrepancy has been called out.
Initially, the Constitutional Court's overall strategy for defending the right to
property is described. The Constitutional Court first evaluates if possession exists,
whether there is an interference with possession, and which rule under the tripartite
rule typology the interference will be addressed. Then, in the context of the
legitimacy of the interference, legality (whether the interference was prescribed by
law), legitimate aim, and proportionality are assessed. By providing explanations
under the headings of tripartite rule typology and legality, the Constitutional Court's
approach is attempted to be summarized. The legality criterion's relevance in being
definite, reachable, and foreseeable is emphasized. In terms of the principle of
proportionality, the subheadings of appropriateness, necessity and proportionality
have been discussed in various aspects in the decisions. Appropriateness indicates
that the intervention is helpful in achieving the aim. Necessity means that the
purpose cannot be achieved with a softer intervention. A "fair balance" is struck
between an individual's right and the public interest, also the intervention must be in
a reasonable proportion additionally, it is recalled that the entitlement to social
security depends heavily on the State's affirmative responsibility. The idea of
excellent governance in regard to incorrect social security payments is opened in a
different conclusion. A procedural requirement, good governance is to act in good
time in an appropriate and consistent manner by the state.
The three steps of the evaluation of the intervention's jural status—legality,
legitimate aim, and proportionality—were described above. The evaluation of the
public interest will be respected as long as it is not demonstrated otherwise by
admitting that it exists in every intervention about the legitimate aim, according to
the rulings of both the European Court of Human Rights and the Constitutional
Court. It is important to emphasize in this context that legality and proportionality
are the criteria used to determine whether the right to property has been violated in
respect to social security. The verdicts have been divided into two categories based
on the validity and proportionality of the individual applications involving social
security entitlements. The concerns of absence of a legal foundation, retroactivity,
and the violation resulting from the law are examined under the title of legality. The
loss of value, cessation of payments, return of wrongful payments, and social
security debts are the four categories under which interventions are examined in
terms of the proportionality criteria. The purpose of this research is not to provide, a
summary, or a selection of the Constitutional Court's social security rulings. In
applications involving social security, the Constitutional Court's methodology has
been described, various viewpoints on connected topics have been advanced, and
attempts have been made to communicate the points that restrict the exercise of the
right. Analysing each of these problematic applications has resulted in assessments,
identification of trouble spots, and formulation of remedy ideas.