Şeyh Muhammed Emin El-Hayderinin divanında aşk ve muhabbet
Love and affection in the diwan of Sheikh Muhammad Amin al-Haidari
Yazar: MAHSUM KILIÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT ÖZAYDIN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tezimizde Mardin-Diyarbakır yöresinde bulunan Haznevi tarikatının bir kolu olan Şeyh Muhammed Emin El-Hayderinin tasavvufi hayatı, şeyhine duyduğu aşk ve muhabbeti, fena fi-şşeyh olan aşka yolcuğu, şeyhin hayatına tanıklık eden oğlu Molla Diyadin ile röportajımız, mecazi aşk ve hakiki aşk terimleri ve bunların tarih boyunca ne tür anlamlara evrilmesinin üzerinde durduk, İslam Tarihinden aşk üzerine yazılmış birkaç risale ve kitap örnekleri halinde ele aldık, Kuran-ı Kerim'den ayetler iktibas ettik, hadislerden iktibaslar yaptık, divanındaki aşk ve muhabbet üzerine yazdığı kavramlar üzerinde durduk son olarak ise divanın daha iyi anlaşılması ve araştırmacılara kaynak teşkil etmesi için şeyh'in divanından geçen aşk ve muhabbetle ilgili metinler iktibas ederek tezimizin kapsamı çerçeveledik.
Divandaki dört dilde yazılan aşk ve muhabbetle ilgili kavramları açıklamak bu kavramların tasavvuf tarihi boyunca hangi anlamlara evrildiği üzerine çalıştık. Bunların anlamlarını daha iyi anlamak için ayetlere, hadislere ve kaynak eserlere başvurduk.
Tezimizde vardığımız sonuçlardan en önemlisi tasavvuf terminolijisinde olduğu gibi fena fi-llah, fena fi-resul, fena fi-şeyh bu mertebelerden Şeyh Muhammed Emin el-Hayderinin bu mertebelerin ilk basamağı olan fena fi-şeyh mertebesinde olup şeyhinin zatından Yüce Allah'ı ve peygamberi Muhammed Mustafayı aşk ve muhabbeti yaşıyor. Yüce Allah'a ve resulünün mertebelerine ulaştıracağından dolayı şeyhine aşk ve muhabbet beslemiştir.
Diğer bütün tasavvuf ehlinde olduğu gibi Şeyh'in hem yaşantısı hem de divanında mecazi aşktan hakiki aşka yönelik davranış ve söylemler vardır.
Anahtar Sözcükler: Divan, Aşk, Muhabbet, Fena fişşeyh, Haznevi, Şeyh Ahmet, Şeyh Masum, Şeyh Alaaddin

Abstract:
The aim of this thesis is the Sufi life of Sheikh Muhammad Emin El-Hayder, a branch of the Haznavi sect in the Mardin-Diyarbakır region, his love and affection for his sheikh, his journey to love as a fena fi-şsheikh, our interview with his son mullah Diyadin, who witnessed the life of the sheikh, metaphorical love and real love. We focused on the terms of love and what kind of meanings they have evolved throughout history, we discussed a few pamphlets and books written on love from Islamic history as examples, we quoted verses from the Holy Quran, we made quotations from hadiths, we focused on the concepts he wrote on love and affection in his divan. Finally, we finished our thesis by quoting texts about love and affection from the sheikh's divan in order to better understand the divan and serve as a resource for researchers.
The scope of our thesis is to explain the concepts related to love and affection written in four languages in the divan, and we studied the meanings of these concepts throughout the history of Sufism. We consulted verses, hadiths and source works to better understand their meanings.
The most important of the conclusions we have reached in our thesis is that, as in Sufi terminology, Fena fi-llah, Fena fi-resul, Fena fi-sheikh, Sheikh Muhammed Emin El-Hayder is at the level of Fena fi-sheikh, which is the first step of these levels, and from the person of the sheikh, he represents Almighty Allah and His prophet. Muhammed Mustafa is experiencing love and affection. He had love and affection for his sheikh because he would take him to the levels of Allah Almighty and His Messenger.
As with all other Sufis, there are behaviors and discourses from metaphorical love to real love in both the Sheikh's life and his divan.
Key words: Divan, Love, Conversation, Fena fişşeyh, Haznevi, Şeyh Ahmet, Şeyh Masum, Şeyh Alaaddin