Küçük Efendi Külliyesi
The Küçük Efendi Complex
Yazar: İDİL ZANBAK
Danışman: PROF. DR. M. BAHA TANMAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Barok üslubu = Baroque styles ; Camiler = Mosques ; Dini mimari = Religious architecture ; Dini yapılar = Religious buildings ; Külliyeler = Complexes ; Kütüphaneler = Libraries ; Küçük Efendi Külliyesi = Küçük Efendi Külliyesi ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Çeşmeler = Fountains

Özet:
Osmanlı mimarisinde Batı sanatı etkilerinin görüldüğü bir dönemde inşa edilen Küçük Efendi Külliyesi (1826), İstanbul Yedikule'de yer alan küçük bir külliye kuruluşudur. Bizans döneminden kalma tonozlu tahtani birimlerin bulunduğu bir arazi üzerine, Halvetiliğin Sünbüli koluna bağlı bir cami-tekke yapısı olarak inşa edilmiştir. Günümüzde ?Küçük Efendi Camii? veya ?Feyziyye Camii? olarak adlandırılan külliye, bir cami-tevhidhane ve ona bitişik olarak inşa edilen kütüphane ile meşruta binaları, II. Mahmud Çeşmesi, Hatice Hanım Çeşmesi (1836), su haznesi, soğuk hava deposu, hazire ve ayazmadan bozma bir halvethaneden oluşmaktadır.II. Mahmud döneminde, padişahın uygulamaya koyacağı köklü reformların arifesinde inşa edilen külliyenin mensup olduğu Halvetiye-sünbüliye, Osmanlı İmparatorluğu'nda saray tarafından daima desteklenen ve İstanbul'da geniş yayılım alanı bulan bir tarikat koludur. II. Mahmud tarikatların yönetimini denetim altında tutmakla birlikte, büyük örgütlenme halindeki bu kuruluşların İmparatorluk üzerindeki güçlü etkisinden faydalanmak istemiş ve merkezi otoritesini güçlendirmek için bazı tarikat kollarına yakın durmuştur. Bu dönemde Halvetiye'nin ise II. Mahmud'un ıslahat hareketlerini desteklediği görülmektedir.Külliye, tekke ve zaviyelerin kapatıldığı 1925'den bu yana tekke hükmünden çıkarak yalnız cami olarak işlevini sürdürmektedir. İbadet mekânının Barok üsluba özgü plan tasarımı, külliyenin Osmanlı mimarlık tarihi içinde ayrıcalıklı bir yer edinmesini sağlamıştır. Osmanlı dini mimarisinde, oval planlı Barok üslubun görüldüğü tek örnek olan ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri Encümen Arşivi'nde ?emsalsiz Türk eseri? olarak yer almış olan Küçük Efendi Külliyesi, 1957 yılında meydana gelen yangından sonra, özgün halini büyük ölçüde yitirmiştir. Çalışmamız sırasında, edindiğimiz arşiv belgeleri külliyenin özgün haline ve tarihçesine ışık tutmuş; ayrıca Batılılaşma dönemine ait diğer Barok camilere değinilmesi ve külliye birimleri ile benzerlik gösteren yapıların tespit edilmeye çalışılması Küçük Efendi Külliyesi'nin Osmanlı mimarlık tarihi içerisinde değerlendirilmesini sağlamıştır.

Abstract:
The Küçük Efendi Complex which has been built in 1826 a period where the influences of western art have become evident in Ottoman architecture is a small social complex establishment located in Istanbul, Yedikule. It has been built as a mosque-Dervish lounge connected to the Sunbuli division of the Halvetiye Sect, on a property where vaulted, one storey, on-ground units (tahtani) from the Byzantium era were dominant. The social complex which is currently named ?The Küçük Efendi Mosque? or ?Feyziyye Mosque? is comprised of a mosque-Dervish lounge, an adjacent library building and other mesruta buildings (buildings which have been donated under the condition that they are not sold to successors or other organizations), Fountain of Mahmud II., Fountain of Hatice Hanim (1836), water supply, cold air depot, Hazire and a Halvethane which has been transformed from an Ayazma.The complex that has been built on the eve of fundamental reforms that were to be implemented during the reign of Mahmud II belongs to the Halvetiye sect which has continually been supported by the palace of the Ottoman Empire and which is a sect that has had the opportunity to expand widely. In the 19th century, Mahmud II has held the governance of sects under supervision, and has stood close to some divisions of sects in order to benefit from the powerful effect these sects have had on the Ottoman Empire and also to strengthen its central authority. During this period, we can see that the Sunbuli division of the Halvetiye Sect has supported Mahmud II?s reforms.It has been serving as an ordinary mosque without serving as a Dervish lounge since 1925, Dervish lounges and Zaviyes (small corner Dervish lounge) have been closed down. The planning and design of the prayer areas which are characteristic of the baroque style have placed the social complex in a unique spot in the history of Ottoman architecture. The Küçük Efendi Complex which is the only example which reflects the baroque style in Ottoman architecture and is referred to as the ?unique Turkish Masterpiece? in the museum registry has substantially lost its originality after a fire that has taken place in 1957. The archive documents we have come across during our studies have brought light to the original state of the social complex; and have led to the evaluation of the Küçük Efendi Complex within the confines of the history of Ottoman architecture due to the referrals to other baroque style mosques built during the era of westernization and the efforts to determine the similarities of buildings within other social complexes.