Yıkanabilir deri spor ayakkabı geliştirilmesi üzerine bir araştırma
A study on developing washable leather sport shoes
Yazar: KEMAL KILINÇ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN ATA KARAVANA
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Deri Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Deri Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Deri Mühendisliği = Leather Engineering ; Mühendislik Bilimleri = Engineering Sciences ; Tekstil ve Tekstil Mühendisliği = Textile and Textile Engineering
Dizin: Deri = Leather ; Gluteraldehit = Glutaraldehyde ; Poliakrilik asit = Polyacrilic acid ; Reaktif boyalar = Reactive dyes ; Reaktif boyar maddeler = Reactive dyestuffs ; Spor ayakkabısı = Sport shoe ; Yıkanabilirlik = Washability

Özet:
Bu çalışmada ham deriden başlamak üzere deriler kromla ve kromsuz olarak tabaklanmış ve bu derilerden reaktif boyama yöntemi kullanılarak standart bir reçete ile yaş bitim işlemlerinde glutaraldehit, poliakrilik yumuşatıcı ve florokimyasal değişkenleri kullanılarak sekiz farklı kombinasyon ile yıkanabilir ayakkabılık deriler üretilmiştir. Derilere yıkamaya karşı alan stabilitesi testi uygulanmış; yıkanmamış ve yıkanmış derilerin ağırlıkları, kalınlıkları, hava geçirgenlikleri, çekme mukavemetleri ve kopma anındaki uzama yüzdeleri, yumuşaklıkları, görünür yoğunlukları, büzülme sıcaklıkları, sırça dayanımı ve gerilebilirlikleri ile renk ölçüm değerleri belirlenerek çalışmada kullanılan değişkenlerin ve yıkamanın bu fiziksel özelliklerde meydana getirdiği değişimler istatistiksel olarak gözler önüne serilmiştir. Daha sonra üretilen derilerden her bir kombinasyon için bir çift olmak üzere yıkanabilir deri spor ayakkabılar üretilmiştir. Bu çalışmada yıkanabilirlik, boyama haslıkları dışındaki fiziksel özellik değişimiyle konu edinilmiş ve ham deriden başlamak üzere 16 farklı reçete ile üretilen derilerden yıkanabilir deri spor ayakkabılar geliştirilmiştir. Üretilen deri spor ayakkabılar yıkama testine tabi tutulmuş ve ardından çeşitli ölçümler ve duyusal değerlendirmeler yapılmıştır.
Kromla tabaklanmış derilerde yıkamaya karşı en iyi alan stabilitesini R + GA + FK, R + PY + FK, R + GA + PY + FK kombinasyonları sağlarken, kromsuz derilerde R kombinasyonu en düşük yıkamaya karşı alan stabilitesini vermiştir. Derilere ve ayakkabılara uygulanan testlerde tabaklama türünün ve farklı kombinasyonların çok farklı sonuçlar verdiği görülmekle birlikte kromla tabaklanmış derilerin, kromsuz tabaklanmış derilere göre yıkamalar sonrasında fiziksel özelliklerindeki değişimlerin daha stabil olduğu görülmüştür. Kromla tabaklanmış deriler, yıkamalar ardından alan stabilitesi, ağırlık, kalınlık, görünür yoğunluk, çekme, yumuşaklık, cilt çatlama, cilt patlama ve renk değişimi değerlerindeki değişim açısından kromsuz tabaklanmış derilere göre üstünlük sağlamışlardır. Kromsuz tabaklanmış derilerin yıkamalar ardından yumuşaklık değerlerindeki düşüş ise dikkate değer derecede fazla olmuştur.
Çalışmada kullanılan Glutaraldehit'in büzülme sıcaklıklarını artırdığı ve bazı fiziksel özelliklerde yıkama sonrası değerleri koruduğu fakat bazı fiziksel özellikleri olumsuz etkilediği, Poliakrilik Yumuşatıcı'nın çekme dayanımı, kopma anındaki uzama yüzdesi, cilt çatlama ve cilt patlama değerlerini artırdığı, Florokimyasal'ın ise özellikle yıkama sonrası kuruma süresini dikkate değer derecede düşürdüğü genel olarak gözlemlenmiştir. 
Ayakkabılara uygulanan testlerde de farklı kombinasyonların farklı sonuçlar verdiği görülmekle birlikte sonuçlardaki farkın deri testlerine göre daha az olduğu, özellikle kromla tabaklanmış derilerde duyusal değerlendirmede farklı kombinasyonların tamamen aynı sonuçları verdiği ve yıkanmamış duruma göre farklarının olmadığı veya çok az olduğu tespit edilmiştir. Tüm ayakkabıların yıkamalar ardından giyilebilir durumda olmalarına rağmen kromsuz derilerden üretilen ayakkabılardaki değişim bariz bir şekilde fark edilebilirken, kromla tabaklanmış derilerdeki farklar sadece ölçümlerle fark edilebilen seviyede düşük olmuştur.

Abstract:
In this study, washable shoe upper leathers were produced by using eight different combinations of glutaraldehyde, polyacrylic softener and fluorochemical variables in wet-end processes, using a standard recipe with the reactive dyeing method, from bovine raw hides tanned with chrome and chrome-free. The leathers were subjected to an area stability test to washing; the weights, thicknesses, air permeability, tensile strengths and elongation percentages at break, softness, apparent density, shrinkage temperatures, distension and strength of surface and colour measurements of the unwashed and washed leathers were determined and the changes in these physical properties caused by washing and the variables used in the study were examined statistically. Then, washable leather sport shoes were produced from these leathers, one pair for each combination. Washability was discussed with the change in physical properties other than dyeing fastness in this study, and washable leather sport shoes were developed from the leathers produced with sixteen different recipes. The produced leather sport shoes were subjected to a washing test and then various measurements and organoleptic evaluations were made.
While R + GA + FK, R + PY + FK, R + GA + PY + FK combinations provided the best area stability to washing in chrome-tanned leathers, the R combination gave the lowest area stability to washing in chrome-free leathers. In the tests applied to leathers and shoes, it was observed that the type of tanning and the different combinations gave very different results, but it was observed that the changes in the physical properties of chrome tanned leathers were more stable after washing than chrome-free tanned leathers. Chrome tanned leathers were superior to chrome-free tanned leathers in terms of area stability, weight, thickness, apparent density, tensile strength, softness, distension and strength of surface and colour change values after washing. The decrease in the softness values of chrome-free tanned leathers after washing was considerably high.
It was generally observed that Glutaraldehyde used in the study increased the shrinkage temperatures and preserved the post-washing values in some physical properties, but negatively affected some physical properties, Polyacrylic Softener increased the tensile strength, elongation percentage at break, distension and strength of surface values, and Fluorochemical significantly reduced the drying time after washing.
Although it was observed that different combinations gave different results in the tests applied to the shoes, it was determined that the difference in the results was less than in the leather tests. In organoleptic evaluation, especially in chrome tanned leathers, different combinations gave exactly the same results and there was no or very little difference compared to the unwashed condition. Much as all shoes were in wearable condition after washing, the change in shoes made of chrome-free leather was clearly noticeable, while the differences in chrome tanned leather were too low that they could only be noticed by measurements.