Yapılı çevre özelliklerinin fiziksel aktivite, diyet kalitesi ve obezite ile ilişkisi
The relationship of built environmental features with physical activity, diet quality and obesity introduction
Yazar: ALPASLAN ARI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HATİCE İKİIŞIK
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Diyet = Diet ; Diyet kalitesi = Diet quality ; Fiziksel aktivite = Physical activity ; Obezite = Obesity

Özet:
AMAÇ: Bu tezin genel amacı, erişkinlerde yapılı çevre değişkenleri ile fiziksel aktivite düzeyi, diyet kalitesi ve VKİ arasındaki karmaşık ilişkileri, bu ilişkilerin potansiyel karıştırıcıları olabilecek birçok demografik ve sağlık değişkenini de göz önüne alarak incelemektir.
GEREÇ VE YÖNTEM: Kesitsel nitelikteki bu çalışma 1 Haziran – 31 Ağustos 2021 tarihleri arasında, İstanbul İl sınırlarında yer alan ve her bir sosyo ekonomik statüyü temsil eden 200 bağımsız sokak bölümününde ikamet eden 1333 yetişkin üzerinde yürütülmüştür. Örnekleme dahil edilen sokak bölümlerinin yapılı çevre açısından değerlendirilmesi yapılı çevre değerlendirme aracı uygulanarak yerinde yapılmış, anketler ise yüz yüze görüşme yöntemi ile uygulanmıştır. Araştırmada kullanılacak anketin ilk bölümünde katılımcıların sosyodemografik bilgileri, özgeçmiş ve soygeçmiş hikayeleri, kilo kontrolüne dair davranışları, besin tüketimleri, gıdaya erişimde mobil uygulama kullanma alışkanlıkları, ulaşım tercihleri, fiziksel aktivite tercihleri ve yakın çevrede duyulan güvenlik riskleri yer almıştır. Anketin ikinci bölümünde, katılımcıların 24 saatlik besin tüketim kayıtları ve Fiziksel Aktivite Değerlendirme Aracı aracı yer almıştır. Anket uygulamasından sonra katılımcıların boy ve kilo ölçümleri alınmıştır. Ayrıca katılımcıların hane konumları, Google Haritalar kullanılarak coğrafi olarak kodlanmış ve bir coğrafi bilgi sistemi ortamına dahil edilerek gerekli diğer mesafe ve yoğunluk ölçümleri yapılmıştır.
BULGULAR: Çalışmaya katılanların %54.8'i (s=730) kadındır. Çalışmada obezite oranı %33.2 (GA %95: 30.6-35.7) olarak bulunmuştur. Araştırmaya katılanların Sağlıklı Yeme İndeksi-2015 puan ortalaması 47.7 ± 17.0, IPAQ'e göre hesaplanan ortalama haftalık enerji tüketimi ise 1053.8 ± 711.9'dir.
Çalışma bölgesinde yapılı çevre değerlendirme aracı genel puan ortalaması 4.33 ± 9.72'dir (min. -12; maks. 41). CBS analiz sonuçlarına göre, bir ev adresinden en yakın spor tesisine medyan uzaklık 1075 m (IQR 1294) iken, bisiklet istasyonuna 2340 m (IQR 3181), parka ise 355 m'dir (IQR 384). Gıda ortamını değerlendirmek adına yapılan CBS analizinin sonuçları, ortalama olarak, bir ev adresinin 400 metre yakınında yaklaşık 6 süpermarket, 5 fast food restoran olduğunu göstermiştir. Ayrıca CBS analizi ile bir ev adresinden en yakın semt pazarına ortalama uzaklık 1333 ± 1102 m olarak hesaplanmıştır.
Yaş, eğitim durumu, gelir düzeyi, market sayısı, fast food restoran sayısı, mobil uygulamalar ile ulaşılabilir fast food restoran sayısı ve semt pazarına mesafe değişkenleri ile oluşturulan doğrusal regresyon modeli SYİ-2015 puan bağımlı değişkenindeki varyansın %13.3'ünü açıklamaktadır.
Binary lojistik regresyon analizi ile oluşturulan model ile fiziksel inaktif olmaya etki eden faktörler %78.8 oranında tahmin edilebilmektedir (Nagelkerke R2: 0.361). Modelde yer alan faktörlerden yaştaki bir birimlik artış inaktif olma olasılığını 1.129 kat, kadın olmak 1.785 kat, en yakın spor tesisine mesafedeki her 1 km'lik artış 1.186 kat arttırmaktadır. Yapılı çevre değerlendirme aracının negatif alt bölümlerinden; sokak geçidi olanakları ve sokağın görsel özelliklerinden her birindeki bir birimlik artış inaktif olma olasılığını sırasıyla 1.186 ile 3.139 kat arttırmaktadır.
Binary lojistik regresyon analizi ile oluşturulan model ile obeziteye etki eden faktörler %70.8 oranında tahmin edilebilmektedir (Nagelkerke R2: 0.193). Modelde yer alan faktörlerden yaştaki bir birimlik artış, obezite olasılığını 1.059 kat, kadın olmak 1.785 kat, tanılı hastalığa sahip olmak 1.966 kat arttırmaktadır (p<0.001). Yapılı çevre değerlendirme aracının pozitif alt bölümlerinden; bisiklet altyapısı puanında bir birimlik azalma obezite olasılığını 1.436 kat arttırmaktadır.
SONUÇ: Buradaki bulgular, politika yapıcılar, belediye yetkilileri ve kentsel tasarımcılar (şehir bölge plancıları ve peyzaj mimarları) için bazı potansiyel öneriler sunmaktadır. Sonuçlar, toplumun fiziksel aktivite düzeyinde daha hızlı bir etki sağlanması için, spor tesisleri, sokak geçidi olanakları ve sokağın görsel özellikleri gibi unsurlara odaklanmayı önermektedir. Yine toplumun diyet kalitesinin arttırılması için fast food restoranların yoğunluğunun azaltılması ve gelir düzeylerinin yükseltilmesi üzerinde durulan başlıca konular olarak ele alınmalıdır. Ayrıca yüksek obezite prevalansı ile mücadelede bisiklet altyapısının geliştirilmesi, öncelik verilmesi gereken konulardan biri olmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Yapılı çevre; diyet kalitesi, fiziksel aktivite; obezite.

Abstract:
OBJEKTIVE: The overall aim of this thesis is to examine the complex relationships between built environment variables and physical activity level, diet quality and BMI in adults, taking into account many demographic and health variables that may be potential confounders of these relationships.
MATERIALS AND METHODS: This cross-sectional study was conducted on 1333 adults residing in 200 independent street sections representing each socio-economic status in Istanbul Province between 1 June and 31 August 2021. Evaluation of the street sections included in the sample in terms of built environment was made on-site by applying the built environment assessment tool, and the questionnaires were applied by face-to-face interview method. In the first part of the questionnaire to be used in the research, the sociodemographic information of the participants, their CV and family history, their behavior regarding weight control, their food consumption, their habits of using mobile applications to access food, their transportation preferences, their physical activity preferences and the security risks in the immediate environment. In the second part of the questionnaire, 24-hour food consumption records of the participants and the Physical Activity Assessment Tool were included. After the survey application, the height and weight measurements of the participants were taken. In addition, the household locations of the participants were geocoded using Google Maps and other necessary distance and density measurements were made by including them in a geographic information system environment.
RESULTS: 54.8% of the participants in the study were women. In the study, the obesity rate was found to be 33.2% (95% CI: 30.6-35.7). The healthy Eating Index-2015 score average of the participants in the study is 47.7 ± 17.0, and the average weekly energy consumption calculated according to the IPAQ is 1053.8 ± 711.9.
The overall score average of the built environment assessment tool in the study area is 4.33 ± 9.72 (min. -12; max. 41). According to the GIS analysis results, the median distance from a home address to the nearest sports facility is 1075 m (IQR 1294), while it is 2340 m (IQR 3181) to the bike station and 355 m (IQR 384) to the park. The results of the GIS analysis to evaluate the food environment showed that, on average, there are about 6 supermarkets and 5 fast food restaurants within 400 meters of a home address. For the "fast food" type, the average number of restaurants that can be ordered from a home address with a mobile application is 20. In addition, the average distance from a home address to the nearest street market was calculated as 1333 ± 1102 m by GIS analysis.
The linear regression model created with the variables of age, education level, income level, number of markets, number of fast food restaurants, number of fast food restaurants accessible via mobile applications and distance to the street market explains 13.3% of the variance in the SYİ-2015 score dependent variable.
With the model created by binary logistic regression analysis, the factors affecting physical inactivity can be estimated at a rate of 78.8% (Nagelkerke R2: 0.361). Among the factors in the model, a one-unit increase in age increases the probability of being inactive 1.129 times, being a woman 1.785 times, and every 1 km increase in the distance to the nearest sports facility increases 1.186 times. From the negative subsections of the built environment assessment tool; One unit increase in each of the street crossing possibilities and the visual properties of the street increases the probability of being inactive by 1.186 and 3.139 times, respectively.
Factors affecting obesity can be estimated at a rate of 70.8% with the model created by binary logistic regression analysis (Nagelkerke R2: 0.193). One unit increase in age, one of the factors in the model, increases the probability of obesity 1.059 times, being female 1.785 times, and having a diagnosed disease 1.966 times (p<0.001). From the positive subsections of the built environment assessment tool; A one-unit decrease in cycling infrastructure score increases the probability of obesity 1.436 times.
CONCLUSION: The findings here offer some potential recommendations for policy makers, municipal officials, and urban designers (urban regional planners and landscape architects). The results suggest focusing on factors such as sports facilities, street crossing facilities and street visual features to achieve a faster impact on the community's physical activity level. Again, in order to increase the diet quality of the society, reducing the density of fast food restaurants and increasing the income levels should be considered as the main issues. In addition, the development of cycling infrastructure in the fight against high obesity prevalence should be one of the issues that should be given priority.
Key words: The built environment; diet quality, physical activity; obesity.