Süleymân Fehîm Efendi'nin Şerh-i Dîvân-ı Sâʾib'i (elif kafiyeli gazeller) (inceleme-metin)
Commentary on the Divan of Sa'ib by Süleymân Fehîm Efendi (ghazals with elif rhymes) (analysis-text)
Yazar: SADDAM ÇOKUR
Danışman: DOÇ. DR. FETTAH KUZU
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Şerh geleneği, Arap edebiyatında 9. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamış, 15. yüzyılda Fars edebiyatında özellikle tasavvufî eserlerin şerhleriyle gelişme göstermiştir. Klasik Türk edebiyatında ise 15. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlayan şerh edebiyatı 16. yüzyılda zirve noktasına ulaşmıştır. Arapça, Farsça ve Türkçe dinî, tasavvufî ve edebî birçok manzum ve mensur eser Türkçe şerh edilmeye başlanmıştır. Türkçede şerh edilen eserlerden biri de İranlı meşhur şair Sâʾib-i Tebrîzî'nin Dîvânıdır. Oldukça hacimli olan dîvânın hiçbir zaman tamamı şerh edilmemiş, şârihler belirli gazelleri şerh etmekle yetinmişlerdir. Sâʾib'in şiirlerine yapılan şerhlerden biri de 19. yüzyılda Süleymân Fehîm Efendi tarafından başlanan ancak elif harfli gazellerin şerhinden sonra şârihin vefat etmesi sebebiyle Ahmed Cevdet Paşa tarafından tamamlanan Şerh-i Dîvân-ı Sâʾib adlı eserdir. 
Çalışma Süleymân Fehîm Efendi tarafından yapılan elif harfli gazellerin şerh edildiği kısmı içermektedir. Çalışmanın ilk kısmında şerh ve şerh geleneği hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Hemen akabinde "Sâʾib-i Tebrîzî'nin Hayatı ve Eserleri" hakkında bilgi verilmiştir. Tezin 2. bölümünde eserin şârihi Süleymân Fehîm efendi'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde ayrıca Ahmed Cevdet Paşa'nın Şerhe Katkıları başlığı altında Ahmed Cevdet Paşa'nın hayatı hakkında kısaca bilgi verilmiş ve şerhe yaptığı katkılara değinilmiştir. 3. bölümde eserin nüshalarının tavsifleri yapılmış ve eser ayrıntılı bir şekilde incelenmeye çalışılmıştır. Son bölüm olan 4. bölümde ise metin transkribe edilerek Latin harflerine aktarılmış, sonuç bölümü yazılmış ve özel adlar dizini eklenmiştir.
Anahtar kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Şerh Geleneneği, 19. Yüzyıl, Süleymân Fehîm Efendi, Şerh-i Sâʾib-i Tebrîzî.

Abstract:
The tradition of commentary began to develop in Arabic literature from the 9th century and showed significant progress in Persian literature, especially with the commentaries on mystical works, by the 15th century. In Classical Turkish literature, the tradition of commentary, which began to develop from the 15th century, reached its peak in the 16th century. Many religious, mystical, and literary works in Arabic, Persian, and Turkish, both in verse and prose, started to be commented on in Turkish. One of the works commented on in Turkish is the Divan of the famous Iranian poet Sa'ib of Tabriz. Despite the extensive nature of the divan, it has never been completely commented on; commentators have limited themselves to explaining specific ghazals. One such commentary on Sa'ib's poems is the work titled "Commentary on the Divan of Sa'ib," which was begun by Süleymân Fehîm Efendi in the 19th century but was completed by Ahmed Cevdet Pasha after the commentator's death following the commentary on the ghazals with the letter alif.
This study includes the part where the ghazals with the letter alif were commented on by Süleymân Fehîm Efendi. The first part of the study provides detailed information about the commentary and its tradition. Subsequently, information is given about the life and works of Sa'ib of Tabriz. In the second chapter of the thesis, information is provided about the life and works of the commentator Süleymân Fehîm Efendi. This chapter also briefly discusses the contributions of Ahmed Cevdet Pasha to the commentary under the title "Contributions of Ahmed Cevdet Pasha," providing brief information about his life and his contributions to the commentary. In the third chapter, the copies of the work are described, and the work is examined in detail. In the final chapter, the fourth chapter, the text is transcribed into Latin letters, the conclusion is written, and an index of proper names is added.

Keywords: Classical Turkish Literature, Commentary Tradition, Sâʾib-i Tabrîzî, Süleymân Fehîm Efendi, Şerh-i Sâʾib-i Tabrîzî.