Okurunu arayan romanlar: 19. yüzyıl Osmanlı-Türk romanlarında okur profili
Novels seeking their readers: Reader profile in 19th century Ottoman-Turkish novels
Yazar: BAŞAK BİTİK
Danışman: YRD. DOÇ. DR. LAURENT MİGNON
İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Edebiyatı Bölümü
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu tezde, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı-Türk romanlarında kitap okuyan karakterler ve bu karakterlerin işlevi sorgulanmıştır. Romanlardaki ?okur profili? Ahmed Midhat, Fatma Aliye, Hüseyin Rahmi ve Halid Ziya'nın yirmi beş adet romanı temel alarak incelenmiştir. Okuyan karakterlerin kadın ya da erkek, olumlu ya da olumsuz olması, okudukları eserlerin ?Doğu? ya da ?Batı? kökenli olması, okumaların yüzeysel ya da derinlikli yapılması ve yazar anlatıcının bu okumaların neden gerçekleştiği ya da gerçekleşmesi gerektiği üzerine yorumları irdelenmiştir. Karakterlerin kitaplarla kurdukları ilişki değerlendirilerek, yazarların edebiyat ve kültür dünyasına olan bakış açıları yorumlanmıştır.Tezde, dört yazarın da farklı motiflerle ve nedenlerle kitap okuyan karakterlere romanlarında yer verdiği saptanmıştır. Ahmed Midhat'ın, içinde kadınların da bulunduğu roman okuyucusu bir kitle yaratmak ve kendi ?ideal okur?unu göstermek için hemen her romanına bir okur yerleştirdiği görülmektedir. Bu amaç Fatma Aliye'de de devam etmiş; ancak yazar asıl ağırlık verdiği konu olan kadınların eğitimine dair görüşlerini vurgulamak için kadın okur karakterler yaratmıştır. Her iki yazarın da ?ideal? olanın gösterilmesine yaptıkları vurgunun Hüseyin Rahmi tarafından olumsuzlandığı, yazarın ?okur? imgesine eleştirel bir yaklaşım getirdiği gözlemlenmiştir. Mizahi üslubunu, yaratılmak istenilen ?ideal okur?u eleştirmek için kullandığı ve kitapların birer hayat ya da ibret dersi olarak okunmasını savunan çizgiyi kırdığı sonucuna varılmıştır. Halid Ziya'nın da ?kitap? ve ?okur? imgesinde Hüseyin Rahmi gibi eleştirel bir tutumda olduğu, kitap okuyan karakterlerinin de varolan edebiyat ve matbuat dünyasına dair eleştirilerini yansıttığı görülmüştür. Önceki yazarlardan farklı olarak Halid Ziya'nın, bu imgeleri sorunsallaştırarak kullandığı ortaya konulmuştur.anahtar sözcükler: Osmanlı-Türk romanları, romanlarda ?okur? ve ?kitap? imgesi, ?Doğu?-?Batı? kültürü

Abstract:
This study focuses on the characters in 19th century Ottoman-Turkish novels, particularly on their role as book readers. Twenty-five novels by Ahmed Midhat, Fatma Aliye, Hüseyin Rahmi and Halid Ziya are primarily considered in analyzing the ?reader profile?. The characters are examined from several perspectives; whether they are male or female, positive or negative, ?eastern? or ?western? oriented, and superficial or thorough readers. The analyses made by the author-narrator as to why these characters read or why they should read are studied in detail. The authors? views on literature and culture are interpreted through the evaluation of the relationship between the characters and the books they read.All four authors mentioned above feature their reader characters in their novels in different patterns and for different reasons. Ahmed Midhat creates a reader in almost all his novels in order to promote readership in the population including women and presents his ?ideal reader? image. This design continues in Fatma Aliye?s work, only this author focuses more on women characters to highlight her views on women?s education. It is observed that Hüseyin Rahmi opposes such idealization and brings forth a critical approach to the ?ideal reader? image. It is concluded that his satirical style breaks the trend to view books as sources of object lessons. Halid Ziya joins Hüseyin Rahmi in the critical approach toward images of ?book? and ?reader?, since the characters in his novels criticize the press and literary circles of those times. It is demonstrated that in addition to his predecessors, Halid Ziya chooses to use them more as problematic ones.keywords: Ottoman- Turkish novels, image of ?reader? and ?book? in novels, ?Eastern?-?Western? Culture