İstanbul'daki kadın veli türbeleri (Ana Meryem, Çifte Sultanlar, Hafize Ana, Helvacı Ana, Lohusa Hatun, Sıdıka Hatun)
The woman saint tombs in Istanbul (Ana Meryem, Çifte Sultanlar, Hafize Ana, Helvacı Ana, Lohusa Hatun, Sıdıka Hatun)
Yazar: MEHMET DEVREZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SEDA AKSÜT ÇOBANOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Halk dini = Folk religion ; Halk inançları = Public beliefs ; Türk folkloru = Turkish folklore ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
Türbe, yatır gibi kutsal mekânlar ve bu kutsal mekânlarda yatan velilerle ilgili, çeşitli disiplinlerde pek çok çalışma kaleme alınmıştır. Yapılan bu çalışmalara bakıldığında genellikle erkek velilerin ve onlara ait türbelerin ele alındığı görülmekte; kadın velilerin ve kadın veli türbelerinin arka planda kaldığı gözlemlenmektedir. Bu çalışmanın konusunu İstanbul'daki kadın veli türbeleri oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında İstanbul'un çeşitli bölgelerinde bulunan altı adet kadın veli türbesi ele alınmıştır: Ana Meryem Türbesi (Esenler), Çifte Sultanlar Türbesi (Fatih), Hafize Ana Türbesi (Kadıköy), Helvacı Ana Türbesi (Beyoğlu), Lohusa Hatun Türbesi (Beyoğlu), Sıdıka Hatun Türbesi (Fatih). Çalışmada yarı yapılandırılmış mülakat ve gözlem yöntemleri kullanılmıştır. Alan araştırmalarında 90 kişiyle yüz yüze görüşülmüş, çalışmada kullanılan veriler bu şekilde elde edilmiştir. Çalışmanın sonucunda bu türbelere kadınlar kadar erkeklerin de ilgi gösterdikleri, türbelerde icra edilen ritüellere erkeklerin de katıldıkları gözlemlenmiştir. Türbe ziyaretçilerinin, özellikle erkek ziyaretçilerin, kadın velilerin erkek velilere oranla daha şefkatli, daha merhametli olduğunu düşündükleri tespit edilmiştir. Bu türbelere dair anlatılarda sıklıkla rüya motifine rastlanmıştır. Türbelerin yerinin rüya aracılığıyla tespit edildiği, ziyaretçilerin de rüya aracılığıyla türbelere çağırıldığı kaynak kişiler tarafından ifade edilmiştir. Ayrıca ele alınan her türbede en az bir kaynak kişi, söz konusu türbenin yurtdışından ziyaretçilerinin olduğunu belirtmiş; bu ifadeyi türbede yatan velinin güvenilirliğini arttırmak adına öne sürmüştür. Sonuç olarak, kimi zaman kutsalın üretildiği, kimi zaman ayinsel senaryoların ve mitolojik dışavurumların yaşandığı bu kadın veli türbelerinin, İstanbul halkının dinî yaşantısına renk kattığı saptanmıştır.

Abstract:
Tombs and shrines of saints, as well as the holy figures buried in these sacred sites, have been the subject of numerous studies across various disciplines. A review of these studies reveals that male saints and their tombs are predominantly discussed, while female saints and their tombs remain in the background. The focus of this study is the tombs of female saints in Istanbul. Six tombs of female saints located in various regions of Istanbul are examined: Ana Meryem Tomb (Esenler), Çifte Sultanlar Tomb (Fatih), Hafize Ana Tomb (Kadıköy), Helvacı Ana Tomb (Beyoğlu), Lohusa Hatun Tomb (Beyoğlu) and Sıdıka Hatun Tomb (Fatih). The study employs semi-structured interviews and observation methods. In the field research, face-to-face interviews were conducted with 90 individuals, and the data used in the study were obtained in this manner. The study found that these tombs attract interest from both men and women, and that men also participate in the rituals performed at these sites. It was observed that male visitors, in particular, perceive female saints as more compassionate and merciful compared to male saints. Narratives about these tombs frequently include motifs of dreams. Informants mentioned that the locations of the tombs were discovered through dreams and that visitors are often called to the tombs through dreams. Additionally, for each tomb discussed, at least one informant noted that the tomb had visitors from abroad, a claim made to enhance the credibility of the saint buried there. In conclusion, these tombs of female saints, sometimes seen as sites where the sacred is produced, sometimes as places where ritualistic scenarios and mythological expressions occur, add a significant and colorful dimension to the religious life of the people of Istanbul.