Irak Cumhuriyeti'nin devlet yapısı ve hükümet sistemi üzerine bir inceleme
A study on the state structure and government system of the Republic of Irak
Yazar: OMER MHMOOD KHUOHAIR KHUDHAIR
Danışman: PROF. DR. SABAHATTİN NAL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
En eski medeniyetlere beşiklik etmiş bereketli Mezopotamya topraklarını da içine alan bir coğrafya üzerinde kurulmuş olan Irak, bugün de sahip olduğu zengin petrol ve doğalgaz yatakları ve konumundan dolayı büyük bir öneme sahiptir. Bu öneminden dolayı tarihin her döneminde insanların ilgisini çekmiş, birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Uzun süre Osmanlı hâkimiyeti altında kalan Irak, Birinci Dünya Savaşından sonra İngiliz mandası altına girmiştir.  Manda dönemi 1920-1932 yıllarını kapsamaktadır. Bu dönemde Irak'ın başına Hz. Muhammed'in soyundan biri kral olarak getirilmiş ve 1925 yılında bir anayasa yapılmıştır. Anayasa ile kurulan düzenin meşruti monarşi olduğu kabul edilmektedir. Monarşik yönetim 1958 yılında yapılan askeri darbeye kadar sürmüştür. Darbe ile birlikte monarşi yıkılmış yerine cumhuriyet kurulmuştur. Bu dönemde arka arakaya beş anayasa yapılmıştır. Bu anayasaların hepsi de geçici olarak nitelendirilmiştir. Hem 1925 Anayasası hem de daha sonraki geçici anayasalar döneminde Irak'ın üniter bir devlet olduğu görülmektedir. 2003 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin başını çektiği koalisyon güçlerinin Irak'ı işgaliyle birlikte önce 2004 tarihli geçici sonra da şu an yürürlükte olan 2005 Anayasası yapılmıştır. Yürürlükteki anayasa üniter devlet yerine federal devlet kurmuş, hükümet sistemi olarak da parlamenter sistemi esas almıştır. 2005 Anayasası, Amerika Birleşik Devletleri'nin gözetimi altında yapılmıştır. Dolayısıyla anayasa, Irak halkının gerçeklerinden ziyade adı geçen ülkenin çıkar ve istekleri doğrultusunda hazırlanmıştır.  Çalışmada, Irak gerçeklerinden kopuk bir biçimde hazırlanan anayasanın ortaya çıkarmış olduğu devlet yapısı ve hükümet sistemi, akademisyenlerin, gözlemcilerin görüş ve tartışmaları çerçevesinde ele alınmıştır.

Abstract:
Iraq, which was established on a geography that includes the fertile Mesopotamian lands that have cradled the oldest civilizations, is of great importance today due to its rich oil and natural gas deposits and its location. Due to this importance, it has attracted the attention of people in every period of history and has hosted many civilizations. Iraq, which remained under Ottoman rule for a long time, came under the British mandate after the First World War.  The mandate period covers the years 1920-1932. During this period, a descendant of the Prophet Muhammad was brought to Iraq as king. During this period, the 1925 Constitution was made. It is accepted that the order established with the Constitution was a constitutional monarchy. This period lasted until the military coup in 1958. With the coup, the monarchy was overthrown and a republic was established instead. Five consecutive constitutions were made during this period. All of these constitutions were characterized as provisional. It is seen that Iraq was a unitary state during both the 1925 Constitution and the subsequent provisional constitutions. In 2003, with the invasion of Iraq by the coalition forces led by the United States of America, first the provisional and then the 2005 Constitution, which is currently in force. The current constitution established a federal state instead of a unitary state and adopted a parliamentary system of government. The 2005 Constitution was drafted under the supervision of the United States of America. Therefore, the constitution was prepared in line with the interests and wishes of the said country rather than the realities of the Iraqi people.  In this study, the state structure and the government system that emerged from the constitution, which was prepared in a manner detached from Iraqi realities, are discussed within the framework of the opinions and discussions of academicians and observers.