2023-2024 eğitim öğretim yılı 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan doğa ve evren temalarındaki metinlerin ekoeleştirel açıdan incelenmesi
An examination of texts in nature and universe themes in secondary school 5, 6, 7and 8th grade Turkish course books in terms of ecoelization
Yazar: HACER AYDIN ÇELİK
Danışman: PROF. DR. LOKMAN TURAN
Atatürk Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Amaç: Çevre, insanların etkilendiği, etkilediği yaşam alanıdır. İnsan, çevre hakkında bilgi edindikçe kendini güvende hissetmiş ve insan çevreye, çevre insana yön vermiştir. Şartlar değiştikçe insanların ihtiyaçları değişmiştir. Doğaya hükmetme çabası, hızla artan nüfus, sanayileşme çevreye verilen tahribatı her geçen gün arttırmıştır. Bu tahribat başta insanları olmak üzere birçok canlıyı etkilemiş ve insan-çevre ilişkisinin yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmıştır.
İstenilen amaçlar doğrultusundaki değişimler eğitim yoluyla kazandırılır. Değişimin kaynağı olan çocuklarımızı eğitirken en önemli araçlardan biri ders kitaplarıdır. Onları eğitirken düşündüren, bilinçlendiren kitapların başında Türkçe ders kitapları gelir. Ortaokul çağındaki çocuklar artık somut işlemlerden soyut işlemler dönemine geçmiştir. Hayata bakış açıları büyük ölçüde değişmiştir. Türkçe ders kitaplarındaki edebî metinler çocukların dünyasını büyük ölçüde etkiler. Salt bilim diliyle yazılmış olan metinler çocukları etkilemede kuru ve yetersiz kalır. Bu da edebî metinlerde çevre sorunlarını yeniden ele almayı, çevre bilincini ve sevgisini işlemeyi zorunlu kılmıştır. Bu amaç doğrultusunda çevreyle ilgili konuların daha çok ele alındığı 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki "Doğa ve Evren" temaları incelenmiştir.
Yöntem: Yapılan inceleme nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesidir. Nitel araştırma yöntemi, olayları ve durumları kendi doğal ortamlarında inceleyerek insanların, hayatı nasıl anlamlandırdıklarını araştırır. 
Araştırmadaki veriler 2023-2024 eğitim öğretim yılı 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki "Doğa ve Evren" temalarının metinlerinden oluşmaktadır. Bu veriler doküman analizi tekniğiyle incelenmiştir. Doküman analizi konuyla ilgili materyallerin toplanarak analizlerinin yapılmasıdır.
Bulgular: Talim Terbiye Kurulu kararıyla ortaokul ve imam hatip ortaokullarında işlenen toplam 10 kitap olduğu görülmüştür. Ancak bu kitaplardan 6. sınıf Anka Yayınları ve 7. sınıf MEB Yayınlarında "Doğa ve Evren" temalarının olmadığı tespit edilmiştir. İkisi 8. Sınıf ve 5, 6, 7. sınıflarda birer olmak üzere toplam 5 kitap incelenmiştir. İncelenen metinlerin 20'si okuma, 5'i dinleme/ izlemedir. Bu metinler Başoğlu ve Sarıdede'nin (2020) çalışmalarındaki çeşitli kategorilere göre değerlendirilmiştir.
Sonuçlar: Çalışma sonucunda incelenen metinlerin çocukların doğaya karşı daha duyarlı olmalarına katkı sağlar nitelikte olduğu görülmüştür. Metinler uygun görsellerle desteklenmiştir. 18 metin nesir,7 metin nazım şeklinde sunulmuştur. Edebî metinlerden ziyade bilgilendirici metinlerin ağırlıkta olması küçük okuyucuların özdeşim kurmasını ve rol model unsurunu sınırlandırmıştır. Dikkat çekici karakterler ve olaylarla desteklenmiş metin sayısı arttırılabilir. Böylece çocuklara, yüzeysel bir algı değil de daha derinden hissedilen bir bilinç kazandırılabilir.
Anahtar Kelimeler: Türkçe ders kitapları, çevreci eleştiri, ortaokul, bilinç, eğitim.

Abstract:
Purpose: Environment is the living space where people are influenced  and influence.As people learned about the environment, they felt safe and people leaded to the environment and the environment leaded to people. As the conditions change, people's needs have changed. The effort to dominate nature, rapidly increasing population  and industrialization have increased the damage to the environment day each day. This destruction affected many living things, especially humans and made it necessary to reconsider the human-environment relationship.
Changes in line with the desired goals are achieved through education.
One of the most important tools in educating our children, who are the source of change, is textbooks. Turkish textbooks are the most important  books that make them think and raise awareness while educating them.
Secondary school children pass from concrete operations period  to the abstract operations period. Their perspective on life has changed highly. For this reason, the texts on the themes of "Nature and Universe" in the 5th, 6th, 7th and 8th grade Turkish textbooks were examined.
Method: The analysis is a document review, one of the qualitative research methods. Qualitative research method investigates how people make sense of life by examining events and situations in their natural environments. The data in the research consists of the texts of the "Nature and Universe" themes in the 5th, 6th, 7th and 8th grade Turkish textbooks of the 2023-2024 academic year. 
These data were examined using the document analysis technique. Document analysis is the collection and analysis of materials related to the subject.
Findings: By the decision of the Board of Education, it was seen that there were a total of 10 books processed in secondary and imam hatip secondary schools. However, it has been determined that there are no "Nature and Universe" themes in these books, 6th grade Anka Publications and 7th grade MEB Publications. A total of 5 books were examined, two for the 8th grade and one for the 5th, 6th and 7th grades. Of the texts examined, 20 are reading and 5 are listening/watching. These texts were evaluated according to various categories in the work of Başoğlu and Sarıdede (2020).
Conclusions: As a result of the study, it was seen that the texts examined contributed to children being more sensitive to nature. The texts are supported with appropriate visuals. 18 texts are presented in prose and 7 texts in verse. The predominance of informative texts rather than literary texts has limited the identification and self-modeling element of young readers. The number of texts supported by remarkable characters and events can be increased. In this way, children can be given a more deeply felt awareness rather than a superficial perception.
Keywords: Turkish textbooks, environmental criticism, secondary school, awareness, education.