Şenköy Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi ve İslâm mimarisindeki yeri
Senkoy Sheik Ahmet Kuseyri complex and place in architectural İslam
Yazar: ÖZLEM ACER
Danışman: YRD. DOÇ. DR. FATİH ELCİL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Hatay = Hatay ; Hatay-Şenköy = Hatay-Şenköy ; Külliyeler = Complexes ; Mimari = Architectural ; Mimari eserler = Architectural works ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; İslam mimarisi = Islamic architecture ; İslam sanatı = Islamic art ; Şeyh Ahmet Kuseyri = Şeyh Ahmet Kuseyri

Özet:
16.yy. ın ilk çeyreğinde Halep Sancağına bağlı bir kaza olarak Osmanlı himayesi altına alınan Antakya, gerek Hac ve ticaret yolları üzerinde, gerekse 19.yy.a değin Surre Alayının geçiş güzergahında yer alması açısından her dönem önemli bir menzil konumunda olmuştur.
16.yy.da Hatay'ın merkezi Antakya'ya bağlı Şenköy'de yaşamış olan, Şeyh Ahmet Kuseyri, Anadolu'nun önemli İslâm ȃlimleri ve evliyâları arasında yer almaktadır. Şeyh Ahmet Kuseyri'nin kendi adıyla anılan, Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi ise Hatay, Şenköy'de yer alan bir İslâm manzumesidir. Şeyh Ahmet Kuseyri, babasının vefatından sonra, burada Halvetiyye Tarikatının yayılması amacıyla çeşitli irşad faaliyetlerinde bulunmuş, burayı zaman içerisinde bir tarikat külliyesi haline getirmiştir.
Günümüzde Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi; avlunun Güneyinde kalan bir cami-zaviye, caminin Kuzeyinde ve avlu kotundan yüksekte  kalan bir set üzerinde türbe yapısı ve halvethȃne, türbeyi çevreleyen toprak alanda hazire ve meşruta yapılarından  meydana  gelmektedir. Bir sokakla külliyenin diğer ögelerinden ayrılan zaviyenin barınma birimleri ise, bu yapı grubunun Doğusunda yer almaktadır.
İnşa edildiği ilk zamanlarda külliyenin, cami-tekke kuruluşuna sahip olduğu anlaşılmaktadır. Külliyenin ana unsuru olan caminin, zaviyeli cami olarak çift fonksiyonlu bir yapı olduğu bilinmektedir. Nitekim arşiv belgeleri ve bazı kaynaklar bunu doğrular niteliktedir. Buranın bir zaviye niteliğine sahip olduğunu gösteren barınma birimleri ise, günümüzde külliyenin Doğusunda görülebilmektedir. 
Külliyenin ana ögesini oluşturan cami yapısı, İslâm Mimarisi içerisinde Doğu-Batı doğrultusunda enine gelişen, mihraba paralel neflerden meydana gelen ibadet hacmi ve mihrap önü kubbeli tasarımı ile geleneksel cami formunu devam ettirmesi bakımından önem taşımaktadır. 
 Külliyenin bir diğer önemli ögesi olan türbe yapısı ise, bir çok külliye ve tekke yapısında gözlemlediğimiz gibi camiye yakın bir şekilde konumlandırılmıştır. Bulunduğu yapı grubunun ortasında, yüksekte kalan bir set üstündedir. Türbe yapısını ilginç kılan en önemli özellik, Kuzeyine sonradan eklenmiş olan Halvethane yapısıdır. Gerek iç mekan tasarımı, gerekse Kuzeyine eklenen ek birimle birlikte türbe, iki mekanlı bir görüntüye sahiptir. Bu yönüyle yapı, İslâm Mimarisi içerisinde örneklerine çok sık rastlamadığımız bir plan formunu yanıstması bakımından, ayrıcalıklı bir konumda bulunmaktadır.
Külliyenin kuzeyinde yer alan ve sonraki dönemlerde yenilenmiş olan betonarme medrese odaları, 2007 yılında restorasyon çalışmaları sonucunda kaldırılmıştır. Bu restorasyon çalışmaları kapsamında, daha  önce ayrı avlusu ve girişi bulunan, muhtemelen zaviyenin veya medresenin barınma birimlerinden birini teşkil eden söz konusu yapı, külliyenin avlusuna yenilenerek dahil edilmiştir. Bu yapı günümüzde külliyenin meşruta yapılarından birini oluşturmaktadır.
Çalışmamız esnasında elde ettiğimiz arşiv belgeleri ve kaynaklarla, Külliyenin bulunduğu yerin tarihi ve mimari özellikleri anlatılmış, Külliye'nin sorunlu olan tarihçesi aydınlatılmaya çalışılmış, Külliye birimleri ile benzerlik gösteren yapıların tespit edilmeye çalışılması ise, Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi'nin İslâm Mimarisi içinde değerlendirilmesini amaçlamıştır.


Anahtar Kelimeler: Şenköy, Şeyh Ahmet Kuseyri, Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi, İslâm Mimarisi.

Abstract:
16th century of in the first quarter as a district affiliated to the Aleppo Administration Antakya, which was under the auspices of the Ottoman State, Both in terms of pilgrimage and trade routes, as well as in the transition route of Surre Alayı until the 19th century, each period was in an important range. 
Sheikh Ahmet Kuseyri, who lived in Şenköy of Antakya, the central district of Hatay in the 16th century, is one of the important Islamic scholars and societies of Anatolia. The Sheikh Ahmet Kuseyri Complex, which is known as Sheikh Ahmet Kuseyri, is an Islamic complex in Hatay, Şenköy. After the death of his father, Sheikh Ahmet Kuseyri had various activities in order to spread the Halvetiyye Sect, where he eventually became a religious complex.
Today The Sheikh Ahmed Kuseyri Complex; to the south of the courtyard is a mosque-zaviye, to the north of the mosque, and on a set high above the courtyard are the tomb and halvethane, there is a cemetery and other structures in the territory surrounding the tomb. Living units of zavıye are in a position separate from other units. Living units are located in the east of the compleks.
It is understood that in the early days when it was built, the complex had a mosque-tekke foundation. It is known that the mosque, which is the main element of the mosque, is a dual-function building as a zaviye-mosque. As a matter of fact, archive documents and some sources confirm this. Living units, which show that this place has a zaviye character, can now be seen in the East of the complex.

 The mosque, which forms the main element of the mosque complex, grows in the east-west direction parallel to the mihrap, the place of prayer and the mihrab design in front of the mosque in the Islamic architecture is important in terms of continuing the traditional mosque form.
The tomb structure, which is another important feature of the mosque, is located close to the mosque as observed in many comlesx and tekke structures. It is on a high set in the middle of his building group. The most important feature of the tomb structure is the Halvethane structure, which was later added to the north side. Both the interior design and the tomb, together with the additional unit added to the north side, have a two-view image. In this respect, the structure has a privileged place in Islamic Architecture in that it has the form of a plan we have not encountered so often in its examples.
The reinforced concrete medrese rooms on the north side of the complex were removed as a result of restoration work in 2007. During this restoration work, this structure, which was previously one of the living units of the zaviye or medrese with separate courtyards and entrances, was included by restoring it to the courtyard of the complex. Today, this structure is one of the units of the complex.
During the course of our work, we learned about the archival documents and resources we acquired, the historical and architectural features of the place where the complex was located. The problematic history of the complex was tried to be illuminated. The attempt to determine structures similar to those of the complex units aimed at the evaluation of the Sheikh Ahmet Kuseyri Complex in the Islamic Architecture.


Key Words: Şenköy, Sheikh Ahmed Kuseyri, The Sheikh Ahmed KuseyriComplex, Islam Architecture.