Tlos Tiyatrosu sahne binası mimarisi ve bezemeleri
Tlos Theatre stage bui̇ldi̇ng archi̇tecture and ornaments
Yazar: BAYRAM AKDAĞ
Danışman: PROF. DR. TANER KORKUT
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Mimarlık = Architecture ; İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration
Dizin: Mimari = Architectural ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Sahne = Stage ; Süslemeler = Ornamentations ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro binaları = Theatre buildings ; Tlos = Tlos

Özet:
"Tlos Tiyatrosu Sahne Binası Mimarisi ve Bezemleri" başlıklı çalışma 5 ana başlık altında değerlendirilmiştir. Bu başlıklar içerisinde, Tlos antik kenti tarihçesi ve tiyatro kavramın ortaya çıkışı, Tlos Tiyatrosunu oluşturan ana bölümler, sahne binasının mimarisi, sahne binası bezemeleri ve Likya tiyatroları içerisinde Tlos Tiyatrosunun yeri ve önemi anlatılmaya çalışılmıştır. 
Likya Bölgesi'nde şimdiye kadar tiyatro ve sahne binaları üzerine yapılan araştırmalar, incelenen kentlerdeki kazı ya da araştırmaların azlığı, yapıların durumu, tahribat ve alandaki araştırma zorluğu gibi sebeplerden ötürü tam sonuçlara ulaşamamış ve çoğunlukla varsayımsal bilgiler sunmuşlardır. Tlos Tiyatrosunda yürütülen kazı çalışmaları sonucunda büyük oranda tamamlanan Sahne binasının aynı zamanda rölöve, restitüsyon, rekonstrüksiyon ve belgeleme çalışmaları tamamlanmış ve böylelikle detaylı mimari incelemeleri de yapılarak yapının kapsamlı bir şekilde tanımlanmasına olanak sağlanmıştır.
Kent merkezini doğudan sınırlayan yamacın eteğinde doğu–batı doğrultulu inşa edilen Tlos Tiyatrosu özgün mimari formuyla şehrin anıtsal yapıları arasında önemli bir konuma sahiptir. Üç katlı sahne binası ve iki kademeli caveası ile Likya Bölgesi'nin büyük tiyatro grubu içerisinde yer alan yapı, ikinci caveasının hemen üst ortasında yer alan tapınak mimarisi ile Anadolu tiyatroları içerisinde ayrı bir öneme sahiptir. Yapının bu önemi bitkisel ve figürlü kabartma süslemeleriyle görkemli hale getirilen sahne binasıyla da vurgulanmıştır. 
Tiyatroya girişler kuzey ve güney yönde bulunan paradoslar ile sağlanmıştır. Bunlardan başka yine kuzey ve güney yönde caveanın arkasından ortadaki diazomaya açılan iki adet tonozlu giriş de bulunmaktadır. Ayrıca caveanın etrafını bir koridor gibi çevreleyen arka duvarın bitim noktalarında doğu yönden en üst diazomaya çıkış sağlayan iki adet merdiven rampası da bilinmektedir. Yarım daire formunu biraz aşan orchestranın yarıçapı 11 m'dir. Ortada geniş bir diazomayla ikiye bölünen cavea düzenlemesinin ima cavea bölümünde 11 kerkis ve 21 oturma sırası, summa cavea bölümünde ise 20 kerkis ve 16 oturma sırası yer alır. Kerkislerin merdiven çıkışlarına bakan köşeleri aslan ayağı protomlarıyla hareketlendirilmiştir. Birinci diazoma üzerinde prohedria koltukları yerleştirilmiştir. Ayrıca burada ikinci caveaya çıkış sağlayan merdivenler de bulunmaktadır. 
Kuzey-güney doğrultulu olan Tlos Tiyatrosu Sahne Binası tiyatronun batı yönünde konumlandırılmıştır. 38 m. uzunluğunda 11 m. genişliğindedir. Hyposkene giriş katını da göz önünde bulundurursak 3 katlı bir yapıdır. 3. kat blokların in-situ olarak bulunduğu kuzey dış cephenin yüksekliği 14 m.dir. Genel olarak görkemli bir yapıya sahip olan sahne binası, proskene, hyposkene, skene frons, episkene postskene, paraskene ve pulpitum gibi ana bölümlerden oluşmaktadır. 
Binanın zemin katında 4 adet oda ve postskeneden hyposkeneye açılan 3 adet koridor mevcuttur. Proskeneden orchestraya açılan 5 adet kapı bulunmaktadır. Proskene, skene frons, episkene ve postskene (sahne binası dış cephe) cepheleri aedikula'larla hareketlendirilmiştir. Aedikulalar ise granit sütunlarla desteklenmiştir. Yapının entablatür bölümleri kompozit düzende yapılmıştır. Skene frons cephesinde 5 adet kapı ve bu cephenin tam tersinde postskenede 7 adet pencere açıklığı yer alır. Aynı şekilde episkenede 3, postskenenin 3. katında 5 adet pencere bulunmaktadır. Skene fronsun cephesi aedikulaların haricinde girlandlı firiz kuşağı ve heykel nişleri ile daha da zenginleştirilmiştir. Sahne binası içindeki katların zeminleri büyük olasılıkla ahşap bölmelerle ayrıştırılmıştır. Bunun sebebi sadece zemin kattaki odaların yan duvarları mevcut olup üst kat ile ara bölmeyi oluşturacak her hangi bir mimari düzenleme bulunmamasıdır.
Ele geçen yazıtlar ve mimari bezemelerden tiyatronun Roma Dönemi'nde çok kereler tamirat geçirdiği anlaşılmaktadır. Ancak tiyatronun genel mimari yapısı ve Augustus Dönemi'ne tarihlenen en erken tamirat yazıtı Tlos Tiyatrosu'nun ilk evresinin Roma Dönemi öncesinde inşa edildiğine işaret etmektedir. Tlos Tiyatrosu için önerilen bu erken tarihleme, tiyatronun kuzey ana girişi önünde günışığına çıkartılan ve M.Ö. 3. yüzyıla tarihlenen anıt kaidesi ile de desteklenmektedir.  Ayrıca M.S. 141 depreminden sonra tamirat için yapılan yardımların olduğunu anlatan yazıtlar yer almaktadır. Sekene fronsta bulunan nişler içerisinde ele geçen İmparator Hadrianus, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius heykellerinin olması Roma Döneminde Tlos Antik kentinin ayrı bir konuma sahip olduğunu kanıtlar niteliktedir. Yine Sekene fronsta bulunan yazıtlarda ve postskenede bulunan heykel altlıklarında M.S. 160 civarına tarihlenen Deioterianos ailesinin Tlos Antik Kenti üzerindeki etkinliğini göstermektedir.

Abstract:
The study heading with "Tlos theatre stage building architecture and ornaments" is evaluated under five main topics. Among these topics, the history of Tlos ancient city and the emergence of the concept "Theatre", The main sections that compose the Tlos theatre,The architecture of stage building, The ornaments of stage building,the position and significance of Tlos theatre among Lycia theatres are tried to explain.
The researches done about the theatre and stage building in Lycia district up to now, coul not come to a exact conclusion due to the reasons of: the short of digging and researches in the inspected cities, the condition of building, destruction and the research difficulty and presented mostly presumptive informations. In consequence of diggings handled in Tlos theatre, the stage construction that mostly completed, also the the studies of relievo, restitution, reconstruction and documentation are completed and thus detailed architectural reserches done which enable the construction to be completed in extense.
The Tlos Theatre, which contructed in east-west direction in the mountain foot that borders the city-centre from the east, has a significant location with its unique architecture among the monumental structures in the city. The structure, that takes place in the great group of Lycia district with its three-storey stage construction and two stage cavea, has a particular importance with its temple architect that takes place just up center of its second cavea. This particular importance is also emphasised with the stage construction that is rendered magnificant with botanic and figured pargettings.
The entrances to the theatre provided with the pradoses wh,ch locate in the North and South part of the Theatre. Apart from these again in the North and South direction, there are two vault entrances which dilated to the middle diazoma just behind the Cavea. Besides Two stairs ramps are known which enable the exit to the top diazoma from the east in the endpoints of the rear wall that enclosure the surrounding of cavea like a corridor. The radius of orchestra,that a bit exceeds the semicircle form,is 11 m. 11 and 21 bench take place in the ima cavea part of cavea arrangement, which is divided into teo by a large diazoma in the middle, and in suma cavea part 20 karkides and 16 bench take place.The edges of kerkides' which look towards the stairs rise are quickened by the lion feet protoms. Onto the first diazoma,prohedria armchairs are placed. Besides there are stairs than enable exit to the second cavea.
The Tlos theatre stage construction which is in the North-south direction,is placed in the west side of the theatre. It is 38 meters lengt and 11 meters width. If we consider the Hyposkene ground flor It is a three-storey structure. The length of North exterior that the third floor blocks exist in term of in-situ. The stage construction which is a magnificiant structure in general, consists of main sections as proskene, hyposkene, skene frons, episkene postskene, paraskene and pulpitum.             
On the ground floor of the building there are 4 rooms, and 3 coridoors that is dilated from postskene to  hyposkene. There are 5 doors dilated from Proskene to orchestra. The frontals: Proskene, skene frons, episkene ve postskene (stage building exterior) are quickened by aedikulas. Aedikus are strengthened with granite columns. The entablature parts of the structures constructed in composite system.In Scene frons front there are 5 doors and far from it in Postscene there are 7 window apertures. Likewise in Episcen there are 3, on the third floor of postskene there are 5 windows. The front of skene frons except aedicule is enriched further with garland frieze stringcourse and sculpture niches.In the stage building the floors of storeys are probably sperated from each other with wooden walls. The reason is that only the ground floor rooms have side walls and there isn't any architectural arrangement which constitude partition with upstairs.
It is understood that from the inscriptions and ornaments that the theatre was undergone repairs several times in Roman peiod. However the general architecture and the earliest renovation inscription that dated to Augustus period points at the first stage of Tlos theatre was built before the Roman period.This early dating that is suggested for Tlos theatre,is supported with the memorial base which was taken from daylight in front of theatre's North main entrance and dated in the third century B.C. Moreover after the 141 A.D earthquake, incriptionş take place which tells us some help is done fort he renovation. The occurance of the Sculptures Emperor Hadrianus, Atoninus Pius and Marcus Aurelius found among the niches in Skene,demonstrates us that Tlos ancient city had a special location in the Roman period. Once again The inscription found in Skene frons and  sculpture pedestals found in postskene demonstrates the Deioterianos family's strength over Tlos ancient city was dated around 160 A.D.