İslam hukukunda vasilik kurumu ve Osmanlı uygulaması -Tanzimat Dönemine kadar-
Guardianship institution in Islamic law and Ottoman practice -Until the Tanzimat Period-
Yazar: FERDİ MENTEŞ
Danışman: PROF. DR. NASİ ASLAN
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
İslam Hukuku "vesâyet" kavramı altında, öksüz ve yetim çocuklar ile aklî melekesini kaybederek çocuk mesabesine inmiş, her haliyle korunmaya muhtaç yetişkin bireylerin mallarının idare edilmesini konu edinmiştir. Onların bu alandaki problemlerine ilişkin getirilen çözümler ve yaşanması muhtemel sorunlarla ilgili alınan tedbirler detaylıca işlenmiştir. Yapılan bu çalışma, fıkıh mezheplerinin muteber kaynaklarına dayanılarak hazırlanmıştır. Çalışmanın iki temel amacı bulunmaktadır. Bunların ilki, İslam hukukunda çocuklar üzerine tayin edilen vasînin yetki ve sorumluluklarını ihtiva eden "vesâyet" konusunun teorik anlamda tespitini yapabilmektir. İkincisi ise, Osmanlı Devleti klasik dönemindeki (1839 öncesi dönem) fetva mecmuaları ile mahkemelerdeki şer'iyye sicil kayıtları ışığında, Osmanlıdaki uygulamanın nasıl olduğu hakkında bir sonuca ulaşabilmektir.
Araştırma giriş, sonuç ve üç bölümden meydana gelmektedir. Giriş bölümünde araştırmanın konusu ve önemi, amacı ve kapsamı, yöntemi ve kaynakları hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde vesâyetin tanımı, şer'î delilleri, vesâyet ile ilgili kavramlar ve vesâyetteki sınırlandırmalar konu edilmiştir. İkinci bölümde vesâyetin rükun ve şartları ele alınarak mûsî, vasî, kısıtlı, vesâyetin konusu ve irade beyanı konuları işlenmiştir. Üçüncü bölümde vasînin tasarrufları, vesâyetle ilgili anlaşmazlıklar, vesâyeti veya vasînin görevini sona erdiren haller, malların iadesi ve muhasebe işlemleri ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise araştırma neticesinde ulaşılan sonuçlara yer verilerek gerekli değerlendirmeler yapılmıştır.

Abstract:
Under the concept of "guardianship", Islamic Law deals with the management of the property of orphans and adult individuals who have lost their mental faculties and have been reduced to the level of children and are in need of protection in every way. The solutions to their problems in this area and the measures taken against possible problems are discussed in detail. This study has been prepared based on the authoritative sources of the fiqh sects. The study has two main objectives. The first of these is to theoretically determine the subject of "guardianship", which includes the powers and responsibilities of the guardian appointed over children in Islamic law. The second is to reach a conclusion about the Ottoman practice in the classical period of the Ottoman Empire (before 1839) in the light of the fatwa collections and the sharia registry records in the courts.
The research consists of introduction, conclusion and three chapters. The introduction provides information about the subject and importance of the research, its purpose and scope, methodology and sources. In the first chapter, the definition of guardianship, sharī'ah proofs, concepts related to guardianship and limitations in guardianship are discussed. In the second part, the rukn and conditions of the guardianship are discussed and the subjects of the musi, the guardian, the subject of the limited  guardianship and the declaration of will are discussed. The third section deals with the dispositions of the guardian, disputes related to guardianship, the circumstances that terminate the guardianship or the guardian's duty, the return of property and accounting transactions. The research's findings are presented and any necessary assessments are made in the last chapter.