Rüştiye Mekteplerinin tarihi gelişimi ve din eğitimi ve öğretimi
The Historical development and religious education and teaching in the Rushdiyya Schools
Yazar: SÜLEYMAN TENGER
Danışman: PROF. DR. CEMAL TOSUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bil. Öğretmenliği Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Din = Religion

Özet:
Osmanlı İmparatorluğu'nda uzun yıllar örgün eğitim kurumu olarak faaliyet gösteren medreseler, gerileme sürecine girmiş durumdaydı. Özellikle Tanzimat'la birlikte çeşitli alanlarda gerçekleşen reformlar, medeniyet ve kültürün gelişmesinde temel unsur olan eğitim alanında da kendini göstermiştir. Bu yenilik ve reform hareketleriyle, önceleri temel eğitimin tamamında, yüksek ve meslekî eğitimde ise bütüne sinecek şekilde öğretimi yapılan "din", yeni açılan mekteplerde diğer derslerle birlikte okutulmaya başlamıştı. Diğer bir ifadeyle "dînî eğitim" den "din eğitimi"ne geçilme süreci yaşanmıştı. Bu araştırma, Tanzimatla birlikte medresenin yanında açılan mekteplerden biri olan, başlangıçta ortaöğretim seviyesinde, sonradan ortaöğretimin en alt seviyesinde bulunan rüştiye mekteplerinin, Tanzimat'tan Cumhuriyet'in kuruluşuna kadar geçen süreçte eğitimde ne kadar başarılı olduğu, bu süreç içerisinde meydana gelen gelişmelerden ne şekilde etkilendiği, özellikleri, bu mekteplerin müfredat programlarında din derslerinin yeri, din eğitiminin veriliş metodu, mahiyeti, kalitesi, ortaya çıkan problemler incelenmiştir. Araştırma giriş ve sonuç bölümleri hariç üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın problemi, amacı ve önemi ile sınırlılıkları ve yöntemi araştırılmıştır. Araştırmanın birinci bölümünde, Tanzimat'tan önce Osmanlı Devleti eğitim sisteminin genel görüntüsü, araştırmamıza konu olan rüştiye mekteplerinin kuruluşu, erkek ve kız rüştiyelerinin tarihi gelişimi araştırılmıştır. ikinci bölümde rüştiye mekteplerinin teşkilat ve idarî yapısı, öğretim kadrosu, müfredat programları, bu mekteplerde verilen bazı derslerin içeriği ve tedris maksatları, bu mekteplerdeki öğrenci disiplini, sınav sistemi, tatil düzeni, mali durumu ve bina problemleri araştırılmıştır. Araştırmanın üçüncü bölümünde ise Rüştiye mekteplerinde din eğitimi ve öğretimi başlığı altında, Tanzimat Döneminde genel eğitim anlayışı çerçevesinde din eğitiminin etkinliği, rüştiye mekteplerinin dersprogramlarında din derslerine verilen yer, II.Abdülhamid dönemi din eğitimi ve öğretimi anlayışı, ders kitapları, öğretim metodları, din dersi öğretmenlerinin yetiştirilmesi meselesi araştırılmıştır. Sonuç bölümünde ise araştırmadan elde edilen sonuçlar zikredilmiştir.

Abstract:
Zusammenfassung Die Medresen, welche im Osmanischen Reich über lange Zeit hinweg eine wichtige Erziehungsinstitution waren, verloren mit der Zeit an Bedeutung. Insbesondere in der Tanzimatzeit wurden auf verschiedenen Gebieten Reformen durchgeführt, die sich natürlich auch in der Bildung, als konstituierender Faktör von Zivilisations- und Kulturprozessen zeigten. Mit dieser Neuerungs- und Reformbewegung wurde die Religion -vorher noch den gesamten Bereich der Primaererziehung umfassend und den gesamten Bereich der Hochschul- und der beruflichen Erziehung beeinflussend - also ein Fach neben anderen gelehrt. In anderen Worten wurde aus "religioser Erziehung" "Religionserziehung". Diese Arbeit untersucht die Ruschdiyya-Schulen, die in der Tanzimatzeit als Schule neben den Medresen eingerichtet wurden, zunâchst der mittelstufe gleichgestellt waren, spâter jedoch die unterste Stufe der Mittelschule abdeckten. Es geht insbesondere darum, wie erfolgreich die Erziehung in der Übergangsphase von der Tanzimatzeit zur Republik war, wie sie von den zeitlichen Entwicklungen beeinflusst wurde, ferner urn ihre Besonderheiten, urn die Stellung des Religionsunterricht in den Curricula, urn die Didaktik des Religionsunterrichtes, urn Inhalt, Qualitat und Probleme des Religionsunterrichtes. Neben der Einleitung und dem Fazit gliedert sich die Arbeit in drei Abschnitte. In der Einleitung wird Fragestellung, Ziel und Bedeutung der Arbeit umrissen und auf ihre Grenzen und Methoden eingegangen. Im ersten Abschnitt wird ein Überblick über das Bildungssystem des Osmanischen Reiches vor der Tanzimatzeit gegeben, urn anschliessend auf die Einrichtung und die historische Entwicklung der Ruschdiyya- Schulen für Knaben und Mâdchen einzugehen. Die zweite Teil bearbeitet die organisatorische und verwaltungstechnische Seite, geht auf das Lehrpersonal, auf den Rahmenplan, auf Inhalt und Ziele des Unterrichts, auf die Schülerdisziplin, 196das Prüfungssystem, auf die Ferienorganisation sowie auf die finanzielle Situation und auf infrastrukturelle Probleme ein. Im dritten Abschnitt wird unter der Clberschrift Religionsunterricht und -erziehung die Wirkung der religiösen Unterweisung im Bildungssystem der Tanzimatzeit, die Verortung des Religionsunterrichts im gesamten Rahmenplan, das Verstândnis von Religionsunterricht und -erziehung zu Zeiten Abdulhamits II. und die Ausbildung des Lehrpersonals für den Religionsunterricht untersucht. Abschliessend werden in Fazit die wichtigsten Ergebnisse erneut aufgeführt.