Sürdürülebilir tüketim kararında duyguların rolü: Bütünleşik seçim ve gizil değişken yaklaşımı
The role of emotions in decision-making for sustainable consumption: Integrated choice and latent variable approach
Yazar: MİNE AYDEMİR DEV
Danışman: PROF. DR. NURAN BAYRAM ARLI
Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Ekonometri Ana Bilim Dalı / İstatistik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Ekonometri = Econometrics ; İstatistik = Statistics

Özet:
Günümüzde uygulanan büyüme odaklı modellerin sürüdürülebilir olmadığı ve tüketim
bağlamında bireylerin sürüdürülebilir tüketime uygun davranışlar göstermedikleri
bilinmektedir. Giderek önemi artan bu konudaki politikalar ise bazı noktalarda
başarısızlığa uğramaktadır. Bu durum, birçok araştırmacı tarafından, bireysel tercihlerin
oluşumu ve kalıcılığının altında yatan bilişsel sürecin eksik bir şekilde anlaşılmasına ve
modellenmesine bağlanmaktadır. Bireylerin tüketim tercihlerinin açıklanmasında seçim
modelleri sıklıkla kullanılmaktadır. Son yıllarda, geleneksel seçim modellerinin seçim
davranışını yeterince açıklayamamasına yanıt olarak, farklı yöntem ve yaklaşımlar ortaya
çıkmaya başlamıştır. Bu yaklaşımlardan biri de Bütünleşik Seçim ve Gizil Değişken
(ICLV) modelidir. ICLV modeli, karar verme sürecinin mevcut yapılarına gizil yapıların
dâhil edilmesine izin vererek herhangi bir seçimin oluşumunun altında yatan bilişsel
süreci açık bir şekilde modellemeye çalışmaktadır. Karar verme sürecinin birçok faktörün
etkisi altında olduğu ve bilişsel yanlılıklar barındırdığı bilinmektedir. Bu sürecin nasıl
çalıştığına dair daha derin bir anlayış elde etmek için, bireysel karar vermeyi incelemek
önemlidir. Çünkü bireysel düzeyde alınan kararlar toplumun bütününü ilgilendirecek
çevresel, sosyal ve ekonomik sonuçlar ortaya koyabilmektedir. Bu çalışma, sürdürülebilir
tüketim davranışını karar verme perspektifinden ele alarak planlı davranış teorisi
çerçevesinde farklı duyguların etkilerinin araştırıldığı bir ICLV modeli sunmaktadır.
Tahmin edilen model sonucunda, sürdürülebilir tüketime uygun ürünlerin daha fazla
tercih edilmesi için fiyatlarının kabul edilebilir düzeyde olmasının ve ürünlerin yerel,
çevre dostu ve organik niteliklere sahip olmalarının önemli olduğu sonucu elde edilmiştir.
Planlı davranış teorisi yapıları incelendiğinde, niyetin sürdürülebilir tüketim kararını
açıklamada anlamlı bir etkisinin olduğu bulunmuştur. Son olarak duyguların
sürdürülebilir tüketim kararı üzerindeki etkisi değerlendirildiğinde pozitif bir duygu olan
gurur duygusunun faydayı arttırıcı yönde bir etki gösterdiği sonucu elde edilmiştir.
Çalışmanın sonuçları teorik ve pratik bir bakış açısıyla tartışılmıştır.

Anahtar kelimeler: Bütünleşik seçim ve gizil değişken modeli, Hibrit model, Karar verme, Duygular, Sürdürülebilir tüketim

Abstract:
The growth-oriented models applied today are unsustainable and when considered in the
context of consumption, individuals do not show behavior suitable for sustainable
consumption. Policies on this issue, which are becoming increasingly important, fail at
some points. The failure of these policies is attributed by many researchers to an
incomplete understanding and modeling of the cognitive process underlying the
formation and persistence of individual preferences. Choice models are frequently used
to explain the consumption preferences of individuals. Recently, different methods and
approaches have emerged as a response to the inability of traditional choice models. One
of these approaches is the Integrated Choice and Latent Variable (ICLV) model. The
ICLV model allows explicitly modeling the cognitive process underlying any choice by
allowing the integration of latent structures into existing structures of decision-making.
The decision-making process is under the influence of many factors and contains
cognitive biases. To gain a deeper understanding of how this process works, it is
important to examine individual decision-making. Because the decisions taken at the
individual level can reveal environmental, social, and economic consequences that will
concern the whole society. This study presents an ICLV model in which the effects of
different emotions are investigated within the framework of the theory of planned
behavior by considering sustainable consumption behavior from a decision-making
perspective. As a result of the estimated model, it was concluded that it was important
that the prices are at an acceptable level to prefer products suitable for sustainable
consumption, and it is significant that the products have local, environmentally friendly,
and organic attributes. When the theory of planned behavior variables was examined, it
was found that intention has a significant effect on sustainable consumption decisions.
Finally, when the effect of emotion on the sustainable consumption decisions is evaluated,
it is concluded that pride has a positive effect on the preference for sustainable
consumption choices. The results of the study are discussed from a theoretical and
practical points of view.

Keywords: Integrated choice and latent variable model, Hybrid model, Decision-making, Emotions, Sustainable consumption