Antik Yunan'dan Fârâbî'ye faal akıl
The active intellect from Ancient Greek to al-Fārābī
Yazar: ÖZCAN SARIDOĞAN
Danışman: PROF. DR. GÜRBÜZ DENİZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Antik Yunan = Ancient Greece ; Aristoteles = Aristotle ; Farabi = Farabi ; Kindi = Kindi ; Plotinos = Plotinus ; Sudur = Sudur ; Yeni Platonculuk = Neo platonic ; İskender Afrodisi = Alexander of Aphrodisias

Özet:
Aristoteles'in De Anima III.5'teki oldukça kısa, müphem ve muğlak ifadelerine atfen olarak ortaya çıkan ve meşşâî felsefede temel bir felsefi problem hâline gelen faal akıl kavramı, felsefe tarihinde Aristoteles sonrası dönemden günümüze gelinceye kadar en çok tartışılan kavramlarından biri olmuştur. Bu çalışmada ilk olarak faal akıl kavramının tarihî ve felsefi arka planını oluşturan Presokratiklerin varlığın ilk nedenine dair görüşleri ile Platon'un ilahi bir akıl olarak gördüğü Demiurgos'u ele alınarak kavramın, Aristoteles felsefesindeki mahiyeti, işlevleri ve insan aklıyla olan ilişkisi belirginleştirilmeye çalışılmıştır. Daha sonra İslam filozoflarının akıl teorileri ve faal akıl anlayışları üzerinde önemli etkileri olan Aristoteles şârihleri İskender Afrodîsî ve Themistius'un, bu konuda birbiriyle uzlaştırılması mümkün olmayan görüşlerine yer verilmiştir. Ayrıca Yeni Platonculuğun kurucusu Plotinus'un, İslam filozoflarının faal akıl kavramları ile gerek evrendeki konumu gerekse işlevleri bakımından büyük benzerlikler taşıyan hipostaz Ruh kavramı, Platon'un Demiurgos'u ile olan benzerliğine de dikkat çekilerek ortaya konulmuştur.

   Çalışmanın devamında, faal akıl kavramının İslam filozoflarından Kindî ve Fârâbî'nin felsefi sisteminde uğradığı değişim ve dönüşümler ile yüklendiği anlam ve işlevler ayrıntılı bir şekilde incelenerek Kindî ve Fârâbî'nin bu bağlamda geliştirdikleri özgün görüş ve yorumlar, Antik Yunan felsefesinden tevarüs ettikleri felsefi mirasla karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Böylelikle Kindî ve Fârâbî'nin, hem tevarüs ettikleri felsefi mirasa hem de İslam felsefesinin özgünlüğü meselesine sundukları orijinal katkılar faal akıl kavramı özelinde açıklığa kavuşturulmuştur.

Abstract:
The concept of the active intellect, which emerged in reference to Aristotle's very brief, vague and ambiguous statements in De Anima III.5 and became a fundamental philosophical problem in Peripatetic philosophy, has been one of the most debated concepts in the history of philosophy from the post-Aristotelian period to the present day. In this study, firstly, the Presocratics' views on the first cause of existence, which constitute the historical and philosophical background of the concept of the active intellect, and Plato's Demiurgos, which he sees as a divine intellect, are discussed, and the nature, functions, and relationship with the human intellect in Aristotle's philosophy are tried to be clarified. Then, the irreconcilable views of the Aristotelian commentators Alexander of Aphrodisias and Themistius, who had a significant impact on the Islamic philosophers' theories of reason and their understanding of the active intellect, are given. In addition, the concept of the hypostasis Soul of Plotinus, the founder of Neo-Platonism, which has great similarities with the Islamic philosophers' concept of the active intellect in terms of both its position in the universe and its functions, has been put forward by drawing attention to its similarity with Plato's Demiurge.

   In the rest of the study, the changes and transformations that the concept of the active intellect underwent in the philosophical system of the Islamic philosophers al-Kindī and al-Fārābī, as well as the meanings and functions it assumed, are examined in detail, and the original views and interpretations that al-Kindī and al-Fārābī developed in this context are analyzed in comparison with the philosophical heritage they inherited from Ancient Greek philosophy. In this way, the original contributions of al-Kindī and al-Fārābī both to the philosophical heritage they inherited and to the issue of the originality of Islamic philosophy are clarified in terms of the concept of the active intellect.