Sahra altı Afrika ile AB arasındaki ekonomik ortaklık anlaşmalarının sahra altı ekonomisine etkileri ve tarım sektörü
The effects of EPAs between EU and sub-saharan Africa on  
sub Saharan region and agricultural sector
Yazar: METİN PİŞKİN
Danışman: DOÇ. DR. BURAK GÜRBÜZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Afrika = Africa ; Gelişme ekonomisi = Development economics ; Makroekonomik modeller = Macroeconomic models

Özet:
Sahra altı Afrika'nın en önemli ticari ortağı Avrupa Birliği ile müzakere 
halinde olduğu Ekonomik Ortaklık Anlaşmalarının Sahra-altı ekonomisine etkileri ve 
bölgenin önemli ekonomik aktivitesi olan tarım sektörü tezimizin konusunu 
oluşturmaktadır. 
Sahra-altı Afrika'daki (SAA) az gelişmişliği ve bölgedeki en önemli sektör 
olan tarımsal geri kalmışlığı açıklayan farklı birçok çalışma mevcuttur. Ancak 
karşılaştığımız çalışmalar genel olarak iki sorun etrafında şekillenmektedir. 
Bunlardan bir tanesi kurumsal iktisat zemininde Afrika'nın geri kalmışlığını ve 
kıtaya dair bugünkü tabloyu bölgedeki ilk yerleşimcilerin karşılaştıkları sağlık 
problemleri gibi yaşamı etkileyen unsurlara bağlayan kurumsal iktisadi anlayıştır. 
Geri kalmışlığın sebebini Avrupalıların gittikleri bölgelerde karşılaştıkları sağlık 
koşullarına bağlı olarak kolonileşme stratejilerine ve bununla şekil almış kurumsal 
zemine bağlamışlardır. İkinci önemli sorun ise Afrika kıtasının içinde bulunduğu 
coğrafi konum dolayısıyla sahip olduğu iklimidir. Bu alana eğilmiş iktisatçılar 
Afrika'nın geri kalmışlığını coğrafi konumu sebebiyle sahip olduğu iklimde 
aramıştır. 
Diğer taraftan Sahra-altı Afrika ülkeleri uluslararası ticarete entegre olabilme 
konusunda genel hatlarıyla üç önemli konuda zorluk çekmektedir. Bunlar: ticarete 
olan aşırı bağımlılık, uluslararası ticaretteki marjinal pazar payı ve ihraç ürünlerinin 
dar bir yelpazede toplanmasışeklindedir. 
Sahra-altı Afrika ülkeleri dünyada ticarete en fazla bağımlı ülkeler arasında yer 
almaktadır. Afrika'nın ticarete bu kadar bağımlı olması küresel anlamda ticaret 
yapısının değişmesi veya ekonomik krizlere daha hassas olmasına eğilimli olması
sonucunu da beraberinde getirmektedir. Buna ek olarak Afrika ülkelerinin dünyanın 
en fakir ülkeleri arasında olduğunu göz önünde tuttuğumuzda milli hasılaları
içerisinde ticaretin yüksek olması tüketimleri için ithalata döviz kaynağı ve kamu xx
geliri olarak da ihracata bağımlı oldukları gerçeğinden hareketle bu durum dünyadaki 
diğer ülkelere kıyasla Afrika'yı ticari şoklara daha duyarlı hale sokmaktadır. 
Bir diğer önemli husus kamu gelirlerinin önemli ölçüde tarife gelirlerine 
bağımlılığıdır. Kamu gelirleri içerisinde dış ticaret üzerinden elde edilen vergi 
gelirleri SAA ülkelerinin büyük bir bölümünde oldukça yüksektir. Tüm fakir 
ülkelerde olduğu gibi bu ülkelerinde ortak sorunu kayıt dışı ekonomilerinin yüksek 
oluşu ve çeşitli yönetsel kısıtlardan ötürü ortaya çıkan vergi çeşitliliği ve tabanının 
geniş olmamasıdır. Bu tür ekonomilerde tarife gelirlerinde oluşacak herhangi bir 
durumda bu açığı diğer vergilerle kapatmak oldukça zordur. 
Afrika'nın sahip olduğu yapısal sorunları bu şekilde özetledikten sonra çoğu 
ülkesinin kalkınmanın ilk safhalarında olduğu, insanlarının çoğunun kırsal alanda 
yaşadığı ve tarımda istihdam edildiği bir kıtadan bahsediyorsak eğer yapısal 
dönüşüm süreci ve büyüme için tarımın motor rolü üstleneceğinin önemini 
kavramanın gereklilik arz ettiği bir kıtadan bahsediyoruz demektir (Thorbecke, 2009, 
sf.2). Bu bağlamda tarım Afrika için hayati role sahiptir. 
Afrika'da tarım bölgedeki istihdamın yaklaşık %65'ini oluşturduğu, milli 
hasılanın %25-30'unu teşkil ederken ihracat gelirininde yarısından fazlasının 
tarımsal ürünlerden oluştuğu görülmektedir. Günlük 1$ yoksulluk seviyesinin altında 
yaşayan insan sayısı SAA'nın %40'nı oluşturmakla birlikte bölgenin yoksul 
kesiminin %70'i tarım sektöründe çalışıyor oluşu yoksulluğun düşürülmesinin direkt 
olarak tarımla bağlantılı olduğu gerçeğini karşımıza çıkartmaktadır. Dolayısıyla 
tarımsal istihdamın böylesi yüksek olduğu ve yoksulların neredeyse tamamının 
tarımda istihdam edildiği bir bölgede tarım hayati role sahiptir. 
Buna karşılık Afrika'nın tarımsal ihracatı 2008'de başlayan yükselmenin de 
etkisine rağmen 2009'da global pazar payı yaklaşık olarak %3 seviyelerinde olduğu 
görülmektedir. Afrika tarım ürünleri ihracatında 2008'e kadar bir düşüş trendi 
görülmektedir. Bu oran 1960'larda %9 seviyelerinde iken bugün %2'lere kadar 
gerilemiştir. Bu düşüş bağımsızlık sonrası süreçte Afrika ile onun en büyük ticari 
ortağı olan AB arasındaki çeşitli tek taraflı imtiyaz hakkı içeren ticari anlaşmalara 
rağmen gerçekleşmiştir. Bu durumu tersine çevirip tek taraflı imtiyazlı ticaretten 
karşılıklılık ilkesine dayanan, bölge ekonomisini global pazarda rekabet edebilir 
kılan ve farklı ürünlerin üretilebilip satılabilmesini hedefleyen yeni bir anlayış, xxi
Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları (EOA) kapsamında ortaya konulmaya 
çalışılmaktadır. 
ABD ve Çin gibi ülkelerin ticari münasebetlerini artırdığı AKP oluşumu ile 
tarihi bağlarını koparmayı göze alamayan ve bölgedeki bir takım kalkınma 
hedeflerini gerçekleştirmek adına Avrupa Birliği (AB) ticarette karşılıklılık ilkesinin 
benimsendiği yeni bir süreci 'Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları' adı altında 
başlatmıştır. Bu oluşum ile SAA ülkeleri ve AB arasında iki tarafında birbirine ticari 
anlamda simetrik (karşılıklılık) imtiyaz tanıdığı bir süreç başlayacaktır. 2000-2008 
arası süreç Lomé tipi ayrıcalıklı ticaretten EOA'na geçiş süreci olarak öngörülmüş ve 
bu süreçte Cotonou Anlaşması çerçevesinde AB ve altı bölgeden oluşan AKP ülkeleri 
arasında müzakereler devam ettirilmiştir. 
Aralık 2007'ye kadar 75 AKP ülkesinden 35'i EOA imzalamış iken ve geri 
kalan diğer ülkeleri ise 3 grupta toplamak mümkündür. İlki, 29 EAGÜ statüsündeki 
ülke EBA altında tek taraflı imtiyazlı ticaretten yararlanmaya devam edebilir bu 
yüzden bu ülkelerin EOA'ya katılması ülkelerin üretim yapılarına bağlı olarak elde 
edebilecekleri ayrıcalıklara bağlıdır. İkincisi, Güney Afrika hali hazırda AB ile 
serbest ticaret anlaşmasına sahiptir (TDCA). Ve son olarak Pasifik bölgesi ve üç 
gelişmekte olan Afrika ülkesi EOA'ya katılmayarak GSP'ye düşmüştür. 
Diğer taraftan EOA sonucu Afrika'nın maruz kalacağı olası ticari ve sosyal 
olumsuzluklara muhalif bir görüş Afrika'nın bölge içi ticareti ve bölgeselleşmeyi ön 
planda tutarak EOA gibi çok taraflı anlaşmaları ikinci düzeyde önüne koyması
yönünde görüş bildirmektedir diyebiliriz. Örneğin, ODI/ECDPM (2012)' nin 
raporuna göre gümrüksüz ve kotasız ticaret uzun dönemde AB ithalatçısının yönünü 
AKP ihracatçılarına yönelteceği, daha önce görece daha yüksek vergilendirilen 
işlenmiş gıda ürünleri ve şeker ihtiva eden ürünlerin ticaretini artıracağı ve bölgeye 
olan yatırım iştahının artacağı şeklindedir. Bu öngörülerin ancak AB'nin ithalatını
aniden AKP üreticilerine kaydırması önkoşulu ile sağlanabilmesi çalışmada ayrıca 
değinilen bir husustur. Bir diğer önemli nokta AB'nin ithalatını ucuz üretim yapma 
potansiyeli olan Afrika üreticisinden karşılayabilmesi için uzun vadede üretimin 
ölçek ekonomisine geçmesiyle mümkün olacağı şeklindedir. SAA'nın bu 
anlaşmalardan pozitif refah etkisi elde edebilmeleri için öncelikli olarak bölgesel 
entegrasyonu başarmaları gerektiği gerçeği işaret edilmektedir. xxii
Afrika'nın geleneksel pazarlar için ürettiği dar bir yelpazeye sahip çoğu tropik 
tarım ürünlerinden oluşan tarımsal üretimini kendi iç ihtiyaçlarına yönelttiğinde 
Afrika çiftçisi adına en büyük pazar potansiyelinin oluşacağı söylenmektedir. Afrika 
çiftçisi için en büyük pazar potansiyeli özellikle yiyecek tahılları için iç pazarda ve 
bölgesel pazarlarda vardır (Rosegrant, Paisner, Meijer ve Witcover, 2001, sf.12). 
Çalışmamızda Afrika'nın önünde duran Ekonomik Ortaklık Anlaşmalarını ve 
ona alternatif bir yol olan bölgesel entegrasyon kapsamında bu anlaşmaların olası
ekonomik ve refah etkilerini kısmi denge modeli kapsamında değerlendirdik. Daha 
sonra ayrı olarak bu anlaşmaların Afrika ithalat ve ihracatına etkilerini önemli 
sektörler tarım ve gıda sektörünü de dikkate alarak Güney Afrika Kalkınma Birliği 
(GAKB) bölgesi özelinde hesaplanabilir genel denge analizi aracılığı ile analiz ettik. 
Sahra altı Afrika ülkelerinin Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları ile tarifelerin 
kaldırılması sonucu oluşması beklenen sonuçları WITS kısmi denge analizi aleti ile 
simüle ettik. Kısmi denge analizinin görmemizi mümkün kıldığı ekonomik 
göstergeler şunlardır: Birincisi, AB ile ikili ticaretin genişlemesi anlamına gelen 
ticaret yaratım etkisi; ikincisi, sıfırlanan tarifeler dolayısıyla AB mallarının daha da 
ucuzlaması sonucu EOA kapsamında Afrika'daki dört alt bölgeye ait ülkelerin 
ticaretinin dışlanmasını gösterecek ticaret saptırım etkisi; üçüncüsü, tarifelerin 
kalkması ile yaşanacak tarife gelir kaybını gösteren gelir etkisi ve en nihayet 
tüketimin artması ile oluşacak refah etkisidir. 
Müzakere edilen dört Afrika EOA bölgesi ve AB arasında her ülkenin tek tek 
tarife indirimi sonucu yaşayacağı ekonomik etkileri kısmi denge modeli kullanarak 
yapmış olduğumuz analizimizde ortaya çıkan en bariz ekonomik etki AB adına ticari 
genişlemenin yaşanması ve bu ticaret yaratımı etkisiyle oluşan ticari genişlemenin 
refah artışına neden olmasıdır. Ancak diğer taraftan bu ticaret yaratımı diğer bölge 
ekonomilerinin ticaretini olumsuz etkileyerek ticaret saptırıcı etkiye de sahiptir. 
Sonuçta bu karşılıklılık prensibi ticaret genişletici bir etkiye sahipken, Afrika'daki 
bölgesel entegrasyonun oluşmasına önemli negatif etkilere sahiptir. Bir diğeri 
Afrika'nın önemli ticaret ortağı AB'ye karşı tarifeleri düşürmesi ile yaşayacağı tarife 
gelirleri kaybıdır. Bu gelirler Afrika'da kamu gelirlerinin önemli bir kısmını
oluşturduğundan kalkınmanın finansmanı için bir diğer finans kaynağı sorununu 
ortaya çıkaracaktır. xxiii
Diğer taraftan GAKB özelinde yapmış olduğumuz hesaplanabilir genel denge 
analizimizde bölgesel oluşumlarda güçlü ekonomilerin en fazla refahını artırdığı
gerçeğiyle bir kez daha karşılaşmış olduk. GAKB bölgesinde refahını en fazla artıran 
ülke Güney Afrika olmuştur. Bu bölgede GAKB doğu ülkeleri dışında kalan tüm 
ülkelerde EOA kapsamında tarifelerin kaldırılması varsayımında ithalat artışı ihracat 
artışını geçmiştir. Ancak; bölge içi ticaretin serbestleştiği diğer alternatifi ifade eden 
bölgesel entegrasyon durumunda genel olarak tüm bölge ülkelerinde ihracattaki artış
oranı ithalattaki artış oranını geçmiştir. 
Global hesaplanabilir genel denge Analizi için kullanılan veriler Global Trade 
Analyses Project (GTAP) veri tabanının 2004 temel yıl alınan 7. versiyonundan elde 
edilmiştir. Analizde kullandığımız model çok ülkeli ve çok sektörlü analizlere uygun 
olan GLOBE modelidir. Bu model bir ülkenin ticaret politikaları doğrultusunda 
tarifelerinde yapacağı bir değişikliğin fiyatları etkilemesi ile oluşacak global düzeyde 
çok ülkeli ve çok sektörlü olarak etkilerinin analizini genel denge mantalitesi 
kapsamında mümkün kılmaktadır. 
Sonuç olarak, Avrupa Birliği ile Afrika arasında karşılıklı serbest ticareti tesis 
edecek Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları Afrika ülkelerinin önemli oranda gelir 
kalemini oluşturan tarife gelirlerinden mahrum kalmasına yol açarak kalkınmanın 
finansmanı noktasında yeni problemleri doğururken diğer taraftan bölge içi 
bütünleşme hareketine zarar vermektedir. Refah artışına sağlıyor gibi görünse de 
Afrikalı tüketicinin büyük bir bölümü geçimini tarımdan sağladığı düşünüldüğünde 
ucuz AB tarım ve gıda malları ile bu kesimin gelirleri tehdit altına gireceğinden 
oluşan refah artışı anlamını yitirebilecektir

Abstract:
Ongoing negotiation at the framework of Economic Partnership Agreements 
with the Sub-Saharan Africa's most important trading partner European Union has 
some effects on sub-Saharan economy and the region's main economic activity the 
agricultural sector. This is the subject of our thesis.
There are many different studies describing the Sub-Saharan Africa's (SAA) 
agricultural underdevelopment and backwardness of the region. However, we 
encountered that the topics revolves around two ways in the literature. One of them is 
the basis of institutional economics which is based on health problems faced by early 
settlers in the Africa region. According to this stream of thinking, Europeans has 
shaped colonial strategies according to factors affecting life such as health conditions 
faced by settlers. The second stream of thinking is geographical position in the 
climate African continent has. This is due to the geographical location of the area and 
this is seen as why Africa is underdeveloped. 
Sub-Saharan African countries are among the countries most dependent on 
trade. As Africa is very dependent on global trade, African economies are more 
vulnerable to changing trade structures and economic crises. In addition, African 
countries are among the poorest countries in the world in mind, as they are dependent 
to high rates of foreign trade for imports and public revenue, this is why African 
countries more sensitive to shocks.
Another important issue is that public revenues are significantly dependent on 
tariff revenues. Tariff revenues derived from foreign trade income in SSA is large 
part of the public income. Common problem in all poor countries is narrow tax base 
and variety of public revenue because of many reasons. At this type of countries as 
tariff revenues will consist of very large part of the budget, replacing tariff incomes 
with other taxes is very difficult to succeed. xvi
After summarizing the structural problems in Africa, most of the countries are 
in the early stages of development and most of the people live in rural areas and this 
people are employed in agriculture, if we're talking about such a continent, 
Agriculture has a vital role for the process of structural transformation and engine 
role for growth (Thorbecke, 2009, p.2). İn this context, agriculture has a vital role in 
Africa.
Agriculture in Africa generates around 65% of employment and constitutes 
25% percent to 30% of the income and athe same time, export of agricultural 
products accupy more than half of income. The number of people living below $ 1 a 
day poverty level, constitute 40% of the region's poorest segment of the SAA an this 
70% of poor people employed in the agricultural sector. So, reduction of poverty is 
directly linked with agriculture sector. Therefore, agriculture has a vital role to play 
because almost all of the poor employed in agriculture sector.
However, despite the fact that agriculture is an important economic activity, 
Africa's agricultural exports in 2009 has fallen to 3% and shows a downward trend in 
African agricultural exports by 2008. This rate was at 9% in the 1960s and fell to 2% 
today. This decline achieved despite one sided trade agreements lıke Lomé in the 
period after independence. To reverse this situation, Economic Partnership 
Agreements (EPA) was developed by EU and based on the principle of reciprocity by 
replacing unilateral preferential trade agreements. 
European Union (EU) launched a new process under the name 'Economic 
Partnership Agreements' to achieve the goals of developmental goals and not to lose 
historic ties in the region that such countries USA and Chine has managed to increse 
economic relations. Thanks to this new agreements between SAA and EU has 
symmetrical trade prefereneces (reciprocity). Between 2000 and 2008 is transition 
process from Lomé-type privileged trade to EPA and in the process in the framework 
of the Cotonou Agreement negotiations was lunched between the EU and six ACP 
regions.
Up to December 2007, 35 from 75 ACP countries was signed interim EPA and 
the rest consist of three groups. First, the 29 LDCs carry on unilateral preferential 
trade status under the EBA initiative. Secondly, South Africa already has a free trade 
agreement with the EU (TDCA). And finally, the Pacific region and three developing 
countries in Africa fell to GSP.xvii
On the other hand, alternative view says multilateral agreements lıke EPA must 
be in second stage to succeed regioanl integration. This view of regional integration 
argue that intra-regional trade and regionalization is more beneficial way for African 
development process. Most of Africa produce a narrow range of agricultural products 
such as tropical agricultural merchandises. İf African production change its direction 
to domestic markets, vast market potential will occur behalf of the African farmers. 
African farmers has the biggest market potential in the domestic market and regional 
markets especially for food crops (Rosegrant, Paisner, Meijer and Witcover, 2001, 
p.12). 
In our study, we analyzed potential economic and welfare effects of these 
agreements at the scope of EPA and regional integration which is strong alternative 
to EPA to success development goals in Africa. Separately, after partial equilibrium 
effects of these agreements, We analyzed the topic in the case of South African 
Development Community (SADC) through computable general equilibrium analysis 
to see imports and exports difference after and before EPA. 
We simulated expected results with the removal of tariffs as a result of EPA 
with SSA countries by using WITS. Partial equilibrium analysis make it possible to 
see of the economic indicators are as follows: First, the expansion of bilateral trade 
with the EU, which means the trade creation effect; second, trade diversion effect of 
the four sub-regions in Africa; and the third, with the removal of tariffs, tariff 
revenue impact; finally the welfare effect which will result from the increase in 
consumption.
İndividually each country will be effected as a result the economic impact of 
tariff reductions at the end of the negotiations between the EU and each of the four 
EPA regions in Africa. This effects were analyzed using partial equilibrium model. İn 
partial equilibrium analyses the most obvious economic impact is trade creation and 
welfare effects thanks to trade expansion. EU experience trade expansion and welfare 
increase. However, on the other hand the negative impact of this trade creation 
diverse effect on other regions trade which call trade diversion. After all, the 
principle of reciprocity while it has an expansionary effect on trade has significant 
negative effects on regional integration in Africa. Another issue is the loss of tariff 
revenue When Africa reduce tariffs on Africa's main trading partner EU. As this tariff xviii
revenues constitutes a significant portion of public revenue, this will reveal new 
problem Africa to finance developmental needs in Africa.
On the other hand we have encountered once again in our SADC computable 
general equilibrium analyses is most powerful economies in a economic integrations 
are tend to increase the welfare more than other less powerful countries. The country 
highest increase in the welfare is South Africa in the SADC region. Except SADC 
eastern countries, all countries in this region increased imports more than exports 
under the assumption EPA which means the removal of tariffs. However, other 
alternative regional integration Which means intra-regional trade increased is a 
situation representing increase in exports more than imports in all countries in the 
region.
The data used for this general equilibrium analyses was obtained from Global 
Trade Analyses Project (GTAP) database 7. version from the base year 2004. Model 
used in the analyses is GLOBE model which is appropriate for multi-country and 
multi-sectoral analysis. Through this model is possible to analyses multi-country and 
multi-sector general equilibrium analyses which is based on effects of new prices 
occur with a change of tariffs at the global level.
As a result, Africa Economic Partnership Agreements will establish bilateral 
free trade between European Union leading to deprive tariff income which constitute 
of African countries' income and new problems will occur in financing 
developmental needs. At the other hands, this agreements will damage intra-regional 
integration movement. It seems like increasing consumer welfare, a large part of 
African people provides their livelihoods from agriculture, consequently cheap EU 
agricultural and food goods will damage to income of this group of people and 
increasing welfare will lose its meaning