Tarihsel süreç içerisinde bütçe hakkının gelişimi
The evolution of the power of purse in the historical process
Yazar: SÜLEYMAN DİKMEN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN GÜÇLÜ ÇİÇEK
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Bütçe = Budget ; Bütçe hakkı = Power of purse ; Bütçeleme = Budgeting

Özet:
Bu çalışmada modern bütçenin tarihsel gelişiminin, bütçe hakkı kapsamında 
incelenmesi ve araştırılması amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda bütçe hakkının 
tarihsel gelişimi doğup geliştiği ülkeler olan İngiltere, Fransa ve ABD örneklerinde 
incelenmektedir. Ayrıca Türkiye'deki bütçe hakkının kapsamı ve tarihi gelişimi de 
araştırılıp değerlendirilmektedir. Kamu gelir ve giderlerinin türü ve miktarını belirleyip 
onaylama hakkı olan bütçe hakkının kapsamını esas olarak; bütçenin anayasal konumu, 
ülkelerin hukuk sistemleri, hükümet sistemleri, siyasal parti ve seçim sistemleri, modern 
ve klasik bütçe ilkeleri, yasama organının bütçede değişiklik yapma yetkisi 
belirlemektedir. Çalışmada bu unsurların İngiltere, Fransa, ABD ve Türkiye'de bütçe 
hakkını nasıl etkilediği irdelenmektedir. 
Parlamenter demokratik sistemlerin gelişmesiyle ortaya çıkan bütçe hakkının 
tarihsel gelişimi üç aşamada tamamlanmıştır. Birinci aşamada vergilerin parlamento 
tarafından onaylanması hakkı; ikinci aşamada kamu harcamalarının parlamento 
tarafından onaylanması hakkı ve üçüncü aşamada kamu gelir ve giderlerinin parlamento 
tarafından onaylanma işleminin her yıl tekrarlanması hakkıdır. 
Bütçe hakkının ilk aşaması olan vergilerin parlamento tarafından onaylanması 
hakkı, İngiltere'de Magna Carta'yla; ikinci ve üçüncü aşamalar olan harcamaların 
onaylanması ve gelir ile giderlerin her yıl onaylanması hakları ise İnsan Hakları Yasası 
ile gerçekleşmiştir. 14. yüzyılda Fransa'da halkın rızası olmaksızın vergi alınamaz ilkesi 
bulunmasına rağmen; bu ilkeye 1789 Fransız İhtilali'ne kadar uyulmamıştır. Fransız 
İhtilali ile birlikte kamu gelirlerinin parlamento tarafından onaylanması hakkı elde 
edilmiştir. Kamu harcamalarının parlamento tarafından onaylanması hakkı 1791 ve 1793 
Anayasaları; gelir ve giderlerin yıllık olarak onaylanması hakkı ise 1814 Anayasası ile 
kazanılmıştır. ABD'nin bağımsızlığını kazanmasının temelinde de vergi ve bütçe hakkı 
yatmaktadır. 1776 yılında kabul edilen Bağımsızlık Bildirgesi ile vergi hakkı elde 
edilmiştir. 
Modern anlamda bütçe hakkının elde edilmesi açısından Türkiye, geç kalmış bir 
ülkedir. Bütçe hakkının parlamentonun yetkisine geçmesi büyük zorluklar sonucu 19. 
yüzyılda gerçekleşebilmiştir. Bütçe hakkı 1876 Anayasası ile kazanılmış ve anayasada 
vergilerin kanuniliği, vergilerin ve bütçelerin yıllık olması, gelir ve giderlerin bölümler 
halinde onaylanması ilkeleri ve kesin hesap kanunu ile Sayıştay denetimi düzenlenmiştir. 
1921, 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları ile bütçe hakkı Türkiye'de tam anlamıyla 
yerleşmiştir. 


Anahtar Kelimeler 
Bütçe, Bütçe Hakkı, Bütçe Tarihi, Bütçe Hakkının Tarihsel Gelişimi.

Abstract:
In the study it is targeted to investigate and analyse the historical development of 
contemporary budget in the scope of the power of purse. In line with this purpose, the 
historical development of the power of purse is examined with the cases of Britain, France 
and the USA where it was born and developed. In addition the scope and historical 
development of the power of purse in Turkey are researched and reviewed. The scope of 
the power of purse which may be defined as the right to determine and approve the type 
and quantity of public revenue and expenditures is determined by the constitutional status 
of the budget, the judicial systems of the countries, governmental systems, political 
parties and electoral systems, the principles of contemporary and classical budgets, and 
the amending authority of the legislative organ on the budget. In the study these factors 
are examined for Britain, France, the USA and Turkey in terms of affecting the power of 
purse. 
The historical development of the power of purse that showed up with the 
development of the parliamentary democratic systems has evolved in three stages. The 
first stage is the right of the approval of the taxes by the parliament; the second stage is the right of the approval of the public expenditures by the parliament; and the third stage is the annual renewal of the approval of the public revenues and expenditures by the 
parliament. 
The first stage of the power of purse, namely the approval of the taxes by the 
parliament was recognised with the Magna Carta in the Britain; and the second and the 
third stages, namely the approval of the expenditures and the annual approval of revenues 
and expenditures were recognised with the Bill of Rights. Although there was a principle 
which stated that no tax could be collected without the public consent in France in the 
14th century, the principle was not respected until the French Revolution in 1789. 
Together with the French Revolution, the right of the approval of the public revenues by 
the parliament was acquired. The right of the approval of public expenditures by the 
parliament was acquired with the 1791 and 1793 Constitutions and the annual approval 
of the revenues and expenditures was acquired with the 1814 Constitution. Tax and the 
power of purse lie behind the independence of the USA. Together with the Declaration 
of Independence affirmed in 1776 the power of purse was acquired. 
In terms of the acquisition of contemporary power of purse Turkey is a latecomer. 
The transaction of the power of purse to the parliament was realised only in the 19th 
century with serious challenges. The power of purse was acquired with the 1876 
Constitution and the supervision of the Court of Accounts was regulated with the 
principles of the legality of the taxes in the Constitution, annuality of taxes and budgets, the section-by-section-approval of revenues and expenditures, and the Law of final 
account. With the 1921, 1924, 1961 and 1982 Constitutions the power of purse was 
entirely settled in Turkey. 
 


Keywords 
Budget, Power of Purse, History of Budget, Historical Development of Power of 
Purse.