Çok işlenmiş besin tüketimi kısa tarama anketinin türkçe'ye uyarlanması ve çok işlenmiş besinlerin kardiyometabolik ve çevresel etkilerinin değerlendirilmesi
Adaptation of the short screening questionnaire of highly processed food consumption into turkish and evaluation of the cardiometabolic and environmental effects of highly processed foods
Yazar: NAZLICAN ERDOĞAN GÖVEZ
Danışman: PROF. DR. EDA KÖKSAL
Gazi Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Bu çalışma yetişkinlerde Çok İşlenmiş Besin Tüketimi Kısa Tarama Anketi'nin (ÇİBTA) Türkçe'ye uyarlaması ve geçerlik güvenirliğinin değerlendirilmesi ile  çok işlenmiş besinlerin kardiyometabolik ve çevresel etkilerinin değerlendirilmesi amaçlarıyla iki aşamalı olarak planlanmış ve yürütülmüştür. İlk aşamaya yaş ortalamaları  48,211,34 yıl olan 94 yetişkin birey dahil edilmiştir. Bireylere sosyo-demografik bilgilerini içeren bir anket formu uygulanmış ve besin tüketimleri 3 günlük besin tüketim kaydı (BTK) ile değerlendirilmiştir. Geçerlik için yapılan Kaiser-Meier-Olkin (KMO) testi ve Bartlett küresellik testi sonucunun uygun olduğu saptanmıştır (KMO=0,642) (p<0,05).  ÇİBTA puanı ile 3 günlük BTK ile değerlendirilen çok işlenmiş besin (ÇİB) alım yüzdesinin (% g/gün) korele olduğu ve Bland-Altman grafiği incelendiğinde verilerin ortalama etrafında yoğunlaştığı belirlenmiştir (p<0,05). İkinci aşamaya yaş ortalaması 44,0±13,23 yıl olan 207 birey dahil edilmiştir. Bireylerin sosyo-demografik bilgilerini, uyku alışkanlıklarını ve fiziksel aktivite düzeylerini içeren bir anket formu uygulanmış, antropometrik ve KB ölçümleri yapılmış, biyokimyasal bulgular kaydedilmiştir. Bireylerin ÇİB tüketimlerinin değerlendirilmesi için ÇİBTA uygulanmış ve 24-saatlik hatırlatma ile BTK alınmıştır. Bireylerin besin tüketimlerinden NOVA sınıflandırmasına göre ÇİB tüketimleri, Akdeniz Diyeti Yeterlilik İndeksi (MAI), su ayak izi ve çevresel etkiler değerlendirilmiştir. Yüksek ÇİB tüketimi ile yüksek dansiteli kolesterol düzeyi arasında negatif, trigliserit düzeyi ile pozitif yönlü ilişki bulunmuştur (p<0,05). Regresyon analizi sonucunda NOVA Grup 3 ve Grup 4'ten gelen enerji yüzdesinin 1 birim artışının bel çevresinde 0,12 birim artışa neden olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Yaşın 1 birim artışı ise bel çevresinde 0,22 birim, TG değerinin 1 birim artışı bel çevresinde  0,03 birim artışa sebep olmuştur (p<0,05). ÇİB tüketimi ile yaş ve MAI arasında negatif ilişki bulunmuştur (p<0,05). ÇİB (% g/gün) tüketimindeki 1 birim artışın ise beden kütle indeksinde 0,114 birim artışa sebep olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Erkeklerde yüksek ÇİB tüketim grubunun meyve ve sebze tüketim miktarları daha düşük olduğu bulunmuştur (p<0,05), Sera gazı emisyonu (kg CO2 eşdeğeri/gün), ince partikül madde oluşumu(kg PM2,5 eşdeğeri/gün), karasal asitlenme (kg SO2 eşdeğeri/gün) ve deniz ötrofikasyonu (kg N eşdeğeri/gün) ile ÇİBTA puanı arasında pozitif ilişki bulunmuştur (p<0,05). Sonuç olarak ÇİBTA'nın Türkçe versiyonunun geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu ve ÇİB tüketiminin hem sağlığa hem de çevreye olumsuz etkileri olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
This study was planned and conducted in two stages with the aim of adapting the Short Screening Questionnaire for Highly Processed Food Consumption (sQ-HPF) in adults to Turkish, evaluating its validity and reliability, and evaluating the cardiometabolic and environmental effects of highly processed foods (HPFs). The first stage included 94 adults with a mean age of 48,211,34 years. A questionnaire form including socio-demographic information was applied to the individuals and their food consumption was assessed with a 3-day food consumption record (FCR). The Kaiser-Meier-Olkin (KMO) test and Bartlett's sphericity test results for validity were found to be appropriate (KMO=0,642) (p<0,05). It was determined that the sQ-HPF score was correlated with the percentage of HPF intake (% g/day) assessed with the 3-day FCR, and when the Bland-Altman plot was examined, it was determined that the data were concentrated around the mean (p<0,05). The second stage included 207 individuals with a mean age of 44,0±13,23 years. A questionnaire form including socio-demographic information, sleep habits and physical activity levels of the individuals was applied, anthropometric and BP measurements were performed and biochemical findings were recorded. sQ-HPF was applied to evaluate the HPF consumption of the individuals and 24-hour recall for assessment of food consumption was taken. According to the 24-hour dieatary recall, HPF consumption, Mediterranean Adequacy Index (MAI), water footprint and environmental effects were evaluated.. A negative relationship was found between high HPF consumption and high density cholesterol level and a positive relationship was found with trigliceride level (p<0.05). As a result of regression analysis, it was determined that 1 unit increase in the energy percentage coming from NOVA Group 3 and Group 4 caused a 0,12 unit increase in waist circumference, a 1 unit increase in age caused a 0,22 unit increase in waist circumference, and a 1 unit increase in triglyceride caused a 0,03 unit increase in waist circumference (p<0,05). A negative relationship was found between HPF consumption and age and MAI (p<0,05). It was determined that a 1 unit increase in HPF (% g/day) consumption caused a 0,114 unit increase in body mass index (p<0,05). In men, it was found that the high HPF consumption group consumed lower amounts of fruit and vegetables (p<0,05), and a positive relationship was found between greenhouse gas emissions (kg CO2 equivalent/day), fine particulate matter formation (kg PM2.5 equivalent/day), terrestrial acidification (kg SO2 equivalent/day) and marine eutrophication (kg N equivalent/day) and sQ-HPF score (p<0,05). As a result, it was determined that the Turkish version of sQ-HPF is a valid and reliable scale and that HPF consumption has negative effects on both health and the environment.