Hat sanatında kul hakkı teması
The rightful due theme in calligraphy
Yazar: HÜSEYİN HÜSNÜ TÜRKMEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN GÜNDÜZ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı / Hat Sanatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Türk hat sanatı = Turkish handwriting art ; İslam sanatı = Islamic art

Özet:
Allah Hz. Âdem'den beri insanlığa birçok vahiy indirmiş ve bunların büyük bir 
kısmı insanları güzel ahlaka yönlendirmekle ilgili olmuştur. İslamiyet'ten önce 
indirilen ilahi dinlerin kitapları Tevrat, Zebur ve İncil'de Allah'ın güzel ahlaka 
yönlendirmesi konusunda aynı görüşleri savunmuşlardır. İslam inancına göre, 
orijinal metinleri günümüze ulaşamadan tahribe uğrayan ve değiştirilen bu kitapların 
mevcut nüshalarında kul hakkı ve adaletin sıklıkla vurgulanması dikkat çekicidir.
Son din olan İslam' da hak iki türlüdür. Birinci hak Allah hakkı olup Allah'la 
kul arasındaki haktır. Bu konudaki hak ihlali Allah'a şirk koşulmadığı takdirde 
affedilmesi Allah'ın takdirindedir. İkinci hak ise kulların birbirleri arasındaki 
haklardır ki; ihlali durumunda kulların kendi aralarındaki ilişkileri etkilediği için, 
affedilmesi de kula bağlıdır. Allah adaleti gereği kul hakkı ihlali söz konusu ise, hak 
sahibinin hakkını, ihlal eden kişiden alır.
İslam dini kişilerin karşılıklı münasebetlerinde birbirlerine karşı haklarına çokça 
önem vermiştir. Kul hakkının ihlali ise İslam dininde büyük günahlar arasında yer 
almış, men edilmiştir. Başta Kur'ân-ı Kerîm olmak üzere pek çok hâdis-i şerîflerde 
sıkça bahsedilmiş ve önemi vurgulanmıştır.
İslam âlimlerinin çeşitli âyet ve hadîslere dayanarak tespit ettikleri büyük 
günahların (kebair) çoğu kul haklarıyla ilgilidir. Bunların başında cana kıymak ve 
zarar vererek yaralamaktır. Malına zarar vermek de kul hakkı ihlallerinden olup 
meşru olmayan yollarla başkalarının malını yemek, faiz, borç, zekât vermemek, 
ticarette sahtekarlık gibi kişiyi ilgilendiren kul haklarının yanında kamu malında 
yolsuzluk (gulûl), rüşvet, zimmet gibi toplumu yakından ilgilendiren hak ihlalleri de 
söz konusu olabilmektedir. Ayrıca kişinin onur ve itibarını zedeleyecek, insanların 
ayıplarını araştırmak, iftira, gıybet, sövmek, hakaret etmek, lanet etmek ve alay 
etmek gibi hak ihlalleri sıralanabilir.
Karşılıklı görüşme halinin elzem olduğu anne ve baba, karı ve koca, çocuk, 
akraba, yetim, işçi ve işveren, yöneten ve yönetilen, Müslüman kardeş ve gayri 
müslimler de hak sahipleridir. Her Müslümanın her bir muhatabına karşı görev ve 
sorumlulukları vardır. Birinin dahi hakkını yemek İslam dininde kesinlikle men 
edilmiştir.
Hak ihlalinin sonucunda maddi zarar yoksa meydana gelen hak için 
helalleşilmesi gerekmektedir. Hak sahibi hakkından feragat ederse hak ihlali 
ödeşilmiş olur. Suç işleyenlere ise ceza ve kısasın uygulanması veya maddi zararın 
ödenmesi ile telafi edilme yoluna gidilmesi, ödeşmenin başka bir yoludur. Hadîs-i 
şerîflerden idrak ettiğimiz üzere Hz. Muhammed'in tavrının ve tarzının son derece 
net olduğunu, adaleti ciddiyetle uyguladığını hak sahibinin hakkını korumaya ve 
hakkını teslim etmeye azamî özen gösterdiği anlaşılmaktadır.
Kur'ân-ı Kerîm' de kul hakkı konulu âyetler başta olmak üzere, Hz. 
Muhammed' in hadîslerinde bir çok kez izah edilen, kul hakkı ve hak sahipleri, kul 
hakkı ihlallerinde cezalandırma ile ilgili yaptırımlar, hat sanatkârlarının dikkatini 
cezbetmesiyle birçok eserde konu olmuştur. 
Bu çalışmada, kul hakkı teması ile ilgili seçilen metinler, hat sanatında var olan 
yazı çeşitlerinden divânî-celî divânî, muhakkak-nesih ve celî talik ile hazırlanan üç 
farklı özgün tasarım, hat sanatının temel kuralları esas alınarak, levha boyutlarında 
uygulanmıştır.

Abstract:
God has sent many revelations to humanity since Adam, and most of them 
have been aimed at guiding people to good morals. The books of the Abrahamic 
religions that were revealed before Islam, the Torah, the Psalms, and the Gospel, 
advocated the same views about God's guidance to good morals.
In Islam, there are two types of rights. The first right is the right of Allah and 
is the right between Allah and the servant. It is at the discretion of Allah to forgive 
the violation of this right as long as it is not attributed to Allah. The second right is 
the right between the servants, the forgiveness of which is also up to the servant if it 
is violated.
Most of the major sins identified by Islamic scholars based on various verses 
and hadiths are related to the rightful due. Its importance is frequently emphasized in 
the Al-Qur'ân Al-Karim and many hadiths. The most prominent of these are killing 
and injuring others by harming them. Damaging property is also one of the violations 
of the rightful dues, and besides the rightful dues that concern the individual such as 
eating other people's property, interest, debt, not paying zakat, commercial 
dishonesty, such as corruption in the public sector damaging one's reputation with 
violations of rights that closely concern the society, bribery, embezzlement, 
investigating people's shame, slander, backbiting, swearing, insulting, cursing and 
mocking are can be sorted as right violations.
With whom talking face to face is necessary; husbands and wives, children, 
relatives, orphans, employees and employers, rulers and ruled, Muslims and nonMuslims, are the right holders.
If there is no material damage as a result of the violation of rights, it is 
necessary to write off each other's debts. If the right holder waives his/her right, it is 
even. Through the application of punishment and retaliation or the payment of 
material damages those who commit a crime being got even. The subject of rightful 
due, the importance of which is frequently mentioned in the Al-Qur'an Al-Karim, has 
attracted the attention of calligraphers with the Prophet Muhammad's clear attitude, 
his serious application of justice, and his utmost care to protect the right of the 
rightful owner, and has been the subject of many works.
In this study, the selected texts related to the theme of rightful due, three 
different designs prepared with divânî-celî divânî, muhakkak-nesih, and celî talik 
writing types, based on the basic rules of the art of calligraphy, were applied in 
plaque size.