Erzurum Tortum ilçesinde bulunan mimari eserler
Architectural works in Erzurum Tortum district
Yazar: HALİL İBRAHİM ÜN
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN YURTTAŞ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Erzurum-Tortum = Erzurum-Tortum ; Mimari = Architectural ; Mimari eserler = Architectural works ; Mimari yapı = Architectural structure ; Sanat eserleri = Artistic works

Özet:
Erzurum İli, Tortum İlçesi; konumu itibariyle Doğu Anadolu'yu Karadeniz'e bağlayan
stratejik açıdan önemli bir geçiş noktasında yer almaktadır. Ayrıca ilçe, maden açısından zengin
bir bölgede yer almasından dolayı birçok medeniyet tarafından ele geçirilmek istenmiştir. İlçe
bu sebepledir ki Anadolu'nun diğer bölgeleri gibi tarih boyunca çeşitli medeniyetlerin üzerinde
yaşadığı zengin bir kültüre sahiptir. İlçenin yer aldığı Çoruh Vadisi, M.Ö. IV. bin sonlarından
itibaren Huri Kültürü'nün etki alanında olduğu bilinmektedir. Urartu, Roma, Bizans ve İberya
Krallığı gibi medeniyetlerin hâkimiyet kurduğu bu topraklar, Osmanlı Dönemi'ne kadar
Bagratlı Krallığı ve Ortodoks-Hristiyan Kıpçaklı Atabekler'in elinde kalmıştır. Bu dönemde
Tao-Klarjeti olarak bilinen bölgede yer alan Tortum, özellikle bu medeniyetlere ait askeri, dini
ve sivil mimari yapılara ev sahipliği yapmaktadır.
Bölgenin jeolojik yapısı yüksek korunaklı alanlarda kale mimarisi yapılmasına müsait
bir ortam oluşturmuştur. Bu kale mimarisi hakkında detaylı bir çalışma ilk kez tarafımızca
yapılmıştır. Ayrıca bölgedeki dini mimariye ait yapılardan ise sadece Hristiyan dönemine ait
yapılar hakkında çalışma yapılmış, İslami döneme ait herhangi bir çalışma ortaya
konulmamıştır. Bu çalışmamızda Antik dönemden son Osmanlı Dönemine kadar ilçede tespit
ettiğimiz mimari eserlerin tamamı detaylı olarak incelenmiş ve tanıtılmıştır.
Yapmış olduğumuz tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde ilçenin
tarihçesi ve coğrafi yapısı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölüm ise katalog bölümüdür. Bu
bölümde yapılar kronolojik olarak mimari gruplara ayrılıp, mimari çizim ve fotoğraflar
eşliğinde detaylıca tanıtılmıştır. Üçüncü bölüm ise tanıtılan yapıların hem kendi içlerinde hem
de Sanat Tarihi açısından karşılaştırma ve değerlendirmesinin yapıldığı bölümdür.

Abstract:
Tortum District of Erzurum Province is located at a strategically important crossing point
that connects the Eastern Anatolia with the Black Sea by its location. In addition, because the
district is located in a region rich in mines, it was wanted to be seized by many civilizations. For
this reason, the district has a rich culture, like other parts of Anatolia, which inhabits various
civilizations throughout history. Coruh Valley, where the district is located, BC. IV. It is known
that Huri Culture is in its domain since the end of a thousand. These lands, dominated by
civilizations such as Urartu, Roman, Byzantine and Iberian Kingdoms, remained in the hands of
Bagrationi Kingdom and Orthodox-Christian Kipchak Sa-Atabago until the Ottoman Period. In
this period, Tortum District, which is known as Tao-Klarjeti, hosts military, religious and civil
architectural structures especially belonging to these civilizations.
The geological structure of the region has created an environment suitable for fortress
architecture in high protected areas. A detailed study on this castle architecture was made by us.
In addition, the structure of religious architecture in the region just been working on structures
of the Christian era, the Islamic period is not disclosed in any of the studies. In this study, all of
the architectural artifacts that we identified in the district from Antiquity to the last Ottoman
Period were examined and introduced in detail.
The thesis study consists of three parts. In the first chapter, information about the history
and geographical structure of the district was given. The second part is the catalog section. In
this section, the structures are divided into architectural groups in chronological order and
introduced in detail with architectural drawings and photographs. The third part is the
comparison and evaluation of the structures presented in terms of both their own and art history.