Osmanlı Devletinin Kuruluşundan Cumhuriyetin Kuruluşuna Kadar Anadolu Kentlerinde Kamusal Alan ve Meydan Gelişimi
Development Of Public Space And Squares In Anatolian Cities From The Establishment Of The Ottoman Empire To The Establishment Of The Republic
Yazar: ŞEYMA SEDA BAYUK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SEMİH ÖZKAN
Antalya Bilim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Kentler bir toplumun kültürel ve sosyal yapısının anlaşılmasında büyük bir öneme 
sahiptir. Kent oluşumunda ana rol topluma aitken, kültürel ve sosyal yapının oluşumunda 
ise kentin yapısı oldukça etkilidir. Dolayısıyla bu iki kavram sürekli bir etkileşim 
halindedir. Toplumun iletişim, etkileşim ve ticaret gibi çeşitli ihtiyaçlarına cevap veren 
oluşumlar ise, kentlerin merkezini ve odak noktalarını oluşturan kamusal alanlardır. 
Kamusal alan evreninde yer alan meydanlar, farklı toplum yapısına sahip şehirlerde, 
kültürlerde ve coğrafyalarda birbirlerinden farklı şekillenmektedir. Bu doğrultuda Doğu 
ve Batı kentlerinde meydanlar birbirlerinden farklı bir biçimde gelişmiş, bu farklılığın 
temel nedenleri arasında dini, coğrafi ve sosyo-kültürel kavramlar yer almıştır.
Günümüz kent meydanlarının çoğunu Cumhuriyet dönemi meydanları
oluşturmaktadır. Dolayısıyla meydanların ontolojik serüvenini incelemek amacıyla
Anadolu Bizans, Selçuklu ve Beylikler dönemi kentleri, kamusal alanları ve meydanları 
incelenerek, çalışmanın örneklem alanı olan Osmanlı'nın kuruluşundan Cumhuriyetin 
ilanına kadarki süreçlere bir zemin oluşturulmuştur. Bu bağlamda Batı kentlerinin 
meydan olgusundan farklı şekillenen Anadolu kent meydanlarının ve kamusal alanlarının
tarihi süreçlerinin analiz edilmesi amaçlanmış, konu hakkında kaynak taramaları ve 
araştırmalar yapılmıştır. Çalışma boyunca Batı ve Doğu kentlerinin tarihi süreçleri, kent 
ve meydan kavramları açıklanmış, bu kavramların antik dönemlerde bile birbirinden 
farklılaştığı çıkarımları yapılmıştır. Mezopotamya'ya dayanan köklü bir geçmişe sahip
Anadolu toprakları, birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, her medeniyet bu topraklara
kendinden bir iz bırakmıştır. Bu izler bir sonraki uygarlığa, bu uygarlıkların kentlerine, 
sosyo-kültürel yapısına aktarılmıştır. Bu bağlamda Anadolu kentlerinin vazgeçilmez 
unsuru olan avlu kavramının, antik doğu kentlerinde de görüldüğü çıkarımı yapılmıştır.
Çalışmanın ilerleyen aşamasında Anadolu Türk kentlerinin oluşum süreçlerinde
en önemli etkenlerden biri olan İslamiyet'in, kentlerin sosyo-kültürel yapısına, kamusal 
alan ve meydan oluşumuna etkisi ele alınmıştır. Sonuç olarak batı kentlerindeki açık 
kentsel kamusal alanların karşıladığı sosyal, siyasal ve ekonomik ihtiyaçlar, doğu 
kentlerinde cami avlusu, çarşı ve külliye gibi bu kentlerin kendine özgü alanlarında
karşılandığı çıkarımları yapılmıştır. Dolayısıyla bu iki coğrafyadaki kentlerin kamusal 
alan ve meydan kavramı, her ne kadar ontolojik ve morfolojik açıdan birbirlerinden farklılaşsa da işlevsel olarak benzer toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda oluştuğu tez 
kapsamında açıklanmıştır.

Abstract:
Cities hold significant importance in understanding the cultural and social 
structure of a society. While the primary role in the formation of a city lies with the 
community, the structure of the city significantly influences the formation of its cultural 
and social fabric. Thus, these two concepts are in a continuous state of interaction. The 
formations that respond to various needs of society such as communication, interaction, 
and trade constitute the core and focal points of cities as public spaces. Squares within 
the realm of public space take on different shapes in cities with diverse social structures, 
cultures, and geographies. Accordingly, squares in Eastern and Western cities have 
evolved differently; among the fundamental reasons for this disparity are religious, 
geographical, and socio-cultural concepts.
Most of today's urban squares are formed by Republican era squares. Therefore, 
in order to examine the ontological journey of squares, the cities, public spaces, and 
squares of Anatolian Byzantine, Seljuk, and Beylik periods were examined, creating a 
groundwork for the processes from the establishment of the Ottoman Empire to the 
proclamation of the Republic. In this context, the historical processes of Anatolian urban 
squares and public spaces, which take on different forms from the squares of Western 
cities, were aimed to be analyzed, and source reviews and research were conducted on 
the subject. Throughout the study, the historical processes of Western and Eastern cities, 
as well as the concepts of city and square, were explained, and it was inferred that these 
concepts had already differentiated from each other even in ancient times. Anatolian 
lands, with a deep-rooted history dating back to Mesopotamia, have hosted many 
civilizations, each leaving its own mark on these lands. These traces have been transferred 
to the next civilization, its cities, and its socio-cultural structure. In this context, it was 
inferred that the concept of the courtyard, an indispensable element of Anatolian cities, is 
also seen in ancient Eastern cities.
Subsequently, the study delves into the influence of Islam, one of the most 
significant factors in the formation processes of Anatolian Turkish cities, on the sociocultural structure of cities and the formation of public spaces and squares. As a result, it 
has been inferred that the needs met by open urban public spaces in Western cities are 
fulfilled in distinctive spaces in Eastern cities. Hence, while the concepts of public space 
and squares in cities in these two regions may differ ontologically and morphologically, 
it is evident that they have emerged functionally in line with similar societal needs.