"Fî Zilâli'l-Kur'ân" ve "el-Mîzân" adlı tefsirlerin Kur'ân ilimleri açısından mukâyesesi
Comparison of the tafsir (exegesis) of "Fi Zilal al-Quran" and "al-Mizan" in terms of disciplines of Quran
Yazar: ENVER TÜRKMEN
Danışman: PROF. DR. MEHMET OKUYAN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: El-Mizan = Al-Mizan ; Fi Zİlal Kur'an = Fi Zilal al-Kur'an ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Seyyid Kutub = Seyyid Kutub ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Seyyid Kutub ve Tabâtabâî aynı asırda yaşamış iki önemli müfessirdir. Kutub
Mısır'da sünnî ekole mensup bir âlim olarak önemli eserler veren, Tabâtabâî ise
Îran'da şiî kültürle yetişen üretken bir şahsiyettir. Her iki âlim de yaşadığı dönemde,
muâsırlarına göre tefsir alanında farklı metodla öne çıkmıştır. Değişik coğrafyalarda
yaşayan her iki müfessirin; farklı iki mezhebe mensup olmalarına rağmen Kur'ân'ı
Kur'ân'la tefsir etme ve israiliyyâta itibar etmeme hususunda benzer düşüncelere sahip
oldukları tespit edilmiştir. Bu iki âlim sadece tefsir sahasında değil, diğer alanlarda da
önemli eserlere imza atmışlardır. Bu çalışmada; Seyyid Kutub'a ait olan fî Zilâli'lKur'ân ile Tabâtabâî'nin el-Mîzân adlı tefsirlerinin Kur'ân ilimleri bağlamında
mukâyesesi yapılmıştır. Kutub tefsirinde kadim müfessirlerin görüşlerinden
faydalanmanın yanında, muâsır müfessirlere de yer vermiş, sünnîlerce muteber hadis
kaynaklarından da yararlanmıştır. Tabâtabâî ise benzer usûlü benimsemenin yanında,
Şî'a'ya âit tefsir-hadis kaynaklarına müracaat etmiş, sünnî kaynaklardan da
faydalanmıştır. Her iki müfessir de eserlerinde zaman zaman sosyolojik ve psikolojik
tahlillere yer vermişlerdir. Kur'ân'da insana ve kâinata dair önemli bilgileri,
inananların istifadesine sunmuşlardır.
Çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; araştırmanın konusu
ve önemi, problemin durumu, araştırmanın amacı, sınırı, yöntemi ile araştırmayla ilgili
kaynaklar ele alınmıştır. İkinci bölümde; Literatür özeti yapılmıştır. Üçüncü bölümde;
Seyyid Kutub ve Tabâtabâî'nin yaşadıkları sosyokültürel çevre, müfessirlerin
hayatları, eserleri, tefsirlerinin kaynakları ve metotları incelenmiştir. Dördüncü
bölümde her iki müfessirin tefsirleri Kur'ân ilimlerinden onbeş madde bağlamında
mukayese edilmiştir. Uzlaştıkları noktaların yanında, özellikle farklı görüşleri ortaya
konulmaya çalışılmıştır. Beşinci bölümde ise Değerlendirme ve Sonuç'a yer
verilmiştir.
Çalışmanın amacı; iki farklı mezhebe mensup müfessirlere ait tefsirlerde, Kur'ân
ilimlerine bakış açılarındaki nükteleri ortaya çıkarmaktır. Bunun yanında her iki
müfessire ait tefsir çalışmalarında, mezhepsel bakış açılarının eserlere ne ölçüde
yansıdığını tespit etmektir. Sonuç; yapılan çalışma neticesinde Kutub ve Tabâtabâî'nin
Kur'ân'ı tefsir yöntemi ve Kur'ân ilimlerine yaklaşımlarının benzerlik arz ettiği tespit
edilmiştir. Her iki müfessir de çoğunlukla konuya mezhep taassubu ile yaklaşmamıştır.

Anahtar Kelimler: Seyyid Kutub, fî Zilâli'l-Kur'ân, Tabâtabâî, el-Mîzân, Kur'ân İlimleri.

Abstract:
Sayyid Qutb and Tabatabai are two important religious scholars who lived in the
same century. Qutb who produced important works as a scholar of the Sunni school in
Egypt, and Tabatabai who grew up with the Shiite culture in Iran are both significant
figures. Both scholars came to the fore front with different methods in the field of tafsir
compared to their contemporaries. It has been determined that although both tafsir
scholars living in different geographies belong to two different cults, they have similar
thoughts about exegesis of the Quran in line with the Quran and not respecting
Israiliyyāt. They created important works not only in the field of exegesis, but also in
other fields. This study compares Sayyid Qutb's fi Zilal al-Quran and Tabatabai's alMizan regarding Quranic disciplines. In addition to benefiting from the views of the
ancient commentators in the Qutb tafsir, the study also included the contemporary
commentators and benefited from the reliable hadith sources by the Sunnis. In addition
to adopting a similar procedure, Tabatabai has applied to Tafsir-Hadith sources
belonging to Shia and has been found to benefit from Sunni sources. Both
commentators had occasionally included sociological and psychological analyses in
their works. They made available the important information about humanity and the
universe mentioned in the Quran to the religioners.
Our research consists of five parts. In the first part; The subject and importance
of the research, the stuation of the problem, the purpose, limit and method of the
research and the resources related to the research were discussed. In the second part;
A literature summary was made. In the third part; The socio-cultural environment in
which Seyyid Qutb and Tabâtabâî lived, the lives of the commentators, their works,
the sources and methods of their commentary were examined. In the fourth chapter,
the interpretations of both commentators are compared in the context of fifteen issues
from the Qur'anic sciences. In addition to the points on which they agreed, especially
their different views were tried to be put forward. The fifth part is; It consists of
Evaluation and Conclusion.
Purpose of the research is to reveal the witnesses in the interpretations of the
commentators belonging to two different schools, from the point of view of the
Quranic disciplines. In addition, the study aims to determine to what extent sectarian
perspectives are reflected in the works of commentary by both commentators.
Conclusion; as a result of the study, it has been determined that Qutb and Tabatabai's
method of interpreting the Qur'an and their approaches to Qur'anic sciences are
similar. Both commentators mostly didn't approach the subject with sectarian fanaticism.

Keywords: Sayyid Qutb, Fi Zilal al-Qur'an, Tabatabai, al-Mizan, Quranic Disciplines.