Köktürk yazıtlarının işlevsel dizini ve bağlamlı sözlüğü
Functional index and context dictionary of Köktürk inscriptions
Yazar: RAMAZAN KELEPÇE
Danışman: DOÇ. DR. AHMET TURAN DOĞAN
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Göktürkler = Kök Turks ; Göktürkçe = Kök Turks Language ; Türk edebiyatının bağlamlı dizinler ve işlevsel sözlüğü = Concordance and functional glossary of Turkish literature ; Yazıtlar = Inscriptions

Özet:
Yaşamsal bir öneme sahip olan dil, tarihten günümüze kadar olan süreçte
insanoğlunun sosyal, siyasi, ekonomik, bilimsel gibi özelliklerini derinden etkileyen
önemli bir varlıktır. Dil, birey ve toplumların geçmişteki başarı, eylem, gelenek,
görenek ve düşüncelerini tüm ayrıntılarıyla belgeli bir şekilde sunmasıyla tarihsel; var
olanı farklı açılardan ele alıp geleceğe aktarmasıyla da güncel olan mükemmel bir
mekanizmadır.
Bu çalışmada Tunyukuk, Köl Tigin, Bilge Kağan yazıtlarının işlevsel dizini ve
bağlamlı sözlüğü oluşturulmuştur. Çalışmamız; Köktürkler, Anlambilim, Sözlükbilim,
İşlevsel Dizin ve Bağlamlı Sözlük bölümlerinden oluşmaktadır. Köktürkler
bölümünde, Köktürkler ve onların siyasi, askeri, ekonomik gibi yaşamsal özellikleri
hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca Tunyukuk, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile
ilgili kısaca bilgi sunulmuştur. Bu bölümünün sonunda ise Köktürkçe ile ilgili genel
bilgilere değinilmiştir. İkinci bölümde anlambilim konusu ele alınmıştır. Anlambilim
bölümü dokuz alt başlıktan oluşmaktadır. Söz konusu başlıklar altında anlam, anlam
değişmeleri, anlambilimin tarihi, duygu değeri, temel anlam, yan anlam, zıt anlam ve
bağlam gibi başlıklar ele alınıp incelenmiştir.
Üçüncü bölümde sözlük ve dizin konuları ele alınmıştır. Bu bölüm beş alt
başlıktan oluşmaktadır. Burada dünyadaki ilk sözlüğün oluşumu ile ilgi genel bilgiler
verilmiştir. Ayrıca Türkçede Dîvânu Lugâti't-Türk ile başlayıp Cumhuriyet dönemi ve
Dil Devrimiyle gelişip Türkçe Sözlükle sürdürülen sözlük geleneği ele alınmıştır.
Tezin dördüncü bölümünde ise çalışmanın asıl kısmını oluşturan Köktürk Yazıtlarının
işlevsel dizini ve bağlamlı sözlüğü yer almaktadır. İşlevsel dizin ve bağlamlı sözlük
çalışmasıyla Köktürk yazıtlarında yazılan tarihsel olgu ve olaylar gözden geçirilmiştir.
Yazıtlarda yer alan sözcük ve söz öbekleri bağlam çerçevesinde yeniden ele alınmış
ve bir sözcüğün bağlamına dikkat edilerek kullanılması gerektiği üzerinde
durulmuştur. Bu sebeple, söz konusu çalışmada Türkçenin ilk yazılı belgelerinden
Köktürk Yazıtları içerisindeki Tunyukuk, Köl Tigin, Bilge Kağan yazıtları, işlevsel
dizin ve bağlamlı sözlük çalışması çerçevesinde ele alınmıştır.

Abstract:
Language which has vital importance is an important entity that deeply affects
the social, political, economic, and scientific features of human beings in the process
from history to the present. Language is historical by presenting the success, actions,
traditions, customs, and thoughts of individuals and societies in all details in a
documented way; it is an excellent mechanism that is updated as it handles the existing
from different angles and transfers it to the future.
In this study, the functional index and contextual dictionary of the Tunyukuk,
Köl Tigin, Bilge Kagan inscriptions are created. Our work consists of Kokturks,
Semantics, Lexicography, Functional Index, and Contextual Dictionary. In the section
of Kokturks, information is given about the Kokturks and their vital characteristics
such as political, military, and economics. In addition, brief information about the
Tunyukuk, Köl Tigin, and Bilge Kagan inscriptions is presented. At the end of this
section, general information about the Kokturk language is mentioned. In the second
chapter, the subject of semantics is discussed. Under the relevant titles, titles such as
meaning, semantic changes, history of semantics, emotional value, basic meaning,
connotation, antonym and context are discussed and examined.
In the third part, dictionary and index issues are discussed. This section consists
of five sub-titles. General information about the formation of the first dictionary in the
world is given here. In addition, the dictionary tradition in Turkish, which started with
Dîvânu Lugâti't-Türk, developed with the Republican period and the Language
Revolution and continued with the Turkish Dictionary, is discussed. There are
functional index and contextual dictionary of Kokturk Inscriptions in the fourth part
of the thesis, which constitutes the main part of the study. Historical facts and events
written in Kokturk inscriptions have been reconsidered with functional index and
contextual dictionary work. The words and phrases in the inscriptions are reconsidered
within the framework of the context and it is emphasized that a word should be used
with its context. For this reason, in this study, Tunyukuk, Köl Tigin, Bilge Kagan
inscriptions in Kokturk Inscriptions, which are among the first written documents of
Turkish, are handled within the framework of the functional index and contextual
dictionary study.