Osmanlı İmparatorluğu'nun evrensel sergilere katılımı ve kültürel sonuçlarının müzeciliğin gelişmesindeki rolü
The participation of the Ottoman Empire in international exhibitions and the role of its cultural results in the development of museum studies
Yazar: GİZEM BENGİSU ERENLER
Danışman: PROF. DR. BURCU PELVANOĞLU
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Müzecilik Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Müzecilik = Museology
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Osmanlı İmparatorluğu =   ; Sergiler = Exhibitions

Özet:
İlk örnekleri 19. yüzyılda Avrupa'da görülmeye başlanan Evrensel Sergiler, ortaya çıkma sebepleri dönemin ekonomik gelişmeleriyle doğrudan alakalı olan ve ülkelerin sosyal, politik ve kültürel yapısını etkileyecek önemli sonuçlar doğuran organizasyonlardır. Esas olarak bilim, sanayi ve tarım alanlarında ülkelerin gösterdikleri gelişmelerin ve yeniliklerin sergilendiği bu sergilerde, güç gösterisi niteliğinde kendi gelişmiş dünyalarını sunan Batılı ülkeler ile, yerel kültürlerinin bir özeti olarak çoğu zaman egzotik ve mistik havayı yansıtacak yerleşimlere, kostümlere ve aktivitelere yer veren Doğu ülkeleri bir araya gelmiştir.

İngiltere ve Fransa öncülüğünde düzenlenen bu sergilere, Osmanlı İmparatorluğu gibi siyasal bağımsızlığını dönemin emperyalist ülkeleriyle rekabet koşullarında sürdüren ve geniş sınırlarına rağmen merkezi devlet sistemiyle yönetilen ülkelerin katılımları, ilk aşamada ekonomik amaçlarla açıklanabilir. Fakat sergilenen ürünlerin ve temsillerin seçiminde gösterilen dikkate değer titizlik göz önüne alındığında, Osmanlı'nın sergilere asıl katılım amacının 19. yüzyılda etkin bir devlet olduğunu dünyaya göstermek olduğu söylenebilir.

Batılı devletlerin sergileme biçimlerini ve ritüellerini özenle takip eden Osmanlı İmparatorluğu, sergilerdeki tecrübesi arttıkça yüzyılın kültürel araçlarını benzer şekilde kullanmaya başlamıştır. Avrupa'da modern dünyanın temellenmesinde ve korunmasında önemli bir yeri olan müze kurumu, 19. yüzyıl modernleşme sürecinde Osmanlı'da önemli bir gündem olmuştur. Evrensel Sergiler için gösterilen tüm gayretler, katılım sürecinde kurulan ilişkilerin etkileri, gözlemler ve edinilen deneyimler, Osmanlı İmparatorluğu'nda müzeciliği şekillendirmiştir. İmparatorluk topraklarında gömülü olan tarihin, Batı'nın tarih yazımına mal ediliyor oluşunun fark edilmesiyle 1869, 1874 ve 1884'te hazırlanan Asar-ı Atika Nizamnâmeleri, Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat dönemiyle başlayan müze kurma girişimlerini hızlandırmıştır. 1869 Müze-i Hümayun'un kuruluşuna ve gelişmesine vesile olan bu çaba, tarihi ve kültürel mirasımıza dayalı müzelerin oluşmasında başlangıç olmuştur.

Abstract:
International Exhibitions (also well-known as "Great Exhibitions", "World's Fairs" and "Expositions Universelles" in English and French, respectively), first examples were organized in Europe in the second half of the 19th century, are organizations, which come into being in direct response to economic developments of the period. International exhibitions have major consequences that would affect the countries' social, political, and cultural structures. In these exhibitions, where the developments and innovations of the countries in the fields of science, industry, technology, and agriculture are exhibited, Western countries present their 'developed' worlds as a display of power while Eastern countries often include installations, costumes, and activities that would reflect the exotic and mystical atmosphere as a summary of their local cultures.

The participation of countries in these exhibitions organised under the direction of Britain and France, such as the Ottoman Empire, which maintained its political independence under competitive conditions with imperialist nations of the time and which was governed by the central state system despite having sprawling borders, can initially be justified for economic reasons, in the first stage. However, due to the remarkable meticulousness in the selection of the exhibited products and representations, it can be claimed that the main motive of the Ottoman participation in the exhibitions was to demonstrate to the world that it was still powerful in the 19th century.

The Ottoman Empire, which carefully attended the exhibition practices and rituals of the Western states, began to use the century's cultural instruments similarly as it became more experienced in participating in the exhibitions. The museum institution, which had a significant role in the establishment and preservation of the modern era in Europe, got importance during the 19th century modernization process in the Ottoman Empire. The dynamics of museology have been shaped by all the efforts for International Exhibitions, the impact of the relationships forged during the participation, the observation, and the experiences gathered. As a result of the realisation that the history buried in the imperial lands was being appropriated to the historiography of the West, Asar-ı Atika Regulations published in 1869, 1874, and 1884, have hastened the attempts to establish a museum in the Ottoman Empire that began with the Tanzimat period. This approach, which conduced the foundation and development of the 1869 Müze-i Hümayun, has indicated the beginning of the progress of museums based on our historical and cultural heritage.