Türkiye Antik Çağ kültür coğrafyalarında mezar mimarisi üst örtüleri
Roof construction systems of tomb architecture in Ancient civilations of Turkey
Yazar: İREM ALBAYRAKTAROĞLU GÖKTAŞ
Danışman: PROF. DR. İSA KIZGUT
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Anadolu = Anatolia ; Anıt mezarlar = Monumental graves ; Kaya mezarları = Rock tombs ; Malzemeler = Materials ; Mezarlar = Graves ; Mimari = Architectural ; Oda mezar = Chamber tomb ; Tümülüsler = Tumuluses ; Çatı örtüleri = Roof skins

Özet:
Antik Çağ mekân örtüsünün yoğun çeşitliliğini yansıtan Anadolu ve Anadolu Trakyası'nda Demir Çağı'ndan Geç Roma Dönemi'ne değin oluşturulan tümülüsler, toprak üstü ve/veya altı oda mezarlar, mezar anıtları ve kaya mezarlarının, bölgenin yerel mimari geleneklerine ve iklim koşullarına bağlı olarak oluşan, kültürel etkileşimlerle zamanla geleneksel hale gelen üst örtü sistemleri teknik ve tipolojik açıdan değerlendirilmiştir. Mezar mimarisi örtü sistemlerinin bölgesel ve kronolojik açıdan dağılımı saptanarak form, teknik ve malzeme açısından ilişki, iletişim ve süreklilik olup olmadığı ortaya konmuştur. Düz örtü ve üçgen örtü gibi bazı formların özellikle oluşturuldukları bölgenin sivil mimarisiyle olan ilişkisine değinilmiş öte yandan bu formlar kronolojik ve bölgesel anlamda karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Tarihleme kriterlerine ışık tutan kilit taşlı teknikle oluşturulan tonoz örtü ve çapraz/paralel bindirme tekniği ile oluşturulan tüteklikli form gibi bazı örtü formları; tuğla ve harç gibi malzemeler ve özellikle ahşap malzeme ile inşa edilmiş mezarların inşa teknikleri anlaşılmaya çalışılmıştır. Taş mimaride ahşap yapısallığın etkilerinin izlendiği üst örtü donanımları tanıtılmıştır. Öte yandan bazı mezarlardan yola çıkarak konut mimarisi üst örtü sistemlerine dair günümüze ulaşmayan bölümler hakkında fikirler ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca form, malzeme ve teknik açıdan değerlendirilen örtü sistemlerinin mezar yapıları dışında kullanılan biçimleri ele alınmıştır.
Tez kapsamında, Anadolu ve Anadolu Trakyası'nda, tarihsel olarak Demir Çağı'ndan Geç Roma Dönemi'ne değin oluşturulan ve genel anlamda form, teknik ve malzeme olarak sınıflandırabilecek nitelikte olan bazı mezar yapılarının, mezar odaları ve varsa dromos/mezar ön odalarının mekân örtüleri katalog çalışmasına dahil edilerek teknik, tipolojik, tarihsel ve bölgesel değerlendirilmeler yapılmıştır. Örtü sistemlerine dair sınıflandırmaların kökensel dağılımı ve kültürel etkileri saptanıp ilişki, iletişim ve süreklilik olup olmadığı ortaya konmuştur.
Anahtar Kelimeler: Anadolu ve Anadolu Trakyası, mezar mimarisi, üst örtü, form, teknik, malzeme

Abstract:
Roof construction systems of the tumuli, above-ground and/or underground chamber tombs, tomb monuments and rock tombs, which reflect the intense diversity of the ancient period space roof and were created in Anatolia and Anatolian Thrace from the Iron Age to the Late Roman Period, which were formed depending on the local architectural traditions and climatic conditions of the region and became traditional in time with cultural interactions, were evaluated in terms of technique and typology. The regional and chronological distribution of the tomb architecture roof construction systems has been determined, and it has been revealed whether there is a relationship, communication and continuity in terms of form, technique and material. The relationship of some forms such as plain and triangular roof with the civil architecture of the region in which they were created was mentioned, on the other hand, these forms were examined comparatively in chronological and regional terms. Some roof forms such as the vault roof created with the keystone technique and the : lantern roof created with the cross/parallel thrust technique, which sheds light on the dating criteria; the construction techniques of tombs built with materials such as brick and mortar, and especially wood, were tried to be understood. Roof construction equipments, in which the effects of wooden structuralism are observed in stone architecture, are introduced. On the other hand, based on some tombs, ideas about some parts of residential architecture that have not survived have been revealed. In addition, the forms of the roof construction systems, which are evaluated in terms of form, material and technique, used except the tomb structures are discussed.
Within the scope of the thesis, the burial chambers of some burial structures, which were historically created from the Iron Age to the Late Roman Period and can be classified as form, technique and material, in Anatolia and Anatolian Thrace, and technical, typological, historical and regional evaluations were made by being included the space roofs of the dromos/tomb anterior chambers, if any, in the catalogue. The origin distribution and cultural effects of the classifications of roof systems were determined and it was revealed whether there was a relationship, communication and continuity.
Keywords: Anatolia and Anatolian Thrace, tomb architecture, roof, form, technique, material.