Dinsel inanışlar ve mitolojik unsurlar açısından şeytan algısı
Perception of the devil in terms of religious beliefs and mythological factors
Yazar: HÜNKAR DURMUŞ
Danışman: PROF. DR. SÜLEYMAN TOPRAK ; PROF. DR. HÜSEYİN AYDIN
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Her toplumda kötülük ile ilişkilendirilen, olumsuz nitelemelerle anılan bir varlık tasavvuru bulunmaktadır. İslamî gelenekte şeytan olarak zikredilen bu varlığın pek çok kültürde çeşitli isimlerle kişileştirilmesine rastlamak mümkündür. Bu çalışmada şeytan olgusunun çeşitli mitolojilerde ve dinsel inanışlarda nasıl algılandığının ve bu algıların temelindeki sebeplerin neler olduğunu tespit edip kelamî bir değerlendirmeye tabi tutulması amaçlanmıştır. Çalışma geniş bir araştırma alanına sahip olsa da  ele alınan inanışların şeytan algısı üzerinde durulmuş ve gerekmedikçe ilişkisi olduğu düşünülen meselelere değinilmemiştir.
Araştırmanın sonucunda şeytanın çeşitli şekillerde algılandığı görülmüştür. Evrende iyi ve kötünün zorunlu olduğu düşüncesinin hakim olduğu tespit edilerek şeytanın tanrının kötü yönünü ifade ettiğine götüren dikotomik anlayışın yanı sıra düalist bir yaklaşımla kötü bir tanrı tasavvuru da ileri sürülmüştür. Ayrıca tanrı tarafından yaratılmış, meleklerden daha güçlü, insan ve hayvan suretine bürünebilen, siyah ve kırmızı renkle ilişkilendirilmiş, boynuzlu, kuyruklu, kıllı bir yapıya sahip, insanlara zarar verebilen kötü bir demon/cin olarak da yaygın olarak kabul edilen bir anlayıştır. Kimi toplumlarda dişil formu ön plana çıkmış olan şeytanın kadının toplum içindeki imajına zarar verdiği tespit edilmiştir. Din dilinin sembolik yönü çoğu zaman göz ardı edilerek lafzî bağlamda şeytan olgusunun algılandığı ve bunun da çeşitli problemlere sebebiyet verdiği ortaya koyulmuştur. İblis'in gerçekliğinin yanı sıra ona nispet edilen şeytan olgusunun bir nitelik olarak kullanıldığına dikkat çekilmiştir.

Abstract:
There is a concept of entity associated with evil and referred to with negative attributes in every society. It is possible to encounter this entity, which has been mentioned as the devil in the Islamic tradition, personified with various names in many cultures. In this study, it is aimed to determine how the devil phenomenon is perceived in various mythologies and religious beliefs and what are the reasons behind these perceptions in order to make a theological evaluation. Although the study has a wide research area, the perception of the devil in aforementioned beliefs is emphasized and the issues that are thought to be related are not mentioned unless necessary.
As a result of the research, it has been seen that the devil is perceived in various ways. It has been ascertained that the idea that good and evil are obligatory in the universe is dominant, and a dualist approach to the imagination of an evil god has also been put forward in addition to the dichotomy understanding which leads to the fact that the devil expresses the evil side of God. It is also a widely accepted notion that an evil demon/jinn, that is created by God, is stronger than angels, able to take on human and animal forms, associated with the color black and red, capable of harming people, and has a horned, tailed, hairy structure. It has been determined that the devil, whose feminine form has come to the fore in some societies, has damaged the image of women in society. It has been revealed that there occurs various problems due to the fact that the symbolic aspect of the language of religion is often ignored and the phenomenon of the devil is perceived in the literal context. It has been pointed out that apart from reality of İblis, the phenomenon od devil attributed to him is used as a quality.