Nahda dönemi tercüme faaliyetleri ve Medresetü'l-elsün'ün (Diller Okulu) Mısır'ın modernleşmesindeki rolü
The translation activities of al-nahda period and the impact of the Madrasat al-alsun (School of Tongues) on the modernization of Egypt
Yazar: TAHA DERŞEVİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET GÜNAYDIN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arap Dili ve Belagatı Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Dil okulları = Language schools ; Kavalalı Mehmet Ali Paşa = Kavalalı Mehmet Ali Pasha ; Medresetül'l-elsün = Madrasat al-alsun ; Modernleşme = Modernization ; Mısır = Egypt ; Tahtavi = Tahtavi ; Çeviri = Translation

Özet:
Nahda Avrupa etkisiyle 1830'larda Suriye ve Lübnan'da doğup Mısır'da gelişen 
edebi ve kültürel bir akımdır. Bir 'uyanış' ve 'öze dönüş' hareketi olarak 
tanımlanmakta, 'Arap Rönesansı' olarak da adlandırılmaktadır. Bir asra yakın 
sürmüştür ve İslam dünyası, özellikle de Mısır üzerinde hala devam etmekte olan 
kalıcı etkiler bırakmıştır. Bu hareketin en önemli unsurlarından biri belki de en 
önemlisi Avrupa dillerinden özellikle Fransızcadan yapılan bilimsel, kültürel ve 
edebi tercümelerdir. Bu tercümeler kişisel çabaların yanı sıra, daha çok yönetimler 
tarafından desteklenen planlı faaliyetler şeklinde olmuştur. Mehmed Ali Paşa'nın 
(1769-1849) desteğiyle Rifâʿa Râfiʿ eṭ-Ṭahṭâvî (1801-1873) tarafından kurulan 
Medresetü'l-elsün, bu meyanda kurulan en önemli kurumdur ve belki de ancak 
Abbasi dönemindeki Beytü'l-hikme ile karşılaştırılabilir. 
Bu çalışma bir giriş ve dört bölümden oluşmaktadır: Girişte İslam dünyasında 
tercüme faaliyetlerinin tarihine genel bir bakış ve 19. yüzyıl öncesi tercüme 
faaliyetlerindeki ilerleme ile özellikle Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgal 
sürecindeki tercüme faaliyetlerine değinilmiştir. Birinci bölümde Kavalalı Mehmed 
Ali Paşa dönemindeki tercüme faaliyetleri ele alınmıştır. İkinci bölümde bu tercüme 
faaliyetlerine katkısı oldukça fazla olan ve Medresetü'l-elsün'ün önde gelen 
isimlerinden Ṭahṭâvî'nin hayatı ve tercüme faaliyetlerindeki rolü üzerinde 
durulmuştur. Üçüncü bölümde Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın ardından tercüme 
faaliyetlerinin durumu ele alınmış, en son bölümde ise tercüme edilen kitaplar ve bu 
tercüme faaliyetinin Mısır toplumu üzerindeki etkisi araştırılmıştır. 
Çalışmamız, Medresetü'l-elsün bağlamında Nahda dönemindeki tercüme 
faaliyetlerini ve bu faaliyetlerin Mısır'ın modernleştirilmesi ve de kolonileştirilmesi 
ile ilgisini araştırmayı amaçlamaktadır. Araştırmayı daha iyi bağlamına 
oturtabilmek için daha önceki yüzyıllardaki çeviri hareketleri ve arkalarındaki 
motivasyonlar da kısaca incelenmiştir. Yani araştırma boyunca bir nevi 
tümevarımsal-açıklayıcı bir yöntem kullanılmıştır. Bununla birlikte, çeviri hareketinin öncelikle yönetimdekiler ve entelektüellerde, ardından da Mısır 
toplumunda bıraktığı izleri tespit etmek amacıyla son bölümde analitik yöntem 
uygulanmıştır.

Abstract:
An-Nahda is a literary and cultural movement which was born in Syria and Lebanon 
and developed in Egypt during the 1830s with the influence of Europe. It is defined 
as a movement of 'awakening' and 'return to the origins', also called the 'Arab 
Renaissance'. It lasted nearly a century and left enduring influences on Islamic world 
and especially on Egypt. One of the most important essentials of this movement, 
perhaps the most important, is the scientific, cultural and literary translations from 
European languages, especially from French. These translations mostly have been in 
the form of planned activities supported by the administrations in addition to those 
personal efforts. Medreset al-alsun, founded by Rifaʿa Râfiʿ eṭ-Ṭahṭâvî (1801-1873) 
with the support of Mehmed Ali Pasha (1769-1849), is the most significant 
institution established in this context, perhaps comparable only with the Bait al-
hikma of Abbasid period. 
This study consists of an introduction and four parts: In the introduction, after an 
overview of the history of translation in the Islamic world before the 19th century, 
the translation activities initiated by Napoleon Bonaparte during his invasion of 
Egypt have been identified. In the first part, the translation activities in the period of 
Kavalalı Mehmed Ali Pasha are discussed. In the second part, the life and role of 
Ṭahṭâvî, who contributed a lot to these translation activities and who is one of the 
leading names of Madrasatü'l-elsün, is emphasized. In the third part, the situation of 
translation activities after Kavalalı Mehmed Ali Pasha was discussed, and in the last 
part, the translated books and the effect of this translation activity on Egyptian 
society were explained. 
Our study aims to investigate the translation activities in al-Nahda period and the 
relevance of these activities to the modernization and colonization of Egypt in the 
context of Madrasat al-alsun. To a better contextualization of investigation the 
translation movements of previous centuries and the rationale behind those 
movements are also briefly examined. Thus a kind of inductive-descriptive method was used throughout the research. However, an analytical method has been applied in 
the last chapter, to determine the traces of the translations, primarily on those in 
charge and intellectuals, and then on the Egyptian society.