Dekâyıku'l-Hakâyık: İnceleme-metin
Deqayıqul-Haqayıq
Yazar: MESUT TOPAL
Danışman: YRD. DOÇ. DR. İBRAHİM KAYA
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dakayık-ül-Hakayık = Dakayık-ül-Hakayık ; Farsça = Persian ; Farsça kelimeler = Persian words ; Kemal Paşazade Said = Kemal Paşazade Said ; Sözlük = Dictionary ; Türkçe = Turkish ; Türkçe sözlükler = Turkish dictionaries

Özet:
Türk edebiyatında Farsça -Türkçe manzum ve mensur sözlükler arasında önemli bir konuma sahip olan Kemal Paşazâde?nin Dekâyıku?l-Hakâyık?ı emsali olan sözlük çalışmalarından belirli noktada farklılıklar gösteren bir eserdir. Anlam veya imla bakımından birbirine yakın, eş anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli kelimelerin nasıl kullanıldığı ve aralarındaki anlam farklılıklarını ele alan bu eserin müellifi kelimeleri anlamlandırırken bol örneklendirmeler yapmakla modern bir sözlükçü gibi davranmıştır. Kelimeler alfabetik olarak değil, eş anlamlı, zıt anlamlı veya eş sesli olmalarına göre sınıflandırılmış, bir takım ortak özellikler taşıyan kelimeler madde başı olarak verilmiştir. Eserin yazılış amacı Farsça kelimeler arasındaki benzerlik ve farklılıkları ele almak olsa da bu kelimelerin Türkçe karşılıklarını gösterdiği için ayrıca Türkçe açısından da ihmal edilmeyecek önemli bir yere sahiptir. Dekayıku?l-Hakâyık?ta toplam 423 kelime ele alınmış, bu kelimelerin Fars, Arap ve Türk dilinde kullanımları ve karşılıkları, benzer anlamları ve farklılıkları üzerinde durulmuştur. Kemal Paşazâde bu eseri yazılışları ve anlamları birbirine benzeyen (müteşabih) kelimelerin gerçek anlamlarıyla ilgili incelikleri gösterdiği için Dekâyıku?l-Hakâyık (Gerçeklerin İncelikleri) diye adlandırmıştır. Eserin telif tarihi tam olarak bilinmemekle beraber İbrahim Paşa?ya ithaf edildiği göz önüne alınınca İbrahim Paşa?nın sadrazamlıkta bulunduğu 1523-1536 yılları arasında eserin telif edildiği anlaşılmaktadır. Manzum ve mensur sözlükler halkasında önemli bir yeri olan bu eser kendinden sonra da uzun süre etkisini devam ettirmiş kaynak bir eser konumundadır. Farsça ve Arapça unsurların dışındaki metinlerde sade ve anlaşılır bir Türkçe kullanılmıştır. Kelimelerin etimolojisi hakkında verdiği bazı bilgiler bir kısım araştırıcılar tarafından eleştirilse de bu sahadaki yetkinliği genel olarak kanıtlanmış bir şahsiyet olan Paşazâde?nin bu eseri ayırıcalıklı konumunu korumaktadır.

Anahtar Kelimeler: Kemal Paşazâde, Dekâyıku?l-Hakâyık, Farsça-Türkçe Sözlük, Kelimeler.

Abstract:
Among Persian-Turkish dictionaries of Turkish literature in verse and prose Kemal Paşazâde?s Deqâyıqu'l-Haqâyıq has a an important place and at the same time showing differences in the specific point from the other dictionaries. The words which close to each other in terms of meaning or spelling, synonyms, antonyms, synonyms is dealed in detail and the author of this work acted as a modern lexicographer because tehese words are exemplified with plenty couplets. The arrangement of the words are not alphabetically, but arranged according to anonyms or synonyms or homophone. Certain words which carrying common features is given as entry. Though the aim of this work is dealing smilaretis and differences between Persian words, this work has important role in Turkish literature, because this work dealed the Turkish usage of tehese words and therefore has an important place. In Deqayıqu'l Haqâyıq  a total of four hundred and twenty-three words are dealed, and the usage of these word and their meaning and translation of tehese word to Turkish and Arabic language has been emphaszied. Paşazade called this work as Deqayıqul-Hakayık (Subtleties of Facts) because this work dealed in detail the words which is similar  each to other in terms of meaning or form; synonym, antonym or homophone.  Altough tha date of wiriting this work is unknown exactly, it can be claimed that this work was completed between 1523-1536, because  this work was dedicated to Ibrahim Paşa, Grand Vizier, which served as Grand Vizier between 1523-1536. This work has an important place among dictionaries and carried effect on the dictionarys which is written afterwards. In this work is used a simple and understandable Turkish texts outside Arabic and Persian elements. Although some information about the etymology of these words has been criticized by some researchers, this work wich belongs to Paşazade, maintained its important position in these field.

Keywords: Kemal Paşazâde, Deqâyıqu'l-Haqayıq, Persian-Turkish dictionary, Words