Tarım topraklarında farklı derinliklerde eğim yönüne dik sürüm karıklarının laboratuvar koşullarında yüzey akış ve toprak kayıtlarına etkisi
Effects of contouring with different furrow depths on runoff and soil losses for agricultural soils under laboratory conditions
Yazar: VAHİT FAİK ERDEM
Danışman: Y.DOÇ.DR. ZEYNEL TÜMSAVAŞ
Uludağ Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Toprak Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
iTARIM TOPRAKLARINDA FARKLI DERİNLİKLERDEEĞİM YÖNÜNE DİK SÜRÜM KARIKLARININ LABORATUVARKOŞULLARINDA YÜZEY AKIŞ VE TOPRAK KAYIPLARINA ETKİSİÖZETBu araştırmanın amacı, tarım topraklarında eğime dik yönde oluşturulan farklıderinliklerdeki sürüm karıklarının yüzey akış ve toprak kaybına olan etkisinibelirlemektir.Laboratuvar koşullarında yürütülen bu çalışmada Bursa ili ve civarındaki eğimlitarım topraklarından 6 farklı yerden pulluk derinliğinden alınan ve 8 mm' lik elektengeçirilmiş toprak örnekleri kullanılmıştır. Boyutları 50x100x15 cm ve eğimi %9 olanparsellere konulan toprak örneklerinde 0, 3, 6 ve 9 cm derinlikte olmak üzere 4 farklısürüm karığı oluşturulmuş ve topraklar üzerine yapay yağmurlayıcı yardımıyla ortalama60-65 mm/saat şiddetinde bir saat süre ile yapay yağış yağdırılmıştır.Araştırma sonuçlarına göre topraklarda farklı derinliklerde eğime dik yöndeoluşturulan sürüm karıklarında karık derinliğinin artmasıyla meydana gelen yüzey akışve toprak kaybının azaldığının ve genel olarak en etkili uygulamanın 9 cm karıkderinliği olduğu bulunmuştur. Ayrıca toprak özellikleri ile farklı karık derinliklerindemeydana gelen yüzey akış ve toprak kaybı arasındaki ilişkide, önemli topraközelliklerinin bünye, agregasyon yüzdesi, agregat stabilitesi ve organik madde olduğusaptanmıştır.Anahtar kelimeler: Karık derinliği, toprak kaybı, yüzey akış, eğime dik sürüm.iiEFFECTS OF CONTOURING WİTH DIFFERENT FURROW DEPTHS ONRUNOFF AND SOIL LOSSES FOR AGRICULTURAL SOILS UNDERLABORATORY CONDITIONSABSTRACTThis research was aimed to determine the effects of different contour tillagefurrow depths on runoff and soil loss of for agricultural soils.Soils were sampled at plough depth from slopes of six different locationssurrounding of Bursa region and sieved with 8mm sieve, and then experiment wasconducted under laboratory conditions. Soil samples were placed in 50x100x15 cmplots having a 9% slope, and then each plot had one of the four different 0, 3, 6 and 9cm furrow depths and watered with rainfall intensity of 60-65 mm/h for a one-hourduration.According to the results of this research, runoff and soil loss rates were decreasedas counter tillage furrow deepness increased, and the nine cm deep furrow was found tobe the best among the counter tillage furrows. In addition, the relationships betweensoil properties and runoff and soil losses occurred at different furrow depths werefound, most important soil properties were determined to be soil structure, percentaggregation, aggregate stability and soil organic matterKey Words: Furrow depths, soil loss, runoff, contour tillageiiiİÇİNDEKİLERSayfaNoÖZETâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. iABSTRACTâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... iiİÇİNDEKİLER DİZİNİâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... iiiŞEKİLLER DİZİNİâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. vÇİZELGELER DİZİNİâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ viii1.GİRİŞâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 12.KAYNAK ARAŞTIRMASIâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 43. MATERYAL VE YÖNTEMâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 133.1. Materyalâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 133.1.1.Coğrafik Konum ve Fizyografyaâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 143.1.2. Jeolojiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 143.1.3. İklimâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... 153.1.4. Doğal Bitki Örtüsü â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 173.2. Yöntemâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 173.2.1. Toprak Örneklerinin Alınması ve Analize Hazırlanmasında17Uygulanan Yöntemlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦..3.2.2.Toprakların Fiziksel ve Kimyasal Analizlerinde Uygulanan18Yöntemlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦...3.2.3. Toprak Örneklerinin Laboratuvar Denemesine Hazırlanmasında20Uygulanan Yöntemlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.3.2.4. Yapay Yağmurlayıcının Yapısı â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 22ivSayfaNo3.2.5. Yapay Yağmurlamanın Uygulanmasıâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 233.2.6. Yüzey Akış ve Toprak Kayıplarının Saptanmasında UygulananYöntemlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... 233.2.7. İstatistik Analizde Kullanılan Yöntemlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... 244.ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMAâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 254.1.Araştırma Konusu Toprakların Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri veAralarındaki İlişkilerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦... 254.2. Eğim Yönüne Dik Açılan Farklı Derinliklerdeki Sürüm Karıklarında32Elde Edilen Yüzey Akış ve Toprak Kayıplarıâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦..4.3. Araştırma Topraklarının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özelliklerinin44Yüzey Akış ve Toprak Kaybıyla Arasındaki İkili İlişkileriâ¦â¦â¦â¦â¦KAYNAKLAR â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 50TEŞEKKÜRÖZGEÇMİŞvŞEKİL DİZİNİŞekil No Sayfa NoErozyon Parselinin Şematik Görünüşüâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦..Şekil 3.1. 209 cm derinlikte eğime dik yönde olacak şekilde hazırlanmışŞekil 3.2.sürüm karıklarına ait parsellerin(1 ve 3 nolu örnekler) yağış21öncesi(A) ve yağış esnasındaki(B) görünümleri â¦â¦â¦â¦â¦.Şekil 3.3. Yapay Yağmurlayıcının Yapısıâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 22Araştırma Topraklarının 0 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.1.Karıklarında Meydana Gelen Toprak Kaybı Miktarlarıâ¦â¦... 34Araştırma Topraklarının 3 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.2.Karıklarında Meydana Gelen Toprak Kaybı Miktarlarıâ¦â¦... 35Araştırma Topraklarının 6 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.3.Karıklarında Meydana Gelen Toprak Kaybı Miktarlarıâ¦â¦... 35Araştırma Topraklarının 9 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.4.Karıklarında Meydana Gelen Toprak Kaybı Miktarlarıâ¦â¦.. 35Araştırma Topraklarının 0 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.5.Karıklarında Meydana Gelen Yüzey Akış Miktarlarıâ¦â¦â¦.. 36Araştırma Topraklarının 3 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.6.Karıklarında Meydana Gelen Yüzey Akış Miktarlarıâ¦â¦â¦.. 37Araştırma Topraklarının 6 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.7.Karıklarında Meydana Gelen Yüzey Akış Miktarlarıâ¦â¦â¦.. 37Araştırma Topraklarının 9 cm Derinlikteki SürümŞekil 4.8. Karıklarında Meydana Gelen Yüzey Akış37Miktarlarıâ¦â¦â¦......................................................................viŞekil No Sayfa No1 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.9. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprakkayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 382 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.10. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprakkayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 393 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.11. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprakkayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 394 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.12. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprakkayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 395 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.13. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprak 40kayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦6 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.14. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen toprakkayıplarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 401 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.15. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akışmiktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 412 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.16. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akışmiktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 413 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.17. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akış42miktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦..viiŞekil No Sayfa No4 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeoluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akışŞekil 4.18.miktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 425 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.19. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akışmiktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 426 nolu toprak örneğinde farklı derinliklerde eğime dik yöndeŞekil 4.20. oluşturulan sürüm karıklarında meydana gelen yüzey akışmiktarlarının değişimiâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 43viiiÇİZELGE DİZİNİÇizelge No SayfaNoToprak Örneklerinin Alındığı Yerlerâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 13Çizelge 3.1.Bursa İli İklim Durumuâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 16Çizelge 3.2.Tarım arazilerinden alınan toprak örneklerinin bazı fiziksel veÇizelge 4.1.kimyasal özellikleriâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 26Toprak Örneklerinin Bazı Fiziksel ve Kimyasal ÖzellikleriÇizelge 4.2.Arasında Saptanan Korelasyon Katsayılarıâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦. 30Farklı Derinliklerdeki Eğime Dik Yönde Oluşturulan SürümÇizelge 4.3.Karıklarında Meydana Gelen Toprak Kaybı Değerleriâ¦â¦â¦... 33Farklı Derinliklerdeki Eğime Dik Yönde Oluşturulan SürümÇizelge 4.4.Karıklarında Meydana Gelen Yüzey Akış Değerleriâ¦â¦â¦â¦.. 33Toprakların bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri ile yapayÇizelge 4.5.yağış uygulanan topraklarda farklı derinliklerde eğime dikyönde oluşturulmuş olan sürüm karıklarında meydana gelentoprak kaybı ve yüzey akış miktarları arasındaki ikili ilişkiler... 45Çizelge 4.6. Toprak örneklerinde farklı derinliklerde oluşturulan sürümkarıklarında yağmurlama süreci boyunca meydana gelen,yüzey akış ve toprak kayıp miktarlarının zaman ile olan ikiliregresyon ilişkileriâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦.. 48Toprak örneklerinde farklı derinliklerde oluşturulan sürümÇizelge 4.7.karıklarında yağmurlama süreci boyunca meydana gelen,yüzey akış ve toprak kayıp miktarları arasındaki ikili regresyonilişkileriâ¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦â¦ 4911.GİRİŞBir ülkenin refahı ve geleceği, öncelikli olarak ülkenin sahip olduğu doğalkaynakların varlığına ve bu kaynakların rasyonel bir şekilde kullanılması, korunması vegeliştirilmesine bağlıdır. Kuşkusuz doğal kaynaklar içerisinde en önemlisi topraktır.Ancak bu kaynak tükenmez değildir. Tarımsal alanlarla ilgili yanlış, politik ve sosyalkararlar ile yapılan yanlış tarımsal uygulamalar toprakların elden çıkmasına nedenolmaktadır. Toprakların yok olmasına ve verimliliklerinin giderek azalmasına neden olanen etkili olay erozyondur.Toprakların su,rüzgar gibi doğal kuvvetlerle aşındırılarak bulundukları yerdenbaşka yerlere taşınması olarak tanımlanan erozyon olayı ile tarımsal üretim giderekazalmakta,verimli toprak tabakası büyük bir hızla yok olmakta ve tarım arazileriverimsizleşmektedir. Oluşumu çok uzun bir zaman süreci gösteren ve bütün canlılarınyaşamlarını sürdürülmesini sağlayan en önemli doğal kaynak olan toprağın, yanlışkullanımı sonucunda çok kısa sürede verimlilikleri azalmakta ve toprağın kullanımıtamamen elden çıkmaktadır. Çağımızda hızlı kentleşme ve sanayileşmenin yanı sıra, amaçdışı arazi kullanımı, yanlış toprak işleme, toprakların arazi kullanım yetenek sınıfınauygun kullanılmaması, çoraklaşma, toprak kirliliği ve erozyon v.b. nedenlerle tarımsalalanların sınırları giderek daralmaktadırAlan büyüklüğü ve etki bakımından düşünüldüğünde, Türkiye'nin en önemlitarımsal sorunu erozyondur. Ülkemizde her yıl başta Fırat, Yeşilırmak ve Kızılırmakolmak üzere akarsularla 500 milyon ton toprak göllere ve denizlere taşınmaktadır (Doğan1991). Nüfusun giderek arttığı, buna karşın tarımsal alanların azaldığı ülkemizde, tarımıntemel kaynağı olan toprağın korunması gerekmektedir.Ulusal ekonomimizin önemli bir bölümünün tarıma dayandığı ülkemizde bugünekadar erozyonun öneminin yeterince anlaşılmadığı görülmektedir. Bu konu tarım veorman sahalarında tahripkar olmakla kalmamış, aynı zamanda barajlar, göletler velimanlar gibi çok önemli büyük yatırımlar gerektiren tesislerin de çalışamaz durumagelmesine ve tarihte bir çok medeniyetin ortadan kalkmasına neden olmuştur (Saatçı veTaysun 1980, Çelebi 1971).Ülkemizde özellikle su ve rüzgar erozyonu ile meydana gelen toprak kayıplarınınçok fazla miktarda olması, beraberinde bir çok sorunu da getirmektedir (Uysal ve ark.21995). Ülkemizde su ve rüzgar erozyonu ile meydana gelen kayıplar çok büyük boyutlaraulaşmıştır. Genel alanın %89.77'sinde su erozyonu problemi vardır. Bu kadar yüksekoranda erozyonun olması, Türkiye'nin sahip olduğu dik ve engebeli eğimler, düzensizyağışlar ve erozyona elverişli jeolojik yapı gibi faktörlerin bir sonucudur (Taysun 1990).Ülkemizdeki toplam 27.7 milyon hektarlık tarımsal alanda erozyon durumuincelendiğinde sorunsuz arazilerin 4776339 ha olduğu su ve rüzgar erozyonunun asılproblem olarak görüldüğü arazilerin sürüme uygun alanlarda 2749471 ha, sürüme uygunolmayan alanlarda ise 5009563 ha olduğu görülmektedir.Erozyonun ikinci derecedeproblem olarak görüldüğü tarım arazileri ise sürüme uygun alanlarda 2749471 ha,sürüme uygun olmayan alanlarda 1004487 ha alanı kaplamaktadır (Taysun ve ark.1995).Türkiye'de yıllardır uygulanan yanlış arazi kullanımı, dik eğimli alanların tarımaaçılması, eğimli tarım arazilerinde toprağı korumaya yönelik önlem alınmaması, otlaklarınaşırı ve kapasitelerinin üstünde otlatılması, ormanların yangınlarla tahrip edilmesi gibiyanlış ve bilinçsiz uygulamalarla ülkemizdeki erozyon çok büyük boyutlaraulaşmıştır.Tüm ülke alanının %58.74'ünde şiddetli ve çok şiddetli, %20.04'ünde ortaşiddette olmak üzere genel alanın %78.78 kadarında su erozyonu problemi vardır.Buorana hafif erozyon görülen alanlarda eklendiğinde oran %89.77' ye çıkmaktadır(Anonim 1987). Ayrıca yapılan yanlış uygulamalar sonucunda ülkemizin tarım alanlarının%3.8' inde çoraklık, %9' unda drenaj bozukluğu, %13.6' sın da taşlılık, %72' sinde suerozyonu, %1.5' inde rüzgar erozyonu görülmektedir (Taysun 1989).Erozyon çalışmalarına diğer ülkelerde olduğu gibi yurdumuzda da giderek dahafazla önem verilmekte ve bu konuda bir çok araştırmalar yapılmaktadır. Ancak buaraştırmalar henüz yeterli düzeye ulaşmamıştır. Doğal koşullardaki erozyon çalışmaları ensağlıklı sonuçlar vermesine rağmen, çok geniş alanlara yayılması bazı güçlüklere vebüyük masraflara neden olmakla birlikte 15-20 yıl gibi uzun sürede sonuçlanabilmektedir.Bu nedenle araştırıcılar daha kısa sürede sonuç elde edebilmek için erozyonla ilgiliaraştırmaları yapay yağmurlayıcılar ve laboratuvar denemeleri ile incelemek zorundakalmışlardır (Young ve Burwell 1972, Meyer ve Harmon 1979, Taysun 1981). Böyleceçok geniş tarım alanlarından alınan çeşitli toprak örnekleri, yapay yağmurlayıcılarlalaboratuvar şartlarında erozyon testine tabii tutularak toprakların aşınıma karşıduyarlılıkları konusunda kısa bir sürede fikir sahibi olunabilmektedir.3Erozyon tehlikesinden toprakların korunması amacıyla bir çok kültürel, bitkisel veteknik önlemlerin alınması gerekmektedir. Teknik önlemlerin başında ise gerekuygulanmasının kolay olması, gerekse çiftçilere ek bir masraf çıkartmaması nedeniylekontur tarım sistemi gelmektedir. Özellikle eğimli tarım arazilerinde uygulanması gerekenbu önlem, arazinin eşyükselti eğrilerine paralel olarak işlenmesi, ekim, dikim ve hasatişlemlerinin yapılmasıdır. Bu sistemde düzeç eğrilerine paralel olarak oluşturulan sürümkarıkları, kurak bölgelerde suyun tutulmasını ve infiltrasyonunu artırırken, yağışlıbölgelerde yüzey akış suyuna engel olarak onu parçalayıp infiltrasyona olanak sağlar vebuna bağlı olarak yüzey akışı azaltır (Sönmez 1994).Bu çalışmanın amacı, tarım topraklarında farklı derinliklerde eğim yönüne dikolarak oluşturulan sürüm karıklarının laboratuvar koşullarında yüzey akış ve toprakkayıplarına etkilerini araştırmaktır.42. KAYNAK ARAŞTIRMASIErozyonu önleme konusundaki ilk araştırmalara A.B.D.' nin Missoury eyaletindebaşlandığı belirtilmektedir (Doğan ve Güçer, 1976). Çalışmalar önceleri eğim derecesi veuzunluklarının, toprak tiplerinin ve bitki örtüsünün erozyona etkilerinin saptanmasışeklinde başlamıştır. Bu konulara daha sonraki yıllarda erozyonun kontrolünde uygulanandüzeç eğrilerine paralel tarım, şeritsel tarım, teraslama, oyuntu kontrolü ve stabilizasyonuda eklenmiştir. Halen gelişmiş dünya ülkelerinde ilk çalışmalara ek olarak erozyon veönlenmesi konusundaki her türlü araştırmalara sadece tarım, orman ve kıyı alanlarınıdeğil, inşaat ve modern üretim alanlarını da içine alacak şekilde devam edilmektedir.Ülkemizde laboratuar ve doğal koşullarda erozyonla ilgili araştırmaların 1950yıllarından sonra Ziraat ve Orman Fakülteleri ile TOPRAKSU kuruluşunda başladığı,daha sonraki yıllarda yaygınlaştığı görülmektedir. Geçen bu kısa denebilecek süreyerağmen küçümsenmeyecek çalışmalar yapılmıştır. Ankara'da 1978 yılında düzenlenen ? 1.Ulusal Erozyon ve Sedimantasyon Sempozyumu? bir bakıma bu çalışmaları toplucagörme fırsatı vermiştir. Bu toplantıda yapılan çalışmaların tümü yansımamış olmaklabirlikte, sağlanan kaynak bilgileri ile geniş bir bilgi tarama imkanı doğmuştur (Sayın,1983).Akalan (1967), toprakların erozyona karşı dirençlerinin fiziksel ve kimyasalözelliklerine bağlı olarak değişeceğini belirtmiştir. Middleton (1930) ise topraklarınfiziksel özelliklerinden olan dispersiyon oranı değerlerinin erozyona karşı direncin birgöstergesi olarak kullanılabileceğini belirtmiş, bu oran için sınır değerini 15 olarakvermiştir. Bu değerin altında değer gösteren toprakların ise erozyona dayanıklı olarakkabul edilebileceğini belirtmiştir.Taysun (1977), toprakların sahip olduğu fiziksel vekimyasal özellikleri yanında eğim derecesi, topoğrafik konum, bitki örtüsü sıklığı ve cinsigibi faktörlerin etki derecelerine göre erozyondan az veya çok etkilendiklerini ifadeedilmiştir.Wischmeier ve Mannering (1969), ise tınlı ,kumlu-tınlı,milli-tınlı ve killi-tınlıbünyedeki 55 toprak örneğinde yaptıkları tarla ve laboratuar denemeleri ve istatistikselanalizler sonucunda erozyonun, toprağın fiziksel ve kimyasal özelliklerinin bir fonksiyonuolduğu ve toprak kaybı üzerine en önemli etkiye sahip olan özelliklerin bünye, organikmadde miktarı, pH, strüktür, sürülebilir tabakanın volüm ağırlığı ve arazinin eğimi5olduğunu açıklamışlardır. Saatçı ve Taysun (1980), erozyon üzerinde yaptıkları biraraştırmada bu konuda en etkili özelliğin agregat stabilitesi ve suya dayanıklı agregatlarolduğunu ortaya koymuşlardır.Kelly (1969), kuru tarımda mevcut sudan yararlanılması gerektiğini, bunun içindebitki artıkları hasattan sonra tarlada bırakılmasının ve düzeç eğrileri yönünde sürüm veekim yapılmasının gereğini vurgulamıştır.Thomas ve ark. (1970), ABD'nin Tifton tınlı-kum toprağında çeşitli tarımsalişlemlerin su, toprak ve besin maddesi kayıplarına olan etkilerini incelemişlerdir. Nadasyapılan arazide yağışın % 24.4'ü ve sürekli mera'da % 0.8'i yüzey akışa geçmiştir. Yıllıkortalama olarak nadas yapılan araziden 1.25 ton/da, düzeç eğrililerine paralel ekilmişsürekli yer fıstığından 0.3 ton/da ve düzeç eğrilerine paralel ekilmiş mısır'dan 0.2 ton/datoprak kaybı olmuştur. Ayrıca 3 yıllık ekim nöbeti 0.24 ton/da, yıllık ekim nöbeti 0.2ton/da ve sürekli çayır 0.09 ton/da toprak kaybına neden olmuştur. Bu çalışmada tınlı-kumlu toprakta Üniversal Toprak Kaybı Eşitliği Faktörü K= 0.55 olarak bulunmuştur.Bitkilere yarayışlı besin maddeleri kaybı ise toprak kayıplarının (0.25 ton/da) % 3'ü kadarP2O5, %13'ü kadar K2O ve %15'i kadar Ca olduğu saptanmıştır.Fournier (1972), 7 yıl süren araştırmaları ile eğime dik buğday ekiminde,yıllıktoprak kaybının hiçbir önlem alınmamış yere kıyasla 3 kat daha az olduğunu saptamıştır.Rodriquez ve Paez (1989) adlı araştırıcılar toprak işlemeli ve toprak işlemesizolarak bitki artıklarıyla kaplı parselleri yapay yağış uygulamasına tabi tutmuşlardır. Eldeettikleri verilere göre, toprak işlemeli bitki artıklı uygulamada meydana gelen yüzey akışve toprak kaybının, toprak işlemesiz bitki artıklı uygulamaya oranla daha fazla olduğunubulmuşlardır.Freebairn ve ark. (1993), toprak erozyonunun ve strüktürel bozulmanın uzundönemli üretimde hala karşılaşılan temel bir sorun olduğunu, toprak ve suyun korunmasıiçin toprak işleme yöntemlerindeki genel eğilimin, bitkisel artıkları daha fazla topraktabırakan ve daha az toprak işleme uygulamasının olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca sürümdenemelerinden, bitkisel artıkları fazla miktarda bırakan azaltılmış sürüm ve ekim nöbetigibi yönetim planlamalarının erozyonu azaltabildiğini ve verimi arttırabildiğinibelirtmişlerdir.6Akalan (1974), rüzgar erozyonunu engellemek amacıyla yapılması gereken toprakhazırlığı uygulamalarını iki bölümde toplamaktadır. Araştırıcı toprak işleme ile kaba vepürüzlü bir yüzey elde edilmesi yanında fazla miktarda agregat oluşumununsağlanacağını, rüzgarın hakim yönüne dik olarak oluşturulan küçük karık sırtlarınınrüzgar erozyonunun kontrolünde çok etkili olduğunu, toprak yüzeyine yayılan bitkiartıklarının da ikinci bir yöntem olarak özellikle kaba bir yüzeyle birlikte etkili bir kontrolsağlanacağını belirtmektedir.Gomez ve Nearing (2005), yağış koşulları altında toprak yüzey pürüzlüğünün,yüzey akışı ve erozyonu önemli düzeyde etkileyebildiğini, yüzey pürüzlüğünün birfonksiyonu olarak yüzey akışı ve erozyonu azaltmasının yaygın bir inanış olduğunubelirtmişlerdir. Araştırmacılar çalışmalarında kontrollü laboratuvar koşulları altında yüzeyakış ve erozyon üzerine başlangıçtaki yüzey pürüzlülüğünün etkilerini belirlemeyiamaçlamışlardır. Araştırma %5 ve %20 eğime sahip pürüzlü ve düz(pürüzsüz) yüzeyleri5 yapay yağış uygulamasına tabi tutmuşlardır. Bütün yağış uygulamalarında pürüzlüyüzeylerin yüzey akışı geciktirdiğini ancak bu etkinin geçici olduğunu bulmuşlardır.Ayrıca % 20 eğimde, toplam yüzey akış veya erozyon olarak ölçülen değerler arasındaistatistiksel farklılıkların olmadığını belirlemişlerdir. % 5 eğimde ise ilk yağışuygulamasında pürüzlü yüzey üzerinde meydana gelen yüzey akışın daha az olduğu, fakatson üç yağış uygulamasında yüzey akışın daha fazla olduğunu belirlemişlerdir. Toplamolarak yapılan 5 yağış uygulamasında yüzey akışında genel olarak önemli bir farklılığınolmadığını bulmuşlardır. %5 eğimdeki daha pürüzlü alanlarda erozyonun daha fazlaolduğunu belirlemişlerdir. Araştırmacılar elde ettikleri verilere göre, yaygın olarakdüşünülen toprak yüzey pürüzlüğünün yüzey akışı ve erozyonu azalttığı inanışı herkoşulda tamamiyle doğru olmayacağını belirtmişlerdir.Johnson ve ark. (1979), yapay yağış ile yaptıkları bir araştırmada pürüzlü kesekliyüzeylerin, düz veya pürüzsüz yüzeylere oranla toprak erozyonunu azalttığı veinfiltrasyonu arttırdığını belirlemişlerdir. Ayrıca yaptıkları bir tarla denemesinde kaba biryüzeye sahip alanda meydana gelen toprak erozyonunu % 89 oranında, yüzey akışmiktarını ise % 77 oranında azalttığını saptamışlardır.Sayın (1976), Eskişehir' de 10 yıl süreyle yaptığı bir araştırmada; eğime dik sürümve ekim ile üç ayrı toprak koruma önlemlerinin kıyaslandığı çalışmadan şu sonuçları tespit7etmiştir. Eğime dik sürüm ve ekimdeki buğday verimi (162.6 kg/da), şeritvari ekim,malçlı tarım ve tarla tipi terastaki buğday veriminden fazla olmuştur. Yine aynı konu enfazla nem birikimi sağlamıştır. Ayrıca erozyon yapan yağışların etkili olduğu yıllarda iseteraslama daha iyi sonuç vermiş, ancak ilk 7 yılda toprak sığ olduğundan terastan düşükverim alınmıştır. Sap ve samanın iyice kıyılarak toprağa karıştırılmaması nedeniyletohumun toprakla temasını engellemekte ve sap maçlı verime olumsuz etki yapmaktadır.Bu nedenle nem yüzdesi düşük olan yörelerde sap malçlı değil, anız örtülü tarım yapılmalıveya saplar tarlaya kıyılarak serilmeli, ancak bu durumda eğime dik sürüm ve ekimin çokdaha etkin sonuçlar verebileceğini belirtmiştir.Richardson ve King (1995), Amerika'nın Texas bölgesinde geleneksel sürüm vesıfır sürüm tarım sistemi uygulamalarının ağır killi bünyeli toprağa sahip havzalardameydana gelen yüzey akış içersindeki sediment, azot ve fosfor kayıpları üzerine etkilerinikarşılaştırmak amacıyla yürüttükleri bir araştırmada sıfır sürüm tarım sisteminin yüzeyakış miktarı üzerine etki etmediği, ancak geleneksel sürüm tarım sistemine kıyaslasediment, azot ve fosfor kayıplarını azalttığını belirlemişlerdir. Araştırmacılar çalışmadakullandıkları her üç bitkide de benzer sonuçları elde ettiklerini, EPIC (Erosion -Productivity İmpact Calculator) model'in, çözünebilir azot ve fosfor hariç yüzey akışı,sediment ve besin elementi kayıpları üzerine sürüm işleminin etkisini başarılı bir şekildetaklit ettiğini belirtmişlerdir.Dağdeviren ve Taysun (1996), Şanlıurfa' da 1989-1994 yılları arasında doğal yağışkoşulları altında ve %9 eğimde yürüttükleri bir denemede; kuru tarım alanlarındakihububat-nadas ekim nöbetinin uygulandığı yörelerde eğime paralel ve eğime dik(kontur)toprak işleme ve ekimin, anız yakmanın ve malç uygulamasının su erozyonuna etkileriniaraştırmışlardır. Deneme süresince 359.4 mm olarak saptanan yıllık ortalama yağışın297.8 mm (%83.2'si) erosiv özellik göstermiş, yağışlar en fazla ilkbahar ve sonbaharaylarında etkili olmuştur. Eğime dik sürüm ve ekim, eğime paralel sürüm ve ekime göre%18.2 oranında toprak kaybını önlemiştir. Ayrıca hasattan sonra anız örtüsünüyakmanın, anızı yakılmayana göre % 73.1 oranında daha fazla yüzey akışa ve %161.3oranında da daha fazla toprak kaybına neden olduğu saptanmıştır. Diğer taraftan enyüksek buğday ürün verimi eğime dik sürüm ve ekim yapılan ve malç uygulanankonudan, en az buğday ürün verimi ise eğim yönünde sürüm ve ekim yapılan konudan8alınmıştır. Araştırma sonucunda eğime dik sürüm ve ekim, eğime paralel sürüm ve ekimegöre % 2.4 oranında verim artışı sağlamış olup, ayrıca anız yakılmayana göre % 13.5oranında verim düşüklüğüne neden olduğu tespit edilmiştir.Erdoğan ve Çöke (1972), Ankara, Konya, Kayseri, Yozgat ve Eskişehir illerindeanız örtülü ziraat sistemi ile ilgili yapmış oldukları demonstrasyon çalışmalarında; toprakve suyu muhafaza edecek meyille dik toprak işleme ve ekimin çok faydalı olduğunu, biryandan tarlanın toprağını ve yağmurla düşen suyu muhafaza ederken diğer yandan dadaha fazla verim alınabileceğini saptamışlardır. Yine aynı araştırıcılar; ülkemizde Orta veGüneydoğu Anadolu Bölgelerinde 350-400 mm yıllık yağış olduğunu, zorunlu olaraknadas-hububat ekim nöbeti uygulandığını, tarım tekniğinin yanlış uygulanması nedeniyleverim düşüklüğünün yanı sıra önemli ölçüde toprak ve su kayıplarının oluştuğunu, buyüzden nadaslarda anızın yakılmaması ve eğime dik yönde toprak işleme ve ekimyapılması gerektiğini belirtmişlerdir.Ergene (1972), eğime dik yani eşyükselti eğrilerine paralel olarak toprak işlemeninşiddeti az olan yağışta ve az eğimli koşullarda etkin sonuçlar verdiğini % 2-8 eğim ve 100m. Eğim uzunluğunda en etkin toprak koruma önlemi olduğunu belirtmiştir.Yakar (1975), Menemen yöresinde yaptığı bir araştırmada % 9 eğimli bir arazidekontur sürüm işleminin, eğim yönünde yapılan tarımsal işlemlere göre 1mm'lik yüzeyselakışta, 10,8 kg/da daha az toprak kaybına neden olduğunu saptamıştır. Deneme alanınabitki ekimi ve kontur sürüm işlemleri birlikte uygulandığında eğim yönünde yapılansürüme göre % 74 daha az toprak kaybı olduğu sonucuna varmıştır. Bu nedenleMenemen yöresinde denemenin uygulandığı gibi eğimli alanlarda toprağın eğim yönünedik olarak (kontur) işlenmesi gerektiğini vurgulamıştır.Doğan (1975), eğim uzunluğu ile ilgili yapılan diğer bir araştırmada ise %1-8 eğimlialanlarda kontur tarımın en etkin toprak korunum yöntemi olduğu, ancak eğimuzunluğunun eğim derecesine göre seçilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu değerlerin isemaksimum eğim uzunluğu%4 eğimde 90 m.%8 ? 60 m.%10 ? 30 m.%12 ? 24 m. ve daha fazla eğimde ise 18 m. olduğunu vurgulamıştır.9Köse ve Sayın (1978), Tokat' ta 1972-1976 yılları arasında yapmış oldukları birçalışmada, %10 eğimli 2 havzada eğime dik ve eğim yönünde sürüm ve ekimin (buğday)toprak ve su korunumuna etkisini araştırmışlardır. Bu çalışmaya göre; ortalama 364.6mm olan yıllık yağışın %19'u erozyon yapıcı nitelikte olmuş ve bunun %3.52'si eğimyönünde sürüm ve ekimde, %1.98'i eğime dik yöndeki sürüm ve ekimde yüzey akışageçmiştir. Toprak kayıpları ise sırasıyla 49.74 kg/da ve 25.23 kg/da olarak saptanmıştır.Araştırma süresince erozyon potansiyeli en yüksek yağışlı ayların nisan-mayıs-haziranolduğu tespit edilmiştir. Her yıl ekilen buğday verimlerinin giderek azalmasına karşın,eğime dik sürüm ve ekimde ortalama %17.7 oranında daha fazla verim artışı sağlandığıbelirtilmiştir.Ayday (1980), Eskişehir'de 1974-1978 yılları arasında yapmış olduğu bir çalışmadanadas-ekim kuru tarım yönteminde ve % 9 eğimde anız yakmanın su erozyonuna olanetkilerini araştırmıştır. Bu çalışmaya göre; 380.4 mm saptanan ortalama yıllık yağışın%15.4'ünün erozyona sebep olduğunu ve en şiddetli erosiv yağışların mayıs ve haziranaylarında oluştuğunu tespit etmiştir. Araştırmada eğim yönünde toprak işleme ve ekim ileanızı yakılan konuda, anızlı konuya oranla %2.5, eğime dik toprak işleme ve ekim ileanızı yakılan konuda, anızlı konuya oranla % 4.3 daha fazla erosiv yağış yüzey akışageçmiştir. Anız yakmanın sebep olduğu toprak kaybı fazlalıkları ise eğim yönünde toprakişleme ve ekimde 151.5 kg/da, eğime dik toprak işleme ve ekimde ise 19.5 kg/da olaraksaptanmıştır. Deneme sonucunda en yüksek buğday ürün verimi anızlı, eğime dik toprakişleme ve ekim uygulanan konudan alınmıştır. En düşük buğday verimi ise eğim yönündetoprak işleme ve ekim ile anızı yakılmış konudan anızlı konuya göre %18, eğime diktoprak işleme ve ekimde ile anızı yakılmış konudan anızlı konuya göre %23 oranlarındaortaya çıktığı belirtilmiştir.Sayın (1983), tarafından Eskişehir'de yürütülen bir çalışmada anız örtülü nadas-hububat münavebe sisteminde eğime dik yapılan sürüm ve ekimde ortalama 12kg/datoprak kaybı meydana gelirken, anızı yakılmış ve eğime dik sürüm ve ekim yapılan nadas-hububat münavebe sisteminde 24 kg/da toprak kaybı ölçülmüştür. Sonuçta ortalamabuğday verimleri anız örtülü konuda 169.2 kg/da olurken, anızı yakılmış konuda ise143.3 kg/da olarak tespit edilmiştir.10Doğan ve Küçükçakar (1986), 1982 yılında yaptıkları bir araştırmada iki günboyunca kaydedilen şiddetli yağış sonucu, düz tarımsal işlemler uygulanan parsellerdenoluşan toprak kayıplarının beton önlüklerden taşarken, kontur parsellerden oluşan toprakkayıplarının ancak beton önlükleri doldurabildiğini belirtmişlerdir.Köse ve Akar (1986), Tokat yöresinde % 9 eğimde ve 64 m. Eğim uzunluğundayapılan bir araştırmada herhangi bir bitki ekilmeden ve eğim yönünde sürüm karıklarıaçılarak oluşturulan nadaslı tarladaki toprak kaybı 15,7 ton/hektar/yıl olarak ölçülmüş,eğime dik sürüm yapıldığında toprak kaybı 5,3 ton/hektar/yıl olarak bulunmuş,buğday-keten-mercimek ekim nöbeti uygulanarak eğime dik sürüm yapılan tarladaki toprak kaybıise 0,9 ton/hektar/yıl olarak saptanmıştır.Görüldüğü gibi aynı alana ekim nöbeti ve eğimedik sürüm işlemi birlikte uygulandığında toprak kaybının çok daha az meydana geldiğiortaya çıkmaktadır.Yakar (1986), kontur tarımın (eş yükselti eğrilerine paralel sürüm-ekim ve dikim)%1-8 eğimli,orta geçirgen 2.sınıf topraklarda uygulandığını belirtmiştir.Miller ve Donahue (1990), kontur sürümün yalnız başına uygulanmasının % 2-8orta eğimli alanlarda ve düşük intensiteli yağışlar esnasında erozyonu başarılı bir şekildekontrol ettiğini belirtmiştir. Ayrıca kontur sürüm sırasında oluşan sırtların erozyonuazaltmada etkili olduğunu ve kontur sürümün yalnız başına uygulanmasının yerineteraslama veya kontur şeritsel tarımla birlikte uygulanmasının daha etkili olduğunubelirtmişlerdir.Singh ve ark (1993), Güney Asya'da toprak ve suyun korunmasında farklı sürümsistemleri ve bunların rolü üzerinde araştırma çalışmalarını incelemişlerdir. Bölgedesürdürebilir tarımsal üretimi arttırmada ve yüzey akış ile toprak kayıplarını azaltmadakorumalı toprak işlemenin önemini vurgulamışlardır. Toprak profilinde suyundepolanmasını artırmada kontur toprak işleme, kontur şeritlerin oluşturulması, teraslar vesırtların oluşturulması gibi diğer toprak işleme uygulamalarının rolü üzerinde dedeğerlendirmeler yapmışlardır.Köse (1998), Ege bölgesinin Gediz havzası topraklarında, yapay yağmurlayıcılarkullanılarak, toprakların bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri ile toprak kaybı arasındakiilişkileri ve Üniversal toprak kaybı eşitliğinin kontur sürüme ait P faktörünün saptamakamacıyla yapılan bu araştırmada 7.30X1.70 m boyutlarında hazırlanan toplam 10 parsele11dört ayrı zamanda (kış, ilkbahar, yaz, sonbahar) yüksek kinetik enerjili Veejet 80100 tipipüskürtücülü yağmurlayıcı ile yaklaşık 69.75 mm/h şiddetinde önce 60 dakika kuru ve 30dakika aradan sonra 30 dakika nemli olmak üzere toplam 90 dakika yağış uygulanmıştır.Elde edilen sonuçlara göre, yüzey akış başlama süresi, kuru yağış uygulamasında, nemliyağışa göre çok fazla bulunmuştur. En fazla toprak kayıpları kış ve ilkbahar, en azkayıplar ise yaz yağışlarında meydana gelmiştir. Toprak işleme derinliği ile taş örtümiktarının artması toprak kaybını azaltmıştır. Üniversal denklemin kontur sürüme ait Pfaktörü değerleri, değişik toprak özellikleri ile birlikte mevsimsel etkiler de dikkatealınarak saptanmıştır. P faktörü değerleri 0.09 ile 0.97 arasında değişiklik göstermiştir.Thapa ve ark. (1999), her yıl büyük miktarlarda toprağın, toprak işlemeden dolayıerozyona uğradığını belirtmişlerdir. Araştırmacıların Filipin'in Misamis Oriental, Claveriabölgesinde %16-22 eğim derecesine sahip Oksisol topraklar üzerinde yaptıkları 4 farklıtoprak işleme sisteminde, işlemeden kaynaklanan erozyonu ve toprak taşınımını tahminetmeye çalışmışlardır. Kontur pullukla sürüm, kontur sırt oluşturan sürüm, konturpullukla sürüm + kontur doğal çim tampon şeritleri ve sırt oluşturan sürüm + konturdoğal çim tampon şeritleri şeklindeki uygulama konularında meydana gelen yıllıkortalama toprak kaybının sırasıyla 241, 131, 158 ve 112 kg/m olduğunu tahminetmişlerdir. Kontur pullukla sürüm uygulamasında meydana gelen ortalama yıllık toprakkaybı olan 63 Mg/ha değeriyle karşılaştırıldığında, kontur pullukla sürüm + kontur doğalçim tampon şeritleri, kontur sırt oluşturan sürüm ve sırt oluşturan sürüm + kontur doğalçim tampon şeritleri uygulama konularında meydana gelen toprak kaybını sırasıyla % 30,% 45, ve % 53'e varan düzeylerde azalttığını belirlemişlerdir. Her iki sırt oluşturan sürümve doğal çim tampon şeritleri uygulamalarının toprağın yerinden koparılmasını,taşınmasını ve sürümden kaynaklanan erozyon oranını azalttığını belirlemişlerdir.Vurgun (2000), Ege Bölgesi'nde Büyük menderes Havzası'nın Aydın civarındakitopraklarında yapay yağmurlayıcılar kullanılarak yürüttüğü araştırmada eğime dik veeğime paralel olarak işlenen 7,30 x 1,70 m boyutlarındaki parsellere 0, 150, 300 ve 450kg/da malç verilmiştir.Yağış uygulamaları 70 mm/h instensitede kuru toprak üzerine 60dakika, nemli toprak üzerine 30 dakika süreyle ikinci yağış uygulanmıştır. Elde Edilensonuçlara göre kuru toprak üzerine yağdırılan yağışta, yüzey akışın başlama süresi nemlitoprak üzerine yağdırılan yağışa göre çok fazla bulunmuştur.Yüzey akış ve toprak kaybı12değerleri bakımından nemli toprak üzerine yağdırılan yağış uygulamalarında kayıplarartmıştır. Bu durumda bir yörede kuru ve nemli toprağa düşen yağışlar ile farklımevsimlerde düşen yağışların sebep olduğu kayıpların çok farklı olabileceği görülmüştür.Her iki sürüm şeklinde yüzeye verilen malç yüzey akışı hem de toprak kaybınıazaltmaktadır.Gard ve ark.(1959), yapay yağmurlayıcı ile yaptıkları bir çalışmada topraktaki nemmiktarı arttıkça yüzey akışın da arttığını ortaya koymuşlardır.Dağdeviren (1998), Şanlıurfa ili eğimli tarım alanlarındaki toprakların, fiziksel vekimyasal özelliklerinin erozyona olan etkilerini ortaya çıkarmak için yürütülen buçalışmada, paralel ve kontur sürümle birlikte bazı malç uygulamalarının laboratuvarkoşullarında ve yapay yağış altında erozyon ile ilişkileri araştırılmıştır. Bu araştırmaŞanlıurfa ili eğimli tarım alanlarının 10 farklı yerinden alınan yüzey toprak örnekleri 8mm' lik elekten geçirildikten sonra 50x100x15 cm ebatlarındaki parsellere yerleştirilerekerozyon denemesi hazır hale getirilmiştir. Her toprak örneğinde paralel ve kontur sürümlebirlikte şahit; 150;300;450 kg/da malç uygulanarak hazırlanan parsellere % 9 eğimde birpüskürtücünün kullanıldığı yağmurlayıcı yardımıyla yapay yağış yağdırılarak elde edilenyüzey akış ve toprak kayıpları ayrı ayrı kaydedilmiştir. Deneme sonucu elde edilenverilerin ışığı altında toprak özelliklerinin yüzey akış ve toprak kaybı üzerine önemlietkileri olduğu saptanmıştır. Bilhassa yağışın etkisi arttıkça aşınımda iskelet ve bünyeninön plana çıktığı görülmüştür. Ayrıca paralele ve kontur sürüm uygulamalarının yüzey akışve toprak kayıplarında paralel sürüme oranla azaldığı görülmüştür. Diğer taraftan farklımalç uygulamaları yüzey akış ve toprak kaybı değerlerini değiştirmiş, malç miktarlarıarttıkça yüzey akış ve toprak kayıplarının azaldığı, 450kg/da malç uygulamalarının diğeruygulamalara göre yüzey akış ve toprak kaybını önemli ölçüde azalttığı saptanmıştır.Doğan (1985), tokat koşullarında %9 eğimde dört büyük toprak grubunda yapayyağmurlayıcılarla yaptığı çalışmada en fazla toprak kaybının kestane renkli,en az kaybınise kahverengi orman topraklarında olduğunu saptamıştır. Kestane renkli topraklardakontur tarım, eğim yönünde yapılan sürüme oranla toprak kaybını %46,3 oranındaazalttığı, kahverengi orman topraklarında ise bu oranın %50'yi bulduğu sonucunavarmıştır.133. MATERYAL VE YÖNTEM3.1. MateryalAraştırmada materyal olarak, Bursa ili ve civarındaki farklı büyük toprak grubunaait eğimli tarım topraklarından alınan toprak örnekleri kullanılmıştır. Toprak örneklerininalınmasında, il topraklarına ait1/100.000 ölçekli toprak haritası kullanılarak Bursa ili vecivarındaki mevcut büyük toprak gruplarının dağılım alanları dikkate alınarak 6 farklınokta belirlenmiş ve bu noktalardan toprak işleme derinliğinden yaklaşık 700-800 kgtoprak örneği alınarak yağış uygulamasında ve toprakların bazı fiziksel ve kimyasalözelliklerinin belirlenmesinde kullanılmıştır. Bu örneklerin alındıkları yerler ve bunlarlailgili bazı açıklamalar Çizelge 3.1.'de verilmiştir.Çizelge 3.1. Toprak Örneklerinin Alındığı Yerler.Örnek Büyük Toprak Toprak Örneğinin Alındığı YerNo Grubu Adı1 Yenişehir ilçesi, Köprühisar-İncirli köy yolu , KöprühisarKahverengi Orman köyü çıkışındaki köprüden itibaren (İncirli köyüne doğru)(M) 1 km uzaklıkta yolun sağındaki %5-6 eğimli buğday tarlası2 Yenişehir ilçesi merkezinden, Karaköy, ToprakocakAlüviyal (A) köylerine doğru giderken, Karaköy yol ayrımı kavşağındanitibaren (Toprakocak köyüne doğru) 700 m ilerisindeyolun solundaki buğday tarlası3 Kırmızı Kahverengi Hasanağa beldesinden Akçalar beldesine giderken, yolunsolunda bulunan İZO-TEK fabrikasının karşı tarafındakiAkdeniz (E)(yolun sağında) %1-2 eğimli zaytin bahçesiBursa-Uluabat karayolundan Subaşı , İnkaya köylerine4Vertisol (V) dönüş kavşağından itibaren (Uluabat'a doğru) 1,5 kmuzaklıkta , yolun sağındaki, %0-1 eğimli mısır tarlası5 Mustafa Kemal Paşa ilçesinden,Çatıbülük köyüne doğruRendzina ( R) giderken Çatıbülük köyü dönüş kavşağından itibaren(Behram , Çatıbülük köyüne doğru) 4,3 km uzaklıkta,yolun sağındaki %3-4 eğimli buğday tarlası6 Bursa-İzmir karayolundan sol'a Mustafa Kemal PaşaKireçsiz Kahverengi ilçesine dönüş kavşağından itibaren (Mustafa Kemal(U) Paşa'ya doğru) 1 km uzaklıkta yolun sağındaki %5-6eğimli nadaslı tarlaLaboratuarda yapay yağış uygulaması yapılacak olan toprak örneklerinde toprakhazırlığı yapıldıktan sonra örnekler 50x100x15 cm boyutlarındaki erozyon parsellerine14yerleştirilmiştir. Çalışmada yapay yağış uygulamaları için Veejet 80100 tipi bir düşeypüskürtücüye sahip yüksek kinetik enerjili bir yapay yağmurlayıcı (Rainfall Simulator)kullanılmıştır.3.1.1. Coğrafik Konum ve FizyografyaÇalışmada kullanılan toprak örneklerinin alındığı Bursa ili, Marmara BölgesininGüneyinde, Susurluk Havzası içerisinde yer almakta olup, 39Â°35'- 40Â°40' kuzey enlemleriile 28Â°10'-30Â°00' doğu boylamları arasında bulunmaktadır. Kuzeyde İstanbul ve Kocaeli,doğuda Bilecik, güneyde Kütahya ve batıda Balıkesir illeri ile çevrili olan Bursa ili1.104.301 ha yüzölçümüne sahiptir (Anonim 1995).İl toprakları çukur alanlarla birbirinden ayrılmış olup, topraklarının yaklaşık %35'nikaplayan dağlar genellikle doğu-batı yönünde uzanmaktadır. Kuzeyde il topraklarına sınırolan Samanlı Dağları ile bunun güneyindeki Katırlı ve Mudanya Dağları arasında, içindeİznik Gölü'nün de bulunduğu çukur alan yer alır. Doğuda İnegöl ve Yenişehir Ovaları,ortada Bursa Ovası, batıda ise Karacabey ve Mustafa Kemalpaşa Ovaları bulunmaktadır.Marmara bölgesinin en önemli yükseltisi olan Uludağ da Bursa sınırları içinde yeralmaktadır (Erkuş 1982, Anonim 1995).Bursa ili akarsu ağı bakımından yoğun sayılabilir. İlin doğu kesimlerindeki sularKocasu'ya karışarak Sakarya'ya batı yarısındaki sular da Susurluk çayına dökülürler.Uludağ'ın güneyinden doğup bu dağı yararak Bursa Ovasına açılan Nilüfer çayı daSusurluk çayına karışmaktadır. İl sınırları içinde yer alan İznik ve Uluabat Gölleri ilin ikiönemli tatlı su gölünü oluşturmaktadırlar (Erkuş 1982).3.1.2. JeolojiBursa ili topraklarının yapısı çeşitli yaşlardaki kütlelerden oluşmaktadır. İlmerkezinin güneydoğusunda yer alan Uludağ'ın temelini paleozoik (1. zaman) yaşlı granit(mağmatik kütle) ile gnays ve mikaşistler (başkalaşım kütleleri) oluşturmaktadır. Bukütleler üzerindeki mermerler (başkalaşım kütlesi) dağın kuzey eteklerinde bir şerithalinde yayılmıştır (Tümsavaş 1998).15İnegöl çevresinde geniş bir alanı kaplayan Neojen kireçtaşları (tortul kütle) granitve gnayslardan oluşan paleozoik kütle içine sokulmuştur. Mudanya'da kumtaşı, marn,kireçtaşı gibi Neojen yaşlı tortul kütleler çok geniş bir alanı kaplamaktadır. Yenişehirovasının çevresi Neojen tepeleriyle kaplı olup, batı bölümünde paleozoik yaşlı şist vekireçtaşları ile mezozoik (II. zaman) yaşlı kireçtaşları görülmektedir (Anonim 1995).Bursa ili topraklarının yaklaşık %17'sini kaplayan ovalar kuvarterner (IV. zaman)yaşlı alüvyonlarla kaplıdır. Bölge çeşitli jeolojik zamanlar boyunca oluşan orojenik (Dağoluşumu) ve epirojenik (Yer kabuğunun çok yavaş, düşey ve düşeye yakın yükselme vealçalmaları) hareketlerden geniş çapta etkilenmiş, kıvrılmış ve kırılmıştır. Bugünkü şeklinikuvarternerde almıştır. İlin batısından başlayan doğudaki Yenişehir havzasına uzanandoğu-batı yönlü tektonik bir hat vardır ( Anonim 1995 ).3.1.3. İklimMarmara denizi kıyı şeridinde yer alan Bursa ilinde genellikle Akdeniz iklim tipihakim olup, yazlar kurak ve sıcak, kışlar ılık ve yağışlı geçmektedir. Denizdenuzaklaştıkça iç kısımlarda yarı karasal iklim görülmektedir (Korukçu ve Arıcı 1986).Bursa ovası Akdeniz ikliminin genel özelliklerini gösterse de bölgenin ortalamasıcaklığı düşük, yağış dengesi daha düzenlidir (Korukçu ve ark. 1989). Genellikle ilçelerarasında klimatolojik değerler bakımından çok önemli farklılıklar söz konusu değildir.Yıllık yağış toplamı yüksek ve aylara dağılışı da Akdeniz bölgesine kıyasla kısmendüzenlidir. De Mortanne'nin kuraklık indisi eşitliğine göre yaz ayları kurak, sonbahar veilkbahar ayları da az nemli iklim karakterini göstermektedir (Sefa, 1983).Bursa iline ilişkin meteorolojik değişkenlerin aylık ve yıllık ortalamaları çizelge3.2.'de verilmiştir. Çizelge 3.2.'de görüldüğü gibi yıllık ortalama sıcaklık 14.4 ºC,ortalama nispi nem %68.6' dır. Ortalama yıllık toplam yağış 691.9 mm olup, bunun%38'i kışın, %26'sı ilkbahar, %10'u yaz ve %25.4'ü sonbaharda düşmektedir. Yılın enyağışlı geçen ayları Aralık, Ocak, Şubat en kurak ayları ise Haziran, Temmuz, Ağustos veEylül'dür.16Çizelge 3.2. Bursa İli İklim Durumu ( İlin Denizden Yüksekliği 100 m ) (Tümsavaş, 1998).Meteorolojik Gözlem Yıllık AylarOcak Şubat Mart Nisan MayısElemanlar Süresi Ortalama Haziran Temmuz Ağostos Eylül Ekim Kasım Aralık(Yıl)Ort. Sıcaklık 65 14.4 5.2 6.0 8.2 13.4 17.3 21.7 24.1 23.6 19.7 15.3 10.9 6.0(ºC)Ort. Nisbi Nem 65 68.6 73.0 72.7 71.9 69.5 69.1 62.1 59.1 60.3 65.9 72.1 75.1 74.6(%)Ort. Yağış Miktarı 66 691.9 89.2 74.1 66.0 59.7 52.9 31.6 22.8 17.2 37.7 59.8 78.3 101.1(mm)Ort. Karla Örtülü 65 9.3 3.4 3.3 0.9 0.0 ------ ------ ------ ------ ------ ------ 0,1 1.6Gün SayısıOrt. Rüzgar Hızı 53 2.5 3.1 3.0 2.7 2.3 2.0 2.2 2.6 2.5 2.3 1.9 2.1 2.9(m/sn)Ort.Toprak Sıcaklığı 53 16.4 4.6 5.9 8.6 14.6 21.0 26.4 29.3 28.9 23.7 16.8 10.7 6.4(5 cm)Ort.Toprak Sıcaklığı 36 16.0 4.6 6.0 8.7 14.2 20.2 25.5 28.3 27.9 23.3 16.8 10.5 6.7(10 cm)Ort. Donlu Gün 65 35.3 10.6 8.7 6.2 0.8 ----- ----- ----- ------ ------ 0.1 2.5 6.4SayısıGüneşlenme Süresi 23 6.3 3.3 3.2 4.1 5.6 7.6 9.9 10.6 9.9 8.2 5.6 4.0 3.2(Saat/Gün)En Yüksek Sıcaklık 65 42.6 23.8 26.1 32.3 36.2 37.0 40.3 41.7 42.6 40.1 36.3 31.0 26.5( ºC )En Düşük Sıcaklık 65 -25.7 -20.5 -25.7 -10.5 -4.2 0.8 4.0 8.3 7.6 3.3 -1.0 -8.4 -17.9( ºC)173.1.4. Doğal Bitki ÖrtüsüBursa ilinin bitki örtüsü iklim özelliklerine bağlı olarak çeşitlilik göstermektedir. İlinMarmara denizine olan kıyı bölümleriyle, Samanlı dağlarının güneyinde 200-250 myüksekliğine kadar yayılmış maki toplulukları görülür. Ayrıca bu bitki topluluğunaMudanya ilçesi civarında alçak yerlerde de rastlanmaktadır.Bursa iline bağlı olan ilçelerde farklı ağaç türlerine rastlanılmasına karşın, genelolarak il'de meşe, kayın, karaçam, gürgen, köknar, çınar, kocayemiş, akağaç ve kızılağaçyaygın ağaç türlerini oluşturmaktadır. Uludağ'ın güney eteklerinde köknar, kavak veardıç gibi türler bulunurken, dağın 1400 metreden sonraki yüksekliklerde Uludağköknarı, karaçam, titrek kavak, bodur ardıç gibi ağaçlar bulunmaktadır. İl'in yazsıcaklıklarının en çok hissedildiği iç bölümlerinde de step karakterinde otsu bitkilererastlanır (Anonim 1995).3.2. Yöntem3.2.1. Toprak Örneklerinin Alınması ve Analize HazırlanmasındaUygulanan YöntemlerAraştırma konusu ile ilgili olarak Bursa ili ve civarındaki mevcut büyük toprakgruplarını gösteren 1/100.000 ölçekli toprak haritası üzerinde çalışılarak mevcut büyüktoprak gruplarının dağılım alanları belirlenmiş ve 6 farklı noktadan toprak işlemederinliğinden her bir noktadan yaklaşık 700-800 kg toprak örneği alınmıştır. Ayrıca örnekalınan tarlaların eğimi ?eğim ölçer? aletiyle belirlenerek kaydedilmiştir (Anonim 1951).Laboratuvara getirilen toprak örnekleri plastik örtü üzerine serilerek gölgedeatmosfer koşullarında hava kurusu haline gelinceye kadar kurutulmuş ve toprakörneklerinin bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerinin belirlenmesi için 1.5 -2 kg'lık bölümüayrılarak tokmakla ezilmiş ve 2 mm' lik elekten geçirilerek analize hazır durumagetirilmiştir (Richard 1954, Jackson 1958). Toprak örneklerinin geriye kalan bölümüerozyon denemesinde kullanılmak üzere 8 mm'lik elekten geçirilmiştir (Moldenhauer veLong 1964, Akalan 1967, Bryan 1969). Ayrıca bu örneklerden 200-300g'lık örnekleralınarak agregat analizlerinde kullanılmıştır (Anonim 1954, Black 1965).183.2.2. Toprakların Fiziksel ve Kimyasal Analizlerinde Uygulanan Yöntemlerİskelet Yüzdesi: Çapı 2 mm'den büyük fraksiyonun toprak örneğinin ağırlık olarakyüzdesinden hesaplanmıştır (Anonim 1951).Bünye Analizi: Toprak örneklerinin % kum, mil ve kil fraksiyonları hidrometreyöntemine göre belirlenerek bünye üçgeni yardımıyla bünye sınıfları saptanmıştır(Black,1957).Kil Oranı: Bouyoucos'un kil oranı formülünden hesaplanmıştır (Neal 1938,Taysun,1981).% Kum + % MilKil Oranı =% KilMil Oranı : Bünye analizinde elde edilen % mil değerinin % kil değerinebölünmesiyle hesaplanmıştır (Chakrabarti 1971, Taysun 1977).% MilMil Oranı =% KilTarla Kapasitesi: Basınçlı membran aleti ile 1/3 atmosfer basınç altındabelirlenmiştir (Anonim 1954).Solma noktası: Basınçlı membran aleti ile 15 atmosfer basınç altında belirlenmiştir(Anonim 1954).Süspansiyon Yüzdesi: Disperse edilmemiş toprak örneğinin sedimantasyonsilindirinde 20 defa alt üst edilmesinden sonra 40. s'deki hidrometre değeri okunarakhesaplanmıştır. Hesaplama aşağıdaki formül yardımıyla yapılmıştır( Anonim 1954).1940. s'deki düzeltilmiş hid. okunmasıSüspansiyon yüzdesi (%) = 100XEtüv kurusu toprak ağırlığı (g)Dispersiyon Oranı: Disperse edilmemiş toprak örneğinde okunan 40 s'dekihidrometre değerinden yararlanılarak hesaplanan Bağlanmamış (Mil + Kil) miktarından veKalgon çözeltisi ile disperse edilen toprak örneğinde 40. s'deki hidrometre değerindenyararlanılarak hesaplanan Toplam (Mil + Kil) miktarları dikkate alınarak aşağıdaki formülyardımıyla dispersiyon oranı belirlenmiştir (Anonim 1954, Taysun 1981).Disperse edilmemiş örnekteki (Mil + Kil)Dispersiyon oranı (%) = 100XToplam (Mil +Kil)Agregat Stabilitesi : 5; 3,15; 2; 1 ve 0,2 mm çaplı beşli elek takımı kullanılarakYoder'in ıslak eleme yöntemi ile tayin edilmiştir (Anonim 1954). Agregat StabilitesiKemper' in formülü yardımıyla hesaplanmıştır (Black 1965).Erozyon Oranı: Akalan'ın modifiye ettiği aşağıdaki erozyon oranı formülündenhesaplanmıştır (Akalan 1967).Süspansiyon % si 1/3 Atm. nem % siErozyon Oranı = 100X XToplam (Mil + Kil) % KilToprak Reaksiyonu (pH) : Toprak örneklerinin pH değeri hazırlanan doygunlukçamurunda cam elektrotlu Orion 720 A model pH/iyonometre kullanılarakbelirlenmiştir(Grewelling ve Peech 1960).Kireç (CaCO3) : Toprak örneklerinin CaCO3 kapsamları, Hızalan ve Ünal (1966)tarafından bildirildiği şekilde, Scheibler kalsimetresi ile belirlenmiştir.Organik Madde: Toprak organik maddesi Jackson(1962) tarafından bildirildiğişekilde, modifiye edilmiş Walkley Black yöntemine göre belirlenmiştir.20Elektriki Geçirgenlik: Saturasyon ekstraktının elektriksel geçirgenliği ölçülerekhesaplanmıştır(Richard 1954).Agregasyon yüzdesi (50 M' dan küçük parçacıkların agregasyon yüzdesi) :Disperse edilmiş ve disperse edilmemiş toprak örneklerindeki toplam (mil+kil) miktarıhidrometre okumaları ile saptanıp formül yardımıyla hesaplanmıştır (Anonim 1954).Disperse edilmiş (mil+kil)- disperse edilmemiş (mil+kil)Agregasyon yüzdesi (%) = x100Dispere edilmiş (mil+kil)3.2.3.Toprak Örneklerinin Laboratuvar Denemesine HazırlanmasındaUygulanan YöntemlerLaboratuvar koşullarında yürütülen erozyon denemesinde 50x100x15 cmboyutlarındaki erozyon parselleri kull

Abstract:
iiEFFECTS OF CONTOURING WİTH DIFFERENT FURROW DEPTHS ONRUNOFF AND SOIL LOSSES FOR AGRICULTURAL SOILS UNDERLABORATORY CONDITIONSABSTRACTThis research was aimed to determine the effects of different contour tillagefurrow depths on runoff and soil loss of for agricultural soils.Soils were sampled at plough depth from slopes of six different locationssurrounding of Bursa region and sieved with 8mm sieve, and then experiment wasconducted under laboratory conditions. Soil samples were placed in 50x100x15 cmplots having a 9% slope, and then each plot had one of the four different 0, 3, 6 and 9cm furrow depths and watered with rainfall intensity of 60-65 mm/h for a one-hourduration.According to the results of this research, runoff and soil loss rates were decreasedas counter tillage furrow deepness increased, and the nine cm deep furrow was found tobe the best among the counter tillage furrows. In addition, the relationships betweensoil properties and runoff and soil losses occurred at different furrow depths werefound, most important soil properties were determined to be soil structure, percentaggregation, aggregate stability and soil organic matterKey Words: Furrow depths, soil loss, runoff, contour tillage