Müştereği kurmak: Türkiye'de müşterek mekan denemelerinde kadınlar
Building the common: Women in the experiments of common space in Turkey
Yazar: DEMET BOLAT ERKOÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÖKÇEN ERTUĞRUL ; PROF. DR. BEGÜM ÖZDEN FIRAT
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Bu doktora tezi, Türkiye'de müşterek mekan denemelerini kadınların fikirlerinden, duygularından ve deneyimlerinden yola çıkarak inceliyor. Bu çalışma, müştereklik ilkesiyle kurulan toplulukların patriyarkal örüntülerde boşluklar yaratma gücünü ve bu gücün hangi koşullarda sönümlendiğini, feminist eleştirel bir bakışla tartışmayı amaçlıyor. Bu araştırmayı farklı ihtiyaçlar, arzular ve motivasyonlarla Ankara, İstanbul, İzmir, Batman ve Muğla/Fethiye'de kurulan dokuz müşterek mekanda gerçekleştirdim. Bu niteliksel araştırma, kadınlarla gerçekleştirilen derinlemesine görüşmelere, odak grup görüşmelerine, gözlemlere ve saha notlarına dayanıyor.

Bu tezde el birliği, karşılıklı-sorumluluk ve birlikte-katılım gibi müşterekçi kaidelerle kurulan toplulukların, kadınlar için güçlendirici ve özgürleşimci potansiyeller taşıdığını ortaya koyuyorum. Araştırmada, müşterek mekanlarda yürütülen politikanın, mekanların kurucu nedenlerini aştığını, giderek müşterekçi bir yaşam-biçimi denemesine yöneldiğini izliyorum. Bu nedenle mekanlarda yürütülen müşterekler politikası, politikanın yeniden tanımlanması, emeğin ve değerin örgütlenmesi ve toplulukların icat edilmesi süreçlerini boydan boya kat ediyor. Çalışma boyunca kadınların bu süreçleri feminist pratiklerle yürüttüklerini, eleştirdiklerini ve böylece müşterekler politikasının özgürleşimci potansiyellerini derinleştirdiklerini ortaya koyuyorum. Bu potansiyeller açığa çıktığı ölçüde kadınlar, müşterek mekanlardaki yaşam-biçimi denemelerini içsel bir güçlenme, müşterekleşme değeriyle kendini değerli kılma ve eril örüntülerde kendileri için yer açma biçimlerinde deneyimliyorlar.

Öte yandan araştırma müşterekler mekanların hangi nedenlerle ve koşullarda güçten düştüğünü de tartışıyor. Bu tezde, Türkiye'de post-Gezi döneminde hızla kurumsallaşan militarist, kutuplaştırıcı ve otoriter politikaların, mekanlarda giderek ıssızlaşmaya ve içe kapanmaya yol açtığını söylüyorum. Gezi eylemlerinde oluşan politik coşkunun geri çekilmesinin ve farklı toplumsal kesimlerin müzakere kanallarının tıkanmasının müşterek mekanlarda halihazırda var olan handikapları derinleştirdiğini, toplulukları giderek cemaatvari sığınaklara dönüştürdüğünü ortaya koyuyorum. Ayrıca bu araştırma, kadın iştirakçilerin politik coşku sönümlendiğinde bile müşterekler politikasına yatırım yaptıklarını, mekanların sürdürülmesinde, dönüşmesinde veya sonlanmasında daha fazla emek harcayıp sorumluluk aldıklarını gösteriyor. Bu çalışma, Türkiye'de oldukça özgün koşullarda ortaya çıkan müşterek mekanların belleğini ve bakiyesini kadınların bakışından biriktiriyor.  

Anahtar Kelimeler: Müşterekler, müşterek mekan, müşterekleşme değeri, feminist öznellik, feminist politika, yaşam-biçimi, eşik mekan, mülksüzleşme.

Abstract:
This dissertation examines the experiments of common spaces in Turkey through the ideas, emotions and experiences of women. This study aims to discuss the power of communities founded on the principle of the common in creating gaps in patriarchal patterns, and that under which conditions this power fades out, from a feminist critical perspective. I conducted this research in nine common spaces established with different needs, desires and motivations in Ankara, Istanbul, Izmir, Batman and Muğla/Fethiye. This qualitative research is based on in-depth interviews with women, focus group interviews, observations and field notes. 

In this thesis, I argue that communities built on commonist bases such as cooperation, mutual responsibility and co-participation have empowering and emancipatory potentialities for women. In the research, I observe that the politics carried out in common spaces transcends the initial reasons, and increasingly tends towards the experimentation of a commonist form-of-life. Therefore, the politics of the commons traverses the processes of re-defining politics, organizing labour and value, and inventing communities. Throughout the study, I show that women are included in and criticise these processes through feminist practices, thereby deepening the emancipatory potentialities of the politics of the commons. To the extent that these potentials are actualized, women experience the experiments of form-of-life in the commons as an inner empowerment, as a way of self-valorization through the commoning value, and as a way of making space for themselves in masculine patterns.

On the other hand, the research also discusses the reasons and conditions under which the spaces of the commons are weakened. In this thesis, I argue that the militarist, polarising and authoritarian policies that have been rapidly institutionalised in the post-Gezi period in Turkey have led to a gradual desolation and introversion of common spaces. I assert that the withdrawal of the political enthusiasm that emerged during the Gezi Uprising and the blockage of the channels of negotiation between different social segments deepened the handicaps that already existed in the common spaces, and gradually transformed communities into sanctuaries. The research also shows that women commoners invest in the politics of the commons even when political enthusiasm wanes, and that they are more likely to invest labour and take responsibility for sustaining, transforming or ending common spaces. This study collects the memory and legacy of common spaces that have emerged under very unique conditions in Turkey from the women's perspective. 

Keywords: Commons, common space, commoning value, feminist subjectivity, feminist politics, form-of-life, threshold spaces, dispossession.