Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Şeyh Bedreddin ve Vâridât: Kimlik, literatür ve sufi tecrübe
From the Ottoman Empire to the Republic: Sheikh Bedreddin and Vâridât – identity, literature, and sufi experience
Yazar: MUHAMMED AKİF KOÇ
Danışman: PROF. DR. SEMİH CEYHAN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Bu çalışmanın ana teması birincil ve ikincil kaynaklara göre Şeyh Bedreddin kimliği ile onun tasavvuf düşüncesinin temel parametlerini takip edebileceğimiz Vâridât metnidir. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e tarihsel süreçte söz konusu kimliğe ve metne dair gelişen literatürdeki anlatı farklılıklarına odaklanmak, referansları takip etmek pek çok yeni bulgunun ortaya çıkmasını ve bir tartışma zemini oluşturmasını sağlayacaktır. Üç bölüm şeklinde kurgulanan tez çalışmasının ilk bölümünde, Bedreddin çalışmalarındaki en temel kaynaklardan olan Osmanlı kronikleri ile Şeyh Bedreddin Menâkıbnâmesi'ndeki kayıtlar tümüyle analiz edilmiş, karşılaştırılmış, bu kayıtlara atıfta bulunan modern araştırmaların sorunları tespit edilerek ilgili literatüre eleştirel yaklaşım sergilenmiştir. İkinci bölümde, Vâridât metninin nüsha arkeolojisi yapılmış, otantiklik sorunu ele alınmış; metnin sürekliliği ve ürettiği entelektüel gerginlik alanları Osmanlı'da şerhler, tercümeler, raporlar, mektuplar çerçevesinde; modern Cumhuriyet sonrasında ise ideolojik perspektiflerin kendisini dayattığı okuma biçimlerinde takip edilmiştir. Çalışmanın orijinal bulgularından biri de Vâridât'ın Osmanlı Dönemi ve modern araştırmalarda yer verilmeyen birkaç yeni tercüme ve şerhini bulup çıkarması ve tahlil etmesidir. Son bölüm, bir vahdet-i vücud metni olan Vâridât'ın metafiziksel ve tarihsel bağlamında metin içerisindeki Bedreddin'in sûfi müşâhedelerini içeren ben anlatılarının şârihlerin yorumlarına atıfla incelenmesidir. Böylelikle Şeyh Bedreddin'in sûfi portresini oluşturan renkler çağdaş araştırmalarda gündeme getirilmeyen tarzda belirgin kılınmaya gayret edilmiştir.

Abstract:
The main theme of this study is the identity of Sheikh Bedreddin according to primary and secondary sources and the text of Vāridāt where we can follow the basic parameters of his Sufi thought. Focusing on the narrative differences in the literature on the identity and the text in question in the historical process from the Ottoman Empire to the Republic and following the references will enable many new findings to emerge and provide a basis for discussion. In the first part of the thesis, the records in the Ottoman chronicles and the Menâkıbnâme of Sheikh Bedreddin, which are the most basic sources in Bedreddin studies, are fully analysed and compared, the problems of modern studies referring to these records are identified and a critical approach to the relevant literature is presented. In the second part, the copy archaeology of the Vāridāt text is analysed, the question of authenticity is discussed, the continuity of the text and the intellectual tensions it generates are traced in the universe of commentaries, translations, reports and letters in the Ottoman period and in the readings imposed by ideological perspectives after the modern Republic. One of the original findings of the study is the discovery and analysis of several new translations and commentaries of the Vâridât that were not included in the Ottoman Period and modern studies. The final section examines the self narratives within Vâridât, a text of wahdat al-wujud, that contain Bedreddin's Sufi observations, analyzed in the metaphysical and historical context of the text with references to commentators' interpretations. In this way, an effort is made to highlight the aspects that shape Sheikh Bedreddin's Sufi portrait in a manner not addressed in contemporary studies.