Sanatsal bir nesne olarak Tunceli mezar taşları
Tombstones of Tunceli as artistic objects
Yazar: ULAŞ UMUT MERCAN
Danışman: DOÇ. MUHAMMET TATAR
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Hayvan figürleri = Animal figures ; Hayvanlar = Animals ; Heykel sanatı = Sculpture art ; Mezar taşları = Tambstones ; Tunceli = Tunceli

Özet:
Amaç: Bu çalışmada, Anadolu ve Tunceli coğrafyasında gerektiği gibi korunamamış,
yeterince çalışılamamış olan koç-koyun ve at şeklinde mezar taşlarının kimler tarafından
günümüze kadar geldiği, şekli, yapısı, üzerindeki motifleri ve her şeyi ile anlatılmak istenen
yaşatılmak istenen değerler, sanatsal birer ifade olarak genel formu ve üzerine işlenen
figürlerin estetik değerlerinin saptanması amaçlanmaktadır.
Yöntem: Yapmış olduğumuz araştırma 2 safhada gerçekleştirilmiş olup İlk aşamada
araştırmamızla ilgili kurum ve kuruluşlarla görüşmeler yapıldıktan sonra gerekli izinler
alınarak alan çalışmasına başlanmıştır. Sonrasında ilgili yöreye gidilerek üzerinde çalıştığımız
mezar taşları tespit edilmiş , tespit edilen mezar taşlarının genel ve detay fotoğrafları
çekilerek, karbonlama tekniği ile rölevleri parşömend üzerine çıkarılmış ve gözlem fişi
oluşturulmuştur. Araştırmanın 2. kısmını ise kaynak taraması oluşturmaktadır. İlk olarak yöre
kütüphanesi başta olmak üzere muhtelif kütüphanelerde bilgiler genelden özele doğru
taranmış, yayınlanmış ansiklopedi, kitap, tez, dergi ve makale gibi kaynakların yanı sıra,
internet ortamında sunulan görsel araçlar ve yerli kaynaklardan yararlanılarak
oluşturulmuştur.
Bulgular: Yaptığımız kapsamlı araştırmalar sonunda koç-koyun ve at mezar taşı örneklerinin
Orta Asya'dan Anadolu'ya geldiğini göstermektedir. Bu sebeple Koyun/Koç ve At mezar
taşlarının sadece Karakoyunlu ve Akkoyunlular döneminde yapılmadığını, bu mezar taşlarının
yapımının çok daha eskiye dayandığını, genel formu ve üzerine işlenen bezemelerinin (
desen-motif) boş yere yapılmadığı ve hepsinin bir anlam ifade ettiği tespit edilmiştir.
Sonuç: Bu araştırmada, İlk örneklerine Orta Asya'da rastladığımız bu mezar taşları
Anadolu'ya geçiş aşamasında değişikliklere uğramış ancak ilk dönem özelliklerinden
ayrılmamıştır. Koç – koyun ve at figürlü mezar taşları dönemin zanaatkârları tarafından
genelde şematik olarak ele alınmış ancak az da olsa çok gerçekçi üslupla yontulmuş örnekleri
bulunmakla beraber, heykel formundaki bu mezar taşlarının üzerine oldukça yalın ve
detaylardan kaçınılmış, işlenen nesnel, bitkisel ve geometrik bezemelerin ise her birinin mezar
sahibini ifade eden betimlemeler olduğu sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Mezar taşları, Tunceli, Sanat, Heykel, Koç-Koyun-At başlı.

Abstract:
Purpose: In this study, it is aimed to determine the aesthetic values of the figures
embroidered on the ram-sheep and horse-shaped tombstones which could not be properly
preserved and studied in the geography of Anatolia and Tunceli, and explain by whom they
came until today, the values that are wanted to be kept alive with their shape, structure, motifs
and everything, and their general form as an artistic expression.
Method: The research we have done has been carried out in 2 stages. In the first stage, after
interviews with the institutions and organizations related to our research, the necessary
permissions were obtained, and the field study started. Afterwards, the tombstones being
studied were determined by visits to the relevant region, and general and detailed photographs
of the detected tombstones were taken, their relays were removed on the parchment with the
carburizing technique, and an observation slip was created. The second part of the research is
the literature review. First of all, the information in various libraries, especially in the local
library was scanned from general to specific, and the literature review was created by using
sources such as published encyclopedias, books, thesis, journals, and articles, as well as visual
tools and local resources available on the internet.
Findings: Our extensive research shows that ram-sheep and horse tombstone samples came to
Anatolia from Central Asia. For this reason, it has been determined that the Sheep/Aries and
Horse tombstones were not made only in the Karakoyunlu and Akkoyunlu period, that the
construction of these tombstones dates back much earlier, that the general form and the
decorations (pattern-motif) carved on it were not made in vain and all of them mean
something.
Results: In this research, these tombstones, the first examples of which we came across in
Central Asia, have undergone changes during the transition to Anatolia, but they do not differ
from the features of the first period. The tombstones with ram-sheep and horse figures were
generally handled schematically by the craftsmen of the period, but there are examples of
them carved in a very realistic style, and it has been concluded that the objective, plant and
geometric decorations on each of these tombstones in the form of sculptures, which are very
plain and not detailed, are descriptions expressing the grave owner.
Keywords: Tombstones, Tunceli, Art, Statue, Ram-Sheep and horse-headed