Meşihat arşivi belgelerine göre Şeyhülislamlığın bürokratik yapısı
In light of the Meşihat archival documents, the bureaucratic structure of the Şeyhülislamlik (The office of the Sheikh al-Islam)
Yazar: ESRA YILDIZ
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GEMİCİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Arşiv belgeleri = Archive documents ; Bürokratik yapı = Bureaucratic structure ; Fetvahane = Fatwahane ; Fetvahane-i Ali = Fetvahane-i Ali ; Fetvalar = Fatwas ; Şeyhülislam = Seyhulislam ; Şeyhülislamlık = Şeyhulislam

Özet:
Osmanlı Devleti, kendisinden önceki İslam devletlerinden tevarüs ettiği
Şeyhülislâmlığı bir müessese haline getirmiştir. 1826'da Yeniçeri Ocağının kaldırılmasıyla
devletin kuruluşundan itibaren var olan Şeyhülislâmlık yeni, sabit ve müstakil bir alana
taşınmıştır. Tanzimatla birlikte devletin diğer kurumlarına paralel olarak Şeyhülislâmlık,
devletin bürokratik yapısında yerini almış ve sistematik bir şekilde örgütlenmiştir.
Tarihi süreçte dinî, hukuki ve eğitim alanındaki birimleri ile bir külliye halini alan
ve günümüzün Diyanet İşleri Başkanlığı, Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı'nın
görevlerini yürütmüş olan Şeyhülislâmlık, devlet yapısındaki değişiklikler neticesinde
görev, yetki ve sorumluluklarının bir kısmını yeni kurulan nezaretlere bırakmıştır.
Şeyhülislâmlığın bulunduğu mekân 1924 yılından itibaren İstanbul Müftülüğü, İstanbul
Kız Lisesi ve İstanbul Üniversitesi Botanik Enstitüsü'ne ev sahipliği yapmıştır.
Tezimizde Şeyhülislâmlık belgeleri ışığında Şeyhülislâmlık'taki Fetvâhâne-i Âlî,
Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği, İstanbul Kadılığı, Nakîbü'l-eşrâflık, Mektûbi Kalemi,
Evrak Odası/Evrak Müdüriyeti, Dosya ve İstatistik Kalemi, Muhasebe-i İlmiye, Sicill-i
Ahvâl İdaresi, Memûrîn Kalemi Müdüriyeti, Meclis-i Tedkîkât-ı Şer'iyye, Emvâl-i Eytâm
Müdüriyeti, Beytü'l-mâl Müdüriyeti, İlmiye Tekâüd Sandığı, Meclis-i İntihâb-ı Hükkâm,
Evkâf-ı Hümâyûn Müfettişliği Mahkemesi, Meclis-i Meşâyih, Tedkîk-i Mesâhif ve
Müellefât-ı Şer'iyye Meclisi, Ders Vekâleti ve Meclis-i Mesâlih-i Talebe, Meclis-i
İmtihan-ı Kur'a, Sicillât-ı Şer'iyye Dâiresi, Şûrâ-yı İlmiyye ve Encümen-i Islâhât-ı
İlmiyye, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye Cemiyeti, Cerîde-i İlmiye Müdüriyeti, Dârü'lHikmeti'l-İslamiyye, Bâb-ı Fetvâ Camisi ve Bâb-ı Fetvâ Tabâbeti birimlerinin kuruluşu,
işleyişi, yetki ve hizmet alanı, görevlileri, ilmiye bürokrasisindeki işlevi, Şeyhülislâmlık içerisindeki konumu, görevlilerinin ilmi kariyerleri, arşiv kaynakları ve teşkilat şeması ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Şeyhülislâmlık, Meşîhat Arşivi, Fetva, Bürokratik yapı, Şeyhülislam

Abstract:
The Ottoman Empire institutionalized Şeyhülislamlık (the office of the Sheikh alIslam) which was inherited from the previous Islamic states. In 1826 the Janissary corps
was abolished and the Şeyhülislamlık existing since the beginning of the empire was
transferred into a new, permanent, and private space. In line with the Tanzimat reforms of
other state institutions, the Şeyhülislamlık attained a position in the state's bureaucratic structure and was systematically reorganized.
Throughout the historical process it became a social complex with religious, legal,
and educational units, and executed the tasks of today's the Presidency of Religious
Affairs, the Ministry of Justice, and the Ministry of Education. Şeyhülislamlık, due to
changes in the state structure some of its duties, responsibilities, and authorities were
assigned to the newly founded ministries. As of its location by 1924 it was used first by the Istanbul Muftiship, then Istanbul Girl High School, and then Istanbul University Botanic
Institute.
The Meşihat Archive which holds the scholarly heritage of the Şeyhülislamlık is the
most valuable resource carrying the bureaucratic structure, organizational system, and
diplomatical writings of the institution to this day. The architectural structure of the
buildings, the bureaucratic structure of the institute and its functioning are carried to the present by the archival records of the Şeyhülislamlık institution.
In this dissertation, in light of the Şeyhülislamlık documents the institutionalization
of the Şeyhülislamlık, its bureaucratic structure and organizational scheme are examined,
and the registries of the Meşihat Archive are uncovered.

Keywords: Şeyhülislamlık (the office of the Sheikh al-Islam), the Meşihat Archive,
bureaucratic structure, fatwa, Sheikh al-Islam