Müneccim Riyâzî Ali Çelebi'nin hayatı, telifâtı ve muhallefâtı
The life, works and muhallefât of Munajjim Riyâzî Ali Çelebi
Yazar: MENDERES VELİOĞLU
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GEMİCİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: El yazması =   ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Bu çalışmada, 16. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı aydınının, müneccim Riyâzî Ali Çelebi'nin hayatı, eserleri ve himaye arayışı ele alınmıştır. Şair tezkireleri dışında kaynaklarda hakkında bilgi bulunmayan, telif ettiği kimi eserler farklı müelliflere nispetle günümüze ulaşan, arşivlerde de hakkında sınırlı sayıda evrak bulunan Ali Çelebi'nin izi, yazdığı ve bir dönem sahibi olduğu kitapların satır aralarında, sayfa kenarlarında sürülmüştür. On binlerce yazma eserin taranması neticesinde Riyâzî'nin kaleminden çıkan 4 eserle üzerinde mühür, kayıt ve notlarının bulunduğu kırka yakın yazma nüshaya ulaşılmıştır. Bu tespitler bize, onun hayatı, hedefleri ve kariyeri hakkında eşsiz bilgiler sağlamıştır. Ortaya çıkan tablo şöyle özetlenebilir: Ali Çelebi, kuloğlu olarak doğdu. Çocukluğunu devrinin en renkli hanelerinden birinde evlatlık olarak geçirdi. Bu durum ona geniş imkanlar sunduğu gibi ömrü boyunca eksikliğini hissedeceği güçlü bir himaye arayışını da tetikledi. Saray müneccimleri arasına dâhil olmak, Ebussuûd Efendi'den mülâzemet almak ve hem Sultan Süleyman'a hem de Şehzade Bayezid'e eser sunmak gibi imkanlara ulaşmasına rağmen tüm bu parlak gelecek vaat eden kapıları terk etti. Bunda "tılsım ile vebayı defetmek" gibi iddialarının ve makbul Sünnî daireyi zorlayan görüşlerinin payı da muhakkak vardı.
Bu çalışmada, iddialı bir Osmanlı münecciminin ne istediği ve kendisinden ne istendiği ortaya konmaya çalışılmıştır.

Abstract:
In this study, the life, works and search for patronage of the astrologer Riyâzî Ali Çelebi, an Ottoman intellectual who lived in the 16th century, are discussed. The traces of Ali Çelebi, of which there is no information about him in the sources other than the poet biographies, some of his works have survived to the present day in relation to different authors, and there is a limited number of documents about him in the archives, have been traced between the lines and in the margins of the manuscripts he wrote and owned for a period. As a result of scanning tens of thousands of manuscripts, 4 works from Riyâzî's pen and nearly forty manuscripts with his seals, records and notes on them were reached. These findings have provided us with unique information about his life, goals and career. The resulting picture can be summarized as follows: Ali Çelebi was born as "kuloğlu". He spent his childhood as an adopted child in one of the most colorful households of his time. This situation not only offered him ample opportunities, but also triggered a strong search for patronage, which he would feel lacking throughout his life. Although he had the opportunity to be among the astrologers of the palace, to receive "mülâzemet" from Ebussuûd Efendi and to present works to both Sultan Süleyman and Şehzade Bayezid, he left all these promising doors. His claims such as "to fight the plague with talismans" and his views that forced the accepted Sunni circle certainly had a share in this.
In this study, what an ambitious Ottoman astrologer wanted and what was asked of him was tried to be revealed.