Doğa ve macera rekreasyonu katılımcılarının baskın beyin alanları, aleksitimi ve risk alma davranış ilişkisinin incelenmesi
The examination relationship between dominant brain areas, alexithymia and risk-taking behavior of outdoor adventure recreation participants
Yazar: ÖZGE YAVAŞ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SIRRI CEM DİNÇ
Celal Bayar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Rekreasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Spor = Sports
Dizin: Aleksitimi = Alexithymia ; Baskın ben durumları = Dominant ego states ; Baskınlık = Dominance ; Beyin fonksiyonları = Brain functions ; Demografik özellikler = Demographic characteristics ; Doğa = Nature ; Doğa sporları = Outdoor sports ; Macera turizmi = Adventure tourism ; Rekreasyon = Recreation ; Risk alma davranışı = Risk taking behavior

Özet:
Bu araştırmanın amacı doğa ve macera rekreasyonuna katılan bireylerin baskın beyin alanları, aleksitimik kişilik özelliği ve risk alma davranış ilişkisinin incelenmesidir.
Araştırma 4 farklı örneklem grubu üzerinde yürütülmüştür. Dilsel eşdeğerlik çalışması 30 (kadın 13  = 22,23 ss=1,78 years; erkek 17  = 21,53, ss= 1,28 yaş, test-tekrar test ve ölçüm güvenirliği 54 (kadın 24  = 22,62 ss=1,68 yaş; erkek 17  = 23,54, ss= 2,34 yaş), yapı geçerliği 510 (kadın 126  = 30,53, ss=8,99 yaş; erkek 384  = 33,55, sd= 9,23 yaş) katılımcı üzerinde gerçekleştirilmiştir. Ayrıca hipotez testleri farklı kategorilerde (hava, kara, su) yer alan 652 (kadın 158  = 34,59, sd=9,93 yaş; erkek 494  = 34,69, sd= 9,41 yaş)  doğa ve macera rekreasyonu katılımcısı üzerinde gerçekleştirilmiştir.
Araştırmada veri toplamak amacıyla doğa ve macera rekreasyonu katılımcılarına kişisel bilgi formu, Toronto Aleksitimi Ölçeği (TAS-20), Beyin Baskınlık Aracı ve Alana Özgü Risk Alma Ölçeği (DOSPERT) uygulanmıştır. 
Bu gerekçeyle öncelikle DOSPERT'in Türkçe'ye uyarlama çalışması gerçekleştirilmiştir. DOSPERT Ölçeği'nin yapı geçerliğini tespit etmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yapılmıştır. Yapılan faktör analizi sonucunda beş faktörlü yapı doğrulanmış ancak uyum indeksleri düşük bulunan ölçek maddeleri dolayısıyla 30'dan 25'e düşürülmüştür (x2=548, df=252, x2/sd=2,17; RMSEA= ,04; CFI=,93; TLI=,92; GFI=,93; AGFI=,91; NFI=,90).
DOSPERT 30 ve 25 madde için gerçekleştirilen güvenirlik analizlerinde ölçeğin DFA öncesi ve DFA sonrası Cronbach Alfa (α) kıyaslandığında sağlık/güvenlik, finans, etik alt boyutlarında ve ölçek toplamında bu değerlerin oldukça yükseldiği görülmektedir (Etik= ,69 < ,78 ; finansal= ,76 < ,78 ; sağlık/güvenlik= ,75 < ,76 ; rekreasyon= ,78 ≤  ,78 ; sosyal= ,75 ≤ ,75 ; ölçek toplam= ,73 < ,86 ). Bu doğrultuda Alana Özgü Risk Alma Ölçeği (DOSPERT)'in psikometrik açıdan kabul edilebilir düzeylerde güvenilir ve geçerli olduğu söylenebilir.
Doğa ve macera rekreasyonu katılımcılarından sağlanan verilerin normallik ve homojenlik gösterdiği belirlendikten sonra baskın beyin alanları, aleksitimi ve risk alma davranış düzeyleri arasındaki demografik özelliklere ilişkin farklar "t-test, tek faktörlü MANOVA, ANOVA", ortalama puanlar arasındaki ilişkilerin belirlenmesinde "Pearson Korelasyon" analizi kullanılmıştır. Basit doğrusal regresyon ve adımsal regresyon analizi ile ölçekler arasındaki etki test edilmiştir. Sobel testi ile hiyerarşik regresyon analiz sonuçlarının anlamlılık derecesi kontrol edilmiştir. 
Yapılan analizler sonucunda doğa ve macera rekreasyonu katılımcılarının el tercihi, etkinlik tercihi, etkinliğin gerçekleştirilme sıklığı, etkinliğin gerçekleştirilmesinde bağlı olunan kurum ve kuruluş değişkenlerine göre baskın beyin alanları açısından (p <05); cinsiyet, yaş, eğitim durumu, etkinlik tercihi, etkinlik deneyimi, etkinliğin gerçekleştirilme sıklığı değişkenlerine göre aleksitimi düzeyleri açısından (p <05).; cinsiyet, eğitim durumu, etkinlik tercihi, etkinlik deneyimi, etkinliğin gerçekleştirilmesinde bağlı olunan kurum ve kuruluş değişkenlerine göre risk alma davranış düzeyleri açısından anlamlı farklılıkların olduğu tespit edilmiştir (p <05).
Doğa ve macera rekreasyonu katılımcılarının baskın beyin alanları ile aleksitimi düzeyleri arasında (r: ,154; p< .01); aleksitimi düzeyleri ile risk alma davranış düzeyleri arasında (r: ,120; p< .01); baskın beyin alanları ile risk alma davranış düzeyleri arasında (r: ,195; p< .01) istatistiksel olarak anlamlı ilişki bulunmuştur. 
Ayrıca yapılan basit doğrusal regresyon analizi sonucunda aleksitiminin risk alma davranışı üzerinde (β=.95, t=81.91, p=.00); aleksitimi alt boyutları içerisinde yer alan dışa dönük düşünce alt boyutunun risk alma davranışı üzerinde (β=.95, t=82.86, p=.00) ; beyin baskınlığının risk alma davranışı üzerinde (β=-.11, t=-3.00 p=.00) istatistiksel olarak anlamlı etkisinin olduğu bulunmuştur. 
Bununla birlikte gerçekleştirilen adımsal regresyon analizi ve Sobel Test sonucunda Sobel, Aroian ve Goodman testlerinin anlamlı olması (Z=3.510; 3.475; 3.546; p< .01, Tablo-75 için; Z=4.295; 4.272; 4.318; p< .01 ) aleksitiminin ve dışa dönük düşüncenin beyin baskınlığı ile risk alma davranış üzerindeki etkisinde tam aracılık etkisinin olduğu ve ikinci model için bu durum "beyin baskınlığı ve risk alma davranışı arasında aleksitiminin tam aracı etkiye sahipliğinin açıklanabilirliği %91; üçüncü modelde dışa dönük düşüncenin açıklanabilirliği %92 olarak tespit edilmiştir. 
	Sonuç olarak "aleksitimi düzeyi yüksek ve dışa dönük kişilik özelliğine sahip katılımcılar daha fazla risk alma davranış eğilimi göstermektedir" diyebiliriz.

 Anahtar Kelimeler: Serbest zaman, Doğa ve macera rekreasyonu, baskın beyin alanları, aleksitimi, risk alma

Abstract:
The aim of this study was to examine relationship between dominant brain areas, alexithymic personality trait and risk-taking behavior of outdoor adventure recreation participants. 
The research was carried out 4 different sample group. Linguistic equivalence of the scale,  test-retest  and measurement reliability were conducted with 30 (female 13  = 22,23 sd=1,78 years; male 17  = 21,53, sd= 1,28 years) and 54 (female 24  = 22,62 sd=1,68 years; male 17  = 23,54, sd= 2,34 years) participants respectively. Construct validity was conducted with 510 (female 126  = 30,53, sd=8,99 years; male 384  = 33,55, sd= 9,23 years)  participants. Hypothesis testing was also carried out on 652 (female 158  = 34,59, sd=9,93 years; male 494  = 34,69, sd= 9,41 years) participants from different outdoor adventure categories (from air, land and water-based).
A demographic questionnaire, Toronto Alexithymia Scale (TAS-20), Brain Dominance Inventory and Domain-Specific Risk-Taking Scale (DOSPERT) were used to data collection of outdoor adventure participants.
In this purpose the adaptation of DOSPERT to Turkish has been carried out first. 
 Exploratory Factor Analysis (AFA) and Confirmatory Factor Analysis (DFA) were performed to correct the structural insistence of the DOSPERT Scale. Results of the factor analysis support the five-factor structure as in the original scale. However 30 item original scale were reduced to 25 item because of low fit index values ( X2 = 548, df = 252, x2 / sd = 2,17; RMSEA =, 04; CFI =, 93; TLI = 92; GFI =, 93; AGFI =, 91; NFI =, 90). 
In the reliability analyzes conducted with DOSPERT 30 and 25 items, the values of health / safety, ethical values and scale sum are higher when Cronbach's alpha (α) are compared with pre-DFA and post DFA result. (Ethics = 69, 78, 76 < safety = 75, recreation = 78, social =, 75 = 75, scale = 73, The Domain-Specific Risk-Taking Scale (DOSPERT) can be said to be reliable and valid at psychometric acceptable levels.
After datas privided from participants were defined normality and homogenity,  "t- test, single factor MANOVA, ANOVA" were used to determine differences  brain hemisferic dominance alexithymia , risk-taking behaviour between level of demografic characteristics.  "Pearson Correlation" analysis was used to determination of relation between average scores. Simple Linear Regression and Stepwise Regression Analysis were used to examine the effects between the scales.  The significance level of the results of the stepwise regression analysis was checked by the Sobel test. 
As a result of the analyzes, significant differences were determined in terms of dominant brain areas according to hand preference, activity preference, frequency of activity and the institutional and organizational variables of outdoor adventure recreation participants (p <05).; significant differences were determined in terms of alexithymia level according to gender, age, educational status, activity preference, activity experience, frequency of activity (p <05).; significant differences were determined in terms of risk-taking according to gender, educational status, activity preference, activity experience and the institutional and organizational variables (p <05).
Significant relations were determined between the dominant brain areas and alexithymia levels of outdoor adventure recreation participants (r :, 154; p <.01);  alexithymia levels and risk-taking (r :, 120; p <.01); dominant brain areas and risk-taking (r :, 195; p <.01). 
In addition as a result of linear regression analysis, alexithymia subscales effect on risk taking behavior (β = .95, t = 81.91, p = .00); "on the in-situ outward-oriented thinking subscale of alexithymia effect on risk taking behavior (β = .95, t = 82.86, p = .00);  dominant brain hemisphere effect on the risk taking behavior (β = -. 11, t = -3.00 p = .00). 
The results of hierarchical regression analysis and Sobel Test showed that Sobel, Aroian and Goodman tests result were significant (Table-74, Z = 3.510, 3.475, 3.546, p <.01, Table-75; Z = 4.295, 4.272, 4.318; <.01 alexithymine and outward thinking were found to be mediating effects on brain dominance and risk-taking behavior; this can be explained by "the explicability of the full instrumental influence of alexithymia between brain dominance and risk taking behavior, 91% for the second model; finally the explanatory power of outward thinking was determined as 92% in the third model. 
As a result of the study, we can say that participants with high alexithymia and outward personality tendency tend to risk taking behaviors.
Key Words: Leisure, outdoor adventure recreation, brain dominant area, alexithymia, risk taking