Kişisiz adlaştırıcı olarak {-ması}
{-masi} as an impersonal nominalizer
Yazar: EYLÜL GÖZEL
Danışman: PROF. DR. ÖZGE CAN ERDOĞAN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Türkçe = Turkish

Özet:
Çekimsiz ad yantümceleri, Türkçede {-mAk}, {-mA}, {-(y)Iş}, {-DIK}, {-(y)AcAk} biçimbirimleriyle üretilmekte; {-mAk} biçimbirimi her zaman kişisiz biçimlenen tek biçimbirim olarak kabul edilmektedir. Türkçede kişisiz biçimlenen tek biçimbirimin {-mAk}/{-mA(K)} olmadığı varsayımına dayanan çalışmamızda, bu dilde {-mAsI} gibi olası bir biçimbirimin bulunduğunun, bu olası biçimbirimin de tıpkı {-mAk}/{-mA(K)} gibi kişisiz ad yantümceleri ürettiğinin deneysel kanıtlarla ortaya koyulması; bu çerçevede alanyazında {-mA-sI} biçimlenmesi olarak değerlendirilen kimi yapıların aslında {-mAsI} biçimbirimiyle üretildiğinin gösterilmesi amaçlanmıştır. Böylelikle, Türkçenin biçimbilim dizgesinde henüz tanımlanmamış yeni bir biçimbilimsel düzeneğin tanıtlanması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda öncelikle Türkçede ad yantümceleme olgusu betimlenmiş, Türkçedeki ad yantümceleri tanımları, türleri ve bunları üreten adlaştırıcılar açısından ele alınmıştır. Ardından, araştırmamızın çıkış noktasını oluşturan sorunlar tanıtılmıştır. Söz konusu sorunlardan yola çıkarak yapılan biçimbilimsel çözümlemeler sonucunda, {-mAk}/                  {-mA(K)}>{-mAsI} yerdeğiştirebilirliğin sağlandığı tümcesel çevreler (örn. olumlu varoluşsal tümceler, anatümce yüklemi ad, adıl ve zayıf sıfatlardan oluşan bağlayıcı tümceler, anatümce yüklemi durum eylemleri, erişme eylemleri ve başarım eylemlerinden oluşan tümceler) ve tümcesel roller (örn. özne, özne tümleci) belirlenmiştir. Bununla birlikte tümcesel çevre ve tümcesel rollere bağlı kimi dilbilgisel etkenlerin (örn. varoluşsal tümcelerin olumsuzluğu, sıfatçıl yüklemin güçlülüğü, düz nesnesi olarak {-mAk}/{-mA(K)} ad yantümcesi alan bir denetleme eyleminin bu düz nesnesine atadığı durumun yalın olması, bir tümcesel rol olarak ilgeç tümleci) yerdeğiştirebilirliği kısıtlayabildiği saptanmıştır. Söz konusu yerdeğiştirebilirliğin bu dağılımı göz önüne alındığında, Türkçede {-mAsI} gibi kişisiz bir adlaştırıcının bulunduğu; ancak bu adlaştırıcının henüz dilbilgiselleşme sürecinde olduğu sonucuna varılmıştır.

Abstract:
Non-finite noun clauses are produced with the morphemes {-mAk}, {-mA}, {-(y)Iş}, {-DIK}, {-(y)AcAK}; the morpheme {-mAk} is considered as the only impersonal morpheme in Turkish. Our study is based on the assumption that the only impersonal morpheme in Turkish is not {-mAk}/ {-mA(K)} and aims to reveal with empirical evidences that there is a possible morpheme such as {-mAsI} in this language which produces impersonal noun clauses just like {-mAk}/{-mA(K)}; and in this framework it is aimed to show that some structures that are considered as          {-mA-sI} formation in the literature are actually produced with {-mAsI} morpheme. Thus, it is aimed to demonstrate a new morphological mechanism that has not been defined yet in the Turkish mophology system. Accordingly, at first the phenomenon of noun clauses in Turkish was described and the definitions of noun clauses in Turkish were discussed in terms of their types and the nominalizers that produce them. Then, the problembs that form the starting point of our research were introduced. As a result of the morphological analyzes based on the these problems, the sentential environment (e.g. positive existential sentences, linking sentences whose predicates consist of nouns, pronouns and weak adjectives and verbal sentences whose predicates are state verbs, achievement verbs and accomplishment verbs) and sentential roles (e.g. subject, subject complement) which provide {-mAk}/{-mA(K)}>{-mAsI} substitution was determined. On the other hand, it was found that some grammatical factors which are related to sentential environment and sentential roles (eg. negativity of the existential sentences, strength of the predicate adjective, the control verb that takes {-mAk}/{-mA(K)} noun clause as its direct object and assigns this object with nominative case, complement of postposition) can limit the substitution. Considering the distribution of this substitution, it has been found that there is an impersonal nominalizer such as {-mAsI} in Turkish, however it has been concluded that this nominalizer is still in the grammaticalization process.