İleri yaştaki kronik böbrek yetmezliği olan hastalarda osteoporoz varlığının sağlıklı popülasyon ile karşılaştırılması ve ilişkili risk faktörleri
Comparison of presence of osteoporosis in elderly patients with chronic renal failure with healty population and associated risk factors
Yazar: HANDE KARABURUN
Danışman: DOÇ. DR. BENGİ ÖZ
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / İzmir Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation
Dizin: Böbrek hastalıkları = Kidney diseases ; Böbrek yetmezliği-kronik = Kidney failure-chronic ; Kronik böbrek hastalığı - mineral ve kemik bozukluğu = Chronic kidney disease-mineral and bone disorder ; Osteoporoz = Osteoporosis ; Risk faktörleri = Risk factors

Özet:
AMAÇ: Yapılan çalışmalar neticesinde kronik böbrek hastalığı (KBH) olan hastalarda osteoporoz sıklığının arttığı ve osteoporoz nedenli kırıkların morbidite ve mortalite oranlarını ciddi ölçüde arttırdığı gösterilmiştir. Çalışmamızın amacı ileri yaştaki kronik böbrek hastalığı olan hastalardaki osteoporoz varlığını ve ilişkili risk faktörlerini açığa çıkararak bunu sağlıklı popülasyonla karşılaştırmaktır.
GEREÇ YÖNTEM: Çalışmamız kesitsel vaka kontrollü olarak tasarlandı. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde tetkik ve tedavileri yapılan, 60-75 yaş aralığında, son 6 ay içinde yapılmış Dual Enerji X-ray Absorpsiyometri (DEXA) ve kan tetkikleri olan hastalardan GFR (glomerüler filtrasyon hızı) <60 ml/dk/1.73m² olan 122 hasta KBH grubu olarak; GFR>60 ml/dk/1.73m² olan 61 hasta kontrol grubu olarak çalışmaya alındı. Olgu rapor formuyla hastaların sosyodemografik özellikleri, osteoporoz ile ilişkili risk faktörleri, düşme sıklıkları sorgulandı. Olgu rapor formuna laboratuvar değerleri, DEXA çekiminden elde edilen L1-L4, sol femur boynu ve total kalça T skoru ile kemik mineral yoğunluğu (KMY) değerleri ve FRAX ile hesaplanan 10 yıllık kalça kırığı ve majör osteoporotik kırık geçirme risk skoru kaydedildi. Daha sonrasında elde edilen veriler IBM SPSS 22.0 programıyla analiz edilerek istatistiksel sonuçlar değerlendirildi. 
BULGULAR: Çalışmadaki tüm hastalar GFR düzeylerine göre (GFR>60) kontrol grubu(n=61), (GFR 30-60) KBY evre 3 ( n=59), (GFR 15-30) KBY evre 4 ( n=36) ve (GFR<15) diyaliz grubu(n=27) olarak 4 gruba ayrıldı. Yaş, cinsiyet, boy, kilo, vücut kitle indeksi, menopoz yaşı, menopoz süresi ve düşme sıklığı açısından gruplar arasında fark saptanmadı( p>0,05). Kontrol grubunda majör kırık öyküsü ve sigara tüketimi anlamlı olarak fazla bulundu (p=0,038, p=0,024). Ortalama parathormon (PTH) seviyeleri evre 4 ve diyaliz grubunda, kontrol ve evre 3 grubuna göre anlamlı olarak daha yüksek bulundu(p<0,001). Ortalama lomber, femur boyun ve total kalça KMY ölçümleri diyaliz grubunda diğer gruplara kıyasla daha düşük bulundu. Femur boynu T skor ölçümlerine göre tüm KBH hastalarının %25,4'ünde, kontrol grubunun %11,5'inde osteoporoz saptandı ve istatistiksel olarak anlamlıydı (p=0,028). Lomber ve total kalça T skor ölçümlerine göre gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmadı (p=0,582, p=1,000). Diyaliz grubunda diğer KBH gruplarına göre lomber, femur boynu ve total kalça T skorları incelendiğinde osteoporoz varlığı anlamlı olarak yüksek saptandı (p=0,015, p<0,001, p<0,001). KBH'lı hastalarda yapılan femur boynu ve kalça KMY ölçümleri ile GFR, BUN ve kreatinin serum düzeyleri arasında ve VKİ düşüklüğü, ALP (alkalen fosfataz) ve PTH yüksekliği arasında anlamlı korelasyon mevcuttu. Lomber KMY ölçümü ise sadece GFR, kreatinin düşüklüğü ve ALP yüksekliği ile korelasyon gösterdi. Diyaliz grubundaki hastaların %51,9'unda, evre 4 grubundakilerin %22,2'sinde, evre 3 grubundakilerin ise %18,6'sında FRAX'a göre yüksek kalça kırık riski hesaplandı ve diyaliz grubu ile diğer KBH grupları arasında istatistiksel anlamlı fark bulundu (p=0,004). KBH gruplarında PTH düzeyleri karşılaştırıldığında, düşük PTH serum düzeyi saptanan hastaların %66,7'sinin KBH evre 3 grubunda, hiperparatiroidi saptanan hastaların ise %30'unun KBH evre 4 grubunda, %70'inin diyaliz grubunda olduğu görüldü. Hiperparatiroidisi olan hastalarda, düşük ya da orta yüksek PTH seviyesi olan hastalara göre lomber, femur boynu ve total kalçada anlamlı olarak daha yüksek oranda osteoporoz saptandı (p=0,010,p<0,001, p<0,001).
SONUÇ: Çalışmamızda KBH hastalarında evre 3'ten son evreye ilerledikçe osteoporoz varlığının arttığı ve KBH gruplarında kontrol grubuna kıyasla femur boynunun, total kalça ve lomber bölgeye göre osteoporozdan daha çok etkilendiği görülmüştür. Ayrıca KBH evresi ilerledikçe hiperparatiroidi görülme oranında anlamlı artış olduğu ve hiperparatiroidisi olan hastalarda osteoporoza daha sık rastlandığı saptanmıştır. Bu nedenle KBH'lı hastalar osteoporoz varlığı ve risk faktörleri açısından değerlendirilmeli, osteoporotik kırık gelişimini önleyebilmek için osteoporoz erken tespit edilip hastalara gerekli farmakolojik tedaviler ve yaşam tarzı değişiklikleri önerilmelidir.
ANAHTAR KELİMELER: kronik böbrek yetmezliği, osteoporoz, kronik böbrek hastalığı mineral ve kemik bozukluğu

Abstract:
OBJECTIVE: As a result of the studies, it has been shown that the frequency of osteoporosis increases in patients with chronic kidney disease (CKD) and the fractures caused by osteoporosis significantly increase the morbidity and mortality rates. The aim of our study is to reveal the presence of osteoporosis and associated risk factors in elderly patients with CKD and compare it with the healthy population.
MATERIAL AND METHODS: Our study was designed as a cross-sectional case-control. Among the patients who were examined and treated at İzmir Katip Çelebi University Atatürk Training and Research Hospital, between the ages of 60-75, and who had Dual Energy X-ray Absorptiometry (DEXA) and blood tests performed within the last 6 months, 122 patients with GFR (glomerular filtration rate) <60 ml/min/1.73m² were included in as CKD group and 61 patients with GFR>60 ml/min/1.73m² were included in as the control group. Sociodemographic characteristics of the patients, risk factors associated with osteoporosis, and falling frequency were questioned with the case report form. Laboratory values, and L1-L4, left femoral neck and total hip T score and bone mineral density (BMD) values obtained as a result of DEXA scan, and 10-year hip fracture and major osteoporotic fracture risk score calculated with FRAX were recorded in the case form. Afterwards, the obtained data were analyzed with IBM SPSS 22.0 program and statistical results were evaluated.
RESULTS: According to their GFR levels all patients in the study were divided into 4 groups: (GFR>60) control group (n=61), (GFR 30-60) CKD stage 3 (n=59), (GFR 15-30) CKD stage 4 (n=36) and (GFR<15) dialysis group (n=27). There was no difference between the groups in terms of age, gender, height, weight, body mass index, age at menopause, duration of menopause and falling frequency (p>0.05). The history of major fractures and cigarette consumption were significantly higher in the control group (p=0.038, p=0.024). Mean parathormone (PTH) levels were found to be significantly higher in the stage 4 and dialysis groups compared to the control and stage 3 groups (p<0.001). Mean BMD measurements of lumbar, femoral neck and total hip were found to be lower in the dialysis group compared to the other groups. According to femoral neck T score measurements, osteoporosis was detected in 25.4% of all CKD patients and 11.5% of the control group, which was statistically significant (p=0.028). There was no statistically significant difference between the groups according to lumbar and total hip T score measurements (p=0.582, p=1,000). When the T scores of lumbar, femoral neck and total hip were examined in the dialysis group compared to other CKD groups, the presence of osteoporosis was found to be significantly higher (p=0.015, p<0.001, p<0.001). There was a significant correlation between femoral neck and hip BMD measurements and GFR, serum levels of BUN and creatinine, low BMI, high serum levels of ALP (alkaline phosphatase) and PTH in patients with CKD. Lumbar BMD measurement correlated only with GFR, low creatinine and high ALP. High hip fracture risk was calculated according to FRAX in 51.9% of the patients in the dialysis group, 22.2% in the stage 4 group, and 18.6% in the stage 3 group, and there was a statistically significant difference between the dialysis group and other CKD groups (p=0,004). When the PTH levels in the CKD groups were compared, it was seen that 66.7% of the patients with low serum levels of PTH were in the CKD stage 3 group, while 30% of the patients with hyperparathyroidism were in the CKD stage 4 group and 70% were in the dialysis group. In patients with hyperparathyroidism, osteoporosis was found to be significantly higher in the lumbar, femoral neck and total hip compared to patients with low or moderately high PTH levels (p=0.010, p<0.001, p<0.001).
CONCLUSION: In our study, it was observed that the presence of osteoporosis increased in CKD patients as they progressed from stage 3 to the last stage, and in CKD groups compared to the control group, the femoral neck was more affected by osteoporosis than the total hip and lumbar region. In addition, it was found that there was a significant increase in the incidence of hyperparathyroidism as the CKD stage progressed, and osteoporosis was more common in patients with hyperparathyroidism. Therefore, patients with CKD should be evaluated in terms of the presence of osteoporosis and risk factors, osteoporosis should be detected early and necessary pharmacological treatments and lifestyle changes should be recommended to prevent osteoporotic fracture development.
KEY WORDS: chronic kidney disease, osteoporosis, chronic kidney disease-mineral bone disorder