Kırgız kültüründe tabu
Taboo in Kyrgyz culture
Yazar: ERKAN ÇAKICI
Danışman: PROF. DR. ÖZKUL ÇOBANOĞLU
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Kültür = Culture ; Kültürel değişim = Cultural change ; Kırgız Türkleri = Kyrgyz Turks ; Kırgızlar = Kyrgyzs ; Ritüel = Ritual ; Sözlü kültür = Verbal culture ; Tabu = Taboo ; Totemizm = Totemism ; Töre = Custom ; İnançlar = Beliefs

Özet:
Araştırma konusu olan tabu kavramı, Kırgız kültürü bağlamında değerlendirilmiş, bu 
amaçla konu ile ilgili yahut ilişkili olabilecek literatür çalışması yapılmıştır. İçerik olarak 
birçok kavram, olgu, inanış ve uygulama ile de ilişkili olan tabu kavramı, kültürel sistem 
açısından bakıldığında fertleri ve kültürel değişmeler açısından toplumu gözler önüne 
seren, kültürel kodların belirlenmesi ve kültürel süreklilik bağlamında da 
yorumlanabilecek ve geçmişten günümüze kadar işlevi araştırılmaya değer olan, 
belirleyici bir kavramdır. Bu bağlamda tabu kavramı, geçmişten beri özellikle totemizm 
ile birlikte anılsa da inanç sistemleri, din olgusu, kutsal, ritüel, kült, töre ve halk hukuku, 
memoratlar gibi kavramlarla da ilişkilidir. Hatta kültürel sistem içinde canlılığını 
sürdüren bu kavramlar için tabu, dikkatle bakıldığında hayatî rolü ve işlevi de olan bir 
kavramdır. Kırgız kültürü bağlamında tabu kavramı üzerine yapılan bu çalışmada, 
halkbiliminin yöntemleri, yapısal ve işlevsel yaklaşımlarla Kırgız kültüründeki izleri 
sürülmüştür. Kırgızların karmaşık olaylarla gelişen tarihine uzun uzun yer vermek 
yerine, tarihi arka plandan günümüzdeki kültürel değişmelere uzanan bir süreç
bağlamında tabu kavramı değerlendirilmeye çalışılmıştır. Alan araştırmasından elde 
edilen derlemelere, özellikle memoratlar, geçiş dönemleri ve halk hekimliği gibi başlıklar 
altında ve tabu kavramıyla da ilişkili olabilecek hususlarda, kaynak kişilerin deneyim, 
tanıklık ve anlatımlarına yer verilmiştir. Bununla birlikte konunun kavramsal ve kuramsal 
çerçevesine uygun biçimde, dildeki örtmecelerin işlevi, ayrıca sözlü kültür ürünlerindeki
izleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda yapısal işlevsel kuramın önerdiği ve 
açtığı alanda; uygulamalar, halk inanışları, geçiş dönemleri, halk hekimliği, inanç 
sistemleri, din değişimleri çalışma konusuyla ilişkili olarak ele alınmıştır. Tabu 
kavramının temelinde ve açtığı tefekkür alanında, hem Türk dünyasının ortak kültürel 
kodları hem de Kırgız kültürünün günümüzdeki yansımaları, sorunları ve kültürel
değişimler göz önünde bulundurulmuş, tespit ve öneriler geliştirilmeye çalışılmıştır. 

Anahtar Kelimeler: Kırgız Kültürü, Tabu, Totemizm, Kutsal, Ritüel, Kült, Töre, 
Memorat, Sözlü Kültür, İnanç Sistemleri, Kültür Değişmeleri

Abstract:
The concept of taboo, which is the subject of the research, has been evaluated in the 
context of Kyrgyz culture and for this purpose, a literature study has been made that may 
be related or relevant to the subject. The concept of taboo, which is related to many 
concepts, facts, beliefs and practices and reveals the individual and society in terms of 
cultural changes, can be interpreted in the context of the determination of cultural codes 
and cultural continuity is a concept worth investigating from past to present. In this 
context, although the concept of taboo has been associated with totemism since the past, 
it is associated with concepts such as belief systems, religion, sacred, ritual, cult, 
customary and folk law and memorate. In fact, taboo is a concept that has a vital role and 
function for these concepts, which maintain their vitality in the cultural system. In this 
study, which deals with the concept of taboo in the context of Kyrgyz culture, folklore 
methods, structural and functional approaches, its traces have been traced in Kyrgyz 
culture. Instead of giving a long place to the history of the Kyrgyz that developed with 
complex events, the concept of taboo has been tried to be evaluated in the context of a 
process extending from its historical background to todays cultural changes. The 
experiences, testimonies and narratives of the source people are included in the 
compilations obtained from the field research, especially under the titles such as 
memorates, transitional periods and folk medicine, and on topics that may be related to 
the concept of taboo. In addition, in accordance with the conceptual and theoretical 
framework of the subject, the function of euphemisms in language and their traces in oral 
culture products were tried to be determined. In this context, in the field proposed and 
opened by structural functional theory; practices, folk beliefs, transition periods, folk 
medicine, belief systems, religious changes are discussed in relation to the subject of the 
study. On the basis of the concept of taboo and in the field of contemplation, both the 
common cultural codes of the Turkish world and the current reflections, problems and 
cultural changes of the Kyrgyz culture were taken into account, determinations and 
recommendations were tried to be developed.

Keywords: Kyrgyz Culture, Taboo, Totemism, Sacred, Ritual, Cult, Custom, 
Memorate, Oral Culture, Belief Systems, Cultural Changes