Osmanlı yüksek din eğitimi anlayışının değişimi (XIX. ve XX. yüzyıllarda)
Transformation of Ottoman conception of higher religious education (In 19th and 20th centuries)
Yazar: HASAN SABRİ ÇELİKTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. AYŞE ZİŞAN FURAT
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: Darülfünun = University ; Din eğitimi = Religious education ; Eğitim = Education ; Eğitim sistemi = Education system ; Eğitim tarihi = Educational history ; Medreseler = Madrasahs ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Yüksek okullar = High school ; İlahiyat fakülteleri = Theology faculties

Özet:
Araştırmanın temel konusu, Osmanlı Devleti'nin XIX. ve XX. yüzyıllarında medrese eğitim sisteminden yeni bir yüksek eğitime geçiş sürecinde yüksek din eğitimi anlayışında yaşanan değişimdir. Döneme ilişkin değişimin tespit edilmesi ile günümüzdeki ilahiyat fakültelerinin ilk örnekleri sayılan kurumların eğitim anlayışını ayrıntılı bir şekilde çözümleyebilmek ve medrese eğitim anlayışında verilen yüksek din eğitiminden hangi açıdan farklılaştığını ortaya çıkarmak hedeflenmektedir. 
Osmanlı Devleti'nde XIX. ve XX. yüzyılda yaşanan değişimden devlet teşkilatının birçok alanı gibi eğitim alanı da etkilenmiştir. XIX. yüzyıla kadar devletin hukuki, idari, dini ve eğitim alanında görev yapan üst düzey idarecilerini oluşturan insan kaynağı medreselerden yetişmiştir. Medreselerde eğitim devam ederken devletin yenilendiği dönemde yaşanan çok boyutlu değişim, yeni eğitim ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Süreç içinde medrese tahsili yapanların görevlendirildikleri alanlara yönelik açılan yeni okulların müfredatının belirlenmesinde; idareci, hoca ve öğrenci kaynağının teşekkülünde medrese eğitim sistemi belirleyici olmuştur. Ayrıca Batı'daki örnekleri de dikkate alınarak Darülfünun bu dönemde açılmıştır. Bu çerçevede XIX. yüzyıl boyunca oluşan yeni eğitim anlayışı, XX. yüzyılda açılan yüksek din eğitimi kurumlarını ve bu dönemdeki medreseleri etkilemiştir. 
Araştırmada incelenen eğitim kurumlarına yönelik tarihi bilgi vermenin ötesinde, konuya değişim eksenli yaklaşarak, yüksek din eğitimi anlayışının geçirdiği aşamalar izah edilmeye çalışılmıştır. Araştırma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Osmanlı Devleti'nde son dönemde yaşanan çok yönlü değişim ele alınmıştır. İkinci bölümde XIX. yüzyılda oluşan yeni eğitim anlayışında yüksek din eğitimi müfredatının aldığı şekil üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde XX. yüzyılda kurulan yüksek din eğitimi kurumları ve bunlara ait müfredatların oluşum süreçleri takip edilmiştir. Son bölümde ise Osmanlı yüksek din eğitimi anlayışının değişimi incelenmiştir.

Abstract:
The subject matter of the research is the transformation, which occurred regarding the conception of higher religious education within the Ottoman Empire in the 19th and the 20th century in the transitory phase from madrasas to a new system of higher education. This study aims to detect the change related the period, and analyze educational methodology of the institutions which are accepted as very first examples of contemporary faculties of theology, and to reveal in which aspects madrasa education is differentiated from current faculties of theology. 
As many fields of the state organization, education field was also influenced by transformations took place in Ottoman Empire in the 19th and the 20th centuries. Human resources, which served as senior administrators in legal, administrative, religious, and educational fields of the state were raised in madrasas till the 19th century. The multidimensional change which took place in the period of renewal of the state brought about a new education model. In the formation of curriculums for new schools and provision of administers, instructors, and students madrasa system was the determining factor. In addition, Darülfünun was founded in the period by considering its Western equivalents. In this context, the common conception of higher education of the 19th century had influenced the madrasas and the institutions of higher religious education which established in the 20th century. 
The study aims to describe and explain the transformation phases of higher religious education rather than shedding historical information. The study consists of four chapters. In the first chapter, the multifaceted change that took place in the Ottoman Empire in the last period was discussed. The second chapter investigates the new shape of higher religious education curriculums' in the 19th century. The third chapter tackles with institutions of higher religious education which established in the 20th century and tracks the formation process of the curriculums. In the last chapter, the change of the Ottoman understanding of higher religious education was investigated.