Bangladeş'te yeni medyada yalan haberler ve doğrulama platformları
Fake news and fact-checking platforms in new media in Bangladesh
Yazar: MD MUSTAFİJUR RAHMAN
Danışman: DOÇ. DR. MUZAFFER ŞAHİN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı / Gazetecilik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Gazetecilik = Journalism

Özet:
Bu tez, yeni medya bağlamında Bangladeş'te yalan haberleri ve onların yayılmasıyla
mücadele eden doğrulama platformlarının rolünü araştırmaktadır. Sosyal medya ve çevrimiçi
haber platformlarının yükselişiyle birlikte yalan haberlerin yayılması, Bangladeş'te önemli
bir kaygı haline gelmiştir. Araştırma, ülkedeki doğrulama platformlarına genel bir bakış
sunmaktadır. Aynı zamanda yalan haberlerin fikri, siyasi, toplumsal ve ekonomik sonuçları
dikkate alınmaktadır. Ardından, ülkedeki düşük medya okuryazarlığı, sosyal medyanın
popülerliği ve doğrulanmamış içeriğin kolaylıkla viral hale gelebilmesi gibi sorunlarla
mücadele etmek için Bangladeş'in karşılaştığı zorluklar tartışmaktadır. Bağımsız kuruluşlar
ve önde gelen medya kuruluşları, uluslararası ağlarla işbirliği yaparak "gerçekleri" kontrol
eden ekipler kurmuştur. Doğrulama platformları, manuel gerçek kontrolü, dijital araçları ve
kitle kaynaklı teknikleri kullanmaktadır. Bu çalışmada, Bangladeş'teki doğrulama (teyit)
platformlarından "BD FactCheck, Fact-Watch, Jachai, Rumor Scanner ve Boom" tarafından
internet haber yayınlarında incelenen yalan haberler üzerine bir araştırma yapılmıştır.
Çalışma, 2020 ve 2021 yıllarında bu doğrulama platformlarının tespit ettiği yalan haberler
incelemiştir. Amaçlı örneklem yöntemi kullanılarak tespiti yapılan 40 yalan haber seçilmiş
ve nitel analize tabi tutulmuştur. Araştırmada, bu yalan haber bağlantılarının çoğunluğunun
hala kullanımda olduğu belirlemiştir. Araştırmada yalan haberlerin sosyal medya
etkileşimleri ise yalan haberleri barındıran web sitelerinin reklam durumuna dayanarak
ortaya koymuştur. Araştırma kapsamında incelenen yalan haberlerin yaklaşık yüzde 58'i salt
çevrimiçi haber platformlarından kaynaklanmış, kalan kısmı televizyonların web
uzantılarında tespit edilmiştir. Yalan haberlerin yüzde 75'inin web sitelerinde aktif durumda
kaldığı belirlenmiştir. Ayrıca bu yalan haberlerin sosyal medyada 400 binden fazla etkileşim
aldığı, yalan haberleri aktaran sitelerinin yüzde 29'unun sayfalarında reklam yer aldığı da
tespit edilmiştir. Toplanan bilgilere dayanarak, mevcut durum tartışılmıştır. Bu çalışma,
Bangladeş'teki yeni medyada yalan haberler üzerine yapılan araştırmalara katkı
sağlamaktadır. Ayrıca, bu çalışma yayın için karar alıcıları, medya profesyonellerini ve
araştırmacıları doğrulama platformlarının zorlukları ve stratejileri hakkında
bilgilendirmektedir.

Abstract:
This thesis explores fake news and the role of fact-checking platforms in combating its
spread in Bangladesh in the context of new media. With the rise of social media and online
news platforms, the spread of fake news has become a major concern in Bangladesh. The
research provides an overview of verification platforms in the country. At the same time,
fake news intellectual, political, social, and economic consequences are considered. It then
discusses the challenges facing Bangladesh in tackling issues such as low media literacy, the
popularity of social media, and the ease with which unverified content can go viral.
Independent organizations and prominent media outlets have established dedicated fact-
checking teams, collaborating with international networks. Fact-checking platforms use
manual fact-checking, digital tools, and crowdsourcing techniques. This study researched
fake news and its dissemination through online news broadcasts and fact-checking platforms
such as "BD FactCheck, Fact-Watch, Jachai, Rumor Scanner, and Boom" in Bangladesh. In
2020 and 2021, these fact-checking platforms detected fake news, which was the subject of
the study. Forty fake news stories, identified using the purposeful sampling method, were
selected and subjected to qualitative analysis. The research found that most of these news
links are still in use. In the research, social media interactions of fake news were revealed
based on the advertising status of the websites containing fake news. Approximately 58
percent of the fake news examined within the research originated solely from online news
platforms, and the remainder was detected in web extensions of television channels. It has
been determined that 75 percent of fake news remains active on websites. It was also
determined that this fake news received more than 400 thousand interactions on social
media, and 29 percent of the sites that convey fake news had advertisements on their pages.
Based on the information collected, the preasent situation is discussed. This study
contributes to research on fake news in new media in Bangladesh. Additionally, this study
informs media decision-makers, media professionals, and researchers about the challenges
and strategies of fact-checking platforms.