Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmenin tarihî sosyal ve felsefi temelleri (1923-2018)
Historical social and philosophical foundations of teacher training in the Turkish education system (1923-2018)
Yazar: FAİK BENLİ
Danışman: PROF. DR. HASAN HALUK ERDEM
Ankara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitimin Kültürel Temelleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan 2018 yılına kadar Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirme sisteminin tarihî, sosyal ve felsefî temellerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması ile desenlenmiştir. Bu amaca ulaştıracak veriler belgesel tarama tekniği kullanılarak toplanmış, içerik analiziyle veriler çözümlenmiştir. Modern anlamda Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmenin tarihsel temelleri Tanzimat Dönemi'nde açılan Darulmuallimine kadar uzanır. Ancak zaman içinde öğretmen yetiştiren kurumlar tür ve kademe bağlamında çeşitlenmiştir. Cumhuriyetin ilanından 2018'e kadar ilkokul öğretmeni yetiştiren kurumlar; ilk muallim mektepleri, köy öğretmen okulları, köy enstitüleri, ilköğretmen okulları, iki yıllık eğitim enstitüleri ve sınıf öğretmenliği bölümleridir. Bu süreçte ortaokul öğretmenleri eğitim enstitülerinde, genel lise öğretmenleri yüksek öğretmen okullarında yetiştirilmiştir. Mesleki ve teknik liselere öğretmen yetiştiren kurumlar; kız ve erkek meslek öğretmen okulları, ticaret öğretmen okulları, yüksek İslam enstitüleri, mesleki eğitim fakülteleri, Teknik Eğitim Fakülteleri, İlahiyat Fakülteleri ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenliği bölümleridir. Cumhuriyetin ilanından 1982 yılına kadar Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde yapılanan öğretmen okulları 1982 sonrası YÖK bünyesinde faaliyet göstermeye başlamıştır. Türk eğitim sisteminde örgün öğretim dışında öğretmen yetiştirme kursları, barış gönüllüleri, mektupla, hızlandırılmış eğitim kursları ve pedagojik formasyon kursları gibi yaygın eğitimle de öğretmen yetiştirilmiştir. Öğretmen yetiştirme sisteminin sosyal temelleri, sosyal kurumların öğretmen yetiştirme sistemiyle ilişkisini ifade eder. Türk eğitim sisteminde öğretmen okullarını etkileyen sosyal kurumlar, nüfus, ekonomi, sağlık, eğitim hareketleri ve siyasi gelişmelerdir. Sosyo-ekonomik koşulların öğretmen yetiştirme sistemine etkisi, öğretim programlarında, öğretmen okullarının teşkilat yapılarında, açılması planlanan öğretmen okullarının tür ve kademelerinin belirlenmesinde, hukuksal düzenlemelerde, öğretmen okullarının amaç ve işleyişinde kendini göstermiştir. Öğretmen yetiştirme sisteminin felsefî temelleri gerek felsefenin gerek eğitimin ilgi alanının insan olması ve öğretmenin insan yetiştirme görevi ile görevlendirmesiyle ilişkilidir. Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmede hem klasik eğitim felsefelerinin hem de fikir akımlarının etkisi göze çarpar. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, Atatürkçülük, Türk-İslam Sentezi ile küreselleşme ve neo-liberal akımlar öğretmen yetiştirme sistemini etkileyen fikir akımlarındandır. Ayrıca Atatürk başta olmak üzere Ziya Gökalp, Mehmet Emin Erişirgil, Mustafa Necati, İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu, Halil Fikred Kanad, İsmail Hakkı Tonguç, Hasan Ali Yücel ve Nurettin Topçu fikirleriyle Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmeye yön veren aydın ve bürokratlardandır. Öğretmen yetiştirmenin millî esaslar üzerine bina edilmesi, öğretmenlik mesleğinde idealistlik, toplumsal değişimin mimarı öğretmen anlayışı, üretken ve toplumsal meselelere duyarlı öğretmen yetiştirme düşüncesi, öğretmen niteliklerinde girişimcilik becerisinin geliştirilmesi, aydın ve bürokratların öğretmen yetiştirme sistemine etkilerinden bazılarıdır. Ayrıca, bu düşünürler; öğretmen yetiştirmenin amaçlarının belirlenmesinde, öğretmen yetiştirme sistemimizdeki mevzuat düzenlenmelerinde, öğretmen yetiştiren okulların eğitim-öğretim faaliyetlerinin şekillenmesinde ve öğretmen yetiştiren kurumlardaki öğretim programlarının hazırlanmasında etkide bulunmuşlardır. Öğretmen yetiştirme sistemi açısından cumhuriyetin ilanı sonrası gelişmeler üç döneme ayrılabilir: Bu dönemler; 1923-1950 yılları arasını kapsayan ilk dönem, 1950-1980 yılları arasını kapsayan ikinci dönem ve 1980 sonrasını kapsayan üçüncü dönemdir. Cumhuriyetin ilanı sonrası Türk öğretmen yetiştirme sisteminde pragmatist, iş pedagojisine dayalı ve pozitivist felsefeler etkili iken Demokrat Parti Dönemi'yle başlayan ve 1980'lere kadar süren dönemde sezgici, muhafazakâr ve Türk-İslam Sentezi'ne dayalı akımlar etkili olmuştur. 1980 sonrasında ise ülke yönetiminde izlenen neo-liberal politikalara paralel, endüstri devrimlerinin etkileri, uluslararası alanda yaşanan gelişmelerin de etkisiyle Türk öğretmen yetiştirme sisteminde küreselleşme ve liberal politikaların etkili olduğu görülür. Genel olarak Türk öğretmen yetiştirme sisteminin, sekülerlik ile muhafazakârlık tartışmaları ışığında kendine yön çizdiği söylenebilir.

Abstract:
This study aims to reveal the historical, social and philosophical foundations of the teacher training system in the Turkısh education system from the establishment of the Republic of Turkey to 2018. The study is patterned with a qualitative research method: case study. The necessary data is collected using the documentary review method and analyzed with content analysis. In a modern sense, the historical foundations of teacher training system in the Turkish education system dates back to the "Darulmuallimin", opened in the Tanzimat Era. However, throughout time, the institutions for training teachers were diversified as regards their types and grades. The institutions training primary school teachers from the establishment of the Republic to 2018 were the departments of the ilk muallim mektepleri, köy muallim mektepleri, köy enstitüleri, ilköğretmen okulları, iki yıllık eğitim enstitüleri and sınıf öğretmenliği. During this period, the secondary school teachers were trained at the education institutes, and the common high school teachers at the higher teacher education schools. The institutions training the teachers for the vocational and technical high schools were male and female vocational teacher schools, trade teacher schools, higher İslam institutes, vocational education faculties, technical education faculties, faculties of theology, and departments of religious culture education. The teacher schools, having been structured within the body of the Ministry of National Education from the proclamation of the Republic to 1982, started working under the Council of Higher Education after 1982. In the Turkish education system, apart from formal education, also non-formal means of education such as teacher training courses, peace volunteers, education through letters, accelerated education courses, and pedagogical formation courses were applied for training teachers. Social basis, indicates the relationship between the social institutions and the teacher training system. In the Turkish education system, the social structures affecting the teacher schools are population, economy, health, educational movements, and political developments. The impact of the socio-economic conditions on the teacher training system shows itself in the teaching programs, the organizational structures of the teachers schools, determining the types and grades of the teachers schools planned to open, and in the purpose and functioning of the teachers schools. The philosophical basis of the teacher training system is related to that human is the area of interest for both philosophy and education, and that teachers are tasked for raising humans. In the Turkish education system, the impacts of both the classical education philosophy and the movements of thoughts are present. Ottomanism, İslamism, Turkism, Westernism, Ataturkism, the Turkish-İslamic Synthesis, globalism, and Neoliberal movements are among the movements of thoughts affecting teacher training system. Moreover, Ziya Gokalp, Mehmet Emin Erisirgil, Mustafa Necati, İsmayil Hakki Baltacioglu, Halil Fikred Kanad, Ismail Hakki Tonguc, Hasan Âli Yucel, Nurettin Topcu, and particularly Ataturk are among the intellectuals and bureaucrats who have had impact on teacher training system. That teacher training is based on national principals, idealism in teaching, the perception of teacher as the architect of social transformation, the idea of training teachers that are productive and sensitive to social issues, improving entrepreneurship skill as a specification for teachers are some of the effects of the intellectuals and bureaucrats on the teacher training system. Besides, these philosophers had impact on determining the aims of teacher training, shaping the education and training activities of teacher training schools, and preparing the teaching programs at teacher training institutions. The developments related to the teacher training system after the proclamation of the Republic can be divided into three different periods: between 1923-1950, between 1950-1980, and after 1980. While pragmatist and business pedagogy-based and positivist philosophies were influential in the Turkish teacher training system after the proclamation the Republic, intuitionist and conservative movements based on Turkish-İslamic synthesis proved to be imperative during the era starting from the Democrat Party Era until the 1980's. After 1980, parallel with the neo-liberal policies followed in country administration, the effects of industrial revolutions and the effects of inretnational developments, it is possible to see that globalism and liberal policies proved to be effective in the Turkish teacher training system. In general, it can be stated that Turkish teacher training system is shaped in the light of discussions between on secularism and conservatism.