Sualtı kültür varlıklarının in situ koruma yöntemlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of in situ preservation methods of underwater cultural heritage
Yazar: HİRANUR GÜLTEKİN
Danışman: DOÇ. DR. NAMIK KILIÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Taşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı / Sualtı Kültür Kalıntılarını Koruma Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Arkeolojik miras = Archaeological heritage ; Koruma = Conservation ; Koruma sistemleri = Protection systems ; Koruma tedbirleri = Protection measures ; Kültürel miras = Cultural heritage ; Su altı = Underwater ; Su altı arkeolojisi = Underwater archeology ; Su altı kazıları = Underwater excavations ; İn situ = In situ

Özet:
Sualtı kültür mirasının in situ koruması, 2001 yılında kabul edilen 
UNESCO 'Sualtı Kültür Mirasının Korunmasına İlişkin Sözleşme'de 
planlanan ilk faaliyet olarak kabul edilmiştir. Yerinde koruma Türkiye gibi 
yoğun sualtı kültürel mirasa sahip ülkelerde; koruma ve onarım 
uygulamalarının uzun sürmesi, kazı ve konservasyon çalışmalarının yüksek 
maaliyeti gibi nedenlerle tercih edilmektedir.
Kültür varlığı barındıran bir sualtı alanında, in situ korumaya karar 
verebilmek için öncelikle korunması amaçlanan alanın belgelenmesi 
gerekmektedir. Geleneksel yöntemlerin yanı sıra modern yöntemlerin de 
kullanıldığı belgeleme sırasında; kültür varlıklarını çevreleyen deniz suyu ve 
sedimentin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri kayıt altına 
alınmaktadır. Bölgenin jeolojik yapısı, kültür varlıklarının korunma düzeyi 
ve alanı etkileyen insani risk faktörleri de göz önünde bulundurulmalıdır. 
Böylece; alanda uygulanacak en etkili koruma yöntemi belirlenmektedir.
Kullanılan yöntemler, farklı çevre koşullarında farklı malzeme türlerinde 
daha uzun süreli koruma sağlayabilmektedir. 
Bu çalışmada; sualtı kültür varlıklarının in situ koruması için risk 
faktörleri, bu risk faktörlerinin kültür varlıkları üzerindeki etkileri, bugüne 
kadar yürütülen uluslararası projeler ile örneklendirilerek irdelenmiştir. 
Koruma projeleri; uygulama teknikleri ve güncel veriler, alan yazının 
betimsel tarama yöntemi kullanılarak incelenmiştir. İncelemeler yapılırken; 
tuzlu suda bulunan kültür varlıkları üzerinde çalışmalar yürütülmüş, tatlı su 
ve acı suda bulunan kültür varlıkları tez kapsamına dahil edilmemiştir.
Barajlar gibi insan etkisiyle sualtında kalan kültür varlıkları değil, doğal 
nedenlerle sualtında kalmış kültür varlıkları incelenmiştir.

Abstract:
The UNESCO Convention on the Protection of the Underwater 
Cultural Heritage, adopted in 2001, presents in situ preservation of the 
underwater cultural heritage as the first planned activity. In situ preservation
is preferred by the countries with an extensive underwater heritage like Turkey 
due to the reasons such as the long duration of conservation practices and the 
high cost of excavation and conservation process.
The underwater area containing cultural heritage must firstly be 
documented in order to decide whether it is appropriate for in situ
preservation or not. During the documentation process in which both modern 
and traditional methods are used, physical, chemical, and biological properties 
of the seawater and the sediment surrounding cultural heritage are recorded. 
Also, the geological structure of the region, the deterioration level of the 
cultural heritage, and human risk factors affecting the area should be 
considered during the documentation process. In this way, the most effective 
protection method to be applied in the area is determined. It is important since 
the methods used can provide longer-term protection for different types of 
materials under different environmental conditions.
In this study, the risk factors for in situ preservation of underwater 
cultural heritage and the effects of these risk factors on cultural properties are 
examined by exemplifying international projects carried out between 2000 
and 2022. Application techniques and current data of the projects were 
examined by using the descriptive survey method. During the examinations, 
studies were carried out on cultural heritage found in seawater. Cultural
heritage found in fresh water and brackish water was not included in the 
scope of the thesis. A cultural heritage that remained underwater for natural 
reasons, and not a cultural heritage that has remained underwater due to 
human influence, such as dams, have been studied.