Tasarım hukukunda eşdeğer parça istisnası
The exception of equivalent parts in design law
Yazar: FATMA BETÜL ÇAKIR ÇELEBİ
Danışman: PROF. DR. HAYRİ BOZGEYİK
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Eşdeğer parça istisnası = Equivalent part exception ; Must match parça tasırımı = Must match part design ; Tasarım = Design ; Tasarım hakkı = Design rights ; Yedek parçalar = Spare parts ; Ürün tasarımı = Product design

Özet:
Tasarım hakkı yoluyla elde edilen münhasır haklar, bazı durumlarda piyasanın sınırlandırılmasına veya piyasada tekel gücü elde edilmesine neden olur. Bu durumlardan biri de must match parça tasarımlarının korunmasıdır. Must match parçalar, birleşik ürünün orijinal görünümünü yeniden kazanabilmesi için muhakkak belirli bir şekilde tasarlanması gereken parçalar olarak tanımlanabilir. Bu parçalar yalnızca orijinal parçayla görsel olarak aynı olan yedek parçalarla değiştirilebilir. Orijinalinden farklı tasarımdaki parçaların kullanıldığı birleşik ürünler, orijinal görünümlerinin bozulması nedeniyle, tüketiciler tarafından tercih edilmez. Bu nedenle, must match parça tasarımlarının korunması ürünün korunması anlamına gelir ve tasarım sahibinin ürün üzerinde tekel elde etmesi sonucunu doğurur. Bu durum da fiyat, kalite, kullanılan malzeme gibi konularda hiçbir seçenek özgürlüğüne sahip olmayan tüketicinin, ürünün görünümünü bozmamak amacıyla, birleşik ürün üreticisine bağımlı olmasına neden olur.

Must match parça tasarımlarının korunmasının diğer bir sakıncası da yan sanayinin koruma süresi boyunca bu parçaları üretememesidir.  Günümüzde kullanılan ürünlerin pek çoğu birleşik ürün niteliğindedir. Bu ürünlerin en çok değiştirilen parçalarının da must match nitelikte olduğu göz önünde bulundurulduğunda, konunun ülke ekonomilerini etkileyebilecek bir öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır. Türkiye son derece gelişmiş yan sanayiine sahip bir ülkedir. Bu nedenle, must match parça tasarımlarına tanınan koruma yalnızca yabancı üretici şirketlerin menfaatlerini korumaya hizmet edecektir. Zira koruma nedeniyle, Türk yan sanayisi must match parçaların alternatiflerini üretemeyecektir.

Must match parça tasarımlarına tanınan korumanın bu sonuçları nedeniyle, bunlara tanınan korumanın belirli şartların gerçekleşmesi kaydıyla sınırlandırılması gerekmektedir. Çalışmada, bu parça tasarımlarına ayrı bir hukuki düzenleme getirilmesinin altında yatan nedenler derinlemesine incelendikten sonra, bu parça tasarımları için Türk hukukunda öngörülen düzenlemeler karşılaştırmalı hukuk da göz önünde bulundurularak eleştirel bir gözle incelenmiştir.

Abstract:
Exclusive rights acquired through design rights in some stiuations result in market limitation or monopoly power in the market. One of these cases is the protection of must match part designs. Must match parts can be defined as parts that must be designed in a certain way so that the complex product can regain its original appearance. These parts may only be replaced with spare parts that are visually identical to the original part. Complex products, which are used different part design from the original, are not preferred by consumers due to the deterioration of their original appearance. Therefore, the protection of must match part designs means the protection of the product itself and results in the design owner gaining a monopoly on the product. So the consumer, who has no freedom of choice in matters such as price, quality and materials, is depentdent on the manufacturer of complex product in order not to deterioration of original appearance of product.

Another disadvantage of protection must match part designs is that the supplier industry cannot produce these parts during the protection period. Today, most products which are used are complex product. When considering that the most changed parts of complex products are must match, it is understood that the issue has importance that can affect the countries economies. Turkey is a country with a highly developed supplier industry. Therefore, the protection of must match part designs serves to protect the interests of foreign manufacturer companies. Because, due to protection, the Turkish supplier industry cannot produce alternatives for must match parts.

Because of these consequences of the protection to must match part designs, the protection to these part designs must be limited provided certain conditions are met. In the study, after examining in depth the reasons behind the intoroduction of different legal regulation for these part designs, in force regulations in the Turkish law for these part designs have been critically examined by taking into account comparative law.