Bâkıllânî ve İbn Rüşd'de irade-fiil ilişkisi
Baqillani and averroes's perspectives of determination-action relationship
Yazar: HÜSEYİN HATİPOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ADİL BEBEK
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Din = Religion

Özet:
Aristo felsefesine siddetle karsı çıkan, sebep-sonuç iliskisinin zorunlu olduğunuduyularla bilmenin mümkün olmadığını ileri süren, diyalektik bir metotla imkân metafiziğininalternatifi sistemlerle hesaplasmaya koyulan ve bu yaklasımıyla Gazzâlî'nin filozoflarıelestirisine zemin hazırlayan, atom nazariyesini Allah'ın âlem üzerine mutlak hâkimiyetinitesis etmek üzere ileri süren Bâkıllânî'ye göre; bütün maddî varlıklar cevherleri itibariyle aynımahiyete sahip olup onları farklı kılan arazlardır. Arazlar ise her an Allah'ın irade etmesiyleyaratılmaktadır. Bundan dolayı hiçbir madde baska bir maddeye tesir eden sebep olamaz vehiçbir sonuç meydana getiremez. Her hususta fail ve hakiki müessir Allah'tır. Allah'ın iradeve kudretine vurgu yapan Bâkıllânî, insanın kendi özünde herhangi bir kudret kabul etmez.?lahî kudret olmadan insanlar herhangi bir fiil gerçeklestiremezler diyen Bâkıllânî'ye göre;fiilin aslını Allah yaratır, iyi veya kötü gibi vasıfları ise kulun iradesiyle gerçeklesir.Bâkıllânî'nin aksine hayatını Aristo felsefesini arastırmaya vakfeden, Es'arî kelamınıkapsamlı bir sekilde bilen, onların imkân metafiziğini elestiren ve düsünce sisteminisebeplilik esası üzerine kuran ?bn Rüsd, âlemin yaratılısını Allah'ın bir fiili olarak görür veâlemdeki mükemmel nizamın, bunu irade eden Allah'ın sanatı olduğunu belirtir. Ona göre;irade ilimden ayrılmaz. Bunun için Allah zıtları bilir, ilmiyle en uygun olanı seçer ve yaratır.?bn Rüsd'e göre; Allah insana fiillerini gerçeklestireceği irade ve kudret vermistir, ancak buinsanın bütünüyle hür olduğunu ifade etmez. Çünkü insan tamamen ilahî tasarrufa bağlıbulunan haricî ve dâhilî sebeplere boyun eğmek mecburiyetindedir ve bu sebeplere uyumunusağladığı oranda özgürdür.

Abstract:
According to Baqıllanı ? who keenly opposed Aristotle?s philosophy, proposed thatit is impossible to know by senses that cause and effect relationship is obligatory, dialecticallytried to get even with the systems that are alternative to metaphysics of possibility and by thisperspective prepared a basis for Ghazali to criticise philosophers, proposed the atom theory toestablish Allah?a absolute control over the universe ? all physical beings have the samecharacter in their esence and they differ in respect os secondary characterictics. Secondarycharacterictics are created by Allah?s willpower at every point. Thus, any substance cannot bethe reason to effect each other and cannot create any result. Allah is the agent and a truecausative in every case. Baqıllanı who stresses Allah?s volition and might does not accept thatman has any kind of power in his esence. According to Baqıllanı, who claims that humanbeings cannot perform any action without divine power, Allah creates the orginal action goodor bad qualities of which are results of man?s will.Averroes, who dedicated his life to studying Aristotle?s philosophy, had extensiveknowledge on Asharite?s theology, criticised their metaphysics of possibility and based histhought system on the principle of causality, sees creation of universe as Allah?s action andstates that perfect order of universe is the result of Allah will and art. According to him, willand knowledge are inseparable. Allah knows the opposites, selects the oppropriate one andcreates it. According to Averroes, Allah gave man the will and power to act on it. However,this does not mean that man is liberated. Because, man has to submit to external and internalmeans, which are bound to divine power of disposition, and he is free as much as he isharmonious with them.