Nadir ve daryayılışlı Scutellaria yildirimlii M. Çiçek & Yaprak, Sideritis gulendamii H.Duman & F.A. Karavelioğulları ve Salsola grandis Freitag, Vural & N. Adıgüzel Türlerinin ISSR tekniği ile genetik çeşitliliğinin koruma amaçlı belirlenmesi
The assessment of genetic diversity of Three Rare and Narrowly Distributed Endemic specıes Scutellaria yildirimlii M. Çiçek & Yaprak, Sideritis gulendamii H. Duman & F. A. Karavelioğulları and Salsola grandis Freitag, Vural & N. Adıguzel by using ISSR fingerprinting in terms of conservation
Yazar: MERVE YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. GÜL NİLHAN TUĞ
Ankara Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Biyoloji = Biology ; Botanik = Botany ; Genetik = Genetics
Dizin: Bitkiler = Plants ; Chenopodiaceae = Chenopodiaceae ; Endemikler = Endemics ; Genetik parametreler = Genetic parameters ; Lamiaceae = Lamiaceae ; Salsola grandis = Salsola grandis ; Scutelleria = Scutelleria ; Sideritis = Sideritis

Özet:
Salsola grandis, Scutellaria yildirimlii ve Sideritis gulendamii türleri yalnızca marnlı-jipsli topraklardan bilinen, küçük ve parçalı popülasyonlara sahip olan dar yayılışlı, endemik ve tehlike altında bulunan bitkilerdir. Bu türler özel habitat tiplerine ihtiyaç duyduklarından parçalı yayılış gösterirler. Bu nedenle korumada öncelik ve hassasiyet gerektiren türlerdir. Bu çalışmada, Salsola grandis için 4 farklı bölgeden toplanan 92 bireye, Scutellaria yildirimlii için 5 farklı bölgeden toplanılan 111 bireye ve Sideritis gulendamii için 7 farklı bölgeden toplanılan 157 bireye ait yaprak örnekleri kullanılarak PZR-ISSR tekniğiyle popülasyon ve tür seviyelerinde genetik çeşitlilikleri belirlenmiştir. Çalışılan türlere ait popülasyon büyüklüğü, birey sayıları, yayılış alanı ve tehdit faktörleri belirlenerek IUCN (2012) Kırmızı Liste Sınıfları ve Ölçütleri'ne göre tehlike kategorileri yeniden değerlendirilmiştir. Lokalitelerden alınan toprak örneklerinin fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirlemek için tekstür, pH, EC, CaCO3 ve jips tayini yaptırılmıştır. Yayılış alanlarındaki iklim koşulları biyoiklimsel analizler yapılarak yorumlanmıştır. Çalışılan türler için genetik çeşitlilik parametreleri olan gözlenen allel sayısı, etkili allel sayısı, Nei gen çeşitliliği, Shannon bilgi indeksi, polimorfik lokus yüzdesi değerleri popülasyon ve tür seviyelerinde hesaplanmıştır. Popülasyonlar arasındaki genetik farklılaşma ve gen akışı miktarı belirlenmiştir. Popülasyonlar arasındaki genetik uzaklık ve genetik benzerlik değerleri hesaplanmıştır. Popülasyonlar ve bireyler arasındaki genetik ilişki UPGMA dendrogramı ve PCoA kümeleme analizi ile gösterilmiştir. Bölgeler arasında, popülasyonlar arasında ve popülasyon içindeki genetik varyasyon AMOVA analizi ile incelenmiştir. Popülasyonlar arasındaki coğrafik uzaklık ile genetik uzaklık arasındaki korelasyon Mantel test ile belirlenmiştir. Bu bulguların ışığında bu türleri korumaya yönelik stratejiler ortaya koyulmuştur.

Abstract:
Salsola grandis, Scutellaria yildirimlii and Sideritis gulendamii are endemic and endangered species which have small and fragmented populations on marly and gypseous soil. The reason for these populations' discontinuous distribution is their need for special habitat types. Therefore their conservation require priority and precision. In this study, 92 individuals of Salsola grandis were collected from 4 different locations, 111 individuals of Scutellaria yildirimlii from 5 different locations and 157 individuals of Sideritis gulendamii from 7 different locations. Thus genetic diversity of these species were assessed at population and species levels using PCR-ISSR method. Threat categories were reassessed according to IUCN (2012) Red List Categories and Criteria by determining population size, number of individuals, distribution area and threat factors for these species. Physical and chemical analyses of soil samples from all locations were performed for obtaining soil texture, pH, EC, CaCO3 and gypsum. Bioclimatic analyses were utilized for evaluation of climate conditions. Genetic diversity parameters; such as observed number of alleles, effective number of alleles, Nei's gene diversity, Shannon's Information index and percentage of polymorphic locus, were calculated at population and species levels. Genetic differentiation, gene flow, genetic distance and genetic identity among populations were obtained. Genetic relationship among populations and individuals were shown by UPGMA dendrogram and PCoA clustering analysis. Genetic variation among regions, among populations and within populations were determined using AMOVA. Mantel test revealed correlation between geographic distance and genetic distance among populations. Conservation strategies for these species were presented in the light of above results.