İstanbul ilinde erken yaş ölümlerinin coğrafi bilgi sistemi ile değerlendirilmesi
Assessment of premature death in ıstanbul using geographic ınformation system
Yazar: ÜLKEN TUNGA BABAOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. HALİM İŞSEVER
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Coğrafi bilgi sistemleri = Geographical information systems ; Coğrafya = Geography ; Sağlık araştırmaları = Health surveys ; Sosyoekonomik faktörler = Socio-economic factors ; Ölüm = Death ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Türkiye'de kentsel yerleşimlerde, ölüm hızlarının ve ölüm nedenlerinin coğrafi bilgi sistemleri (CBS) kullanılarak incelenmesi yeni bir araştırma alanıdır. Kentlerde, sağlık hizmeti sunumunun planlanmasında çeşitli yaş gruplarına ait ölüm hızları ve ölüm nedenlerinin bilinmesi sağlık planlayıcıları ve sağlık hizmeti verenler için önemli bir bilgi kaynağıdır. Bu çalışmada İstanbul'da ilçelere göre beş yaş altı, 15-24, 25-34 ve 35-44 yaş aralılıklarında meydana gelen ölümlerin ilçe sosyo ekonomik düzeyine göre CBS ile incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu yaş gruplarındaki ölümlerin çoğu erken ve önlenebilir ölümlerdir. Bu açıdan sorunların büyüklüklerinin saptanması, coğrafi açıdan riskli bölgelerin tanımlanması mümkün olacaktır.Araştırmanın tipi ekolojiktir. Veri kaynakları TÜİK nüfus ve yaşa özel ölüm verileri, İBB Mezarlıklar Müdürlüğü ölüm kayıtları ve Maliye Bakanlığı arsa birim fiyatlarıdır(arsa birim fiyatları ilçelerin sosyo ekonomik düzeylerini belirlemek için kullanıldı). Çalışma zamanı; çalışmada 2005-2009 yılları arasınındaki erken yaş ölümleri kullanılmıştır. İlçe nüfuslarına göre yaş gruplarında meydana gelen ölüm hızlarının her yıl için Z değerleri ve tüm yıllar için ortalama Z değeri hesaplanarak ayrı ayrı İstanbul ilçe sayısal hartitasına yerleştirildi. Yer birim değerlerine göre İstanbul'un ilçelere göre sosyo ekonomik haritası oluşturuldu. Erken yaş ölümlerin, özellikle İstanbul Avrupa yakasında yer alan, arsa birim fiyatı görece düşük ilçelerde, yaşa göre yüksek ölüm hızı Z değerleri saptandı. Sonuç olarak erken yaş ölüm hızlarında artış görülen ilçelerde, öncelikli olarak bu ölümleri azaltmaya yönelik koruma ve sağlığı geliştirme programlarının yaşama geçirilmesinin uygun olacağı belirlenmiştir.

Abstract:
Analyzing mortality speed and reasons basing on mortality data by using Geographic Information Systems (GIS) is a new research area in Turkey. Knowing the mortality speed and reasons between different age groups is an important resource in planning the health service in towns for health planners and health services stuff. The goal of this research is to analyze the death reasons that occurred in different towns of Istanbul among people between ages of 15-24, 25-34, 35-44 and under 5 by using GIS. Most of the deaths observed between these age groups are early and preventable deaths. Analyzing the enormity of these problems and determining the risky areas in geographical respect will be possible.The type of this research is ecological. Data resources are Turkish Statistical Institute (TurkStat) data?s, Istanbul Metropolitan Municipality Cemetery Department and Ministry of Finance building plot unit prices (building plot unit prices are used to determine the districts socioeconomic level). Timeline of this research contains early deaths that occurred between the years 2005-2009. The speed of deaths based on district population between age groups is calculated by determining Z and for average Z is calculated for all years. The calculated Z for each year and average Z for all years have been placed on the numeric Istanbul district maps. Also a district socioeconomic map has been created based on the place values. Early deaths especially happened in the European part of Istanbul, especially in areas with low place values and a high death rate Z score according to age was calculated for early deaths. As a result, protection based on preventing early deaths and programs to improve health should be realized in districts where early age death speeds are different.