Mekân-duyu-duygu düzleminde hafıza mekânları: Sinop Cezaevi Müzesi ve Ankara Ulucanlar Cezaevi Müzesi örnekleri
Memory spaces in the space-sense-emotion plane: The case of Sinop Prison Museum and Ankara Ulucanlar Prison Museum
Yazar: ASLIHAN ÖZTÜRK
Danışman: PROF. DR. NİLGÜN KULOĞLU
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Bellek mekanları = Place of memory ; Duygu = Emotion ; Duyular = Sensation ; Mekan = Space ; Sinop = Sinop ; Sinop Cezaevi Müzesi = Sinop Prison Museum ; Ulucanlar Cezaevi Müzesi = Ulucanlar Prison Museum

Özet:
Mekânın kullanıcıda yarattığı etkiler ve mekânı deneyimleyen kişinin hissettiği duygular arasındaki ilişki çalışmanın genel konusunu oluşturur. 
Çalışmanın ilk aşamasında, bu ilişkinin incelenmesi için literatür taraması yapılmıştır. Araştırmalar sonucunda konunun yaşanmış bir olayı anımsatmak üzere tasarlanmış/dönüştürülmüş mekânlar üzerinden ele alınmasının uygun olacağı düşünülmüştür. 
Çalışmanın kapsamı, insanlık tarihinde olumsuz duygular oluşturmuş olaylarla sınırlandırılmıştır. Bu tür mekânlar literatürde özel olarak "travmatik mekânlar", "yüzleşme mekânları", "karanlık miras alanları" gibi tanımlarla adlandırılabilir. Araştırma kapsamında sözü geçen tanımların tümünü barındırması nedeniyle "hafıza mekânları" kavramının kullanılması tercih edilmiştir.
İkinci aşamada ise, duyu-duygu-mekân ilişkisi bir alan çalışması ile nesnel olarak değerlendirilmektedir. Bunun için iki örnek alan seçilmiştir. Türkiye'deki hafıza mekânlarından biri olan, zamanında cezaevi işlevi görmüş ancak günümüzde müze olarak işlev gören Sinop Cezaevi Müzesi ve Ankara Ulucanlar Cezaevi Müzesi'dir. Toplumun belleğinde pek çok ünlü ismi barındırması ile yer eden bu iki mekân, mekânsal konumu, süregelen atmosferi ve özgün işlevi, bir hafıza mekânına dönüştürülmüş olması gibi gerekçelerle seçilmiştir. Seçilen denek grubu katılımcı olmayan gözlemci eşliğinde her iki müzeyi dolaşmıştır. Güzergâh boyunca ses, koku, ışık, yükseklik, karanlık gibi etkenler vasıtasıyla ne tür duyumsamalar yaşandığı incelenmiştir. Seçilen müzeler ile ilgili katılımcılarla görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmelerin fenomenolojik analizleri sonucu mekansal düzenlemelerin ziyaretçilerde oluşturduğu duygusal tepkiler tartışılmıştır. Her iki aşamadan elde edilen veriler değerlendirilerek, ulaşılan bulgular ışığında mekân-duyu-duygu ilişkisine bağlı yorumlamalar yapılmıştır.

Abstract:
The relationship between the effects of the space on the user and the emotions felt by the person experiencing the space constitutes the general subject of the study.
At the first stage of the study, a literature review was conducted to examine this relationship. As a result of the literature research, it was thought that it would be appropriate to examine the issue through spaces designed/converted to remind of an event that has happened. 
The scope of the study is limited to the events that have caused negative emotions in human history. Such places are called "traumatic areas", "dark heritage areas" in the literature. In this research, it was preferred to use the concept of "memory spaces" because it includes all of the definitions mentioned.
In the second stage, the sense-emotion-space relationship is evaluated with a field study. For this reason, two sample areas were selected. These are the Sinop Prison Museum and Ankara Ulucanlar Prison Museum which are memory spaces in Turkey that used to function as a prison but are now a museum. These two places which have hosted many famous names were chosen for reasons such as their spatial location, atmosphere, original function, and the fact that they were transformed into a memory space. The selected group of subjects toured both museums accompanied by a non-participating observer. It has been studied what kind of sensations are experienced along the route through factors such as sound, smell, light, height, darkness. Interviews were conducted with the participants about the selected museums. As a result of the phenomenological analysis of these interviews, the emotional effects of spatial arrangements on visitors were discussed. By evaluating the data obtained from both stages, findings regarding the space-sense-emotion relationship were obtained and comments were made.