Eski Türk edebiyatında Şefâ'at-nâme edebî türü ve Pîr Muhammed'in Şefâ'at-nâmesinin Millî Kütüphane (3772/1) nüshası üzerine bir inceleme (Tahlil-metin-dizin)
The literature genre of intercession-book in Old Turkish literature and an examination on the National Library (3772/1) copy of Pîr Muhammad's intercession-book (Analysis-text-index)
Yazar: ABDULKADİR KORKMAZ
Danışman: PROF. DR. METİN AKAR
İstanbul Aydın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Pir Muhammet Efendi = Pir Muhammet Efendi ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yazma eserler = Manuscripts ; Şefaat = Intercession

Özet:
İlk numuneleri on ikinci yüzyılda Ahmed Yesevî ve Süleyman Bakırgânî'de görülen şefâ'at temalı manzumeler zamanla Türk edebiyatında yaygınlık kazanarak ayrı bir tür oluşmasına neden olmuş ve bu tür için "Şefâ'at-nâme" ifadesi kullanılmıştır. Klâsik Türk edebiyatında "Şefâ'at-nâme" türünde kaleme alınan eserler arasında en önemlilerden birisi on altıncı yüzyılda Pîr Muhammed tarafından yazılmıştır. Mesnevî nazım biçiminde yazılan bu eser Eski Anadolu Türkçesi'nin ses ve dil özelliklerini muhafaza etmesi açısından da mühimdir. Eserin çok sayıda nüshası bulunmaktadır. Mevcut çalışmada Millî Kütüphane'de 3772/1 numarayla kayıtlı olan "Şefâ'at-nâme" nüshası esas alınmıştır. Çalışmada öncelikli olarak şefâ'at kavram açısından açıklanmış ardından, Arapça ve Farsça yazılmış eserlere yansımalarından bahsedilmiştir.  Daha sonra şefâ'atin Türk edebiyatındaki yansımalarına değinilmiş ve Karahanlı, Çağatay, Azerbaycan ve Anadolu sahasındaki şairlerin şefâ'at temalı beyit örnekleri değerlendirilmiştir. "Şefâ'at-nâme" türündeki eserler de verildikten sonra Pîr Muhammed ve Şefâ'at-nâmesi hakkında bilgiler sunulmuştur. Bilinen Şefâ'at-nâme nüshaları hakkında bu kısımda bilgiler verilmiştir. Ayrıca, çalışmaya esas olan nüshanın tavsifi yapılmış ve "Şefâ'at-nâmeler" hakkında daha önce yapılmış çalışmalara da değinilmiştir. Bu çalışmanın diğer çalışmalardan farkına da değinilmiş ve eserin özeti sunularak muhteva özelliklerine geçilmiştir. Bu kısımda öncelikli olarak eserdeki dinî-tasavvufî kişi ve kavramlardan bahsedilmiştir. Bu bölümde metinde geçen Allah'ın isim ve sıfatlarından bahsedilmiş ardından metindeki melekler ve kutsal kitaptaki bölümler ele alınmıştır. Daha sonra metinde geçen peygamber adları beyit örnekleriyle birlikte verilmiştir. Metinde geçen Hz. Muhammed'in adları ve sıfatları da bu kısımda gösterilmiştir. Ardından metinde geçen Hz. Peygamber'in dört yakın arkadaşı, ailesi ve ashabı hakkında da bilgiler verilmiştir. Bundan sonra ahiret ve ibadetle ilgili unsurlardan bahsedilmiştir. Eserde geçen tasavvufi kavramlar da bu bölümde ele alınan hususlar arasındadır. Yine bu bölümde eserdeki tarihî şahsiyet ve unvanlar verilmiş, cemiyet hayatına ait unsurlar da bu kısımda gösterilmiştir. Eserdeki şehirler, dağlar, yiyecek-içecekler, kıymetli madenler ve taşlar, ev eşyaları, savaş aletleri, kılık kıyafetler, kumaşlar, meslek grupları, insana ait unsurlar, renkler, hayvan ve bitki adları verilmiştir. Sonraki bölümde uyak, redif ve ölçü konusu çalışmada ele alınmıştır. Eserdeki edebî sanatlar da gösterilmeye çalışılmıştır. Çalışmada metnin imlâ, ses ve gramer özelliklerine de değinilmiştir. Ayrıca, eserin transkripsiyonlu metni verilmiş ardından metinde geçen tüm sözcüklerin bulunduğu örnekli bir dizin oluşturulmuştur. Sonuç kısmında eserle ilgili değerlendirmeler yapıldıktan sonra kullanılan kaynaklar ve Arap harfli orijinal metin verilerek çalışma sonlandırılmıştır.

Abstract:
Intercession-themed poems, the first examples of which were seen in Ahmad Yasawî and Suleiman Baqırghanî in the twelfth century, became widespread in the  Turkish literature over time, causing a separate genre to form, and the expression "Intercession-book" was used for this genre. One of the most important works written in the genre of "Intercession-book" in classical Turkish literature was written by Pir Muhammad in the sixteenth century. This work, which was written in the form of mathnawî verse, is also important in terms of preserving the phonetic and linguistic characteristics of Old Anatolian Turkish. There are many copies of the work. In the present study, the copy of "Intercession-book" registered in the National Library with the number 3772/1 was taken as basis. In the study, first of all, intercession is explained in terms of the concept, then its reflections on the works written in Arabic and Persian are mentioned. Afterwards, the reflections of intercession in Turkish literature were mentioned and examples of couplets with the theme of intercession by poets from Qara-khan, Chagatai, Azerbaijan and Anatolia were evaluated. After the works in the "Intercession-book" type were given, information about Pîr Muhammad and his "Intercession-book" was presented. Information about known copies of "Intercession-book" is given in this section. In addition, the manuscript, which is the basis of the study, has been described in the  previous studies on "Intercession-book". The difference of this study from other studies has also been mentioned and the summary of the work has been presented and its content features have been acceptional. In this section, primarily religious-mystical people and concepts in the work are mentioned. So, was the names and attributes of Allah and the angels are mentioned in chapters of the holy book. Later, the names of the prophets in the text were given with examples of couplets. In the text, The names and attributes of Prophet Muhammad are also shown in the same  section. There is also  information about the four close friends, family and companions of the Prophet. In addition, the elements related to the hereafter and worship were mentioned. The mystical concepts in the work are also among the issues discussed in this section. Moreso in this section, the historical figures and titles of the work are given as well as  the elements of social life. Cities, mountains, food and beverages, precious metals and stones, household goods, war tools, costumes, fabrics, occupational groups, human elements, colors, animals and plant names are given in the work. In the next part, the subject of rhyme, repeated voice (word after the rhyme) and prosody is discussed. The literary arts of the work has also been illustrated. Orthographic, phonetic and grammatical features of the text are also mentioned. In addition, the transcripted text of the work was given, then an index with examples of all the words in the text was created. After making evaluations about the work in the conclusion part, the study was concluded by giving the sources used and the original text with Arabic letters.