Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın Doğu Karadeniz'de Ayanlık mücadelesi
Tuzcuoğlu Memiş Ağa's Eastern Black seastruggle for Ayanlık
Yazar: GÖKMEN KARADEMİR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EŞREF TEMEL
Artvin Çoruh Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Artvin = Artvin ; Artvin-Hopa = Artvin-Hopa ; Ayanlık = Ayanlık ; Doğu Karadeniz bölgesi = Eastern Black Sea region ; Karadeniz = Black Sea ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Rize = Rize ; Tuzcuoğlu Memiş Ağa = Tuzcuoğlu Memiş Ağa

Özet:
XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Asya ve Avrupa'da başlayan zamanla Osmanlı Devleti'ni de etkisi altına alan büyük bir kriz olmuştur. Bu krizle beraber başta askerî alanda bunu takiben ekonomik, sosyal ve idari olarak karşılaşılan sorunlara çözüm amacıyla yeni prosedürler geliştirilmiştir. Atılan bu önemli adımlarla devlet yeni bir ekonomik politiği oluşturarak savaş masraflarını ve bütçe açıklarını timar alanlarının mukataalaştırılması, avarız vergisi ve parada tağşiş gibi farklı iktisadi araçlarla karşılamayı amaçlamıştır. Osmanlı merkez teşkilâtında yaşanılan bu değişimlerin taşra idaresine yansıması sonucu önceden de var olan ayanlar XVII. yüzyıldan itibaren daha da güçlenerek "Ayanlık Kurumu" olarak karşımıza çıkmıştır. 
Trabzon Eyaleti, Osmanlı Devleti için Doğu ve Batı ticaret yolunun üzerinde doğal limanlara sahip olması sebebiyle jeopolitik konumu noktasında dikkat çeken bir eyalet olma özelliği taşımaktadır. Bu bakımdan devletin taşra idaresinde öne çıkan yerel idarecilerin büyük bir boşluğu doldurmasına karşın zaman zaman devlet için tehdit unsuru olmuştur. Bu çalışmada yukarıda zikredilen değişimlerin XVII-XIX. yüzyılda Hopa, Rize ve Trabzon şehirlerine etkisi ele alınarak, bölgede idari ve ekonomik faaliyet yürüten ayanların durumu ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Özelde de anılan dönemin önemli figürlerinden Hopa/Rize Ayanı Tuzcuoğlu Memiş Ağa üzerinde durulmuştur. Zira onunla ilgili yeni ortaya çıkarılan belge ve bilgilerle daha önceden değinilmemiş ya da tam olarak aydınlatılamamış bazı konular aydınlatılmıştır. Bu çerçevede mevcut literatürde Memiş Ağa'nın eşkıya olduğu algısı ortadan kaldırılarak bölgedeki idari, mali, askeri sistem içerisinde yer alan önemli bir kişi olduğu tezi işlenmiştir. Memiş Ağa'nın nasıl ve neden öldürüldüğü konusuna açıklık getirilmiş önceden bilinmeyen muhallefatına dolaylı yollardan ulaşılmıştır. Sonuç olarak konu Tuzcuoğlu Memiş Ağa üzerinden somutlaştırılarak hem merkezi yönetimin, mali, idari ve askeri anlamda, Trabzon üzerindeki denetimini yitirmediğini hem de Tuzcuoğlu Memiş Ağa'nın bölgedeki asıl rolü açıklanmıştır.

Abstract:
XVI. There has been a great crisis that started in Asia and Europe since the end of the 19th century, which also affected the Ottoman Empire over time. Along with this crisis, new procedures have been developed in order to solve the economic, social and administrative problems, especially in the military field. With these important steps, the state created a new economic policy and aimed to meet the war expenses and budget deficits with different economic instruments such as mukataaization of timar areas, avarız tax and debasement in money. It has emerged as the "Ayanlık Institution" by getting stronger since the 19th century.
Trabzon Province is a remarkable state for the Ottoman Empire in terms of its geopolitical position, as it has natural harbors on the East and West trade routes. In this respect, although the local administrators who came to the fore in the provincial administration of the state filled a big gap, they were a threat to the state from time to time. By examining the effect on Hopa, Rize and Trabzon cities in the 19th century, the situation of the notables who carried out administrative and economic activities in the region was tried to be revealed. In particular, one of the important figures of the period mentioned, Hopa/Rize Ayani Tuzcuoğlu Memiş Ağa is emphasized. Because, with the newly uncovered documents and information about him, some issues that have not been mentioned before or have not been fully clarified have been clarified. In this context, the perception that Memiş Ağa is a bandit in the existing literature has been removed and the thesis that he is an important person in the administrative, financial and military system in the region has been processed. The issue of how and why Memiş Ağa was killed has been clarified, and the previously unknown opposition has been reached indirectly. As a result, the subject has been embodied through Tuzcuoğlu Memiş Ağa, and both the central government has not lost its control over Trabzon in financial, administrative and military terms and the main role of Tuzcuoğlu Memiş Ağa in the region has been explained.