Oksitosin hormonunun organizasyonel ve aktivasyonel etkilerinin bazı sosyal psikolojik değişkenler bağlamında incelenmesi
An examination of the organizational and activational effects of oxytocin on some social psychological variables
Yazar: TURAN GÜNDÜZ
Danışman: PROF. DR. HAKAN ÇETİNKAYA
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Sosyal Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Biyolojik faktörler = Biological factors ; Epigenetik = Epigenetic ; Hormonlar = Hormones ; Sosyal faktörler = Social factors ; Sosyal psikoloji = Social psychology

Özet:
Hormonlara ve benzer maddelere perinatal dönemdeki maruziyetlerin yenidoğanın beyin
yapılarını organize ederek sonraki davranışları üzerinde nispeten uzun vadeli etkilere
sahip olabildiği bilinmektedir. Hormonların organizasyonel etkileri olarak bilinen bu etki,
steroid yapılı cinsiyet hormonları ve ilişkili oldukları cinsel davranışlar üzerinden sıklıkla
gösterilmiş olsa da insan sosyal davranışları üzerinde perinatal dönem hormon
maruziyetlerinin gelişimsel etkilerinin olup olmadığı henüz bilinmemektedir. Doğum ve
emzirme üzerindeki iyi bilinen periferik etkilerine ek olarak nöropeptit oksitosin (OT),
sosyal davranışın düzenlenmesinde de merkezi bir role sahiptir. Bu bakımdan sosyal
davranış becerilerinde gözlenen bazı bireysel farklılıkların, OT'nin perinatal
seviyelerindeki farklılıkların uzun vadeli etkilerini yansıtması olasıdır. Bununla birlikte,
perinatal dönemde OT'ye farklı düzeylerde maruz kalmış olmanın sosyal davranış
becerileri üzerindeki olası gelişimsel etkileri keşfedilmemiş durumdadır. OT'nin vajinal
doğum sırasında rahim kaslarının kasılmalarını sağlamadaki periferik rolüne paralel
olarak, spontan vajinal doğum sırasında anne ve yavruda gözlenen OT düzeylerinin,
normal doğum sürecinin hiç başlamadığı planlı/elektif sezaryen ile karşılaştırıldığında
anlamlı derecede yüksek olduğu tutarlı bir biçimde raporlanmaktadır. Bu bilgiler ışığında
mevcut tez çalışması, perinatal OT maruziyetlerindeki farklara dayanarak vajinal ve
planlı sezaryen doğum ile dünyaya gelmiş yetişkinlerin sosyal davranış becerilerinde
farklılıklar olup olmadığını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, çeşitli içleme
kriterlerini karşılayan vajinal ya da planlı sezaryen doğumlu yetişkinler, OT ile ilişkili
olduğu sıklıkla kanıtlanmış sosyo-bilişsel değişkenler olan duygu tanıma ve empati
becerileri açısından karşılaştırılmıştır. Katılımcıların duygu tanıma becerileri biçim
değiştirme tekniği (morphing) kullanılarak altı temel duygu ifadesi için oluşturulan
dinamik duygu geçiş videolarındaki duyguları doğru tanıma oranları ve doğru tanıdıkları
duygu ifadesine geçişi anlama süreleri ile ölçülmüştür. Katılımcıların empati becerileri ise, göz çevresi verilen kimselerin içine bulundukları zihin durumlarını tahmin etmeyi
içerek Gözden Zihin Okuma Testi'nin bilgisayara uyarlanmış versiyonunda elde edilen
doğru yanıt oranları ve tepki süreleri üzerinden değerlendirilmiştir. Tez çalışmasının
bulguları vajinal doğum ile dünyaya gelen katılımcıların planlı sezaryen doğum ile
dünyaya gelen katılımcılara kıyasla duyguları anlamlı olarak daha yüksek doğruluk
oranıyla tanıdıklarını ve bu sonucun mutluluk hariç tüm temel duygular için elde
edildiğini göstermiştir. Benzer şekilde vajinal doğumlu katılımcılar planlı sezaryen
doğumlu katılımcılara kıyasla Gözlerden Zihin Okuma Testi'nde anlamlı olarak daha
yüksek doğru yanıt oranına sahip olmuşlardır. Bu bulgulara ek olarak duyguları doğru
tanıma oranı açısından kadınların erkeklerden daha yüksek skorlar elde ettikleri ve belirli
duyguların diğerlerine kıyasla daha doğru ve hızlı biçimde tanındığı görülmüştür. Elde
edilen sonuçlar, doğum türünün ve buna bağlı olarak perinatal dönemde maruz kalınan
OT düzeylerinin sosyal davranış becerilerinin optimal gelişimi için kritik olabileceğine
işaret etmiştir. Bulgular ve olası doğurguları ilgili literatür eşliğinde tartışılmış,
çalışmanın sınırlılıkları aktarılarak ileriki çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar kelimeler: Hormonların organizasyonel etkileri, oksitosin, doğum türü, planlı sezaryen doğum, sosyal davranışlar

Abstract:
Perinatal exposures to hormones and similar substances can have relatively long-term
differentiation on the organization of newborns' brain structures and subsequent
behaviors. Although the organizational effects of sex steroids on sexual behaviors have
been frequently demonstrated, it is still unknown whether perinatal hormone exposures
have developmental effects on human social behaviors. In addition to the well-known
peripheral effects on birth and breastfeeding, the neuropeptide oxytocin (OT) also plays
a central role in the regulation of social behavior. Therefore, it is quite possible that some
of the individual differences observed in social behavior skills reflect the long-term
effects of differences in perinatal OT levels. However, the potential developmental effects
of varying levels of perinatal exposure to OT have not been explored. In parallel with the
peripheral role of OT in inducing uterine contractions during vaginal delivery, it has been
consistently reported that OT levels observed in both the mother and the offspring during
spontaneous vaginal delivery are significantly higher compared to planned/elective
cesarean delivery where the normal birth process does not initiate. In the light of these
findings, the aim of this thesis is to investigate whether there are differences in social
behavior skills between adults born via vaginal and planned cesarean delivery. For this
purpose, adults who meet various inclusion criteria and were born either through vaginal
or planned cesarean delivery were compared in terms of their emotion recognition and
empathy skills, which are socio-cognitive variables strongly associated with OT. The
Participants' emotion recognition skills were measured through the correct identification
rates and the time taken to perceive the facial expressions of six basic emotions in
dynamic emotion transition videos created using face morphing technique. Participants'
empathy skills were evaluated based on the correct response rates and reaction times
obtained from a computerized adaptation of the Reading the Mind in the Eyes Test, which
involves predicting the mental states of individuals based on their eye region. The findings indicated that participants born via vaginal delivery had significantly higher
accuracy rates in recognizing emotions, compared to those born via planned cesarean
section, and this result was observed for all basic emotions except happiness. Similarly,
participants born via vaginal delivery had significantly higher correct response rates in
the Reading the Mind in the Eyes Test compared to those born via planned cesarean
section. In addition to these findings, it was observed that women scored higher than men
in terms of accuracy rates in emotion recognition, and certain emotions were recognized
more accurately and quickly compared to others. The results suggested that the mode of
delivery and the associated levels of perinatal OT may be critical for the optimal
development of social behavior skills. The findings and their implications were discussed
in the context of relevant literature, and limitations of the study were addressed, along
with recommendations for future research.

Keywords: Organizational effects of hormones, oxytocin, delivery type, planned cesarean section, social behavior