Osmanlı medreselerinde Arapça öğretimi çerçevesinde Sübha-i Sıbyân ve Nûbehara Bıçûkân manzum sözlükleri
Dictionaries in verse of Sübha-i Sibyân and Nûbehara Biçûkân as part of teaching of Arabic in Ottoman madrasas
Yazar: ABDURRAHİM BÜYÜKDAĞ
Danışman: DOÇ. DR. HATİCE ARSLAN SÖZÜDOĞRU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Arapça = Arabic ; Dil öğretimi = Language teaching ; Medreseler = Madrasahs ; Nübehara Biçukan = Nubehara Biçukan ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Sözlük = Dictionary ; Sübha-yı Sıbyan = Sübha-yı Sıbyan ; Sıbyan mektebi = Primary school ; Yabancı dil öğretimi = Foreign language teaching

Özet:
Bu çalışmamızda, Osmanlı Medreseleri Sıbyan Mekteplerinde yabancı dil olan Arapçanın öğretiminde ders kitabı olarak okutulan Sübha-i Sıbyân ve Nûbehara Biçûkân adlı iki manzum sözlüğün başlangıç düzeyi Arapça öğretimi incelenmiştir. Osmanlı döneminde yabancı dil öğretiminde bir gelenek haline gelen manzum sözlüklerin yazıldığı dil, bölgedeki konuşulan dile göre farklılık göstermektedir. Eğitim dilinin Arapça olduğu Osmanlı medreseleri, bulundukları coğrafyaya göre farklı anadillere sahip toplumların eğitim merkezî olan Sıbyan mekteplerinde ise eğitim-öğretimin dili, bölgede konuşulan dildir. Sıbyan mekteplerinin öğretim programları, en kıdemli öğreticiler tarafından belirlendiği gibi ders kitabı olarak okutulacak materyaller de ihtiyaca binaen ya öğreticinin benimsediği ya da bizzat ders verenin hazırladığı materyallerden oluşmaktadır. Medrese sisteminde okutulan bazı eserler gibi bu sözlükler de ezberlenmek için manzum olarak yazılmıştır. Arapça kelimelerin karşılıkları, Sübha-i Sıbyân'da Türkçe, Nûbehara Biçûkân'da ise Kürtçe olarak verilmektedir. Her iki sözlüğün 17. yüzyılda telif edilmesinden hareketle, küçük çocuklara öğretilen yabancı dil yöntemlerindeki ortak ve farklı noktaları eserlerin bahirlerine göre sırasıyla incelenmiştir. Farklı bölümlerde ele aldığımız eserler, yabancı dil öğretimi merkezli olarak nasıl bir yöntem izlediklerini irdelenip yeri geldiğinde karşılaştırılmıştır. Eserlerden hareketle Arapçayı öğretmekteki çaba ve amaçlar irdelenmiştir. Osmanlı dönemi Sıbyan Mekteplerindeki eğitim-öğretim ve programlarının genel yapısından hareketle başlangıç düzeyi Arapça öğretimindeki dil öğretim yöntemleri, eserlerin ilgili bölümlerinde belirtilmiştir. Türkçe ve Kürtçe konuşulan bölgelerde genel itibari ile uygulanan sistemlerin birebir aynı olmadıkları ancak eğitim öğretimdeki temel amaçlarının birbirine paralel olduğu söylenebilir. Eserlerin yazıldıkları dönemde ve kendinden sonra bıraktıkları izler değerlendirilmiştir. İncelediğimiz eserleri karşılaştırılıp bunların anadili ve yabancı dil öğretimindeki yerleri modern dil öğretim yöntemleri bağlamında incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Sübha-i Sıbyân, Nûbehara Biçûkân, Yabancı Dil Öğretimi, Manzum Sözlük, Sıbyan Mektepleri.

Abstract:
This study examines the two dictionaries written in verse, namely Sübha-i Sıbyân and Nûbehara Biçûkan, which were used as text books for teaching Arabic, the foreign language taught in Infants' schools of Ottoman Madrasas, in terms of beginner's level Arabic teaching. The verse-dictionaries, which became a tradition in foreign language teaching in Ottoman period, were written in various languages depending on the language spoken in relevant regions. Ottoman madrasas, where the language of instruction was Arabic, was the education center of people who spoke various native languages depending on the geographical region, and thus the language of instruction in Infants' schools was the language spoken in the relevant region. Syllabus of Infants' schools was determined by doyen educators, while the materials to be used as text books consisted of materials adopted by the teacher or personally prepared by the course-teacher, depending on the need. These dictionaries were written in verse so as to facilitate memorizing, as is the case with some other works used in the Madrasa system. Sübha-i Sıbyân included Turkish equivalents of Arabic words, while Nûbehara Biçûkan included Kurdish equivalents of the same. Given that both dictionaries were written in the 17th century, similarities and differences in methods of foreign language teaching for young children were studied in accordance with the bahrs of the works. Discussed in different parts of the study, the works were examined, and compared where necessary, in terms of the methods they follow for foreign language teaching. Efforts and objectives in teaching Arabic were studied through the said works. With reference to the general structure of education and syllabuses in Infants' schools of Ottoman period, the language teaching methods in beginner's level Arabic teaching were identified in relevant parts of the works. It can be said that the systems implemented in Turkish and Kurdish speaking regions are not exactly identical in general, however, the main objectives in education are aligned with each other. The influence of the works both in the period in which they were written and afterwards were examined. The works studied were compared, and their place in native language and foreign language teaching were examined in the context of modern language teaching methods.
Key Words: Sübha-i Sıbyan, Nûbehara Biçûkan, Foreign Language Teaching, Dictionaries in Verse, Infants' Schools.