Antik dönemde 'Geländemauer' (Hattı balâ) tipi kent surlarının ortaya çıkışı ve gelişimi
The appearance and the development of the 'Geländemauer' type of the city walls
Yazar: SİNAN PAKSOY
Danışman: DOÇ. DR. ABDULKADİR BARAN
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Antik mimari = Antique architecture ; Arkaik Dönem = Archaic Period ; Duvarlar = Walls ; Helenistik Dönem = Hellenistic Period ; Kentleşme = Urbanization ; Klasik Dönem = Classical Period ; Lidya = Lydian ; Savunma sistemleri = Defence systems ; Surlar = City walls

Özet:
Anadolu ve Yakındoğu'da tahkimat yapılarının mimari gelişimi, kentleşme ile
yakından ilişkilidir. Bu bakımdan Phryg ve Lydia kent surlarının plan düzenlemeleri
çoğunlukla içkale ve tüm kentsel yapıları içeren dış sur çevirmesinden meydana
gelmektedir. Öte yandan bölgesel ölçekte arazi savunması için Lydialılar, kentlerini
çok geniş çevirme şeklindeki surlarla tahkim etmişlerdir. Sardeis ve Kerkenes'te
görüldüğü üzere bu Lydia tahkimat yapıları, 'Geländemauer' sur tipinin öncüleri
arasında değerlendirilebilir. Bu nedenle 'Geländemauer' sur tipinin mimari
kökenlerinin belirlenmesi bu çalışmanın temel meselelerinden birisidir. Peloponnessos
Savaşı'ndan sonra Kıta Yunanistan'da sınır bölgelerinin savunması için tahkimat
sistemleri önem kazanmıştır. Özellikle 'polis' ya da 'koinon' yerleşimlerinin kırsal
bölgelerinin (khora) savunmasının önemi, Kıta Yunanistan ve Anadolu'da yeni tipteki
surların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu tipteki kent surları, genellikle duvarların
güzergâhının topoğrafyanın doğal savunma yönünden üstünlüğüne elde etmek
amacıyla arazinin yüksek sırtlarını (hattı balâ) izlediği 'Geländemauer' olarak
tanımlanmaktadır. MÖ erken 4th yüzyılda bu tahkimat düzeni Messenia, Arkadia ve
Akarnania bölgelerinde izlenebilir. 'Geländemauer' plan modeline göre tasarlanan
kent surları, üzerinde kentsel yapıların inşa edildiği iskân alanlarından çok daha geniş
alanları çevrelemektedirler. Bu tahkimat yapılarının topografik düzeni, taktik tasarımı
ve inşaat yöntemleri gelişmiş bir arazi savunma anlayışını göstermektedir. Çünkü MÖ
geç 5. ve erken 4. yüzyıllardan itibaren 'Geländemauer' tipindeki kent surlarının
inşaatları, farklı topografik koşullarla uyumlu bir şekilde çeşitli duvar teknikleri
kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Aynı zamanda MÖ 4. yüzyılda 'Geländemauer'
tipindeki kent surları, Hekatomnidler Döneminde Batı Anadolu'da sistemli olarak inşa
edilmeye başlanmıştır. Bundan sonra 'Geländemauer' tipindeki kent surları hem taktik
savunma yapıları hem de topografik planları bakımından MÖ 3. yüzyılın sonlarına
kadar Batı Anadolu'daki en gelişmiş ve sofistike tahkimat sistemi haline gelmiştir. Bu
nedenle Hekatomnidlerin tahkimat alanında gerçekleştirdikleri sur inşa programı
kendi karakteristiklerine ve Hellenistik tahkimat yapıları üzerinde uzun vadeli bir
etkiye sahiptir. 'Geländemauer' tipindeki kent surlarının gelişiminin araştırılması ve
mimar tekniklerine, topografik tasarımlarına ve kronolojik evrelerine göre antik
dönem savunma sistemlerinin sınıflandırılması, Klasik ve Hellenistik dönemlerde
kentleşme ve arazi iskân düzenlemeleri hakkında arkeolojik ve tarihi bilgi tabanına
kesin bir şekilde katkı sağlayacaktır.

Abstract:
In Anatolia and Near East, architectural development of the fortifications is closely
associated with the urbanization. In this regard, the layout plans of Phrygian and
Lydian city walls mostly consist of the citadel and enclosure wall, in other saying
enceinte, including all civic buildings. On the other hand, for constructing the
territorial defense, the Lydians fortified their cities with walls in great circuit shape.
These Lydian fortifications, as seen in Sardeis and Kerkenes, can be considered among
the pioneers of 'Geländemauer' type of city walls. Thus, definition of the architectural
origins of the 'Geländemauer' type of city walls is one of the main issues of this study.
After the Peloponnesian War, fortification systems for the defense of land frontiers in
Greece came into prominence. Especially, the importance of the defense of
countryside (khora) brought a new type of city walls in Mainland Greece and Western
Anatolia. This type of city walls is generally described as 'Geländemauer', the trace
of walls of which fallow the high ridges of lands, aiming to gain the advantage of the
natural defense of topography.
In early 4th century BC, this fortification layout can be traced in Messenia, Arkadia
and Akarnania regions. The city walls designed in 'Geländemauer' planning model
surround much more areas than built up areas on which the civic buildings were
constructed. Topographical layout, tactical design and building methods of these
fortifications show the advanced territorial defense concept. Because from the late 5thearly
4th centuries BC, constructions of 'Geländemauer' type of city walls were carried
out by using various masonry techniques in accordance with the different
topographical conditions. Also, in 4th century BC, 'Geländemauer' type of city walls
were systematically begun to construct in Western Anatolia under the Hekatomnid
rule. Henceforth, 'Geländemauer' type of city walls became the most advanced and
sophisticated fortification system in Western Anatolia both in tactical and
topographical aspects until the end of the 3th century BC. Therefore, Hekatomnid
building program in fortification has its own characteristics and also has a long-term
influence on Hellenistic fortifications. Studying the evolution of 'Geländemauer' type
of city walls and making the classifications of the ancient defense systems according
to their architectural techniques, topographical designs and their chronological phases
will certainly contribute archaeological and historical knowledge base about
urbanizations and territorial resettlements in Classical and Hellenistic periods.