Bektaşî erkânında Türk Mitolojisinin izleri (Âyin-i cem örneği)
Traces of Turkic Mythology in Bektashî arkân (The sample of Âyin-e Jam)
Yazar: TOLGA KAAN DEĞİRMENCİ
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Bektaşilik = Bektashism ; Mitoloji = Mitology ; Ritüel = Ritual

Özet:
Tez; giriş, üç bölüm, sonuç ve ekten oluşmaktadır. Girişte, tezin kuram ve 
kavram çerçeveleri, hazırlanışında takip edilen yöntem, kapsamı, sınırlılıkları ve tez 
süreci boyunca başvurulan kaynaklar hakkında bilgi verilmiştir.
Birinci bölümde, Türk Mitolojisi hakkında genel bir bakış açısı sunma, onun 
karakteristik özellikleri hakkında bilgilendirme ve inanç ve ritüellere nüfuz eden 
yansımalarına ilişkin örneklendirmelerde bulunmaya çalışılmıştır.
İkinci bölüm; Bektaşîliğin tarihi serüveni hakkında bilgi verme, âdâb ve erkânı 
üzerinde durma ve âyin-i cem'i tanıtma olmak üzere bütünüyle Bektaşîlik ve onunla 
ilgili olguların araştırılması ve incelenmesine tahsis edilmiştir.
Üçüncü bölüm, Türk mitolojik öğeleri ve âyin-i cem'deki belirli bazı pratiklere 
dair analojik analizlere ayrılan, tezin aslını teşkil eden kısımdır. Burada, Türk Mitolojisi 
ile bağlantıları tespit edilen, âyin-i cem'e ait yedi ayrı olgunun ilgili mitolojik öğelerle 
karşılaştırmalı bir çözümlemesi ortaya konmuştur.
Ekte ise, Bektaşîliğin tarihî referansları, beslendiği mistik kaynaklar, sanat 
diliyle ifade edilen dinî mitolojisi, "baba" olarak adlandırılan büyüklerinin otantik sûfî 
giyim ve eşyası, Hacı Bektaş Veli ve onun türbesini de barındıran dergâhı gibi 
Bektaşîliğe ilişkin farklı hususlara ait tablo, şema ve resimlere -yazı ile ele alınan
konuyu çeşitli görsellerle desteklemek amacıyla- yer verilmiştir.

Abstract:
The thesis consists of introduction, three chapters, conclusion and appendix. In 
the introduction, information is given about the theoretical and conceptual framework of 
the thesis, the method followed in its preparation, its scope, limitations and sources 
referenced throughout the thesis process.
In the first chapter, it has been tried to present a general point of view about 
Turkic Mythology, to inform about its characteristics and to give examples of its 
reflections permeating beliefs and rituals.
The second chapter was devoted to the research and examination of Bektashism 
and the facts related to it, including giving information about the historical adventure of 
Bektashism, emphasizing its manners and rituals, and introducing the āyin-e jam.
The third chapter is the main part of the thesis, which was devoted to analogical 
analyzes of Turkic mythological elements and some certain practices in āyin-e jam. 
Here, a comparative analysis of seven different phenomena belonging to āyin-e jam
with the related mythological elements whose connections with Turkic Mythology have 
been determined, has been put into forward.
In the appendix, there are tables, diagrams and pictures of different aspects of 
Bektashism -in order to support the subject discussed in the article with various visuals-
such as the historical references of Bektashism, its mystical sources, its religious 
mythology expressed in the language of art, the authentic sufi clothing and belongings 
of its elders called baba, Haji Bektash Veli and his lodge, which also houses his tomb.