Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre Hakem sözleşmesi
Arbitrator agreement in accordance with Code of Civil Procedure
Yazar: ELİF ASENA ASLAN
Danışman: PROF. DR. TEVFİK FİKRET EREN
Başkent Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı / Özel Hukuk Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Hakem sözleşmesi = Arbitrator's contract ; Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu = Code of Civil Procedure ; Kanunlar 6100 sayılı = Laws 6100 numbered ; Milletlerarası Tahkim Kanunu = International Arbitiation Law ; Tahkim = Arbitration

Özet:
Mahkeme yargılamasına benzer niteliklere sahip, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarından en önemlisi tahkim yargılamasıdır. Tahkim, taraflar arasında mevcut veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların, mahkemeler yerine, tarafların iradeleri ile belirlenme imkânı bulunan, alanında uzman, bağımsız kişiler aracılığı ile çözümlenmesini sağlayan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoludur. Devlet mahkemelerine kıyasla, daha az zaman ve masraf ile uyuşmazlığın sona erdirilmesine imkân tanıyan tahkim yargılaması, özellikle uluslararası ticaretin artması ile daha da önem kazanmıştır. 

Farklı ülke mevzuatlarında ve uygulamalarında uzun yıllardan beri bulunan tahkim yargılaması, ülkemizde ancak 2001 yılında kabul edilen 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanununda ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununda düzenlenmiştir.

Tahkim, bir yargılama faaliyeti olması nedeniyle, esasen usul hukukunun konusudur. Nitekim ülkemiz doktrininde tahkim, genellikle usul hukukunda değerlendirilmiş ve maddi hukuk alanında çok az yer edinmiştir. Tahkim süreci, yargılamanın yürütülmesi ile görevli hakemlerin seçimi ile başlar. Tahkim sürecinde, tahkim yoluna başvuran taraflar ile hakemler arasındaki hukuki ilişki, doğrudan maddi hukukun konusudur. Bu hukuki ilişki, özel hukuk kurallarına tabi, bağımsız bir sözleşme ile tespit edilmektedir. Bu sözleşme, hakem sözleşmesi olarak adlandırılmaktadır. Buna göre, tahkim hukukunda tahkim anlaşmasının yanı sıra, hakem sözleşmesi de yer almaktadır.   

Hakem sözleşmesi, tahkim sözleşmesi ve yargılaması ile yakından ilişkili ancak bağımsız bir sözleşmedir. Hakem sözleşmesinin, ayrı hüküm ve sonuçları bulunan bir sözleşme olduğu doktrinde görüş birliği ile kabul edilmektedir. Taraflar, tahkim sözleşmesi ile aralarında mevcut veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların, hakemler aracılığı ile çözümlenmesi konusunda bir anlaşmaya varmaktadırlar. Tarafların tahkim sürecine başvurmalarını zorunlu kılan halin başlangıcıyla, taraflar ve hakemler arasında kurulacak hakem sözleşmesi devreye girmektedir. 
Uygulamada genellikle, tahkim yargılamasına başvuran taraflar ile hakemler arasında yazılı bir sözleşme yapılmamaktadır. Hakemlerin görevleri, hak edecekleri ücretleri, yetkileri gibi konular, mevzuatta düzenlenen görev belgesi ile belirlenmektedir. Ancak taraflar ile hakemlerin, hak ve yükümlülükleri, sorumlulukları gibi konular ne tahkim sözleşmesinde ne görev belgesinde düzenlenmektedir. Bu gibi hususların açıkça ve tarafların serbest iradesi ile belirlenmesi için, hakem sözleşmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

Hakem sözleşmesi, en az tahkim sözleşmesi, yargılaması ve buna ilişkin usul kuralları kadar, önemli bir hukuki meseledir. Buna rağmen, doktrinde çok az sayıda çalışmaya konu edilmiştir. Bu çalışmamızın amacı, tahkim sözleşmesinin tarafları ile yargılamayı yürütmekle görevli hakem veya hakemler arasındaki, hukuki ilişkinin düzenlendiği hakem sözleşmesinin detaylı bir biçimde incelenmesidir. 

Tahkim hukuku, özellikle milletlerarası tahkim ve kurumsal tahkim alanları ile oldukça geniş kapsamlıdır. Çalışmamız, hakem sözleşmesi, milli tahkim kapsamında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ve ad-hoc tahkim hükümleri ile sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte, Milletlerarası Tahkim Kanunu ile paralel düzenlemelerde ve uluslararası tahkim kurumlarının kuralları çerçevesinde, zaman zaman kurumsal tahkim ve milletlerarası tahkimden bahsedilmiştir. Bu amaçla, milli hukuk kapsamında, öncelikle hakem sözleşmesinin tanımı ve unsurları ile maddi hukuktaki yerinin tespiti anlatılmaya çalışılmıştır. Hakem sözleşmesinin usul hukukunda veya maddi hukukta açıkça düzenlenmemiş olması nedeniyle, hukuki niteliği tartışmalıdır. Bu kapsamda, hakem sözleşmesinin, maddi hukuka tabi bir özel hukuk sözleşmesi olduğu görüşünün kabulü ile, borçlar hukuku kapsamında hukuki niteliği ve diğer sözleşmeler ile ilişkisi incelenmiştir. 

Sonrasında, hakem sözleşmesinin tarafları ve usul hukuku düzenlemeleri ile paralel olarak hakem sözleşmesinin kuruluşu ile hakem veya hakem kurulunun seçimi konuları ele alınmıştır. 

Çalışmamızın bir sonraki bölümünde tahkim sözleşmesinin tarafları (uyuşmazlık tarafları) ile seçilen hakem veya hakem kurulu üyelerinin karşılıklı yükümlülükleri ve hakları inceleme konusu yapılmıştır. 

Son olarak, hakem sözleşmesinin sona ermesi, hakemlerin hukuki sorumluluğu ve reddi halleri incelenmiştir. 

Tüm bu incelemeler neticesinde, uyuşmazlık tarafları ile hakemler arasında yapılan hakem sözleşmesinin, kuruluşundan sona ermesine kadar, ulusal maddi hukuk kapsamında değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Arbitration is the most important alternative dispute resolution method that is similar to the court proceedings. Arbitration is an alternative dispute resolution method that enables  existing or future disputes between the parties to be solved through independent and expert persons that are determined by the will of the parties. In comparison to state courts, arbitration proceedings, which allows the settlement of disputes with less time and expense, have become even more important, especially with the increase of international trade.

Arbitration proceedings, which have existed in different country regulations and practices for many years, have only been regulated in our country in the International Arbitration Act no. 4686 adopted in the year 2001 and in the Code of Civil Procedure no. 6100.

Arbitration, as it is a judicial activity, is essentially the subject of procedural law. As a matter of fact, the arbitration in our country's doctrine is generally evaluated in procedural law and has little place in the field of substantive- law. However, in the arbitration process that begins with the selection of the arbitrators responsible for the execution of the proceedings, the legal relationship between the parties applying for arbitration and the arbitrators is directly a matter of substantive law. This legal relationship is determined by an independent contract, subject to the rules of private law. This contract is called the arbitrator agreement. Accordingly, arbitration law includes an arbitration agreement as well as an arbitrator agreement.
 
The arbitrator agreement is closely related to but independent from the arbitration agreement and proceedings. By the consensus in the doctrine, it is accepted that the arbitrator agreement is a contract with separate provisions and consequences. With the arbitration agreement, the parties agree to settle any disputes between themselves that are present or may arise in the future through arbitrators. However, with the beginning of the situation which obliges the parties to apply to arbitration, the arbitrator agreement, which will be established between the parties and the arbitrators, becomes initiated.

In practice, there is generally no written agreement between the parties applying to the arbitration proceedings and the arbitrators. Issues such as the duties of the arbitrators, the salaries they will be entitled to, and their powers are determined by the certificate of incumbency issued in the legislation. However, the rights and obligations as well as the responsibilities of the parties and the arbitrators are regulated neither in the arbitration agreement nor in the certificate of incumbency. In order to determine such matters clearly and with the free will of the parties, an arbitrator agreement is required.

Arbitrator agreement is an important legal issue, which is just as important as the arbitration agreement, its proceedings and the relevant rules of procedure. In spite this, it has been subject to very few studies within the doctrine. The purpose of this study is to examine in detail the arbitrator agreement in which the legal relationship between the parties of the arbitration agreement and the arbitrator or arbitrators tasked with conducting the proceedings.

Due to the scope of arbitration law being very broad, especially in the scope of international arbitration and institutional arbitration, this study has been limited to Code of Civil Procedure no. 6100 and the provisions of ad-hoc arbitration and the arbitrator agreement were examined mainly within the scope of national arbitration. However, institutional arbitration and international arbitration have been mentioned from time to time in parallel with the International Arbitration Law and within the framework of the rules of the international arbitration institutions.

For this purpose, within the scope of national law, firstly the definition and elements of the arbitrator agreement and the determination of its place in the substantive law have been explained. The legal nature of the arbitrator agreement is controversial as it is not explicitly regulated in procedural or substantive law. In this context, with the acceptance of the opinion that the arbitrator agreement is a private law contract subject to substantive law, the legal nature of the agreement within the framework of law of obligations and its relationship with other contracts were examined.

Afterwards, in parallel with the parties of the arbitrator agreement and the regulations of the procedural law, the establishment of the agreement and the selection of the arbitrator or arbitral tribunal were discussed.

In the next part of our study, the mutual obligations and rights of the parties to the arbitration agreement (the parties to the dispute) and the selected arbitrator or members of the arbitral tribunal were examined.
Finally, issues such as the termination of the arbitrator agreement, the legal liability of the arbitrators and the recusation of arbitrators were examined.

As a result of all these investigations, the arbitrator agreement between the parties to the dispute and the arbitrators was evaluated, from its establishment and until its termination, under national substantive law.