Usûlü's-Serahsî ve el-Müstasfâ'da lafızların manalarına delâletlerinin mukâyesesi
A comparison of the submissions of lafizs in Usulu's-Serahsi and al-Mustasfâ
Yazar: TEMEL ERYİĞİT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NAİM HANK
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Usûlü's-Serahsî ve el-Müstasfâ min ilmi'l-Usûl adlı eserlerde lafızların
manalarına delâleti bahsi fakihler ve kelamcılar metodları bağlamında mukayese
edilmiştir. Mukayeseye lafızlar bahsi dâhil edilmemiştir. Mukayese yapılırken önce
konu betimleme yöntemiyle olduğu gibi ortaya konulmuş sonra karşılaştırma yöntemi
ile delaletler arasında açığa çıkan farklılıklar ile ortak yanlar tespit edilmiştir. Bu
mukayesenin maksadı fakihler ve kelamcılar metodlarının en zirve örnekleri olan bu
usûl eserlerinde ne gibi farklılıkların açığa çıkacağını, ortak yanlarını, konunun füru
fıkha etkisini ve Serahsî ile Gazzâlî gibi dakik ve özgün usûlcülerin konuya katkılarını
tespit etmektir. Ayrıca bu çalışma bu usûl eserlerini lafızların delâleti bahsinin tümüne
şamil olarak mukayese eden başka herhangi bir çalışma bulunmaması sebebiyle
yapılmıştır. Mukayese sonucunda lafızların manalarına delâleti bahsinde birkaç
hususta ciddi farklılıklar ve birçok mevzuuda ortak olunan noktaların bulunduğu ve
Serahsî ile Gazzâli'nin bazı noktalarda konuya birtakım kazanımlar sağladıkları tespit
edilmiştir.
Farklılıkları teşkil eden hususlar şunlardır: el-Müstasfâ'da kıyas lafzî delâlet
olarak değerlendirilmekte iken hem Kelamcılar hem de Serahsî ile Fakihler kıyası lafzî
delâlet olarak değerlendirmemektedirler. Mefhûmu'l-muhalefe yine el-Müstasfâ
müellifi Gazzâlî tarafından bütün türleri ile kabul edilmemekle birlikte bazı türlerinin
kabulü ile lafzî delâletlerden addedilirken, kelamcı usûlcülerin çoğunluğu tarafından
bu delâlet diğer türleri ile birlikte lafzî delâletlerden kabul edilmektedir. Usulü'sSerahsî'nin müellifi Serahsî ve fakih usulcüler tarafından ise bu delâlet fâsid bir istidlâl
olarak görülür. Delâletlerin tearuzu meselesinde delâletlerin farklı kuvvet
derecelerinde görülmeside farklılığı teşkil eden önemli bir diğer husustur.
Pratiğe dönük bir etkisi olmamakla birlikte bazı noktalarda yine farklılıklar
mevcuttur. Bu farklılıkların başında delâletlerin farklı isimlendirilmelerini
zikredebiliriz. Bu tür farklılıkların bir diğeri ise delâletlerin farklı üst başlıklar altında
değerlendirilmesidir.
Serahsî ile Gazzâlî'nin lafızların manalarına delâleti bahsinde ortak noktaları
ise çoktur. İktizâ delâletinde muktezanın umum ifade etmemesi, mefhûmu'l-muvafaka
delâletini kıyastan farklı görmeleri, mefhûmu'l-muvafaka delâletinde hem evla çeşidini
hem müsavi çeşidini geçerli saymaları, nassın delâletinde kastedilen anlamın önemine
vurgu yapmaları gibi hususlar ortak noktaları oluşturmaktadır. Ayrıca Gazzâlî'nin
işâretin delâletini bir kelamcı usûlcü olarak ilk defa eserinde zikretmeside Serahsî ile
ortak noktalarını oluşturan bir diğer husustur.
Bu sonuçlara ek olarak her iki Usûlcü'nünde bağlı oldukları ekollere muhalif
olmama gibi bir kaygı taşımaksızın gerektiğinde seleflerinin kanaatlerinin dışına
çıkarak kendi özgün düşüncelerini belirttikleri gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Delâlet, İbârenin Delâleti, İşâretin Delâleti, Nassın Delâleti,
İktizânın Delâleti, Mantûk, Mefhûm, Îmânın Delâleti, Mefhûmu'l-Muvafakanın
Delâleti, Mefhûmu'l-Muhâlefenin Delâleti

Abstract:
The subject of the evidentiality of words to their meanings was compared in the
context of the scribes of the jurists and theologians in the books Usl al-Sarahs and alMustasf min 'ilm al-Usl. The phrasing of the sentences is not included in the
comparison. In order to compare the proofs, the subject was first presented in its
current state using the method of description, and then the proofs' discrepancies and
points in common were found using the method of comparison. The goal of this
comparison is to identify any differences between these works of jurisprudence, which
serve as the pinnacle examples of scribes' and theologians' techniques, as well as any
similarities between them, the impact of the topic on fiqh, and the contributions of
precise and original jurists like al-Sarahs and al-Ghazl to the field. This study was
conducted in part because no other study has compared these works of jurisprudence
with regard to the complete issue of the demonstration of word meanings. In light of
the comparison, it has been shown that Serahs and al-Ghazli have improved on the
subject in some areas while there are significant disparities in a few areas and similar
ground in many others.
The following are the differences' underlying concerns: Syllogism is seen as a
literal demonstration in al-Mustasf, whereas theologians and scribes do not agree. The
majority of theologians among the methodists regard Mafhmu al-muhalafah as one of
the literal implications along with its other types, whereas al-Ghazli, the author of alMustasfa, does not accept Mafhmu al-muhalafah with all of its types but accepts some
of them and considers it to be one of the literal implications. This implication is
viewed as valid by the author of Usul al-Sarahs, al-Sarahs, and the faqih usul al-usuljis.
The fact that the proofs are viewed in varying degrees of strength is another significant
issue that creates a difference in the issue of the significations of proofs.
Even when there is no tangible impact, some things remain different. We might
begin these differences by mentioning the various demonstration nomenclatures. The
appraisal of indications under several headings is another example of such disparities.
In their discussion of the relationship between word meanings and
significations, Serahs and al-Ghazl have a lot in common. The common points are that
the muqtazila does not express generality in the implication of iqtizā', they see the
implication of mefhūmu al-mawafāqa different from qiyas, they consider both the evla
type and the permissible type valid in the implication of mefhūmu al-mawafāqa, and
they emphasise the importance of the intended meaning in the implication of the nass.
Al-Ghazālī hazal also shares some ideas with al-Sarahsī, as implied by his first
mention of the sign's manifestation in his writings as a theological theologian.
In addition to these findings, it has been noted that neither methodists was
concerned with not challenging the schools to which they belonged, freely expressing
their own original concepts and, where required, going beyond the viewpoints of their
predecessors.

Keywords: Implication, Implication of the Expression, Implication of the sign,
Implication of Nass, Implication of Iktizān, Mantūk, Mefhūk, Implication of faith,
Implication of Mefhūmu'l-Muwafakan, Implication of Mefhūmu'l-Muhālafe