Konutun toplumsal boyutu ve paylaşımlı konut: Konut alanlarında kamusal-özel alan etkileşimi
Social aspect of housing and collaborative housing: Public-domestic space interaction in residential areas
Yazar: UFUK KÜÇÜKYAZICI
Danışman: PROF. DR. YASEMİN ALKIŞER BREGGER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yapılı çevre disiplinleri açısından bireyin mekânsal etkinlikleri; sosyal çevre ve fiziksel çevre etkileşimini içermekte; mekân ve toplumsal yapı arasında karşılıklı dönüştürücü etkiler geliştirmektedir. Bireyin en özel yaşam alanı olan konut, aynı zamanda toplumsal yaşantının bir parçası olması sebebiyle, mekân ve toplumsal yapı etkileşiminin incelenmesi için ortam oluşturmaktadır. Konut alanlarında bireyin gündelik hayat alışkanlıkları etkisinde çeşitlenen mekânsal etkinlikleri ile toplumsal yapı ve mekânsal kullanımlar arasındaki karşılıklı etkileşim toplumsal mekânın oluşumu açısından önem kazanmaktadır. Bu çerçevede ele alındığında, kent yaşamı içinde konut alanlarındaki mekânsal kurguda, barınma ihtiyacının temelindeki gündelik yaşantıya ilişkin gereksinimlerin kamusal ve ev içi (özel) alan sınırlarını muğlaklaştırdığı görülmektedir. Ev içi alanla ilişkili olan bakım hizmetleri gibi aktivitelerin kamusal alana taştığı; kamusal alanda olduğunu kabul edilen boş zaman aktivitelerinin ve çalışma hayatının ev içi alana yansıdığı durumlar ortaya çıkmaktadır. 
Endüstrileşme, ekonomik gelişmeler ve bilgi teknolojilerindeki ilerlemeler sonucu hızlı kentleşme sonucunda kalabalıklaşan şehirlerde; barınma ihtiyacının karşılanması için daha ekonomik olduğu düşünülen ve kamusal-ev içi alan arası geçirgenlikler içeren çok katlı çok kullanıcılı konut türlerinin yaygınlaştığı görülmektedir. Farklı kullanıcıların bir araya geldiği apartmanlarda, ortak kullanımlara imkân tanıyan teras, kat bahçeleri, bahçeler, çeşitli depolar, etkinlik alanları veya servis alanları gibi mekanlara ek olarak bodrum katı, çatı katı, sirkülasyon alanları gibi ara mekanlar oluşmakta ve bu ortak mekanlar, kamusal ve özel alan hiyerarşisinde sınırların muğlaklaştığı yarı-kamusal ve yarı-özel nitelikler göstermektedir. 
Günümüzde konut sorununun niteliksel açıdan incelenmesinde, gündelik hayat alışkanlıklarına göre farklı kentsel işlevlerin oluşmasına imkân tanıyan kamusal ve ev içi alan arası kullanımların bulunduğu ortak mekân kullanımı içeren paylaşımlı konut türleri üzerine çalışmalar, yapılı çevre disiplinleri açısından yeni tartışma alanları oluşturmaktadır. Paylaşımlı konut türlerinde yarı-kamusal ve yarı-özel nitelikte olan ortak kullanım alanları, gündelik yaşamının bir parçası haline gelmekte; böylece kullanıcılar daha az alana sahip olurken daha çok mekânı daha çok aktiviteyle daha etkin kullanabilmektedir. 
Ortak mekan içeren konut türleri arasında paylaşımlı konut türünün potansiyellerinin incelendiği bu tez çalışmasının kuramsal arka planı gündelik hayat alışkanlıkları kapsamında bireylerin mekânsal etkinliklerinin konut alanlarındaki karşılıkları sonucunda sınırları geçirgenleşen kamusal-özel alan kurgusu üzerinden geliştirilmektedir. Üç temel kısımda oluşan tez çalışmasında tematik analiz ve içerik analizi ile karşılaştırmalı konut analizi yöntemleri birleştirilmektedir. İlk kısımda literatür tarama sonucunda konutun toplumsal boyutu tanımlanmaktadır. karşılaştırmalı konut analizi için konutun toplumsal boyutu ile ilişkili belirlenmiş olan beş konut türünden ikişer örnek incelenmektedir. Ortak mekan kurgusu ile, toplumsal etkileşimin yüksek olması sebebiyle konutun toplumsal boyutunun incelenmesi için önemli bir tür olarak ön plana çıkan paylaşımlı konut türüne odaklanılmaktadır. İkinci kısımda uluslararası kapsamda paylaşımlı konut türünün tarihsel süreci incelenmektedir. Paylaşımlı konut türü ile ilgili dergi özel sayılarında yer alan otuz altı makalenin tematik analizi sonucunda paylaşımlı konutu açıklayan altı olgu tanımlanmaktadır. Paylaşımlı konut türünün fiziksel çevre özellikleri paylaşım, dayanışma, mülkiyet olgularına göre ve sosyal çevre özellikleri, ortak eylem, katılım, müşterek olgularına göre tanımlanmaktadır. Bu konut türünün tarihsel sürecini yansıtan sekiz örnek karşılaştırmalı konut analizi kapsamında incelenmekte ve tematik analizde tanımlanan olgulara göre değerlendirilmektedir. Türkiye konut tarihçesinde konutun toplumsal boyutu kapsamında ortak mekan içeren çok kullanıcılı konut yerleşimlerinin değişimi incelenmektedir. Bu kapsamda Arkitekt ve Mimarlık dergileri üzerine gerçekleştirilen içerik analizi ile Türkiye'de konutun toplumsal boyutu ile ilişkili tartışmalar açıklanmaktadır. Karşılaştırmalı konut analizi ile Türk Kültürü'nde konut alanlarında ortak mekan kullanımının değişimi tarihsel süreçte ele alınmaktadır. Ulusal kapsamda konut alanlarında ortak mekân kullanımının incelenmesi ile tarihsel süreçte paylaşımlı konut türü ile benzer nitelik gösteren konut projeleri belirlenerek, paylaşımlı konut türünün Türk Kültürü ile ilişkili özellikleri gösterilmektedir. Çalışmanın üçüncü temel kısmında İstanbul'a odaklanılmaktadır. İstanbul'da kamu kuruluşları tarafından üretilmiş olan konut projelerinin kent merkezi ve kent çeperindeki ilçelere göre dağılımı içerik analizi kapsamında ele alınmaktadır. Merkezi yönetimi temsil eden TOKİ ve yerel yönetimi temsil eden Kiptaş tarafından üretilmiş olan ikişer örnek karşılaştırmalı konut analizi ile incelenmekte ve paylaşımlı konutu tanımlayan olgulara göre değerlendirilmektedir. 
Ortak mekanlar içeren paylaşımlı konutlar, konutun toplumsal boyutunu tartışmak için önemli bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. Bu tür konutlar, kullanıcıların ev içi alanlarını azaltarak konutun daha erişilebilir olmasını sağlarken, aynı zamanda günlük yaşam alışkanlıkları için yarı-özel/yarı-kamusal alanlar sunarak topluluk oluşturmayı kolaylaştırmaktadır. Bu çalışma, Türkiye'de paylaşımlı konutların değerlendirilmesi ve ortak mekan kullanımının potansiyellerinin açıklanmasıyla literatüre katkı sağlamaktadır. Ayrıca, İstanbul'da konut alternatiflerine odaklanarak, ortak mekan içeren konut türlerinin tarihsel gelişimi ve kamu kuruluşları tarafından üretilen konutlardaki ortak mekan kurgusu incelenmektedir. Gelecekte yapılacak araştırmalar arasında, bu konutlarla ilgili yasal düzenlemeler, mülkiyet durumu ve geleneksel konut sahipliği tanımlarının dışında farklı uygulamalar üzerine çalışmalar ile konut alanlarında ortak mekan kullanımının toplumsal etkileşimle ilişkisinin incelenmesi öne çıkmaktadır.

Abstract:
The spatial activities of individuals within the context of built environment disciplines encompass the intricate interplay between the social and physical environment. Particularly noteworthy in the domestic realm, due to the dual characteristics of the house as the most private living space of the individual and social interaction interface in terms of daily life routines. This dynamic interaction gives rise to reciprocal transformations between spatial configurations and social structures. In residential areas, the interaction between the individual's spatial activities, which diversify under the influence of daily life habits, and the social structure and spatial uses, gains importance in terms of the production of social space. Within residential areas, the convergence of diverse spatial activities influenced by daily life habits and the underlying social structure becomes pivotal in shaping the shared spaces. This intersection underscores the nuanced relationship between individual spatial behaviors and the communal use of space. Notably, in urban residential areas, the delineation between public and private spaces becomes blurred due to the pervasive impact of daily life necessities.  In this context, it is seen that the boundaries of public and domestic (private) spaces become blurred in the spatial configuration of residential areas in urban life, under the influence of the needs of daily life. The spillage of activities associated with domestic spaces, including care services, into the public domain highlights the fluidity and permeability of these boundaries. Likewise, leisure activities traditionally attributed to public spaces find expression within the domestic sphere, intertwining with the demands of working life. The intricate interplay of spatial activities, social structures, and the built environment within residential areas exemplifies the complex and evolving nature of contemporary urban life. The permeability of boundaries between public and private spheres underscores the dynamic responses to the changing demands of daily life, thereby shaping the spatial configurations of the built environment.
In cities facing rapid urbanization due to industrialization, economic growth, and advancements in information technologies, there is a notable prevalence of multi-storey, multi-user housing types. These residential areas with apartment buildings are perceived as cost-effective solutions to address the growing demand for accommodation, exhibit a permeable relationship between public and domestic spaces. Within these apartment buildings, where diverse users coexist together, various shared spaces such as terraces, floor gardens, gardens, event areas, or service areas facilitate communal use and intermediate spaces like basements, attics, and circulation areas serve both public and private purposes, blurring the boundaries in the hierarchical arrangement of public and private sphere. 
In contemporary qualitative analyses of housing problem, studies on collaborative housing types that include the use of shared space, encompassing both public and domestic sphere uses, which allow the formation of different urban functions according to daily life habits, create new discussion within the realm of built environment disciplines. Semi-public and semi-private shared spaces in collaborative housing types identify the intertwined boundaries between private and public space in residential areas. Consequently, in these types of housing areas, the users are able to maximize the effectiveness of a smaller physical footprint by engaging in a diverse array of activities within the shared spaces.
This thesis investigates the potential of collaborative housing within the spectrum of residential typologies incorporating shared spaces. The theoretical framework is structured around the notion of a permeable interface between public and private space dynamics, where the boundaries between these realms become intertwined due to the shared use of common spaces stemming from individuals' spatial activities in residential areas influenced by daily life habits. Employing thematic analysis and content analysis methodologies with comparative housing studies, this thesis comprises three primary parts in order to discuss the potentials of shared spaces in residential areas.
The first part delves into the social aspect of housing through a comprehensive review of literature. Comparative analyses are conducted on two exemplars of each of the five identified housing typologies that are inherently linked to the social aspect of housing. Particular emphasis is placed on collaborative housing, which emerges as pivotal for scrutinizing the social aspect of housing owing to its pronounced social interactivity and spatial configuration with shared spaces. 
Subsequently, the second part of study examines the historical evolution of collaborative housing on an international scope and shared space use in national scope. Thematic analysis of thirty-six articles from specialized journals elucidates six key phenomenon delineating the essence of collaborative housing. The study defines the physical environmental characteristics of collaborative housing, emphasizing shared spaces, based on the phenomenon of sharing, solidarity, and ownership. Similarly, the social environment characteristics are delineated by examining collective action, participation, and commons. Eight case studies, representative of the historical trajectory of collaborative housing, are subjected to comparative housing analysis and evaluated vis-à-vis the identified phenomenon. On a national scale, the study probes the changes of multi-user residential settlements featuring shared spaces within the broader context of the social aspect of housing. This investigation is facilitated through content analysis of publications for Arkitekt and Mimarlık journals, elucidating debates surrounding the social aspect of housing in the Turkish context. Furthermore, alterations in the utilization of shared spaces in Turkish cultural contexts are delineated through comparative housing analyses, unveiling housing projects exhibiting parallels with the collaborative housing typology within the Turkish cultural milieu.
The third part of the study focuses on Istanbul. A content analysis approach is employed to scrutinize the distribution of housing projects undertaken by public institutions across various districts within the city center and suburban peripheries. Comparative housing analyses of two exemplars each from projects overseen by TOKİ, representing central government interests, and Kiptaş, emblematic of local government initiatives, are conducted, aligning with phenomena indicative of shared housing typologies.
Collaborative housing, which includes shared spaces in residential areas, emerges as an alternative housing type for discussing the social aspect of housing; because through shared spaces, potentials are created in terms of affordability by reducing the square meters owned and/or defined as indoor space in the home, while facilitating community building by utilizing more space beyond indoor areas for daily life habits with semi-private/semi-public spaces. In residential areas, the utilization of shared spaces gives rise to new spatial configuration distinct from traditional approaches of separating the public-domestic sphere. Consequently, inhabitants, driven by the necessities of daily life, extend their use beyond individual private areas to include semi-private, semi-public, and public spaces within residential areas. This broadened usage presents an opportunity for increased affordability, as individuals can make more efficient use of space while owning fewer square meters in private units. In this context, this thesis examines housing types containing shared spaces in historical processes and analyzes the design of shared spaces in housing produced by public institutions in Istanbul after 2000. This research contributes to housing studies of Turkey by identifying shared spaces in residential areas, offering insights for the development of new housing alternatives that address to promote socially sustainable community developments. Consequently, the collaborative housing models emerging from these shared spaces open up new avenues for investigating the potential for affordable housing solutions within the broader context of the social aspects of the housing problem. Future research stemming from this thesis includes studies on legal regulations regarding shared-space use for collaborative housing typology, the ownership status of shared space in residential areas, studies on different practices beyond traditional housing tenure types, and field research studies focusing on the relationship between shared-space usage in residential areas and social interaction in specific areas.