Diyarbakır masalları ve sembolik açıdan incelenmesi
The Diyarbakır tales and the symbolic examination
Yazar: MEHMET YUSUF ASLAN
Danışman: DOÇ. DR. BİROL AZAR
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Türk halk edebiyatı = Turkish public literature ; Türk masalları = Turkish tales

Özet:
Halk anlatıları içinde oluştukları toplumların örf ve âdetlerini, dil, din, gelenek ve yaşam felsefelerini barındırır ve gelmiş ile gelecek arasında bir köprü görevi görerek bunların sonraki nesillere aktarılmasıyla millî bilincin oluşmasına öncülük eden araçlardır. Bu sebeple halk kültürü ögelerini özellikle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı günümüzde tespit etmek, kayda alıp geleceğe taşıma adına adım atmak toplum adına çok önemli olduğu tartışılmaz bir gerçektir. 
Tarihin en eski dönemlerinden beri sözlü gelenek içerisinde gelişip büyüyen masallar halk anlatıları içerisinde geniş bir yer tutan, içerisinde geçmiş zamanın bilgeliklerinin yoğun olarak yer aldığı ve bunların sembolik dil ile sonraki nesillere aktarıldığı bir türdür. Masallar üretildikleri toplumların genetik hafızası konumunda olup toplumların kültürlerini yaşatması ve aktarması noktasında önemli görevler üstelenirler.  İnsanın doğumundan ölümüne kadar bireyleşme mücadelesi masal kahramanları aracılığıyla metinlere işlenmiştir. Metinlerde sembollerin ardına gizlenmiş olan bu sırlar çözüldüğünde hem toplumların kendine özgü kültürel değerlerinin ortaya konulmasına hem de bireylerin ruhlarının ve bilinç dışının çözülmesine önemli katkılar sağlayacaktır.  
Derleme ve inceleme olmak üzere iki aşamadan oluşan bu çalışmanın amacı Diyarbakır ili masal anlatma geleneğini tespit edip bu geleneğin günümüze yansımalarını ortaya koymak ve burada asırlardır anlatılan sözlü kültür öğelerinden olan masalları derleyip yeni nesillere aktarmaktır. Yapılan derlemeler ve daha önceki masal metinleri incelendiğinde uzun bir olay örgüsüne sahip olan Diyarbakır masallarının sembolik unsurlar, formel yapısı ve motif yönünden de oldukça zengin olduğu görülmektedir. Tespit edilen bu unsurlar Diyarbakır masallarının özgün yapısını gün ışığına çıkarttığı gibi bunların anlatılarda verilen mesajlar hakkında da önemli ipuçlarını ortaya koyarak günümüz kültürünün şekillenmesine katkı sağladıkları görülmektedir.

Abstract:
Folk narratives contain the customs and traditions, language, religion, tradition and life philosophies of the societies in which they are formed, and they act as a bridge between the past and the future and are tools that lead to the formation of national consciousness by transferring them to the next generations. For this reason, it is an indisputable fact that it is very important for society to identify folk culture elements, record them and take steps to carry them to the future, especially today when they are in danger of extinction.
Fairy tales, which have developed and grown in oral tradition since the earliest periods of history, are a genre that has a wide place in folk narratives, contains the wisdom of the past and is transferred to the next generations through symbolic language. Fairy tales are the genetic memory of the societies in which they are produced and they play an important role in keeping the societies' cultures alive and transmitting them. The struggle of human being to individualize from birth to death has been processed into texts through fairy tale heroes. When these secrets hidden behind symbols in the texts are solved, they will make significant contributions to both revealing the unique cultural values of societies and unraveling the souls and subconscious of individuals.
The aim of this study, which consists of two stages, compilation and analysis, is to identify the storytelling tradition of Diyarbakır province, to reveal the reflections of this tradition to the present day, and to compile the tales, which are elements of oral culture that have been told here for centuries, and to pass them on to new generations. When the compilations and previous tale texts are examined, it is seen that Diyarbakır tales, which have a long plot, are also quite rich in terms of symbolic elements, formal structure and motifs. These identified elements bring to light the unique structure of Diyarbakır tales, and it is seen that they contribute to the shaping of today's culture by revealing important clues about the messages given in the narratives.