Patara kazılarında ele geçen (1988-2019) kandiller
Oil lamps found in Patara excavations (1988-2019)
Yazar: HAKAN GERÇEK
Danışman: PROF. DR. HAVVA IŞIK
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Kandiller = Lamps ; Kült = Cult ; Likya = Lycia ; Patara = Patara ; İkonografi = Iconograpy

Özet:
Patara'nın 1988 yılından beri aralıksız devam eden kazıları ona Likya Bölgesi'nin en
eski kazılarından biri olma unvanını kazandırmıştır. Geçen süre zarfında kentte yapılan kazılar
neticesinde birçok bilimsel yayın yapılmıştır. Bahsedilen tüm bilimsel çalışmalar bir araya
getirildiğinde ortaya çıkarılan sonuç; Patara'da MÖ 3. binden itibaren MS. 7. yüzyıla kadar
geçen süre zarfında kesintisiz yerleşimin olduğu ve bu yerleşimin mimari yapılardan küçük
eserlere kadar izlenebildiği şeklindedir. Aynı zamanda kent, hem kendi tarihi hem de bölge
tarihi açısından az ya da çok mutlaka tarihin bir noktasında etkili olmuş, yalnızca Pataralılar
için değil aynı zamanda Likya bölgesi içinde önemli tarihi olaylara tanıklık etmiştir. Paganist
düşüncenin hâkim olduğu dönemde önemli kült merkezlerinden biri olmasına ek olarak Patara,
Hristiyanlık, Musevilik gibi geniş kitlelerce kabul edilmiş semavi dinler tarafından da uzun
yıllar cazibe merkezi olmuş, mimari, küçük buluntular ve yazılı kaynaklar neticesinde bu hâkim
gücünü kanıtlamıştır. Diğer yandan kazılardan elde edilen arkeolojik veriler, antik kaynaklarda
değinilen kentin önemini kanıtlar niteliktedir. Bu sayede sadece kandillerden yola çıkarak dahi
Arkaik Dönem'den başlayarak Doğu Roma İmparatorluk Dönemi sonlarına kadar Patara ile
ilgili önemli edinimler sağlanmıştır. Küçük eserler arasında yer alan kandiller aynı zamanda
seramikler ve plastik eserlerle yoğun ilişki içerisindedir. Basit aydınlatma araçları olmalarının
dışında kentin ticari, dini ve sosyal hayatı hakkında ayrıntılı bilgiler sunan bu eserler, hak ettiği
özenin gösterilmesi amacıyla çalışmayı hak etmiştir.
Bu çalışmada ele alınan kandiller Arkaik Dönem'den başlayarak MS 7. yüzyıla kadar
geçen bir süre zarfında Patara'nın varlığını sürdürdüğü tüm dönemlerden izler taşır. Çalışmada
ele alınan 534 kandile ek olarak kataloğa alınmayan fakat değerlendirme kapsamında göz ardı
edilmeyen birçok küçük kandil fragmanı bulunmaktadır. Kandiller 34 farklı tipte
sınıflandırılmıştır. Her bir tip kendi dönemi içerisinde popüler olup birçok yerde örnekleri
bulunmasına ek olarak dönemsel ve sayısal yoğunlukları farklılık göstermektedir. Bahsedilen
bu sayısal çokluk ya da azlık kentin yaşadığı ekonomik ve siyasal hayat içerisinde sağlam
temellere dayanan bir nedensellik içerisindedir.
Tipolojik farklılıklara ek olarak özellikle kandil diskuslarında yer alan anlatımlar, Patara
ve doğal olarak Likya bölgesinde, Hellenistik Dönem'den, Doğu Roma İmparatorluk
Dönemi'ne kadar geçen süre zarfında yaşanan dini ve gündelik hayatla ilgili bilgiler
edinmemize imkân sağlamaktadır. Aynı zamanda kentler ve bölgeler arasında ticaret ilişkileri
ve bu ilişkilerin yansımalarını neden ve sonuçları ile birlikte anlama fırsatı buluruz. Bu sayede diğer arkeolojik malzemelerde ele alınan ve tartışmaya sunulan konular hakkında kandillerde
söz sahibi olarak bu tartışmalara fayda sağlamaktadır. Çalışmaya özgün değerini taşıyan birçok
yenilik bulunmaktadır. Bunların başında üzerinde Patara kentini ve halkını ifade eden
monogram ve kandil üretildiğinin doğrudan kanıtı olan kalıplar ve Patara merkezli bir tipin
başta tüm Likya olmak üzere birden fazla alanda görülmesi kentin kandil üretiminde oynadığı
rolü ön plana çıkarmaktadır. Kandil diskuslarında yer alan anlatımların birçoğu önemli
merkezde karşılaşılan anlatımlar olmasına rağmen yalnızca Patara'da örneğine rastlanan diskus
sahneleri de yer alır. Ek olarak Musevilik ve İslami anlatımlar bulunan kandiller de ayrıca
önemlidir. Bu anlatımlar Patara ile Likya bölgesinin dinsel geçmişinde ön plana çıkan özelliklerdir.

Anahtar Kelimeler: Likya, Patara, Kandil, Kült, İkonografi.

Abstract:
The excavations of Patara, which have been continuing uninterruptedly since 1988, are
one of the oldest excavations in the Lycian Region. During this period, many scientific
publications have been made as a result of the excavations in the city. When all these scientific
studies are brought together, the result is that there was an uninterrupted settlement in Patara
from the 3rd millennium BC to the 7th century AD and this settlement can be traced from
architectural structures to small artefacts. At the same time, the city has been more or less
influential at some point in history, both in terms of its own history and the history of the region.
The richness of a city's history gains depth in terms of the rich role it played not only on its
inhabitants but also on the geography of the region. In addition to the fact that Patara was one
of the important cult centres during the period when paganist thought was dominant, the city
has been a centre of attraction for many years by widely accepted celestial religions such as
Christianity and Judaism, and the building has proved this dominant power as a result of
architectural and written records. On the other hand, archaeological data obtained from
excavations prove the importance of the city mentioned in ancient sources. In this way, even
by starting from the Archaic Period until the end of the Eastern Roman Empire Period,
important information about Patara has been provided, starting from the Archaic Period to the
end of the Eastern Roman Empire Period. The oil lamps, which are among the small artefacts,
are also in intensive relationship with ceramics and plastic artefacts. Apart from being simple
lighting tools, these artefacts, which provide detailed information about the commercial,
religious and social life of the city, deserve to be studied with the care they deserve.
The oil lamps discussed in this study date from the Archaic Period until the 7th century AD and
bear traces from all periods of Patara's existence. In addition to the 544 lamps discussed in the
study, there are many small fragments of lamps that were not included in the catalogue but were
not ignored in the evaluation. The lamps are classified into 34 different types. Each type is
popular in its own period, and although examples are found in many places, their periodic and
numerical density varies. This numerical abundance or scarcity has a well-founded causality
within the economic and political life of the city. In addition to the typological differences,
especially the narratives on the oil lamp discus provide us with information about the religious
and daily life in Patara and naturally in the Lycian region from the Hellenistic Period to the
Eastern Roman Empire Period. At the same time, we have the opportunity to understand the trade relations between cities and regions and the reflections of these relations together with
their causes and consequences. In this way, the lamps have a say on the issues discussed and
debated in other archaeological materials and contribute to these discussions. There are many
innovations that bring original value to the study. Foremost among these is the monogram
representing the city and people of Patara, and the fact that a Patara-centred type is seen in more
than one area, especially in all of Lycia, brings to the fore the role played by the city in the
production of oil lamps. Although many of the narratives on the lamp discus are encountered
in important centres, the narratives found only in Patara, as in the "Butchers" and Romus and
Remulus. In addition, lamps with Judaic and Islamic narratives are also important. These
narratives are prominent features in the religious history of Patara and the Lycian region.

Keywords: Lycia, Patara, Oil Lamp,Cult, Iconography.