Ergenlerde olumlu sosyal davranışları yordamada koruyucu faktörler ve bazı kişisel değişkenlerin rolü
The role of protective factors and personal variables in predicting prosocial behaviors of adolescents
Yazar: ZEYNEP AYDIN SÜNBÜL
Danışman: PROF. DR. SONGÜL SONAY GÜÇRAY
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Algılanan kontrol = Perceived control ; Benlik algısı = Self perception ; Ergenler = Adolescents ; Kişisel bilişsel değişkenler = Personel cognitive factors ; Prososyal davranış = Prosocial behaviour ; Sosyal davranış gelişimi = Social behavior development ; Sosyal davranışçılık = Social behaviorism ; Sosyal destek = Social support ; Sosyal kontrol = Social control ; Öğrenci davranışı = Behavior of student

Özet:
Bu araştırmada 14?18 yaş aralığında bulunan öğrencilerde olumlu sosyal davranışların, koruyucu faktörler (kişisel inanç yapısı, kontrol düzeyi, uygun davranışlar, uygun davranışlar ile ilgili modeller ve sosyal destek) ve birtakım kişisel değişkenler (cinsiyet, yaş, anne baba eğitim düzeyi, ailenin gelir düzeyi) açısından incelenmesi amaçlanmıştır.Araştırma 9, 10 ve 11. sınıfa devam eden 571 lise öğrencisi ile gerçekleştirilmiştir. Öğrencilerin olumlu sosyal davranışlarına ilişkin veriler Carlo ve Randall (2002) tarafından geliştirilen ve Kumru (2004) tarafından uyarlanan ?Olumlu Sosyal Davranışlar Eğilimi Ölçeği?, koruyucu faktörlere ilişkin veriler (kişisel inanç yapısı, kontrol düzeyi, uygun davranışlar, uygun davranışlar ile ilgili modeller ve sosyal destek) Jessor, Turbin ve Costa (2004) tarafından geliştirilen ve Siyez (2006) tarafından uyarlanan ?Ergen Sağlığı ve Gelişimi Envanteri? nin ilgili alt ölçekleri, kişisel ve ailesel özelliklere ilişkin veriler araştırmacı tarafından hazırlanan ?Kişisel Bilgi Formu? kullanılarak elde edilmiştir. Verilerin analizinde Pearson Korelasyon Katsayısı, çoklu doğrusal regresyon analizi, parametrik olmayan testlerden Mann Whitney U Testi ve Kruskal Wallis H Testi kullanılmıştır.Araştırmanın bulgularına göre; ergenlerin kişisel inanç yapısına ilişkin olumlu benlik algıları, çevreden algıladıkları kontrol düzeyi, uygun davranışlar ve sosyal destek algıları arttıkça genel olumlu sosyal davranış eğilimlerinde artış olduğu görülmektedir.Ergenlerde; kişisel inanç yapısına ilişkin olumlu benlik algısı arttıkça kamusal olumlu sosyal davranış eğilimlerinin de arttığı; çevrelerinden algıladıkları kontrol düzeyi arttıkça ise kamusal olumlu sosyal davranış eğilimlerinin azaldığı görülmüştür. Kişisel inanç yapısına ilişkin olumlu benlik algısı, algılanan kontrol düzeyi, uygun davranışlar ve sosyal destek arttıkça ergenlerin duygusal olumlu sosyal davranış eğilimleri ve acil durumlarda olumlu sosyal davranış eğilimlerinin arttığı bulunmuştur. Özgeci olumlu sosyal davranışlara ilişkin bulgularda; ergenlerin kişisel inanç yapısına ilişkin olumlu benlik algısı ve çevrelerinde yer alan uygun modeller arttıkça özgeci olumlu sosyal davranış eğilimlerinin azaldığı görülmüştür. İtaatkâr olumlu sosyal davranışlar ve gizli olumlu sosyal davranışlara ilişkin bulgularda; kişisel inanç yapısına ilişkin benlik algısı, çevreden algılanan kontrol düzeyi ve sosyal destek algısı arttıkça itaatkâr olumlu sosyal davranış eğilimlerinin arttığı görülürken; ergenlerin kişisel inanç yapısına ilişkin benlik algısı, çevreden algıladıkları kontrol düzeyi ve uygun davranışları arttıkça gizli olumlu sosyal davranış eğilimlerinin arttığı görülmüştür.Bunun yanında kamusal olumlu sosyal davranış eğilimlerinin 13-15 yaş grubundaki ergenlerde 16-18 yaş grubundaki ergenlere göre daha fazla olduğu görülürken; özgeci olumlu sosyal davranışların 16-18 yaş grubundaki ergenlerde 13-15 yaş grubundaki ergenlere göre daha fazla sergilendiği bulunmuştur.Ayrıca; kamusal olumlu sosyal davranışların erkek ergenlerde kız ergenlere göre daha fazla görüldüğü bulunurken; kız öğrencilerin özgeci olumlu sosyal davranış eğilimleri ve itaatkâr olumlu sosyal davranış eğilimlerini erkek ergenlere göre daha fazla sergiledikleri bulunmuştur. Olumlu sosyal davranışlar toplam puanları dikkate alındığında kız ergenlerin erkek ergenlere göre olumlu sosyal davranış eğilimlerinin daha fazla olduğu belirlenmiştir.Anne-baba eğitim düzeyine ilişkin bulgularda; acil durumlarda olumlu sosyal davranışlarda yalnızca baba eğitimi açısından anlamlı bir farklılaşma olduğu; baba eğitim düzeyi yükseldikçe acil durumlarda olumlu sosyal davranış eğilimlerinin arttığı görülmüştür. Ailenin sosyo-ekonomik düzeyine ilişkin bulgularda ise; kamusal olumlu sosyal davranışlar ve özgeci olumlu sosyal davranışlarda orta sosyo-ekonomik düzeye sahip ailelerde yetişen ergenlerin bu davranışları diğer ergenlere göre daha fazla sergiledikleri bulunmuştur.Anahtar Kelimeler: Ergenlik, olumlu sosyal davranışlar, koruyucu faktörler, kişisel inanç yapısı, kontrol düzeyi, uygun davranışlar, uygun davranışlar ile ilgili modeller, sosyal destek

Abstract:
The purpose of this study is to investigate pro-social behaviors of adolescents at 14-18 years old in terms of protective factors (personal belief system, perceived social controls, pro-social behaviors, models for conventional behaviors and perceived social support) and some personal variables (gender, age, parent education level, income).The research was conducted with 571 high school students attending 9th, 10th and 11th grades. The data for identifying pro-social behaviors was collected through ?Pro-social Tendencies Measure? that was developed by Carlo ve Randall (2002) and adapted to Turkish by Kumru (2004). The data related to protective factors of adolescents was collected via the related subscales of ?Adolescent Health and Development Questionnaire? that was originally developed by Jessor, Turbin ve Costa (2004) and adapted to Turkish by Siyez (2006) and lastly, the data related to the personal information of the participants was gathered by ?Personal Information Form? designed by the researcher. Pearson Correlation Coefficient, multiple linear regression, non-parametric techniques of Mann- Whitney U Test and Kruskall Wallis H Test were used in analyzing the data.According to the results of the research; positive self-perception related to personal belief system, social controls, pro-social behaviors and perceived social support are positively related to pro-social behavior tendencies of adolescents.Results suggested that as the perceived positive self-perception increases in adolescents, public pro-social behaviors also increase, whereas increase in perceived social control caused reduction in public pro-social behaviors. The results indicated that perceived positive self-perception, social control level; convenient behaviors and social support positively predict emotional and dire pro-social behaviors. Results concerning altruistic pro-social behaviors showed that as perceived positive self-perception and convenient social models increase in adolescents, altruistic pro-social behaviors decrease. In findings related to compliant and anonymous pro-social behaviors; it was seen that as perceived positive self-perception, social control and social support increase in adolescent population, compliant pro-social behaviors also increase; and perceived positive self-perception, social control and convenient behaviors positively predict anonymous pro-social behaviors.The results also suggested that public pro-social tendencies are higher at 13-15 age groups than 16-18 age groups, whereas it was found that 16-18 age groups engage in altruistic pro-social tendencies more often than 13-15 age groups.According to the results related to the gender, public pro-social tendencies are found to be higher in boys, whereas altruistic and compliant pro-social tendencies found to be higher in girls. Girls had higher scores than boys in the total scores of pro-social behavior tendencies.The results concerning parent education level indicated that there is only meaningful variation in dire pro-social behaviors of adolescents in terms of father education level; as father education level increases dire pro-social tendencies also increase. The findings related to the family income suggested that adolescents from middle socio-economic status exhibit higher public and altruistic pro-social tendencies than adolescents from other socio-economic groups.Keywords: Adolescence, pro-social behaviors, protective factors, personal belief system, social control, convenient behaviors, convenient social models, social support