Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürü
The Orchard settlements and the culture of orchard in Konya
Yazar: ARİFE DENİZ OKTAÇ
Danışman: PROF. DR. AYŞIL TÜKEL YAVUZ
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2001
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Arazi kullanımı = Land use ; Bağcılık = Viticulture ; Geleneksel mimari = Traditional architecture ; Kentleşme = Urbanization ; Konya = Konya ; Konya-Meram = Konya-Meram

Özet:
Anadolu'da tarih öncesi kültürlerden gelen tarımsal üretim gelenekleri ile, buraya gelen İslam dini ve yerleşik-yan göçebe yaşam etkisi altındaki Türk kültürünün kaynaşması ile bağ kültürü ve bağ yerleşmeleri oluşmuştur. Anadolu'da yaygın olarak yaşanan kış aylarında kentte, yaz aylarında yayla, bağ, vb. kırsal alanlarda yaşama geleneği, Konya'da XX. yüzyıl ortalarına kadar yerleşim özelliklerini ve geleneklerini koruyarak yaşamıştır. Konya bağ kültürü ve bağ yerleşmeleri, II. Dünya Savaşı'ndan sonra ülkede yaşanan, sanayileşme, kentleşme, siyaset, daha özgür yaşama yönelme, toplumun düşünce ve yaşam tarzındaki değişmeler sonucunda yok olma noktasına gelmiştir. Bu çalışmada, Konya için elde kalan son örnekler olarak Meram ve Sille Bağlan'nda yapılan incelemelerle Konya Bağlan'nın geleneksel yerleşme özellikleri ve kültürel yapısı ortaya konularak, konut tipolojisini çıkarma gibi endişelerden uzak, bağ- kültür-mekan ilişkisi araştırılmıştır. Ayrıca, birbirine koşut yaşanan kent ve bağkültürünün yapılaşmaya etkisi olarak kent evi-bağ evi farklılığında ortaya çıkışı araştırılmıştır. Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürü konuşu tarihi, doğal, kültürel, mimari yönleri olan bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Araştırmada bu konu yerleşmelerin tarihçesi, tarihi süreç içinde Konya bağ kültürünün gelişimi, günümüz Konya'sında, bağ yerleşmelerinin özellikleri örnekler verilerek açıklanmıştır. Bunun için Konya Seriye Sicilleri, kanunnameler, seyahatnameler, gazete, kitap vb. yerel kaynaklar ve Konya hakkında yapılan tez çalışmalarından faydalanılmıştır. Bağ evleri-kent evleri karşılaştırmaları yapılırken Türkiye'de ve özellikle Konya'da yapılmış geleneksel konut mimarisi hakkındaki ana kaynaklar araştırmaya yön vermiştir. Bağlar, Konya Tapu Müdürlüğü arşivindeki en eski belgelerine ulaşarak, rölöve, fotoğraf ile tespit edilmiş, gözlemlenmiş, bağ sahibi veya bağı iyi tanıyan yaşlı kişiler ile yapılan sözlü yerel tarih görüşmeleri ile bağın tarihçesi, içinde bulunduğu yörenin özellikleri, kullanımı, bağın yapısal, fonksiyonel ve sosyal açıdan değişimleri hakkında gerekli bilgi sahibi olunmuştur. Altı bölümden oluşan araştırmanın birinci bölümünde araştırma konusu tanıtılmış, araştırmanın amaç ve kapsamı anlatılmaktadır. Araştırma sırasında izlenen yöntem ve kullanılan kaynaklarla ilgili açıklamalar yapılmaktadır. İkinci bölümde, Konya'da bağcılığın oluşmasındaki nedenler, Konya'da Türkler'den önce oluşan tarım gelenekleri, Türklerle Konya'ya gelen yeni kültürün ve bağcılığın tarihçesi ile bağ kültürünün Konya'nın kent ve bağ yerleşmelerine etkisi, bağlardaki tarihi yapılar, su yollan gibi fiziksel özelliklere yer verilmektedir. Genel olarak bağların tarihinin anlatıldığı bu bölümde, Konya Seriye Sicilleri gibi kaynaklara dayanarak, bağların düzenlenme özellikleri, ölçü birimleri, sahipleri, ekonomiye katkısı gibi yönleri hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölüm, Konya'da bağ hayatından dolayı oluşan bağ kültürü, bağın bakımı, hasat, ürünlerin değerlendirilmesi, depolanması ve bağ kültürünün sosyal hayata yansıyan yönleri ele alınmaktadır. Daha sonra imece, bağ bozumu şenlikleri, müzikli utoplantılar, sema törenleri gibi sosyal olaylar hakkında bilgiler verilmektedir. Kökleri tarih öncesine dayanan kültürün, sanayileşme döneminden sonra değişmesinin bağ kültürüne ve dolayısıyla kent-bağ yerleşmelerinden konut ölçeğine kadar mekana yansımasının nedenleri verilmektedir. Dördüncü bölümde, Konya bağ yerleşmelerinin bugünkü durumu, günümüzde özgünlüğünü saklayabilmiş olan Meram ve Sille Bağlan'nın özellikleri, bugün yerleşim bakımından geçirdiği değişimler, bölgelerdeki korumaya yönelik çalışmalar hakkında araştırmalar yer almaktadır. Beşinci bölüm, Meram ve Sille Bağlan'ndan, seçilen bağ örnekleri, mimarisi ve kullanım özellikleri ile bunlardaki değişmeler hakkında bilgi verilen katalog bölümünden oluşmaktadır. Altıncı ve son bölümde, asırlardır süregelen Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürünün oluşumu, gelişimi ve değişimi analiz edilmektedir. Bunun yanında, Konya Geleneksel Konut Mimarisi hakkındaki yayınlardan elde edilen bilgilerle, Konya evleri Ve bu çalışmada incelenen bağ evlerini farklılığı irdelenmektedir. Anadolu bağ yerleşmeleri ve bunların yapılaşma özellikleri karşılaştırılarak, birbirini tamamlayan kent ve bağ kültürü gibi bağ yerleşmeleri-kültürü ve kent yerleşmeleri- kültürünün bir bütünün parçalan olduğu sonucuna varılmaktadır. Ekler Bölümünde Konya'da yapılan yerel tarih görüşmeleri sonucunda elde edilen bağ kültürü ve geleneksel konut mimarisi hakkındaki yerel terminoloji ve anket sorulan verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Konya (Meram-Sille), Bağcılık Kültürü, Bağ Yerleşmeleri, Konya Geleneksel Mimarisi, Anadolu Kültürü, Konya Kültürü, Konya Arazi Kullanımı, Kentleşme. ııı

Abstract:
The culture and settlements of orchard occured by congregation of the traditions df agricultural production surviving from the pre-history cultures of Anatolia, and Turkish culture persisted under the influence of the Religion of Islam reached here and settled semi nomatic life. The living tradition (of being in the cities in winters and in the countryside (orchard settlements in summers) which has been experienced widely in Anatolia, survived until the middle of XX. century in Konya by preserving its settlement characteristics and traditions. This orchard culture and settlements of Konya have come to a vanishing situation by means of the changes occured in the country after the Second World War, such as the changes in industrialization, urbanization, politics, moving to more libasated life, social thought and life. In this study, the relations of orchard-culture-space were investgated, withtout any concern of determining of housing typology, by ascertaining the traditional IVcharacteristics and cultural fabric of Konya orchard settlements by means of the investigation carried out in Meram and Sille orchard settlement which are the last surviving examples of Konya. The subject of orchard settlements and culture of Konya appears as a subject having the historical, natural, cultural and architectural aspects. In this investigation this subject is explained by giving examples of the history of those settlements, the developement of orchard culture of Konya within the historical process, the characteristics of orchard settlement in present Konya. For these reason, it was utilized from a great deal of local sources such as, the Old Registers of Konya, the Acts, the Novels of Travellers, Newspapers, books, etc., and the theses carried out on Konya. As comparing the houses of orchard and urban, the main sources, which are complated on the traditional housing architecture in Turkey, especially in Konya, gave the direction to this study. The orchard (settlements) were ascertained by investigation the oldest documents in the archives of the Title Deed Directory of Konya, and also by surveying the surviving ones with photography, measurment, observation and the intervievs carried out with the orhard owners and the other eldery who recollect them very well. By using these means, the necessary knowledge about the orhards history, The characteristics of their site whera they are situated., their usage, changes in terms of structural, functional and social aspects, was collected. In the first chapter of the study, which is consisted of six chapters, the topic of the study is introduced, and its aim and scope are explained. And also the explanations concerning the method pursued and the sources used for the investication are dealth with. In seconrd chapter in which generally the history of orchards is ihtroduced, depending on the sources like the Old Registers of Konya, the knowledge about the aspects of the orchards such as the characteristics of orchard arrangement,their measuring units, owners and contributions to economy is given. The third chapter deals with the orchard culture resulted from the orchard life in Konya, the care of orchards, the harvest, the appraisal of products, their storing and also the aspects of orchard culture reflecting on the social life. Then it presents some social events, such as the community cooperation (imece), the festivals of of orchard harvest (bağ bozumu), musical gatheings, mouwlavi ceremonies (semah), friend gatherings (barana). Here also explaned that the reasons of reflectior of the changing of the culture whose roots back to the pre-history, after the industrialization period, on the orchard culture and accordingly, on the space from the scale of urbanworchard settlement of housing scale. In the fourth chapter, the investigations about the present condition of the orchard settlements of Konya, the characteristics of Meram and Sille Orchard which even today could retain their originality, their changes experiencing today in terms of settlement concept, the works aiming the conservation of the regions, are presented. The fifth chapter is consisted of the catalogue which displays the information about the orchard examples chosen among the Orchards of Meram and Sille, their architectural and usage characteristics together which the changes occuring in them. In the sixth chapter which is the conclusionof the thesis, the formation, development and changing of the orchard settlements and culture of Konya surviving through centuries are analysed. Besides with the information provided from the literature on the traditional housing architecture of Konya, the differences between the houses of Konya and the orchard houses investigated in this study are examined. By comparing the characteristics of orchard settlements, of Anatolia and also their building development, it has been come to a conclusion that the culture of orchard settlements and urban settlements are the parts of a unity, as it observable in the cultures of and orchard which complete each other. VIAt the end of the study, terminology of orchard culture of Konya and questions which are asked the interviews (the orchard owners and the other elderly who recollect them very well) are given. Key words: Konya, (Sille, Meram), Orchard Culture, Orchard Settlements, Tradational Architecture of Konya, The Culture of Konya (Anatolia), Land Use of Konya vu