İnsan immün yetmezlik virusuyla infekte hastalarda eşlik eden hastalıklar, antiretroviral tedavi değişiklikleri ve ilaç yan etkileri
Antiretroviral treatment switch, drug side effects and comorbidities in human immunodeficiency virus infected patients
Yazar: OĞUZ EVLİCE
Danışman: PROF. DR. HALUK ERAKSOY
İstanbul Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Klinik Bakteriyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2019
Konu: Klinik Bakteriyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları = Clinical Microbiology and Infectious Diseases
Dizin: Antiretroviral ajanlar = Anti-retroviral agents ; HIV = HIV ; Hiperlipidemiler = Hyperlipidemias ; Komorbidite = Comorbidity ; Virüs hastalıkları = Virus diseases ; İlaç yan etkileri ve istenmeyen reaksiyonlar = Drug-related side effects and adverse reactions ; İmmün yetmezlik = Immun deficiency

Özet:
Amaç: Bu çalışmada, İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Polikliniği'nde izlenen HIV ile infekte hastalarda, eşlik eden hastalıkların, antiretroviral tedavi (ART) değişikliklerinin ve ilaç yan etkilerinin irdelenmesi amaçlandı.
Gereç ve Yöntemler: Çalışma retrospektif bir kohort çalışması olarak tasarlandı. İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Polikliniği'ne 2002 başından 2017 sonuna kadar başvuran HIV-pozitif hastaların dosyaları geriye dönük olarak incelendi. Dosyaları incelenen hastalar arasında 18 yaşından büyük, HIV/AIDS tanısı ELISA ve Western Blot testi ile doğrulanmış, izlemine 6 aydan uzun süre ara verilmemiş ve en az 6 aydır ART kullanan 210 hasta çalışma kapsamına alındı. Hastaların demografik, klinik özellikleri, laboratuvar sonuçları, başlanan ART ve sonrasında gelişen yan etkiler, tedavi değişimleri ve sonrasında başlanan ART kaydedildi. Çalışma verilerinin istatistiksel analizinde IBM SPSS Statistics for Windows. Version 21.0 (Statistical Package for the Social Sciences, IBM Corp., Armonk, NY, ABD) programı kullanıldı.
Bulgular: 210 hastanın 165 (%78.5)'i erkek, 45 (%21.4)'i kadındı. Hastaların ortalama yaşı 40.4 ± 12.373 idi. Erkeklerin ortalama yaşı 40.2 ± 12.2 iken kadınların ortalama yaşı 41.1 ± 12.964 bulundu. Hastaların 152(%72.4)'sinde heteroseksüel ilişki saptandı; 39 (%18.6)'u erkeklerle seks yapan erkeklerdi. Bulaşmadan, 1 (%0.5) kişide kan ve kan ürünleri, 1 (%0.5) kişide damar içi madde kullanımı sorumluyken; 17 (%8.1) kişide bulaşma yolu bilinmiyordu. Hastaların izlendikleri sırada eşlik eden hastalıkları, 42 (%20)'sinde hiperlipidemi, 22 (%10.4)'sinde hipertansiyon, 13 (%6.1) 'ünde kardiyovasküler hastalık, 13 (%6.1)'ünde malignite, 12 (%5.7)'sinde tip II diabetes mellitus, 9 (%4.2)'unda renal fonksiyon bozukluğu, 8 (%3.8)'inde osteopeni/osteoporoz, 3 (%1.4)'ünde karaciğer hastalığı olarak saptandı. İlk basamak tedavide en sık kullanılan ilk iki tedavi rejimi sırasıyla tenofovir disoproksil fumarat / emtrisitabin + lopinavir / ritonavir ve tenofovir disoproksil fumarat / emtrisitabin + elvitegravir / kobisistat iken, ikinci basamak tedavide iki tedavi rejiminin sıralamasının yer değiştirdiği görüldü. 71 (%33.8) hastada başlanan tedavide değişiklik yapıldığı saptandı. Tedaviyi değiştirmenin ilk iki sıradaki nedenleri, 22 (%30.9) hastada intolerans/toksisite ve 19 (%26.7) hastada rejimin basitleştirilmesiydi. Daha sonraki nedenleri 7 (%9.8) hastada uyum problemleri, 6 (%8.4) hastada potansiyel toksisitelerin önlenmesi ve 5 (%7) hastada virolojik başarısızlık oluşturdu. Tedavi sonrasında 5 (% 2.3) hastada diabetes mellitus, 4 (%1.9) hastada renal hastalık, 5 (% 2.3)'inde kardiyovasküler olay, 4 (% 1.9)'ünde osteopeni ve 4 (%1.9)'ünde osteoporoz gelişti.
Tartışma ve Sonuç: HIV infeksiyonu ART ile birlikte kontrol altına alınmakta ve yaşam süresi uzamaktadır. Ancak ART'nin kullanım süresinin giderek uzamasıyla birlikte, ilaç yan etkileri ve komorbiditelerle karşılaşılmaktadır. Tedaviye başlarken hastalar metabolik risk faktörleri açısından dikkatle değerlendirilmeli ve tedavi seçimi buna göre yapılmalıdır. Hiperlipidemi, diabetes mellitus, kemik metabolizma bozuklukları, kardiyovasküler hastalıklar, osteopeni ve osteoporoz tedavi sırasında da ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle hastalar bu riskler açısından yakından izlenmeli, ilgili uzmanlık dallarıyla işbirliğiyle gerektiğinde tedavi değişimi yapılmalıdır.

Anahtar Kelimeler: HIV, antiretroviral tedavi, komorbidite, istenmeyen yan etkiler, hiperlipidemi

Abstract:
Aim: The aim of the present study was to investigate the comorbid diseases, antiretroviral therapy (ART) changes, and drug side effects in HIV-infected patients that were monitored in the Infectious Diseases and Clinical Microbiology outpatient clinic.
Material and Methods: The study was planned as a retrospective cohort study. Medical records of HIV-positive patients followed in our outpatient clinic in the years of 2002-2017 were analyzed retrospectively. 210 patients aged over 18 years whose HIV/AIDS diagnosis was confirmed with ELISA and Western Blot test, and whose follow-up was continued uninterrupted more than 6 months, and who used ART at least 6 months were included in the study. The demographic, clinical features, laboratory results, the initiated ART, and detected side effects, therapy changes, and the following ART were recorded. IBM SPSS Statistic for Windows. Version 21.0 (Statistical Package for the Social Sciences, IBM Corp, Armonk, NY) was used in the statistical analysis of the study data.
Results: 165 (78.5%) out of 210 patients were men, and 45 (21.4%) patients were women. The mean age of the patients was 40.4 ± 12.373 years. The mean age of men was 40.2 ± 12.2 years, and the mean age of women was 41.1 ± 12.964 years. Heterosexual intercourse was detected in 152 (72.4%) patients, and 39 (18.6%) men who have sex with men. The comorbidities during the follow-up was hyperlipidemia in 42 (20%) patients, hypertension in 22 (10.4%), cardiovascular disease in 13 (6.1%), malignity in 13 (6.1%), type II diabetes mellitus in 12 (5.7%), renal dysfunction in 9 (3.8%), osteopenia/osteoporosis in 8 (3.8%), and liver disease in 3 (1.4%) patients. The two most common therapy regimen in the first step therapy were tenofovir disoproxil fumarate / emtricitabine + lopinavir / ritonavir, and tenofovir disoproxil fumarate / emtricitabine + elvitegravir / cobisistate, however, the second step therapy was detected as the modification of the order of both treatments. Therapy change was detected in 71 (33.8%) patients. Leading reasons requiring treatment change of therapy were intolerance/toxicity in 22 (30.9%) patients, and the simplification of treatment in 19 (26.7%) patients. The other reasons were compliance problems in 7 (9.8%) patients, prevention of the potential toxicities in 6 (8.4%) patients, and virologic failure in 5 (7%) patients. After the treatment, diabetes mellitus developed in 5 (2.3%) patients, renal disease in 4 (%1.9) patients, cardiovascular event in 5 (2.3%) patients, osteopenia in 4 (1.9%) patients, and osteoporosis developed in 4 (1.9%) patients.
Discussion and Conclusion: HIV infection is controlled with ART and life expectancy is prolonged. However, with the prolonged use of ART, drug side effects and comorbidities are
encountered. Patients must be evaluated for metabolic risk factors in the beginning of the treatment, and treatment choice must be accordingly performed. The side effects such as hyperlipidemia, diabetes mellitus, bone metabolism disorders, cardiovascular diseases, osteopenia and osteoporosis may also develop during the treatment. Therefore, patients must be closely monitored for the possible side effects, and physicians must work in cooperation with the other specialties, and treatment modification must be performed when required.

Key words: HIV, antiretroviral therapy, comorbidity, side effects, hyperlipidemia