Gençlerde okula-dayalı akran eğitimi girişimlerinin HIV/AIDS risk davranışlarını azaltma üzerine etkisi
The effects of school-based peer education on reduction of the HIV/AIDS risk behaviours among young people
Yazar: SERAP BULDUK
Danışman: PROF. DR. SEMRA ERDOĞAN
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Hemşirelik = Nursing
Dizin: AIDS = AIDS ; Akran aracılı öğretim yöntemi = Peer tutoring teaching technique ; Ergenler = Adolescents ; Eğitim yöntemleri = Education methods ; HIV = HIV ; Risk azaltma yöntemleri = Risk reduction methods ; Türkiye = Turkey ; Üniversite öğrencileri = University students

Özet:
Araştırmanın amacı, HIV/CYBE Akran Eğitimi (AE) Programı'nın gençlerin, Temel HIV bilgisine, AIDS'ten korunmada öz-yeterlik algısına ve riskli cinsel davranışlarına etkisini incelemektir.Çalışmada metodolojik ve ön-son test kontrollü araştırma tasarımı kullanılmış olup, iki aşamalı örneklem tasarımı izlenmiştir. İlk olarak, 507 üniversite öğrencisi ile (% 36.7 kız, % 63.3 erkek) HIV-Bilgi Ölçeği (HIV-BÖ-18) ve AIDS'ten Korunmada Öz-Yeterlik Ölçeği'nin (AÖY-27) geçerliği ve güvenirliği doğrulanmıştır. İkinci aşamada, AE'nin etkisi cinsel yönden aktif ve düzenli kondom kullanmayan 118 (59 girişim, 59 kontrol) genç üzerinde değerlendirilmiştir. Veriler, Sosyo-demografik Soru Formu, HIV-BÖ-18, AÖY-27, Cinsel Davranışlar Formu ve Cinsel Girişimcilik Senaryoları kullanılarak AE'den önce, AE'den eğitimden sonra ve AE'den 3 ve 6 ay sonra olmak üzere 4 kez değerlendirilmiştir. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistiksel yöntemlerin yanısıra Student-t, Mann-Whitney-U, eşleştirilmiş gruplarda t testi, tekrarlayan ölçümlerde varyans analizi, ki-kare testi ve logistik regresyon kullanılmıştır.Bu ölçekler Türk üniversite öğrencilerinde kullanılmak üzere yeterli güvenirlik ve geçerliğinin olduğunu göstermiştir. Akran eğitimi katılımcılarının, yaş ortalaması 21,92±1,94 olup (en az-en çok=18-29 yaş), büyük çoğunluğu % 69,5'i (82 kişi) erkekti. Akran eğitiminden sonraki hem 3. hem de 6. ayda AE grubunun kontrol grubuna göre HIV bilgi düzeyi (p=,000, p=,000), kondom kullanma (p=,000, p=,000) ve cinsel ilişkiyi reddetme (p=,000, p=,000) öz-yeterliği, cinsel girişimciliği (p=,000, p=,000) ve vajinal (p=,000, p=,000), oral (p=,009, p=,000) ve anal (p=,095, p=,001) cinsel ilişkide kondom kullanma sıklığı anlamlı olarak artmıştır. Ancak potansiyel cinsel eşe soru-sorabilme öz-yeterliği (p=,923, p=,252) ve cinsel eş sayısı zaman içinde değişmemiştir (p=,114).Sonuç olarak Türk üniversite gençlerinde riskli cinsel davranışları azaltmada okula-dayalı AE çok etkili bir yöntemdir. Bununla birlikte, gençlerin güvenli cinsel davranışlarının artırılması için öz-yeterlik geliştirme stratejilerine AE kapsamında daha fazla yer verilmelidir.Anahtar Kelimeler : Üniversiteli gençler, Okula-dayalı akran eğitimi, HIV/AIDS, Risk azaltma, Türkiye.

Abstract:
The aim of the study was to investigate the effects of HIV/STD Peer Education (PE) on HIV knowledge, perceived self-efficacy for AIDS prevention and risky sexual behaviours among young people.A methodological and pre-post test controlled study design was utilized in the study. A two stage sample design was followed. First, five hundred seven university students (36.7% female and 63.3% male) were recruited for validation of the HIV Knowledge Questionnaire (HIV-KQ-18) and Self-Efficacy Scale for AIDS Prevention (SEA-27). In the second stage, effects of PE were investigated on 118 young people (59 PE group and 59 control) who were sexually active but who did not use condoms. Data were collected with Socio-Demographic Questionnaire, HIV-KQ-18, SEA-27, Sexual Behaviours Questionnaire and Sexual Assertiveness Role-plays before PE, just after PE and 3 and 6 months after PE. Data were analyzed with descriptive statistics, student?s t test, Mann-Whitney U test, paired t test, variance analyses of repeated measures, chi-square test and logistic regression analysis.The scales showed adequate reliability and validity for use in Turkish university students. The PE participants was 21,92±1,94 years (range=18-29 years). Sixty-nine point five percent of the participants (n=82) were male. Three months and six months after the PE, HIV knowledge (p=,000, p=,000), self-efficacy for condom use (p=,000, p=,000) and say no to sexual intercourse (p=,000, p=,000), sexual assertiveness (p=,000, p=,000) and condom use in vaginal (p=,000, p=,000), oral (p=,009, p=,000) and anal (p=,095, p=,001) sexual intercourse frequency significantly increased in the PE group compared to the control group. However, self-efficacy for asking questions to potential partner (p=,923, p=,252) and the number of sexual partners (p=,114) did not change in the time.In conclusion, school-based PE was very effective on reduction of risky sexual behaviours among university students. However, safer sexual behavior of young people to develop strategies to increase self-efficacy should be given more space in the PE.Key Words: University youth, School-based peer education, HIV/AIDS, Risk reduction, Turkey.