Türkiye'deki konut tipi sığınakların esnek kullanımına ilişkin bir araştırma
A research on the flexible use of residential shelters in Turkey
Yazar: GÖZDE GÖKDEMİR
Danışman: DOÇ. DR. ERVİN GARİP
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İç Mimari Tasarım Ana Bilim Dalı / İç Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration
Dizin: Acil durumlar = Emergencies ; Afetler = Disasters ; Esnek kullanım = Flexible usage ; Konut = Dwelling house ; Korunma = Protection ; Mekan tasarımı = Space design ; Sığınak = Shelter ; Yönetmelikler = Regulations ; İç mekan tasarımı = Interior design

Özet:
Teknolojinin gelişimi ile beraber yükselen afet oranları, insanların bu afetlerden korunmalarını sağlayan mekanların fonksiyonel tasarımına olan ihtiyacı arttırmıştır. Bu ihtiyaç doğrultusunda, günümüzde başlıca korunma mekanları olarak kullanılmakta olan sığınakların, işlevsellik düzeylerinin tespit edilmesi önem taşımaktadır. Sığınakların sadece afet anında kullanılan mekanlar olarak kısıtlı kalması, gündelik yaşantıda bu alanların atıl durumda kalmasına neden olabilmektedir. Günümüzde artmakta olan yapı tasarım ve kullanım maliyetleri de göz önünde bulundurulduğunda, sığınakların işlevsel kullanımlarının sağlanarak aktif bir kullanım senaryosuna dahil edilmeleri önemlidir. Bu bağlamda tez çalışmasının amacı; afet ve acil durum, mekansal parametreler, yönetmelikler ve iç mimarlık kavramsal çerçevesinde; "Türkiye'deki konut tipi sığınakların esnek ve fonksiyonel kullanımına ilişkin bir öneri" sunmaktır. Mevcut sığınak tasarımı kriterlerine alternatif; kullanıcıların fiziksel ve psiko-sosyal gereksinmelerinin göz önünde bulundurulduğu "toplu konut sığınaklarında esnek iç mekan değerlendirmelerini" ortaya koymaktır. Bu kapsamda, teorik çerçevesini afet ve korunak yapıları ilişkisinin, sığınaklardaki mekansal gereksinmelerin, toplu konut sığınaklarındaki esnek iç mekan tasarımının oluşturduğu bu tez çalışması, altı bölümden meydana gelmektedir.
Tez çalışmasının ilk bölümünde, sığınakların güncel yaşantıdaki önemi vurgulanmakta olup bu alanların farklı kullanım potansiyelleri ele alınmıştır. Sığınak kullanıcıları bakımından gereksinim duyulan fiziksel ve psiko-sosyal mekan koşullarının, sığınaklarda elde edilip edilmediğine ilişkin bir giriş yapılmıştır. Bu bağlamda, afet ve acil durum anlarında bir korunak görevi üstlenen sığınaklarda, nasıl bir tasarım yaklaşımı izlenmesi gerektiği üzerinde durulmuştur. Sığınakların mevcut durum yeterliliklerinin ortaya konması ve bu alanlar için esnek çözüm önerilerinin geliştirilmesi için izlenen yol ve kullanılan yöntemlerden bahsedilmiştir.
Tezin ikinci bölümünde, afet ve acil durum ile ilgili kavramların tanımlamaları yapılmış; bu kavramlar bağlamında gereksinim duyulan korunak tasarımlarına ve tipolojilerine yer verilmiştir. Günümüzde teknolojinin gelişimi ile birlikte teknolojik afetlerin meydana getirebildikleri tahribat düzeyi giderek artmaktadır. Bu doğrultuda, teknolojik afetlerden korunma amacı ile tasarlanan sığınak yapılarının önemi vurgulanmış, sığınakların sınıflandırma yöntemlerine ve farklarına yer verilmiştir.
Tez çalışmasının kavramsal çerçevesini oluşturan en temel faktörlerden biri korunma kavramıdır. Bu kavramın sığınaklar kapsamında ele alınması, çeşitli yasa ve yönetmeliklerle sağlanmaktadır. Tezin üçüncü bölümünde sığınaklardaki korunma ihtiyacı, yönetmelikler ve mekansal tasarım parametreleri ilişkisi çerçevesinde ele alınmıştır. Sığınaklardaki mekansal gereksinimlere bütünsel bir yaklaşım ortaya konmuştur. Sığınaklardaki iç mekan tasarımında dikkat edilmesi gereken kullanıcı gereksinimleri ve esneklik ihtiyacını doğuran faktörler tespit edilmiştir.
Tez çalışmasının dördüncü bölümü, bir sonraki başlıkta ele alınan tasarım çalışmasının kapsamını oluşturmaktadır. Daha önceki başlıklarda ortaya konan bilgiler, sığınakların esnek kullanımı bakımından incelenmiştir. Toplu konutlar çoğu zaman tek bir kullanıcı profili doğrultusunda ele alınan, çeşitli özel ve ortak alanlardan oluşan yapı topluluğunu ifade etmektedir. Sığınaklar da toplu konutlardaki ortak kullanım alanlarının başlıcalarından birdir. Bu bağlamda çalışma, toplu konutlar çerçevesinde daraltılmıştır. Türkiye'deki sığınak yönetmeliklerinin dönemsel analizleri gerçekleştirilerek nasıl bir farklılaşma gösterdikleri ortaya konmuştur. Bu doğrultuda, sığınak yönetmeliklerinin iç mekan tasarımına ve kullanımına yönelik etkileri üzerinden bir irdeleme yapılmıştır.
Tezin beşinci kısmında ise TOKİ tip konut sığınakları özelinde Türkiye'deki toplu konut sığınaklarının mevcut durumlarına ilişkin bir tasarım çalışması yapılmış olup, bu alanların kullanımına ilişkin esnek tasarım önerileri geliştirilmiştir. Bu bölümde ortaya konan tasarım çalışması, tezin daha önceki başlıklarında ele alınan kavramsal yaklaşımların detaylı analizi sonucunda üretilmiştir. Konut tipi sığınakların esnek kullanımına ilişkin bir öneri oluşturulması hedeflenmektedir. TOKİ A tipi konut projesi üzerinden ilerlenen prototip tasarım çalışması, konut sığınaklarının sadece afet anında değil aynı zamanda günlük hayat senaryosuna entegre bir şekilde fonksiyonel ve esnek kullanımını önermektedir. Tasarım çalışması, sığınakların günlük yaşantıya dahil edilmesi ile birlikte işlevsellik kazanmalarının yanı sıra kullanıcıların bu alanlara karşı ön yargılarını yıkmayı hedeflemekte olup, sığınaklardaki sadece fiziksel gereksinmelerin değil aynı zamanda psiko-sosyal mekansal gereksinmelerin optimum düzeyde karşılanmasına yönelik bir altlık oluşturulmasını hedeflemiştir.
Tezin son bölümü olan altıncı bölümde ise, sunulan tez çalışması kapsamında ortaya konan kavramsal ve teorik çerçeve incelenmiştir. Bu incelemenin önemli bir parçasını oluşturan tasarım çalışmasının, ortaya konan fikirler doğrultusundaki yeterliliği değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirmelerin gelecek çalışmalar bakımından önemi ortaya konmuştur.

Abstract:
Increasing disaster rates with the development of technology has increased the need for functional design of spaces that protect people from these disasters. In line with this need, it is important to determine the functionality levels of the shelters, which are used as the main places of protection today.The fact that shelters are limited to places used only in the event of a disaster may cause these areas to remain idle in daily life. Considering the increasing building design and usage costs today, it is important that the shelters are included in an active use scenario by ensuring their functional use. In this context, the aim of the thesis study is; within the conceptual framework of disaster and emergency, spatial parameters, regulations and interior architecture; To present a proposal for the flexible and functional use of residential shelters in Turkey. Alternative to existing shelter design criteria; to reveal "flexible interior evaluations in mass housing shelters" where the physical and psycho-social needs of the users are taken into account. In this context, this thesis study, whose theoretical framework is the relationship between disaster and shelter structures, spatial requirements in shelters, and flexible interior design in mass housing shelters, consists of six chapters.
In the first part of the thesis, the importance of shelters in daily life is emphasized and the different usage potentials of these areas are discussed. An introduction has been made on whether the physical and psycho-social conditions required for shelter users are achieved in the shelters. In this context, it is emphasized what kind of design approach should be followed in the shelters that serve as a shelter in times of disaster and emergency. The path followed and the methods used to reveal the current situation qualifications of the shelters and to develop flexible solution proposals for these areas are mentioned.
In the second part of the thesis, definitions of the concepts related to disaster and emergency are made. In the context of these concepts, necessary shelter designs and typologies are included. Today, with the development of technology, the level of destruction that technological disasters can cause is increasing. In this direction, the importance of shelter structures designed for the purpose of protection from technological disasters has been emphasized and the classification methods and differences of the shelters have been given.
One of the most basic factors forming the conceptual framework of the thesis is the concept of protection. The handling of this concept within the scope of shelters is provided by various laws and regulations. In the third part of the thesis, the need for protection in shelters is discussed within the framework of the relationship between regulations and spatial design parameters. A holistic approach to the spatial requirements in the shelters has been put forward. The user requirements and the factors that create the need for flexibility have been determined in the interior design of the shelters.
The fourth part of the thesis study constitutes the scope of the design study discussed in the next title. The information presented in the previous chapters has been examined in terms of flexible use of shelters. Mass housing often refers to a building community consisting of various private and common areas, handled in line with a single user profile. Shelters are one of the main areas of common use in mass housing. In this context, the study has been narrowed down within the framework of mass housing. Periodic analyzes of shelter regulations in Turkey have been carried out to reveal how they differ. In this direction, an analysis has been made on the effects of shelter regulations on interior design and use.
In the fifth part of the thesis, a design study has been made regarding the current situation of the mass housing shelters in Turkey, specific to TOKİ type housing shelters, and flexible design proposals have been developed for the use of these areas. The design study presented in this section was produced as a result of the detailed analysis of the conceptual approaches discussed in the previous chapters of the thesis. It aims to create a proposal for the flexible use of residential shelters. Prototype design work progressing on the TOKİ A type housing project proposes the functional and flexible use of housing shelters both in the event of a disaster and in an integrated manner into the daily life scenario. The design study aims to break down the prejudices of the users against these areas as well as gaining functionality with the inclusion of the shelters in daily life, and aimed to create a base for meeting not only the physical needs but also the psycho-social needs at the optimum level.
In the sixth chapter, which is the last part of the thesis, the conceptual and theoretical framework presented within the scope of the thesis study was examined. The adequacy of the design study, which is an important part of this study, was evaluated in line with the ideas presented. The importance of the evaluations in terms of future studies has been revealed.