Hanefi usul eserlerinde ictihad teorisi
The theory of ictihad in the Hanafi usul literature
Yazar: BİLAL ESEN
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM KÂFİ DÖNMEZ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Din = Religion
Dizin: Hanefiler = Hanifies ; İslam Hukuku = Islamic Law ; İslam Hukuku = Islamic Law ; İslamiyet = Islam ; İçtihatlar = Judicial decisions

Özet:
Çalışmada, Hanefî fıkıh usulü eserlerinin ictihad bahislerindeki teorik meseleler incelenmiştir. Hanefîlerin, fıkıh usulünü müctehidlerin faaliyetlerinden söz eden bir ilim olarak tasavvur ettikleri görülmektedir. Bu sebeple Pezdevî öncesi klasik dönemde, mukallidlere yol gösterici nitelikte bir taklid bahsi, yer almamıştır. Hanefi usul eserlerindeki ictihad, kesin nassın bulunmadığı yerde fıkhî hükmü ortaya koymak için başvurulan bir faaliyettir. Re'y ictihadı tabiriyle ictihad tabiri eş anlamlı görülmektedir. İctihad eden kişinin sahip olması gereken ehliyetten bütün usulcüler söz etmektedir. Ancak ikili ayrımlar haricinde, Hanefî usul eserlerinde detaylı bir müctehidler tasnifine rastlanmamaktadır. Müctehid fi'l-mezheb tabirinin ise, genellikle mukallidler hakkında ve hakikat anlamı dışında kullanıldığı anlaşılmaktadır. Hanefîler, doğrunun tek olduğu fikrine sahiptirler ve musavvibe ya da muhattıe tarafında yer almak bakımından aralarında bir ayrılık yoktur. Semerkandî'nin görüşü ise doğrunun tekliğini kabul edenler arasındaki alt bir ihtilafla ilgilidir. Bu konuda Hanefîlere yapılan eleştiriler, mezhep dışından olup sadece belli usulcüleri değil genel olarak Hanefilerin ictihadda isabet görüşünü hedef almaktadır. Klasik dönemden sonra memzuc eserlerin ortaya çıkmasıyla birlikte Hanefî usulcülerin bazı konularda seleflerinden farklı düşünmeye başladıkları da görülmüştür. Öte yandan memzuc eserlerde, Hanefîlerin kendi görüşlerini delillendirmesinde İbnü'l-Hacib gibi mütekellimin usulcülerinin büyük tesirinin bulunduğu da hissedilmektedir.

Abstract:
In this study, theoretical issues concerning Ijtihad in the Hanefite usul texts are examined. It seems that Hanafies conceive the Usul al-Fiqh as a science talking about the activities of Mujtahid. That?s why we cannot find taqlid issues guiding muqallid in the classical period of Hanefite Usul texts before Pazdawi. Ijtihad in the Hanefite Usul texts is an activity which is applied to bring up the judgment of fiqh in the absence of absolute nass. The terms of Ijtihad and Ijtihad al-ra?y are used as synonymous in Hanefite Usul texts. Although all Usul writers discussed the competency which a mujtahid must have, but only Hanafite Usul writers, except some dual classifications, did not get down to the details of classification of Mujtahids in their Usul texts. The term of Mujtahid fi al-mazhab is usually used for muqallids. Hanefies have the idea that the truth is a unique one, so there is no disagreement among them in taking part in the side of Musawwiba or Muhattia group. In this point, critiques examined against the Hanefies are from other mazhaps and aim not to some specific Hanefite Usul writers but to the Hanefite view in general on hitting the unique truth. It also seems that some later Hanefies had different approaches to some Usul issues than their predecessors. Meanwhile it is observed in mamzûc Usul texts that later Hanefites, while establishing Hanefite opinions on their grounds, were under the strong influence of Mutakallimûn Usul writers like Ibn al-Hacib.