Emek sürecinde denetim ve direnme: Bankacılık sektöründe bir alan araştırması
Control and resistance in labour process: A field research in the banking sector
Yazar: SİYRET AYAS ŞARMAN
Danışman: PROF. DR. MELTEM GÜNGÖR DELEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Bankacılık = Banking ; Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Banka çalışanları = Bank employees ; Bankacılık sektörü = Banking sector ; Bankalar = Banks ; Denetim = Control ; Direniş = Resistance ; Emek denetimi = Labor control ; Emek süreci = Labour process ; Rıza = Consent ; Çalışanlar = Workers

Özet:
İnsanlar yaşamlarını devam ettirebilmek adına geçmişten günümüze üretimde bulunmuş gerek ürettiklerini tüketerek gerekse üretim fazlasını takas ederek veya satarak değişimi sağlamıştır. Böylelikle farklı ihtiyaçlarını karşılayabilmişlerdir. Burada önemli olan nokta üretimin aksamamış ve toplumsal yaşam içerisinde her daim var olarak gelişimini sürdürmüş olmasıdır. 
Ardından buharlı makinenin icadıyla üretim ve tüketim açısından taşlar yerinden oynamış; söz konusu sisteme yeni bir soluk getirilmiştir. Sermayenin üretim araçlarının mülkiyetini elinde bulundurması ona üretim sürecine ilişkin karar verme süreçlerine sahip olma imkânı sağlarken; aynı zamanda çalıştırdığı kişilere de emir verme yetkisini tanımıştır. Sermaye, sahip olduğu bu yönetsel egemenlik alanını emeğin kontrolünü sağlamak ve en önemlisi birikimini sürekli arttırabilmek adına genişletmeye çalışmıştır. Bunun için de dönem dönem birtakım farklı araçlara ihtiyaç duymuştur. 
Özellikle emeğin üretim üzerinde sahip olduğu gücünün farkına varmasıyla bir başkaldırı / direniş ihtimaliyle yüzleşen sermayenin emeği denetleyebilmek adına bu tür araçlara daha çok yöneldiği görülmektedir. Öyle ki sistemin devamlılığı emek gücünün denetimine bağlıdır. Ayrıca bu araçların tarihsel süreç içerisinde ortaya çıkan gelişmeler neticesinde de şekillendiği görülmektedir. Bir yandan yaşanan teknik ve teknolojik gelişimler emeğin denetlenmesinde kullanılan araçlar üzerinde etkili olurken diğer yandan sermaye birikiminin sürekli artması hâkimiyet alanını genişlettiğinden sermayeyi farklı arayışlara sevk etmiştir. 
Başlangıçta montaj hattı ile emeğin bedeni üzerinde kontrol sağlayan teknolojik yöntemler gün geçtikçe ve yeni gelişmeler ortaya çıktıkça üretimin yapısına uygun farklı yöntemleri de beraberinde getirmiştir. Fakat sermayenin amaçlarına birebir yanıt veremeyeceği gerekçesiyle işçileri yalnızca teknik ya da teknolojik araçlarla denetim altına alma fikri yetersiz görülmüştür. Dolayısıyla sermaye yine farklı denetim mekanizmaları arayışlarına yönelmiştir. Bu teknik ya da teknolojik anlamda uygulanan denetimin tamamen rafa kalktığı anlamına gelmez. Öyle ki günümüzde dahi teknolojik anlamda uygulanan denetimin yoğun biçimde etkisini devam ettirdiği görülmektedir. Fakat sermaye bunları denetime yardımcı araçlar şeklinde kullanmaktadır. 
Zaman içerisinde emeğin denetiminde uygulanan yönetsel metotlardan biri bürokratik denetim olmuştur. Sermaye birikiminin artmasıyla genişleyen üretim alanı emeğin yapısına da yön vermiştir. Sermayenin üretim alanının bütününe olan hâkimiyeti sanayi devriminin ilk yıllarında ortaya çıkan üretim alanına oranla zorlaştığından bürokrasi mekanizması devreye girmiştir. Söz konusu bürokrasi mekanizmasıyla yine çalışanlar üzerinde bir baskı oluşturularak denetim ve kontrol işlevi sürdürülmek istenmiştir.
Diğer yandan ilerleyen dönemlerde üretimin kol işinden zihin işine dönüşmesi, sermayenin bu alana da hâkim olma ve kontrol etme isteğine yol açmıştır. Ayrıca emek sürecinin denetlenmesinde baskıcı tutumun yetersiz kalması ve emeğin direnişinde baskının rolü sermayeyi rahatsız etmiş onu yine farklı arayışlara itmiştir. Dolayısıyla denetim içerisine rıza mekanizması da dâhil edilmiştir. Bu noktada uygulanan yeni denetim mekanizması ideolojik denetim olmuştur. İdeolojik denetimde ise emeğin rızası ön plandadır. Baskı ise ideolojik denetimde kullanılan araçların içerisine başarılı bir şekilde gizlenmiştir. Özetle geçmişten günümüze değin emek sürecinin denetimi varlığını devam ettirmiş; fakat günün koşullarına ve gelişmelere paralel olarak denetim mekanizmasına yön verilmiştir.
Fakat şunu açıkça söyleyebiliriz ki üretim süreci içerisinde yukarıda söz ettiğimiz denetim biçimlerini ayrı ayrı düşünmek ya da tek bir kategoriyle sınırlandırmak mümkün değildir. Nasıl ki günümüzde büyük sermayedarlar en kurumsal şekliyle faaliyet gösterip en yüksek teknolojiyle plazalarda yüksek vasıflı işçiler istihdam edebiliyorken aynı işletme bünyesinde daha alt kademelerde mavi yakalı işçiler çalıştırabiliyorsa farklı denetim biçimlerini de çalışanlarına rahatlıkla uygulayabilmektedirler. Sermaye aynı işyeri içerisinde farklı çalışanlara farklı denetim türlerini uygulayabildiği gibi aynı denetim türlerini de uygulayabilmektedir. Böyle bir yapı içerisinde sermayenin emek üzerinde tümüyle despotik ya da tümüyle hegemonik bir denetim uygulaması söz konusu değildir. Nitekim üretim süreci içerisinde denetim türleri belirli bir kombinasyon içerisinde sürdürülmektedir. 
Günümüzde sermayenin amaçlarına ulaşmasında avantaj sağlayan çok sayıda denetim aracı mevcuttur. Özellikle yönetimsel alanda yaşanan gelişmeler sermayeye denetim anlamında oldukça kolaylık sunmaktadır. Öyle ki çalışmanın büyük çoğunluğunda değindiğimiz rıza mekanizmaları denetim araçlarının çeşitlenmesiyle ilişkili olarak önemli ölçüde çeşitlilik göstermektedir. Yönetim modellerinde kendini gösteren denetim şekilleri hem kendisini ustaca gizlemeyi başarmakta hem de emek süreci içerisinde hegemonik denetimin uygulanışını kolaylaştırmaktadır. 
Bu araçlar teknolojik ve bürokratik denetimi kapsayacak biçimde geliştirilerek denetim ve kontrol noktasında sermayeye geniş imkânlar sunmaktadır. Dolayısıyla teknoloji, çalışan üzerinde hala teknik hâkimiyetini yoğun bir şekilde sürdürürken; işyerinin bürokratik yapısı içerisinde çalışanların hareket alanı kural ve prosedürler yardımıyla kolaylıkla sınırlandırılmaktadır. Bu bağlamda yönetimsel anlamda işyeri içinde yer alan uygulamaların görünürdeki fonksiyonu bir işletme stratejisi biçimindeyken aslında birer denetim aracı olarak kullanıldığı söylenebilir. Böylelikle görünürde emeğe devredilen kontrol ona göreceli bir hareket alanı sağlamakta ve bu alan yönetim tarafından kolaylıkla denetlenebilir olmaktadır. Önceden de vurguladığımız üzere burada asıl amaç denetimin ustalıkla gizlenmesidir ve yönetim dolayısıyla da sermaye asıl amacına başarıyla ulaşmaktadır.
Araştırmamızın ana konusunu oluşturan denetim pratiklerini ele alırken mücadele ve direnme pratiklerine değinmeden geçmek konunun bütünüyle anlaşılmasına engel olacağından araştırma içerisine çalışanların direnme pratikleri de dahil edilmiştir. Denetimin olduğu yerde mücadele ve direnişin olması son derece doğaldır. Tarihsel süreç içerisinde denetim ve mücadele olguları incelendiğinde bu iki zıt kutbun birlikte geliştiği görülmektedir. Bu bağlamda değişen yönetim felsefesi ile birlikte emeğin direnme pratiklerine yaklaşımının nasıl farklılaştığı merak konusu olmuştur. Dolayısıyla denetim pratiklerinin yanı sıra direnme biçimlerinin de çalışma konusu içerisine dahi edilmesine karar verilmiştir. Nitekim araştırmamız bu kapsamda genişletilmiş; planlamaya bu doğrultuda yön verilmiştir. 
Bir yanda denetim pratiklerini yönetim felsefesi içerisine gizlemeyi başaran ve bu süreçte emeğin rızasını alarak hareket eden sermaye… Diğer yanda elindeki gücü rızası ile ama kısmen fark etmeksizin sermayeye bırakan ya da piyasa koşulları nedeniyle zorunda bırakılan emek… Bu doğrultuda, çalışmanın dördüncü bölümünde denetim ve direnme pratikleri, İstanbul'da faaliyet gösteren özel bankaların genel müdürlüklerinde çalışan beyaz yakalı çalışanlar ile gerçekleştirilen nitel bir araştırma ile belirlenmeye çalışılmıştır. 
Gerçekleştirilen mülakatlarda farklı denetim araçlarına rastlanmış; dahası söz konusu denetimlerin çalışanların rızası alınarak gerek iş saatleri içinde gerekse iş saatleri dışında ve hatta özel hayatlarına müdahale edecek biçimde uygulandığı tespit edilmiştir. Yine elde edilen verilere dayanarak söyleyebiliriz ki kişilerin çalışma koşulları üzerindeki söz hakları birer yanılsamadan ibarettir. Sermaye işin kontrol ve denetimini kısmen çalışanların üzerine devrederek aslında emeğin kendisine yönelik denetimini tamamen ele geçirmektedir. Araştırma sonuçlarından da yola çıkılarak tüm bu anlatılanlar gözbağı teorisi ile kavramsallaştırılmaktadır.

Abstract:
Human have been producing from the past to the present in order to survive, and have provided change by either consuming what they produce or by bartering or selling excess production. Thus, they have been able to meet their different needs. The important point here is that the production has not been interrupted and it has always continued to develop in social life.
Then, with the invention of the steam machine, there were enormous changes in terms of production and consumption; A new stance has been brought to this system. In this adventure that started with the invention of the steam machine, the control of the production tools started to be gathered in the hands of a single person. While capital's possession of the means of production allows it to have decision-making processes regarding the production process; at the same time, it has given the authority to give orders to the people it employs. Capital has tried to expand this area of managerial sovereignty in order to control labor and most importantly, to continuously increase its accumulation. For this, it needed some different tools from time to time.
It is seen that the capital, faced with the possibility of a rebellion / resistance, especially when it realizes the power that labor has over production, turns towards such means more in order to control labor. After all, the continuity of the system depends on the control of the labor force. In addition, it is seen that these tools have been shaped as a result of the developments that occurred in the historical process. On the one hand, technical and technological developments have been effective on the tools used in controlling labor, on the other hand, the continuous increase in capital accumulation has expanded the field of domination, prompting capital to seek different pursuits.
Technological methods that initially provided control over the body of labor with the assembly line, day by day and as new developments emerged, brought different methods suitable for the structure of production. However, the idea of controlling workers only with technical or technological means was deemed insufficient, on the grounds that capital could not respond to its goals. Therefore, capital has turned to search for different control mechanisms. This does not mean that technically or technologically applied supervision has completely been abandoned. Even today, it is seen that the control applied in the technological sense continues its intensive effect. But capital uses them as aids to control.
Over time, one of the managerial methods applied in the control of labor has been bureaucratic control. The area of production, which expands with the increase in capital accumulation, has also shaped the structure of labor. The bureaucracy mechanism became the main player, as the dominance of the capital over the entire production area became more difficult compared to the production area that emerged in the early years of the industrial revolution. With the aforementioned bureaucracy mechanism, a pressure was put on the employees and the supervision and control function was to be maintained.
On the other hand, the transformation of production from manual work to mental work in the following periods led to the desire of capital to dominate and control this area. In addition, the inadequacy of the repressive attitude in controlling the labor process and the role of oppression in the resistance of labor disturbed the capital and caused it to different searches. Therefore, the consent mechanism has been included in the control. The new control mechanism applied at this point has been ideological control. In ideological control, the consent of labor is at the forefront. Pressure has been successfully hidden in the tools used in ideological control. In conclusion, the control of the labor process has continued from the past to the present; however, the control mechanism has been directed in line with the current conditions and developments.
However, we can clearly say that it is not possible to consider the above-mentioned forms of control separately or to limit them to a single category in the production process. Just as today's large capitalists operate in the most institutional way and employ high-skilled workers in plazas with the highest technology, they can also employ blue-collar workers at lower levels within the same enterprise, they can easily apply different forms of control on their employees. The capital can apply different types of control to different employees in the same workplace, as well as the same types of control. In such a structure, there is no totally despotic or totally hegemonic control of capital over labor. As a matter of fact, inspection types are carried out in a certain combination within the production process.
Today, there are many control tools that provide advantages for capital to achieve its goals. Developments, especially in the managerial area, offer considerable convenience to the capital in terms of control. The consent mechanisms that we mentioned in the majority of the study vary considerably in relation to the diversification of control tools. The forms of control that manifest themselves in management models both manage to hide themselves skillfully and facilitate the implementation of hegemonic control in the labor process.
These tools, which are mentioned down to the finest detail in the thesis we have prepared, have been developed to include technological and bureaucratic control, and offer a wide range of opportunities to capital at the point of control and control. Therefore, while technology still maintains its technical dominance over the employee, the movement area of the employees is easily limited with the help of rules and procedures within the bureaucratic structure of the workplace. In this context, we can say that; while the apparent function of the applications in the workplace in a managerial sense is a business strategy, their purpose is to be used as a control tool within the company. Thus, the control apparently transferred to labor provides a relative range of action and this area can be easily controlled by the management. As it has been emphasized before, the main purpose here is to conceal the control skillfully, and therefore the capital achieves its main purpose successfully.
While dealing with the control practices, which constitute the main subject of our study, not mentioning the struggle and resistance practices would prevent the subject from being understood completely, practices of resistance were also included in the research. Where there is control, it is quite natural to have struggle and resistance. When the facts of control and struggle are examined in the historical process, it is seen that these two opposite poles developed together. In this context, it has been a matter of curiosity how the approach of labor to resistance practices differs with the changing management philosophy. Therefore, we have decided to include resistance forms as well as control practices within the scope of the study. Our research has been expanded within this scope; planning has been directed in this direction.
On the one hand, capital that manages to hide its control practices within its management philosophy and moves with the consent of labor in this process… On the other hand, the labor class that has left its power to the capital with its will, but partially indiscriminately, or is obliged due to market conditions ... In the fourth and last chapter of our thesis, a qualitative study was conducted with middle-level white-collar employees in the general directorates of private banks operating in Istanbul in order to determine the reflection.
Interesting instruments of control were found in interviews with people who consider themselves as skilled employees and strive to reach the rank of managers; moreover, it has been determined that the aforesaid forms of control are carried out with the consent of the employees. Again, based on the data obtained, we can say that the right of people to speak about working conditions is an illusion. Capital actually takes full control of the labor itself by partially transferring the control and control of the work to the employees.