Yerel toplulukların afet yönetimine katılım süreci: Vatandaş bilimi yaklaşımıyla bir inceleme
The process of participation of local communities in disaster management: A study with a citizen science approach
Yazar: TUĞÇE UNGAN TÜRKARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. KEVSER İSMET ÜSTÜNDAĞ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Ülkemizdeki pek çok yerleşim yeri deprem başta olmak üzere birçok afet riskiyle karşı karşıyadır. Doğal afetler yaşamın bir parçası olup engellenemez ancak afetlerin neden olduğu etkiyi en aza indirgemek ve afetlere karşı bilinçli ve hazırlıklı olmak toplumların elindedir. 
Dünyada son yıllarda afetlerle mücadele konusunda dirençli toplumlar oluşturmanın önemine dair çalışmalar oldukça artmıştır. Afet dirençli toplumlar oluşturmak ve toplumların afetlerle başa çıkma kapasitesini geliştirmek için afet öncesi, sırası ve sonrasında afet yönetimine toplumsal katılım kilit bir role sahiptir. Afet sonrası hükümet yetkilileri ve profesyonel ekipler afet alanına ulaşana kadar afetten etkilenenlere ilk müdahale ve yardımın aile, komşu gibi yakın çevrelerinden gelmesi özellikle yerel toplulukların eğitim ve hazırlığının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.  
2000li yıllar sonrası geleneksel afet yönetimi anlayışının toplum tabanlı afet yönetim anlayışına doğru evrildiği görülmektedir. Toplum tabanlı afet yönetim yaklaşımları afetlere karşı hazırlıklı olmak, risk ve tehlikeleri azaltmak, yerel toplululukları hareket geçirmek ve organize etmek, toplulukların afetlerle başa çıkma kapasitelerini geliştirmek gibi hedeflerle hareket etmektedir. Ancak yerel toplulukların afet yönetimine katılımının sağlanmasında yerel yönetimlerin ve toplulukların karşılaştığı birtakım güçlükler söz konusudur. Bu güçlüklerin neler olduğu ve toplumsal katılımı artırmayı sağlayacak etkili bir yaklaşım çerçevesinin nasıl olabileceği soruları bu çalışmanın konusunu oluşturmuştur. 
Çalışma konusu kapsamında toplumsal katılımların önündeki güçlükleri belirlemek amacı ile afet yönetimi konusunda çeşitli ülke ve topluluklardaki yerel girişimlerin uygulama örneklerinin katılım süreç yönetimleri sistematik bir şekilde incelenmiş ve "benchmarkig" yöntemi ile topluluk katılımlarının önünde engel oluşturan faktörler ile katılımı artıran ve süreci başarıya taşıyan unsurlar tespit edilmiştir.
Değerlendirmeler sonucu afet yönetimine karşı toplumların ilgisizliği; toplulukların kendi kapasitelerinin farkında olmaması; finans, teknik, uygulama mekanizmaları gibi konularda hükümet desteğinin ve denetiminin yetersizliği; kamu, STK ve özel sektör işbirliklerinin sağlanamaması; yerel yönetimlerin toplumlarda oluşturdukları güven eksiklikleri gibi sorunlar toplum katılımını engelleyen faktörlerdir. Bu sorunlara etkili ve sürdürülebilir bir çözüm getirebilmek arayışı, çalışmanın ilerleyen aşamalarını vatandaş bilimi kavramı ile tanıştırmıştır.
Vatandaş bilimi halkı doğrudan bilimsel araştırma süreçlerine dahil eden bir yaklaşım olarak vatandaşın afet yönetiminde toplumsal ilgisini artırmaya, çok boyutlu yaklaşımlar sağlayabilecek, zaman ve kaynak gibi sınırlamaların önüne  
geçebilecek daha düşük maliyetli yatırımları mümkün kılmaya yönelik fırsatlar sunabilecek önemli bir potansiyele sahiptir. Bu doğrultuda yerel yönetimlere ve topluluk girişimlerine yol gösterici nitelikte olması hedeflenen, afet yönetiminde topluluk katılımını artırmaya yönelik vatandaş bilimi yaklaşımıyla bir afet yönetim çerçevesi önerilmiştir.

Abstract:
Many settlements in our country are faced with the risk of many disasters, especially earthquakes. Natural disasters are a part of life and cannot be prevented, but minimizing the impact caused by disasters and being conscious and prepared for disasters is in the hands of societies.
In recent years, studies on the importance of creating resilient societies in combating disasters have increased considerably in the world. In order to create disaster-resistant societies and improve the capacity of societies to cope with disasters, social participation in disaster management plays a key role before, during and after a disaster. The fact that the first intervention and aid to those affected by the disaster comes from their closest communities such as family and neighbors until government officials and professional teams reach the disaster area after the disaster shows how important the education and preparation of local communities are.
It is seen that the traditional disaster management approach has evolved towards a community-based disaster management approach after the 2000s. Community-based disaster management approaches aim to be prepared for disasters, reduce risks and hazards, mobilize and organize local communities, and improve the capacity of communities to cope with disasters. However, there are a number of difficulties encountered by local governments and communities in ensuring the participation of local communities in disaster management. The questions of what these difficulties are and how an effective approach framework can be developed to increase community participation constitute the subject of this study.
In order to determine the difficulties in community participation within the scope of the study, the participation process managements of local initiatives in various countries and communities in the field of disaster management were systematically examined and the factors that prevent community participation and the elements that increase participation and carry the process to success were determined with the "benchmarking" method.
As a result of the evaluations, the disinterest of communities in disaster management; the communities' lack of awareness of their own capacities; inadequacy of government support and supervision in matters such as finance, technique, and implementation mechanisms; the failure to ensure public, NGO and private sector cooperation; and the lack of trust created by local governments in communities are the factors that obstruct community participation. The search for an effective and sustainable solution to these problems introduced the concept of citizen science to the later stages of the study.
Citizen science, as an approach that directly involves the public in scientific research processes, has an important potential to increase the public interest in disaster management, to provide multidimensional approaches, and to provide opportunities to overcome limitations such as time and resources and to make lower-cost investments possible. In this direction, a citizen science-based disaster management framework has been proposed, which aims to guide local governments and community initiatives and to increase community participation in disaster management.