Diyarbakır Mardin kapı-yeni kapı arası sur duvarlarındaki tuğla malzemenin kullanım alanları ile fiziksel-mekanik özelliklerinin tespiti ve değerlendirilmesi
The identification and evaluation of the usage areas, physical, and mechanical properties of brick materials on the walls between Diyarbakir Mardin gate and new gate segments of the city walls
Yazar: RONAY OKUTMUŞTUR
Danışman: DOÇ. DR. NURSEN IŞIK
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Yapı Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Geçmiş dönemlerde insanlar yaşadıkları coğrafyaya göre temin edebildikleri malzemeleri yapı
inşa etmek amacıyla kullanmışlardır. Taş ve ahşap herhangi bir işleme gerek kalmadan bazı
yörelerde bulunabilen ve doğrudan kullanılabilen malzemelerdir. Taş ve ahşabın bulunmadığı
yörelerde ise insanlar toprağı kullanarak yapı malzemesi üretmeye çalışmışlardır. Bu amaçla
ilk olarak kerpiç malzeme bulunmuştur. Kerpiç malzeme uzun ömürlü olmaması ve dış
etkenlere maruz kalarak çabuk bozulması nedeniyle yerini zamanla tuğla malzemeye
bırakmıştır. Tuğla; kil, killi toprak ve suyun birlikte yoğrularak şekillendirildikten sonra
kurutularak pişirilmesi yolu ile elde edilen bir malzemedir. Tuğla malzemenin yapılarda
kullanımı ilk olarak Neolitik dönemde başlamıştır. Yapılan kazılar sonucunda en eski tuğlalar
bu dönemde Ürdün Nehri'nin kıyısında keşfedilmiştir. Tuğla malzemenin kullanımı daha sonra
İran, Hindistan, Orta Asya, Mezopotamya, Anadolu, Çin, Roma, Bizans, Osmanlı (vb.)
medeniyetlerde de yaygınlaşmıştır. Tuğla malzeme, geleneksel yapılarda düşey taşıyıcı
elemanlardan duvar ve payelerde; yatay taşıyıcı elemanlardan döşeme, hatıl, kemer, tonoz,
kubbe ve geçiş elemanlarında (tromp, pandantif, Türk üçgeni vb.) kullanılmıştır. Türkiye'nin
güneydoğusunda bulunan ve tarihi bir kent olan Diyarbakır kentinde hüküm sürmüş olan pek
çok uygarlık bulunmaktadır. Bu uygarlıkların kentte inşa ettikleri en önemli eser, kentin
simgesi haline gelmiş olan Diyarbakır surlarıdır. UNESCO Kültürel Miras Listesi'nde
Diyarbakır surları ve Hevsel Bahçesi olarak yer alan tarihi surların 4 adet tarihi ana kapısı
bulunmaktadır. Bu kapılar; Mardin Kapı, Dağ Kapı, Yeni Kapı ve Urfa Kapı'dır. Tez
çalışmasında Suriçi Bölgesi'nin güneydoğu dilimini çevreleyen Mardin Kapı ile Yeni Kapı
arasındaki sur duvarlarında ve burçlarda bulunan tuğla malzeme incelenmiştir. Bölgede
bulunan sur duvarları ve burçlarda tuğla malzemenin genel olarak yatay taşıyıcı elemanlar olan
üst örtülerde (kemer, kubbe, tonoz ve geçiş elemanları), yer yer hatıllarda ve az miktarda olsa
da duvarlarda ve payelerde kullanıldığı görülmüştür. Kullanılan tuğla malzemenin istif ve örgü
teknikleri yapılan alan çalışmasında gözlemsel olarak tespit edilerek fotoğraflarla
belgelenmiştir. Duvar, hatıl, kubbe ve tonozlarda genelde yatay olarak istiflenen tuğla
malzemenin bu örgü tekniğinde süsleme amacıyla kullanılmadığı görülmüştür. Bu
genellemenin dışında kalan 55 numaralı burçta birinci katta bulunan tonozlarda yatay-düşey
istifin kullanıldığı, 55 ve 63 numaralı burçta birinci katta bulunan kubbelerde ise yatay-düşey
istif tekniğiyle kullanıldığı; kubbe eteklerinde ve pandantiflerde tuğlaların dışa çıkıntılı ve açılı
olarak yerleştirilerek süsleme amacı kazandığı görülmektedir. Tuğla malzeme kemerlerde
genel olarak çift sıra halinde, yer yer ise tek sıra halinde kılıcına örülerek kullanılmıştır. Alan
çalışmasında tuğla malzemenin kullanıldığı yapı elemanlarında meydana gelen yapısal
sorunlar gözlemsel olarak tespit edilmiştir. Tuğla malzemede meydana gelen yapısal sorunlar;
tuğla malzeme kayıpları, çatlaklar, aşınma ve yüzey kayıpları, mikroorganizma ve bitki
oluşumu, tuzlanma ve islenme olarak tespit edilmiştir. Gözlemsel tespitler sonrası yapısal

xxii

sorunları bulunan 63 numaralı (Fındık Burcu) ve 64 numaralı burçtan alınan tuğla
numunelerinin fiziksel ve mekanik özelliklerinin tespit edilmesi amacıyla deneyler
yapılmıştır. Sur duvarlarında ve burçlarda kullanılan tuğla malzemenin korunması ve
sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla yapılan deneyler tek eksenli basınç dayanımı
deneyi, nokta yükü dayanım indeksi deneyi, su emme deneyi, donma-çözünme deneyi, ultrases
deneyi ve SEM/EDX analizidir. Deney sonuçlarından elde edilen veriler grafiğe çevrilerek
değerlendirilmiştir. Bölgede yapılan gözlemsel tespitler ve deney sonuçlarından elde edilen
veriler ile değerlendirmeler sonucunda Mardin Kapı ile Yeni Kapı arasındaki sur duvarları ve
burçlarda kullanılan tuğla malzemenin yapısal özellikleri belirlenmiştir. Bu tez çalışmasında
kapsamlı literatür taraması ile seçilen sur duvarları ve burçlarda yapılan deney çalışmalarının
gerek restorasyon gerekse de akademik çalışmalar için güncel bir kaynak olması hedeflenerek
çalışma tamamlanmıştır.

Abstract:
In past periods, people used the materials they could obtain based on the geography they lived
in to build structures. Stone and wood are materials that can be found in some regions and
used directly without any processing. In regions where stone and wood were not available,
people tried to produce building materials using soil. For this purpose, adobe was the first
material discovered. Due to its short lifespan and quick deterioration under external factors,
adobe was eventually replaced by brick. Brick is a material obtained by mixing clay, clayey
soil, and water, shaping it, drying it, and then firing it. The use of brick material in buildings
first started during the Neolithic period. Excavations have revealed that the oldest bricks were
discovered along the banks of the Jordan River during this period. The use of brick material
later became widespread in civilizations such as Iran, India, Central Asia, Mesopotamia,
Anatolia, China, Rome, Byzantium, and the Ottoman Empire. In traditional buildings, brick
material was used in vertical load-bearing elements such as walls and piers, and in horizontal
load-bearing elements such as floors, beams, arches, vaults, domes, and transition elements
(such as trompes, pendentives, and Turkish triangles).
Diyarbakır, a historical city located in southeastern Turkey, has been ruled by many
civilizations. The most important structure built by these civilizations in the city, which has
become a symbol of the city, is the Diyarbakır walls. Listed as the Diyarbakır Fortress and
Hevsel Gardens in the UNESCO Cultural Heritage List, these historic walls have four main
gates: Mardin Gate, Dağ Gate, Yeni Gate, and Urfa Gate. In this thesis study, the brick material
found in the wall sections and bastions between Mardin Gate and Yeni Gate, which surround
the southeastern section of the Suriçi Region, was examined. In the wall sections and bastions
in the region, it was observed that brick material was generally used in horizontal load-bearing
elements such as coverings (arches, domes, vaults, and transition elements), occasionally in
beams, and to a lesser extent in walls and piers. The stacking and bonding techniques of the
used brick material were observed and documented with photographs during the fieldwork. It
was observed that the brick material, which was generally stacked horizontally in walls,
beams, domes, and vaults, was not used for decorative purposes in this bonding technique. In
the exception of Bastion No. 55, it was seen that horizontal-vertical stacking was used in the
vaults on the first floor, and in the domes on the first floor of Bastions No. 55 and 63,
horizontal-vertical stacking technique was used; and the bricks in the dome skirts and
pendentives were placed protruding outward and angled, gaining a decorative purpose. In
arches, brick material was generally used in double rows, occasionally in single rows.
Structural problems occurring in the structural elements where brick material was used were
observed during the fieldwork. The structural problems observed in the brick material included
brick material losses, cracks, wear and surface losses, microorganism and plant formation,

xxiv

salting, and soot accumulation. After observational detections, experiments were conducted to
determine the physical and mechanical properties of brick samples taken from Bastion No. 63
(Fındık Bastion) and Bastion No. 64, which had structural problems. The experiments
conducted to ensure the preservation and sustainability of the brick material used in the wall
sections and bastions included the uniaxial compressive strength test, point load strength index
test, water absorption test, freeze-thaw test, ultrasound test, and SEM/EDX analysis. The data
obtained from the test results were evaluated by converting them into graphs. Based on the
observational detections and data obtained from the test results, the structural properties of the
brick material used in the wall sections and bastions between Mardin Gate and Yeni Gate were
determined. This thesis study was completed with the aim of being an up-to-date resource for
both restoration and academic studies by conducting experimental studies on the selected wall
sections and bastions through a comprehensive literature review.