1812-1911 yılları arası inşaat keşif defterlerine göre Diyarbakır surlarında koruma ve onarım çalışmaları
The protection and repair activities undertaken for Diyarbakır city walls between 1812 and 1911, based on ottoman archival documents
Yazar: RUKİYE ERKAPLAN
Danışman: PROF. DR. NESLİHAN DALKILIÇ
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Restorasyon Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Tarihi kent merkezini çevreleyen ve genel hatlarıyla bugünkü sınırlarına IV. yüzyılda ulaşan Diyarbakır Surları, yapıldığı ilk dönemden itibaren kentin en önemli mimari öğesi olmuştur.  Roma, Bizans, Abbasi, Mervani, Selçuklu, Artuklu, Eyyubi, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde çeşitli onarımlara konu olan Diyarbakır Surlarında, hemen her dönem koruma ve onarım çalışmaları yapılmıştır. 19. yy'ın başlarından itibaren, savunma işlevini büyük oranda yitiren burçlara farklı işlevler verilmesi nedeniyle var olan koruma sorunlarına yenileri eklenmiştir. Bu çalışma kapsamında, Diyarbakır Surlarında yapılan koruma ve restorasyon çalışmalarını tespit etmek için 1812-1911 yılları arasında tutulan inşaat keşif defterleri incelenmiştir. Dönemin koşullarını kavramak, onarım ile ilgili kararların nasıl alındığını, Diyarbakır Surlarının neden ve nasıl onarıldığını anlayabilmek için, ana kaynak olarak, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'na bağlı Osmanlı Arşivi (BOA) belgeleri incelenmiştir. 40'tan fazla belgenin çevirisi üzerinde çalışılmış, belge içeriklerinin günümüz Türkçesine çevrilmesinde farklı sözlükler karşılaştırma yapılarak kullanılmıştır. Tez yazarı tarafından çevrilen ve 1812-1911 yılları arasını kapsayan söz konusu belgelere göre, Diyarbakır Surlarında meydana gelen hasarlar nedeniyle surlar farklı tarihlerde çeşitli onarımlar geçirmiştir. 19. yüzyılın başlarındaki belgelerde surların onarımında kullanılan müdahale yöntem ve teknikleri, onarım için ihtiyaç duyulan malzemeler, malzemelerin miktarı ve fiyatı, malzemelerin ölçülmesi ve taşınmasında kullanılan aletler ile farklı alanlarda çalıştırılacak ustalar ve günlük ücretlerine dair bilgiler yer almıştır. Ayrıca onarımları yapılan burçların hangileri olduğu da aynı kaynaklardan öğrenilmiştir. 19. yüzyılın başından itibaren onarımlara konu olan Diyarbakır Surlarının, 19. yüzyılın ortalarına kadar süren tamir çalışmalarında özgününe uygun müdahaleler yapılmış ve surların korunması önem taşımıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında burçlara özgününden farklı işlevler verilmesi de yeni onarımları gerektirmiştir. Bu çalışma ile belirtilen dönemde surların onarımı konusunda teknik bilgilere ulaşılmış; elde edilen verilerin yapılacak restorasyon uygulamalarına ışık tutması hedeflenmiştir.

Abstract:
The Diyarbakır City Walls, which surround the historic city center and reached their current boundaries in the 4th century, have been the most important architectural element of the city since the initial period of their construction. The Diyarbakır Walls have been subject to various repairs during the Roman, Byzantine, Abbasid, Marwanid, Seljuk, Artuqid, Ayyubid, Akkoyunlu, and Ottoman periods, and preservation and restoration works have been carried out in almost every period. Starting from the early 19th century, as the defensive function of the towers was largely lost, new problems have arisen due to the assignment of different functions to them. Within the scope of this study, the construction estimate books kept between 1812-1911 were examined to identify the preservation and restoration works carried out on the Diyarbakır Walls. As the main source, the documents from the Ottoman Archives (BOA) of the Presidency of the Republic of Turkey State Archives Directorate were examined to understand the conditions of the period, how the repair decisions were made, and why and how the Diyarbakır Walls were repaired. The translations of more than 40 documents were studied, and different dictionaries were used to compare and translate the document contents into modern Turkish. According to the documents translated by the thesis author and covering the period 1812-1911, the Diyarbakır Walls underwent various repairs at different times due to the damage that occurred. The documents from the early 19th century contain information about the intervention methods and techniques used in the repair of the walls, the materials needed for the repairs, the quantities and prices of the materials, the tools used for measuring and transporting the materials, and the craftsmen and their daily wages in different fields. The documents also reveal which towers were subject to repairs. From the beginning of the 19th century until the mid-19th century, the repair works on the Diyarbakır Walls were carried out with interventions appropriate to the original, and the preservation of the walls was of importance. In the second half of the 19th century, the assignment of functions different from the original to the towers also required new repairs. This study aimed to access technical information about the repair of the walls during the specified period and to provide guidance for future restoration applications.