Ratlarda deneysel epidural fibrozis modelinde Hesperidin'in epidural fibrozis oluşumuna etkisi
The effect of Hesperidin on epidural fibrosis formation in an experimental epidural fibrosis model in rats
Yazar: MELİH ÇETİNER
Danışman: PROF. DR. ZAHİR KIZILAY
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Beyin ve Sinir Cerrahisi Ana Bilim Dalı / Nöroşirürji Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Nöroşirürji = Neurosurgery

Özet:
Amaç: Günümüzde yaşam kalitesini en çok etkileyen sağlık sorunlarından biri olan bel ağrısı ve siyatalji, yalnızca bireylerin fiziksel sağlığını değil, günlük yaşam aktivitelerini de derinden etkilemektedir. Bel ağrısı ve siyatalji, soğuk algınlığından sonra en sık karşılaşılan ikinci sağlık sorunu olarak kabul edilir.  Lomber disk hernisi, bel ağrısı ve siyataljinin en sık nedenlerinden biridir. Lomber disk hernisi cerrahisinde uygulanan laminektomi sonrasında, dura üzerinde oluşan ve skar dokusu olarak adlandırılan epidural fibrozis, omurga cerrahisi sonrası görülen ağrılar ile başarısız bel cerrahisinin önemli sebepleri arasında yer almaktadır. Omurgaya yönelik cerrahi girişimlerin ardından gelişebilen bu epidural fibrozis, ameliyat sonrası tekrarlayan ağrılara, yeni oluşan daralma ve bası bulgularına neden olmakla birlikte, yeniden dura ve sinir kökleri çevresinde bası oluşturarak klinik bulguların tekrar ortaya çıkmasına neden olabileceğine dair güçlü kanıtlar vardır.  
Bu bölgelerde oluşan yapışıklık dokuları, revizyon cerrahisi sırasında sinir köklerinin yaralanma olasılığını artırmaktadır. Ayrıca, bu yapışıklıkların temizlenmesinden sonra dokunun yeniden güçlü bir yapışıklık oluşturması, cerrahinin başarı şansını düşürmektedir. Bu nedenle, epidural fibrozisin engellenmesine yönelik önlemler büyük önem taşımaktadır. Epidural fibrozis, yapılması gereken cerrahi müdahalelerin riskini ve oranını da artırabilmektedir.
Epidural fibrozisin önlenmesi amacıyla deneysel ve klinik olarak glukokortikoidler, Spongostan, ADCON-L (Anti-yapışıklık bariyer jeli) ve ürokinaz gibi çeşitli ajanlar kullanılmıştır. Ancak hem deneysel hem de klinik çalışmalar ile ciddi bir başarı elde edilememiştir. Fibrozisi önlemek amacıyla otolog yağ greftleri, Gelfoam, Duragen, Silastik, Zenoderm, Dacron, Vicryl mesh, karboksimetilselülöz, polietilen oksit, rekombinant TPA, Gore-Tex membran ve ADCON-L gibi çeşitli maddeler ile sodyum hyaluronat, mukolitik ajanlar, heparin katkılı maddeler, insan amniyotik membranı, hyaluronik asit, Spongostan'a emdirilmiş otolog sinovyal sıvı, cis-4-hidroksil-L-prolin, steroid ve antiinflamatuar tedaviler kullanılmıştır. Bu ajanların bir kısmı deneysel hayvan modellerinde epidural fibrozis gelişimini engellemiş, bazı ajanlar ise beklenenin aksine fibrozis gelişimine katkıda bulunmuştur.  
Hesperidin'in inflamasyonu kontrol etme, oksidatif stresi azaltma ve bağışıklık yanıtlarını destekleme konusundaki etkileri iyi bilinmektedir. Yapılan insan çalışmalarında, hesperidin tedavisi sonrasında inflamasyon belirteçlerinde anlamlı bir azalma olduğu gösterilmiştir. Literatürde, epidural fibrozisin önlenmesi amacıyla hesperidin kullanımına yönelik herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada, laminektomi sonrası oluşan epidural fibrozisi engellemedeki potansiyel etkilerini değerlendirmek için ratlarda deneysel epidural fibrozis modeli oluşturulmuştur. Yaptığımız bu çalışma sonucunda, hesperidinin epidural fibrozis üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahip olduğu belirlenmiştir.  

Anahtar Kelimeler: Bel ağrısı, Epidural fibrozis, Hesperidin, Laminektomi, Lomber disk hernisi.

Abstract:
Objective: Low back pain and sciatica, among the most impactful health problems on quality of life today, not only affect individuals' physical health but also deeply disrupt their daily activities. Low back pain and sciatica are considered the second most common health problems after the common cold.  
Lumbar disc herniation is one of the most frequent causes of low back pain and sciatica. Epidural fibrosis, a scar tissue that forms over the dura following laminectomy performed for lumbar disc herniation surgery, is among the significant causes of post-spinal surgery pain and failed back surgery syndrome. This epidural fibrosis, which can develop after spinal surgical interventions, is strongly associated with recurrent pain, newly developed narrowing and compression findings after surgery, and re-compression around the dura and nerve roots, leading to the recurrence of clinical symptoms.  
The adhesions formed in these areas increase the risk of nerve root injuries during revision surgeries. Additionally, the reformation of strong adhesions after the removal of these adhesions lowers the success rate of surgery. Therefore, measures to prevent epidural fibrosis are of great importance. Epidural fibrosis also increases the risk and frequency of necessary surgical interventions.  
Various agents such as glucocorticoids, Spongostan, ADCON-L (Anti-adhesion barrier gel), and urokinase have been used experimentally and clinically to prevent epidural fibrosis. However, neither experimental nor clinical studies have achieved significant success. To prevent fibrosis, various materials such as autologous fat grafts, Gelfoam, Duragen, Silastic, Zenoderm, Dacron, Vicryl mesh, carboxymethylcellulose, polyethylene oxide, recombinant TPA, Gore-Tex membrane, ADCON-L, sodium hyaluronate, mucolytic agents, heparin-enriched materials, human amniotic membrane, hyaluronic acid, autologous synovial fluid impregnated into Spongostan, cis-4-hydroxy-L-proline, steroids, and anti-inflammatory therapies have been used. While some of these agents successfully prevented epidural fibrosis in experimental animal models, others contributed to fibrosis development contrary to expectations.  
Hesperidin's effects on controlling inflammation, reducing oxidative stress, and supporting immune responses are well-documented. Studies in humans have shown a significant reduction in inflammatory markers following hesperidin treatment. However, no studies have been reported in the literature regarding the use of hesperidin to prevent epidural fibrosis. In this study, an experimental epidural fibrosis model was established in rats to evaluate the potential effects of hesperidin in preventing epidural fibrosis following laminectomy. As a result of this study, hesperidin was found to have a statistically significant effect on epidural fibrosis.  

Key Words: Epidural fibrosis, Hesperidin, Laminectomy, Low back pain, Lumbar disc herniation.