Alaş Hareketi ve Azerbaycan  Milli Hareketi, karşılaştırmalı inceleme
The Alash Movement and Azerbaijan National Movement: The comparative analysis
Yazar: AHMAD HASANOV
Danışman: DOÇ. DR. GÜLJANAT KURMANGALIYEVA ERCİLASUN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Alaş Hareketi = Alash Movement ; Azerbaycan = Azerbaijan ; Azerbaycan Milli Harekatı = Azerbaijan Nation  Operation ; Güney Kafkasya = South Caucaus ; Kazakistan = Kazakhstan ; Modernleşme = Modernization ; Rusya = Russia ; Türkistan = Turkistan

Özet:
1917 Şubat Devrimi ve I. Dünya Savaşı'nın sonucunda, Rusya İmparatorluğu'ndaki
halkların hayatında yeni bir dönem başladı. Kafkaslar ve Batı Türkistan'da yeniden
bağımsızlık ümitleri güçlendi. 1917 yılında Batı Türkistan'da Kazak Türkleri'nin Alaş
Otonomisi kuruldu. 1918 yılında da Azerbaycan, komşuları Gürcistan ve Ermenistan'ın
ardından bağımsızlığını ilan etti. 20. yüzyılın başında karşılaştığımız bu olayların kökenleri
daha eskiye, 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanıyordu. Batı Türkistan ve Kafkasya'da eğitim
ve kültürün gelişmesi, 1905 yılında Rusya'da meşrutiyet çalışmaları ve Devlet Duması'nın
faaliyete başlaması, Rusya sınırları içindeki Türk aydınların Duma'ya milletvekili olması,
diğer Türkler arasında olduğu gibi Batı Türkistan ve Kafkasya'nın da bundan sonrakı
kaderine etkisini gösterdi. 19. yüzyılda bu iki halkın aydınları 20. yüzyılın başlarında
yetişmiş nesiller üzerinde etkili olmuş, kendi halklarının kaderlerini değiştirebileceği
gücünü hissetmelerine yardım etti. Alaş hareketinin aktif üyeleri Alihan Bökeyhan, Ahmet
Baytursınov, Mîr Yâkub Dulatov, Mustafa Çokay, Mağcan Cumabayev, Muhammetcan
Seralin gibi aydınların, Çokan Velihanov, Abay Kunanbayev ve Ibıray Altinsarıulı gibi bir
önceki nesil münevverlerden etkilenmemesi mümkün değildi. Oluşmuş tarihî şansı
değerlendirmek üzere, Abbas Kulı Ağa Bâkıhanlı, Mirza Şefî Vâzıh, Mirza Kâzım Bey,
Mirza Feth Ali Ahundzâde, Hasanbey Melikzâde Zerdâbî gibi aydınlardan etkilenen
Mehmet Emin Resulzade, Feth Ali Han Hoyski, Ali Merdan Topçubaşı, Abdürrahim
Bey Hakverdili ve diğer aydınlar da 1918 yılında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ni kurdular.
1906 yılında Batı Türkistan'da kurulmuş Anayasal Demokrat Partisi 1917 yılında Alaş
Partisi'ne, aynı yılın sonundaysa otonom cumhuriyete dönüştü. 1905 yılında Azerbaycan'da
partiler kurulmaya başlar, 1911 yılında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ni yönetecek olan
Müsavat Partisi kuruldu ve bu parti 1917 yılından itibaren faaliyete geçti. Bu tezde,
Azerbaycan ile Kazakistan'da devlet kurulması yolunda atılan adımlar, bu devletleri kurmak
için aydınların izledikleri yol ve bu yolda verdikleri mücadeleler kıyaslanmış, bu iki Türk
halkının 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başları tarihindeki faaliyetler ve sonuçlar
karşılaştırılmıştır.

Abstract:
The results of the February Revolution in 1917 and the World War I led to a new era in the
life of the nations within the Russian Empire. Hopes for independence strengthened again in
the Caucasus and Central Asia. In 1918, Azerbaijan declared its independence, after
neighboring Georgia and Armenia. Alash Orda autonomy of the Kazakhs was established in
Turkestan region in 1917. These events that we encountered in the beginning of the 20th
century take their roots since the middle of the 19th century. The development of education
and culture in Turkestan and the Caucasus, the conversion of Russia into a legitimate state
from 1905 and as a result of this, Imperial Duma started to operate in the same year, and the
Turkic intelligentsia became deputies in the Duma. All these facts showed their effect on the
next stages of these two regions. The intellectuals of these two nations in the 19th century
helped their nations feel the power to change their destiny among the generation that grew
up in the early 20th century. The intellectuals such as Alikhan Bukeikhan, Ahmet
Baytursinov, Mustafa Shokay, Mirjaqip Dulatuli, Magjan Jumabayev, Muhammetjan
Seralin were affected by a previous generation intellectuals such as Chokan Valikhanov,
Abay Kunanbayev and Ybyrai Altynsarin. The intelligentsia of the 20th century-Azerbaijan,
such as Mammad Amin Rasulzade, Fatali Khan Khoyski, Alimardan Topchubashov,
Abdurrahim bey Hagverdiyev, Nesib Yusifbeyli, who established the Republic of
Azerbaijan in 1918 to evaluate the historical chance, must be influenced by earlier
intelligentsia such as Abbasgulu Bakıkhanov, Mirza Shafi Vazeh, Alexander Kasimovich
(Mirza Alexander) Kazembek, Mirza Fatali Akhundov, Hasan bey Zardabi, and Agaoglu
Ahmed bey. The Constitutional Democratic Party, which was established in Turkestan in
1906, progressed as the Alash Party in 1917 and turned into autonomous republic at the end
of the same year. The establishment of Parties in Azerbaijan started in 1905, and in 1911,
the Musavat party was established to manage the Democratic Republic of Azerbaijan, and
this party had been legal