16. yüzyıl ahlakî mesnevilerdeki hikayelerin inceleme ve tahlili
Analysis and examination of the stories in the 16th century moral masnavis
Yazar: HARUN KIRKIL
Danışman: PROF. DR. ALİ ÖZTÜRK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ahlak = Morality ; Hikaye = Story ; Kıssalar = Narratives ; Mesnevi = Mathnawi ; Sosyal hayat = Social life ; İbadet = Worship ; İnançlar = Beliefs

Özet:
Kur'ân-ı Kerîm insanlara yüce hakikatleri anlatmak ve onları güzel ahlâka yönlendirmek gayesiyle geçmiş ümmetler ve peyugamberlerin başından geçen birçok kıssalar anlatır. Kur'ân-ı Kerîm'in muhtevası incelendiğinde 6.236 ayetin 2.236 sının (% 35.84) kıssalarla ilgili olduğu görülmektedir. Kur'ân-ı Kerîm'de kıssaların bu derecede büyük bir yeri olması, insanın iyiye, doğruya yöneltilmesi, kötülüklerin önlenerek toplumun ıslahı noktasında kıssa ve hikâye anlatımının önemini göstermektedir. 
Türk İslam Edebiyatı'nın en önemli kaynaklarından biri olan Kur'ân-ı Kerîm'in, yazılan eserlerin üslubuna büyük bir tesiri olmuştur. 
İslam dininin inanç ve ibadet esaslarını, incelik ve hakikatlerini, güzel ve üstün kabul ettiği ahlâki davranışlar kadar, reddettiği ahlâki davranışları da insanlara öğretmek amacıyla Türk İslam Edebiyatı'nda çok sayıda şair tarafından ahlâk mesnevîleri kaleme alınmıştır. Bu eserlerin en dikkat çekici tarafı, ele alınan her bir konudan sonra "hikâye", "latîfe", "temsîl", "rivâyet" ya da "dâstân" başlığı altında, o mevzuyla alakalı bir ya da birden fazla hikâyenin anlatılıyor olmasıdır. Anlatılan bu hikayeler ile insanlara konuyla ilgili olumlu ya da olumsuz tutum, davranış, duygu, düşünce ve kişi örnekleri verilmiştir.
Kur'ân- Kerîm'de anlatılan kıssa üslubunun ahlâk mesnevîlerinde yer verilen hikayelere tesirini araştırmak amacıyla 16. Yüzyıl'da yaşamış 8 müellif tarafından yazılan 13 mesnevî incelenmiştir. Ahmed Rıdvan'ın Rıdvâniyye; Güvâhî'nin Pend-Nâme; Taşlıcalı Yahya'nın Gencîne-i Râz, Gülşen-i Envâr ve Kitâb-ı Usûl; Şemseddîn Sivâsî'nin İbret-Nümâ ve Mir'âtü'l-Ahlâk; Za'îfi'nin Kitâb-ı Bâğ-ı Behişt; Cinânî'nin Riyâzü'l-Cinân ve Cilâu'l-Kulûb; Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Riyâzü's-Sâlikîn ve Tuhfetü'l-Uşşâk'ı ile Vizeli Ramazan Behiştî'nin Heşt Behişt isimli mesnevîlerinden seçilen 723 hikâye, İnanç, İbadet, Tasavvuf, Sosyal Hayat ve Ahlâk ana başlıkları altında konularına göre tasnif edilmeye çalışılmıştır. Hikayenin unsurları kabul edilen, kahraman, mekan, zaman ve olaya göre bütün hikayeler incelenmiş, anlatılış amacı, anahtar kavramlar ve bağlamı noktasında değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
The Quran narrates many stories about past nations and prophets to enlighten individuals with the truth and guide them toward virtuous conduct. Upon examination of its content, it is observed that 2236 of its 6236 verses (35.84%) pertain to these stories. The significant proportion of such stories within the Quran highlights the importance of storytelling in directing individuals toward good and righteousness and promoting society's improvement by preventing evil. 
One of the most important sources of Turkish Islamic literature, the Quran, has greatly impacted the style of written works.
Numerous poets in Turkish Islamic literature have written ethical poems in the Masnavi form to teach the principles of faith and worship, the courtesy and truths of Islam, and the moral behavior that is considered to be righteous and higher, as well as the rejected corrupt behavior. A remarkable feature of these works is that after each topic, one or more stories related to the topic are narrated under the headings of "hikâye", "latîfe", "temsîl", "rivâyet", or "dâstân". These stories provide examples of positive and negative attitudes, behaviors, emotions, thoughts, and people related to that topic.
To investigate the influence of the storytelling style used in the Quran on the stories featured in ethical Masnavis, thirteen Masnavis written by eight authors who lived in the 16th century were examined. From Ahmed Rıdvan's Rıdvâniyye; Güvâhî's Pend-Nâme; Taşlıcalı Yahya's Gencîne-i Râz, Gülşen-i Envâr, and Kitâb-ı Usûl; Şemseddîn Sivâsî's İbret-Nümâ and Mir'âtü'l-Ahlâk; Za'îfi's Kitâb-ı Bâğ-ı Behişt; Cinânî's Riyâzü'l-Cinân and Cilâu'l-Kulûb; Gelibolulu Mustafa Âlî's Riyâzü's-Sâlikîn and Tuhfetü'l-Uşşâk; and Vizeli Ramazan Behiştî's Heşt Behişt, 723 stories were selected and classified according to their themes such as faith, worship, tasawwuf/sufism, social life and morals. All the stories were examined based on the elements of the story, such as protagonist, setting, time, and event, and evaluated based on their purpose, key concepts, and contexts.