Türkçe sözlüklerdeki tanımlarda eylemden türemiş sözcüklerin üye ve rol yapısının yeri
The place of argument structure of words derived from the verb in the defination of Turkish dictionaries
Yazar: GÜLHAN AĞBABA
Danışman: PROF.DR. N. ENGİN UZUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Bu tezde, Türkçenin belli başlı üç genel sözlüğü veri tabanı olarak kullanılmışve bu sözlüklerde -Ik ve -IcI ekleri ile türemiş 20'şer, toplam 120 sözcük,tanımları açısından ele alınmıştır. Veri tabanı, incelemeye temel oluşturankuramsal çerçevenin araçlarını örneklemek amaçlı, 120 eylem daha tanımlarıaçısından tezin inceleme alanına katılmıştır.Sözlükbilim literatüründeki temel kavramlar çerçevesinde kısa birdeğerlendirmesi yapılan üç sözlük (TDK'nın Türkçe Sözlük'ü, AliPüsküllüoğlu'nun Büyük Türkçe Sözlük'ü, ve Kemal Demiray'ın Temel TürkçeSözlük'ü), tezin kuramsal tabanını oluşturan Evrensel Dilbilgisi kuramının üyeyapısı ve rol yapısı kavramları açısından incelenmiştir. İncelemede, adı geçensözlüklerden alınan maddebaşı örnekleri, tanımlarında, maddebaşı sözcüğüniçerdiği eylemcil tabanın üye ve rol yapısı bakımından ne ölçüde dikkate alındığıüzerinde durulmuş ve bu incelemeler sonucunda şu gözlemlere ulaşılmıştır:1. Adı geçen sözlüklerde genel olarak üye dikkate alma oranı %35'tir.2. Türetim eklerine göre üye bilgisini -IcI'da %47 , -Ik'ta %45 oranında dikkatealınmıştır.3) Türemiş sıfatlarda EDİCİ, DENEYİMCİ ve KONU rolleri daha çok dikkatealınmıştır.Bu gözlemlerden hareketle tezde, sözlüklerin hazırlanışı ve içerikleri açısındanda şu sonuçlara ulaşılmıştır:1) Sözlükler tanımlarda eylemlerin üye ve rol bilgilerini önemli orandadışlamaktadır. Bu bize sözkonusu sözlüklerin eylem ve eylemden türemişsözcükleri tanımlamada eylemlerin üye ve rol bilgilerine dayanmadığınıgöstermektedir.2 ) Türetim eklerinin tanımları eylemlerin üye ve rol yapılarına daha duyarlıolarak düzenlenmesine etki ettiği gözlenmiştir. Bu da bize, sıfat tanımlamalarındasözlükçülerin dilbilgisel yapıya daha duyarlı olduklarını göstemektedir.3) İki farklı türetim eki ile türemiş sıfatların tanımlarında üye ve rol yapısınıdikkate alma oranlarının sözlüklerde anlamlı bir biçimde farklı olması, yanisözlüklerin türetim ekine göre tanımları dilbilgisel yapılara farklı oranda amaaynı eğilim içinde bağlamaları, üye ve rol yapılarının dikkate alınmasında,dilbilgisel işlemlerin de etkisi olduğunu göstermektedir.

Abstract:
In this thesis, three general dictionaries of Turkish are used as database andfrom each these dictionaries, 20 words derived using the affixes of -Ik and -IcI,making a total of 120 words, are discussed in view of the definitions. Thedatabase is included within the area of research of the thesis to give examplesconcerning the tools of theoretical frame forming the basis of the research and anaddition of 120 verbs are included in view of their definitions.Three dictionaries ( Türkçe Sözlük of TDK, Büyük Türkçe Sözlük of AliPüsküllüoğlu and Temel Türkçe Sözlük of Kemal Demiray) whose evaluation iscarried out within the frame of basic consepts of literature of lexicology, areanalyzed in view of member and role structure of Universal Grammar, whichforms the theoretical base of the thesis. In the evaluation, it is focused on thathow much the verbative basis included in the key word is taken intoconsideration in the definitions of the key word examples taken from thementioned dictionaries and the following are observed as a result of the analysis:1) General rate of taking into consideration as a member in the mentioneddictionaries is % 352) Member information as derivation affixes are taken into consideration in therates of % 47 in -IcI and % 45 in -Ik3) In the derived adjectives, the roles of AGENT, PATİENT and TOPIC aretaken into consideration more than the others.The following results are obtained in view of creation and content of words inthis thesis as aforementioned observations are taken into consideration:1) The dictionaries exclude the member and role information of the verbs in theirdefinitions to a large extent. This shows us the dictionaries mentioned are notbased on the member and role information of the verbs when defining the verbsand words derived from verbs.2) It is observed that the definitions of derivative affixes affect more sensiblearranging of verbs to member and role structures. This shows that thelexicographers are more sensible in view of linguistic structure when creatingadjective definitions.3) The significant difference in the rates of taking member and role structure intoconsideration in the definitions of derived adjectives using two differentderivation affix, that is, connection of definitions of words as derivation affixesto the linguistic structure in different rates but in the same inclination, shows usthat linguistic processes has effects on taking the member and role models intoconsideration.