Canlı bir deneyim olarak oyuncunun sanatı ve geleneksel performans sanatlarında icra
The actor's art as a living experience and the performance in traditional performing arts
Yazar: ŞEBNEM SÖZER ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. TÜLİN SAĞLAM
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Gelenekler = Traditions ; Performans sanatı = Performance art ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro oyuncuları = Theater players ; Tiyatro oyunları = Theater plays ; İcra = Performing

Özet:
Tiyatro oyuncusunun sanatını canlı bir deneyimin yaratılması olarak tanımlayan bu tez çalışması, Türkiye'ye ait geleneksel performans sanatlarına özgü icranın incelenmesinin bu sanata ve yarattığı deneyime nasıl bir katkıda bulunabileceği meselesini tartışmaktadır. Temel sav bugün deneyimin büyük ölçüde yıkıma uğradığı ve bu özel türde icra biçiminin gerçek bir deneyimi oluşturma gücünü içinde taşıdığıdır. Araştırmanın içinde ilk olarak, bu icra biçiminin özellikleri, içinden doğduğu kültüre özgü, içeriden bir bakış benimsenerek incelenmektedir. Bu amaçla tiyatro ve oyunculuk kuramına ait kavramlar kadar söz konusu geleneklere özgü emik kavramlardan da yararlanılmaktadır. Bu inceleme sonucunda, performans geleneklerine özgü icranın "meşk" olarak adlandırılabilecek, insanlar arasında yüz yüze, canlı bir etkileşime ve bunun sonucu olarak ortaya çıkan kinestetik empatiye dayanan özel türde bir aksiyon türünü ortaya çıkardığı düşüncesi ortaya atılmıştır. Meşk aksiyonu, geleneğin insanın manevi gelişimi amacına uygun olarak, teatral mimesis'ten ziyade teslimiyet anlayışı, yeninin aranmasından ziyade geleneksel kuralların uygulanması ve bireyselden ziyade ortak yaratım ilkeleriyle çalışmaktadır. Araştırmanın son bölümünde Türkiye'ye özgü performans geleneklerden esinlenerek bugün tiyatro yapmakta olan iki ayrı tiyatro ekibinin çalışmalarına odaklanılarak, bu geleneklere özgü icra türüne ait özelliklerin bugün tiyatroda ve oyuncunun sanatındaki karşılığının ne olduğu/olabileceği tartışması yürütülmüştür. Buradaki temel düşünce, hem ayinsi hem de oyunsu olanı bir arada içeren ve bu tez çalışması kapsamında Türkiye'ye özgü bir gelenek olarak kavramsallaştırılan oynama eyleminin tiyatro sanatı içinde sahiplenilerek bugün hem oyuncular hem de seyirciler için gerçek bir deneyimi ortaya çıkarma gücüne sahip olabileceğidir.

Abstract:
This dissertation, which defines art of theatre actor as creation of a living experience, discusses how studying the performance peculiar to traditional performing arts in Turkey might contribute to it. The basic argument is experience is substantially destructed today and this special performance form is capable of creating a real experience. Firstly, the qualities of this performance form are studied, embracing an insider's view peculiar to the culture, out of which it comes. For this purpose, not only concepts from theatre and acting theory, but also emic concepts peculiar to mentioned traditions are employed. It is proposed that the performance form peculiar to performing traditions creates a special type of action, which can be called "meşk" and which depends on a face-to-face, living interaction and hence the kinaesthetic empathy among people. In accordance with the traditional objective of spiritual development, meşk action works by giving oneself rather than theatrical mimesis, application of traditional rules rather than search for the new and collective creation rather than an individual one. At the end, the dissertation focuses on the works of two theatre groups that are inspired by the performing traditions in Turkey, and discusses what is/might be the counterpart of the qualities of the performance form peculiar to these traditions today to theatre and actor's art. The argument is that act of playing, which is conceptualised as a tradition peculiar to Turkey, including both playful and ritualistic, might have the power to create a real experience today for both actors and spectators.