Mâtürîdîlik ve Eş'arîlik arasındaki ihtilâflı meselelerde Kemâlüddîn el-Endicânî'nin yeri (Sıdku'l-Kelâm kitabı özelinde)
The position of Kamāl al-Dīn al-Andijānī on the disputed issues between Matudirism and Ash'arism (A specific reference to the book Ṣidqu al-Kalām)
Yazar: AYŞENUR ÇALIŞKAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HAYRETTİN NEBİ GÜDEKLİ
İbn Haldun Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Mâtürîdîlik ve Eş'arîlik arasındaki ilişkiler tarih boyunca sürekli bir değişim göstermiştir. İki mezhebin birbirinden tamamen ayrıldığı dönemler olduğu gibi birbirine karışıp mezc olduğu dönemler de olmuştur. Ancak her halükârda ikisi de kendi görüş ve usulleriyle günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Bu çalışmada, iki mezhebi uzlaştırma girişimlerinin çoğaldığı bir süreç olarak kabul edilen VIII./XIV. yüzyılda yaşamış Mâtürîdî âlim Kemâlüddîn el-Endicânî'nin (ö. 777/1375) Eş'arî mezhebine karşı konumu ele alınacaktır. Onun Sıdku'l-Kelâm fî ilmi'l-kelâm isimli eserinde, Eş'arîler'in Mâtürîdîler'e muhâlefet ettiği yirmi bir meseleyi tespit ederek kendine özgü bir tasnif ile sunması sonraki süreçte oluşan "Mâtürîdîlik-Eş'arîlik İhtilaf Literatürü"nün ilk örneklerinden olması hasebiyle önem arz etmektedir. Bu minvalde, öncelikle çalışmamıza tarihsel bir arka plan sağlaması adına Endicânî'ye kadar olan süreçte Hanefî-Mâtürîdî gelenekteki âlimlerin Eş'arîler'e bakışı tespit edilmiş ve dışlayıcı, ayrıştırmacı ve uzlaştırmacı şeklinde isimlendirdiğimiz bir taksime tâbi tutularak değerlendirilmiştir. Ardından, Endicânî'nin atıf yaptığı Eş'arî âlimler ve kaynakları, onlar hakkında kullandığı vasıflar ve aktardığı anekdotlar ile ihtilâflı meselelerde getirdiği argümanlardan hareketle onun bu üç tavırdan hangisine yakın olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Endicânî öncesi âlimlerin Eş'arîler'e bakışı tespit edilmeye çalışılırken her bir âlimin kelâm eserine ve ikincil literatüre müracaat edilmiş ve onların Eş'arîler'e ilişkin sözleri ve ihtilâflı meselelerdeki tavırları incelenmiştir. Endicânî için de benzer bir yöntem izlenmiş ve Sıdku'l-kelâm kitabı baştan sona taranarak Eş'arîler ile ilgili aktardığı tüm bilgiler toparlanmış ve bütüncül bir bakış açısıyla onun Eş'arîlik algısına dair çıkarımlarda bulunulmuştur. Sonuç itibariyle, Endicânî'de baskın olan tutumun ayrıştırmacı olduğu ve yaşadığı çağda özellikle Eş'arî cenahta yaygınlık kazanan iki mezhebin mezcine dair girişimlerin onda tam anlamıyla bulunmadığı kanaatine ulaşılmıştır.

Abstract:
The relationship between Māturīdism and Ash‛arism has constantly changed throughout history. There were periods when the two sects were completely separated from each other, as well as periods when they were mixed. However, both sects have managed to reach the present day with their own views and methods. In this study, the position of the Kamāl al-Dīn al-Andijānī, who lived in the XIV. century, which is a period in which attempts to reconcile the two sects increased, against the Ash‛arī sect will be discussed. His identification of nineteen issues on which the Ash‛arites disagreed with the Māturīdīs in his work Ṣidq al-Kalām and his presentation of them with a unique classification is important as it is one of the first examples of the "Māturīdī-Ash‛arism Controversy Literature". In this respect, first, to provide a scientific and historical background for our study, the view of the scholars in the Hanafī-Māturīdī tradition towards the Ash‛arīs until al-Andijānī was determined and evaluated by classifying them as exclusionist, separatist, and conciliatory. Then, based on the Ash‛arī scholars that al-Andijānī cites, the qualifications he uses about them and the evidence and arguments he brings in controversial issues, we have tried to determine which of these three attitudes he is close to. As a result, we have concluded that al-Andijānī's predominant attitude was separatist, and that the attempts to unify Māturīdism and Ash‛arism, which were widespread in his time, were not fully present in al-Andijānī.