Fâtımîler döneminde Ezher (361-567/972-1171)
Al-Azhar in the Fatimid period (361-567/972-1171)
Yazar: FERDA DEMİR
Danışman: PROF. DR. NAHİDE BOZKURT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Mağrib'de kurulan Fâtımî Devleti, Mısır'a hâkim olduğunda, yönetim yeri yeni kurulan Kahire olmuştur. Şehrin ilk yapılarından biri, saltanat camisi  Ezher (Câmi'u'l-Kahira)'dir. İbadet yeri olmasının yanı sıra Ezher, kurulduğu ilk yıllardan itibaren ilmî, idarî, toplumsal faaliyetlerin yürütüldüğü, tören ve kutlamaların yapıldığı bir yer olarak öne çıkmıştır. Giriş ve dört bölümden oluşan bu çalışmada, Fâtımîler döneminde Ezher'in özellikleri, yapısı ve işlevi açıklanmıştır. Giriş bölümünde, uzun süren gizli davet döneminin ardından ortaya çıkan İsmâilîlerin, Fâtımî adı ile devletleşme sürecine yer verilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Ezher'in kuruluşu ve yapısı açıklanmıştır.  Fâtımîler döneminde Ezher'in diğer isimleri, mimari özellikleri, idarî yapısı, malî kaynakları birinci bölümde açıklanan konulardır. 
Çalışmanın ikinci bölümünde Ezher'de eğitim-öğretim faaliyetleri açıklanmıştır. Müslüman geleneği ve İsmâilîlik doğrultusunda Ezher'de düzenlenen faaliyetlerin arka planı araştırılmıştır. İsmâilî-Fâtımî iktidarının eğitim-öğretim faaliyetleri üzerindeki olası etkileri, Ezher'de ders halkaları, okutulan kitaplar, ders verenler hakkında bilginin yer aldığı ikinci bölüm, aynı zamanda Kahire'de Müslüman düşünce hayatına ilişkin bir görünüm sunmuştur.
Çalışmanın üçüncü bölümünde, Fâtımî Devleti'nin din politikasının temelini oluşturan İsmâilîyye inancına göre, Ezher'de davet ve yargı faaliyetleri açıklanmıştır. Dinî ve toplumsal faaliyetler ise son olarak dördüncü bölümde açıklanmıştır. Buna göre Ezher'de yapılan geniş katılımlı ibadet uygulamaları, bayramlar, kutlama ve törenler, halka yönelik yürütülen devlet işleri, Fâtımîler dönemi toplum yaşantısının önemli bölümünü oluşturmuştur. 
Anahtar Kelimeler: Ezher, Fâtımîler, İsmâilîlik, Kahire, Eğitim-Öğretim

Abstract:
When the Fatimid State, established in the Maghreb, gained control over Egypt, the administrative center shifted to the newly founded city of Cairo. One of the city's first buildings was the sultanate mosque, Al-Azhar (Jami'u'l-Kahira).Besides being a place of worship, al-Azhar emerged as a prominent location for scholarly, administrative, and societal activities from its early years, hosting ceremonies and celebrations. This study, comprising an introduction and four chapters, elucidates the characteristics, structure, and functions of al-Azhar during the Fatimid era. The introduction discusses the transition of the Ismailis, emerging after a prolonged period of clandestine propagation, into the formalized Fatimid state. The first chapter explains the establishment and structure of al-Azhar, covering its alternative names, architectural features, administrative structure, and financial resources during the Fatimid period. 
The second chapter describes the educational activities at al-Azhar. The background of activities organized at al-Azhar in accordance with Muslim tradition and Ismaili beliefs is explored. The second chapter, which also provides insights into the intellectual life in Cairo, includes information on the potential influence of Ismaili-Fatimid rule on educational activities, study circles at al-Azhar, prescribed texts, and educators. 
The third chapter explains missionary and judicial activities at al-Azhar according to the Ismailiyya faith, which formed the basis of the Fatimid state's religious policies. Finally, religious and societal activities are discussed in the fourth chapter. Accordingly, the extensive communal worship practices, festivals, celebrations, and governmental affairs conducted at al-Azhar constitute a significant portion of Fatimid-era social life. 
Keywords: al-Azhar, Fatimids, Ismailism, Cairo, Education.