Kürtçe tefsir ve meal bağlamında Mela Muhammed Şoşiki'nin "Nura Qelban" adlı Kürtçe tefsir ve meal
In the context of Kurdish commentary and meaning of Qur'ân: Mela Muhammed Şoşikî's Kurdish commentary and meaning of Qur'ân "Nura Gelban"
Yazar: MEHMET TAHİR PEKİM
Danışman: PROF. DR. MEHMET AKİF KOÇ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kürtçe = Kurdish ; Meal = Meaning ; Nura Qelban = Nura Qelban ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam ; Şoşiki, Mela Muhammed = Şoşiki, Mela Muhammed

Özet:
Kürtler, Hz. Ömer döneminde İslam dini ile tanışarak Müslüman olmuş bir
millettir. Konuştukları dil olan Kürtçe, Hint-Avrupa dil gurubunda yer almaktadır.
Standart bir alfabesi olmayan Kürtçe, günümüze kadar çoğunlukla Arap alfabesi, yakın
bir tarihten sonra ek olarak Latin alfabesi ile yazılmıştır. Kürtler arasında varlığını
günümüze kadar koruyan medreselerde yetişen binlerce Kürt âlimi, başta Tefsir, Hadis
ve Fıkıh olmak üzere İslam medeniyetinde ortaya çıkmış bütün ilim dallarında eser
yazmışlar. Osmanlının parçalanmasına kadar çoğunlukla eserlerini Arapça yazan Kürt
âlimleri, o tarihten sonra kendi dilleri ile eser yazmaya ağırlık vermişler. Böylece başta
Tefsir, Hadis, Fıkıh olmak üzere birçok alanda Kürtçe kitaplar yazılmış, var olan
kaynaklar da başka dillerden Kürtçe'ye tercüme edilmiştir. Ancak Kürt dili ile ortaya
çıkan bu kitâbiyat konusunda yeterli akademik araştırmalar yapılmamıştır.
İlk defa 1920'lerde Kuzey Irak'ta ortaya çıkan Kürtçe Kur'ân tefsir ve meâl çalışmaları,
zamanla Kürtler'in yaşadığı diğer coğrafyalara da geçmiştir. Başladığı günden bugüne
Kürtlerin yoğun yaşadığı yerler olan Türkiye, Irak ve İran'da doksana yakın Kürtçe tefsir
ve meâl yazılmıştır. Erken bir dönemde Kur'ân ile tanışmış Kürtler'in kendi dilleri ile
Kur'ân çalışmaları geçikmiştir. Kürt toplumunda medrese müfredat dili Arapça olsa da
anlatım dilinin Kürtçe olması, Kürt âlimlerinin bir tercümeye gerek duymadan âyet ve
hadisleri halka Kürtçe olarak aktarabilmeleri, vaaz ve irşad dilinin ağırlıklı olarak Kürtçe
olması yıllarca Kürtçe bir tefsir ve meâl yazılmasına ihtiyaç bırakmamıştır.
Bizler, bu tez çalışmasında Kürtlerin kendi dilleri ile yazdıkları Kürtçe tefsir ve meâl
çalışmalarını araştırma konusu yaptık. Araştırma neticesinde Kürtçe tefsir ve meâllerden
seksen yedi tane çalışmaya ulaştık. Akademik camianın çoğundan haberdar olmadığı bu
çalışmaların kırk üç tanesini tezimizin birinci bölümünde Kuzey Irak, İran ve Türkiye
başlıkları altında tanıttık. Tezimizin ikinci bölümünde Kürtçe tefsir ve meâller arasından
bir örnek çalışma olarak Mela Muhammed Şoşikî'nin Tefsira Qur'anê Nura Qelban adlı
tefsir ve meâlini inceledik. Bu çalışmanın tefsir kısmını on dört başlık altında Kur'ân
ilimleri çerçevesinde detaylı incelerken, meâlini de dört başlık altında meâl teknikleri
açısından değerlendirdik.

Abstract:
The Kurds are a nation, who met with Islamic religion and became Muslim at the
age of Hz Omer. Spoken language is Kurdish, which is the part of Indo-European
language group. The Kurdish language does not have a standard alphabet, mostly it is
written Arabic alphabet until today, recently in addition written with Latin Alphabet.
Kurdish scholars, who grow up in Muslim theological schools, worked on the primary
interpretation of the Quran, hadith, fiqh also all other branches that emerged in Islamic
civilization. Kurdish scholars wrote their works mostly in the Arabic language until the
Ottoman Empire collapsed, and then they focus on using their language. However, there
is not enough academic research that has been made about this Kurdish language
bibliography.
For the first time in the 1920s, the Kurdish interpretation of the Quran and content appears
in Northern Iraq and after jump to other locations of Kurdish community lives. From the
beginning till today, it is written almost 90 Kurdish interpretation of the Quran and
content in Turkey, Iraq, Iran where Kurds live. Kurds met with the Quran in the early
ages of Islamic times, however it is being quite late to work on the Quran with their own
language. In Kurdish communities, Muslim theological schools' formal language was
Arabic, but also the speaking language was Kurdish. So, the scholars did not need to
interpret the verses and hadiths. The language of preaching and guidance was also
predominantly Kurdish therefore there has not been needed Kurdish interpretation and
content.
In our thesis, we worked on the Kurdish interpretation of the Quran and content. As a
result of our search, we found eighty-seven (87) research regarding Kurdish interpretation
and content. From eighty-seven (87) outputs, we have analysed forty-three (43) of them
and introduced under the headings of Northern Iraq, Iran, and Turkey in the first part of
our thesis. In the second part of the thesis, we analysed the case study of Tefsira Qur'ane
Nura Qelban by Mela Muhammed Sosiki. We look under fourteen (14) topics the 
274
exegetical part of this study, the content has been examined under four (4) topics with
content techniques.