Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurumsal varlığına ve meşruiyetine yönelik eleştirel söylemler üzerine analiz
Analysis on discourses on criticism of the isntitutional entity and legitimacy of the Presidency of Religious Affairs
Yazar: EMİNE DALMIŞ
Danışman: PROF. DR. KEMAL ATAMAN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye'ye özel bir tecrübesinin sonucunda kurulmuş bir kurumdur. Osmanlı 
devlet yapılanmasında tevarüs eden Şeyhülislamlık, bazı gerekçelerle kaldırılmış, yerine Şer'iye ve 
Evkaf Vekâleti ihdas edilmiştir. Dört yıl kadar kısa bir süre sonra 3 Mart 1924 yılında Şer'iye ve Evkaf 
Vekâleti ilga edilip yerine Diyanet İşleri Reisliği kurulmuştur. Böyle bir kurumun kurulmasının 
sebepleri her ne kadar toplumsal bir ihtiyacın karşılanması ve oluşacak toplumsal tepkileri engellemek 
olsa da laikliği kurucu ilke kabul eden bir devletin bir birimi olması bazı tartışmalara neden olmuştur. 
Bu eleştiriler ilk olarak Cumhuriyetin kurucu kadrosu ve savunucuları tarafından gelmiştir. Kuruma 
eleştiri getiren diğer gruplar arasında İslamcılar ve Aleviler sayılabilir. Ulusal Tez Merkezi 
(https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp) üzerinde yapılan literatür taraması sonucunda 
Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurumsal varlığı, teşekkül dönemi ve şekli, ara dönemlerde kurumun 
durumu, kurum bağlamında din-devlet ilişkileri alanında bazı çalışmalar yapıldığı görülmüştür. Fakat 
bizim ele almayı düşündüğümüz şekliyle Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurumsal varlığına ve 
meşruiyetine dair yeteri kadar çalışma yapılmadığı hatta yapılan çalışmaların çok dağınık olduğu ve 
belirli bir döneme yoğunlaştığı göze çarpmaktadır. Bu çalışmanın amacı ise kurumun kuruluş şartlarını 
görmeyi ve bu şartlar içinde kurulan kuruma özellikle 1980 sonrasında yoğunlaşan eleştirilerin neler 
olduğunu, yapılan eleştirilerin kimler tarafından hangi gerekçelerle yapıldığını, bugün hala devam eden 
eleştirilerin bir kısmının neden bir cevap bulmadığını görmeye çalışmaktır. Söz konusu Diyanet İşleri 
Başkanlığı ve özellikle ona yapılan eleştiriler olunca yapılan çalışmaların en azından bir kısmının
objektiflik kaygısı gütmekten uzak, taraflı bir dille yazıldığı söylenebilir. Bu çalışmada Diyanet İşleri 
Başkanlığı'na çeşitli nedenlerden dolayı yapılan eleştirileri tarafsız bir gözle okumayı, anlamayı ve 
yorumlamayı amaçlamaktayız. Bundan dolayı yapılan eleştirileri takip etmek için meclis tutanakları, 
kurumun yıllık raporları, kurum içi ve dışı yazışmalar, tartışmaların medyaya (gazete, haber bültenleri 
vb) yansımaları ve kuruma dair yapılan diğer çalışmalar incelenecektir. Böylece eleştirileri, mümkün 
olduğunca kendi gerçek zaman ve şartlarında görmek ve araştırma konusu olan eleştirilerin farklı gruplar 
tarafından nasıl görülmüş ve nereye konmuş olduğunu izlemek mümkün olacaktır.

Abstract:
The Presidency of Religious Affairs is an institution founded as a result of Turkey's own 
particular experience. The Sheikh-ul-Islam institution which was an institution of the Ottoman state 
structure was abolished for some reasons, and the "Ministry of Sharia and Foundations (Awqaf)" was 
created instead. After a short period of four years, on March 3, 1924, the Ministry of Shar'iyyah and 
Foundations was abolished and the Presidency of Religious Affairs was established in its place. For the 
establishment of the institution, although there were such plausible reasons as the purpose of meeting a 
social need and preventing the social reaction that will occur, its existence as a unit of the state within a 
system that accepts secularism as a founding principle had brought some controversies. These criticisms 
first came from the founding staff of the Republic and the defenders of them. Other groups critical of 
the institution include Islamists and Alawites. Based on a literature review through National Thesis 
Center of Turkey (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp adresi üzerinden) it is apparent that 
some studies were conducted on institutional existence of the Presidency of Religious Affairs, the period 
and style of its formation, the position of the institution in the interim periods and the relationship 
between religion and state in the context of the institution. However, it has been observed that there is 
not enough work done on the institutional existence and legitimacy of the Presidency of Religious 
Affairs as we have discussed, and even the given studies are very scattered and concentrated on a certain 
period. The purpose of this study is to attempt to see the conditions in which the institution were 
established, the criticisms especially made after 1980 intensively to this institution that initiated under 
those conditions, who made the criticism on what grounds, why some of the continuous criticism points 
against the institution are still unanswered/ unresolved today, whether changes were made as a result of 
the critiques or not, and if so, for what reasons that changes are occur. The aim of this study is to 
endeavor to read, understand and interpret the criticisms made to the Presidency of Religious Affairs for 
various reasons. The importance of our work is revealed exactly here. When it comes to the Presidency 
of Religious Affairs and especially the criticisms made to it, it is seen that the studies are written in a 
biased language, far from being concerned about objectivity. The purpose of this thesis is to read, 
understand and try to interpret the criticisms directed to the Presidency of Religious Affairs for various 
reasons as a third eye. Therefore, for the sake of following the discussions about Presidency of Religious 
Affairs during the establishment period and in subsequent periods, this study will examine minutes of 
the parliament, institution's annual reports, internal and external correspondence, the reflections of the
media (newspapers, newsletters, etc) about the discussions, and the other studies about the institution.
By excavating the data in the literature, the criticisms that will be considered in the dissertation will be 
observed as much as possible in their real time and conditions, and the opportunity will arise to monitor 
and analyze how criticisms are interpreted by different groups that have found an area of existence in 
Turkish society.