Ontoloji, bilgi ve iman bakımından ilk insan olarak Âdem
Adam as the first human beings in terms of ontology, knowledge and faith
Yazar: ÜMİT ELSÖZ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN AYDIN
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Evrim = Evolution ; Hz. Adem = Hz. Adem ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mitoloji = Mitology ; Ontoloji = Ontology ; Yaratılış = Creation ; İnsan = Human ; İslamiyet = Islam

Özet:
İnsanın yaratılışı ilmî, dinî, felsefî bağlamda geçmişte olduğu gibi günümüzde de önemini korumaktadır. İlk insanın ortaya çıkışı ve yeryüzü serüveninin mitolojik anlatımlarda, beşeri inanışlarda ve ilahi dinlerin kutsal metinlerinde de yer aldığı ve Âdem kavramının semantik incelemesinde tarih boyunca yeryüzüyle ilişkilendirildiği gözlemlenmiştir. Çoğunlukla erkek egemen bir anlatı etrafında şekillenen ilk insanın yaratılışı konusu, kadın öncelikli anlayışa dayalı bazı görüşler de içermektedir. 
Modern dönemlerde Darwin'in evrim teorisi anlayışına Tanrı'nın müdahalesi olmaksızın insanın kendiliğinden oluştuğu şeklinde yeni bilimsel kuramlar eklenmiştir. Bu bağlamda evrenin ve insanın yaratılış serüveni bilimsel olarak nasıl açıklandığına ve Kuran-ı Kerim ayetleri ışığında İslam âlimlerinin konuyla ilgili görüşlerine yer verilmiştir. Evrenin ve insanın ortaya çıkışı ile ilgili yaratılışçı (teistik) evrim görüşünün günümüz anlamında daha açıklayıcı bir teori olacağı kanaatine ulaştık. Kur'an'da Hz. Âdem veya ilk insan ile ilgili olarak geçen ayetler incelendiğinde, biri ilk insan olarak sayabileceğimiz ve cinsiyetinin erkek veya kadın olması problem oluşturmayacak bir modeli, ikincisi de kendisine peygamberlik verilen ve sorumlu tutulan insan modeli olan Hz. Âdem'i ifade ettiği gözlemlenmiştir. Ancak bu farklılığın İslâmî sahada yapılan çalışmalarda dikkate alınmadığı, özellikle Âdem öncesi insanlar konusunun geleneksel İslam anlayışı tarafından bu noktada modern bilimle çelişkili görüşler ortaya konulduğu anlaşılmıştır.
Bu noktalar dikkate alınarak yaptığımız çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde ilk insan özelinde Hz. Âdem ve kıssasında geçen kelimelerin sözlük ve terim anlamları ele alınmakta, tarihte öne çıkan toplum ve medeniyetlerde "Âdem" kavramının semantik anlamı üzerinde durulmaktadır. Daha sonra kronolojik olarak ilk insan tasavvurlarının mitolojide, beşerî dinlerde ve Allah tarafından vahiy gönderilmiş topluluklardaki anlayış süreci ele alınmış yaşadığımız dünya merkezli bir yaratılış düşüncesi sunulduğu görülmüştür.
İkinci bölümde ise Hz. Âdem kıssasının yaratılışçılık, evrim teorisi ve teistik evrim anlayışları çerçevesinde geliştirilen bilimsel verileri ışığında mukayesesi yapılmaktadır. Evrim anlayışının yaratılışın bir alternatifi olup olmadığı noktasında tahlil yapılarak Kur'an ayetleri ışığında teistik evrim anlayışının mümkün olduğu ve ilk dönem İslam âlimlerinden bazılarının bu konuda olumlu görüşler sundukları tespit edilmiştir. 
Üçüncü bölümde daha çok konu ile ilgili İslam literatüründeki rivayetlerin bilgi değerine ilişkin yorumları ve tahlilleri değerlendirilmektedir. Tarihi süreçte kronolojik olarak yazılan şerh eserlerden faydalanılarak ilgili rivayetlerin ele alınış biçimleri incelenmiştir. Hz. Âdem kıssasında yer alan bazı kavramların, geleneksel yorumlarına güncel veriler ışığında eleştirel görüşler sunmaya çalışılmıştır. 
Sonuç olarak ilk insan konusunda geçmişten günümüze kadar geliştirilen görüş ve yorumların çözüm üretmeye matuf bir amaç taşıdığı, ancak hala tam anlamıyla bir açıklamada bulunulamadığı anlaşılmaktadır. Bu anlamda konu tek bir anlatım üslubuna indirgenemeyeceği ve bu nedenle farklı düşünenlerin olumsuz olarak eleştirilemeyeceği kanaatine vardık. Kelam ilmi çerçevesinde yaptığımız bu çalışmada, ayetler ve hadisler ışığında tevhit anlayışını koruyacak nitelikte bir üslup benimsenmiştir.

Abstract:
The creation of human beings maintains its importance in the scientific, religious and philosophical context, as it was in the past. It has been observed that the emergence of the first man and his adventure on earth is included in mythological narratives, human beliefs, and sacred texts of divine religions, and the concept of Adam has been associated with the earth throughout history in the semantic analysis. The subject of the creation of the first human being, which is mostly shaped around a male-oriented narrative, also includes some views based on female-first understanding.
In modern times, new scientific theories have been added to Darwin's understanding of the theory of evolution, such that man emerged spontaneously without the intervention of God. In this context, how the creation adventure of the universe and man is explained scientifically and the views of Islamic scholars on the subject in the light of the verses of the Qur'an are given. We concluded that the creationist (theistic) view of evolution regarding the emergence of the universe and man would be a more explanatory theory in today's sense. When the verses in the Qur'an about the Prophet Adam or the first human being are examined, it is seen that one of them is a model that we can count as the first human and being male or female will not pose a problem, and the second is the Prophet Adam, the human model to whom prophethood was given and held responsible. has been observed. Nevertheless, it has been understood that this difference is not taken into account in the studies conducted in the field of Islam, and that the traditional Islamic understanding of the pre-Adamic peoples in particular reveals contradictory views with modern science at this point. 
Considering these points, our study consists of an introduction and three chapters. In the first chapter, the dictionary and term meanings of the words in the Prophet Adam and his parable are discussed, and the semantic meaning of the concept of "Adam" in the societies and civilizations that have come to the fore in history is emphasized. Afterwards, it has been seen that the understanding process of the first human conceptions in mythology, human religions, and communities sent by God is discussed chronologically, and a world-centered creation idea is presented.
In the second chapter, the story of Prophet Adam is compared in the light of scientific data developed within the framework of creationism, theory of evolution and theistic evolution. By analyzing whether the understanding of evolution is an alternative to creation or not, it has been determined that theistic understanding of evolution is possible in the light of the verses of the Qur'an and that some of the early Islamic scholars gave positive views on this subject.
In the third chapter, the interpretations and analyzes of the narrations in the Islamic literature related to the subject are evaluated. By making use of the annotations written chronologically in the historical process, the ways in which the related narrations were handled were examined. It has been tried to present critical views on the traditional interpretations of some concepts in the story of Prophet Adam in the light of current data.
Consequently, it is understood that the views and comments on the first human being developed from the past to the present aim to produce a solution, but there is still no full explanation. In this sense, we concluded that the subject can not be reduced to a single narrative style and that is why those who think differently can not be criticized negatively. In this study, which we have done within the framework of Kalam, a style that will protect the understanding of tawhid has been adopted in the light of verses and hadiths.