Jeremy Bentham'da fayda ilkesi temelinde hukuk ve ahlak
On the basis of the principle of utility of law and morality in Jeremy Bentham's view
Yazar: EMİNE CENGİZ
Danışman: PROF. DR. NURTEN GÖKALP
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Ahlak = Morality ; Bentham, Jeremy = Bentham, Jeremy ; Fayda = Utility ; Fayda teorisi = Utility theory ; Hukuk = Law

Özet:
Bu çalışmada Jeremy Bentham'ın (1748-1832) fayda ilkesi anlayışını ahlak ve hukuk alanında nasıl temellendirdiği incelenmeye çalışılmıştır. Bentham'ın fayda ilkesini ele alışı ve ilkeyi ahlakın ve hukukun temeli sayması, onun faydacılığın kurucusu olarak ele alınmasına neden olmuştur.  Fayda ilkesini temel ölçüt görmesi, ahlak ve hukuku bir bilim olarak ortaya koyma amacının göstergesidir. Teorisinde ilk olarak insanın doğasıyla ilgili bir gerçeği ortaya koyarak başlar. Ona göre insan, haz ve acının egemenliği altındadır. Bütün insanlar kendi hazlarının peşinden giderler, dolayısıyla insana en büyük hazzı sağlayan eylemi bulmak için bir hesaplama gerekmektedir. Haz ve acı hesabında belli ölçütler baz alınarak toplam haz ve toplam acı miktarı karşılıklı olarak toplanır ve değerlendirilir. J. Bentham'ın bu şekilde bir hesap yöntemini ortaya koyması ahlakın niceliksel terimlerle ölçülen bir bilim olarak ele alınması çabasını göstermektedir. Bütün insanların kendi hazlarına yönelik davrandığı kabulü insanların birbirlerinin isteklerinin çatışmasına neden olacaktır. Kendisi tanıtlanamayan fakat tüm kanıtların ondan çıktığı ilke olarak gördüğü fayda ilkesi, mümkün en çok sayıda insanın mümkün en büyük mutluluğunu sağlamak, bireyler arası ilişkilerin düzenlenmesinde tek ölçüt olarak ele alınmış ve bireyin faydası ile toplumun faydası arasındaki çatışma ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır.J. Bentham hukuk teorisinde ise doğal hukuk/hak ve toplumsal sözleşme anlayışıyla hesaplaşma içerisindedir. Bu tür anlayışların birer kurgudan ve varsayımdan ibaret olduğunu söyleyerek ağır eleştiriler yöneltmiştir. J. Bentham'ın eleştirilerinin ana hatlarında ahlakta da olduğu gibi pozitivist anlayışın etkisi görülmektedir. Doğal hukuk ile ilgili eleştirilerinde doğal hakların bir metafordan ibaret olduğunu ifade etmiştir. Doğal hukukçuların savunduğu gibi insanların birtakım doğuştan vazgeçilemez, devredilemez haklarının olmadığını, hakları egemen gücün iradesinin göstergesi olarak kabul ederek gerçek hakların yasalarla gelen haklar olduğunu savunmuştur. Yasa koyucunun amacı toplumun mutluluğu sağlamaktır, yasalar da toplumun mutluluğunu arttıracak, fayda sağlayacak şekilde oluşturulmalıdır. Doğal hukukçuların pozitif hukukun doğal hukuktan türetilmesi gibi astlık-üstlük anlayışını eleştirir ve bu bağlamda hukuk ve ahlakın ayrılması gerektiği tezini ortaya koyar.  Bu ayrım, onun hukuku kendi konusu, yöntemi ve araçları olan bir bilim olarak ortaya koyma amacından kaynaklanmaktadır. Bentham, ahlak ve hukuku aynı amaca sahip iki farklı alan olarak konumlandırmıştır. Toplum sözleşmesine yönelik eleştirisinde ise J.Bentham, toplum sözleşmesinin bir varsayımdan ibaret olduğunu, dünya tarihinde gerçekten bu şekilde yapılmış bir sözleşmenin olduğuna dair hiçbir kanıtın olmadığını savunur. Devletin kökenini itaat alışkanlığına bağlar. İtaat alışkanlığının olduğu yerde siyasal toplumdan söz edilebilir. İtaat alışkanlığının nedenini de fayda ilkesi olarak görür. Ona göre hukukun asıl amacı, toplumun mutluluğunu arttırmaktır ve bunun için ilkeler sıralar ki bunların içinde güvenlik en önemli ilkedir. Özgürlük güvenliğin bir parçası olarak ifade edilmiştir.  Negatif özgürlük anlayışına sahip olan  Bentham'da özgürlük, kendi başına iyi olmayıp yarar sağladığı için iyidir. Hukukun negatif amacı olan ceza, hukukun pozitif amacı olan mutluluğun arttırılmasına katkı sağlayacaktır. Diğer taraftan ünlü tasarımı Panoptikon ile de cezaevi koşullarının nasıl olması gerektiğini ifade etmiştir.

Abstract:
This study attempted to examine the the principle of benefit grounded in the field of ethics and law. Bentham's dealing with the principle of benefit and counting it as the basis of both morality and law led him to be considered as the founder of utilitarianism. Bentham, seeing the principle of benefit as the main criterion in his philosphy, intend to demonstrate morality and law as a science. In his theory, firstly, he begins by putting forward a truth related with human nature. In accordance with Bentham, human being is under the rule of pleasure and pain. All people go after their own happiness, therefore, human being should make a calculation to find the the action making the great happiness of the greatest number. In accounting pleasure and pain, certain criteria based on sum total of the amount of pain and pleasure is taken and then both of them are mutually collected and evaluated by human being. Having been put forward a calculation method in this way by Bentham is a product of efforts to measure morality in quantiative terms and to be treated as a science. The assumption all people act in terms of their own pleasure will lead to conflict of wishes between each other. Bentham sees the principle of benefit as the first principle which can't be identified but all the evidence is stemmed from. To ensure the greatest happiness of the greatest number has been taken as the sole criterion and tried to eliminate the conflict of the regulations of the relations between individuals. In jurisprudence, natural law is in confrontation with the social contract and right. By saying that this kind of approach is nothing more than a fiction and assumptions, thinkers made a harsh criticism of Bentham's philosophy. The main lines of criticism related with Bentham, as in morality, shows the influence of the positivist approach. In his criticism of natural law, Bentham considers that natural right is nothing more than a metaphor. Therefore, he argues that there isn't innate and indispensable rights of some people. Thinking rights as an indicator of accepting the will of sovereign power, Bentham argues that real rights are rights coming from the law. The aim of the legisletor is to ensure the happiness of society. He creates the law to increase the happiness and benefit of the community. Bentham criticized the concept of inferiority-seniority thought by natural lawyers as it should be consumed the positive law from the natural law. In this context, he comes to this conclusion the law and morality should be separated. This distinction stems from the purpose of putting forward law as his own subject, method and instruments. And consequently, moral and law were positioned as two different areas but with the same purpose. In the criticism of the social contract, Bentham thinks that social contract is nothing more than a hypothesis and there is no evidence of a contract made in this way in the history of the world. The source of the state depends on the habit of obedience. Where there may be the habits of obedience, it can be mentioned from a political society. The reason of the habits of obedience is also seen as the principle of benefit. Bentham considers that the main aim of the law is to increase the happiness of the society and enumerates some principles, among them the sort of security is the most important one. Freedom is expressed as a part of a safety. In Bentham's philosophy, freedom is taken as a negative concept. He considers that freedom is not important due to being good in itself but rather providing benefits. Punishment as the negative purpose of law will contribute to increase happiness which is the purpose of the positive laws. With his famous design, Panopticon, Bentham states how the conditons of prison should be.