Materyalizmin din tasavvuruna karşı yeni ilm-i kelâmda din savunusu
Defence of religion in the new science of kalām against materialism's conception of religion
Yazar: FURKAN UÇAR
Danışman: DR. MEHMET AKİF CEYHAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Materyalizm = Materialism

Özet:
Materyalizm, 18. yüzyıldan itibaren özellikle batı coğrafyasında kilisenin de baskıcı 
tutumuna bir başkaldırı olarak yayılmaya başlayan, maddeyi ve gözle görülen dünyayı esas 
alarak her şeyin maddeden ibaret olduğunu, maddeden bağımsız fizik ötesi bir alanın, yani 
metafiziksel öğelerin bulunmadığını, hayatta olup biten her şeyin sadece maddî sebeplerle 
açıklanabileceğini ifade eden, böylelikle de tabiat üstü bir gücün, yani Tanrı tasavvurunun 
olmadığını iddia eden bir düşünce sistemidir. İlk adımlarının Antik Yunan düşüncesinde 
atıldığı görülen materyalizm, İlk Çağdan itibaren atomculuk anlayışını geliştirerek 
günümüze kadar gelmiştir. Orta Çağ döneminde skolastik anlayışın hâkim olması 
neticesinde etkinliğini yitiren materyalizm, bu dönem içerisinde kendine tam olarak bir yer 
edinememiştir. Rönesans ve Reform hareketleri ile bir aydınlanma dönemi yaşayan batı, 
bilime önem vererek bilimin karşısında gördüğü kilisenin baskısını kırmaya başlamıştır. 
Esasında Hıristiyan dünyayı hedef alarak çıkmasına rağmen, zaman içerisinde tüm dünyayı 
etkisi altına almaya başlayan materyalizm düşüncesinden İslâm dünyası da etkilenmiş, dine 
karşı yıkıcı faaliyetler ve düşünceler içerisinde zamanla yerini almıştır. Ülkemizde ilmî -
siyasi alanda meydana gelen durgunluk ve gerilemenin neticesinde batının kaydettiği 
ilerlemeyi gözlemleme ve özellikle fen bilimlerinde eğitim almaları amacıyla batıya 
gönderilen öğrencilerin, ülkeye geri dönüşü ile materyalizm ekolü de yurdumuzda 
hissedilmeye başlanmıştır. Bu akım, özellikle dergi ve tercümeler yolu ile Müslüman 
coğrafyalarda yayılım göstermiştir. Materyalizmin İslâm dünyasındaki gelişimi sadece 
ülkemizle kalmamış, Kuzey Afrika ve Hint alt kıtasına da yayılmıştır. Klasik kelâm ilminin 
metotlarının bu çağda ortaya çıkan felsefî ekollere karşılık verme noktasında yetersiz 
kaldığını düşünen birçok âlim, kelâm ilminin dönemin sorunlarına yönelik yeniden 
biçimlenmesi ve düzenlenmesini savunmuştur. Bu düşüncede olan âlimler, sonuç olarak yeni 
bir kelâm ilmi metodu geliştirmiş ve Yeni İlm-i Kelâm dönemini başlatmışlardır. Bu 
çalışmada, öncelikle materyalizm düşüncesinin ortaya çıkış süreci, bu düşünce sisteminin 
temel öğretileri, temsilcileri ve Müslümanlara yönelik etkileri ortaya konulacaktır. 
Materyalizmin din ve Tanrı düşüncesine yönelik eleştirilerine karşı ülkemizdeki Yeni İlm-i 
Kelâm dönemi kelâmcılarının materyalizme karşı ortaya koyduğu argümanlar ve 
materyalizm eleştirileri tespit edilmeye çalışılarak Yeni İlm-i Kelâm döneminin bu konudaki 
yaklaşımı ortaya konulacaktır.
Anahtar Kelimeler: Kelâm, Materyalizm, Yeni İlm-i Kelâm, Metafizik, Tanrı Tasavvuru, 
Din Tasavvuru, Madde

Abstract:
Materialism is a system of thought which has started to spread as a revolt against the 
opressive attitude of the church especially in the west since 18th century; claiming everything 
is nothing but matter by basing it on the matter and the world visible to eye, stating that there 
is not a field beyond matter, i.e metaphysical elements don't exist, and everying occurring in 
life can be explained through only factual reasons; therefore claiming that there isn't a 
supernatural force, in other words the thought of God. Materialism, first steps of which are 
seen to be taken in Ancient Greece thinking, come until today by improving the theory of 
atomism. Materialism which lost its activity as a consequence of domination of scholastic 
understanding in the Medieval period, could not get a foothold in that period completely. The 
west which experienced a period of enlightenment through the renaissance and reform 
movements, started to break the oppression of the church which it saw against the science, by 
giving importance to the science. Though materialism essentially emerged by targeting 
Christian world, Islamic world was also affected by the thought of materialism exercised its 
influence over the whole world over time, subversive activities and thoughts against the 
religion were formed in time. School of materialism was started to be felt in our homeland 
with the return of the students sent to the west with the intention of observing the progress the 
west had made and their receiving education, as a result of the stagnation and recession in 
scientific - political field in our country. This trend spreaded to Islamic world especially 
through especially the magazines and translations. Development of materialism in Islamic 
world did not remain confined to our country, but spreaded to Northern Africa and Indian 
subcontinent as well. Many scholars thinking that the methods of the classical science of kalām 
fell short of responding to the philosophical schools emerged in that age, supported the idea of 
reform and rearragement of the science of kalām for the problems of the period. Consequently, 
scholars supporting this idea developed a new method of science of kalām and ushured in an 
era of New Science of Kalām. In this study, first the process of the emerge of materialism, 
basic teachings of this system of thought, its representatives and its effects towards Muslims 
will be presented. By trying to detect arguements and materialism criticisms presented by 
kalām scholars of the New Science of Kalām period in our country against the materialism 
and its criticisms for religion and the thought of god, the approach of the New Science of 
Kalām period to this subject will be presented.
Keywords: Theology, Materialism, New Science of Kalām, Metaphysics, Conception of 
God, Conception of Religion, Matter