Uluslararası ilişkilerde din ve ümmet ilkesi: Uluslararası hukuk kavramının İslam hukuku açısından değerlendirilmesi
Religion and principle of ummah in international relations: Evaluation of international law concept in terms of Islamic law
Yazar: ABDULAZİZ AKBULUT
Danışman: DOÇ. DR. ERMAN AKILLI
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Bu çalışma kapsamında, İslam dinindeki ümmet anlayışı en geniş anlamda bir değerlendirme
yöntemi ile farklılıkların birlikte yaşamaları açısından incelenmiş ve bu çerçevede ümmet
kavramının İslam Hukuku bağlamında bir birliktelik anlayışı oluşumuna etkisi araştırılmıştır.
Günümüzde, toplumların ulusal ve uluslararası boyutta birbirleriyle iletişim ve etkileşimleri
de Uluslararası İlişkiler disiplininin bir çalışma alanını oluşturmaktadır.
Din olgusunun Uluslararası İlişkiler disipliniyle ilişkisi süreç içerisinde bir dönüşüm
geçirmiş ve bu olgunun disiplin tarafından tamamen reddedilme durumu terk edilerek, disiplin
tarafından dikkate alınması gereken bir unsur haline gelmiştir. Bu bağlamda din olgusu, Uluslararası
İlişkilerde teorik boyutta bir dikkate alınmama durumuyla karşılaşmış olsa da, pratik boyutta dış
siyasetin oluşumunda ve yürütülmesinde her zaman ve zeminde önemsenmiştir.
İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler alanı, ilk dönemden itibaren hukuki bir temel
üzerinden oluşturulmuştur. Bu bağlamda mütekabiliyet esasına başvurulmadan, İslami yönetimlerin
tek taraflı dikkate almaları gereken düzenlemeler yapılmıştır.
İslam Hukukunun bir alt unsurunu oluşturan ve İslam Hukuku kaynaklarına ve yöntemlerine
tam bir bağımlılık ilişkisinde bulunan İslam Uluslararası Hukuku, değişim ve gelişim olgularına açık
bir alanı oluşturmakta ve böylelikle ihtiyaç halinde içtihat çerçevesinde yeni düzenlemelere de imkan
sunmaktadır.
İslam Hukukunda, farklı kimliklerin varlığı onaylanmış ve tanışma odaklı bir anlayışla,
farklılıklar zenginlik olarak değerlendirilmiş ve birlikte gerçekleşecek yaşamın oluşumu
öngörülmüştür. Bu bağlamda, farklılıkların barışçıl bir şekilde birlikte yaşamaları için insanlar
arasında eşitlik kabul edilmiştir.
Ümmet kavramı, sınırlandırılması mümkün olmayan bir kapsam alanına sahip olup, bu
kavram dahilinde yer almak isteyen herkese açık bir nitelik taşımaktadır. Bu bağlamda, ümmet
kavramının "Ümmet-i İcabet" ve "Ümmet-i Davet" çerçevesinde tüm insanlığı kapsam alanına dahil
etmesi, birleştirici etkisinin tezahürü niteliğindedir. Bu anlayışın en güzel örneğini ise, Medine
şehrinde Hz. Muhammed (S.A.V.) tarafından akdedilen Medine Sözleşmesi oluşturmaktadır.
Bu çalışma kapsamında, İslam Uluslararası Hukukunun bir özelliği olarak değerlendirilen
"Ümmet İlkesi" kavramı toplumsal işbirliği bağlamında incelenmiştir. Bu bağlamda "Ümmet İlkesi"
ile kastedilen; alınan tüm kararların ve gerçekleştirilen tüm eylemlerin (bireysel ve kurumsal; özel,
sosyal ve ticari; idari ve siyasi; ulusal ve özellikle uluslararası), ilkesel olarak dikkate alınması
gereken ümmetin toplamının (Ümmet-i İcabet ve Ümmet-i Davet) faydasına hareket etme prensibine
uygun olması durumudur. Böylelikle, itikadi boyutta olmayan bir kavramsallaştırmayla;
devletlerarası, milletlerarası ve toplumlararası bireysel ve kurumsal ilişkilerde ötekileştirmeme
duygu, düşünce ve davranışı ile hareket edilmesi prensibinin ve toplumsal işbirliği açısından, ulusal
ve uluslararası boyutta ortak ilkeler doğrultusunda barış içerisinde bir arada gerçekleşen bir yaşamın
oluşturulması amaçlanmıştır.
İslam Uluslararası Hukuku, tüm insanlığa hitap eden ve tüm insanlığın iyiliğini önceleyen
düzenlemeler barındırmakta olup, bu kapsamda alınan tüm kararlarda ve gerçekleştirilen tüm
eylemlerde, Ümmet-i İcabet ve Ümmet-i Davet anlayışı çerçevesinde bir değerlendirme yapılarak,
ulusal ve uluslararası boyutta bir dayanışma düşüncesi ile ümmetin toplamının faydasına hareket
etme prensibi ilkesel olarak benimsenmiştir.
Sonuç olarak belirtmek gerekir ki; ümmet mefhumunu, "Ümmet-i İcabet" ve "Ümmet-i
Davet" anlayışıyla tanımlamak, benimsemek ve takip etmek; günümüz dünyasının ortak sorunlarına
"Ümmet İlkesi" çerçevesinde ortak çözümler bulabilme yolunda önemli bir yol gösterici niteliğinde
olacaktır.

Anahtar Kelimeler: Din, İslam Hukuku, Medine Sözleşmesi, Uluslararası İlişkiler, Ümmet

Abstract:
In this study, the concept of ummah in the Islamic religion has been examined in the broadest
sense as a method of evaluating coexistence among differences. Furthermore, it investigates the
influence of the ummah concept within the context of Islamic Law in shaping a sense of unity.
In today's world, the interaction and communication between societies, both at the national
and international levels, have become a significant area of study within the discipline of International
Relations.
The concept of religion has experienced a transformation in its relationship with the
discipline of International Relations over time. It has shifted from being entirely rejected by the
discipline to becoming an element that requires consideration. While the concept of religion has often
been overlooked in the theoretical dimension of International Relations, its practical significance has
consistently played a role in the formation and implementation of foreign policy.
From its early stages, the field of International Relations in Islamic Law has been built upon
a legal framework. Consequently, regulations were implemented, requiring Islamic governments to
take unilateral actions without relying on the principle of reciprocity.
Islamic International Law, which forms a subordinate element of Islamic Law and is fully
dependent on its sources and methods, constitutes an open field that is receptive to change and
development. As such, it provides the possibility of introducing new regulations within the
framework of jurisprudence when necessary.
In Islamic Law, the existence of different identities has been acknowledged and approached
with a focus on understanding. Differences are valued as a source of richness, ultimately aiming to cultivate coexistence. In this context, equality among individuals has been recognized to facilitate
peaceful coexistence of differences.
The concept of ummah encompasses a scope that cannot be limited, and it carries an open
nature to anyone who wishes to be part of it. In this context, the inclusiveness of the ummah concept,
within the frameworks of "ummah of response" and "ummah of invitation", is a manifestation of its
unifying effect. The best example of this understanding is found in the Constitution of Medina, which
was established by Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him) in the city of Medina.
In this study, the concept of the "Principle of Ummah", which is considered as a
characteristic of Islamic International Law, has been examined within the context of societal
cooperation. The "Principle of Ummah" refers to the idea that all decisions and all actions taken
(individual and institutional; private, social and commercial; administrative and political; national
and especially international) should be guided by the principle of benefiting the collective ummah
("ummah of response" and "ummah of invitation"). Thus, with a non-theological conceptualization,
the aim is to establish a principle that promotes inclusivity in intergovernmental, international and
inter-societal individual and institutional relationships, fostering a mindset and behavior of nonothering and also in terms of social cooperation, to establish a peaceful coexistence at the national
and international levels in accordance with the common principles.
Islamic International Law encompasses regulations that address all of humanity and
prioritize the well-being of all individuals. Within this framework, in all decision-making processes
and in all actions taken, an evaluation is made based on the understanding of "ummah of response"
and "ummah of invitation", with the principle of acting for the collective benefit of the ummah at the
national and international levels. This principle is adopted on a fundamental level, guided by the idea
of solidarity, promoting the overall welfare of the ummah.
In conclusion, it is essential to emphasize that defining, embracing and adhering to the
concept of ummah with the understanding of "ummah of response" and "ummah of invitation" can
serve as a significant guiding principle in finding shared solutions within the framework of the
"Principle of Ummah" for the common challenges of our world today.

Keywords: Constitution of Medina, International Relations, Islamic Law, Religion, Ummah