Mâtürîdî'nin epistemoloji anlayışı
Mâturidî's understanding of epistemology
Yazar: HAYRUNNİSA DAĞDELEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SELİM GÜLVERDİ
GAZİANTEP İSLAM BİLİM VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Epistemoloji = Epistemology ; Epistemolojik inançlar = Epistemological beliefs ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Maturidi = Maturidi ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ehl-i sünnet inancının iki ekolünden biri olan Mâtürîdîliğin kurucusu kabul
edilen Ebû Mânsûr el-Mâtürîdî (333/944), Ebû Hanîfe'nin (150/757) Kelâma dair
görüşleri temelinde İslâm itikadını savunmak ve Ehl-i sünnet inancını güçlendirmek
adına gerek İslâm dışı akımlara gerekse Muʿtezile, Havâric ve Bâtınıyye gibi İslâmî
mezheplere karşı ciddi bir mücadele vermiştir. İlme büyük bir ehemmiyet veren
"Sâmânîler Devleti" (875-999) döneminde yaşayan Mâtürîdî, kendinden önce pek
değinilmeyen bazı kelâmî konuları, kitaplarında ziyadesiyle ele almıştır. Fikirlerinin
temeline akıl ve nakli koyarak kendine özgü istikamet belirlemiştir. Bu denli önemli
bir fikir öncüsünün düşüncelerinin esasını teşkil eden epistemoloji anlayışının
incelenmesi ehemmiyet arzetmektedir. İslam düşünce tarihinde etkin bir açılım
yapan Mâtürîdî, ardından gelen âlimlere de bu yönde yol göstermesi bakımından
değerli bir konumdadır.
Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Ehl-i sünnet kelamcıları arasında bilgi konusunu ilk
defa müstakil bir bölüm olarak ele alan ve onun kuramsal çerçevesini belirlemeyi
deneyen düşünürdür. O, bilgide kesinlik unsuruna dikkat çekmiş, taklitle elde edilen
bilginin geçersizliğini vurgulamıştır. Mâtürîdî, dışımızdaki varlığın nesnel varlığına
dikkat çekmiş ve ona ilişkin bilgimizden hareketle bilginin imkânını
temellendirmiştir. Bilginin mahiyetinin ne olduğu, değeri ve kaynakları onun
epistemolojisinin anlaşılmasında etkin rol oynar. Bilgi kaynaklarını havâssı selîme
(duyular), haberi sadık (doğru haber) ve akıldan ibaret olarak kabul eden Mâtürîdî'ye
göre bilgi vasıtalarının her birinin ayrı alanları (sınırları) vardır ve bunlar
birbirlerinin vazifelerini yapamazlar. Bilgi elde edeceğimiz zaman bu kaynakların
hiçbirini kapı ardına bırakamayız. Çünkü birinin elde ettiği bilgiyi diğeri elde
edemez. Fiziki dünya ile ilgili konularda duyular, geçmişle ilgili bilgi kaynağımız
haberlerdir. Duyu alanı dışında, gâible ilgili hususlar da bir düşünceye sahip
olabilmek için ise ya istidlâle ya da Hz. Peygamber'in haberine ihtiyaç vardır.
Bilginin türleri üzerinde de duran Mâtürîdî, "ilâhî bilgi" ve "beşerî bilgi"
hususlarında ki anlayışını da ortaya koymuştur. Mâtürîdî, din anlayışı konusundaki
denge güden tutum ve itidalli oluşuyla geniş kitlelere hitap edebilmiş ve günümüze
kadar takip edilen âlimlerden olmuştur. Biz de akide gibi önemli bir konunun zayıf
bir bilgi üzerine bina edilmemesi için hangi bilgi doğru bilgi kabul edilmelidir?
Kelamcılar doğru bilgi nasıl temellendirmişlerdir? Gibi sorulara çözüm bulmak adına
Mâtürîdî'nin bu konudaki görüşlerine başvurmayı uygun bulduk. Çalışmanın birinci
kısmında bilginin tanımı ve oluşumu, ikinci kısmında, bilginin kaynakları ve üçüncü
kısımda ise bilgi türlerini işleyerek, Mâtürîdî'nin epistemoloji anlayışının İslâm
düşünce tarihi için ne kadar önem arzettiği hususu ele alındı.

Abstract:
Abu Mansur al-Maturidi (333/944), who is accepted as the founder of
Māturidism, which is one of the two schools of Ahl as-Sunna belief, needs both to
defend the Islamic creed and strengthen the belief of Ahl al-Sunnah on the basis of
Abu Hanifa's (150/757) views on Kalām. He put up a serious struggle against non-
Mu'tazila, Havaric and Bâtiniyye Islamic sects. Maturidi, who lived in the period of
the "Samani State" (875-999), which gave great importance to science, dealt with
some theological issues that were not mentioned much before him in his books. He
determined his own unique direction by putting the balance of reason and
transmission on the basis of his ideas. It is important to examine the understanding of
epistemology, which constitutes the basis of the thoughts of such an important
pioneer. Mâturîdî, who made an effective opening in the history of Islamic thought,
is in a valuable position in terms of guiding the scholars who came after him in this
direction.
Abu Mansur al-Maturidi is the thinker among the Ahl as-sunnah theologians,
who for the first time dealt with the subject of knowledge as a separate section and
tried to determine its theoretical framework. He drew attention to the element of
certainty in knowledge and emphasized the invalidity of knowledge obtained by
imitation. Maturidi drew attention to the objective existence of the existence outside
of us and grounded the possibility of knowledge based on our knowledge of it. What
the nature of knowledge is, its value and sources play an active role in understanding
its epistemology. According to Maturidi, who accepts the sources of knowledge as
having airy selîme (senses), news as faithful (true news) and reason, each of the
means of knowledge has separate areas (boundaries) and they cannot do each other's
duties. We can't leave any of these sources behind the door when we're going to get
information. Because the knowledge that one obtains, the other cannot obtain it. Our
sources of information about the physical world are the senses and the news about
the past. In order to have an opinion on matters related to the invisible, other than the
field of sense, either inference or Hz. Prophet's news is needed. Mâturîdî, who also
focused on the types of knowledge, also revealed his understanding of "divine
knowledge" and "human knowledge". Mâturîdî, with his balanced attitude and
moderation in the understanding of religion, was able to appeal to large masses and
became one of the scholars followed until today. What information should be
accepted as correct information so that an important issue like creed is not built on
weak knowledge? How did theologians ground the correct knowledge? In order to
find solutions to such questions, we found it appropriate to refer to Maturidi's views
on this subject. In the first part of our study, the definition and formation of
knowledge, in the second part, the sources of knowledge and in the third part, the
types of knowledge, we discussed the importance of Maturidi's understanding of
epistemology for the history of Islamic thought.