Fransız geleneği etkisinde bir osmanlı aydını: Hoca Tahsin Efendi
An ottoman intellectual under the influence of the french tradition: Hoca Tahsin Efendi
Yazar: SELİN KARA
Danışman: PROF. DR. MELEK DOSAY GÖKDOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Bilim Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Felsefe = Philosophy ; Tarih = History

Özet:
Fransız Geleneği Etkisinde Bir Osmanlı Aydını: Hoca Tahsin Efendi başlıklı bu çalışmada, XIX. yüzyıl Osmanlı entelektüellerin Hoca Tahsin Efendi'nin bilimsel ve felsefi düşüncelerinin şekillenmesinde Fransız geleneğinin etkisi araştırılmıştır. Bu amaçla döneme damga vuran evrim ve ilerleme meselesi ile ruh/zihin-beden problemine ilişkin tartışmaların ele alındığı metinleri ekseninde bir değerlendirme yapılmıştır. Titiz kavramsal analizler sonucunda Hoca Tahsin Efendi'nin problem odaklı bir yaklaşım sergileyerek eklektik bir felsefi sistem geliştirildiği görülmüştür. Söz konusu meselelere yaklaşımı "insan doğası"nın keşfedilmesi arzusu etrafında şekillendiğinden, seçilen metinler yoluyla epistemolojik, ontolojik ve sosyolojik boyutlarıyla insanın doğasına ilişkin kavrayışı ortaya konulmuştur. Bütüncül bir kavrayış için metinsel analize ek olarak toplumsal bağlam da değerlendirmeye dahil edilmiş, bu bağlamda Fransız bilim geleneğinin şekillenmesindeki temel aktör olarak Fransız Bilimler Akademisi ele alınmıştır. Özellikle Darwinci evrim kuramının kabulü aşamasında Akademi'nin belirleyici etkisi açıkça görüldüğünden, Türk düşüncesinde benzer etkiyi yaratacak akademi benzeri kurumlar ve bunların bilimsel faaliyete etkisi incelenmiştir. Hoca Tahsin'in söz konusu metinlerindeki birey vurgusuyla bağlantılı olarak kimlik ve aidiyet sancıları ilgili kuramlar ışığında analiz edilerek yaşadığı içsel hezeyanların düşünce sistemine etkileri de değerlendirme sürecine dahil edilmiştir. Sonuç olarak, Hoca Tahsin'in eklektik sistemi kavramsal analiz, toplumsal bağlam ve psikolojik artalanın dahil edildiği bütüncül bir yaklaşım ile ele alınıp incelenerek Osmanlı bilim tarihi literatürüne özgün bir katkı sunulmak istenmiştir.

Abstract:
In this thesis, titled An Ottoman Intellectual under the Influence of the French Tradition: Hoca Tahsin Efendi, the impact of the French tradition on shaping the scientific and philosophical ideas of Hoca Tahsin Efendi, a 19th-century Ottoman intellectual, has been investigated. To this end, the texts in which Hoca Tahsin Efendi discusses the mind-body problem, and the theories of evolution and progress that marked the era have been examined. Through rigorous conceptual analyses, it was observed that Hoca Tahsin Efendi employed a problem-focused approach to develop an eclectic philosophical system. His engagement with these issues was shaped by a desire to uncover the essence of "human nature." Accordingly, the study explores his understanding of human nature through epistemological, ontological, and sociological dimensions as reflected in the selected texts. In pursuit of a comprehensive understanding, the study incorporates not only textual analysis but also an examination of the broader social context. In this regard, the French Academy of Sciences is identified as a key actor in shaping the French scientific tradition. Given the Academy's decisive influence, particularly during the acceptance of Darwinian evolutionary theory, the study also examines if one might find a comparable impact of Ottoman institutions "similar" to European scientific academies on scientific activity in Turkish thought. Furthermore, the study investigates Hoca Tahsin's emphasis on the individual in connection with issues of identity and the sense of belonging. Drawing on relevant theoretical frameworks, it analyzes how his internal struggles influenced his intellectual system. In conclusion, Hoca Tahsin's eclectic system is examined through a holistic approach that incorporates conceptual analysis, social context, and psychological background. By doing so, the study aims to make a unique contribution to the literature on the history of Ottoman science.