Gelişimi izleme ve destekleme rehberi uluslararası standardizasyon çalışması"nın Türkiye örnekleminde gelişimsel risklerin belirlenmesi
Assessment of risk factors affecting child development in the turkish sample of the international guide for monitoring child development study
Yazar: REVAN MUSTAFAYEV
Danışman: PROF. DR. İLGİ ERTEM
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı / Gelişimsel Pediatri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: Biyoekoloji = Bioecology ; Gelişim bozuklukları = Developmental disabilities ; Gelişim özellikleri = Development properties ; Rehber kitaplar = Guide book ; Türkiye = Turkey ; Çocuk gelişimi = Child development ; Çocuk gelişme bozuklukları = Child development disorders

Özet:
Türkiye'de genel sağlık izlemi için sağlık kurumlarına başvuran çocukların gelişimini olumsuz etkileyen etmenler konusunda bilgiler yetersizdir. Bu tez araştırmasında Ankara'da sağlık kurumlarında sağlığı izlemi hizmeti alan çocukların erken çocukluk döneminde gelişimini etkileyen biyolojik ve psikososyal risklerin biyoekolojik kuram kapsamında belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırma örneklemine Ankara'daki yedi sağlık kurumuna sağlığı izlemi için annesi eşliğinde başvuran ve yaşları 6-42 ay olan çocuklar dahil edilmiştir. Bu örneklem National Institute of Health (NIH) tarafından desteklenen ve 2011-2015 tarihlerinde Arjantin, Güney Afrika, Hindistan ve Türkiye'de yürütülen "Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi: Uluslararası Standardizasyon Çalışması" adlı araştırmadaki Türkiye örnekleminin alt kümesidir. 
Erken çocukluk döneminde gelişime olumsuz etki yapan etmenlerin tanımlanması ve belirlenmesi biyoekolojik kuram kapsamında, güncel alanyazın taraması ışığında yapılmıştır. Örneklemdeki çocuklar ve ailelerine Uluslararası Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi (GİDR) uygulanmıştır. Risk etmenleri ile ilgili bilgi toplanması için sosyodemografik bilgi formu, standart antropometrik ölçümler, çocuğu muayene eden hekimin doldurduğu sağlık bilgileri formu, kapiller kandan HemoCue ile hemoglobin düzeyi tayini, annede depresyon değerlendirmesi için Patient Health Questionnaire 2 ve Hanehalkı Açlık Ölçeği (Household Hunger Scale) kullanılmıştır. Örneklemin sosyodemografik özelliklerinin belirlenmesi için betimsel analizler yapılmıştır. Güncel alanyazın taraması yapılarak geliştirilen risk ölçütlerine maruz kalan ve kalmayan çocuklardaki gelişimsel gecikme oranları Odds oranı (Odds ratio, OR) hesaplanarak incelenmiştir. Gelişimsel gecikme için bağımsız risk oluşturan etmenlerin incelenmesi için veriye çok değişkenli lojistik regresyon analizi uygulanmıştır. Odds oranları için %95 güven aralığı (GA) hesaplanmış, istatistiki anlamlılık düzeyi için =0.05 düzeyi kullanılmıştır. 
"Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi: Uluslararası Standardizasyon Çalışması"nda Türkiye örneklemindeki 2871 çocuk içinden 526 çocuk bu tez araştırmasına dahil olma kıstaslarını karşılamadığından (497 çocuk altı aylıktan küçük olduğu, 29 çocuk anne tarafından getirilmediği için) dışlanmıştır. Tez araştırmasına dahil edilen 2345 çocuktan oluşan örneklemde en az bir gelişim alanında gelişimsel gecikme oranı %28.7 (n=675, %95 güven aralığı, GA 26.8-30.5) olarak bulunmuştur. Tek değişkenli analizlerde kronik hastalığının olması (OR 4.43, %95 GA 3.12-6.29), annenin çocuğun gelişimini desteklemek için herhangi bir şey yapmadığını ifade etmesi (OR 2.01, %95 GA 1.47-2.77), boya göre vücut ağırlığı z skorunun <- 2 standart sapma olması (OR 1.76, %95% GA 1.07-2.90), ailenin Ankara'nın kırsal kesiminde veya gecekondu bölgesinde ikamet ediyor olması (OR 1.66, %95 GA 1.30-2.11), erkek cinsiyet (OR 1.49, %95 GA 1.24-1.78), perinatal dönemde hastalık (OR 1.47, %95 GA 1.09-2.00), anne eğitim düzeyinin düşük olması (OR 1.39, %95 GA 1.16-1.66), babanın eğitim düzeyinin düşük olması (OR 1.36, %95 GA 1.14-1.64), anne baba arasında akrabalık bağının olması (OR 1.35, %95 GA 1.13-1.60) ve annenin çocuk bakımı konusunda hiç destek almadığını ifade etmesi (OR 1.34, %95 GA 1.10-1.63), annede depresyon riskinin olması (PHQ2≥3 için OR 1.33, %95 GA 1.05-1.68; PHQ2≥4 için OR 1.35, %95 GA 1.04-1.77) istatistiki anlamlılığa ulaşarak gelişimsel risk olarak belirlenmiştir. Çok değişkenli lojistik regresyon yöntemi ile incelemede kronik hastalığının olması (OR 3.78, 95% CI 2.54-5.64), boya göre vücut ağırlığı z skorunun <-2 standart sapma olması (OR 1.83, 95% CI 1.02-3.29), annenin çocuğun gelişimini desteklemek için herhangi bir şey yapmadığını ifade etmesi (OR 1.78, 95% CI 1.23-2.59), ailenin kırsal kesimde veya gecekondu bölgesinde ikamet ediyor olması (OR 1.67, 95% CI 1.26-2.20), erkek cinsiyet (OR 1.55, 95% CI 1.25-1.93), ve anne eğitim düzeyinin düşük olması (OR 1.33, 95% CI 1.06-1.68) etmenlerinin çocuk gelişimi için bağımsız risk etmeni olduğu belirlenmiştir.
Bu araştırma erken çocukluk döneminde gelişimsel sorunların en az dört çocuktan bir tanesini etkilediğini ve biyoekolojik kuram çerçevesinde incelendiğinde çocuğa, aileye ve çevreye ait birden fazla etmeninin gelişim için risk oluşturduğu saptanmıştır. Ülkemizde erken çocukluk döneminde çocukların sağlıklı gelişimlerinin desteklenmesi ve gelişimsel sorunların önlenmesi için sağlık sistemi içerisinde gelişime olumsuz etki eden risk etmenlerinin belirlenmesi, ele alınması, önlenmesi, ve sağaltımının yapılmasına acil olarak gereksinim vardır.

Abstract:
Risk factors that may impede the early development of children receiving health care in Turkey are largely unknown. Within a bioecological framework, this thesis study aimed to determine biologic and psychosocial risks to early childhood development in children seen for routine healthcare in Ankara, Turkey. The study sample comprised children 6-42 months attending seven health care clinics in Ankara accompanied by their mothers and was a subset of the Turkish sample of the "Development of the International Guide for Monitoring Child Development (GMCD) Study" funded by the National Institute of Health (NIH) and conducted in 2011-2015 in Argentina, India, South Africa and Turkey. 
Developmental risks were identified and defined based on a comprehensive review of the existing literature on biopsychosocial risk factors that impede child development. Measures included an assessment of development with the GMCD, a sociodemographic form developed for this study that included questions on risk factors, standard anthropometric measurements, a child health checklist provided by the physician examining the child and assessment of capillary hemoglobin with HemoCue, Patient Health Questionnaire 2 to assess maternal depression, and the Household Hunger Scale. The outcome variable was defined as presence of developmental delay in at least one domain of the GMCD. Descriptive analysis was applied to sociodemographic variables. Univariate analysis and multivariate logistic regression was used to assess developmental risk factors. Odds ratios (OR) and 95% confidence intervals (CI) were calculated for children exposed and not exposed to risk variables. A statistical significance level was defined as =0.05. 
Of 2871 children recruited from Turkey in the GMCD Study, 526 did not meet inclusion criteria (497 were younger than six months, 29 were not accompanied by their mother) and were excluded from the analyses with a resulting sample size of 2345 children. The prevalence of developmental delay in at least one GMCD domain was found to be 28.7% (n=675, 95% confidence interval, CI 26.8-30.5). Univariate analyses revealed that the child's chronic illness (OR 4.43, 95% CI 3.12-6.29), mother reporting that she does not provide support for her chld's development (OR 2.01, 95% CI 1.47-2.77), weight for height z score lower than -2 SD (OR 1.76, 95% CI 1.07-2.90), residence of family in rural or poor neighborhood (OR 1.66, 95% CI 1.30-2.11), male gender (OR 1.49, 95% CI 1.24-1.78), perinatal illness (OR 1.47, 95% CI 1.09-2.00), mother not completing high school (OR 1.39, 95% CI 1.16-1.66), father not completing high school (OR 1.36, 95% CI 1.14-1.64), consanguinity (OR 1.35, 95% CI 1.13-1.60), risk for maternal depression (PHQ2≥3 OR 1.33, 95% CI 1.05-1.68; PHQ2≥4 OR 1.35, 95% CI 1.04-1.77), and mother reporting that she does not receive support for caregiving (OR 1.34, 95% CI 1.10-1.63) were associated with delay in development. Multivariate logistic regression analyses revealed that chronic illness (OR 3.78, 95% CI 2.54-5.64), weight for height z score lower than -2 SD (OR 1.83, 95% CI 1.02-3.29), male gender (OR 1.55, 95% CI 1.25-1.93), mother reporting that she does not provide support for her child's development (OR 1.78, 95% CI 1.23-2.59), residence of family in rural or poor neighborhood (OR 1.67, 95% CI 1.26-2.20), and mother not completing high school (OR 1.33, 95% CI 1.06-1.68) were independently associated with developmental delay in one or more domains of the GMCD.

The results of this study imply that at least one of four children attending health care clinics have developmental delay. When developmental risk factors are assessed within the bioecological framework, multiple risk factors related to children, as well as their proximal and distal environments are associated with developmental delay. Interventions to identify, prevent, assess and address biopsychosocial risk factors are urgently needed within the health system to assure optimal early childhood development.