Arketipsel eleştiri bağlamında tiyatro metinlerinde gölge arketipinin incelenmesi
The analysis of the shadow archetype in dramatic texts in terms of the archetypal criticisim
Yazar: TUĞÇE GÖZDE PELİSTER
Danışman: PROF. DR. HÜLYA NUTKU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sahne Sanatları Ana Sanat Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Arketip = Archetype ; Edebi eleştiri = Literary criticism ; Gölge = Shadow ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro oyunları = Theater plays

Özet:
Arketipsel Eleştiri, İsviçre'li psikanalist Carl Gustave Jung'un kolektif bilinçdışı ve
arketip kuramını temel alan bir edebi analiz yöntemidir. Yöntem, yirminci yüzyılın
başlarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Jung, kolektif bilinçdışını tüm insanlığın
ortak deneyim deposu olarak tanımlamaktadır. Arketipler ise içgüdüsel bilinçdışı
özlerdir. Arketipler kendilerini sonsuz sayıda arketipsel imgeyle gösterebilmektedir.
Hikayenin arketipi olan mitler, arketiplerin evidir. Kolektif bilinçdışının belli başlı
arketipleri Gölge, anima-animus ve benliktir. Bunlar aynı zamanda, kişinin ruhsal olarak
bir bütünlüğe ulaşması anlamına gelen bireyleşme sürecinin parçasıdır. Bireyleşme
sürecinin ilk aşaması olan gölgeyle yüzleşme, kişinin gerçek benliğine ulaşmak için
çıktığı yolculukta, bilinçdışının karanlık köşelerine attığı gölge özelliklerinin farkına
varmasını temsil etmektedir. Kişi, ancak gölgesiyle yüzleştiğinde, karanlık özellikleri
üzerinde hakimiyet kurabilmektedir.
Tiyatro metinleri bu zamana kadar edebi metinler kadar arketipsel eleştirinin konusu
olmamıştır. Kolektif bilinçdışının başlıca arketiplerinden gölge, tiyatro metinlerindeki
karakterlerin motivasyonlarını daha katmanlı bir şekilde anlamak için oldukça
işlevseldir. Çünkü gölge arketipi çoğu kez antagonist olarak oyunlarda ortaya
çıkmaktadır. Dolayısıyla metnin merkezindeki çatışmanın bir parçasıdır. Böylece gölge,
farklı oyunlarda farklı şekillerde imgeleşerek, karakteri bireyleşme sürecine davet
etmektedir. Bu tez, seçilmiş oyunlarda protagonistin gölgesi olan bir kişi, durum, olay
ya da ruhsal bir etkiyi ortaya koyarak, protagonistin bireyleşme sürecini tamamlayıp
tamamlamadığını araştırmaktadır. Arketipsel eleştiri metinleri arketipsel boyutta
yeniden analizini yapmaya yardımcı olmaktadır. Bu analiz, dramaturjik olarak metne
farklı yorum imkanları vermekte, oyuncular ve sahneye koyucular için karakterleri ve
durumu daha katmanlı bir şekilde anlama fırsatı yaratmaktadır.

Abstract:
Archetypal Criticism is a literary analyse method which based on Swiss psychoanalyst
Carl Gustave Jung's Collective unconcious and archetype theory. The method has been
used since the very beginning of the twentieth century. Jung explains the collective
unconcious as the common experience store of humankind. As for the archetypes are
instinctive unconscious substances. Archetypes can also be reprensented by numberless
archetypal images. Besides, as the archetype of the story the myths, are home to the
archetypes. The principle archetypes of the collective unconscious are the shadow,
anima-animus and the self. Those are also the parts of the individuation process which
means a person's reach for spiritual wholeness. Meeting with the shadow as the first
step of the individuation represents the awareness of one's dark sides that have been
thrown to the dark corners of the collective unconcious as travelling to the real self. A
person can control his/her dark features only by confronting his/her shadow.
Theatre texts have not been the subject to archetypal criticism as much as the literary
texts. The shadow, as being one of the principle archetypes of the collective
unconscious, is rather functional for understanding deeply the motivations of the
characters in theatre texts. Because the shadow archetype often comes up as the
antagonist in the plays. Therefore it is a part of the central conflict. Thus in different
plays, the shadow can appear as different images, invites the character to the
individuation process. This thesis, searches if the protagonist of the play can complete
his/her individuation process by revealing a person, a situation, an event or a psychic
effect as the shadow of the protagonist. Archetypal criticism helps to reanalyse the texts
in an archetypal dimension. This analyse, enables different dramaturgic interpretation
and it creates the opportunity of deeper understanding of characters and the story of the
play for the actors and the directors.