Cumhuriyetin din söylemi ve karşı söylemler
The religious discourse of the Republic and the counter discourses
Yazar: MERYEM ÇAĞIL
Danışman: PROF. DR. MEHMET ZEKİ İŞCAN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Laiklik = Laicism ; Milliyetçilik = Nationalism ; Modernleşme = Modernization ; Sekülerleşme = Secularization ; İslamcılık = Islamism

Özet:
On sekizinci yüzyılda başlayan Türk modernleşmesi, cumhuriyet sonrasında kültürleşme, millileşme ve öze dönüş politikaları çerçevesiyle sınırlandırılmış, sosyokültürel alanda Batı'ya karşı egemenlik ve bağımsızlık ilanı ile dinin millileştirilmesi yönünde din politikaları düzenlenmiştir. Osmanlı modernleşmesinden uzun bir süreç sonucunda devralınan Türk modernleşmesi, Türk Devrimi ile geçmiş modernleşmeden kopmuş ve Cumhuriyet döneminin modernleşme politikasını görünürde Batı merkezli Osmanlı modernleşmesinden ayırmıştır. Dil, tarih, ekonomi ve hukuk politikaları uluslaşma ve ulus inşasının gerekliliğine yönelik düzenlendiği gibi cumhuriyetin din politikası da uluslaşma ve ulus inşasının gerekliliği üzerinden kurgulanmıştır. Bir yandan İslamî pratiği ve dinî kavramsallaştırmayı millileştirmek için hukuk ve ibadet dilinde milli bir söylem kullanılmış, diğer yandan din dilini millileştirmek için kapsamlı bir çalışma yapmak gerekmiştir. Hukuku din sınıfından arındırmak ve ulemanın devlet üzerindeki etkisini kırmak için kamu hukukunun örfe tabi kılınarak laikleştirilmesi ve din dilinin Türkçeleştirilerek Türk din anlayışı kodlarına dönülmesi cumhuriyet projesinin hedefleri arasındadır. Bu amaç doğrultusunda Cumhuriyet'in teolojik temeli, din ve siyasetin birbirinden ayrılmasına imkan veren Hanefî-Mâturîdî ekolden hareketle atılmış ve Batı'da yaşanan laiklik biçimlerine karşı Türk tipi laiklik gerçekleştirilmiştir. Milli din politikası; milli iktisat, milli tarih ve milli hukuk politikalarıyla aynı hedefler doğrultusunda düzenlenmiş olsa da cumhuriyetin din politikası din temelli bir muhalefetle karşılaşmış ve Osmanlı Devleti İkinci Meşrutiyet döneminde ortaya çıkan İslamcı anlayış, cumhuriyet döneminde de karşı söylem olarak yeniden belirmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş ilkelerinde Ulus Devlet tasavvuru vardır; diğer çağcıl örnekler ile benzeştiği kısmı, belirli sınırları olan, egemen bir devlet anlayışı olmasıdır, bazı ulus devletlerden ayrıştığı kısım ise din ve devlet ayrılığı ilkesini merkeze alması, ve milli aidiyeti ulusal kimlikle tarif etmesidir. Dinin kamusal hayattan tamamen tasfiye edilmesini hedef edinen Marksizm ile din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasına karşı çıkan ve din devleti şemsiyesi altında ruhban sınıfının tahakkümünü talep eden İslamcılık, ulus devletin din toplumu anlayışından tabiatı gereği farklıdır. İslamcı ideolojinin cumhuriyet karşıtı söylemi, bu bağlamda, dinin siyasallaştırıldığı ve siyasi karşıtlıkların dinselleştirildiği bir söylemdir.
Anahtar Kelimeler: Modernleşme, Sekülerleşme, Laiklik, Hanefi-Mâturîdîlik, İslamcılık, Milliyetçilik, Ulus-Devlet

Abstract:
Turkish modernisation, which originated in the eighteenth century, was limited by republicanism to the policies of acculturation, nationalisation and return to the national origins, and it resulted in the declaration of sovereignty and independence against the West in the socio-cultural fields as well as the regulation of religious policies towards the nationalisation of religion. In this context, Turkish modernisation, which was inherited from the Ottoman modernisation as a result of a protracted period, detached from the past modernisation through the Turkish Revolution and distinguished the modernisation policy of the republican period from the ostensibly Western-centred Ottoman modernisation. As the most obvious example, it is possible to assert that just as the policies of language, history, economy and law were oriented towards the necessity of nation-building, the religious policy of the republic was also constructed through the necessity of nation-building. On the one hand, a national discourse was used in the language of law and worship to nationalise Islamic practice and religious conceptualisation. On the other hand, to nationalise the language of religion, it was necessary to create a comprehensive Turkish language of religion. To purify the law from the clergy and reduce the influence of the ulema on the state, the secularisation of public law by making it subject to custom and the return to the codes of Turkish religious understanding by Turkifying the language of religion were among the goals of the republican project. For this purpose, the theological foundation of the Republic was laid using the Hanafî-Mâturîdî Turkish interpretation of religion, which allowed the separation of religion and politics. Turkish-type secularism was constructed against the forms of secularism experienced in the West. Nonetheless, even though the national religious policy was organised in line with the same objectives as the national economic, national history and national law policies, the republic's religious policy encountered a religion-based opposition and the Islamist understanding that emerged during the Second Constitutional Monarchy period of the Ottoman Empire re-emerged as a counter-discourse in this republican period. The Republic of Turkey has a conception of a nation-state that is enshrined in its founding principles; its similarities with other contemporary examples are that it is a sovereign state with definite borders, but where it differs from some nation-states is that it centres on the principle of separation of religion and state, and defines national belonging in terms of national identity. Marxism, which criticises the complete elimination of religion from public life, and Islamism, which opposes the separation of religion and state and even demands the domination of the clergy under the umbrella of the religious state, are inherently different from the nation-state's understanding of religious society. In this context, the anti-republican discourse of Islamist ideology is a discourse in which religion is politicised, and political oppositions are religious-based.
Keywords: Modernization, Secularism, Laisizm, Hanafism-Mâturîdîsm, Islamism, Nationalism, Nation-State