Anlatı metinlerinde sözcük birliktelikleri: Türkçe üzerine eğitim-öğretim ortamları hedefli gözlemler
Word combinations in narrations: Observations on Turkish education
Yazar: NETİCEYİ TAYYİBE EKEN
Danışman: PROF. DR. SEDA GÜLSÜM GÖKMEN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı / Türkçenin Eğitimi ve Öğretimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bilgisayarlı dil bilim = Computerized linguistics ; Uygulamalı dil bilim = Applied lingustics

Özet:
Türkçede eğitim-öğretim materyallerinde sözcük birlikteliklerine ilişkin yeterli ve tutarlı açıklamalar bulunmadığı görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, anlatı metinlerindeki sözcük birlikteliklerini sınıflandırmak ve eğitim-öğretim ortamlarına aktarılabilecek bulgular elde etmektir. Bu doğrultuda çalışmada betimsel analiz, içerik analizi, kategori ve frekans analizleri kullanılmıştır. Çalışmanın evrenini anlatı metinleri oluşturmaktadır. Örneklem olarak, küme örnekleme yöntemi ile anlatı (masal, öykü ve roman) metinlerinden bir bütünce oluşturulmuştur. Metinler tarayıcı aracılığıyla bilgisayar ortamına aktarılmış, TEXT (metin) formatına dönüştürülerek sayısallaştırılmış ve Türkçe (ISO) olarak işlemlenecek biçimde kodlanarak araştırmanın derlemine (+/-) 624.089 sözcüklük bir dilsel girdi sağlanmıştır. 
Çalışmada sözcük birliktelikleri biçimsel, sözdizimsel, anlamsal ve kullanımsal açılardan ayrı ayrı sınıflandırılarak değerlendirilmiştir. Bu birliktelikler anlamsal açıdan yarı kısıtlı eşdizimler, kısıtlı eşdizimler, simgesel deyimler ve salt deyimler olarak, sözdizimsel açıdan ikili veya çoklu yapıda olmalarına göre, biçimsel açıdan ise katı ad öbekleri, yüklemcil birliktelikler ve öbeksel kullanımlar biçiminde sınıflandırılmıştır. Genel olarak anlamsal bakımdan anlatı metinlerindeki sözcük birlikteliklerinin sıradizini: serbest birleşimler > yarı kısıtlı eşdizimler > kısıtlı eşdizimler > simgesel deyimler > salt deyimler şeklindedir. Bu bağlamda MEB yayınları ilköğretim 6, 7, 8. sınıf Türkçe ders kitapları, çalışma kitapları ve öğretmen kılavuzları ele alınmış, çalışmada sınıflandırılan sözcük birlikteliklerinin anadili eğitiminde nasıl ele alındığına ilişkin değerlendirmeler yapılmıştır. 
Elde edilen bulgular doğrultusunda sözcük birlikteliklerinin öğretimine ilişkin bir hiyerarşi oluşturulabileceği, anlamsal olarak sözcükler arasındaki bağın sırası izlenerek öğrencilere öğretilebileceği, eğitim materyallerinin bu sıradizini göz önünde bulundurularak hazırlanması gerektiği sonuçlarına ulaşılmıştır. Sözcük birlikteliklerinin ölçülmesine yönelik çeşitli etkinlikler yapılabileceği, bu sayede öğrencilerin dilbilgisi ve sözcük bilgisine yönelik becerilerinin yanı sıra dinleme, konuşma, yazma ve okuma becerilerinin geliştirilmesine katkı sağlanacağı düşünülmektedir. Çalışma, sözcüklerin bir araya gelişine yönelik betimlemeler yapması açısından dilbilimsel, eğitim materyallerinin oluşturulmasında kullanılacak bilgilere kaynak sağlaması açısından ise eğitsel nitelik taşımaktadır.

Abstract:
It is observed that there are not sufficient and consistent explanations about word combinations (like co-occurences, collocations and idioms) in Turkish educational materials. The aim of this study is to describe and classify the combinations of words in narrations to obtain evidence that can be utilized in Turkish language education. For this purpose descriptive analysis, content analysis, category and frequency analysis methods were used. The universe of this study is composed of narrative texts and the sample of the study has been selected from narrative texts (fairytales, short stories and novels) through cluster sampling method. The corpus has been compiled from Turkish narrative texts which consist of (+/-) 624.089 words (token), then digitalized and converted from PDF format into TEXT format and encoded as Turkish  (ISO). 
In the study, word combinations have been classified based on morphologic, syntactic, semantic and pragmatic criteria respectively. They have been classified as semi-restricted collocations, restricted collocations, figurative idioms and pure idioms semantically, they have been classified as bilateral or multilateral syntactically, and as rigid noun phrases, predicative relations and phrasal templates morpologically. Semantic word combination classes are hierarchically as follows: free combinations > semi-restricted collocations > restricted collocations > figurative idioms > pure idioms. In this context, MEB 6th, 7th, 8th grade Turkish textbooks, workbooks and teachers' guides have been examined and the classified word combinations in native language education have been discussed.
According to the findings of this study, there could  be a semantic hierarchy between these word combinations, and educational materials should be prepared regarding this hierarchy. In conclusion, various activities can be done in order to improve  students' skills in listening, speaking, writing and reading as well as their knowledge of grammar and vocabulary. This study has linguistic features as it  analyses and classifies word combinations in Turkish narrative texts and it also has educational features as it provides a resource for information that could be used in material development.