Nevruz Bayramı merasiminin Azerbaycan ve Türkiye'de icrası melo-poetik esaslarının hususiyetleri
The performance of the Nevruz Day ceremony in Azerbaijan and Turkey characteristics of melo-poethics principles
Yazar: DAİMİ CENGİZ
Danışman: PROF. DR. GÜLNAZ ABDULLAHZADE ; DOÇ. DR. MEHERREM QASIMLI
Baku Music Academy-Uzer Hajibejov / Yurtdışı Enstitü
Derece: Doktora, 2005
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Nevruz Bayramı Merasiminin Azerbaycan Ve Türkiye'de icrası Ve Melo-poetik Esaslarının Hususiyetleri'
adlı doktora tezi üç bölümden oluşmaktadır. 21 Mart Nevruz Bayramı kuzey yarımkürede icra
edildiğinden biz özellikle Azerbaycan ve Türkiye ağırlıklı alan ve arşiv çalışmalarımızı kimi Avrupa
ülkeleri ve birçok doğu ülkelerinde de sürdürdük.
Tezin birinci bölümünde 'Nevruz'un Mitolojik Ve Tarihi Kaynakları', ikinci bölümde 'Azerbaycan ve
Türkiye'de Nevruz Kutlamaları ve Ananeleri", üçüncü bölümde 'Azerbaycan ve Türkiye'de Nevruz
Ananeleri İle Bağlı Musiki Nağmeleri Ve Oyun Havaları' konu ediliyor.
Tezin üç bölümünde işlenen konular mukayeseli şekilde ele alınıyor. Nevruz yaratıcılığına dair ortaklık
ve ayrılıklar bağlamında sonuçlar çıkarılıyor.
Nevruz ritüeli 21 Mart bahar ekinoksunda antik dönem toplamlarında farklı isimlerle yapılagelmiştir.
Örneğin Sasaniler' den Babil'e. Mısır'dan Anadolu'ya ve Roma'ya kadar... Hatta Çin, Hindistan. Orta
Asya'dan Avrupa'ya kadar bu kutlamalar takvime bağlı olarak günümüze değin yapılagelmiştir.
Antik dönemden günümüze kesintisiz yapılagelen 21 Mart Nevruz ritüeli: karanlık-aydınlık, soğuk-sıcak,
hastalık-sağlık, yokluk-bolluk, ölüm-diriliş, savaş-barış ikilemleri üzerinden yükselen değerleri dile
getirmiştir. O. adalet, eşitlik, barış, emek, diriliş, özgürlük, bolluk bereket, sağlık-şifa gibi sosyal
kavramların taşıyıcı mesajı ve kodu olup ve bu değerlerle anılır, algılanır olmuştur.
Antik toplumdan günümüz kutlamalarına değin Nevruz'un felsefe, inanç, edebiyat, musiki, tiyatro,
resim, hal sanatı, gravür, minyatür, etnografya, spor, mutlak vb. birçok alanda yaratıcılığına
rastlamaktayız.
Diğer ülkelerdeki kutlamaları bir taraflı bırakırsak Azerbaycan'da Nevruz: kendine özgü merasimi,
musikisi ve ananesi olan ve 4 kutsal Çarşamba (su. hava, ateş ve toprak) esasında yapılan ön
kutlamaların akabinde 21 Martta 'yeni yıl' ve 'bahar bayramı' olarak kutlanmakladır. Bu kutlamalarda
folklorik ve etnoğralîk çizgiler gayet belirgindir.
Nevruz'un bu ülkede, edebiyat, musiki, tiyatro, resim, gravür, minyatür sanatları ve felsefe. spor,
mutfak, inanç gibi alanlardaki yaratıcılığına belirgin şekilde rastlanılmaktadır. Özellikle
araştırmalarımızda Nevruz'a dair pek çok orta asır ve günümüz musiki ve edebiyat örneklerini elde
ettik.
Türkiye'de yaptığımız araştırmalarda ise Selçuklu. Osmanlı dönemlerinde saraydaki kutlamaların yanı
sıra halk arasında da yaygın Nevruz kutlamalarının olduğunu görüyoruz. Ama bu günün Türkiye'sinin
Nevruz kutlamalarında folklorik ve etnoğrafik çizgilerin hayli silik olduğunu, adeta unutulduğunu
gözlemledik. Ancak Nevruz'un en belirgin geleneksel otantik kutlamalarına Alevi-Bektaşiler arasında
rastlamaktayız. Alevi-Bektaşiler Nevruz'a kutsiyet verdikleri için ritüelin geleneksel çizgileri daha
muhafaza edilmiştir.
20-21 Mart günü Türk Alevi-Bektaşilerce Hz. Ali'nin doğum günü olarak 'Sultan Nevruz Cemi'
çerçevesinde yapılan kutlamalarda Nevruz'a dair pek çok kadim bahariye, nefes, nevruziye. samah. dua
gibi edebi ve musiki numunelerini derledik. Bu kesimlerinkutlamalarında da müzik, edebiyat, tiyatro,
resim, gravür, minyatür ile spor, mutfak, inanç ve felsefe alanlarında Nevruz'un yaratıcılığına
rastlamaktayız.
Türkiye'de Sünni Türk kesimlerince yapılan Nevruz kutlamaları 'yeni yıl' ve 'bahar bayramı' esasında
yapılmakladır. Selçuklu ve Osmanlı dönemi divan edebiyatında Nevruziye adı altında şiir örnekleri
vardır. Doğrudan Nevruz temalı musiki numunelerine rastlayamadık. Ama alanda yapılan kutlamalar.
Türk Alevi-Bektaşi kutlamalarına kıyasla folklorik ve etnografik çizgiler bakımından daha siliktir.
Cumhuriyet sonrası bu ritüel adeta unutulmaya terk edilmiştir.
Alevi Kürt ve Zazalar arasında Nevruz 'llz.Ali'ııin doğum günü', 'yeni yıl' ve 'bahar bayramı- olarak
kullanmaktadır. Bu kesimlerin kutlamalarında sadece Nevruz duaları numunelerini derledik. Özellikle
Sünni Kürt kesimlerinde de Nevruz 'yeni yıl'(sersale) ve 'bahar bayramı' olarak kutlanmaktadır. Son 30-
40 yıl içinde Kürtler arasında Nevruz kimlik inşası sürecinde politik hüviyet kazandı. Alandaki geleneksel
çizgiler yerini ulusal motivasyonlu politik bezemelere bıraktı. Bu kesimlerin geleneksel Nevruz
yaratıcılığına dair yaptığımız araştırmalarda Nevruz'un otantik musiki numunelerine hala
rastlayamadık. Derlediğimiz 40 civarındaki Nevruz temalı musiki örnekleri son 30-40 yılda yapılan
bestelerdir. Ama orta asırlara ait yazma eserlerde Kürtçe Nevruz temalı edebi örneklere rastladık.
Türk Alevi-Bektaşilerinin Nevruziye nefesleri ve diğer edebi numunelerin büyük bir bolümü 'koşma',
geri kalanı ise 'semai- formundadır. Melodik seyirler bildiğimiz, klasik makam seyir özelliğini
göstermemektedir. Nevruz nefesleri ve samahları icrasında bölgelerin standart melodi kalıplarından
istifade edilmiştir. Derlenen bu musiki numunelerinin çoğunluğu aksak usul üzerindedir. 13u usuller
bölgelerin tartım karakteri ile uygunluk arz eder. Nevruziyeler ve samahların ritmi, bölgelerin ritmik
vaziyetinin dini ritüel çerçevesindeki tekrarıdır. Daha çok 2/4. 4/4, 6/8. 9/8, 12/8 ve 14/8'lik usuller
kullanılmıştır. Melodi müjdeleme, karşılama ve kutlama amaçlı olup tema ile örtüşerek coşku ve
heyecan hissi verir.
Nevruz Sultan Ceminde icra edilen samahlar 11 heceli koşma ve 8 heceli semai formundadır. Bu
samahların bölümlerinde usul, tempo, melodi, ritim ve söz değişikliği olur. Bölümlerin belirlenmesinde
tempo değişimi özellikle belirleyicidir.
Azerbaycan'da Nevruz yeni yıl ve bahar bayramı olarak kutlanır. 21 Martta kutlanan Nevruz ile ilgili
musiki ve edebiyat numunelerine ülkenin her tarafında rastlanır. Bu örneklerin başında yallı (oyun
havası) ve malını (türkü) denilen ve doğrudan Nevruz temasını işleyen musiki örnekleri gelir. Yallı ve
mahutlar toprağa, emeğe, bolluk-berekete ve insana muhabbete hasr edilmiştir. Bu yallı ve mahnılar
sevgi ve coşku ile karakterize edilir. Bu özelliği ile Türkiye Nevruz, kutlamalarındaki örnekleri ile
örtüşürler.
Her iki ülkede bu kutlamalara bahar ve yeni yılın gelişi, toprağın canlanması, tabiat teması yansır. AleviBektaşilerin dini karakterli kutlamaları içinde de bu tema vardır.
Araştırmalarımızda Türkiye'de sünni Türk ve Küt kesimlerinin Nevruz'a dair kadim geleneksel (sadece
Nevruz teması işleyen) musiki numunelerine hala rastlayanındık. Bu kesimlerin Nevruz kutlamalarında
icra edilen musiki diğer merasimler ve eğlencelerde icra olunan musiki numuneleri ile aynıdır.
Azerbaycan halkı ve Türkiye'deki Alevi-Bektaşi kesimlerin Nevruz kutlamalarında icra olunan oyun ve
türkü formundaki musiki numuneleri sadece Nevruz teması (yeni yıl. bahar, ekin, toprak, tabiat ve
doğuş) işleyen, kendine has hususiyetleri olan numunelerdir. Nevruz'da halk tiyatrosu (temaşa) seyirlik
oyun formasında melodili oyunlarla da sergilenir.
Azerbaycan Nevruz oyunları üç kısma ayrılır. Nevruz ve gül-çiçek temalı oyunlar, temaşalarla ilgili
oyunlar ve yer adı ile icra olunan oyunlar. Azerbaycan Nevruz yallıları enstrümantal yallılar ve sözlü icra
olunan yallılar olarak ikiye ayrılırlar.
Türkiye ve Azerbaycan Nevruz kutlamalarının mukayeseli karşılaştırılmasında görülen ortak noktalar
vardır. Örneğin Türkiye'de Alevi-Bektaşilerin Nevruz'da yaptıkları 'Nevruz Sultan Cemi' merasimini
bazen kadın da yürütür. Azerbaycan'da Nevruz'da yapılan 'Han Bezeme* merasimini de bazen seçilen
han kadın yönetir.
Alevi-Bektaşilerin Nevruz Sultan Cemi samah oyunları bitişte ağırlaşıp sona ererken. Azerbaycan Nevruz
yallıları coşku ile biter.
Azerbaycan Nevruz mahnı ve yallıları genellikle 2/4, 3/4, 4/4 ve 6/8'lik usul üzerindedir. Bu icrada
6/8'lik usul yaygın kullanılır. Azerbaycan Nevruz musiki numunelerinin büyük çoğunluğu Şur (Hüseyni)
intonasıyası (makam) üzerindedir. Geri kalan kısmı Rast, Çargâh, Segâh, Bayat-ı Şiraz ve Şüster
intonasiyaları üzerindedir.
Türkiye Alevi-Bektaşilerinin Nevruz ezgileri ise büyük çoğunlukla Hüseyni (Şur) dizisi üzerindedir. Geri
kalan numuneler ise Rast. Segah, Şüster. Bayat-ı şiraz dizisi üzerindedir.
Azerbaycan halk musikisi Örneklerinin büyük bölümü Şur İntonasıyası üzerindedir. Türkiye halk musikisi
örneklerinin do büyük çoğunluğu Hüseyni dizisi üzerindedir. Bu oran her iki ülkenin Nevruz musiki
numuneleri için de beyledir. Yani Hüseyni beşlisi ve uşak dörtlüsünden oluşan Hüseyni Aşiran ortak
dizisi üzerinde olmaları...
Her iki ülkenin bu makamları (Şur ve Hüseyni) ses sırası, dizi olarak örtüşmektedir. Her iki ülkenin hem
halk musikisi hem de Nevruz musikisi örneklerinin ağırlıklı olarak aynı ortak ses sırası, dizisi üzerinde
olmaları tesadüfi değildir. Bu durum ortak ya da komşu coğrafyada, ortak köken ve ortak tarih birliğine
işarettir. Bu iki ülkenin Nevruz musikisi örneklerinin tahlilinde varılan önemli sonuçtur.
Her iki ülkede Nevruz musikisi örneklerinin ses dizisi tarihte de Nevruz makamı dizisi üzerinde oluşu
tesadüfü değildir. Çünkü Urmiyeli Safieddin' in Nevruz, makamı ses dizisi ile uygunluk arz eder.
Azerbaycan ve Türkiye Nevruz nağmelerinde Şur. Rast ve Bayat-ı Şiraz intonasiyaları geniş yer tutar.
Ama Türk musikisine has Hüseyni. Karcığar (Düz Kerem). Muhayyer intonasiyaları Azerbaycan
musikisine has Şur intonasıyası ile uygunluk arz eder.
Azerbaycan ve Türk Nevruz nağmeleri içinde Şüşter intonasiyaları kendine has yer tutar. Buna ek olarak
Türk nevruziyeleri. nefes ve şamalılarında Azerbaycan musikisine has olan Segah intonasiyası his
olunur. Türkiye nevruziye musiki örnekleri içinde Bayat-ı Şiraz ve Segah intonasiyaları aynı nevruziye
içinde olmasına mukabil, Azerbaycan'da Nevruz nağmeleri içinde Rast ve Şur intonasiyaları ayrı nağme
içinde yer almaktadır

Abstract:
Performance of Nowruz Festival Ceremony in Azerbaijan and Turkey and Specialties of Melopoetic
Principles'
The doctoral thesis consists of three parts. 21 March Nowruz Feast performed in the northern
hemisphere As it is known, we have been working on our field and archive studies, especially in
Azerbaijan and Turkey, in some European countries. countries and many eastern countries.
In the first part of the thesis, "Mythological and Historical Sources of Nowruz", in the second part
"Azerbaijan and Nowruz Celebrations and Traditions in Turkey", in the third part, "Nowruz in
Azerbaijan and Turkey"
"Musical Tunes and Play Airs Related to Their Traditions" is the subject.
The topics covered in the three chapters of the thesis are handled comparatively. Partnership on
Nowruz creativity and conclusions are drawn in the context of differences.
The Nowruz ritual was performed with different names in the ancient period totals on the 21 March
spring equinox.
For example, from the Sassanids to Babylon. From Egypt to Anatolia and Rome... Even China, India.
Middle From Asia to Europe, these celebrations have been held until today, depending on the calendar.
The 21 March Nowruz ritual, which has been performed uninterruptedly since ancient times: darklight, cold-warm, express the values rising through the dilemmas of sickness-health, povertyabundance, death-resurrection, war-peace. has brought. O. social justice, equality, peace, labor,
resurrection, freedom, abundance, abundance, health-healing
It is the carrier message and code of the concepts and it has been mentioned and perceived with these
values. From ancient society to today's celebrations, Nevruz's philosophy, belief, literature, music,
theatre, painting, art, engraving, miniature, ethnography, sports, absolute etc. creativity in many fields.
we meet.
If we leave the celebrations in other countries aside, Nevruz in Azerbaijan: its unique ceremony,
Preliminary music and tradition based on 4 holy Wednesdays (water, air, fire and earth)
After the celebrations, it is celebrated as 'New Year' and 'Spring Festival' on March 21. In these
celebrations folkloric and ethnographic lines are very clear. Literature, music, theatre, painting,
engraving, miniature arts and philosophy. Sport, His creativity in areas such as cuisine and faith is
clearly seen. Especially
In our research, we have obtained many middle-century and contemporary music and literature
examples about Nevruz.
we did Seljuk in our research in Turkey. In addition to the celebrations in the palace during the Ottoman
period We see that there are widespread Nowruz celebrations among the people as well. But today's
Turkey It is clear that folkloric and ethnographic lines are very faint and almost forgotten in Nevruz
celebrations.
we observed. However, the most distinctive traditional authentic celebrations of Nowruz are among
the Alevi-Bektashis. we meet. Since the Alevi-Bektashis sanctify Nowruz, the traditional lines of the
ritual are more has been preserved.
On March 20-21, Turkish Alevi-Bektashis 'Sultan Nowruz Cemi' as Ali's birthday In the celebrations held
within the framework of Nevruz, many ancient springs, Nefes, Nevruziye. samah. prayer
We have compiled literary and musical samples such as In the celebrations of these segments, music,
literature, theater, to the creativity of Nevruz in the fields of painting, engraving, miniature and sports,
cuisine, belief and philosophy we meet.
Nevruz celebrations held by Sunni Turks in Turkey are based on 'new year' and 'spring festival'. is done.
Poetry examples under the name of Nevruziye in the divan literature of the Seljuk and Ottoman periods
has. We could not come across music samples directly with the theme of Nowruz. But the celebrations
in the field.
Compared to the Turkish Alevi-Bektashi celebrations, it is more obscure in terms of folkloric and
ethnographic lines. After the republic, this ritual was almost forgotten.
Among Alevi Kurds and Zazas, Nevruz is known as 'the birthday of 11z. Ali', 'new year' and 'spring
festival'. uses. We have compiled only the samples of Nowruz prayers in the celebrations of these
segments. Especially
In Sunni Kurdish parts, Nevruz is celebrated as the 'new year' (sersale) and the 'spring festival'. Last 30-
Within 40 years, Nevruz gained a political identity among the Kurds in the process of identity building.
traditional in the field lines gave way to nationally motivated political embellishments. Traditional
Nowruz of these sections
In our research on the creativity of Nevruz, we still find authentic music samples.we could not find.
Nearly 40 Nevruz-themed music samples that we have compiled have been performed in the last 30-
40 years. they are compositions. But we came across literary examples with the theme of Kurdish
Nevruz in the manuscripts of the middle centuries.
A large part of the Nevruziye breaths of Turkish Alevi-Bektashis and other literary samples are
'running', the rest is in the 'semai- form. Melodic movements, which we know, feature classical maqam
navigation.does not show. One of the standard melody patterns of the regions in the performance of
Nevruz breaths and samahs.
has been used. The majority of these collected music samples are on the lame tempo. 13u methods
It is compatible with the weighing character of the regions. Rhythm of Nevruziye and samahs, rhythmic
religious ritual framework of the status is the repetition. More like 2/4. 4/4, 6/8. Methods of 9/8, 12/8
and 14/8 used. The melody is intended to herald, welcome and celebrate, overlapping with the theme
and creating enthusiasm and excitement gives a feeling of excitement.
The samahs performed in Nevruz Sultan Cem are in the form of 11 syllable running and 8 syllable semai.
This There are changes in tempo, melody, rhythm and word in the parts of the samahs. In determining
the departments The change in tempo is particularly decisive.
Nevruz is celebrated as a new year and spring festival in Azerbaijan. About Nowruz celebrated on
March 21 Music and literature samples can be found all over the country. At the beginning of these
examples, yalli (game There are music samples called the folk song (Turkish folk song) and directly
dealing with the theme of Nevruz. Yalli and Mahutlar is devoted to land, labor, abundance and human
affection. These mansions and mahns characterized by love and enthusiasm. With this feature, Turkey
Nevruz celebrations with its examples
they overlap.
In both countries, the arrival of spring and the new year, the revival of the soil, and the theme of nature
are reflected in these celebrations. This theme is also present in the religious celebrations of the Alevi
Bektashis.
In our research, the ancient traditional (only) Sunni Turkish and Kut people about Nevruz
We were still able to come across samples of music (with the theme of Nowruz). In the Nowruz
celebrations of these sections
The music performed is the same as the music samples performed in other ceremonies and
entertainments.
The dance and performances performed in the Nevruz celebrations of the Azerbaijani people and the
Alevi-Bektashi sections in Turkey.
Music samples in the form of folk songs can only be found on the theme of Nevruz (new year, spring,
crop, soil, nature and birth) are working samples with their own characteristics. Folk theater (temasha)
in Nevruz
It is also exhibited with melodious games in the game uniform.
Azerbaijan Nowruz games are divided into three parts. Nowruz and rose-flower themed games, related
to spectacles games and games performed by place name. Azerbaijan Nevruz yallis instrumental yallis
and oral performance they are divided into two as Common points seen in the comparative
comparison of Nevruz celebrations in Turkey and Azerbaijan has.
For example, the 'Nevruz Sultan Cemi' ceremony performed by Alevi-Bektashis in Nevruz in Turkey.
Sometimes women do it too. Sometimes the chosen one also includes the 'Han Bezeme* ceremony
held in Nevruz in Azerbaijan.
women rule the inn. While the Nevruz Sultan Cemi samah games of the Alevi-Bektashis get slower and
come to an end. Azerbaijan Nowruz The lilies end with enthusiasm.
Azerbaijan Nevruz mahni and yalli are generally on the 2/4, 3/4, 4/4 and 6/8 tempo. In this execution
The 6/8 method is commonly used. The majority of Azerbaijan Nevruz music samples are from Shur
(Huseyni)
It is on the intonasıyası (authority). The rest are Rast, Çargah, Segah, Bayat-ı Şiraz and Şüster.
It is on intonasias.
The Nevruz melodies of the Alevi-Bektashis of Turkey are mostly on the Hüseyni (Shur) scale. Back
the remaining samples are Rast. Segah, Shuster. It is on the Bayat-ı shiraz series.
Most of the Azerbaijan folk music samples are on Shur İntonasiyası. Turkish folk music
Most of the samples are on the Hüseyni sequence. This ratio is for the Nowruz music of both countries.
same for samples. In other words, Hüseyni Aşiran, consisting of the Hüseyni quintet and the butler
quartet, being on the series...
These makams (Shur and Hüseyni) of both countries overlap in sound order and scale. of both countries
Folk music and Nowruz music samples are predominantly on the same common sound order, scale.
They are not accidental. This is a common or neighboring geography, common origin and common
history unity.
is the sign. This is an important conclusion reached in the analysis of Nowruz music samples of these
two countries.
The sound sequence of the examples of Nevruz music in both countries is on the Nevruz makam scale
in history.
it is not accidental. Because Urmiyeli Safieddin's Nevruz maqam is in harmony with the tone sequence.
Shur. Rast and Bayat-ı Shiraz intonations occupy a large place.
But Huseyni, unique to Turkish music. Karcigar (Straight Kerem). Muhayyer intonasias Azerbaijan
It is compatible with the Shur intonation peculiar to his music.
Shushter intonasia has a special place among Azerbaijani and Turkish Nevruz tunes. In addition
Turkish Nevruziye. Segah intonasia feeling unique to Azerbaijani music in his breathing and shamans
is done. Bayat-ı Şiraz and Segah intonasiyas among Turkish Nevruziye music samples are in the same
Nevruziye
On the other hand, in Azerbaijan, Rast and Shur intonations are different tunes in Nevruz tunes.
is located in