Çoklu duyumsal algılamanın mekansal okunurluğa etkisi: Eğitim yapılarında kampüs içi erişim üzerine bir örnek çalışma
The impact of multiple sensory perception on spatial legibility: A case study on in-campus access to educational buildings
Yazar: AYŞE NUR SARIALAN
Danışman: DOÇ. DR. GÖKSENİN İNALHAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Mekânsal erişim tüm bireyler için günlük hayatın en temel aktivitelerindendir. Çünkü insanlar gün boyunca bulundukları çevrede bir alandan diğerine ulaşım amacıyla hareket ederler. Bu hareket iç mekânda odalar arası olabilir veya dış mekânda ülkeler arası da gerçekleşebilir. 
Erişim süresince amaç mevcut lokasyondan hedef lokasyona ulaşmaktır. Bu erişim kişinin aşina olduğu mekânlarda meydana gelebileceği gibi, yeni çevrelerde de sağlanabilir. Bu durumda erişim süreçleri için ortak olan amaç yön bulma görevinin sağlıklı şekilde tamamlanabilmesidir. Bu sebeple mekânsal erişilebilirliğin mimari tasarım desteği ile artırılması da oldukça önemlidir.
Erişim süreçlerine çevrenin fiziksel yapısından mekânın okunaklılığına kadar bir çok mimari faktörün etkisi bulunmaktadır.  Tez kapsamında mekânsal okunaklılık kavramı ele alınmıştır. Bu kavramın gerekliliği erişilebilirlik kavramı ile ilişkisi üzerinden incelenmiş olup, mekânsal okunaklılığa etki eden faktörler yön bulma kuramı çerçevesinde araştırılmıştır. Tez çalışması, çoklu duyumsal algılamanın yön bulma süreçlerine etkisini gün yüzüne çıkarararak tüm duyulara yönelik çevre tasarımları yapıldığında mekânsal okunaklılığın ve haliyle erişilebilirliğin olumlu yönde artırılabileceğini önermektir.    
Çevre, insanlar tarafından sürekli deneyimlenmektedir. Kişi çevresini duyu organları aracılığı ile algılar. Algıladığı bu veriler ile çevreye ait biliş haritası oluşturan birey, yön bulma eylemi esnasında bu biliş haritasından faydalanmaktadır. 
Tez kapsamında birinci bölümde tezin amacı, kapsamı, araştırma sorusu ve yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde ise, erişilebilirlik kavramı ile mekânsal okunaklılık kavramı incelenmiş ve bu kavramların yön bulma kuramı ile ilişkisi açıklanmıştır. Daha sonrasında yön bulma süreçleri ele alınmış ve süreçlere etki eden faktörler geçmiş çalışmalardan hareketle tespit edilmiştir. Tespit edilen bu faktörler, çevresel ve bireysel faktörler olmak üzere iki ana başlık altında toplanmıştır. Son olarak bu bölümde çalışma alanı olarak neden kampüslerin seçildiği açıklanmıştır.
Eğitim, toplumun yapısını şekillendiren öncelikli kriterlerdendir. Bu sebeple eğitim mekânları da toplumun şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir. Günümüzde bir çok üniversite öğrencilerine kampüslerde eğitim imkanı sunmaktadır. Kampüsler; farklı eğitim binalarının, ortak yaşam alanlarının, sosyal etkinlik alanlarının vb. bir arada bulunduğu yerleşkelerdir. Aynı zamanda kampüsleri, öğrenciler, akademisyenler ve idari personel gibi farklı kesimden bireyler ortak olarak kullanmaktadırlar. Gerek mekânsal gerekse kullanıcı kitlesinde bulunan bu çeşitlilik de kampüslerde erişilebilirlik problemini gün yüzüne çıkarmaktadır. Bu durumun sonucunda kampüslerdeki güvenli erişilebilirliğin artırılması önemli hale gelmektedir. Tez çalışması kampüslerdeki erişilebilirliği olumlu yönde artırmak amacıyla çoklu duyumsal algılamanın kampüs içi mekânsal okunurluluğa etkisini incelemektedir.
Tez kapsamında alan çalışması için İTÜ – Ayazağa Kampüsü tercih edilmiştir. İçerisinde yurtların ve lojmanların bulunması sebebi ile birçok farklı kullanıcı grubuna ev sahipliği yapan İTÜ - Ayazağa Kampüsü, 24 saat boyunca kullanılır durumdadır. Göz dışındaki diğer duyuların da algılama sürecine dâhil edilmesi amacı ile hava karardığında da bir çok birey tarafından kullanılan kampüste, planlanan alan çalışması ile çoklu duyumsal algılamanın tasarımdaki önemi araştırılmıştır. Araştırma yöntemi olarak; literatür taraması, gözlem, birebir görüşmeler ve 20 kişilik ile 120 kişilik olmak üzere iki farklı anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular yapılan literatür çalışmasına göre değerlendirilmiştir. Alan çalışmasının detayları 3. Bölümde paylaşılmıştır.
Alan çalışması sonucunda elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, İTÜ Ayazağa kampüsü çoklu duyumsal algılamaya yönelik mimari tasarım ile desteklenmediği halde, kullanıcıların çevrelerini göz dışındaki duyuları ile de algıladıkları ve kısmen de olsa bu duyulardan elde ettikleri veriler doğrultusunda yön bulma süreçlerini şekillendirdikleri gözlemlenmiştir. Bu elde edilen sonuç da tezin çoklu duyumsal algılamanın mimari tasarım yoluyla desteklendiğinde çevrenin mekânsal okunaklılığın artacağı yönündeki hipotezini desteklemiştir. Yapılan alan çalışması ve bulguların literatüre göre değerlendirmesi sonucunda elde edilen bu yargılar tezin 4. Bölümü olan sonuç bölümünde tartışılmış olup gelecek çalışmalar için öneriler sunulmuştur.
Sonuç olarak, tasarım süreçlerinde çoğunlukla göz ardı edilen erişilebilirlik kavramı günlük hayatta oldukça önemli bir yere sahiptir. Tüm bireylerin yapılı çevrede daha kolay erişim sağlaması demek, engelli bireylerin de kamusal alanları daha rahat ve sık kullanması demektir. Bu durumun sonucu olarak, birbirinden farklı bireyler kamusal alanlarda bir araya daha sık gelebilirler. Böylece, insanlar farklılıkları daha kolay ve hoşgörü içerisinde kabul edebilirler. Bu durum erişilebilirlik kavramının toplumsal birlik için de ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Yapılı çevrelerin eirşilebilirliklerinin artırılması için, erişilebilirlik süreçlerine etkisi bulunan fiziksel çevrelerin iyileştirilmesi gerekmektedir. Mekânsal okunaklılık ise bu fiziki şartlar arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Mekânsal okunaklılık olumlu yönde artırıldığında bu durumun erişilebilirliğe de olumlu katkısı bulunmaktadır. Mekânsal okunaklılığa etki eden faktörler incelendiğindeyse, kişilerin çevrelerini tüm duyuları ile algıladıkları ve bu duyulardan elde ettikleri veriler ile mekâna ait imge oluşturdukları tespit edilmiştir. Bu durumda yapılı çevreler göz dahil birden çok duyuya hitap eder şekilde tasarlandığında, bireyler çevreden daha fazla veri algılayacaklardır. Bu da bireylerin mekâna ait imgesini detaylandırarak güçlendirecek ve kişiler yapılı çevrede erişimlerini daha sağlıklı ve güvenli şekilde sağlayacaklardır.

Abstract:
Spatial access is one of the most basic activities of daily life for all individuals. Because during the day, people move from one area to another in the surrounding environment. This movement can be inter-room interior or out-of-country outside.
The purpose of the access is to reach the target location from the current location. This access can occur in familiar environments or in new environments. In this case, the common goal for access processes is to ensure that the navigation task is completed correctly. Therefore, it is very important to increase the spatial accessibility with the support of architectural design.
Many architectural factors have an impact on access processes, from the physical structure of the environment to the legibility of space. The concept of spatial legibility is discussed within the scope of the thesis. The necessity of this term is examined in relation to the concept of accessibility. The factors affecting spatial legibility were investigated within the framework of wayfinding theory. The thesis aimed to reveal the effect of multisensory perception on wayfinding processes. The study proposes that spatial legibility and accessibility can be positively increased when environmental designs are perceived by many senses.
The environment is constantly experienced by people. The person perceives the environment through sensory organs and creates a cognitive map of the environment with these data. The individual makes use of this cognitive map during the wayfinding action.
When the accessibility of the environment is limited, the individual cannot easily access and this makes the person feel tense. However, being able to complete the healthy wayfinding process allows an individual to feel psychologically safe. Providing easy and secure access is one of the fundamental rights that everyone should have. When people face the wayfinding problem indoors or outdoors, they experience stress until they solve the problem.
Access to educational buildings and their campuses should be provided easily and securely.
This thesis aims to analyze the perceptions of campuses by multiple senses and propose the addition of a new data provider to the campus access map, emphasizing that this multiple sensibility increases spatial legibility and has a positive impact on accessibility.
In the first part of the thesis, the aim, scope, research question and method of the thesis are explained. In the second part, the concept of accessibility and spatial legibility are examined and their relation with the wayfinding theory is explained. Then, the wayfinding processes were discussed and the factors affecting the processes were determined from the previous studies. These factors are grouped under two main headings as environmental and individual factors. Finally, this section explains why the campuses are chosen as the study area.
Education is one of the primary criteria that shapes the structure of society. For this reason, education places are also important in shaping the society. Today, many universities offer their students the opportunity to study on campuses. Campuses generally include; different educational buildings, common living areas, social activity areas and so on. At the same time, different individuals, such as students, academics and administrative staff, use the campuses together. This diversity, both in spatial and in users, reveals the problem of accessibility in campuses. As a result, it becomes important to increase safe accessibility on campuses. The thesis examines the effect of multiple sensory perception on the spatial legibility of the campus in order to increase accessibility in campuses.
Within the scope of the thesis, ITU - Ayazaga Campus was chosen as the case study area. ITU-Ayazağa Campus, which is home to many different user groups due to the presence of dormitories and dwellings, is used for 24 hours. The campus is also used by many individuals when it gets dark. This provides an appropriate environment to investigate the inclusion of other senses in the perception process. The planned case study investigated the importance of multiple sensory perception in design. As research method; literature review, observation, one-to-one interviews were conducted. In addition, two different surveys with 20 participants and 120 participants were conducted. Findings obtained from the study were evaluated according to the literature study. The details of the case study were shared in Chapter 3.
When the findings of the case study were evaluated, it was observed that although the ITU Ayazağa campus was not designed for multi-sensory perception, users perceive their environment with different senses and partially complete the wayfinding process by using the data obtained from these senses. This result supported the hypothesis of the thesis that the spatial legibility of the environment would increase when multiple sensory perception is supported by architectural design. These judgments obtained as a result of the case study and evaluation of the findings according to the literature are discussed in the conclusion section of the thesis which is 4, and recommendations for future studies are presented.
As a result, the accessibility criterion, which is often overlooked in design processes, has a very important place in daily life. Easier access for all individuals in the built environment means that individuals with disabilities use public spaces more comfortably and frequently. If people with disabilities use public spaces comfortably and frequently, different individuals may come together more often in public spaces. Thus, people can accept differences more easily and with tolerance. This shows how important the term accessibility is for social cohesion.
In order to increase the accessibility of built environments, physical environments that have an impact on accessibility processes need to be improved. Spatial legibility is at the top of these physical conditions. When spatial legibility is increased positively, this has a positive effect on accessibility. When the factors affecting spatial legibility were examined, it was found that people perceive their environment through all their senses and form the image of the place with the data obtained from these senses. In this case, when built environments are designed to address multiple senses, individuals will perceive more data from the environment. This will elaborate and strengthen the image of the individuals. Thus, people will have access to the built environment in a healthier and safer way.