Klasik felsefede ve İslam felsefesinde inâyet: İbn Sînâ örneği
Providence in classical philosophy and Islamic philosophy: The case of avicenna
Yazar: EMİNE TAŞÇİ YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM MARAŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Felsefe = Philosophy ; Türk-İslam felsefesi = Turkish-Islamic philosophy ; İbn Sina = Ibn Sina ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İyilik = Goodness

Özet:
İnâyet kavramı, felsefenin en temel kavramlarından biridir. Çok geniş bir anlam zenginliğine sahip olan inâyet kavramı, Tanrı-âlem ve insan ilişkisine ışık tutmaktadır. Antik çağdan beri inâyet düşüncesine ilişkin lehte (Stoacılar, Eflatuncular, Peripatetikler ve Helenistik Okul)  ve aleyhte (Epikürcüler) çeşitli görüşler ortaya konulmuştur. İslam filozofları arasında Kindî, inâyeti nizam delili, tedbir kavramıyla; Fârâbî, sudûr teorisi ve erdemli toplum düşüncesiyle ilişkilendirerek değerlendirmektedir. Âmirî'ye gelince o da meseleye sudûr teorisi ekseninde yaklaşmaktadır. İbn Sînâ'ya geldiğimizde inâyet, İbn Sînâ felsefî sistemi içerisinde ontolojik, epistemolojik ve ahlakî boyutları olan merkezi bir kavram halini almıştır. Ona göre inâyet, Allah'ın her şeyi mutlak bilgisiyle bilmesi(hikmet), yaratması ve yarattıklarının varlığını sürdürmesi (cömertlik) ve mümkün en mükemmel iyilik düzenini var etmesidir (kudret). İbn Sînâ, ayrıca inâyetin neredeyse bütün tanımlarında iyilik düzenini vurgulamakta, kötülük problemini de İlk Sebeb dışındaki varlıklardaki çokluk ve bilkuvveliğe dayandırarak çözmeye çalışmaktadır. Kötülüğün âlemin tamamında var olan inâyetin genişliği içerisinde bir nevi yok mesabesinde olduğunu göstermeye çalışarak bu problemi minimize etmektedir. Sonuç olarak şu söylenebilir ki, onunla birlikte inâyet, kötülük problemi içerisindeki dar bağlamından sıyrılmakta ve felsefenin bütün konularıyla ilişkili olan varlık, zorunluluk gibi bir kavram haline gelmektedir. Başka bir deyişle İbn Sînâ felsefesinde bütün yollar bir şekilde inâyete çıkmaktadır.

Abstract:
The concept of providence is one of the central notions of philosophy. This notion which has rich meanings, sheds light on the relationship between God, the world and human beings. Since ancient times, many varying ideas have been proposed concerning thought of providence, some favorable (Stoics, Platonists, Peripatetics, Hellenistic School) and some unfavorable (Epicureans). Among the Islamic philosophers, providence is interpreted and associated with the proof of order, precausation by Kindî, the theory of emanation and the idea of virtuous society by Fârâbî. As for Âmirî, he also approaches it through the axis of the theory of emanation. As for Ibn Sînâ, providence has become a central concept within his philosophical system, including the ontological, epistemological and moral dimensions. According to him, providence is handled in such a way that God knows all things with pure knowledge (wisdom), creates and sustains their existence (generosity) or creates the most perfect world possible (power).  Avicenna emphasizes the order of good in all his definitions of providence and he tries to solve the problem of the evil based on the plurality and potentiality outside the First Reason. He tries to show that the evil is almost nonexistent within providence, and as a result the problem is minimized. Consequently, it can be said that providence is being stripped of its narrow context in the problem of evil, and associated with all matters of philosophy, and thus becomes a concept like necessity, or entity. In other words, all the discussions in Ibn Sînâ's philosophy end up with providence in some regards.