Sabûhî Ahmed Dede'nin İhtiyârât-ı Sabûhî adlı Mesnevî şerhi (IV.-VI. cilt) (inceleme-tenkitli metin-sözlük)
Sabûhî Ahmed Dede's commentary on Masnavi titled İhtiyârât-i Sabûhî (Volume IV.-VI.) (analysis-critical text-glossary)
Yazar: AYŞE KORKMAZ
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ARSLAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mesnevi = Mathnawi ; Sabuhi Ahmed Dede = Sabuhi Ahmed Dede ; Sünnet = Sunna ; İhtiyarat-ı Sabuhi = Ihtiyarat-ı Sabuhi ; Şerh = Commentary

Özet:
İhtiyârât-ı Sabûhî 17. yüzyılda Sabûhî Ahmed Dede tarafından yazılmış bir Mesnevî-i Ma'nevî şerhidir. Şerhin amacı Mesnevî'deki âyet ve hadis ihtiva eden beyitleri şerh ederek Mesnevî'nin Kur'ân ve sünnete uygunluğunu ispatlamak, Mesnevî'deki Arapça beyitlerle müşkil beyitleri açıklamaktır. Bu şerh ile mevlevîhanedeki yeni öğrencilerin Mesnevî'yi daha kolay ve doğru biçimde anlamasını kolaylaştırmak da amaçlanmıştır. 
İhtiyârât-ı Sabûhî'nin nüshaları tespit ve temin edilmiştir. Tüm araştırmalara rağmen müellif nüshası bulunamadığından tenkitli metin için şecere çalışması yapılmıştır. Zemin nüsha ve tenkide dahil olacak nüshalar belirlendikten sonra tenkitli metin hazırlanmıştır. Ardından Sabuhî ve İhiyârât-ı Sabûhî hakkında tespit edilen bilgiler verilmiş ve metin incelemesine geçilmiştir. Burada şerh metodu ile dil ve üslup özellikleri bakımından bir inceleme yapılmış ve bazı çıkarımlarda bulunulmuştur.
Eser hem şerh metodu açısından hem de dil ve üslup bakımından, yazılış amacıyla uyumludur. Öncelikle Sabûhî şerhinde, diğer şerhlere nisbeten oldukça fazla âyet ve hadis iktibasına yer vermiştir. Şerh içinde kullanılan kıssalar, manzum ve mensur alıntılar, gramer açıklamaları gibi metodlar şârihin düşüncesini desteklemek, delillendirmek, üsluba akıcılık kazandırmak gibi amaçlara hizmet etmektedir. Bunun yanı sıra şârihin devrik ve eksik ögeli cümlelere yer vermesi, "yani" ifadesini çokça kullanması İhtiyârât-ı Sabûhî'nin bir ders notu niteliği taşıdığının göstergesidir. Bu sebeplerle hem şerh metodunda hem de dil ve üslup özelliklerinde sistematik bir yaklaşım görmek mümkün değildir. 
Bu çalışma ile Mesnevî şerhleri içerisinde, amaç bakımından özgün bir metin olan İhtiyârât-ı Sabûhî'nin tenkitli metni hazırlanmış ve şerh metodu ile dil ve üslup incelemesi yapılmıştır. Böylelikle Mesnevî şerhleri konusunda eksik olan bir parça daha tamamlanmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: İhtiyârât-ı Sabûhî, Mesnevî, Sabûhî Ahmed Dede, Şerh

Abstract:
İhtiyârât-ı Sabûhî is a Mesnevi-i Ma'nevî expound penned by Sabûhî Ahmed Dede in the 17th century. The purpose of the expound is to prove the comformity of the Mesnevî with the Qur'an and sunnah by annotating the couplets in the Mesnevî containing the verses and hadiths, it is to clarify Arabic couplets and intricate couplets in Mesnevî. By means of this expound, it is also aspired to make Mesnevî easy, and to grasp it in an accurate and effortless way for the new students in the Mevlevi Lodge. 
Transcripts of İhtiyârât-ı Sabûhî have been identified and obtained. Since the author's own transcript cannot be found despite all the researches, a pedigree study has been carried out for the critical text. After the fundamental transcript and the copies to be included in the criticism are determined, the critical text has been prepared. Subsequently, information detected regarding Sabuhî ve İhiyârât-ı Sabûhî are given and text analysis has been initiated. An examination herein has been made in terms of the method of expound, language and stylistic features along with some inferences have been made.
It is observed that the work is compatible with the purpose of writing in terms of not only expound method, also language and style. Majorly, Sabuhî included quite a lot of verses and hadiths quotations in his expound compared to other expounds. Methods such as parables, poetical and prosaic quotations, and grammatical explanations used in the expound serve for particular purposes like supporting the commentator's thought, proving it, and bringing fluency to the style. In addition to this, the commentator uses a remarkable amount of inverted and incomplete sentences, made grammatical errors and includes sentences connected with "in other words". These are also indications that İhtiyârât-ı Sabûhî holds the quality of a lecture note. For these reasons, it is not possible to see a systematic approach both in the method of expound and in language and style features. 
The critical text of İhtiyârât-ı Sabûhî which is an genuine text in terms of purpose among the Mesnevî expounds is prepared, and language and style analysis is made with the commentary method by this study Thus, another missing piece about Mesnevî expounds is attempted to be completed.
Key Words: Expound, İhtiyârât-ı Sabûhî, Mesnevî, Sabûhî Ahmed Dede