Vergi idaresinin tarh işleminden doğan hukuki sorumluluğu
Legal responsibility arising from assessment procudure of tax administration
Yazar: NİLÜFER COŞKUN
Danışman: DOÇ. DR. ADİL BUCAKTEPE
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Hukuk = Law ; Maliye = Finance
Dizin: Faiz = Interest ; Harç = Fee ; Hukuki sorumluluk = Legal responsibility ; Vekalet maliyeti = Agency cost ; Vergi hukuku = Tax law ; Vergi iadesi = Tax rebate ; Vergi yargısı = Tax justice ; Vergilendirme = Taxation ; Vergiler = Taxes ; İkale sözleşmesi = Mutual consent

Özet:
İdare ve mükellefin karşılaşma anı olan tarh işlemi ile ilgili olarak vergi 
idaresi ve vergi yargısına birtakım görevler düşmektedir. Öncelikle vergi idaresi, 
vergi mevzuatının mükellef hukukuna hizmet edecek şekilde kanuna uygun ve doğru 
kullanılması görevini üstlenecektir. Vergiye ilişkin uyuşmazlıkların barışçıl yollarla 
çözümü, vergi idaresinin işlemleri ile vergi uyuşmazlığının yargıya taşınması 
arasında tampon görevi görecektir. Vergi yargısı, hukuki uyuşmazlık hakkında 
"yorum sınırlarını aşmayacak" şekilde ve kanuni düzenlemeler doğrultusunda hüküm 
kuracaktır. Yargı merci, kanuni düzenlemelerin vergi idaresinin hukuki 
sorumluluğunun belirlenmesinde mükellef zararını karşılamadığını tespiti etmesi 
durumunda kanuni düzenlemelerle yetinmeyerek mükellef zararının Anayasada yer 
alan genel sorumluluk ilkeleri ile karşılanmasına karar verecektir. Haksız veya fazla 
tahsil edilen vergilerin iadesinde tahsil edildiği tarihten fiili iadenin yapıldığı tarihe 
kadar devletin tahakkuk eden alacaklarına uyguladığı gecikme faizi oranında 
işleyecek faizi ile birlikte ret ve iade yapılması, hukuk devleti ilkesi gereğidir. 
Böylece vergi yargısı, vergi idaresi karşısında zayıf konumda bulunan mükellefin 
hukukuna hizmet edecek ve öteden beri çağdaş demokrasilerde yer alan hukuk devleti 
ilkesi, bir ülkenin kamu idaresine zuhur etmiş olacaktır.
Bu çalışmanın temel argümanı, tarha ilişkin dava sürecinin anayasal 
vergilendirme ilkeleri ışığında incelenerek vergi idaresinin tarh işleminden doğan 
hukuki sorumluluğunun belirlenmesinde, kısaca "faiz" adı altında kanuni 
düzenlemelerle sağlanan koruma mekanizmasının yetersizliğidir. Danıştay'ın faiz 
konusuna ilişkin uygulama birliği bulunmamaktadır. Fazla veya yersiz tahsil edilen
vergilerin iadesinin tecil faizi ile yapılması gerektiği yönünde Danıştay'ın içtihadı son 
zamanlarda oluşturulmuştur. Bu argüman, iki destekleyici unsurla ortaya konmuştur. 
İlk unsur vergi idaresinin, ikale sözleşmelerinde yer alan edimlerin kesinti yoluyla
vergilendirilmesinde hukuki sorumluluğun belirlenmesidir. Bu konu uygulamada 
tartışmalı bir mevzudur. İkinci unsur, vergi yargısı harçlarında kanuni 
düzenlemelerde ve uygulamada yaşanan eksiklikler ile vergi yargısında vekâlet
ücretinin maktu olmasının yarattığı sorunlardır. Çözüm; kısa perspektifte hukuk 
uygulayıcılarının kanunda belirlenen tutardan fazlasına hükmedilmemesi algısındaki 
değişiklikle Anayasada yer alan genel sorumluluk hükümlerine başvurulması 
yönündeki algının yerleşmesi ve / veya yeni bir kanuni düzenleme (idari yargılama 
esaslarını düzenlemesi nedeniyle tercihen İYUK'ta, ikincil anlamda amme 
alacaklarının düzenlendiği AATUHK'da, son tercih olarak vergi usul kodu olan 
VUK'ta), geniş perspektifte idare edilen ile kamu gücünü kullanan egemen arasında 
oluşturulacak dengeli ilişkinin, bir yönetişim biçimi olmasından geçmektedir. Bu 
çalışma ile bilimsel görüşler ve Danıştay kararları ışığında bu alanın eksiklikleri, 
çözüm önerileri sunularak incelenmiştir. Çözüm önerilerinde çıkış noktası, Türk 
Vergi Hukukunda yer alan anayasal ilkeler ve AİHM içtihatları olup varılan nokta 
tüm modern demokrasilerde geçerli olan hukuk devleti ilkesidir.

Abstract:
The tax administration and tax jurisdiction have some duties regarding the 
assessment process, which is the meeting point of the administration and the 
taxpayer. First of all, the tax administration must undertake the duty of using the tax 
legislation in accordance with the law in a way that will serve the taxpayer law. The 
peaceful resolution of tax disputes will act as a buffer between the actions of the tax 
administration and the litigation of the tax dispute. The tax jurisdiction must rule
accordingly legal regulations and by "without exceeding legal interpretation limits"
on legal disputes. If the judiciary authority determines that the legal regulations don't 
compensate the taxpayer's damage in determining the legal responsibility of the tax 
administration, tax jurisdiction will not be satisfied with legal regulations and must 
sentence to compensate for the taxpayer's loss according to the general responsibility 
principles in the constitution. Rejection and refund of unfair or overpaid collected 
taxes and these taxes' interest at default interest rate applied by state until the date of 
the refund from the date of collection is in accordance with the principle of 
constitutional state. Thus, the tax jurisdiction will serve the law of the taxpayer who 
is in a weak position against the tax administration and the principle of constitutional 
state, which has always been in contemporary democracies, will have emerged in the 
public administration of a country.
The main argument of this study is the inadequacy of the protection 
mechanism regulated as "interest" while determining the legal responsibility of the 
tax administration arising from the assessment process and investigating the litigation 
process in the light of constitutional taxation principles. The Council of State doesn't 
have a unity of practice about the interest issue. The jurisprudence of the Council of 
State has recently been formed that rejection and refund of unfair or overpaid 
collected taxes will be with these taxes' interest which is postponement interest rate.
This argument is made with two supporting elements. First element is is to determine 
the legal responsibility of the administration arising from the deduction of income tax 
from the material acts included in mutual termination agreement. This subject is 
controversial issue. The other element is the deficiencies in legal regulations and in 
practice about tax jurisdiction fees and the problems created by the fixed amount of 
attorney fee in tax jurisdiction. The solution is possible in two perspectives. Solution:
in a short perspective, law applications' perception should be in the direction of the
general liability provisions in the constitution instead can't be more than the amount 
determined in the law. Besides, a new regulation about surplus right is possible by
firstly the law no. 2577, secondly the law no.6183, in the last place the law no. 213.
In a broad perspective, the solution lies in the balanced distance between the 
administered and the administrative as a form of management. The shortcomings of 
this field have been scrutinized in the light of scientific opinions and decisions of the 
Council of State, together with solution suggestions. The starting point in the solution 
proposals is the constitutional principles in Turkish tax law and jurisprudences of the 
European Court of Human Rights, and the point reached is the constitutional state 
principles in all modern democracies.