İzmir ve çevresindeki bazı Osmanlı ve Beylikler Dönemi camilerinde mihrap ve minber yazıları
Mihrab and minbar writing Ottoman and Principalities Period of mosque izmir and its environment
Yazar: NURGÜL YAMAN
Danışman: DOÇ. AYNUR MAKTAL
Dokuz Eylül Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: El Sanatları = Crafts
Dizin: Beylikler Dönemi = Principality Period ; Camiler = Mosques ; Mihrap = Mihrap ; Mimari yapı = Architectural structure ; Minber = Minbar ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Türk hat sanatı = Turkish handwriting art ; Yazı sanatı = Calligraphy ; Yazıtlar = Inscriptions

Özet:
Türk Hat Sanatı örnekleri, mimari yapılarda genel anlamıyla kitâbeler şeklinde karşımıza çıkar.  Kitâbe, yaygın kabule göre içeriği ne olursa olsun taş, tuğla, mermer, çini, ahşap, alçı, metal gibi malzeme üzerinde binalarda yer alan yazıların tümüne işaret eder.   Genel tanımı yanında kitabe,  işlevi ve bulunduğu mekana   özel  yazılarla    da alt  gruplara   ayırabilen bir kavramdır. Mimari yapı ya da unsurlardır.  Eserin aidiyetini, kim tarafından, hangi tarihte ve niçin yapıldığını, hangi ustaların çalıştığını, ne gibi tadil ve tamir gördüğünü belirten bilgileri içeren inşa ve tamir kitabeleri yanında ayrıca ayet-i kerimeler, hadis-i şerîfler, kelâm-ı kibâr, esma-ı  hüsna  vb. metinler de   yaygın olarak  kullanılagelmiştir.  Bunlar yapım kitabelerinin metinleri  içinde yer aldığı gibi, müstakil olarak mihrap, minber veya diğer yapı unsurları  hatta mezar taşları üzerinde de sıklıkla görülmektedir.  Ayrıca bir mimari eserdeki yazıların tamamı o eserin dini, tarihi, kültürel, ekonomik ve sosyolojik göstergesidir. Bu sebeple çalışmamızda yer alan  yazıların tamamı   kitâbe olarak   tanımlanmıştır.
İzmir'deki bazı tarihi camilerde, yazı çeşidi  ve  tasarım  bakımından farklılık  gösteren  zengin hadis ve ayet  örnekleri bulunmaktadır. Bu çalışmada İzmir merkezindeki bazı camilerde bulunan ayet ve hadis konulu hat örnekleri yazı özelliklerine göre ele alınacaktır. Burada Osmanlı Dönemine ait   altı adet  cami ile  (Hisar, Kemeraltı , Başdurak, Kestanepazarı, Yalı, Salepçioğlu) Beylikler Dönemine ait Birgi'de yer alan bir adet cami (Birgi Ulu Cami)  yazı özellikleri bakımından incelenmiştir. İncelenen hat örnekleri celi sülüs hattıyla ahşap ve  mermer üzerine kabartma tekniğiyle yapıldığı  görülmektedir.  Yazılar kompozisyon bakımından düz (satır) veya  istifli  olarak  uygulanmıştır. Kitâbelerin  bazıları mermer renginde kalmış, bazıları ise varak altınlıdır. Varaklı olanların bazılarının zemin  rengi   kırmızı,  bazıları  siyah bazıları da renksizdir.   Bu kitabelerde kullanılan yazıların özellikleri, yazı - mekan ilişkisi içinde örneklerle   sunulacaktır.

Abstract:
Turkish Calligraphy samples are generally seen as inscriptions in architectural structures. Inscriptions, according to most widespread acceptance, points out all writings taking part in buildings on stone, brick, marble, china, wooden, plaster, metal what ever itscontent is. Besides general definition, inscription is a Notion which can be divided into subgroups depending on its function and specific  writings of the place where it is found. Besides construction and repair inscriptions containing the information and data of belonging of thework, also including information  about by whom, when and why it was built, what kind of modification and repair procedures it has had, also some articles such as Qur'anic verses, hadith, proverb, esma-i hüsna..etc. have extensively been used. These take place in construction inscription, they are also often seen on detached altar, pulpit or other structural elemets even on tombstone. Furthermore, the whole writings  on architectural Works are religional, historical, cultural, economic and sociological indicators of that work. Therefore, all  writings which take place in our study are all defined as inscription. 
In historical mosques at the center of İzmir, a great deal of hadith and Qur'anic verses examples which shows differences in font type and design. In this study Qur'anic verses and hadith on calligraphy samples will be held according to font properties. Here hadith in six mosques belonging to Ottoman and principalities period (Hisar, Kemeraltı , Başdurak, Kestanepazarı,Yalı, Salepçioğlu, Birgi ) will be studied according to the font properties. Studied calligraphy samples are seen to have been made with celi sülüs calligraphy wood and marble carving. Writings are flat or stacked with regard to the composition.Some of the inscriptions remained in the marble colour, some of them are in gold foil. Ground colour of some of the foil inscriptions are red, some are black and some are colourless. The font properties used in this inscriptions  will be presented in the writing-place relationship.