İbn Haldun'un Ahmed Cevdet Paşa'ya etkisi
İbn Khaldun's influence on Ahmed Cevdet Pasha
Yazar: BÜŞRA TUĞTAĞ
Danışman: PROF. DR. MAHMUT ARSLAN
İstanbul Aydın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Ahmed Cevdet Paşa = Ahmet Cevdet Pasha ; İbn Haldun = İbn Haldun

Özet:
İbn Haldun XIV.yy.'da Kuzey Afrika topraklarında yaşamış ünlü bir tarihçi, sosyolog, siyasetçi ve devlet adamıdır. İslam devletlerinin zayıfladığı, Müslüman toplulukların ve devletlerin dağıldığı, ihtilallerin ve isyanların olduğu karışık bir dönemde yaşamıştır. Ahmed Cevdet Paşa ise, XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde yaşamış ünlü bir vak'anüvis, hukukçu, siyasetçi ve devlet adamıdır. Devletin birçok kademesinde ve muhtelif görevlerde bulunmuştur. Hayatı Osmanlı'nın zayıfladığı ve halk ayaklanmalarının baş gösterdiği buhranlı bir döneme denk gelmiştir. Farklı yüzyıllarda ve farklı topraklarda yaşayan bu iki bilim insanını ortak noktada birleştiren unsur ise benzer şartlarda ve benzer görevlerde bulunmuş olmalarıdır. Dolaysıyla İbn Haldun, Ahmed Cevdet Paşa'nın dikkatini çekmiş, onunla tecrübesel bağ kurmuş ve fikirlerinden etkilenmiştir. 
Her ikisinin de eğitimden tarihe, edebiyattan coğrafyaya, siyasetten havas ilimlerine kadar birçok alanda farklı görüşlerinin olması "hangi alanda ne kadar etki" sorusunu akla getirmiştir.  Çalışmanın amacı ise bu fikri etkileşimin hangi alanlarda olduğunu ortaya çıkarmak, fikri uyuşmaları ve farklılıkları tespit etmek, ülke sorunlarının çözümünde hangi fikirleri kullandığını ve sonuçlarının neler olduğunu görebilmektir. Çalışma tarihsel bir inceleme-araştırma olduğu için nitel veri toplama araçlarından doküman araştırması yöntemi kullanılmış ve veriler değerlendirilerek analiz edilmiştir. 
Her iki düşünürün tüm görüşlerinin incelenmesi sonucunda Cevdet Paşa ile İbn Haldun arasında kimi görüşlerin birebir örtüştüğü, kimi görüşlerde farklılık olduğu tespit edilmiştir.  Birbiriyle benzeşen görüşlerin bir kısmında Ahmed Cevdet Paşa'nın bütünüyle İbn Haldun'un tesirinde kaldığı, bir kısmında ise aynı dine ve inanca mensup olmalarından kaynaklı benzeşme olduğu ortaya çıkmıştır. 
Anahtar Kelimeler: İbn Haldun, Mukaddime, Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir, Ma'ruzât

Abstract:
Ibn Khaldun was a renowned historian, sociologist, politician, and statesman who lived in the 14th century in the lands of North Africa. He lived during a turmoil and kaos period that Islamic states weakened and collapsed, rebellions and revolutions arised and  Muslim communities were broken into pieces. 
Ahmed Cevdet Pasha, on the other hand, was a prominent historian, jurist, politician, and statesman in the Ottoman Empire during the 19th century. He served in various positions and roles within the state. His life coincided with a troubled period marked by the weakening of the Ottoman Empire and beginning of riots and uprisings. The common factor uniting these two scholars from different centuries and lands is that they both served in similar conditions and roles. Consequently, Ibn Khaldun caught Ahmed Cevdet Pasha's attention, establishing an experiential connection and influencing his ideas.                               
Both scholars had diverse perspectives on various fields ranging from education to history, literature to geography, politics to the sciences. This raises the question, "In which areas and what kind of influence?" The aim of this study is to identify the areas of intellectual interaction, determine the similarities and differences in their ideas, explore which ideas were used in solving national problems, and understand the outcomes. Since this is a historical review and research, the document analysis method, a qualitative data collection tool, was used, and the data were evaluated and analyzed.
The study concluded that while some views of Ahmed Cevdet Pasha and Ibn Khaldun overlapped exactly, some views differed from each other. In some of the overlapped views, it was found that Ahmed Cevdet Pasha was entirely influenced by Ibn Khaldun, while in others, the similarity arises from belonging to the same religion and belief system.
Keywords: Ibn Khaldun, Muqaddimah, Ahmed Cevdet Pasha, Tezakir, Ma'ruzât