Türkiye'de konut sunumunda unutulmuş bir pratik: Erdemir lojmanları deneyimi
A forgotten housing practice in Turkey: Public lodgings, Erdemir experience
Yazar: NİLÜFER KARANFİL BÜYÜKYILDIRIM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMRAH ALTINOK
İstanbul Bilgi Üniversitesi / Lisansüstü Programlar Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi, Teorisi ve Eleştirisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları (ERDEMİR) lojmanları, 1962-65
yılları arasında Türkiye'nin ilk prefabrik konut adaları olarak etap etap
gerçekleşen bir uydu-kent uygulamasıdır. Kentsel ölçekte planlanan proje, sadece
ekonomik meskenler ve tip planlarla uygulanan monoton bir konut projesi olmak
yerine; ulusal bir yarışmayla yapılarak çoğulcu arayışlara açık bir tasarım
süreciyle gerçekleşmiştir. İşçi meskenlerini kamu yatırımları olarak üretmek,
çalışma ve yaşamın bir arada düşünüldüğü bir döneme işaret etmektedir.
"Lojmanlar" pratiği, bu anlamda onu oluşturan sanayi kenti koşulları,
bürokratik piramit ve refah devletinin kurumsal yapılarının çözülmesi üzerinden
değerlendirilmektedir.
Tez kapsamında küresel ve yerel ölçekte kapitalist üretim ilişkileri, neoliberalleşme ve konuta dair sosyal poltikaların ilişkisi kurulmakta; konut sorunu
ve sosyal konut tartışmalarıyla bir çerçeve çizilmektedir. Böylelikle Türkiye'de
mimarlık pratiğinin bileşenlerini ve dönüşümünü okuyabileceğimiz, yeni aktörler
ve aygıtların eklenmesiyle kentsel ve politik düzlemde ortaya çıkan etkilerini
kavrayabileceğimiz bir izlek sunmayı amaçlamaktadır. Türkiye'nin konut üretimi
deneyimlerinde arz-talep ilişkileri ve konut gereksinmesine karşı otonom gelişen
refleksler tartışmaya dahil edilmiştir. Türkiye modernitesi ve endüstri
kentleşmesiyle özdeşleşmiş lojman olgusu, sadece mekânsal özellikleriyle değil,
mülkiyet biçimi, aktörler ve uygulama/işletme biçimiyle de diğer konut
sunumlarından ayrışan bir pratik olarak görülmektedir. Bu sebeple lojmanların bir
model olarak kavranmaya çalışılması önemlidir. "Konut"un bir gereksinme olarak
nitelikli biçimde karşılanmasının ötesindeki anlamları ve bunların sosyal
politikalar içinde ne denli belirleyici olabildiği tartışmaya açılmaktadır. Güncel
anlamıyla konut sorununun bir nicelikten öte daha çok bir nitelik sorununu
tariflediği ve kestirme yollarla çözülemeyeceği açıktır. Lojmanlar pratiğini bu
bağlamda irdelemenin, konut sorununun sadece mülk edindirme ile veya
mülk edinmenin kolaylaştırılması/teşvik edilmesi ile çözülmesinin mümkün
olamayacağını hatırlamak ve konut üretiminin piyasa dışı mekanizmalarla nitelikli
biçimde uygulanabilirliğini yeniden gündeme getirmek açısından potansiyeller
taşıyan bir yaklaşım olduğu düşünülmektedir.
Lojmanlar, Türkiye'de yavaş yavaş kaybolan bir fenomen olarak
özelleştirilen fabrika ve kamu kuruluşlarıyla birlikte 2019 yılı itibariyle satılmaya
başlanmıştır. Lojmanlar, Türkiye modernitesinde kurucu bir ideolojik öğe olmanın
ötesinde, barınmayı üstlenen refah devletinin izlerini taşır. Kullanım değeri
öncelikli olarak planlanan lojmanlar, ortak alan ve az yoğunluklu çevresel
düzenleriyle (mülkiyeti devlete ait) sosyal konutlar olarak sunulmaktır.
Türkiye'nin hemen hemen her kentinde 1930'lardan 70'lerin sonuna kadar farklı
biçim ve yaklaşımlarla inşa edilen "lojmanlar", bulundukları kentlerde bürokratik
sınırlar inşa etmenin yanısıra anonimleşen bir toplumsallık üretmektedirler.
Lojman mekânlarında kurulan toplumsallık, kurumsal aidiyet, hiyerarşi ve sınır
kavramları çerçevesinde irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Sosyal konut, konut sunumu, lojman, kullanım değerideğişim değeri.

Abstract:
The "lodgings" of Eregli Iron and Steel Factories (Erdemir), are the first
prefabricated housing project in Turkey as a satellite-city. It had been constructed
step by step between 1962-65. The project was realized at an urban scale through
a national competition as a pluralistic design process rather than being just a
monotonous housing project implemented as "economic" dwellings. Producing
dwellings for workers as public investment, marks a period when working and
living are considered mutually by the state. In this sense, even the "lodgings"
practice is composed through the industrial city conditions, it still stands in the
dissolution of the bureaucratic pyramid and the institutional structures of the
welfare state.
The framework of the thesis illustrated by the discussions on "the question of
housing" and public housing models on the global and local scale. This related
to establishing the links between capitalist relations, neo-liberalization, and
production of space. Turkey's experiences on housing production included in
the debate with the supply-demand relations and autonomic reflexes facing the
growing housing needs in vast urbanization. The lodgings as an urban
phenomenon, not only discussed with their spatial characteristics, ownership
status and implementation/operation systems, but also as a practical model for
housing provision. How decisive the economic and social policies can be on the
production of space and housing policies is thus open to discussion. Within the
varying representations of the dwelling, it is clear that the housing problem has
shifted into a quality problem rather than a quantity problem today and cannot be
solved by shortcuts like acquiring property or by facilitating/promoting
property acquisition. In this context, examining the practice of lodgings as an
approach provides a potentiality on housing production through non-market
mechanisms.
Nowadays lodgings are slowly disappearing as a phenomenon in Turkey by the
privatization of factories and public institutions. Lodgings were built with various
programs and approaches from the 1930s until the end of the 70s. The early
lodgings were mostly an ideological component in the founding of Turkish
modernity and jointly they bear the traces of the welfare state. While planning
these social housing units with the common areas, a low-density environmental
approach implemented with the priorities of the use-value. These places produced
a distinguished anonymous culture as well as represented the bureaucratic
pyramid almost in every city of Turkey. The social interaction in lodgings highly
correlated with the institutional belonging, hierarchy, and boundaries grounded by
the lodgings.

Keywords: Social housing, production of space, lodgings, use valueexchange value.