Şâfiî Mezhebi Usûl ve Fürûu'nda Nesh
Nask̲h̲ in Sh̲āfiʿī School's Uṣūl and Furūʿ
Yazar: MEHMET NURİ AYYILDIZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BAYRAM DEMİR
Iğdır Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Kanunlar, toplumun mutluluğu, huzuru, sağlıklı gelişimi ve ilerlemesi hedeflenerek hazırlanmaktadır. Bu amaçla ortaya konulan kanunların, toplumların ihtiyaçlarını en uygun şekilde karşılayacak nitelikte meydana getirildiği, genelgeçer bir anlayıştır. Bu husus, ilâhî kanunlarda olduğu gibi beşerî kanunların hazırlanmasında da geçerlidir. Geçen zamanla birlikte yaşanan yeniliklere ve gelişimlere bağlı olarak toplumların sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel ve dini hayatlarında birtakım değişiklikler olduğu izahtan varestedir. İşte bu sebepten dolayı yeni hükümleri tebliğ etme göreviyle gönderilen peygamberler, içinde bulundukları şartlara yönelik olarak dinin uygulamalı hükümleri açısından yepyeni hükümler getirmişlerdir. Hükümlerdeki bu değişimler ilâhî vahye dayalı dinler arasında olabildiği gibi, tek bir şerîatın hükümleri arasında da gerçekleşmiştir. Hukukî açıdan makûl bir durum olan bu değişim, İslâmî literatürde "nesh" ile ifade edilmiştir. Nesh, tarihî seyri itibariyle farklı açılardan farklı ilmî disiplinlere konu olmuştur. Bu tarihî süreç içerisinde konu, spesifik olarak sadece bir mezhebin bakış açısı ve mezhep içi değerlendirmesi açısından incelenmemiştir. Bu itibarla neshin Şâfiî mezhebi usûl ve fürû-u fıkıh açısından incelenmesine bir ihtiyaç olduğu görülmüştür. Bu çalışmada neshin var olup olmadığı tartışmalarına fazlaca girilmemiştir. Şâfiî usûl geleneğinde İmâm Şâfiî'ye muhâlefetin en ciddi olduğu yer olan nesh konusunun Şâfiî mezhebi ekseninde metodolojik olarak nasıl incelendiği ve fürûa yansımasının nasıl olduğunun tespiti hedeflenmiştir. Belirlenen bu hedef doğrultusunda öncelikle Şâfiî mezhebi fıkıh usûlu kitaplarında nesh ile ilgili ele alınan hususlar ve neshin gerçekleşmesi için öne sürülen şartlar üzerinde durulmuş, ardından neshin fürû-u fıkha yansıması ve mensûh olduğu söylenen âyetlerin fürûda ele alınışı delilleriyle birlikte incelenmiştir. Ana konusu Kur'ân ve sünnet nasları olan nesh, ilk kez Kur'ân ile gündeme gelen bir mesele değildir. Sahâbe ve tâbiûna ait rivâyetlerde konuya atıfların olması Müslümanların ilk kuşaktan itibaren konunun farkında olduklarını ve neshle ilgili kavramsal bir algının var olduğunu göstermektedir. Tespitimize göre nasların nüzûl/vürûdlarının yaklaşık yirmi üç yıllık bir zamana yayılması, zorunlu olarak neshin varlığını gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla nesh, derin tarihi köklerinden dolayı reddedilmeyen fakat sınırlandırılması gereken bir olgu olarak algılanmalıdır, düşüncesindeyiz.

Abstract:
Laws are made in order to ensure the happiness, peace, healthy development and advancement of a society. It is, therefore, a generally accepted view that the laws legislated with this aim are made in the best way possible to meet the needs of a society. This aspect is valid in not only divine laws but in human laws, as well. In the course of time, depending on the innovations and developments experienced, the fact that societies have had certain changes in their social, economic, cultural and religious lives is overobvious. For this very reason, the prophets were sent with newer provisions towards the practical provisions for the conditions they lived in. Just as these changes could be among the religions depending on divine revelations, they also occurred among the provisions of a single religious laws. Being a reasonable condition in legal terms, this change is expressed with the "nask̲h̲" term in Islamic literature. Due to its historical course, nask̲h̲ has been a subject to different disciplines from various aspects. Within this historical process, the subject was not analysed in terms of only one religious school or in terms of the in-school evaluation of one mad̲h̲hab. In this respect, it was understood that there was a need for an analysis of nask̲h̲ in terms of S̲h̲āfıʿī school's uṣūl and furūʿ. This study does not excessively address the question whether there is nask̲h̲ or not. In this study, it was aimed to determine how the subject of nask̲h̲, about which the opposition against İmâm al-S̲h̲āfıʿī is the strongest in S̲h̲āfıʿī uṣūl tradition, was analysed methodologically within S̲h̲āfıʿī school and how it was reflected in the furūʿ. In accordance with this aim, firstly the matters regarding nask̲h̲ in S̲h̲āfıʿī school uṣūl al-fiqh books and the conditions put forward to realise nask̲h̲ were addressed. Secondly, how it was reflected in furūʿ al-fiqh and the consideration of the verses claimed to mensūk̲h̲ in terms of furūʿ were analysed with their evidence. Mainly dealing with the naṣṣ in Qur'an and Sunnah, nask̲h̲ is not a matter to be addressed with Qur'an for the first time. The fact that there were references to this subject by the Companions (Ṣaḥāba) and the Tābiʿūn evidences that Muslims were aware of this beginning from the first generation and that there was a conceptual understanding of the subject. According to our findings, the extension of the revelation and spread of the naṣṣ over twenty-three years necessitates the presence of nask̲h̲. Therefore, we are of the opinion that nask̲h̲ must be perceived as a phenomenon not to be denied because of its historical roots, but certainly to be limited.