Arşiv belgeleri ışığında Teşvikiye Camisi'nin oluşum ve gelişimi
The creati̇on and development of Teşvi̇ki̇ye Mosque i̇n the li̇ght of archi̇ve documents
Yazar: CANAN AKKAYA
Danışman: PROF. DR. NUR URFALIOĞLU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA TEŞVİKİYE CAMİSİ'NİN OLUŞUM VE GELİŞİMİ

Canan AKKAYA

Mimarlık Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi

Tez Danışmanı: Prof.Dr. Nur URFALIOĞLU

Teşvikiye Camii, Tanzimat Dönemi'nin önemli camilerinden biridir. Teşvikiye Camii ve çevresi ile ilgili kaynaklar incelendiğinde; ortaya çıkan belgelerin ve yapılan araştırmaların, yeni bir çalışmaya yansımadığı anlaşılmaktadır. Çalışmamız kapsamında; Teşvikiye Camisi'nin, 19. yüzyılda İstanbul'da yapılan selatin camileri içindeki yeri belirlenmeye çalışılmış, tarih aralığı 19. yüzyıl ve 19. yüzyılda İstanbul'da yapılan selatin camileri ile sınırlanmıştır. Teşvikiye Camisi'nin Sultan Abdülmecit tarafından selatin camisi olarak kullanılması bu sınırlamada önemli bir nedendir. Cami; Sultan Abdülhamid döneminde de önemini kaybetmemiş, zaman zaman Cuma selamlıkları için kullanılmıştır. 
Bu caminin konu olarak seçilme nedenlerinden ilki, 19. yüzyıl camileri içinde en çok sivil referanslar barındıran cami olmasıdır. Son cemaat bölümünün büyüklüğü ve giriş portiğinin mimari referansları nedeniyle diğer camilerden ayrılır. Sultan III. Selim ile başlayıp Sultan II. Abdülhamid dönemine uzanan süreçte, caminin; çevresinin gelişimi ile ilişkisi ayrıca dikkat çekicidir. Cami ve çevresinin gelişimi incelendiğinde, Teşvikiye Camisi; Teşvikiye semtinin oluşumunda öncü etkiye sahiptir. Teşvikiye Semti'nin gelişimi, çevresindeki mahallelerin oluşum nedenlerinden biridir. Günümüz mahalle sınırları değerlendirildiğinde, Teşvikiye Camisi'nin; Nişantaşı, Maçka, Meşrutiyet ve Şişli mahallelerinin var olma sürecinde etkin öneme sahip olduğu söylenebilir.
Cami ile çevresinin etkileşimi; ilk mescidin nişan taşları yakınında inşasından (1794-95/18. yy. sonu), caminin son halini aldığı 1891-92 (19. yy. sonu) onarımına kadar incelenmiştir. Bu etkileşim; 19. yüzyıl İstanbul'unun mekânsal değişiminden ayrılamayacağından, 19. yüzyıl İstanbul'una dair nedenler cami ve çevresi ile ilişkilendirilmiştir. Saltanat desteği, Teşvikiye Semti'nin Osmanlı Başkenti İstanbul ile bağlantısını doğrudan ve hızlı hale getirir. 
18. Yüzyıldan sonra, Osmanlı saltanat ve maiyeti; Tarihi Yarımada'dan çıkıp Galata-Pera bölgesindeki Teşvikiye Semti'nde kendisine yer bulur. Osmanlı Sarayı'nın önce Dolmabahçe sonra Yıldız'a taşınması bu yer seçiminde etkin öneme sahiptir. Teşvikiye Camisi, önce Dolmabahçe Sarayı sonra Yıldız Sarayı'na hizmet veren bir selatin camisidir. Osmanlı Sarayı'nın Dolmabahçe Vadisi'ne taşınması ile bu vadide, bir imparatorluk imajı kurgulanmıştır. Bu imajın, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin kimlik tanımıyla yakından ilişkisi dikkat çekicidir.19. yüzyıla gelindiğinde, Teşvikiye Camisi;  Osmanlı Başkenti'nde kurgulanan imparatorluk imajının bir parçasıdır. Dolmabahçe Vadisi'ni içine alan kıyı şeridi boyunca bakıldığında, Teşvikiye Camisi'nin konumunun; Dolmabahçe ve Ortaköy camileri ile ilgisi fark edilir. Bu kıyı boyunca uzanan saraylar ve bu saraylara hizmet veren camiler değerlendirildiğinde; Teşvikiye Camisi'nin barındırdığı aynılık ve farklılıklar dikkatle incelenebilir.   
Teşvikiye Camisi (1853-54), Dolmabahçe (1853-54) ve Ortaköy (1854-55) camileri ile eş zamanlıdır. Bu camilerin üslup özellikleri, son cemaat bölümü ve harim büyüklükleriyle değerlendirildiğinde; günümüz Teşvikiye Camisi'nin daha geç zamanlı olduğu söylenebilir. Bu söylem, ilgili araştırmalar ile desteklenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Teşvikiye Camisi, Tanzimat Dönemi, Sultan Abdülmecit, XIX.yy'da İstanbul

Abstract:
THE CREATİON AND DEVELOPMENT OF TEŞVİKİYE MOSQUE İN THE LİGHT OF ARCHİVE DOCUMENTS

Canan AKKAYA

 Department of Architecture
MSc. Thesis

 Advisor : Prof.Dr. Nur URFALIOĞLU

Tesvikiye Mosque is one of the most significant mosques of the Tanzimat Reform Era (Ottoman reform movement). When the resources concerning Tesvikiye Mosque and the district are analysed, it is observed that the documents and researches carried out have not been subject to a new study. Within the scope of this study, it has been aimed to determine the position of Tesvikiye Mosque among other mosques. The date range of the study has been designated as the 19th century and the mosques that are included in this study have been limited to the mosques that were built in the 19th century. Tesvikiye Mosque used as a "selatin mosque"(Ottoman sultans have these mosques built after a martial victory) by Abdulmecid I, is one of the reasons of importance that affects the limitations set for the study. The mosque did not lose its significance in Abdul Hamid II period as well and it was used for "selamlık" (the portion of the house reserved for men) on Friday prayers from time to time.  
The first reason why this mosque has been determined as the subject of this study is that it is a mosque that has the most considerable civilian references when compared to other 19th century mosques. The size of the narthex and the architectural references of the entrance portico draw this mosque apart from others. Throughout that period starting with Selim III and reaching over Abdul Hamid II, the relationship of the mosque with the development of the district is particularly remarkable. When the development of the mosque and its surrounding is examined, Tesvikiye Mosque has a pioneer influence on the formation of Tesvikiye district. The development of Tesvikiye district has had a great contribution on the formation of neighbourhoods nearby. When today's boundaries of neighbourhoods are taken into consideration, it can be observed that Tesvikiye Mosque has a prepotent significance on the existence of Nisantasi,Macka, Mesrutiyet and Sisli neighbourhoods.     
The interaction between the mosque and the district has been researched into; starting from the first mescit (small mosque) that was built near the marking Stones (1794-95/end of 18th century) and the 1891-92 restoration (end of 19th century) during which the mosque took its final form. Since this interaction cannot be separated from the spatial mutation of Istanbul in the 19th century, the reasons relating to Istanbul in the 19th century were linked with the mosque and its surroundings. The support given by the reign has provided the link between Tesvikiye district and Ottoman capital Istanbul to become more direct and rapid.    
After the 18th century, Ottoman reign and its cortege left the historical peninsula and found a place for itself in Tesvikiye District in Galata-Pera area. The removal of Ottoman Palace to first Dolmabahce and then to Yildiz has played a fundamental role in this location choice. Tesvikiye Mosque is a "selatin mosque" that first served Dolmabahce Palace and later Yildiz Palace. With the removal of Ottoman Palace to Dolmabahce valley, a new emperorship image has been built. The close relationship of this image with Ottoman Empire's identity definition in 19th century is quite striking. When the 19th century is examined, it is clear that Tesvikiye Mosque is a part of the emperorship image built in the capital of Ottoman. The relevance of the location of Tesvikiye Mosque and Dolmabahce and Ortakoy mosques can easily be observed. When the palaces that are located along the shore and the mosques that serve those palaces are considered, the similarities and differences that Tesvikiye Mosque holds can be carefully examined.     
Tesvikiye Mosque (1853-54) is concurrent with Dolmabahce (1853-54) and Ortakoy (1854-55) mosques. When the stylistic features, narthex, and sanctuary size of these mosques are examined, it can be determined that today's Tesvikiye Mosque is a later period mosque. This statement has also been supported by related studies.
Key Words: Tesvikiye Mosque, Tanzimat Reform Era, Abdulmecid I, Istanbul in 19th century