XIX. asır Türk edebiyatında Jean Jacques Rousseau tesiri
Jean Jacques Rousseau in 19th century Turkish literature
Yazar: FATMA ŞENİZ FEYZİOĞLU
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN ERBAY
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Pandemiler = Pandemics ; Romantizm = Romanticism ; Rousseau, Jean Jacques = Rousseau, Jean Jacques ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature

Özet:
Avrupa'da Whig Devrimi'yle başlayarak Fransız İhtilali'yle zirve yapan Aydınlanma
hareketi; düşünsel, toplumsal, kültürel ve siyasî yönleriyle düşünce tarihinde yeni bir
dönemin başlangıcı olarak kabul edilir. Orta Çağ'da hâkim olan inanç ve düşüncelerden
kopuşun yaşandığı bu dönemde akılcılık, bilimcilik, hümanizm, ilerlemecilik ve liberalizm
gibi düşünceler dönemi yönlendiren muharrik güçlerdir. Dönemin karakterini belirleyen bu
düşünceler aksiyoner ve pratik düşünürler eliyle geniş halk kitlelerine ulaştırılmıştır.
Jean Jacques Rousseau, Aydınlanma hareketi ile her ne kadar idealler noktasında
yakın fikirler taşısa da hassas mizacının getirisiyle Aydınlanmanın evrensellik projesinin ana
kaynakları olan aklî ve bilimsel argümanları yetersiz bulur ve insanın diğer önemli yetileri
olan his ve sezgiyi de evrensel kurtuluş planına dâhil etmeye çalışır. Aydınlanma hareketine
zıt istikamette siyasal, içtimaî sahada ürettiği hissi ve vicdani fikir yoğunluğun rehberliğinde
Rousseau, topluluklar için yeni bir yol ayrımı teklif eder. Rousseau, başta din ve ifadede
olmak üzere özgürlüğün tüm alanlarda yaygınlaşmasını savunması, hümanizm, demokrasi ve
tolerans gibi düşünceleri güçlü kalemi ile ifade ederek bilinçli bir uyanışı sağlaması nedeniyle
Romantik hareketin öncüsü hatta kimilerine göre babası kabul edilmiştir. Rousseau'nun,
Fransa'da kaldığı sürece geleneksel Avrupa ön kabullerine karşı yürüttüğü fikir mücadelesi,
çağdaşları tarafında oldukça radikal söylemler barındırdığı gerekçesiyle çağın anlaşılamayan
ve anlaşılamadığı için de istenmeyen şahsiyeti ilan edilir.
Kıta Avrupa'sında on sekizinci asır itibarıyla yaşanan Aydınlanma ve Rousseau
önderliğinde başlayan romantik fikirler mücadelesi, 19. asırda olgun meyvelerini vererek
süreçlerinin yavaş yavaş sonuna gelmişken Osmanlı Aydınlanması için daha yeni düğmeye basılmıştır. Bürokratlar eliyle başlatılan siyasal ve askerî Batılılaşmanın tabii sonucu olarak
nitelendirilebilecek Avrupai fikir akımları ile bu türden karşı karşıya geliş bürokrat vasfı
taşıyan ve halkın hamisi vazifesini benimseyen Osmanlı üdebâsı için de oldukça çetin bir
süreçtir. Sadece siyasal ve içtimaî saha da değil edebî sahada da yenileşmenin belirgin
başlangıcı olarak kabul edilen Tanzimat Devri, geçmişin mirasının kâfi gelmediği düşüncesi
ile gelenekten ciddî kopuşları da ifade eder. Osmanlı bürokrat üdebâsının Batı fikir yapısını
tanımada en önemli kaynağı olan dönemin tercüme hareketi siyasal, içtimaî ve edebî sahada
Osmanlının uyanışını da işaret eder. Lakin ortada medeniyet faklarına dayalı ciddi bir de
adaptasyon sorunu mevcuttur. Tercümeler esnasında Osmanlı kimliğini korumak maksatlı
tercüme edilen esere karşı sergilenen bilinçli sadakatsizlik, tercümanın şahsi seçimlerini
yansıtması dolayısıyla sistematikten uzak ve düzenli olmayan eser tercümelerinin Osmanlı
Aydınlanmasına baştan savma bir yön verdiği aşikârdır.
Bu bağlamda, tez çalışmamızda eserleri en çok tercüme edilen Aydınlanma filozofu
ve romantizmin fikir mimarı olan Jean Jacques Rousseau'nun Osmanlı siyasal, içtimaî, edebî
duyuş ve düşünüş iklimine katkıları incelenmiştir. Bu kapsamda Rousseau'nun Osmanlı'nın
resmî ideolojisi ve geleneksel içtimaî ön kabulleri ile uyuşmayan siyasal düşüncelerine edebî
eserlerinde ziyadesiyle yer veren Yeni Osmanlılar Cemiyeti'nin keskin kalemleri olan Namık
Kemal ve Ziya Paşa'nın eserlerindeki iz düşümleri ele alınmış, geç dönem romantizminin
tesirinde 'ben'ini ararken tabiat, metafizik, aşk, keder, ölüm vb. temaları ile mücadele eden
Abdülhak Hâmid'in eserlerinde özel manada Rousseau'nun ve genel manada romantizmin
varlığı araştırılarak incelenmiştir.

Anahtar Kelime: Aydınlanma, Orta Çağ, Aydın, Birey, Romantizm, Tabiat, Hürriyet, Gelenek, Modern, Estetik, Eleştiri, İnanç, Öznellik, Tezat, Metafizik

Abstract:
The Enlightenment movement, which started with the Whig Revolution in Europe
and peaked with the French Revolution, is accepted as the beginning of a new era in the
history of thought with its intellectual, social, cultural and political aspects. In this period,
when there was a break with the beliefs and thoughts that were dominant in the Middle Ages,
ideas such as rationality, scientism, humanism, progressivism and liberalism were the driving
forces that led the period. These ideas which determined the character of the period were
conveyed to large masses of people by the hands of actionist and practical thinkers.
Although Jean Jacques Rousseau has close ideas with the Enlightenment movement
in terms of ideals, with the return of his sensitive temperament, he finds the reason and
scientific arguments, which are the main sources of the universality project of Enlightenment,
insufficient and tries to include feeling and intuition, which are the other important abilities
of man, in the universal salvation plan. Rousseau proposes a new crossroads for communities,
guided by the feeling and conscientious opinion he produced in the political and social field
in the opposite direction to the Enlightenment movement. Rousseau is considered the pioneer
of the Romantic movement, even the father of some, because he advocated the spread of
freedom in all areas, especially in religion and expression, and provided a conscious
awakening by expressing ideas such as humanism, democracy and tolerance with his strong
pen. Rousseau's intellectual struggle against traditional European presuppositions during his
stay in France is declared as the undesirable and undesirable personality of the era, on the
grounds that it contains very radical discourses by his contemporaries.
While Enlightenment experienced in continental Europe as of the eighteenth century
and the struggle of romantic ideas that started under the leadership of Rousseau came to the
end of its processes by giving its mature fruits in the nineteenth century, a new button was
pressed for the Ottoman Enlightenment. This kind of confrontation with the European
intellectual movements, which can be described as the natural result of the political and
military Westernization initiated by bureaucrats, is a very difficult process for the Ottoman
notions, who are bureaucrats and have adopted the duty of being the protector of the people.
The Tanzimat Era, which is accepted as the clear beginning of innovation not only in the
political and social field, but also in the literary field, also expresses serious breaks from
tradition with the thought that the legacy of the past is not enough. The translation movement
of the period, which is the most important source of the Ottoman bureaucrats in recognizing
the Western mentality, also indicates the awakening of the Ottoman Empire in the political,
social and literary field. However, there is also a serious adaptation problem based on
civilizational differences. It is obvious that the conscious disloyalty displayed towards the
translated work in order to protect the Ottoman identity during the translations, and the
unsystematic and irregular translations of the work, reflecting the personal choices of the
translator, gave a sloppy direction to the Ottoman Enlightenment.
In this context, the reflections of Rousseau in the works of Namık Kemal and Ziya
Pasha, the sharp pens of the New Ottomans Society, giving a great place to Rousseau's
political thoughts that were incompatible with the Ottoman's official ideology and traditional
social presuppositions in their literary works, were discussed. Existence of romanticism in
general and Rousseau in particular is also examined in Abdülhak Hâmid's works, who
struggled with such themes as nature, metaphysics, love, grief, death, etc. in the search for "I"
under the effect of Kate romanticism.

Keywords: Enlightenment, Middle Ages, Intellectual, Individual, Romance, Nature, Liberty, Tradition, Modern, Aesthetic, Criticism, Belief, Subjectivity, Contrast, Metaphysics