Din sosyolojisi açısından Sabri Fehmi Ülgener
Sabri Fehmi Ulgener from the perpective of sociology of religion
Yazar: MEHMET FURKAN İNAN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA TEKİN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Türkiye'de 1980 sonrası din sosyolojisi literatüründe önemli ilerlemeler
kaydedilmiştir. Günümüze kadar artarak devam eden bu literatüre dışarıdan bir gözle
bakıldığında belli başlı noktalar benzerlik arz etmektedir. Din sosyolojisi ders kitapları
olarak kaleme alınan eserlere bakıldığında sözü edilen benzerlik daha da öne
çıkmaktadır. Özellikle din sosyolojisi tarihçesi sunulurken Batıda ve Doğuda önde
gelen isimler ele alınmaktadır. Türk bilim camiasında da aynı şekilde sosyoloji ve din
sosyolojisi alanında öne çıkan isimler detaylı bir inceleme ile sunulmaktadır. Örnek
olarak Durkheim'in sosyolojisi Gökalp üzerinden aktarılırken geniş bir düzlemde ele
alınmaktadır. Konu Weber olduğunda sadece Weber sosyolojisi aktarılarak iktifa
edilmektedir. Ancak Weber sosyolojisini ülkemize tanıtan ve Weberyen görüşlerle
tarihimiz ve medeniyetimizin temel konularını ele alan bir sosyal bilimci olarak Sabri
Fehmi Ülgener burada önem arz etmektedir. Bizim için Durkheim-Gökalp çizgisi ne
kadar önem arz ediyorsa Weber-Ülgener çizgisi de aynı şekilde önemli görülmektedir.
Anlamacı ekolün bazı din sosyolojisi eserlerinde Weber ile noktalanması Ülgener ve
düşünceleri adına müteessif bir yaklaşımdır. Buradan hareketle Ülgener'in sosyal
bilimlerde bulunduğu konumdan başlanarak sosyoloji ve dahi din sosyolojisi adına
gerçekleştirdiği araştırmalar büyük öneme sahiptir. Ülgener'in zihniyet araştırmaları
temelinde ele aldığı din-toplum ilişkisi din sosyolojisi kürsüsüne yeni soluklar
vadetmektedir. Aynı zamanda iktisat ve din araştırmalarında öne sürdüğü düşünceler,
İslam medeniyet tarihi açısından önemli durakları içermektedir.
Araştırmamızda Sabri Fehmi Ülgener'in zihniyet çalışmaları temelinde ele
aldığı din ve toplum ilişkisi incelenecektir. Ülgener'in özelde Türk toplumu genelde
İslam toplumlarına teşmil edilebilecek zihniyet araştırmaları din sosyolojisinin
enstrümanları yoluyla incelememize konu edilecektir. İktisat ahlakı ve iktisat zihniyeti
kavramları çerçevesinde Ülgener'in İslam dini ve tasavvufa yönelik düşünceleri din
sosyolojinin enstrümanlarıyla incelenmeye çalışılacaktır.
iii
Anahtar Kelimeler: Sabri Fehmi Ülgener, Zihniyet, İktisat, İktisat Ahlakı, İktisat
Zihniyeti, Tasavvuf, İslam Dini, Toplumsal Tabakalaşma, Toplumsal Değişme,
Kapitalizm, Aydınlar

Abstract:
There has been a remarkable progress in the sociology of religion literature in
Turkey, especially after 1980. When this literature, which has continued to increase
until today, is analysed from an external point of view, certain points are resembled.
When we look at the sources written as sociology of religion textbooks, this similarity
becomes even more prominent. Especially while presenting the history of sociology
of religion, leading names in the West and East are emphasised. In the same manner,
the prominent names in the discipline of sociology and sociology of religion in the
Turkish academic circles are presented with a detailed overview. For example,
Durkheim's sociology is presented through Gökalp and analysed in a broad
perspective. When the theme is Weber, only Weber's sociology is mentioned.
However, as important as the Durkheim-Gokalp line is for us, the Weber-Ulgener line
is considered equally important. It is a regrettable approach on behalf of Ülgener and
his thoughts that the interpretationist school ends with Weber in some studies on the
sociology of religion. From this point of view, starting from his position in social
sciences, Ülgener's researches on sociology and even sociology of religion are
significant. The relationship between religion and society, which Ülgener deals with
on the basis of mentality research, promises new breaths for the sociology of religion.
At the same time, the ideas he put forward in his research on economics and religion
include important stops in terms of the history of Islamic Civilisation.
In this study, the relationship between religion and society, which Sabri Fehmi
Ülgener considers on the basis of mentality studies, will be analysed. Ülgener's
mentality researches, which can be extended to Turkish society in particular and
Islamic societies in general, will be subject to our examination through the instruments
of sociology of religion. Within the framework of the concepts of economic ethics and
v
economic mentality, Ülgener's thoughts on Islamic Religion and Sufism will be
attempted to be examined from a sociological perspective.
Keywords: Sabri Fehmi Ülgener, Mentality, Economics, Economic Ethics, Economic
Mentality, Sufism, Religion of Islam, Social Stratification, Social Change, Capitalism,
Intellectuals