Mustafa Behcet'in telhîs şerhi: Behcetü'l-Erîb (İnceleme-çeviri yazılı metin)
Mostafa Bahcat's talkhis commentary: Bahcat al-Arîb (Analysis-transcription)
Yazar: DERYA ADALAR SUBAŞI
Danışman: PROF. DR. FATMA SABİHA KUTLAR OĞUZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Mustafa Behçet = Mustafa Behçet ; Telhis = Telhis ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türkçe = Turkish ; Şerh = Commentary ; Şerh-i Telhis = Şerh-i Telhis

Özet:
Siraceddin es-Sekkâkî'nin, Miftâhu'l-'Ulûm adlı Arapça eserinin meânî ve beyân
bilimlerini ele aldığı üçüncü bölümü daha sonra yazılacak eserler için temel
oluşturmuştur. Eserin bu üçüncü bölümünü açıklamak üzere birçok şerh yazılmış,
bunlardan Hatîb el-Kazvînî tarafından yazılan Telhisu'l-Miftâh adlı çalışma en çok dikkat
çekeni olmuş, farklı dillere tercüme ve şerh edilmiş, bunun yanı sıra başka bağımsız
çalışmalar da yapılmıştır.
Osmanlı dönemi 20. yüzyıl âlimlerinden Mustafa Behcet b. Muhammed Sâlim tarafından
yazılan Behcetü'l-Erîb fì Şerh-i Telhisi'l-Hatîb adlı eser Telhîs'in Osmanlı Türkçesi ile
yazılmış mensûr bir şerhidir. Eserin el yazması tek nüshası Milli Kütüphane Yz A 4449
numarada kayıtlıdır. Eser, verdiği farklı örnekler ve şârihin yaptığı yorumlarla dönemin
belâgat çalışmalarına ışık tutar niteliktedir.
Tezin giriş bölümünde, Arap edebiyatında belâgat eserlerinin tarihsel süreçteki
görünümleri, Arap belâgat ilmine yön yeren belli başlı belâgat âlimleri ve eserleri
hakkında bilgiler verilmiştir.
Birinci bölümde Miftâhu'l-'Ulûm'un yazarı es-Sekkâkî ve Telhîsu'l-Miftâh'ın yazarı elKazvînî, hayatları, edebî kişilikleri ve eserleri hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir.
İkinci bölüm Telhîsu'l-Miftâh üzerine yapılan Arapça ve Türkçe çalışmaların
incelenmesine ayrılmıştır.
Üçüncü bölümde incelenen el yazması şerhin yazarı Mustafa Behcet ve eserleri ele
alınmış, yazma eserin teknik, dil ve imla özellikleri, içeriği, şârihin eserde izlediği şerh
metodu gibi alt başlıklarla eser daha detaylı bir incelemeye tabi tutulmuştur.
Tezin dördüncü bölümünde çeviri yazılı metnin okunmasında takip edilen yol ve çeviri
yazılı metin verilmiş, metindeki Arapça bölümler sayfa altı dipnotlarda Türkçeye
çevrilmiştir. Ayrıca metinde bahsi geçen kişi ve eser adları tezin sonunda yer alan
açıklamalı sözlük içinde alfabetik olarak verilmiştir. Tez, Türkçe belâgat çalışmaları
içinde Telhîsu'l-Miftâh adlı eserin hiç bilinmeyen yeni bir Türkçe şerhini araştırmacılara
sunmaktadır.

Anahtar Sözcükler
es-Sekkâkî, Miftâhu'l-'Ulûm, el-Kazvînî, Telhîsu'l-Miftâh, Mustafa Behcet, Behcetü'lErib, şerh

Abstract:
The third chapter of Siraceddin es-Sekkâkî's Arabic work Miftâh al-'Ulûm, which deals
with the sciences of meaning and expression, formed the basis for many works to be
written later. The work called Talkhis al-Miftâh written by Hatîb el-Kazvînî has been the
most remarkable of them. One of the 20th century scholars of the Ottoman period,
Mostafa Bahcat b. Mohamed Sâlim and his work named Bahcat al-Arîb is one of
Talkhis's commentaries written in Ottoman Turkish. The only manuscript copy of the
work is registered at the National Library Yz A 4449. In the work, it has been tried to
shed light on the rhetoric studies of the period.
In the introduction part of the thesis, information about the rhetoric works in Arabic
literature in the historical process and the main rhetoric scholars and their works are given.
In the first part of the thesis, detailed information is given about the lives, literary
personalities and works of es-Sekkâkî, the author of Miftâh al-'Ulûm, and el-Kazvînî, the
author of Talkhis al-Miftâh. The second part of the thesis is devoted to the examination
of Arabic and Turkish studies on Talkhis al-Miftâh.
In the third chapter, the author of the manuscript Mostafa Bahcat and his works were
examined also the technical and orthographic features of the manuscript, its content, and
the commentary method followed by the poet are given.
In the fourth part of the thesis, the translated text is given. The names of the people and
works mentioned in the text are given alphabetically at the end of this part too. So this
thesis presents a new Turkish commentary of Talkhis al-Miftâh.

Key Words
es-Sekkâkî, Miftâh al-'Ulûm, al-Kazvînî, Talkhis al-Miftâh, Mostafa Bahcat, Bahcat alArîb, commentary