Böbrek transplantasyonu sonrası uzun dönemde hastaların uyum davranışları ve yaşam kalitesinin incelenmesi
Examining the long-term adherence behavior and quality of life of patients after kidney transplantation
Yazar: YEŞİM ÇETİN
Danışman: DOÇ. DR. YAPRAK SARIGÖL ORDİN ; DR. ÖĞR. ÜYESİ EDA AYTEN KANKAYA
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı / Cerrahi Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Bu çalışma böbrek transplantasyonu (BTx) sonrası hastalarının uzun dönemde uyumlarının ve yaşam kalitesinin değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır. Çalışmaya 2003 ile 2013 yılları arasında BTx yapılmış on yıl ve üzeri takipli olan 101 hasta katılmıştır. Araştırmanın verileri Ağustos-Aralık 2023 tarihleri arasında toplanmıştır. Çalışmada Deri Kanseri ve Güneşten Korunma Davranış Anketi, Kanser Erken Teşhis Önerilerine Uyum Anketi, Klinik Takip Randevularına Uyum Anketi, SF- 36 Yaşam Kalitesi Ölçeği, Basel İmmünsupresif İlaçlara Uyumu Değerlendirme Ölçeği kullanıldı. 
BTx hastalarının, yaş ortalamasının 49.90 ±11.03 yıl olup; BTx sonrası geçen sürenin 16.48±5.86 yıl olduğu bulunmuştur.  BTx hastalarının %40,6'sının immünosupresif tedaviye uyumsuz olduğu görülmüştür.  Çalışmayan hastaların immünosupresif ilaç uyum düzeyleri daha yüksek bulunmuştur. Alıcıların en az bildirdiği deri kanseri ve güneşten korunma davranışları güneş yanıkları için doktora gitmek, dışarıya çıkmadan en az 15 dakika önce ve plajda veya yüzerken güneş kremi kullanmak olduğu tespit edilmiştir. Yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim ve çalışma durumu gibi sosyodemografik verilerin deri kanseri ve güneşten korunma davranışlarına uyumu etkilediği gözlenmiştir (p<0.05). Meme kanseri taramalarına uyum incelendiğinde hastaların %52.94'ünün kendi kendine meme muayenesini (KKM) bazen yaptığı, %85.29'unun her yıl klinik meme muayenesini yaptırdığı bulunmuştur. Hastaların sadece %17.85'inin mamografi yaptırdığı saptanmıştır. Meme kanseri erken teşhis önerilene uyum oranı %32.35, serviks kanseri erken teşhis önerilerine uyum oranı %38.20 olarak hesaplanmıştır. Prostat kanseri erken teşhis önerilerine uyum oranı %23.88 olarak bulunmuştur. Hastaların %22.64'nün kolon kanseri erken teşhis önerilerine uyumlu olduğu bulunmuştur. Hastaların %3.96'sı yılda bir defa dermatoloji uzmanına muayene olmuştur. Deri kanseri taramalarına uyum oranı %24.75'tir. Hastaların total kanser teşhis önerilerine uyum oranı ise %3.96 olarak hesaplanmıştır. Hastaların klinik takip randevularına uyumu ile ilaç uyumları arasında ilişki olduğu saptanmıştır (p<0.05).  BTx sonrası geçen sürenin sadece klinik takip randevu uyumunu etkilediği bulunmuştur (p<0.05). Yaşam kalitesi alt grubu olan fiziksel özet ile yaş, eğitim ve çalışma durumu arasında anlamlı ilişki saptanmıştır (p<0.05). 
Bu çalışma böbrek transplantasyonu (BTx) sonrası hastalarının uzun dönemde uyumlarının ve yaşam kalitesinin değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır. Çalışmaya 2003 ile 2013 yılları arasında BTx yapılmış on yıl ve üzeri takipli olan 101 hasta katılmıştır. Araştırmanın verileri Ağustos-Aralık 2023 tarihleri arasında toplanmıştır. Çalışmada Deri Kanseri ve Güneşten Korunma Davranış Anketi, Kanser Erken Teşhis Önerilerine Uyum Anketi, Klinik Takip Randevularına Uyum Anketi, SF- 36 Yaşam Kalitesi Ölçeği, Basel İmmünsupresif İlaçlara Uyumu Değerlendirme Ölçeği kullanıldı. 
BTx hastalarının, yaş ortalamasının 49.90 ±11.03 yıl olup; BTx sonrası geçen sürenin 16.48±5.86 yıl olduğu bulunmuştur.  BTx hastalarının %40,6'sının immünosupresif tedaviye uyumsuz olduğu görülmüştür.  Çalışmayan hastaların immünosupresif ilaç uyum düzeyleri daha yüksek bulunmuştur. Alıcıların en az bildirdiği deri kanseri ve güneşten korunma davranışları güneş yanıkları için doktora gitmek, dışarıya çıkmadan en az 15 dakika önce ve plajda veya yüzerken güneş kremi kullanmak olduğu tespit edilmiştir. Yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim ve çalışma durumu gibi sosyodemografik verilerin deri kanseri ve güneşten korunma davranışlarına uyumu etkilediği gözlenmiştir (p<0.05). Meme kanseri taramalarına uyum incelendiğinde hastaların %52.94'ünün kendi kendine meme muayenesini (KKM) bazen yaptığı, %85.29'unun her yıl klinik meme muayenesini yaptırdığı bulunmuştur. Hastaların sadece %17.85'inin mamografi yaptırdığı saptanmıştır. Meme kanseri erken teşhis önerilene uyum oranı %32.35, serviks kanseri erken teşhis önerilerine uyum oranı %38.20 olarak hesaplanmıştır. Prostat kanseri erken teşhis önerilerine uyum oranı %23.88 olarak bulunmuştur. Hastaların %22.64'nün kolon kanseri erken teşhis önerilerine uyumlu olduğu bulunmuştur. Hastaların %3.96'sı yılda bir defa dermatoloji uzmanına muayene olmuştur. Deri kanseri taramalarına uyum oranı %24.75'tir. Hastaların total kanser teşhis önerilerine uyum oranı ise %3.96 olarak hesaplanmıştır. Hastaların klinik takip randevularına uyumu ile ilaç uyumları arasında ilişki olduğu saptanmıştır (p<0.05).  BTx sonrası geçen sürenin sadece klinik takip randevu uyumunu etkilediği bulunmuştur (p<0.05). Yaşam kalitesi alt grubu olan fiziksel özet ile yaş, eğitim ve çalışma durumu arasında anlamlı ilişki saptanmıştır (p<0.05). 

Anahtar Sözcükler: Böbrek transplantasyonu, güneşten korunma, ilaç uyumu, kanser taramaları, uzun dönem, yaşam kalitesi

Abstract:
This study was conducted to assess the long-term adaptation and quality of life of patients after kidney transplantation (KTx). In the study, 101 patients participated who experienced KTx between 2003 and 2013 and were monitored for ten years or more. The data of the research was gathered between August 2023 and December 2023. Skin Cancer and Sun Protection Behavior Questionnaire, Cancer Early Diagnosis Recommendations Adherence Questionnaire, Clinical Follow-up Appointments Adherence Questionnaire, SF-36 Quality of Life Scale and The Basel Assessment of Adherence to Immunosuppressive Medication Scale (BAASIS©) were used in the study. 
The average age of KTx patients was determined to be 49.90 ±11.03 years. The average time after KTx was found to be 16.48±5.86 years. It was observed that 40.6% of KTx patients were non-adherent to immunosuppressive therapy.   Immunosuppressive medication adherence levels were found to be higher in non-working patients. It was observed that the most frequently reported skin cancer and sun protection behaviors by transplant recipients were avoiding tanning salons, not swimming and not sunbathing between 10-16 o'clock. It has been determined that the least reported skin cancer and sun protection behaviors by patients are going to the doctor for sunburns, using sunscreen at least 15 minutes before going out and while at the beach or swimming. It was observed that sociodemographic data such as age, gender, marital status, education and employment status affected compliance with skin cancer and sun protection behaviors (p<0.05). When compliance with breast cancer screenings was examined, it was found that 52.94% of the patients sometimes performed breast self-examination (BSE) and 85.29% had clinical breast examination every year. It was found that only 17.85% of the patients had mammography. The adherence rate with breast cancer early diagnosis recommendations was calculated as 32.35%, and the compliance rate with cervical cancer early diagnosis recommendations was calculated as 38.20%. The adherence rate with prostate cancer early diagnosis recommendations was found to be 23.88%. It was found that 22.64% of the patients complied with the recommendations for early diagnosis of colon cancer. 3.96% of the patients were examined by a dermatologist once a year. The compliance rate for skin cancer screening tests is 24.75%. The compliance rate of patients with total cancer diagnosis recommendations was calculated as 3.96%. A relationship was found between patients' adherence with clinical follow-up appointments and their medication adherence (p<0.05). It was found that time after BTx only affected clinical follow-up appointment compliance (p<0.05). A significant relationship was found between physical summary, which is the quality of life subgroup, and age, education and employment status (p<0.05). It was determined that the employment status of BTx patients was affected by immunosuppressive medication adherence (p<0.05).

Key Words: kidney transplantation, sun protection, medication adherence, cancer screenings, long term, quality of life