Anadolu erken Tunç Çağı topluluklarında ağız ve diş sağlığı
Dental health in early Bronze Age populations of Anatolia
Yazar: MELİHA MELİS KORUYUCU
Danışman: PROF. DR. YILMAZ SELİM ERDAL
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Antropoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Antropoloji = Anthropology
Dizin: Beslenme alışkanlıkları = Nutritional habits ; Diş hastalıkları = Tooth diseases ; Erken Tunç Çağı = Early Bronze Age

Özet:
Eski insan topluluklarının beslenme modelleri ve besin hazırlama tekniklerinin belirlenmesinde diş ve çene hastalıklarından elde edilen veriler oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Toplumsal ve siyasal açıdan karmaşık bir dönemi tanımlayan Erken Tunç Çağı'nda Anadolu'da yaşamış insan topluluklarının beslenme alışkanlıklarına ilişkin bilgilerin sınırlı olduğu söylenebilir. 
Bu çalışmada, Geç Kalkolitik ve Erken Tunç Çağı boyunca Anadolu'nun farklı coğrafik bölgelerinde yaşamış İkiztepe, Bakla Tepe, Titriş Höyük ve Bademağacı insanlarına ait diş ve çeneler, hastalıklar açısından incelenmiş, topluluklar arasında beslenme alışkanlıkları bakımından bir farklılığın bulunup bulunmadığı çözümlenmeye çalışılmıştır. Aynı topluluklar üzerinde yürütülen kararlı izotop analizlerinden hareketle, bu toplulukların ağırlıklı olarak C3 türünden karasal kökenli yiyeceklerin tüketildiği homojen bir beslenme modeline sahip olduğu belirtilmektedir. Ancak diş çürüğü ve diştaşı gibi hastalıkların topluluklara göre dağılımında gözlemlenen anlamlı farklılıklar, toplulukların beslenme rejimlerindeki karbonhidrat ve protein dengesi açısından birbirlerinden farklılaştıklarına işaret etmiştir. Aşınma ortalamalarının hafif ve orta düzeyde olması, iyi işlenmiş, iri taneli olmayan ve yumuşak yiyeceklerle beslendiklerini göstermekle birlikte, ortalaması daha yüksek olan İkiztepe'nin diğer topluluklardan farklılaştığı tespit edilmiştir. 
Topluluklar arasındaki farklılıkların yanı sıra, beslenme alışkanlıklarının zamansal değişimi de araştırılmış, Erken Tunç Çağı'nın evrelerinden ziyade bin yılı aşkın bir süreyi kapsayan dönemi tümüyle ele almanın daha yararlı olabileceği belirlenmiştir. Bu bağlamda, Geç Kalkolitik'ten Erken Tunç Çağı'na doğru artan çürük sıklığı ve mine kusurları besinlerin zamanla daha fazla karbonhidrat ağırlıklı olmaya başladığına ve dolayısıyla kalitesinin düştüğüne işaret etmektedir. 
Diğer yandan periodontal hastalıklar ve ölüm öncesi diş kaybında zamana bağlı görülen artış, dönemin istikrarsız ve karmaşık yapısına gönderme yapabilir. Erken Tunç Çağı boyunca artan siyasal ve toplumsal gerginlik, dönem insanlarının ağız ve diş sağlığını kötü yönde etkilemiş, yaşarken kaybettikleri diş sayısının artmasına neden olmuştur. 
Sonuç olarak, diş hastalıklarından hareketle, tüm topluluklar için geçerli sayılabilecek standart bir beslenme modelinden bahsetmenin mümkün olmadığı, topluluklar arasındaki farklılıkların şekillenmesinde ise yaşadıkları ekolojik ortam, besin hazırlama teknikleri ve geçim örüntülerindeki farklılıkların etkili olduğu düşünülmektedir.

Abstract:
The data obtained from dental pathology has crucial importance in determining the dietary habits and food preparation techniques of ancient populations. The information on the dietary habits of the populations living in Anatolia during Early Bronze Age, a period with social and political complexity, is very limited. 
In this study, teeth and jaws of İkiztepe, Bakla Tepe, Titriş Höyük and Bademağacı people who lived in different geographic regions of Anatolia during Late Chalcolithic and Early Bronze Age were examined in terms of dental diseases to understand whether there was any difference in their dietary habits. Stable isotope analysis carried out on the same populations indicates a homogenous diet being predominantly terrestrial C3 based. However, statistically significant differences in caries and calculus frequencies among populations have pointed out that they differ from each other regarding the amount of carbohydrate and protein in their diet. Whilst slight or moderate dental wear indicates the consumption of well processed, soft and small grained foods, İkiztepe varies from others with a higher average of dental wear. 
The temporal change of dietary habits has also been investigated and it is determined that it may be more useful to evaluate the whole period covering more than a thousand years rather than the phases of it. The increasing incidence of caries and enamel hypoplasia from Late Chalcolithic to Early Bronze Age indicates that nutrients started to contain more carbohydrate, and accordingly their quality decreased in time.
On the other hand, the increasing frequencies of periodontal diseases and tooth loss over time may refer to the unstable and complex structure of the period. Political and social tension during the Early Bronze Age affected the oral health of people, and increased the number of teeth they lost while living.
In conclusion, considering the dental pathologies, it does not seem possible to mention a standard nutrition model that can be valid for all populations. Divergence in their ecological environment, food preparation techniques and subsistence strategies are thought to be effective in shaping the differences among them.