Mukâtil b. Süleyman'ın ulûhiyet anlayışı
Muqāti̇l b. Sulaymān's understanding of divinity
Yazar: MUHAMMET ÇİFTCİ
Danışman: PROF. DR. TEMEL YEŞİLYURT
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Din = Religion
Dizin: Mukatil bin Süleyman = Mukatil bin Süleyman ; Uluhiyet = Divinity ; İslam dini = Islam religion

Özet:
Mukâtil b. Süleyman, Kur'an'ı baştan sona tefsir eden ilk âlimdir. Kendisi, sadece tefsir ilmiyle iştigal etmeyip aynı zamanda fıkıh, kelam vb. ilimlerde de kalem oynatan ve bu alanlarda da söz sahibi olan bir kişidir. Kaynak eserlerde, Mukâtil hakkında lehte ve aleyhte muhtelif bilgiler mevcutken, özellikle de onun Allah'ın sıfatları hususunda teşbihî bir tavır sergilediği iddia edilmiştir.
Tüm bu bilgiler etrafında bu araştırma, Mukâtil'in günümüze kadar ulaşan eserlerinden hareketle onun ulûhiyet anlayışını ortaya koymayı konu edinmiştir. Mukâtil'in kaynaklarda Müşebbihe'den olduğunun zikredilmesinin ne kadar sağlıklı bir bilgi olduğu hususu da çalışmanın başka bir konusunu oluşturmaktadır. 
Kelam ilminin oluşumunda ilk dönem âlimlerinin çok önemli roller oynaması, Mukâtil b. Süleyman'ın bir Kelam tezine konu olmasını gerekli kılan en önemli amillerden biridir. Nitekim Kelam ilminin tarihsel seyri içindeki gözle görülür değişimini anlamak, ancak Selef olarak tanımlanan ilk dönem âlimlerinin görüşlerini incelemekle mümkün olmaktadır. 
Çalışmamıza konu olan Mukâtil ve onun ulûhiyete ilişkin görüşleri; kendisi hakkında bilgilerin mevcut olduğu kaynak eserlerden, günümüze kadar ulaşmış kendisinin kaleme aldığı teliflerden, son dönemde Mukâtil hakkında yapılmış araştırmalardan yararlanılarak ve ulûhiyet bahsinde Mütekellimlerin görüşleriyle de kıyaslanarak incelenmeye çalışılmıştır. Mukâtil hakkında teşbih iddialarının dile getirilmesinin ardındaki muhtemel nedenler üzerinde durulmuştur.
Son tahlilde Mukâtil'in -en azından günümüze ulaşan eserlerinden hareketle- antropomorfist bir anlayışa sahip olduğunu söylemek oldukça zor gözükmektedir.
Anahtar Kelimeler: Mukâtil b. Süleyman, teşbih, tecsim, ulûhiyet, antropomorfizm, Allah'ın sıfatları.

Abstract:
Muqātil b. Sulaymān is the first scholar who interprets the Qur'an entirely. He was not only engaged in the interpretation but also in Islamic law, Kalam e.t.c. and He was authority in this areas. In the sources, there are positive and negative claims about Muqātil. It is especially asserted that he adopted an anthropomorphist way in the attributes of God. 
This study aims to reveal his understanding of divinity starting from his extant works. Another subject of this study is that whether his being mentioned in sources as an anthropomorphist is suitable.
In the development of Kalam, the early scholars have played very important roles. This situation required to have a theological thesis topic is one of the most important factors. Indeed, understanding of kalam's significant changes in historical process is merely possible to examine the opinions of first scholars described as salaf. 
Muqātil and his understanding of divinity were investigated according to source works, his extant books and current researches about him. At the same time Muqātil's understanding of divinity was compared with other theologians. However it is emphasized possible causes of claims about his tashbih opinions.
In the final analysis, -at least starting from his extant works- it is hard to claim that Muqātil has an anthropomorphist opinion.
Keywords: Muqātil b. Sulaymān, tashbih, incarnation, divinity, anthropomorphism, attributes of God.