Erken Cumhuriyet Döneminde İzmit SEKA fabrikasında emek rejimi
Labor regime in İzmit SEKA factory in the Early Republic Period
Yazar: FEYZA TURGAY
Danışman: DOÇ. DR. AZİZ ÇELİK
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi Ana Bilim Dalı / Sosyal Politika Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Emek = Labour ; Fabrika rejimi = Factory regime ; Fabrikalar = Factories ; SEKA = SEKA ; Sendikacılık = Unionism ; İşçi sendikaları = Labor unions ; İşçi sınıfı = Working class

Özet:
1936 yılında açılan İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası (SEKA), Cumhuriyet'in kuruluşundan itibaren benimsenen ekonomik kalkınma hedefleri kapsamında Sümerbank eliyle kurulan ilk Kamu İktisadi Teşekküllerinden (KİT) biridir. Cumhuriyet Türkiye'sinin ilk büyük ölçekli sanayi kuruluşları olan KİT'ler, bu özellikleriyle Türkiye'de modern anlamda işçi sınıfı oluşumunun çeşitli yönleriyle izlenebileceği mekanlardır. 1930'larda devletçi ekonomi politikalarının uygulanmaya başlamasıyla şekillenen Cumhuriyet dönemi planlı kalkınma dönemi, işçi sınıfı oluşum sürecine yön vermiş; sosyal, siyasal ve ekonomik yapıyı derinden etkilemiştir.
Türkiye ulusal kağıt sanayiinin en büyük kuruluşu olan SEKA'nın İş Bankasıyla başlayan ve "devlet eliyle kurulmasına" karar verildikten sonra Sümerbank tarafından tamamlanan kuruluş macerası tarihsel ve toplumsal arka planıyla ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Erken cumhuriyet döneminde ulus inşası ve modernleşme hedeflerinin KİT'lerin kuruluşuyla eş zamanlı ortaya çıkışı bu fabrikalardaki işçilere dönemin koşullarının oldukça ilerisinde çalışma ve yaşam koşulları sunmuştur. Özel sektör işletmelerinden farklı olarak kamu fabrikalarında çalışan işçilere sağlanan bu olanakların SEKA'da nasıl bir çalışma rejimi yarattığı tezin cevap aradığı temel sorudur. Çalışmada hedeflenen işçi hareketi tarihini kendisini oluşturan öznelerin deneyimleri ve eylemleriyle şekillenen mücadele alanını değişen tarihsel koşullar içinde analiz edebilmektir. Bu noktada işçilerin vasıf, eğitim, yaş ve cinsiyet gibi özellikleri yanında deneyim, işgücünün devamlılığı, çalışma koşulları, işyerinde denetim ve direniş mekanizmaları ile toplu iş ilişkileri gibi pek çok değişken dönemin siyasi, iktisadi ve hukuki atmosferi içinde ele alınmıştır. SEKA'daki emek rejiminin kamu çalışma ilişkilerine yansımaları, kamuda nasıl bir endüstri ilişkileri ve sendikacılık geleneği yarattığı tezin cevap vermeyi hedeflediği sorular arasındadır.
SEKA kurulduğu şehir olan İzmit'i de pek çok yönden etkilemiştir. Bu nedenle Cumhuriyet dönemi itibariyle kentin ve fabrikanın tarihini birbirinden ayrı düşünmek olanaksızdır. Fabrikanın kurulmasıyla giderek bir işçi kenti haline gelen İzmit için SEKA, yalnızca istihdam sağlayan bir kuruluş olmanın çok ötesinde anlamlara sahiptir. Okulları, kursları, spor kulüpleri, sinema ve tiyatro gibi pek çok imkan ve etkinlikleriyle fabrika hem İzmit'te yaşayanlar hem de İzmit için sosyo-ekonomik bir gelişmenin aracı olmuştur. SEKA'nın kentle kurduğu ilişki hem sosyo-ekonomik hem de mekânsal boyutlarıyla ele alınmıştır.

Abstract:
İzmit Paper and Cardboard Factory (SEKA), which was determined as the case study of our study and opened in 1936, is one of the first State Economic Enterprises (SEE) established by Sümerbank within the scope of the economic development goals adopted since the foundation of the Republic. SEEs, which are the first large-scale industrial enterprises of the Republic of Turkey, are places where the formation of the working class in modern sense in Turkey can be followed in various aspects. The planned development period of the Republic period, which was shaped by the implementation of statist economic policies in the 1930s, guided the formation process of the working class and deeply affected the social, political and  economic structure.
The establishment trajectory of SEKA, which was the largest institution of the national paper industry in Turkey, started with İş Bank and completed by Sümerbank after it was decided to "be established by the state" was discussed in detail with its historical and social background. The emergence of nation-building and modernization goals concurrent with the establishment of SEEs in the early republican period provided the workers in these factories working and living conditions well beyond the conditions of the period. Unlike private sector enterprises, the main question that the thesis seeks to answer is how these opportunities provided to workers working in public factories create a working regime in SEKA. The aim of this study is to analyse the history of the labour movement, the field of struggle shaped by the experiences and actions of its constituent subjects, in changing historical conditions. At this point, in addition to many variables such as the characteristics of workers, qualifications, education, age and gender, continuity of the workforce, working conditions, control and disobedience mechanisms in the workplace and collective labour relations are discussed in the political, economic and legal atmosphere of the period. The reflections of the labour regime in SEKA on public labour relations, what kind of industrial relations and trade unionism tradition created in the public are among the questions that the thesis aims to answer.
SEKA has also affected İzmit, the city where it was founded, in many ways. For this reason, it is impossible to consider the history of the city and the factory separately from each other as of the Republican era. For İzmit, which gradually became a workers' city with the establishment of the factory, SEKA means far beyond being an organization that provides employment only. The factory, with its many facilities and activities such as schools, courses, sports clubs, cinema and theater, has been a means of socio-economic development for both İzmit and those living in İzmit. SEKA's relationship with the city has been handled in both socio-economic and spatial dimensions.