Direklerarası'nda sosyallik ve eğlence: kıraathane, çayhane ve kahvehaneler (1860-1920)
Sociability and entertainment in direklerarasi: Literary cafes, teahouses and coffeehouses (1860-1920)
Yazar: CANSU KILIÇ
Danışman: DOÇ. DR. FATMA TUNÇ YAŞAR
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu tez çalışması 1860-1920 yılları arasında Direklerarası'nda faal olan
sosyalleşme mekânları hakkındadır. Kıraathane, çayhane ve kahvehanelerden
meydana gelen bu mekânlara Ramazan ayına özel olarak perukâr dükkânları da dahil
edilmiştir. Bu çalışmada sosyalleşme mekânlarının fiziksel özellikleri, bu mekânların
nasıl kullanıldıkları ve bu mekânlarda zaman geçiren kişilerin deneyimleri geç
dönem Osmanlı siyasi, toplumsal ve kültürel atmosferi göz önünde bulundurularak
incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde mekânların cadde üzerinde bulundukları
mevkiler ve mekânlara özgü fiziksel özellikler belirlenmeye çalışılmıştır. Sonra ise
sırasıyla bu mekânlarla ilişkili pratikler ve mekânların müşteri profilleri
incelenmiştir.
Sosyalleşme mekânlarının aktif oldukları süre boyunca farklı kentsel
mekânlara dönüşümleri hem dönemsel bağlamda hem de işletmecilerinin aldıkları
inisiyatif çerçevesinde ele alınmıştır. Siyasi otoritenin bu mekânları nasıl algıladığı,
bu mekânların işletmecilerinin otoriteyle kurdukları ilişki ve müzakere süreçleri
tetkik edilmiştir. Sosyalleşme mekânlarının müşteri profilleri ise bu mekânların
türleri, işletmecileri ve aktif oldukları zaman dilimine göre belirlenmeye çalışılmıştır.
Müdavimlerin mekânların işletmecileri ve müşterileri ile mekânın kullanımından
âdâb-ı muaşeret kurallarına kadar çeşitli konularda işbirliği yaptığı ya da zaman
zaman karşı karşıya geldikleri anlaşılmaktadır.
Direklerarası'ndaki sosyalleşme mekânlarının Ramazan eğlencelerinin
önemli bir parçası olduğu kabul edilse de bu mekânların farklı amaçlar için de
kullanılabildiği anlaşılmaktadır. Dahası, bu mekânlarla ilişkili kişilerin de dönemin
siyasi ve ekonomik gelişmelerinin ötesinde mekânların dönüşümünde etkili oldukları
görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: İstanbul, Direklerarası, Eğlence, Mekân, Kıraathane, Çayhane,
Kahvehane, Müdavimler

Abstract:
This thesis is about the socializing places that were active on Direklerarası
between 1860 and 1920. These spaces, consisting of literary cafes, teahouses, and
coffeehouses, also included barber shops particularly for the month of Ramadan. In
this study, the physical characteristics of socialization spaces, how these spaces were
used, and the experiences of the people who spent time in these spaces were
examined considering the late Ottoman political, social, and cultural atmosphere. In
the first part of the study, the locations of the spaces on the street and their specific
physical characteristics were identified. Later, practices associated with these spaces
and the profiles of their customers were examined.
The transformation of socializing places into different urban spaces during
their active period were studied both in the context of the period and the initiatives
taken by their managers. How the political authority perceived these spaces, the
relationship of the managers with the authority and negotiation processes were
investigated. The customer profiles of socializing places were determined based on
the types of these spaces, their operators, and the period during which they were
active. It is understood that the regulars of these venues frequently confronted the
managers and other customers on various issues, ranging from the use of the venue to
the rules of etiquette.
Although it is accepted that the socializing places on Direklerarası were an
important part of Ramadan entertainments, it is also understood that these spaces
could be used for different purposes. Moreover, it can be seen that individuals
associated with these spaces were influential in the transformation of the spaces
beyond the political and economic developments of the period.
Keywords: Istanbul, Direklerarası, Entertainment, Literary Cafe, Teahouse,
Coffeehouse, Regulars