Muhammed Rızâ Âgehî'nin Firdevsü'l-İkbâl'i [100b-200a] (giriş, transkripsiyonlu metin, dil-yazım özellikleri, dizin-sözlük)
Muhammed Rızâ Âgehî?s Firdevsü?l-İkbâl [100b-200a] (introduction, text with transcription, language-dictation features, index-vocabulary)
Yazar: ŞENEL GERÇEK
Danışman: DOÇ. DR. MÜNEVVER TEKCAN
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Agehi = Agehi ; Dilbilgisi = Grammar ; Edebiyat = Literature ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Firdevsü`l-İkbal = Firdevsu`l-İkbal ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Çağatay edebiyatı = Chagatay literature ; Çağatayca = Chagatay language ; Çeviriyazı = Transcription

Özet:
Bu çalışma, klasik Çağatay edebî dilinin son döneminde, Şîr Muhammed Mîrâb Mûnis ile onun halefi ve yeğeni Mu?ammed Rı?? Âgehî tarafından yazılan Firdevsü'l-İ?bâl'in 100b-200a arasındaki varağıyla ilgilidir. Bu dil, 15. yüzyıldan itibaren Orta Asya'da Türk dilinin en büyük temsilcisi olmuştur. Muhammed Rızâ Âgehî'nin Firdevsü'l-İkbâl'i [100b-200a] (Giriş, Transkripsiyonlu Metin, Dil-Yazım Özellikleri, Dizin-Sözlük) adlı çalışmanın dört amacı vardır: Yazma eserin transkripsiyonlu metnini ortaya çıkarmak, dil özelliklerini incelemek, söz varlığını belirlemek, böylece bu eserin Türk dili, edebiyatı ve tarihi açısından önemini ortaya koymak. Bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Çağatay edebiyatı, dili ve Orta Asya tarih yazıcılığı geleneği hakkında tarihsel bilgilerle eserin müelliflerinin yaşamı ve Firdevsü'l-İkb?l'le ilgili temel bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde eserin yazım ve dil özellikleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde, Firdevsü'l-İkb?l'in transkripsiyonlu metni verilmiş, metnin kuruluşunda İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunan T 82 numaralı nüsha temel alınmış ve bu nüsha, Yuri Bregel'in Leningrad'da bulunan ve 571a ve E6 nüshalarını karşılaştırarak oluşturduğu matbû neşir ve Taşkent'te bulunan 821/1 numaralı yazma nüsha ile karşılaştırılmış, farklılıklar dipnotta gösterilmiştir. Dördüncü bölümde, eserde geçen Arapça ve Farsça ibare, metin ve ayetlerin Türkçe çevirileriyle şiir vezinlerinin kalıpları verilmiştir. Beşinci bölümde metnin sözlük ve dilbilgisel dizini verilmiştir. Dizin, Reşit Rahmeti Arat'ın Kutadgu Bilig adlı eserindeki dil bilgisi sıralama esas alınarak oluşturulmuştur. Altıncı bölümde metinde geçen özel kişi, yer ve topluluk adları ayrı başlıklar altında gösterilmiştir. Tezin sonunda metnin tıpkıbasımından örnekler verilmiştir.Anahtar sözcükler: Çağatayca, Hive Hanlığı tarihi, dilbilgisi, sözlük-dizin

Abstract:
This study concerns with the folios 100b-200a of Firdevsü?l-İ?bâl written by Şîr Muhammed Mîrâb Mûnis, and his successor and nephew Muhammed Rı?? Âgehî in the last period of classical Chagatay literary language. This language has been the major candidate of Turkish Language in Central Asia since 15th century. The study with the title of Muhammed Rızâ Âgehî?s Firdevsü?l-İkbâl [100b-200a] (Introduction, Text with Transcription, Language-Dictation Features, Index-Vocabulary) has four main purposes: Revealing the exact transcription of the manuscript, investigating its language and dictation features, seting the vocabulary of work and demonstarating the importence of this work for Turkish language, literature and history. This study consists of six chapters. In the introduction part, it is given a brief historical information about Chagatay literature and language, and tradition of historiography in Central Asia as well as basic knowledges about Firdevsü?l-İ?b?l and its writers. In the second chapter, language and dictation features of the work are examined. In the third chapter, the text is established not only by transcribing concerned folios between 100b-200a in the hand-written copy of Firdevsü?l-İkb?l in İstanbul University Library registered with the number T 82, but also by comparing that copy with two counterparts of Firdevsü?l-İkb?l, the manuscript 821/1 in Tashkent and a critical edition in a printed form prepared by Yuri Bregel based on two manuscripts with the registration numbers 571a and E6 in Leningrad. Differences and wrong or missing parts in the texts are also shown by using footnotes. In the fourth chapter, Turkish translations of the expressions, passages or verses in Arabic and Persian and meter patterns in poetries are given in order. Fifth chapter includes a dictionary and grammatical index based on Reşit Rahmeti Arat?s Kutadgu Bilig. In the last chapter, all special names of personalities, places and social groups mentioned in the text are shown in separeted lists. At the end of the thesis, some copied folios of Firdevsü?l-İkb?l T 82 are added.Key Words: Chagatay Language , The history of Khiva Dynasty, grammer, vocabulary-index