Evliya Çelebi Seyahatnâmesi ışığında 17. yüzyıl Osmanlısında Kızılbaş algısı
The perception of Kızılbaş in the 17th century Ottoman Empire in the light of Evliya Çelebi Travelogue
Yazar: İZZET ÜLKER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET KAZDAL
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Evliya Çelebi = Evliya Çelebi

Özet:
Evliya Çelebi'nin yazdığı "Seyahatnâme" adlı eser, XVII. yüzyılda yaşayan bir seyyahın 50 yılı aşkın süre boyunca Osmanlı coğrafyasındaki seyahatlerini anlatan 10 ciltten oluşan bir başyapıttır. Her cilt, gezdiği farklı coğrafyaları ve bu coğrafyalarda karşılaştığı şehirleri, kasabaları, farklı toplum ve kültürleri tasvir etmektedir. Seyahatnâmeyi önemli kılan içerisinde sadece gezi notları barındırması değil, bunun yanı sıra XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunun kültürü, ekonomisi, coğrafyası hakkında da bilgiler veren kaynak niteliğinde olmasıdır.
Kızılbaş kavramı genel itibariyle XV. yüzyılın sonlarına doğru kullanılmaya başlanmıştır. Bu kavramın Safevî Devleti'nin kurucusu Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar'ın, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'daki Türkmen boylarına, her biri bir imamı simgeleyen on iki dilimli kırmızı börkler giydirmesi neticesinde ortaya çıktığı belirtilmektedir.
Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde Kızılbaş kavramı genellikle Şiî inancına isnat edilerek kullanılmaktadır. Ayrıca Evliya Çelebi'nin Kızılbaşlar hakkındaki yargılarının negatif olduğunu belirtmek gerekir. Bunun sebebini ise Evliya Çelebi, Kızılbaşların isyanlar çıkarmasına, halk arasına korku yaymasına ve siyasi olaylara karışmasına bağlamaktadır. Seyahatnâme'deki Kızılbaş algısının dönemin Osmanlı bürokrasinin bakış açısıyla paralellik arz ettiğini de ifade etmek gerekir.

Abstract:
Evliya Çelebi's 'Seyahatnâme' is a masterpiece consisting of 10 volumes describing the travels of a traveller living in the XVIIth century in the Ottoman geography for more than 50 years. Each volume describes the different geographies he travelled and the cities, towns, societies and cultures he encountered in these geographies. What makes Seyahatnâme important is not only that it contains travel notes, but also that it is a source of information about the culture, economy and geography of the Ottoman society of the 17th century.
The concept of Kizilbash was generally started to be used towards the end of the XVth century. It is stated that this concept emerged as a result of Sheikh Haydar, the father of Shah Ismail, the founder of the Safavid State, making the Turkmen tribes in Azerbaijan and Eastern Anatolia wear twelve-slice red turbans, each symbolising an imam.
In Evliya Çelebi's Seyahatnâme, the concept of Kızılbaş is generally used by attributing it to the Shiite belief. It should also be noted that Evliya Çelebi's judgements about the Kizilbash are negative. Evliya Çelebi attributes the reason for this to the fact that the Kizilbash led rebellions, spread fear among the people and interfered in political events. It should also be noted that the perception of Kizilbash in the Seyahatnâme is parallel to the perspective of the Ottoman bureaucracy of the period.