Ebu Ali el-Cübbâî'nin Kitâbü'l-Makâlât isimli eserinin İslam mezhepleri tarihi açısından incelenmesi
Analysing  Abu Ali al-Jubba's Kitab al-Maqalat in terms of the history of Islamic sects
Yazar: MUHAMMED EMİN AYDIN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞABAN BANAZ
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Mu'tezile, Hicri II. yüzyıldan itibaren İslam düşüncesinde dini ve siyasi açıdan önemli rol oynayan bir düşünce ekolüdür. Emevi hilafetinin son dönemlerinde büyük günah meselesi, Allah'ın sıfatları ve kader gibi konular etrafında şekillenen Mu'tezile, Abbasi hilafeti döneminde tercüme hareketlerinin etkisiyle güçlenmiş ve devletin resmi mezhebi haline gelmiştir. Görüşlerini "Usul-i Hamse" olarak bilinen beş temel esasla sistematize eden bu ekol, Abbasi döneminde altın çağını yaşamıştır. Ancak, devlette olan güçlü etki mihne süreci neticesinde ekolün gücünü kaybetmesine ve eleştirilerin odağı haline gelmesine neden olmuştur. 
Mihne süreci sonrası dönemde yaşayan ve ekolü yeniden canlandırmaya çalışan Ebu Ali el-Cübbâî, Mu'tezile'nin gelecek nesillere aktarılmasında önemli bir rol oynamıştır. Ebu Ali, bu süreçte ekole yönelik eleştirilere karşı cevaplar vermiş ve birçok eser kaleme almıştır. Çalışmamızın konusu olan ve bu sürecin bir ürünü olarak karşımıza çıkan Kitabü'l-Mâkâlat, Ebu Ali'nin kaleme aldığı ve günümüze ulaşan tek eseri niteliğindedir.
Çalışmanın ilk bölümünde, Ebu Ali el-Cübbâî'nin hayatı, içinde bulunduğu toplum ve sosyo-kültürel bağlam, ilmi kişiliği, eserleri, öğrencileri ve Usûl-i Hamse bağlamında temel görüşleri ele alınmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise, Ebu Ali el-Cübbâî'nin Kitabü'l-Mâkâlat adlı eserinin telif nedeni, eserde ele aldığı ekoller ve bu ekollere olan yaklaşımı incelenmiştir. Ayrıca eserin Mu'tezile ve İslam düşüncesine katkıları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma boyunca Ebu Ali el-Cübbâî'nin Kitabü'l-Mâkâlat adlı eseri, ilmi bir titizlik ve olabildiğince objektif bir yaklaşımla, İslam Mezhepleri Tarihi perspektifinden ele alınmış ve esere yönelik bazı değerlendirmelerde bulunulmuştur.

Abstract:
The Mu'tazila is a school of thought that has played a significant role in Islamic thought both religiously and politically since the 2nd century AH. Shaped around issues such as the problem of major sins, the attributes of God, and destiny during the late Umayyad Caliphate, the Mu'tazila gained strength with the influence of translation movements during the Abbasid Caliphate and became the official sect of the state. Systematizing their views with five fundamental principles known as "Usul al-Khamsa," this school experienced its golden age during the Abbasid period. However, the strong influence in the state led to the decline of the school's power and its becoming the focus of criticism as a result of the mihna (inquisition) process.
Abu Ali al-Jubbai, who lived during this period and endeavored to revive the school, played a crucial role in transmitting the Mu'tazila to future generations. In this process, Abu Ali responded to criticisms directed at the school and authored many works. "Kitab al-Maqalat," the subject of our study and a product of this period, is the only work authored by Abu Ali that has survived to this day.
In the first part of the study, the life of Abu Ali al-Jubbai, the society and socio-cultural context he lived in, his scholarly personality, his works, his students, and his fundamental views in the context of Usul al-Khamsa are discussed. In the second part of the study, the reason for authoring "Kitab al-Maqalat," the sects addressed in the work, and his approach to these sects are examined. Additionally, the contributions of the work to Mu'tazila and Islamic thought are attempted to be elucidated. Throughout the study, "Kitab al-Maqalat" by Abu Ali al-Jubbai is evaluated from the perspective of the history of Islamic sects with an objective and fair approach.