Kitāb-ı Mevāʿiz - Almatı nüshası (Dil özellikleri-metin-dizin)
Ki̇tāb-i Mevāʿi̇z - Almati nüshasi (Language features-text-index)
Yazar: ORHAN TÜRKMEN
Danışman: DOÇ. DR. CAHİT BAŞDAŞ
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Arapça harfler = Arabic letters ; Dil özellikleri = Language features ; Kazakistan-Almatı = Kazakhstan-Almaty ; Kitab-ı Meva'iz = Kitab-ı Mevaiz ; Çağatayca = Chagatay language

Özet:
Kazakistan'ın Almatı şehrindeki El Farabi Kazak Millî Üniversitesinde
bulunan Kitâb-ı Mevâʿiz adlı Arap harfli yazma eser, çalışmanın esasını
oluşturmaktadır. Başlığı bulunmayan eserin son sayfasında (M 1858) ve (M 1865)
tarihleri bulunmaktadır. Bu tarihler ve dil özellikleri, metnin Çağatay Türkçesinin
son döneminde (19. yy.) yazıldığını ya da istinsah edildiğini göstermektedir. Ayet ve
hadisler ışığında dinî konularda vaazların yer aldığı bu eserin bir "Kitâb-ı Mevâʿiz
(Vaaz Kitabı)" olduğu anlaşılmaktadır.
Çalışma başlıca giriş, yazım özellikleri, ses bilgisi, şekil bilgisi, çeviri yazılı
metin ve gramatikal dizin bölümlerinden oluşmuştur. Ayrıca çalışmanın sonuna
orijinal metnin bir kopyası eklenmiştir. Giriş bölümünde Çağatay Türkçesi, mevâʿiz
ve eser hakkında genel bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde eserin yazım özellikleri
incelenmiştir. Yapılan incelemede genel olarak Uygur - Çağatay yazım geleneğine
bağlı kalındığı tespit edilmiştir. İkinci ve üçüncü bölümlerde eserin dil özellikleri
sırasıyla ses bilgisi ve şekil bilgisi başlıkları altında incelenmiştir. Ünlü ve ünsüz
değişmeleri ile diğer ses olaylarının karşılaştırmalı olarak değerlendirildiği ikinci
bölümde genel olarak Çağatay Türkçesi özellikleri tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde
çekim ve yapım ekleri tasvirî olarak incelenmiştir. Metindeki eklerin birkaç istisna
dışında şekil ve işlev bakımından Çağatay Türkçesiyle yazılan diğer eserlerde
kullanılan eklerle aynı olduğu görülmüştür. Metnin çeviri yazısı dördüncü bölümde
verilmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise hazırlanan dizin - sözlük yer almaktadır.
Ayrıca orijinal metnin bir kopyası çalışmanın sonuna eklenmiştir.
Doktora tezi olarak hazırlanan bu çalışma ile Çağatay Türkçesinin son
dönemine ait bir eser olduğu anlaşılan Kitâb-ı Mevâʿiz metnini, dil özellikleri ve söz
varlığıyla birlikte bilim dünyasının hizmetine sunarak Türklük bilimine katkı
sağlamak hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Kitâb-ı Mevâʿiz, dil özellikleri.

Abstract:
This study is based on the manuscript named Kitâb-ı Mevâʿiz which was
written in Arabic script and located at Al-Farabi Kazakh National University in
Almaty/ Kazakhstan. The manuscript has no title and dates back to (M 1858) and (M
1865). These dates and language features shows that it was written or transcribed in
the final period of Chagatai Turkish (19th century). This manuscript which
containing sermons on religious topics based on verses from the Quran and Hadith, is
a "Kitâb-ı Mevâʿiz (Sermon Book)."
The study consists of six main sections: introduction, spelling characteristics,
phonetics, morphology, translated text, and grammatical index. Additionally, a copy
of the original text is included at the end of the study. The introduction provides
general information about the Chagatai Turkish, Mevâʿiz and the manuscript. The
spelling characteristics of the manuscript were examined in the first section and
generally concludes that it adheres to the Uyghur-Chagatai writing tradition.
Linguistic features of the manuscript were examined under the headings of phonetics
and morphology in the second and third sections. In the second section, which
evaluates vowel and consonant changes comparatively, the characteristics of
Chagatai Turkish were generally identified. In the third section, inflectional and
derivational suffixes were examined descriptively. With a few exceptions, it is
observed that the suffixes in the text are the same as those used in other works
written in Chagatai Turkic in terms of form and function. The translated text is
presented in the fourth section. The last section of the study includes a prepared
index-dictionary.
Additionally, the aim of this doctoral thesis is to contribute to Turkic
linguistics and to the field of science by presenting the Kitâb-ı Mevâʿiz, which is
believed to be a manuscript belonging to the last period of Chagatai Turkish, along
with its language characteristics and vocabulary.
Keywords: Chagatai Turkish, Kitâb-ı Mevâʿiz, language characteristics.