Cumhuriyet Dönemi'nde Celâl Bayar'ın siyasî ve iktisadî faaliyetleri (1923-27 Mayıs 1960) /
Yazar: İHSAN FUAT ÖZGEN
Danışman: PROF. DR. VAHDETİN ENGİN
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Cumhuriyet Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Tarih = History

Özet:
Türkiye Cumhuriyeti'nin üçüncü Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Millî Mücadeleyıllarından îtibaren Atatürk Devrimi'nin içinde yer almıştır. Mahmut Celâl Bey, I. DünyaSavaşı esnasında İttihat Terakki'nin İzmir Kâtib-i Mesûlü iken, Mondros Mütarekesi'ninimzalanmasından sonra Yunan işgalinin başlayacağını, işgal başlamadan öngörerek silahlımücadele için çalışmalara başlamış ve Gâlip Hoca takma adı ile Ege Bölgesi Kuva-iMilliyesi'nin kurulmasında etkin vazife yapmış, İstanbul'da toplanan Son Osmanlı Meclisi'neSaruhan Milletvekili seçilmiş, Misak-ı Millî'nin kabûlünden sonra, Îtilâf Devletlerininİstanbul'u resmen işgal ederek, Meclis'i dağıtması üzerine, Mustafa Kemâl Paşa tarafından 23Nisan 1920'de Ankara'da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne iştirak etmiştir.İstiklâl Savaşı esnasında Ankara Hükümeti'nin İktisat Bakanlığı görevini yürütenCelâl Bey, Nafıa Bakanlığı ve vekâleten Dışişleri Bakanlığı yapmıştır. 30 Ağustos Zaferi ileİstiklâl Savaşı'nın tamamlanması üzerine, Lozan Barış Müzakerelerine giden heyette müşavirolarak yer alan Celâl Bey, Cumhuriyet'in îlânından sonra Mübadele İmar ve İskân Bakanlığıyapmış ve Cumhurbaşkanı Mustafa Kemâl Paşa'nın teklifi üzerine, 1924'te, Bakanlıktan istifaederek, İş Bankası'nı kurmuştur. Celâl Beyin Genel Müdürlüğünü yaptığı İş Bankası,memleket içinde pek çok şube açarak millî bankacılığın yerleşmesini sağlamış, ortayakoyduğu mâli güç ile Merkez Bankası'nın kuruluşunda rôl oynamış, yurt dışında şubeleraçarak ihracatın gelişmesini sağlamıştır.1932 yılına kadar İş Bankası Genel Müdürlüğü vazifesini yürüterek, ülkekalkınmasında ve sanayileşmesinde önemli başarılar sağlayan Celâl Bey, 1932'de, MustafaKemâl Paşa tarafından İktisat Bakanlığı'na getirilmiştir. 1937 senesine kadar, İktisatBakanlığı görevini yürüten Celâl Bayar, ülkenin sanayileşmesi ve kalkınmasında büyük rôloynamış, ihracatta dış ticaret fazlası temin ederek Türkiye'nin kâr etmesini sağlamış,Devletçilik İlkesi ile cam fabrikası, kağıt fabrikası ve pek çok dokuma fabrikası, kimya,kömür sanayii kurmuş, Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın yapımını başlatmış, Türkiye'de ilkyerli vapurun üretilmesini sağlamış, tersaneleri gemi üretecek hâle getirmiştir. Sanayisahasında gelişme için Sümerbank, madencilik sahasındaki faaliyetler için Etibankkurulmuştur. İktisat Bakanı Bayar, tefecilik ile mücadele ederek, sigortacılık ve bankacılıkalanlarında önemli düzenlemeler yapmış, işçi haklarının korunması için İş Kanunuhazırlayarak, TBMM'de kâbûlünü sağlamış, bu kanun ile küçük yaşta çocuklarınçalıştırılmasını yasaklamış ve iş saatini 9 saate indirmiştir.1937'de, Atatürk tarafından Başbakanlığa getirilen Celâl Bayar, Atatürk'ün vefatınakadar, Başbakanlık vazifesini yürütmüştür. Bayar'ın Başbakanlığı döneminde Hatay Meselesihalledilmiş, denizcilik sahasındaki gelişme için Denizbank kurulmuş, yaklaşan II. DünyaSavaşı'na karşı tedbirler alınarak silah sanayii geliştirilmiş, Balkan Devletleri ile dostlukilişkileri sağlanarak, Edirne'nin askersiz vaziyetine son verilmiş ve Türk Ordusu Edirne'yegirmiştir. 10 Kasım 1938'de, Atatürk'ün vefatının ertesi günü 11 Kasım 1938'de İsmet İnönüCumhurbaşkanı seçilmiş, İnönü Dönemi'ne geçiş aşamasının yaşandığı bu dönemde, Bayar,rejimin tehlikeye girmemesi ve Atatürk'ün cenaze merasiminin gerektiği ilgi ile yapılabilmesiiçin, Cumhurbaşkanı İnönü'nün teklifini kabûl ederek, üç ay Başbakanlık vazifesi yapmış,Atatürk Dönemi kadrolarının tasfiye edilmeye başlanması üzerine istifa etmiştir.1945'te, II. Dünya Savaşı'nın bitmesinden sonra, CHP içinde yaptığı muhalefetneticesinde Parti'den istifa etmek zorunda kalan Celâl Bayar, ülkede gelişen muhalefethareketinin siyasete demokratik yollar ile yansıması ve iktidarın demokratik yollar iledeğişmesi için 1946'da, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü ile, DemokratParti'yi kurmuştur. Genel Başkan seçilen Bayar, kendisine yapılan darbe teklifini reddederek,1946'dan 1950'ye kadar yaptığı siyasî mücadele neticesinde, seçimlerin gizli oy ve açık tasnifusûlü ile ve hâkim teminatı altında yapılmasını sağlayan Seçim Kanunu'nun yapılmasınıtemin ederek, 14 Mayıs 1950 Genel Seçimi ile, Türkiye Cumhuriyeti'nde iktidarın demokratikyolar ile değişmesinde önemli rôl oynamıştır. 14 Mayıs 1950'de, iktidara Demokrat Parti'ningelmesi ile 22 Mayıs'ta Cumhurbaşkanı seçilen Bayar, DP'nin kuruluşundan îtibaren vaatettiği gibi Parti Genel Başkanlığı'nı Adnan Menderes'e bırakmış ve Menderes'i Başbakanlığagetirmiştir.Cumhurbaşkanlığı döneminde, Bayar, dış politika ve Atatürk'ün manevi varlığınınkorunması ile yakından ilgilenmiş, Atatürk'ü Koruma Kanunu'nun çıkarılmasını sağlamıştır.Anıtkabir inşaatı tamamlanarak, 10 Kasım 1953'te yapılan törenle, Atatürk'ün naaşıAnıtkabir'e tevdi edilmiştir. Kore'ye asker gönderilerek, Türkiye'nin NATO'ya üye olmasısağlanmış, Türkiye'nin Kıbrıs üzerindeki hakları dış politikada korunmaya başlanmıştır.1960'ta, Türkiye, İngiltere ve Yunanistan'ın imzaladığı Londra Anlaşması ile Kıbrıs'takihaklarımız korunmuş, yapılan Garanti Anlaşması ile Kıbrıs Türklerinin haklarının korunmasıiçin Türkiye'nin garantör devlet olması kabûl edilmiş, ilk Türk Askerî Birliği, Kıbrıs'agönderilmiştir. 27 Mayıs 1960'ta, Türk Silahlı Kuvvetleri'ne mensup, alt kademedeki birkısım subayın, emir komuta zincirini bozarak yaptığı hükümet darbesi neticesinde,Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, görevinden alınmıştır.

Abstract:
Türkiye?s third President Celâl Bayar had been inside Atatürk Revolution from thebegining of National Resistance. Mahmut Celâl Bey had been Responsible Secretary of İzmirin the years of 1st World War. He had understood that, Greece will make an occupation. Hehad understood the occupation before the occupation. So, He had started to work forpreparing the gun fight. He had worked under diffrent name Gâlip Hoca to assemble Kuva-iMilliye. Celâl Bey had elected a member of the Last Osmanlı Assembly from Saruhan.Osmanlı Assembly had came together in İstanbul. The Coalition States had occupied İstanbul,after the Last Osmanlı Assembly had accepted Misak-ı Millî Law. So, Celâl Bey had joinedTBMM wich had been assambled by Mustafa Kemâl Paşa at 23 April 1920 in Ankara. CelâlBey had worked as Miniter of Ekonomy and Minister of Foreign Affairs in the time ofİndependence War. When the İndependence War had been finished by the 30 August Victory,Celâl Bey had gone to Lausanne with the Turkish Delegation as consultant. They had gonethere for discussion of peace.Celâl Bey had work as Minister of Exchange after the Revolution of Republic. He hadresigned from Ministery to faund İş Bankası for request of President Mustafa Kemâl Paşa.Celâl Bey had faunded İş Bankası in 1924. İn General Director Celâl Bey?s time, İş Bankasıhad opened many branch offices in the country and it had placed the national bank concept. İşBankası had got an important role in the founding of Merkez Bankası. İn this term, İş Bankasıhad provided the development of exportation by opening branch offices out side the country.İş Bankası General Director Celâl Bey had provided economic and industrialdevelopment in the country until 1932. So, Celâl Bey had been appointed Minister ofEconomy by President Mustafa Kemâl Paşa. Celâl Bey had worked as Minister of Economyuntil 1937. İn Economy Ministery time, Celâl Bayar had provided great devlopment onindustry and economy. He had provided profit on exportation. Celâl Bayar had faunded glasfactory, paper factory, meni factory of textile, chemical industry, coal industry by etatismprinsiple. He had started the faunding of Karabük İron and Steel factory. He had provided thestructure of the first ship in the country and He had got the ship yards which can make ship.Bayar had faunded Sümerbank for development on industry and Etibank for mining.Economy Minister Bayar had made laws for banks and insurans agents. He had prepared thelaw for workers and he had provided the acception of this law by TBMM (Türkiye GrandNational Assembly). This law had forbided the working of childs and working more than 9hours. So, the workers rights had been protected by this law.İn 1937, President Atatürk had appointed Celâl Bayar to Prime Minister. İn the time ofPrime Minister Celâl Bayar; Hatay Problem had been solved, Denizbank had been faundedfor maritime business, difence industry had been developed for the 2nd Worl War threat, therelation ship had been developed between Türkiye and Balkan States. From this way, Edirne?snon-military stutation had been finished and Turkish Army had entered Edirne. Atatürk haddied in 10 November 1938. İsmet İnönü had been elected President. The Term of İnönü hadbeen starting. President İnönü had asked Bayar for Prime Minister. Celâl Bayar had acceptedto be Prime Minister for protecting the regime from the threats. Three moths later, PrimeMinister Celâl Bayar had resigned.İn 1945, after the 2nd World War?s end; Celâl Bayar had started opposition. So, He hadto resigned from His Party (CHP). Than, Celâl Bayar had faunded Demokrat Party withAdnan Menderes, Ref ik Koraltan and Fuat Köprülü for provide to take opposition movementson legal politic ways. He had aimed to provide the change of administration by democraticways. Celâl Bayar had been elected the Leader of the Party. DP Leader Bayar had refused thesuggestion of coup d?etat. His politic contention (1946-1950) had provided the democraticElection Law. The administration had changed by democratic way at 14 May 1950 Election.DP had got the power. So, Celâl Bayar had been elected President in 22 May. Bayar had madehis promise and He had gave the leader-ship to Adnan Menderes. President Bayar hadappointed Menderes to Prime Minister.İn His President years, Bayar had interested about exterior politics and makin a law ofprotection for Atatürk. Bayar had provided the acception of the protection law for Atatürk.Anıtkabir had been built and Atatürk?s funeral had been put in Anıtkabir in 10 November1953. Türkiye had been a member of NATO by sending soldiers to Kore War. Kıbrıs hadbeen started to protect on exterior politics by Türkiye. İn London, İn 1960, Türkiye had madean agreement with England and Greece about Kıbrıs. This agreement had been protected therights of Turkish People Living on Kıbrıs and Türkiye?s rights about Kıbrıs. According to thisagreement; Türkiye had sent soldier Kıbrıs for protection the rights of Turkish People livingon the island and the peace. Türkiye became guarantier of them. İn 27 May 1960 someofficers of under rank from Turkish Army who had been made a coup d?etat and they tookCelâl Bayar from his work.