Zeugma pişmiş toprak ve metal aydınlatma gereçleri
Zeugma terracotta and metal lighting equipment
Yazar: UMUT ALAGÖZ
Danışman: PROF. DR. MUSA KADIOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Aydınlatma = Lighting ; Aydınlatma ekipmanları = Lighting equipments ; Kandiller = Lamps ; Zeugma = Zeugmas

Özet:
Zeugma antik kenti 1992-2017 yılları arası kazı çalışmalarında ele geçen ve
Gaziantep Müzesi envanterinde yer alan 122 adet pişmiş toprak kandil, 21 adet metal
kandil, 20 adet candelabrum ve candelabrum aksamı ile 2 adet heykel ve 1 adet heykel
parçasından oluşan lykhnoukhoi tez kapsamında incelenmiştir.
Tez çalışmasının ilk bölümünde "Aydınlatma" kavramı üzerinde yoğunlaşılmıştır.
Antik Çağ'da 1- Doğal Aydınlatma ve 2- Yapay Aydınlatma nasıl yapılırdı sorusu
temelinden hareketle öncelikle doğal aydınlatma kavramı üzerinde kısaca durulmuştur.
Gün ışığıyla yapılan aydınlatma doğal aydınlatmanın konusudur. Roma Dönemi'nde
özellikle konutlarda gün ışığı için yapılan düzenlemeler antik edebi kaynaklar ve modern
kaynaklar taranarak anlaşılmaya çalışılmıştır. Yapay ışık, havanın kararmasından sonra,
özel mekanlarda ve günlük yaşamda önemli işleve sahiptir. Tez kapsamında, özellikle
Roma Dönemi'nde ev ortamlarında gece esnasındaki aktivitelerin yapay ışıkla olan
ilişkisini ve insanların bunları yapabilme yeteneklerini antik edebi kaynaklar, arkeolojik
veriler ve günümüzde yapılan bazı deneysel verilerin yardımıyla araştırılmıştır.
Zeugma antik kenti pişmiş toprak kandil tipolojisi 14 başlık altında toplanmıştır.
Kentin kandil repertuarına genel olarak bakıldığında yerel üretim kandillerin ağırlıkta
olduğu görülmektedir. Tez kapsamında değerlendirilen pişmiş toprak eserler, günlük
kullanıma yönelik olarak kentlerin bünyesindeki atölyelerde üretilen araç gereçlerdendir.
Bu atölyelerin etkileşim halinde olduğu yakın ve uzak bölge atölyelerinden, Kilikya
(Tarsus), Suriye'nin kuzeyi (Antiokheia) ve güneyi (Dura-Europos), Kıbrıs ve Levant
Bölgesi kentleri kandil buluntuları Zeugma'yla karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.
Tez kapsamında ele alınan metal eserler arasındaki Zeugma metal kandil ve
candelabrum'ları Roma'nın MS 1. yüzyılda başlayan lejyon ve veteran hareketliliğinin
artmasının doğal bir sonucu olarak Campania Bölgesi kandilleri ile paralellik
göstermektedir. Metal kandiller ve metal candelabrum'lar kendi içlerinde
sınıflandırılarak değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Analoji yapılırken genelde bu
eserlerin Roma'nın lejyon kentleri İspanya'da Baetica Eyaleti, Orta Avrupa'da Pannonia
ve Vindonissa, Suriye'de ise Dura-Europos buluntuları ile de benzer özellikler taşıdığı
görülmüştür. Bilim insanları bu noktadan hareketle bu metal buluntuların adem-i
merkeziyetçi bir anlayışla üretildiğini ve lejyon hareketliliği ile Roma kültürünün bir
unsuru olarak yayıldığını ifade etmişlerdir.

Abstract:
This thesis subjects lighting devices found at Zeugma excavations during 1992-
2017 seasons and in the inventory of Gaziantep Museum. 122 terracotta lamps, 21 metal
lamps, 20 candelabra and candelabra parts, and lychnouchoi consisting of 2 sculptures
and 1 sculpture fragment has examined for study.
The first section of the thesis has focused on the concept of "Lighting". It explains
how "Natural and Artificial Lighting" were used in the ancient times and briefly discussed
the concept of natural lighting.
Daylight provides natural lighting, and the arrangements made for daylight,
particularly in residences during the Roman Period have been tried to understand through
studying ancient and modern sources. Artificial lighting was also played an important
role in daily life of Romans specifically after dark. Considering lighting equipment in
ancient times was much less powerful than present day, it is important to understand what
Romans did during nightfall with limited light.
Within the scope of the thesis, the relationship between nighttime activities in
domestic environments and artificial light, especially in the Roman Period, and people's
abilities to do these were investigated with the help of ancient literary sources,
archaeological data and some experimental data conducted today.
The terracotta lamp typology of the ancient city of Zeugma is grouped under 14
headings. This study indicates that local oil lamp production is high in Zeugma. The
terracotta oil lamps were produced in local workshops and distributed for daily use.
Among the workshops in the near and far regions where these workshops interact, oil
lamp finds from the cities of Cilicia (Tarsus), the north (Antiochea) and south of Syria
(Dura-Europos), Cyprus and the Levant Region were examined in comparison with
Zeugma.
Metal lamps and candelabra in Zeugma show close parallels with the ones in
Campania. This is because, legion and veteran mobility had increased in 1st century AD.
They are classified and evaluated into different headings. Analogy of these objects show
that their close parallels are also found in other legionary stations as Baetica in Spain,
Pannonia and Vindonissa in Central Europe, and Dura-Europos in Syria. This result
enables scholars to suggest that these metal findings were produced with decentralized
approach and spread as an element of Roman culture through military mobility.