Memduh Şevket Esendal'ın öykülerine metindilbilimsel bir yaklaşım
A textlinguistic approach to Memduh Şevket Esendal's stories
Yazar: GÜLŞEN TORUSDAĞ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. İLKER AYDIN
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İngiliz Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Dil bilim = Linguistics ; Edebiyat = Literature ; Esendal, Memduh Şevket = Esendal, Memduh Şevket ; Hikaye = Story ; Metin dil bilim = Text linguistics ; Türk edebiyatı = Turkish literature

Özet:
Günümüz dilbilim çalışmalarının önemli bir kısmını, özellikle son 15-20 yıldır, metindilbilim araştırma ve incelemeleri oluşturmaktadır. Metni araştırma konusu olarak ele alan metindilbilim, geleneksel dilbilgisinden ve metin çözümleme yöntemlerinden farklı bir yaklaşımdır. Metin çözümlemesi kuramsal bir temele dayanan uygulamalı bir etkinliktir. Bir metin çözümleme yöntemi olan çağdaş metindilbilim, metinlerin yüzey yapıda 'bağlaşık', derin yapıda 'bağdaşık' olmalarını, belli bir 'amaç' için üretilmelerini, 'bilgisellik', 'kabul edilebilirlik', 'durumsallık' ve 'metinlerarasılık' özelliklerini taşımalarını gerektirir. 
En gelişmiş bildirişim dizgesi olan insan dilinin en üst düzeydeki birimi metin, tümcelerin rastgele, ardışık olarak sıralanması ile oluşturulmuş bir bütün değildir. Tümceler tek başlarına anlamları olan ancak bulundukları bağlama göre, kendilerinden önceki ve sonraki tümcelere göre anlam kazanan birimlerdir. Bu yüzden metin çözümlemelerinde metindeki tümceler tek tek değil bir bütün olarak ele alınır. Metin, anlaşılabilen, yorumlanabilen ve metinsel, sosyal ve kültürel bağlamlara göre, içerisinde belli mesajlar barındıran dilsel bir bütünlüktür.
Malzemesi dil olan edebiyat estetik bir dil kullanımı içerir ve farklı bir okumayı gerektirir. Yazınsal metinler ilk okunuşta çözümlenemeyen, anlamsal bir zenginliğe sahip, dikkatle okunması gereken, okura özel bir okuma zevki sunan metinlerdir. Yazınsal metinler metindilbilimsel çözümlemelerle daha iyi anlaşılmakta, metin üreticinin söylemek istediklerine daha kolay ulaşılmaktadır. Bir metni okumak, metnin yüzeyinden derinine doğru gitmeyi, görünen yapıdan hareketle görünmeyen anlamsal yapılara ulaşmayı gerektirir.
Bu çalışmada Esendal'ın Karga Yavrusu, Kızımız, Dursunhacı, Arabacı Ali ve Kayışı Çeken adlı öyküleri esas alınarak metindilbilimin bağlaşıklık ve bağdaşıklık ölçütlerine göre metindilbilimsel çözümleme örnekleri gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın sonunda bütüncül bir okuma yapılarak biçimsel ve içeriksel yapı birlikte ele alınmış, yazarın dilsel ve biçemsel tutumlarından hareketle metinlerin izleklerine ulaşılmıştır. Esendal'ın öykülerinin, metindilbilimin ölçütleri çerçevesinde ele alınıp çözümlenebileceği, yazarın öykülerinin metinsellik ölçütlerine uygun olduğu ve çözümlenen öykü metinlerinin, gerek ana dil gerekse yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanılabilecek örnek metin işlevini üstlenebildikleri gözlenmiştir.

Abstract:
Contemporary textlinguistic researches and studies constitute the important part of the linguistic studies, especially for the last 15-20 years. Textlinguistics, which makes the text its research field, is a different approach from the traditional grammar and text analysis methods. Text analysis is a practical activity based on a theoretical basis. The contemporary textlinguistics which is a text analysis method requires the texts to be 'cohesive' in the surface structure, 'coherent' in the deep structure and have some standards such as 'intentionality', 'informativity', 'acceptability', 'situationality' and 'intertextuality'.       
The text, a unit at the highest level of human language, being the most advanced communication system, is not a whole randomly formed by the sequencing of the sentences. The sentences are the units having some meanings alone but having different meanings according to the contexts and the sentences placed before and after them. That is why, in text analysis, the sentences are handled as a whole not individually. The text is a linguistic unity which can be understood and interpreted, including different messages according to textual, social and cultural contexts.
The literature whose material is language includes an esthetic language use and requires a different reading. Literary texts are the texts which cannot be analyzed in the first reading, having a semantic richness, requiring a careful reading and offering a special pleasure to reader. Literary texts are better understood through the textlinguistic analysis and those which the text producer wants to say are reached more easily. Reading a text is moving from its surface structure to deep structure and reaching invisible semantic structures, moving from the visible surface structure.  
In this study, based on Esendal's stories titled such as Karga Yavrusu, Kızımız, Dursunhacı, Arabacı Ali and Kayışı Çeken, the textlinguistic analysis samples have been realized according to 'cohesion' and 'coherence' standards. At the end of the study, formal and contextual structures have been evaluated together by reading the texts in holistic approach, and the themes of the texts have been acheved by moving from the writer's stylistic and linguistic manners. In this context, we have observed that Esendal's stories can be analyzed in frame of textlinguistics and the writer's stories are appropriate to textlinguistic standards and analyzed story texts can undertake the sample text function and can be used in teaching of Turkish as both a foreign and a main language.