UNESCO dünya mirası olabilecek Türkiye'deki doğal alanların belirlenmesi
Determination of natural sites in Turkey with UNESCO world heritage potentials
Yazar: ŞULE ÜRÜN
Danışman: PROF. DR. MEHMET FARUK GÜRBÜZ ; PROF. DR. ZEKİ KAYA
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu (UNESCO)'nun Dünya Kültürel
ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşmesi kapsamında oluşturulmuş olan
UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde 1121 miras alanı bulunmakta olup, bu alanlardan
213'ü doğal miras alanıdır. Anılan listede Türkiye'nin 16 kültürel ve iki karma miras
olmak üzere toplam 18 Dünya Mirası alanı bulunmakta olup, henüz kayıtlı bir doğal
miras alanı bulunmamaktadır. Dünya Mirası alanları doğal ve kültürel mirasın
korunması, gelecek nesillere aktarılması, yerel halkın sürdürülebilir kalkınmasına
katkı sağlanması, artan nüfus ve kentleşme baskısına karşın, yerleşim yerlerinin
sürdürülebilirliğinin sağlanması, iklim değişikliği etkilerinin gözlenmesi gibi hususlar
başta olmak üzere Dünya Mirası bilinen en yüksek alan koruma statüsü olması
nedeniyle yerelde bir iyi uygulama örneği, uluslararası alanda ise bir prestij
kaynağıdır.
Bu çalışmanın amaçları, UNESCO Dünya Mirası Listesine Türkiye'deki potansiyel
doğal miras alanlarının olası başvurularına yönelik süreçler konusunda Türkiye için
danışsal bir kaynak oluşturulması, öncelikli doğal alanların belirlenmesi ve UNESCO
Dünya Mirası Listesine kayıtlar için ön koşul olan ulusal bir envanter oluşturulması
çalışmalarına akademik destek sağlanmasıdır.
Çalışma kapsamında öncelikle, Türkiye'deki farklı koruma statüleriyle korunan
alanlar başta olmak üzere potansiyel doğal alanlar belirlenerek, listelenmiştir.
Belirlenen 244 alan biyolojik çeşitlilik verileri dikkate alınarak veri toplanmasının
ardından, UNESCO kriterleri ve IUCN'in çalışmaları dikkate alınarak oluşturulan
ölçütler doğrultusunda değerlendirilmiştir. Yapılan ön değerlendirme sonucunda
belirlenen 71 doğal alanın verileri Kümeleme Analizi yapılmıştır. Analiz sonrasında
alanların benzerlik ve farklılıklarıyla, öncelikli olabilecek potansiyel alanlar
belirlenmiştir.
Sonuç olarak; Kaçkar Dağları Millî Parkı, Datça Bozburun Özel Çevre Koruma
Bölgesi, Karçal Dağları, Amanos Dağları, Uludağ Millî Parkı, Beyşehir Gölü Millî
Parkı, Bolkar Dağları, Munzur Vadisi Millî Parkı, Aladağlar Millî Parkı, Hatila Vadisi
Millî Parkı, Nemrut Kalderası Ramsar Alanı, Meke Maarı Ramsar Alanı dikkate değer
potansiyele sahip birinci derecede öncelikli alanlar olarak belirlenmiştir.
Kızılırmak Deltası Ramsar Alanı, İğneada Longoz Ormanları Millî Parkı, Küre
Dağları Millî Parkı, Köyceğiz Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, Karagöl Sahara
Millî Parkı, Uzungöl Özel Çevre Koruma Bölgesi, Gediz Deltası Ramsar Alanı, Dilek
Yarımadası Büyük Menderes Deltası Millî Parkı, Köprülü Kanyon Millî Parkı,
Kızıldağ Millî Parkı, Çığlıkara Tabiatı Koruma Alanı, Altınbeşik Mağarası Millî Parkı,
Ağrı Dağı Millî Parkı ise dikkate değer potansiyele sahip ikinci derecede öncelikli
alanlar olarak belirlenmiştir.
İlaveten, alanlar Akdeniz, Avrupa-Sibirya ve İran-Turan fitocoğrafik bölgelerine göre
gruplandırılarak Kümeleme Analizi gerçekleştirilmiş ve bütün alanların analiz
sonucuyla karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda ise, bulundukları fitocoğrafik
bölgelerin doğal alanlar arasında benzerlik ilişkisi kurulması ve kümelerin
oluşumunda önemli rol oynadığı belirlenmiştir.
UNESCO Dünya Mirası sürecini desteklemek üzere, UNESCO'nun diğer doğa
koruma programları olan Ramsar Alanları, Biyosfer Rezervleri, Küresel Jeoparklar
gibi uluslararası koruma statüsüne sahip alanların UNESCO Dünya Mirası Listesine
aday olmaları durumunda, önemli derecede kabul görme potansiyeli taşımaları dikkate
alınarak, doğal miras alanları adaylıkları öncesinde adı geçen diğer uluslararası
koruma statülerinin deneyim kazanmak üzere alanlarda çalışmalar başlatılmasının
uluslararası doğa koruma deneyimi bakımından faydalı olacağı düşünülmektedir.
Doğal alanların koruma durumlarının UNESCO Dünya Mirası Listesine kaydedilme
süreçlerindeki etkisi nedeniyle, bu çalışma kapsamında değerlendirmeye alınan 71
doğal alandaki mevcut olumsuz etkiler ve olası tehditler de değerlendirilmiş olup, aday
olabilecek alanların genel özelliklerinin yanı sıra, doğa koruma bakımından güçlü ve
zayıf yönleri de belirtilmiştir. Değerlendirmeye alınan 71 doğal alandan 68'inde en az
bir tehdit faktörü olduğu tespit edilmiş, alanların %73,2'sinde biyolojik kaynakların
kullanılması, %69'unda olumsuz insan faaliyetleri, %46,6'sında su rejimine etkiler,
%52,1'inde kentleşme baskısı ve %18,3'ünde kaynak materyal arama çalışmalarının
alanları olumsuz etkilediği değerlendirilmiştir. Bahsi geçen beş tehdit grubu alt
gruplara ayrılarak ayrıntılı değerlendirildiğinde ise; alanların %56,3'ünde turizm,
ziyaretçi ve rekreasyon faaliyetlerinin, %43,6'sında altyapı ve kalkınma projelerinin,
%39,4'ünde su altyapısının, %36,6'sında tarımsal faaliyetlerin, %23,9'unda hayvan
yetiştiriciliği ve otlatma faaliyetlerinin, %26,7'sinde balıkçılık ve avlanma,
%19,7'sinde ise su kirliliğinin olumsuz etkileri olduğu değerlendirilmiştir.
Bu çalışmayla yapılan analiz doğrultusunda Türkiye'deki doğal alanlara ilişkin yapılan
değerlendirmeler ve belirlenen potansiyel doğal miras adaylarının, gelecekte ilgili
kurumlarca yapılacak çalışmalara yol gösterici olması hedeflenmektedir.

Abstract:
The UNESCO World Heritage List, which was created within the scope of the
Convention on the Protection of World Cultural and Natural Heritage of United
Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), includes 1121
World Heritage sites and 213 of them are the natural heritage sites, as well. Turkey has
16 cultural and two mix sites, totally there are 18 World Heritage sites on the
aforementioned list, however, Turkey is not yet have any natural heritage sites
inscribed on the list. The World Heritage sites, known as the highest protection status
for conservation, which are especially serves as the protection of natural and cultural
heritage, transferring the heritage to the future generations, contributing to the
sustainable development of the local people, monitoring the effects of climate change,
ensuring the sustainability of the settlements despite the increasing population and
urbanization pressure, the examples of best practices at the local level and provides
prestige in the international area.
The purposes of this study are; to establish an advisory resource about the process for
possible applications of potential natural heritage sites from Turkey to the UNESCO
World Heritage List, to determine the prior natural areas in Turkey, provide academic
support for the preparation of a national inventory, which is a necessity for the
inscription on the UNESCO World Heritage List.
In the study firstly, the potential natural areas are determined and listed, especially the
protected areas, which are located in Turkey with different protection status. 244 areas
were determined and evaluated by considering the biodiversity data collected after the
selection process, in line with the criteria, created by considering the UNESCO criteria
and the studies of the IUCN. Then, Cluster Analysis was performed by the data of 71
natural areas which were determined as a result of the preliminary evaluation. After
the analysis, the similarities and the differences of the areas and the potential areas that
would have the priority were determined.
As a result; Kaçkar Mountains National Park, Datça Bozburun Special Environmental
Protection Area, Karçal Mountains, Amanos Mountains, Uludağ National Park, Lake
Beyşehir National Park, Bolkar Mountains, Munzur Valley National Park, Aladağlar
National Park, Hatila Valley National Park, Nemrut Caldera Ramsar Site and Meke Maar Ramsar Site has been identified as first degree priority areas with considerable
potential.
Kızılırmak Delta Ramsar Site, İğneada Longoz Forests National Park, Küre Mountains
National Park, Köyceğiz Dalyan Special Environmental Protection Area, Karagöl
Sahara National Park, Uzungöl Special Environmental Protection Area, Gediz Delta
Ramsar Site, Dilek Yarımadası Büyük Menderes Delta National Park, Köprülü
Canyon National Park, Kızıldağ National Park, Çığlıkara Nature Reserve, Altınbeşik
Cave National Park and Ağrı Mountain National Park have been determined as
secondary priority areas also have considerable potential.
Additionally, Cluster Analysis was carried out by grouping the areas according to the
phytogeographical regions as Mediterranean, Euro-Siberian and Irano-Turanian and
compared with the analysis results of all areas. As a result of this comparison, it was
determined that the phytogeographical regions play an important role in establishing a
similarity relationship between natural areas and the formation of clusters.
In order to support the UNESCO World Heritage process, the areas with international
protection status such as Ramsar Sites, Biosphere Reserves, Global Geoparks, which
are other nature conservation programs of UNESCO, if candidates for the UNESCO
World Heritage List, taking into account that they have the potential to be accepted
significantly, it is thought that it will be beneficial in terms of international nature
conservation experience to initiate studies in the fields to gain experience of other
international protection statuses previously mentioned.
Due to the impacts of the conservation status of natural areas on the process of
inscription on the UNESCO World Heritage List, existing negative impacts and
possible threats to the 71 natural areas were also evaluated, within the scope of this
study, as well as the general characteristics of the candidate areas, their strengths and
weaknesses in terms of nature protection were also stated. It was determined that there
is at least one threat factor in 68 of the 71 natural areas evaluated, 73.2% of the areas
have the effects of the usage of biological resources, 69% have the adverse human
activities, 46.6% have the affects to the water regime, 52.1% have the urbanization
pressure and 18.3% of the areas have the effects of the exploration of the resource
materials, were evaluated to affect the fields adversely. Five threat groups mentioned
in this study are divided into subgroups and detailed evaluations in the threat
subgroups was shown that; tourism, visitor and recreation activities determined in
56.3% of the areas, infrastructure and development projects in 43.6%, water
infrastructure in 39.4%, agricultural activities in 36.6%, livestock raising and grazing
in 23.9%, fishing and hunting in 26.7% and water pollution in 19.7%, have been
evaluated the negative effects to the areas.
In accordance with the analyzes made by this study, assessments related to the natural
areas in Turkey and identified natural sites for a possible nomination, it is expected
that this research will guided to the further investigations may have done by the
relevant bodies, in the future.