Topoğrafyanın anlatısı, anlatının topoğrafyası
Narrative of topography, topography of narrative
Yazar: MERVE EFLATUN
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA UZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Anlatı = Narrative ; Topoğrafya = Topography ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu tezin amacı topoğrafya ve anlatı kavramlarını edebiyat ve mimarlık disiplinleri üzerinden düşünmek, aynı zamanda kentin topoğrafya ile kurduğu anlatıların imkanlarını çoğaltmaktır. Tez bu kapsamda iki anahtar kelimeye yaslanır: Topoğrafya ve anlatı. Tezi temel olarak topoğrafyanın, güncel dünya düzeni içerisinde, mimarlığın/kentin anlatısı ile edebiyatın anlatısı arasında hangi değişken durumları ürettiği sorusu şekillendirir.  Bu anlamda, öncelikli olarak, hem edebiyat hem de mimarlık üzerinden topoğrafya ve anlatıya iki ayrı bakış ortaya konmuştur. Bunlar "Topoğrafyanın Anlatısı" ve "Anlatının Topoğrafyası" olarak isimlendirilmiş iki bölümdür. "Topoğrafyanın Anlatısı" başlığı anlatı kavramına, kentin topoğrafyaya ilişkin anlatısının nasıl kurulduğuna, modern öncesinden postmodernleşen döneme nasıl bir değişim geçirdiğine değinir. "Anlatının Topoğrafyası" ise edebiyatta topoğrafya mimarlık ilişkisinin günümüze doğru hangi nasıl dinamiklerle şekillendiğini ve edebiyatın kendi imkanlarının bu şekillenmeye nasıl etkilerde bulunduğunu tartışmaktadır. Tezde edebiyat ile mimarlığın değişken konumlanışı ise "aralık" olarak ifade edilmiştir. Buna sebep olarak, edebiyatın yaşadığımız dünyadan bir şeyleri çıkarıp üretmesi; aynı durumun mimarlık açısından da gerçekleşmesinin kaçınılmaz olması gösterilebilir. Ek olarak kurmaca anlatısının bir durum üstünde anlamları çoğalttığını ve  kente, mimarlığa olan bakışımızın imkanlarını genişlettiği düşünülebilir. Edebiyat ve mimarlık belirli araçları paylaşmakta ancak ortaklaştırmamaktadır. Bundan ötürü  "kesit", "kesişim" gibi ifadeler üzerinden bakmaktansa "aralık" gibi her tür boyutu tarifleyen bir kelime üzerinden düşünmenin potansiyelleri görmek için daha uygun bir zemin oluşturduğu düşünülmüştür.   "Aralık" denilen soyut durumu somutlaştırmak ve gözlemleyebilmek adına; onu mimarlık ve edebiyat üzerinde, birbirine karşılık gelen kelimelere veya terimlere ayırmanın aralığı anlamayı kolaylaştıracağı düşünülmüştür. Tezde "aralığı" bu bağlamda incelemek için düşünülen imkan ise deneysel bir leksikondur.  Oluşturulmaya çalışılan leksikonu, İstanbul'un  kayda değer topoğrafik ögelerine yönelik, "Topoğrafyanın Anlatısı" ve "Anlatının Topoğrafyası" bölümlerindeki değerlendirmelere dayanarak ve İstanbul'un  çeşitli topografik ögelerine odaklanarak devam ettirilen, iki yüzü olan bir leksikon olarak düşünebiliriz. İstanbul'un farklı topoğrafik yapıları ve kentsel dinamikleri barındırması dolayısıyla, zengin bir anlatı sahası oluşturmaktadır. Tezde çalışma alanı olarak İstanbul topoğrafyasının seçim sebebi bu şekilde cevap bulabilir.  
Böyle bir leksikonu İstanbul kentine, topoğrafyasına yönelik anlam aralıklarını açan
bir girişim olarak ele almak da mümkündür. Seçilen terimlerin ortaya çıkarılması için,
kenti temsil etmede yaygın olarak kullanılan aynı zamanda anlatı oluşturma biçimi
olan silüetlerden, haritalardan, panoramalardan faydalanılmıştır. Bunun yanı sıra
İstanbul'un bu bağlamda geçirdiği tarihsel süreçler, topoğrafyaya bakış açısındaki
değişimler de anlatıya dahil edilmiştir.
Topoğrafik ögelerin kurmacada ürettiği anlatıyı incelemek için ise Türk edebiyatında
1980 sonrasında yayınlanmış ve İstanbul'da geçen romanlar seçilmiştir. Geniş bir
külliyat içerisinden farklı topoğrafik durumları barındırması dolayısıyla Orhan
Pamuk'tan Kara Kitap, Latife Tekin'den Berci Kristin Çöp Masalları, Ayhan
Geçgin'den Kenarda ve Ali Teoman'dan Uykuda Çocuk Ölümleri romanı
değerlendirilmiştir. Edebi eserlerin bu seçiminde 1980'den sonra farklı zaman
aralıklarında yazılmış olması, İstanbul'a dair farklı topografik durumları içermesi,
kurmaca/anlatı/dil ilişkileri bağlamında farklı ilişkileri barındırması önemli
kriterlerdendir. Aynı zamanda edebiyat dünyasında önemli bir yeri olması da göz
önünde bulundurulmuştur.
"Ada", "akarsu", "boğaz" gibi başka pek çok terim içeren bu leksikondan "çöp",
"sınır", "tepe", "yer altı" ve "yokuş" terimleri açıklanmıştır. Leksikondaki izlek şu
şekildedir: Seçilen her terim öncelikli olarak terimin etimolojik anlamı ve tarihçesi
üzerinden açıklanmıştır. Daha sonrasında mimari anlamda anlatı üretme
potansiyellerine değinilmiştir. Terimin İstanbul özelinde nasıl anlatılar kurguladığı
ifade edildikten sonra terimin "aralığı" genişletilmiştir. 1980 sonrasında yayımlanmış
olan İstanbul odağında ilerleyen kurmaca anlatılardan oluşan bir seçki terimler
bağlamında incelenmiştir.
Bu anlamda "çöp"ün aralığı yeni bir dil üretmesi, partiküllere indirgenmesi, toplumsal
bilinçaltı gibi temalar üzerinden genişlemiştir. "Tepe"nin İstanbul kentine anlattıkları
tepenin malzemesi, romandaki karakterlerin kent deneyimi ile açığa çıkan manzaralar
ile genişlemiştir. "Tepe" çöpleşmiş, kumlaşmış, kenti masallaştırmış, kelleşmiş,
çoraklaşmıştır. Görünen manzaralar ise parçacıklı ve monotondur. "Yer altı"nın aralığı
ise özellikle dehlizler ve yer altına atıfta bulunan pek çok eser üzerinden genişlemiştir.
"Yokuş"un aralığı ise anonimlik ve tanınabilirlik, aynı zamanda tedirginlik, yorulma
gibi duyumsama faktörleri üzerinden genişleme imkanına sahip olmuştur.
Bu kapsamda leksikonun kent topoğrafya ilişkisi anlamında yeni bir perspektif
kazandırdığını söylemek mümkündür. Tezde topoğrafyaya ve anlatıya yönelik
üretilmiş bu alternatif bakışın edebiyatı sahicileştiren, gerçeği ise kurmacalaştıran bir
yapısı olduğu aynı zamanda kent ve topoğrafyaya ilişkin yaklaşımları farklılaştıracağı
düşünülmektedir. Tezde leksikonla yaklaşılan teknik, tezin ele aldığı güncel dünya
durumu ile uyum gösterdiği fark edilmiştir: Parçalardan oluşan, daralıp genişleyen ve
farklı alternatiflerle bir araya gelebilme imkanına sahip olan.
Kent topoğrafyasına bakış imkanını genişletici bir araç olarak ele alınan edebiyatın
kendi potansiyelini başka metinlerle girift bağlantılar üretme, kurmacada zamanı
algılama, kitabın kurgulanma biçimi gibi pek çok faktörle gösterdiği, aynı zamanda
mimarlıkla beslenen bir tarafı olduğu ortaya çıkmıştır.
Tezin kenti anlamlandırmanın, zemini düşünmenin ve bununla beraber tasarlamanın
oldukça zorlu ve karmaşık bir hale büründüğü dünyada, kente edebiyatın gözlüğü ile
bakabilmeyi sorgulattığı düşünülmektedir. Kentin anlamlarını hayal gücü ile
perçinleyerek sorgulayabilme potansiyeline sahip olan edebiyat, mimarlık ve kentin
arka planını algılamamıza yardımcı olmaktadır. Tez kapsamında üretilmiş olan bu leksikonun, tasarlama sürecinde topoğrafya ile kurulan ilişkinin anlamlandırılmasını
kolaylaştıracağı düşünülmektedir.

Abstract:
The aim of this thesis is to consider the concepts of topography and expression through
the disciplines of literature and architecture, and at the same time to increase the
possibilities of the narratives that the city has established with topography. In this
context, the thesis relies on two conceptions: Topography and narrative. Thesis
basically shapes the question of what variable situations topography produces between
the narration of architecture/city and the expression of literature within the
postmodernized world order.
In this sense, firstly, two different views on topography and narrative have been
introduced through both literature and architecture. These are two sections have such
titles as "Narrative of Topography" and "Topography of Narrative". The title of "The
Narrative of Topography" touches on the concept of narration, how the city's narrative
of topography was established, and how it changed from the pre-modern to
postmodernized period. The "Topography of the Narrative" discusses how the
relationship of topography and architecture in literature has been shaped dynamically
as it progresses to the present day, and how meanings of literature affect this shaping.
The variable positioning of literature and architecture in the thesis is expressed as
"betweenness". The reason for this may be that literature extracts and produces
something from the world we live in, and that the same situation is inevitable in terms
of architecture. In addition, it can be thought that the narrative of fiction increases the
meanings on a situation and expands the possibilities of our view of the city and
architecture. It is not common for literature and architecture to share certain tools.
Therefore, it is thought that thinking over a wire that defines all kinds of dimensions
such as "betweenness" rather than looking through expressions such as "cross",
"intersection" creates a more suitable basis for seeing potentials.
In order to embody and observe the abstract state called "betweenness", it allows us to
observe the "betweenness" on architecture and literature, to divide them into
corresponding words or terms and explain them. This possibility, which is thought to
examine "the betweenness in the thesis", is an experimental lexicon. Basically it is
possible to say that a lexicon is a kind of dictionary containing all the terms related to
a subject. Another situation produced by lexicon is the potential given by looking at
an ordinary word in the vocabulary of the subject examined. The word is once again
explained and gained different meanings.
It can be thought of the lexicon that is tried to be created as a two-faced lexicon, which
is based on the evaluations in the "Narrative of the Topography" and "Topography of
the Narrative" sections, focusing on the various topographic elements of Istanbul. Due
to the fact that Istanbul contains different topographic structures and urban dynamics, it creates a rich narrative space. The reason for choosing the topography of Istanbul as
a study area in the thesis can be found in this way.
It is also possible to consider such a lexicon as an initiative that opens the gap in the
city of Istanbul to topography of it. In order to reveal selected terms, silhouettes, maps,
panoramas, which are widely used in representing the city, are also used to create
narratives. In addition, the historical processes of Istanbul in this context and changes
in the perspective of topography are included within the boundaries of the narrative.
In order to examine the narrative produced by topographic elements in fiction, novels
in Istanbul published in 1980 after Turkish literature were selected. Due to the fact that
it contains different topographic situations from a wide range of literature, the novel
Kara Kitap by Orhan Pamuk, Berci Kristin Çöp Masalları by Latife Tekin, Kenarda
by Ayhan Geçgin and Uykuda Çocuk Ölümleri by Ali Teoman were evaluated. In this
selection of literary works, it has been written at different time intervals after 1980, it
contains different topographic situations about Istanbul, it has different relations in the
context of the narrative language relationship, and it also has an important place in the
world of literature.
The terms "garbage", "border", "hill", "underground" and "slope" are explained from
this lexicon, which contains many other terms such as "island", "stream", "bosphorus".
The path in lexicon is as follows: Each selected term was explained primarily on the
etymological meaning and history of the term. Then, their potential to produce
narrative in architectural sense was mentioned. After expressing how the term
constructs narratives specific to Istanbul, the "betweenness" of the term has been
expanded. A selection of fictional narratives progressing in the focus of Istanbul,
published after 1980, was examined in especially concentrate on the terms.
In this sense, the betweenness of "garbage" has expanded through themes such as
producing a new language, reducing it to particles, and social subconscious. The
material of the hill, which "hill" tells about the city of Istanbul, is expanded with the
landscapes revealed by the city experience of the characters in the novel. "Hill" has
become garbage, sandblasted, fairy tales, bald, and barren. The visible landscapes are
particulate and monotonous. The betwenness of "underground" has expanded,
especially through tunnels and many fictions referring to underground. The
betweenness of the slope had the opportunity to expand through anonymity and
recognizability, as well as sensation factors such as anxiety and fatigue.
In this context, it is possible to say that lexicon has gained a new perspective in terms
of urban topography relationship. It is thought that this alternative view produced for
topography and narrative within the thesis has a structure that authenticates the
literature and makes the reality fictionalized, and at the same time it will differentiate
the approaches of the city and topography. In the thesis, the technique approached with
lexicon has been noticed that it is compatible with the current world situation that the
thesis deals with: It is composed of pieces, narrowing and expanding and having the
opportunity to come together with different alternatives. It can be said that this
harmony observed between form and content will facilitate close contact with the
interaction of architecture and literature.
It is revealed that literature, which is considered as a tool to expand the possibility of
looking at the city topography, shows potential of it with many factors such as
producing intricate connections with other texts, perceiving time in fiction, and the
way the book is fictionalized, but also has a side fed by architecture.
In the world where the thesis makes sense of the city, thinking of the ground and
designing with it, it is thought to question the ability to look at the city with the glasses
of literature. Literature, which has the potential to question the meaning of the city by
riveting it with imagination, helps us to perceive the background of city. It is thought
that this lexicon produced under the thesis will make it easier to make sense of the
relationship established with the topography during the design process.