Fazlullah Ruzbihân el-Huncî'nin "Mihmân-nâme-i Buhârâ" adlı eserinin tercüme, tahlil ve değerlendirmesi
Translation, analysis and evaluation of Fazlullah Ruzbihân el-Huncî's work which named "Mehman-nama-i Bukhara"
Yazar: REMZİYE ÇELİK
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GEMİCİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Fazlullah bin Ruzbihan-i Hunci = Fazlullah bin Ruzbihan-i Hunci ; Kazak = Kazakh ; Kazak Hanlığı = Khanate of Kazakh ; Maveraünnehir = Maveraun-nahr ; Mihman-name-i Buhara = Mihman-name-i Buhara ; Özbekistan = Uzbekistan ; Özbekler = Uzbeks ; Şeybani Han = Shaybani Khan ; Şeybani, Muhammed Salih = Şeybani, Muhammed Salih

Özet:
X-XI/XVI yüzyıla damgasını vuran; Mâverâünnehir, Fergana, Endicân, Kâşgar
ve Hârezm'in hâkimiyetini elinde bulunduran; Türkistân, Hindistân, İran topraklarına
kadar ilerleyen Şeybâniler Türk târihinin çok önemli bir dönemine tanıklık etmelerine
rağmen yeterli ilgiyi görememişlerdir.
Bu çalışmada Şeybâniler Hânlığı'nın ilk hükümdarı olup "fetihlerin babası"
unvanlı Muhammed Şeybânî Hân'ın saltanatının H.914-915 (1508-1509) yılları
arasında gerçekleşen târîhî olayları anlatan Mihmân-nâme-i Buhârâ adlı eseri tercüme
edip inceledik.
İslâm târihinde ve özellikle Türk-Özbek târihinde önemli bir yer tutan bu eser;
fıkıh ve kelâm alanlarında büyük din âlimi, müderris, şâir, siyasetçi ve aynı zamanda
Şeybânî sarayında vakʻanüvis olan Rûzbihân el-Huncî'nin önemli eserlerinden biridir.
Bu önemli eser, Rûzbihân'ın fikri ve talebi ve Şeybânî Hân'ın emriyle
Şevval/Ocak H.914 (1509) yılında Buhârâ'da kaleme alınmaya başlanıp birinci
bölümü burada yazılmış; geri kalan bölümleri ise 23 Cemâziyelûlâ 915 (8 Eylül 1509)
Cuma günü Herât Saray yurdunda tamamlanmıştır.
Kitap; Özbek-Kazak toplumlarının mücâdelesi, sosyo-ekonomik ilişkileri,
yaşam tarzları, yaşadıkları coğrafya, ananeleri, gelenek, görenekleri ve o dönemin dînî
ve kültürel yapısı hakkında önemli bilgiler içermektedir.
Ayrıca Özbeklerin ve Kazakların bulundukları yerler, yaylaklar, kışlaklar,
nehirler, dağlar, saraylar, imâretler ve çölleri gibi önemli coğrafî alanlar ile, tarihî ve
siyasî bilgiler sunmaktadır.
Şeybânî Hân'ın kişiliği, Kazaklarla yaptığı savaşları, siyaseti, dînî düşüncesi ve
o dönem devlet yapısı açısından verdiği bilgiler büyük bir önem arzeder.
Yine Şâybanî Hân ile Hunci'nin İmam Rızâ olmak üzere birçok âlimin
kabirlerine yaptıkları ziyaretler ve bu yapılar hakkında eserde yer alan bilgiler dikkate
değerdir.
Temelde bir tarih kitabı olmakla birlikte dönem aydınlarının yetiştiği ilmî ve
kültürel ortam ile birtakım dinî konular ile ilgili ayet, hadisler ve onlarla ilgili kimi
inceleme ve yorumlar içermektedir.
Bu çalışmada Türk ve İslâm tarihi bakımından önemli eserler arasında bulunan,
bilim dünyasına meçhul kalan Mihmân-nâme-i Buhârâ'yı tam anlamıyla tercüme
ederek ve Mihmân-nâme-i Buhârâ'ya göre Rûzbihân el-Huncî'yi değerlendirerek
eserlerini, ilmî boyutunu, hayatını, dinî değer ve mezheplere bakışını ve o dönemin
dîn-mezhep ve sosyal yapısını yine bu eser çerçevesinde ele alıp inceledik.
Huncî'nin yaşadığı dönemde ortaya çıkan dînî-siyasî karakterdeki Safevî
Hareketi'ni Özbek-Kazak-Safevî-Osmanlı ilişkileri bağlamında değerlendirerek
Huncî'nin tutum ve davranışlarına yön veren ve yazılarını yazmaya sebep olan
değerler arasında Sünnî-Alevî çatışmasının ne dereceye kadar etkili olduğunu tespit
etmek ve tarihî süreci doğru değerlendirebilmek açısından oldukça mühimdir.

Anahtar Kelimeler: Özbek, Şeybânî Hân, Kazak, Mâverâünnehir, İmam Rızâ, Mihman-Nâme-i Buhârâ.

Abstract:
The Shaybanids, who dominated the lands of Turkestan, India, and Iran and left
their mark on the X-XI/XVI th centuries and dominated Transoxiana, Fergana,
Andijan, Kashgar, and Khwarazm, did not receive sufficient attention, although they
witnessed a very important period in the Turkish history.
In this study, we translated and analyzed Mihmân-nâme-i Buhârâ, which talks
about historical events that took place in 1508-1509, during the reign of Muhammed
Shaybani Khan, who was the first ruler of the Shaybani Khanate and was titled the
"father of conquests".
This work has given rise to one of the most important works in the history of
Islam and especially in the Turkish-Uzbek history and represents one of the works by
Rûzbihân el-Huncî, who was a prominent religious scholar in the field of Islamic law
and Kalam, professor, poet, politician, as well as a chronographer in the Shaybanid
Palace.
This great work was written in Bukhara in Shawwal of H 914/1508 by the idea
and request of RuzbiHân and by the order of Shaybani Khan, while one part was
written here; the remaining parts were completed on Friday, the 23rd of the
Cemâziyelûlâ Month of 915 (Hijri calendar)/1509 in the Dormitory of the Herât
Palace.
This work tells us about the Uzbek-Kazakh community struggle, socioeconomic
relations, lifestyles, surrounding geography, traditions, customs, habits, and important
information about the religious and cultural structure of that period.
Moreover, the work provides us with important geographical, historical, and
political information about the locations of Uzbeks and Kazakhs, summer pastures,
winter quarters, rivers, mountains, palaces, imârets (soup kitchens), steppes, and
waters.
The personality of Shaybani Khan, his wars with the Kazakhs, his policy, and
religious thought are important in terms of the state structure at that time. It is also
remarkable in terms of the visits of Shaybani Khan and Hunci to the graves of many
scholars, including İmam Reza, and the information it provides us with about these
structures.
Although it is basically a history book, it also includes examinations and
comments on some religious subjects through verses and hadiths due to the scientific
and cultural environment in which the intellectuals of the period were raised.
In this study, after completing a literary translation of Mihmân-nâme-i Buhârâ,
one of the most important works in terms of Turkish and Islamic history and yet
unknown to the Turkish scientific community and evaluating Rûzbihân el-Hunci based
on Mihmân-nâme-i Buhârâ, we also discussed his works, scientific scope, his life, his
view of a sect and religion. In addition, we evaluated the religious-sectarian and social
structure of that period within the framework of this work.
Evaluating the Safavid Movement with a religious-political character, which
emerged during Hunci's lifetime, in the Uzbek-Kazakh-Safavid-Ottoman context, it is
very important to determine to what extent the Sunni-Shiite conflict is among the
reasons guiding Hunci's attitude and writings, for correct evaluation of this historical
process.

Keywords: Uzbek, Shaybani Khan, Kazakhs, Mavarannahr, İmam Reza, Mehmannama-i Bukhara.