Cumhuriyet dönemi Türk düşünürlerin teknoloji kavramına bakışı ve bu bakışın eğitim sistemine yansıması
The views of Turkish thinkers of the Republican era on the concept of technology and its reflection on the education system
Yazar: AYŞE PARMAKSIZ
Danışman: PROF. DR. HASAN HALUK ERDEM
Ankara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitimin Felsefi, Sosyal ve Tarihi Temelleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Tarihî süreçte insanlığa farklı bir gelişim imkânı sunan teknolojinin insanlık için
ne anlama geldiği önemlidir. Bazen bilimle, bazen zanaatla, bazen de kendi başına yeni
yollar, yeni imkânlar yaratabilen teknoloji, her zaman güçlü bir etkiye sahip olmuştur.
Aydın Sayılı'nın ifadesine göre teknoloji, toplumsal değişimlerin yanı sıra insan
zihniyetleri üzerinde dolaylı bir etkiye sahiptir. Teknolojinin hızlı bir şekilde gelişmesiyle
birlikte, insanların iletişim, düşünce tarzı, davranış şekilleri ve dünya görüşleri de
değişime uğramaktadır. Özellikle küresel olarak yayılan etkileri nedeniyle teknoloji
konusu filozoflar, sosyologlar ve diğer bilim insanlarının dikkatini çeken bir alan haline
gelmiştir. Her yüzyıl, ihtiyaçlarına uygun teknoloji ve bilimsel gelişmelerin etkisiyle
çeşitli teknolojilere şahit olmuştur. Bu teknolojiler genellikle sorgusuzca kabul edilmiştir.
Ancak, teknoloji yalnızca araç ve makinelerle sınırlı değil; aynı zamanda daha geniş bir
kapsamı ifade etmektedir.
Bilim ve teknolojinin ilerlemesinde kültürel etmenler önemli olduğu gibi eğitim
faktörü de oldukça önemlidir. Fuat Sezgin'in ifadesi ile bilim ve teknoloji tesadüf olarak
ya da birbirinden bağımsız süreçlerle ortaya çıkmamaktadır. Ona göre küçük
kaynaklardan çıkan bir nehir gibi yavaş yavaş çoğalmakta sonra hızla akıp
genişlemektedir. Bilim ve teknolojiler farklı insanlar ve farklı kültür dünyalarından
geçerek gelişmiş ve bütün insanların ortak tarihi olmuştur. Bu açıdan çalışmada literatüre
dayalı teknoloji felsefesi ve Türk düşünürlerinin teknolojiye dair felsefelerini incelemek
amaçlanmıştır. Bu amaca yönelik olarak felsefi bakışın teknoloji alanında ortaya koymuş
olduğu düşünceler önemli bulunmuştur. Önemli Türk düşünürlerinin teknolojiye dair
görüşlerinin ne olduğu merak edilmiş, Türk eğitim sisteminin değişen koşullara uyum
sağlamada teknolojiye dair felsefesinin varlığı ve Türk düşünürlerinin fikri katkısının
olup olmadığı incelenmiştir.
Çalışmada, Cumhuriyet öncesi ve sonrası Türk-İslam medeniyetinin bilim ve
teknolojiye katkılarını inceleyen Fuat Sezgin ve Aydın Sayılı seçilmiştir. Daha çağdaş,
felsefi bir bakış açısıyla konuya yaklaşan Nermi Uygur seçilen diğer düşünürlerdendir.
Veriler toplanırken teknolojinin bilimle ilişkisi, genel teknoloji felsefi literatürü,
düşünürlerin eserlerinin incelenmesi, MEB ve Türkiye'nin bilim-teknolojiye dair toplantı
tutanaklarına başvurulmuştur.
Araştırma kapsamında ulaşılan bilgiler doğrultusunda Fuat Sezgin ve Aydın
Sayılı'nın teknolojinin önemi, ulusal ve tarihî gelişiminde hemfikir olduğu kanaati
oluşmuştur. Fuat Sezgin'de transfer edilmiş bilim ve teknolojinin eğitim sistemi yoluyla
doğru öğrenilmesi, yaratıcı fikirler ve yeni teknolojiler geliştirecek program ve ortamların
hazırlanması gerektiği sonucuna ulaşılırken, Aydın Sayılı'da uygarlığın ve teknolojinin
gelişmesi için bilim temelli eğitimin önemine rastlanır. Eğitimde sadece teknoloji
geliştirmeyi sağlayacak kazanımların verilmesinin eksik olacağı ise Nermi Uygur'un
"vicdani teknoloji" olarak tanımlanabilen, teknoloji ile ilişkiler ve bunalımların
çözümünde amacın insan ve değerlerine saygı göstermek olduğunu yansıtan kültürel
bakışına ulaşılır.
Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin devlet politikaları içerisinde yer aldığı ancak
yapılan bilim ve teknoloji amaçlı toplantılarda Ar-Ge çalışmaları, üniversiteler ve sanayi
iş birliği ile ilgili ekonomik ve uluslararası konulara temas edilirken, teknolojinin bilimsel
gelişme ile birlikte insan ve çevre varlığındaki etkisinin çok az değerlendirildiği
görülmüştür.
Düşünürlerin kaynaklarına dayalı inceleme sonucunda, bilim ve teknoloji tarihine
ilişkin yeterli bilginin eğitim programlarında yer almasıyla gelecek nesillerin özgüvenini
artırmanın yanı sıra teknolojinin amacı, önemi ve geliştirilme kültürünü daha iyi
anlamalarına ve benimsemelerine katkı sağlayabileceği tespiti yapılmıştır. Bulgular
evrensel teknoloji felsefeleri ile düşünürlerin teknoloji felsefeleri ve eğitim sistemi
politikalarına ilişkin alanyazın çerçevesinde tartışılmıştır.

Abstract:
Technology which has provided humanity with a different development
opportunity throughout the historical process, is of great importance in terms of what it
means for humanity. Technology which can create new ways and new possibilities
sometimes with science, sometimes with crafts, and sometimes on its own, has always
had a powerful impact. According to Aydın Sayılı, technology, in addition to driving
societal changes, also indirectly affects the human mindset. With the rapid advancement
of technology, people's modes of communication, thought patterns, behaviors, and
worldviews are constantly evolving. Due to its global ramifications, technology has
become a focal point for philosophers, sociologists, and other scholars. Each century has
observed the emergence of various technologies in response to its needs, influenced by
the impact of technology and scientific advancements. These technologies are commonly
accepted without much scrutiny. However, it's crucial to note that technology extends
beyond mere tools and machinery; it encompasses a broader spectrum.
The importance of cultural factors in the progress of science and technology is as
significant as the role of the education factor. According to Fuat Sezgin, science and
technology do not emerge by chance or as independent processes. In his view, they
gradually multiply, much like a river originating from small sources, then flow rapidly
and expand. Sciences and technologies have developed by traversing different individuals
and diverse cultural worlds, becoming the shared history of all humanity. From this
perspective, the study aims to examine philosophy of technology based on the literature
and the philosophies of Turkish thinkers regarding technology. In pursuit of this
objective, the philosophical ideas presented within the realm of technology have been
considered significant. Research has sought to discover the views of prominent Turkish
thinkers on technology, investigate whether the Turkish education system has a
philosophy concerning technology to adapt to changing conditions, and assess whether
Turkish thinkers have made intellectual contributions to this field.
In this study Fuat Sezgin and Aydın Sayılı who examined the contributions of preand post-Republic Turkish-Islamic civilization to science and technology, were selected.
Nermi Uygur, who approaches the subject with a more contemporary and philosophical
perspective, is another thinker chosen for the study. When collecting data, the relationship
between technology and science, the general philosophical literature on technology, an
analysis of the thinkers' works, and the minutes of meetings related to science and
technology in the Ministry of National Education (MEB) and Turkey were consulted
The research findings suggest that Fuat Sezgin and Aydın Sayılı were in
agreement regarding the significance of technology in historical and national
development. While it is concluded in Fuat Sezgin that the transferred science and
technology should be learned correctly through the education system and that programs
and environments which will develop creative ideas and new technologies should be
prepared, in Aydın Sayılı the importance of science-based education for the development
of civilization and technology is seen. Nermi Uygur's cultural perspective, described as
"conscience technology," suggests that education should go beyond merely imparting the
skills to develop technology and focus on respecting human values and ethics in resolving
relationships and dilemmas related to technology.
The research indicates that scientific and technological developments are part of
state policies. However during science and technology-related meetings, discussions
often focus on economic and international matters, while the impact of technology on
human existence and the environment is rarely considered.
Based on an examination of thinkers' sources it has been determined that
incorporating adequate knowledge about the history of science and technology into
educational programs can increase the self-confidence of future generations. Furthermore
it can contribute to their better understanding and embracing of the purpose, significance,
and culture of technology. The findings were discussed within the framework of the
literature on universal technology philosophies, thinkers' technology philosophies and
education system policies.