Türk Dili ve Edebiyatı ders kitaplarının eleştirel düşünme açısından değerlendirilmesi
Evaluation of Turkish Language and Literature textbooks in terms of critical thinking
Yazar: SERCAN ÇELİK
Danışman: DOÇ. DR. NECDET AYKAÇ
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Eleştirel düşünce = Critical thinking ; Kitaplar = Books ; Türk dili ve edebiyatı = Turkish language and literature ; Türk dili ve edebiyatı dersi = Turkish language and literature course

Özet:
Bu araştırmanın amacı, 2018 öğretim programına göre hazırlanan Türk Dili ve Edebiyatı 
ders kitaplarındaki okuma metinlerini ve metinlerle ilgili soruları eleştirel düşünme 
açısından değerlendirmektir. Bu çerçevede söz konusu metin ve soruların eleştirel 
düşünme bakımından sınıf seviyeleri ve ünitelere göre dağılımının belirlenmesi 
amaçlanmıştır. Göstergebilim yönteminde desenlesen araştırmanın veri kaynağını, MEB 
tarafından 2019 yılından itibaren beş yıl ders kitabı olarak belirlenen 9, 10, 11 ve 12. sınıf 
Türk Dili ve Edebiyatı ders kitapları oluşturmaktadır. Araştırmada veriler, nitel araştırma 
veri toplama yöntemlerinden biri olan doküman analiziyle elde edilmiştir. Toplanan 
veriler ise tematik ve betimsel analiz teknikleriyle çözümlenmiştir. 
Araştırmada elde edilen sonuçlara göre, Türk Dili ve Edebiyatı ders kitaplarındaki metin 
ve soruların belirlenme aşamasında eleştirel düşünmenin geliştirilmesine yönelik bir 
planlama yapılmadığı tespit edilmiştir. Sınıf seviyeleri ve ünitelere göre incelendiğinde 
ise 9. ve 10. sınıf ders kitaplarının, geliştirici metinleri ve derinlemesine anlama sorularını 
çok az sayıda içerdiği görülmüştür. Dolayısıyla derse temel oluşturdukları için ayrı bir 
öneme sahip olan 9. ve 10. sınıf ders kitaplarındaki metin ve soruların eleştirel düşünmeyi 
geliştirmede yetersiz oldukları sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşın yine sınıf seviyeleri ve 
ünitelere göre incelendiğinde 11. ve 12. sınıf ders kitaplarının, geliştirici metinler ve 
derinlemesine anlama soruları açısından zengin olduğu görülmüştür. Bu yüzden 11. ve 
12. sınıf ders kitaplarında yer alan soru ve metinlerin eleştirel düşünme açısından yeterli 
olduğu belirlenmiştir. Fakat eleştirel düşünme açısından aşamalı bir planlama 
yapılmadığı için 9. ve 10. sınıf ders kitaplarının yetersizliği, sonraki kitapların 
yeterliliğini de işlevsizleştirmektedir. Ayrıca istisnalar olsa da geliştirici metin ile 
derinlemesine soru arasında pozitif bir ilişki olduğu saptanmıştır. Geliştirici metinlerin 
olduğu ünitelerde derinlemesine soruların, etkisiz ve engelleyici metinlerin olduğu 
ünitelerde ise içeriği anlama sorularının çoğunlukta olduğu görülmüştür. Bu sonuçlara 
göre, program ile ders kitaplarının örtüşmesi ve eleştirel bir toplumun oluşması için ders 
kitaplarının yeniden gözden geçirilip aşamalı bir planlamayla yeniden yapılandırılması 
önerilmektedir.

Abstract:
The purpose of this research is to evaluate the reading texts and the questions 
about the texts in the Turkish Language and Literature textbooks prepared according to 
the 2018 curriculum in terms of critical thinking. In this framework, it is aimed to 
determine the distribution of the mentioned texts and questions in terms of critical 
thinking according to grade levels and units. The data source of the research designed in 
the semiotics method consists of the 9th, 10th, 11th and 12th grade Turkish Language and 
Literature textbooks, which have been determined by the Ministry of National Education 
as a textbook for five years as of 2019. The data in the research were obtained by 
document analysis, which is one of the qualitative research data collection methods. The 
collected data were analyzed with thematic and descriptive analysis techniques.
According to the results obtained in the research, it was determined that there was no 
planning for the development of critical thinking during the determination of the texts and 
questions in the Turkish Language and Literature textbooks. When examined according 
to grade levels and units, it was seen that the 9th and 10th grade textbooks contained very 
few improving texts and in-depth comprehension questions. Therefore, it has been 
concluded that the texts and questions in the 9th and 10th grade textbooks, which are of 
particular importance as they form the basis of the course, are insufficient in developing 
critical thinking. On the other hand, when examined according to grade levels and units, 
it was seen that the 11th and 12th grade textbooks were rich in terms of developing texts 
and in-depth comprehension questions. Therefore, it has been determined that the questions and texts in the 11th and 12th grade textbooks are sufficient in terms of critical 
thinking. However, since there is no gradual planning in terms of critical thinking, the 
inadequacy of the 9th and 10th grade textbooks devalues the adequacy of the following 
books. In addition, although there are exceptions, it has been determined that there is a 
positive relationship between the improving text and the in-depth question. It was seen 
that in-depth questions were in the majority in units with improving texts, and content 
comprehension questions were in the majority in units with ineffective and obstructive 
texts. According to these results, it is recommended that the textbooks should be revised 
and restructured with a gradual planning in order to overlap the curriculum with the 
textbooks and to create a critical society.