Mesleki risklerin analizi için nötrosofik küme tabanlı karardestek sistemi önerisi
Neutrosofic set based decision support system proposal for the analysis of occupational risks
Yazar: MERVE KARAMUSTAFA
Danışman: PROF. DR. SELÇUK ÇEBİ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı / İş Sağlığı ve Güvenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering ; Mühendislik Bilimleri = Engineering Sciences
Dizin: Bulanık küme teorisi = Fuzzy Set Theory ; Bulanık çıkarsama = Fuzzy inference ; Nötrosofik kümeler = Neutrophic clusters ; Risk analizi = Risk analysis

Özet:
Mesleki risklerin analizi uzmanların öznel yargılarına ve uzmanlık derecelerine
bağlı olarak gerçekleşir ve öznel yargılar belirsizlik içerir. Bu nedenle literatürde
uzman değerlendirmelerindeki belirsizlikleri ele almak için bulanık mantık temelli
çeşitli risk analiz tekniklerinin uygulandığı çalışmalar mevcuttur. Son dönemlerde
literature önerilen bu yöntemlerden biri de güvenlik ve kritik etki analizidir
(SCEA). Yöntem olasılık, şiddet, tespit edilebilirlik ve sıklık parametrelerini
birlikte ele alarak dört parametreye dayalı risk büyüklüğünü hesaplar. Risk
değerlendirmesinde genel olarak en olası duruma göre karar verilmektedir. Oysa
olası durumlardan ziyade nadiren gerçekleşen sonuçlar da mevcuttu ve bu da risk
değerlendirmesinde kararsızlık yaratmaktadır. Bununla birlikte herhangi bir riske
karşı uygulanan önlemin etkinlik derecesi de risk değerlendirmesinde karşılaşılan
bir diğer kararsızlık unsurudur. Bu nedenle bu tez kapsamında, risk değerlendirme
sürecindeki tutarsızlıkları, öznellikleri ve kararsızlıkları ele almak için nötrosofik
küme tabanlı SCEA literatüre ilk kez önerilmektedir. Önerilen modelde, SCEA
yönteminde kullanılan parametrelerinin tanımlanmasında nötrosofik küme
tanımında kullanılan doğruluk (T), karasızlık (I) ve yanlışlık (F) parametrelerine
xiii
ait üyelik dereceleri kullanılarak bir riske ilişkin uzman değerlendirmesinin farklı
boyutları ve risk değerlendirmesine yönelik kararsızlıklar dikkate alınmaktadır.
Çalışma kapsamında literatürdeki uygulamaların aksine kararsızlık parametreleri
doğruluk ve yanlış parametrelerine bağlı olarak hesaplanmaktadır. Doğruluk ve
yanlışlık parametrelerine farklı bir bakış açısı getirerek iş sağlığı güvenliği
uygulamalarında olası tüm durumları değerlendirebilmek amacıyla çalışmada
kullanılmıştır. Ayrıca risk büyüklüğünün tanımlanmasında nötrosofik kümeler için
yeni bir skor fonksiyonu önerilmiştir. Çalışma kapsamında önerilen risk
değerlendirme modeli dinamik ve statik olmak üzere iki aşamada değerlendirilmiş
ve karar destek sistemi modellenmiştir. Çalışmada geliştirilen risk değerlendirme
yöntemi örneklendirmek amacıyla üniversitenin demir ve ağaç işleri atölyeleri ile
kaynak laboratuvarında uygulama yapılmıştır. Uygulamadan elde edilen sonuçlar
yöntemin mevcut yöntemlere göre risk değerlendirmedeki kararsızlıkları ve
öznelliğe bağlı belirsizlikleri dikkate almadaki başarısı gösterilmiştir.

Abstract:
Analysis of occupational risks depends on the subjective judgments and expertise
of occupational health and safety specialists and subjective judgments involve
uncertainty. For this reason, in the literature, there are many risk assessment
methods that are developed and used to evaluate occupational risks to consider
uncertainties in the expert judgments. One of these methods recently proposed to
the literature is safety and critical impact analysis (SCEA). The method calculates
the risk magnitude based on four parameters by considering the probability,
severity, detectability and frequency parameters, simultaneously. In risk
assessment process, the decision is generally made according to the most possible
situation. However, rare outcomes rather than possible situations create
uncertainty in the risk assessment, too. In addition, the degree of effectiveness of
the measure applied against any risk is another element of uncertainty
encountered in risk assessment. Therefore, in this thesis, a neutrophic set-based
SCEA method is proposed for the first time in the literature to address
inconsistencies, subjectivities and uncertainties in the risk assessment process. In
the proposed model, different dimensions of the expert assessment of risk and
uncertainties regarding the risk assessment are taken into account by using the
xv
membership degrees of truth (T), indetermancy (I), and falsity (F) parameters
used in neutrosophic sets. Contrary to the applications in the literature,
indeterminacy parameters are calculated depending on the truth and falsity
parameters within the scope of the study. It was used to evaluate all possible
situations in occupational health and safety practices by providing a different
perspective to the parameters of truth and falsity. In addition, a new score function
has been proposed for neutrosophic sets to define the risk magnitude. The risk
assessment model proposed within the scope of the study was evaluated in two
stages, dynamic and static, and the decision support system was modeled. In the
study, in order to illustrate the proposed risk assessment method, the method was
applied to the iron and woodwork workshops and the welding laboratory of the
university. The results show that the proposed method considers the uncertainties
and subjectivities in risk assessment better than the existing methods