İbn Ebî Hâtim'in el-İlel adlı eserinde metin yönünden illetli saydığı rivayetler
The rumors which are regarded as defective in terms of text in Ibn Abî Hatim's work named al-Ilel
Yazar: MEHMET EMİN TÜLÜ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SEYİT ALİ GÜŞEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: El-İlel = El-İlel ; Hadis = Hadith ; Rivayetler = Rumours ; İbn Ebi Hatim = İbn Ebi Hatim ; İslamiyet = Islam

Özet:
Hicrî ikinci asırda hadis rivayetinin sistemleşmesiyle beraber hadis tenkit faaliyeti gelişme kazanmıştır. Rivayetlerin isnad ve metinlerine dair olan bu tenkit faaliyeti, son dönemlerde oryantalist ve modernist bakış açılarının yaygınlık kazanmasıyla beraber yeniden gündeme gelmiştir. Muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile ilgilenmedikleri iddiası, son dönem araştırmacıların tartıştıkları bir konu olmuştur. Bu anlamda ortaya atılan iddiaya cevaben, muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile ilgilendikleri görüşü de kimi çalışmalarda savunulmuştur. Bu çalışmaların bir kısmında ise metin/muhteva tenkidinin izlerinin ilel eserlerinde özellikle de İbn Ebî Hâtim'in (v. 327/938) el-İlel'inde bulunduğu ifade edilmiştir.
Bu çalışmada son dönemlerde revaçta olan muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile uğraşıp uğraşmadıkları meselesi İbn Ebî Hâtim'in, el-İlel'inde metnine yönelik illet değerlendirmeleri yaptığı rivayetler üzerinden ele alınmıştır. Tespit edilen metni illetli rivayetlerin tek tek incelenmesi sonucunda el-İlel'de hadislerin sadece senedine bakılarak metnin göz ardı edildiğine dair çıkarımların isabetli olmadığı, bilakis eserde sınırlı sayıda da olsa metinle alakalı tenkitlerin bulunduğu görülmüştür. Bununla birlikte bu değerlendirmelerin modern dönemde kastedilen anlamda metin/muhteva tenkidi olarak değerlendirilmesinin de uygun olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca el-İlel'deki rivayetlerin incelenmesi sonucunda, ilel ilminde genellikle sika râvilerin rivayetlerinin ele alınmasıyla beraber zayıf râvilerin rivayetlerinin de değerlendirildiği görülmüştür. Bunun yanında el-İlel'de, illetin ortaya çıkarılması esnasında kullanılan bazı kavramların müteahhir dönemde yapılan tanımlamalardan kimi zaman farklı ve daha kapsamlı bir şekilde yer verildiği tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İllet, İbn Ebî Hâtim, el-İlel, metin, metin/muhteva tenkidi.

Abstract:
With the systematization of hadith narration in the second century of the Hijri, the activity of criticism of hadith gained development. This activity of criticism about the isnads and texts of the rumors has come to the fore again with the spread of orientalist and modernist perspectives in recent years. The claim that the muhaddith are not interested in text/content criticism has been a topic that has been discussed by recent researchers. In response to the claim made in this sense, the view that muhaddith are interested in text/content criticism has also been put forward in some studies. As a result of these studies, it has been stated that there are traces of text/content criticism in Ilel studies, especially in Ibn Abu Hatim's al-Ilel.
In this study, the issue of whether the muhaddith, who are in demand recently, are dealing with text/content criticism, is discussed through the narrations in which Ibn Abu Hatim's ilal evaluations for his text in his al-Ilel. As a result of the examination of the narrations with the detected text, one by one, it was seen that the inferences that the hadiths in al-Ilel were ignored by looking only at the isnads were not accurate, on the contrary, there were at the least criticisms related to the text. However, it has been concluded that it is not appropriate to evaluate these evaluations as text/content criticism in the modern period. In addition, as a result of the examination of the narrations in al-Ilel, it has been determined that the science of ilal examines the narrations of the weak narrators as well as the narrations of the strong narrators. Besides, it has been determined that some of the concepts used during the evaluation in al-Ilel are sometimes used in a different and more comprehensive sense from the definitions made in the late period.
Key Words: Illah, Ibn Abu Hatim, al-Ilel, text, text/content criticism.