Havalimanı apron tarafında emniyet yönetim yaklaşımları: bilişsel farkındalığın rolü
Safety management approaches on the airport apron side: the role of cognitive awareness
Yazar: AYBERK TUTKUN
Danışman: DOÇ. DR. SAVAŞ SELAHATTİN ATEŞ ; DR. ÖĞR. ÜYESİ HARUN YILMAZ
Eskişehir Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Havacılık Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sivil Havacılık = Civil Aviation
Dizin: Sivil havacılık = Civil aviation ; Sivil havacılık işletmeleri = Civil aviation companies ; Uluslararası hava taşımacılığı = International air transportation ; Uçuş emniyet kültürü = Flight safety culture ; İnsan faktörü = Human factor

Özet:
Havayolu taşımacılığı, sahip olduğu hız, verimlilik ve uzak lokasyonlara bağlanma
kapasitesi ile küresel ulaştırma sisteminin hayati bir bileşeni konumundadır. Uçuş
operasyonları her ne kadar havada gerçekleşse de, operasyonların hazırlık ve destek
süreçleri yerde tamamlanmakta olup emniyetin sağlanmasında yer operasyonları kritik
bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, havalimanının önemi bir parçası olan apron, emniyeti
açısından stratejik bir öneme sahiptir. Bu araştırmanın amacı, havalimanı apronu üzerinde
insan faktörlerinden kaynaklanan kazaların önlenmesinde bilişsel farkındalığın rolünü
incelemek ve bu bağlamda emniyet yönetim sistemine katkı sunacak çözüm önerileri
geliştirmektir. Çalışmanın amacı doğrultusunda, veriler, Türkiye'de faaliyet gösteren yer
hizmetleri şirketlerinin operasyon departmanlarında görev yapan personellere yönelik
yarı yapılandırılmış görüşmeler ve anket yöntemi ile elde edilmiştir. Araştırma bulguları,
bilişsel farkındalığın zayıflamasının arkasında "kirli düzine" olarak bilinen insan
hatalarından kaynaklı kazaların meydana gelebileceğini göstermektedir. Özellikle stres,
iletişim ve ekip çalışması eksikliği gibi faktörlerin apronda yürütülen operasyonlardaki
emniyeti olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, bu faktörlerin
eğitim yoluyla iyileştirilebileceğini ve kazaların önlenmesine önemli katkılar
sağlayabileceğini ortaya koymaktadır. Yapılan analizler sonucunda; demografik
değişkenlerin, emniyet davranışları, ekip çalışmasındaki eksiklik, iletişim yetersizlikleri
ve stres üzerindeki etkileri belirlenmiştir. Apron emniyet düzeyini artırmak için, eğitim
programlarının genişletilmesi, ödül ve ceza mekanizmalarının etkinleştirilmesi, denetim
süreçlerinin sıklaştırılması, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, apron alanındaki
iletişimin güçlendirilmesi, çalışma ortamının düzenlenmesi ve işe alım süreçlerinde
personel seçim kriterlerinin yükseltilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Abstract:
Air transportation, with its speed, efficiency, and capacity to connect remote
locations, is a vital component of the global transportation system. Although flight
operations take place in the air, the preparation and support processes occur on the
ground, where ground operations play a critical role in ensuring safety. In this context,
the apron, an essential part of an airport, holds strategic importance for safety. The
purpose of this study is to examine the role of cognitive awareness in preventing accidents
caused by human factors on airport aprons and to develop solution proposals that
contribute to the safety management system in this regard. In line with the study's
objectives, data were collected through semi-structured interviews and surveys with
personnel working in the operations departments of ground handling companies operating
in Turkey. The research findings reveal that accidents caused by human errors, known as
the "Dirty Dozen," may occur due to a decline in cognitive awareness. Factors such as
stress, lack of communication, and deficiencies in teamwork were found to negatively
impact the safety of operations conducted on the apron. The results indicate that these
factors can be improved through training, significantly contributing to accident
prevention. The analyses also determined the effects of demographic variables on safety
behaviors, teamwork deficiencies, communication inadequacies, and stress. To enhance
apron safety levels, it was concluded that expanding training programs, activating reward
and penalty mechanisms, increasing the frequency of inspection processes, improving
working conditions, strengthening communication in the apron area, organizing the work
environment, and raising personnel selection criteria in recruitment
processes are necessary.