Arkeolojik, epigrafik ve filolojik veriler ışığında Mithra ve Mithraizm
Mithra and Mithraism in the light of archaeological, epigraphic and philological data
Yazar: ÖMER UZUNEL
Danışman: PROF. DR. DURSUN ALİ AYKIT
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Dualizm = Dualism ; Gizemcilik = Mysterianism ; Hristiyanlık = Christianity ; Mithra kültü = Mithra olt ; Mithraizm = Mithraism ; Sembolizm = Symbolism

Özet:
MS. I. yüzyılın son çeyreği günümüze kadar etkileri sürmekte olan kırılmaların yaşandığı bir zaman dilimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir taraftan, Kudüs'te Yahudiler için en kutsal mekan olan tapınak Romalı komutan Titus tarafından yıkılıp yağmalanırken, diğer taraftan kanonik kabul edilen ilk İncil metinleri kaleme alınmıştır. Tam da bu zaman diliminde antik dünyanın en gizemli kültlerinden biri olan Mithraizm'e ait ilk anıtlar Roma İmparatorluğu içerisinde görülmeye başlar. Yaklaşık üçyüz yıl boyunca özellikle askerler arasında taraftar bulan kültün, MS. IV yüzyılda Hıristiyanlığın Roma İmparatorluğu'nda egemen olması ile diğer pagan inançlar gibi baskı ve zulüm ile ortadan kalktığı kabul edilmektedir. 
Mithraizm'e dair temel problem MS. I. yüzyıl sonunda tüm anıtsallığı ile birden ortaya çıkmasıdır. Bu durum kültün kökenine ilişkin farklı yorumları beraberinde getirmektedir. Tauroktoni adı verilen ve tanrı Mithra'nın bir boğayı kurban ettiği sahne ve Leontokephalus karmaşık ikonografisi ile külte karşı ilgiyi daha da arttırmaktadır. Yapılan araştırmalar incelendiğinde her çalışmanın çok güçlü deliller ile desteklendiği göze çarpmaktadır. Özellikle Tauroktoni konusunda yapılan astronomik yorumlar çok farklı yaklaşımlar içerirken, herhangi birini tümüyle reddetmek mümkün değildir. O halde onlarca farklı görüş nasıl olur da bu şekilde haklı olabilir?  
Elinizdeki bu çalışma kültü, yapılan tüm yorumları tek bir potada eriten ve etkileri günümüze kadar devam etmekte olan 'düalist pagan sembolizmi' olarak adlandırdığımız metodolojik çerçevede ele almaktadır. En olgun hali ile Taoizm'in yin ve yang sembolizminde karşılaştığımız söz konusu 'düalist sembolizm' yaşamın her alanına yayılması ile yaşamın kendisini ifade etmektedir.

Abstract:
The last quarter of the 1st century appears as a period in which ruptures are experienced, the effects of which continue to this day. On the one hand, the Temple, which was the holiest place for the Jews in Jerusalem, was destroyed and plundered by the Roman general Titus; on the other hand, the first canonical texts were written. It was also at this time that the first monuments of Mithraism, one of the most mysterious cults of the ancient world, appeared on Roman Empire. The cult, which found adherents mainly among soldiers for about three hundred years, is considered to have disappeared with oppression and persecution like other pagan beliefs with the dominance of Christianity in the Roman Empire in the IV century. 
The main problem with Mithraism is that it suddenly appeared with all its monumentality at the end of the first century. This situation brings with it different interpretations of the origin of the cult. The scene in which the god Mithra sacrifices a bull called the Tauroctoni and the Leontocephalus with its complex iconography further increase interest in the cult. When the studies are examined, it is noticeable that each study is supported by very strong evidence. Although the astronomical interpretations of Tauroctoni in particular involve very different approaches, it is not possible to dismiss any of them completely. So how can dozens of different opinions be justified in this way?
This study treats the cult within the framework of 'dualistic pagan symbolism', which fuses all interpretations into one pot and whose effects persist to this day. 'Dualistic symbolism', which we encounter in its most mature form in the yin and yang symbolism of Taoism, expresses life itself by spreading to all areas of life.