Tüketicilerin besin etiketi okuma alışkanlıklarının ve etiket bilgi düzeylerinin incelenmesi: Erzincan ili örneği
Investigation of consumers' habitation label reading habits and label knowledge levels : Example of Erzincan province
Yazar: ERCAN KAN
Danışman: PROF. DR. ATEŞ HAYTA BEYAZIT
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Aile Ekonomisi ve Beslenme Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics ; İşletme = Business Administration
Dizin: Alışkanlıklar = Habits ; Besin etiketi = Food label ; Besinler = Foods ; Erzincan = Erzincan ; Etiket = Label ; Okuma alışkanlığı = Reading habit ; Tüketici bilinci = Consumer conscious ; Tüketici davranışı = Consumer behavior

Özet:
Bu araştırmanın amacı, Erzincan Merkez ilçesinde tüketicilerin etiket okuma alışkanlıklarının ve etiket bilgi düzeylerinin saptanmasıdır. Araştırmanın örneklemini Mayıs 2019 ile Temmuz 2019 tarihleri arasında Erzincan il merkezinde alışveriş yapan 410 gönüllü tüketici oluşturmaktadır. Araştırma verileri, üç bölümden oluşan anket formundan yararlanılarak, yüzyüze görüşme yöntemi ile elde edilmiştir. Elde edilen verilerin değerlendirilmesinde tanımlayıcı istatistiksel yöntemleri olarak sayı, yüzde, ortalama, standart sapma kullanılmıştır. Araştırma gruplu değişkenler arasındaki ilişki ise ki-kare analizi ile test edilmiştir. İki bağımsız grup arasında niceliksel sürekli verilerin karşılaştırılmasında t-testi, ikiden fazla bağımsız grup arasında niceliksel sürekli verilerin karşılaştırılmasında Tek yönlü (One way) Anova testi kullanılmıştır. Araştırmada katılımcıların % 54,9'unun kadın, % 45,1'inin erkek olduğu, % 35,4'ünün 18-25 yaş aralığında, % 48,3'ünün lisans mezunu, % 36,3'ünün 4000-4999 TL arasında aylık gelire sahip olduğu, %  42,2'sinin memur, %  47,6'sının bekar ve % 45,9'unun evli, çocuklu olduğu görülmektedir. Katılımcıların tamamına yakınının (% 91,2) ürün alırken etiket bilgisine dikkat ettiği belirlenmiştir. Katılımcıların en çok marka etiketine     (% 51,7), büyük bir kısmının (% 63,7) ürün alırken marka isminin tanınmış olmasına, büyük bir kısmının (% 70,0) ürün alırken ürünün imalat ve son kullanma tarihine, yarısına yakın kısmının (% 48,5) ürün alırken TSE garantisinin olup olmamasına dikkat ettikleri görülmüştür. Katılımcıların  % 61,5'inin gıda alışverişlerinde ödenen fiyatın karşılığını alabilme hususuna dikkat ettikleri saptanmıştır. Katılımcıların %57,6'sının besin etiketine bazen dikkat ettiği görülmüştür. Katılımcıların % 47,6'sı besin etiketinin ürünün içeriği hakkında bilgi sahibi olunmasına yardımcı olduğunu belirtmektedir. Katılımcıların %48,8'inin ürünü ilk defa alacakları zaman besin etiketine başvurdukları saptanmıştır. Katılımcıların besin etiketinde en çok son kullanma tarihine (% 58,0) dikkat ettikleri saptanmıştır. Katılımcıların büyük bir oranla süt ve süt ürünlerinin (% 57,3) besin etiketine dikkat ettikleri belirlenmiştir.  Katılımcıların %7,8'inin etiket üzerindeki yazı ve işaretlerin ne anlama geldiğini bilmediğinden dolayı besin etiketine dikkat etmedikleri saptanmıştır. Katılımcıların % 56,8'inin etiket üzerindeki bilgileri yeterli bulmadıkları görülmüştür. Katılımcıların % 28,0'i etiket üzerindeki yazıların okunaklı ve anlaşılır olmadığından dolayı etiket üzerindeki bilgileri yeterli bulmadıkları saptanmıştır. Katılımcıların % 22,9'u besin etiketinin yazılı ifadeler şeklinde gösterilmesini uygun bulmaktadırlar. 

Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile marka etiketi unsurlarından marka isminin renk, biçim ve boyutları,  marka duyarlılığı ve marka isminin dikkat çekici olması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile tanımlayıcı etiket unsurlarından ürünün kullanım şekli ve ürünün fiyatı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile dereceleme etiketi unsurlarından ürünün doğal ve katıksız olup olmaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile fiyat etiketi unsurlarından ürüne olan güvenin artması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketine dikkat etme durumu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketinin ürün içeriği hakkında bilgi sahibi olmayı sağlaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketlerinde dikkat ettikleri ürünlerden organik ürünler, çikolata, şekerleme vb. gıdalar, salça-konserveler ve çerez-cips-atıştırmalıklar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketlerine dikkat etmeme nedenlerinden yeterli vaktin olmaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile besin etiketinde bulunan bilgilerin şekil, grafik, sembol vb. görsel imgeler şeklinde gösterilmesi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların cinsiyetleri ile etiket bilgilerinin ambalaj üzerinde kolaylıkla görülebilir bir yerde bulunmaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). 

Katılımcıların yaş durumu ile besin etiketi arasında anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaşı ile marka etiketi unsurlarından marka isminin tanınmış olması, pazar payı ve sıralamada markanın istikrarı ve marka imajı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaşı ile tanımlayıcı etiket unsurlarından ürünün imalat ve son kullanma tarihi, ürünün fiyatı ve ürünün içeriği arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaşı ile dereceleme etiketi unsurlarından ürünün doğal ve katıksız olup olmaması ve gıda mevzuatına uygun olup olmaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Katılımcıların yaşı ile fiyat etiketi unsurlarından ürüne olan güvenin artması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaş durumu ile besin etiketinin ürün içeriği hakkında bilgi sahibi olmayı sağlaması ve güvenli besin seçimine yardımcı olması arasında anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaş durumu ile besin etiketinde dikkat edilen unsurlardan besin içeriklerinin kontrol edecekleri zaman arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların yaş durumu ile besin etiketlerinde dikkat ettikleri ürünlerden et ve et ürünleri, süt ve süt ürünleri ve çikolata- şekerleme-ballar-reçeller - hazır tatlılar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). 

Katılımcıların medeni durumu ile marka imajı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların medeni durumu ile dereceleme etiketinde önem verdikleri unsurlardan doğal ve katıksız olup olmaması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Katılımcıların medeni durumu ile fiyat etiketinde önem verilen unsurlardan ödenen fiyatın karşılığını alabilme arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Medeni durum ile besin etiketinin güvenli besin seçimine yardımcı olması arasında anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). Medeni durum ile besin etiketinde dikkat edilen ürünlerden çikolata- şekerleme-ballar-reçeller-hazır tatlılar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki görülmüştür (p<0,05). 

Katılımcıların besin etiketi bilgi toplam puan ortalaması 23,983±11,166 olarak saptanmıştır. Diğer bir ifade ile katılımcıların besin etiketine yönelik bilgi düzeylerinin 0 ile 50 puan aralığı düşünüldüğünde orta düzeyde olduğu görülmektedir. Katılımcıların en fazla bilgi sahibi olduğu başlıca besin etiketi ifadeleri"Son Kullanma Tarihi", "Üretim Tarihi" ve "Marka Adı"dır. Yaş durumu ile besin etiketi toplam puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Cinsiyet ile besin etiketi bilgi puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır (p>0,05). Medeni durum ile besin etiketi bilgi puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır (p>0,05).

Abstract:
The aim of this study was to determine the label reading habits and label knowledge levels of consumers in the Central district of Erzincan. The sample of the study consists of 410 voluntary consumers who shop in Erzincan city center between May 2019 and July 2019. The research data were obtained by using face-to-face interview method using a 3-part survey form. Descriptive statistical methods in the evaluation of the obtained data were number, percentage, mean and standard deviation. The relationship between the research group variables was tested by chi-square analysis. The t-test was used to compare the quantitative continuous data between two independent groups and the One-way Anova test to compare the quantitative continuous data between more than two independent groups. In the research, 54,9% of the participants were female, 45.1% were male, 35.4% were between the ages of 18-25, 48.3% had bachelor's degree, 36.3% had income between 4000-4999 TL, 42.2% were public servant, 47.6% were single, and 45.9% were married with children.  According to the findings, most all of the participants (91.2%) pay attention to label information when purchasing products. While buying products, the most part of the participants (51.7%) pay attention to the brand label, a large part (63.7%) to the recognition level of the brand, a large part (70.0%) to the production and expiration date, and near half of the participants (48.5%) to whether or not the brand has TSE guarantee. 57.6% of the participants pay attention to the food label. 47.6% of the participants state that food label helps to get information about the product. It was found that 48.8% of the participants look to food label when they buy the product for the first time. It was found that the participants pay the most attention to the expiration date (58.0%) on the food label. The majority of the participants pay attention to the food label of milk and dairy products (57.3%). 7.8% of the participants do not pay attention to the food label because they do not know what the writings and signs on the label mean. 56.8% of the participants state that they do not find the information on the label sufficient. 28.0% of the participants do not find the information on the label sufficient because the writings on the label were not legible and understandable. 22.9% of the participants find it appropriate to display the food label in written statements.
A statistically significant relationship was found between the genders of the participants and the food label (p <0.05). There wasa a statistically significant relationship between the genders of the participants and the color, shape and dimensions of the brand name, brand sensitivity and strikingness of the brand name (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and the usage and price of the product, which are among the descriptive elements of label (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and whether the product is natural or pure, which is one of the grading label elements (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and the increase in confidence in the product, which is one of the price tag elements (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and the state of paying attention to the food label (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and whether the food label provided information about the product content (p <0.05). There was a statistically significant relationship between the gender of participants and Organic products, chocolate, confectionery, tomato paste-canned foods and snacks-chips, which are among the products paid most attention by the participants (p <0.05). There was a statistically significant relationship between the gender of the participants and lack of sufficient time which is one of the reasons for not paying attention to food labels (p <0.05). There was a statistically significant relationship between the gender of the participants and providing the food label information in the form of visual images such as figures, graphs, symbol, etc (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the gender of the participants and whether the label is placed on a easily visible part of the packaging (p <0.05).

There is a significant relationship between age of the participants and food label (p <0.05). There is a significant relationship between age of the participants and whether the food brand as one of the food label elements is well-known (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the age of the participants and the recognition of the brand name, brand's market share and stability in the ranking and the brand image, which are among the brand label elements  (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the age of the participants and production and expiration dates, price and ingredients of the product, which are among the descriptive label elements  (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the age of the participants and whether the product is natural and pure and whether it is in compliance with the food legislation or not (p <0.05). A statistically significant relationship was found between the age of the participants and the increase in confidence in the product, which is among the price tag elements (p <0.05). A significant relationship was found between the age of the participants and whether the food label provides information about the product content and helps to choose safe food (p <0.05). There was a a significant relationship between the age of the participants and the time they check the food label. (p <0.05). There was a statistically significant relationship between the age of the participants and paying attention to the food labels of meat and meat products, milk and dairy products, and the chocolate-confectionery-honey-jams-ready to serve desserts (p <0.05).
There was a statistically significant relationship between the marital status of the participants and the brand image (p <0.05). There was a statistically significant relationship between the marital status of the participants and whether the product is natural and pure or not (p <0,05), which is one of the important elements on the grading label. A statistically significant relationship was found between the marital status of the participants and getting the money's worth, which is one of the important elements in the price tag (p <0.05). There was a significant relationship between marital status and whether or not the food label helps to select safe food (p <0.05). There was a statistically significant relationship between marital status and paying attention to the food labels of chocolate-confectionery-honey-jams-ready to serve desserts (p <0.05).
The mean total score of food label information of the participants was found to be 23,983 ± 11,166. In other words, the participants have middle level knowledge about the food label, considering the score interval between 0 and 50 points. The main food label expressions that participants have the most information are "Expiration Date", "Production Date" and "Brand Name". A statistically significant relationship was found between age status and food label total score (p <0.05). There was no statistically significant relationship between gender and food label information score (p> 0.05). There was no statistically significant relationship between marital status and food label information score (p> 0.05).