İbn Sînâ'da teşebbüh kavramı
The concept of tashabbuh in Avicenna
Yazar: MEHMET EMİN ACAT
Danışman: DOÇ. DR. NECMİ DERİN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Aşk = Love ; Besinler = Foods ; Felek = Firmament ; Nefs = Soul ; Teşebbüh = Tashabbuh ; Türk-İslam felsefesi = Turkish-Islamic philosophy ; İbn Sina = Ibn Sina ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Lugavî kullanımda bir şeye benzeme çabası ve sürecini ifade eden teşebbüh, insanın bireysel ve toplumsal düzeyde eğilim gösterdiği bir varlığa; felsefî literatürde ise Tanrıya benzeme arzusunu belirtir. İslam felsefesinde, felsefenin geleneksel tanımlarından birinde geçen ve insanın gücü oranında Tanrı'nın fiillerine benzeme çabası'nı yansıtan önemli bir kavram olarak ortaya çıkar. 
İbn Sînâ'da Teşebbüh Kavramı adlı bu çalışma, teşebbüh'ü arka planı, kavramsal çerçevesi ve içeriğiyle ortaya koymaya çalışmaktadır. Arka planda kavramın etimolojik yapısı, mahiyeti, temel ilkeler ile ontolojik ve kozmolojik bağlam ele alınmaktadır. Kavramsal çerçevede ğanî, melîk, cûd, fakr, istikmâl, nefs, akıl, şevk, aşk, hareket, muharrik, gaye, mebde ve meâd kavramları, teşebbüh'ü anlamada sağladıkları çeşitli açılarla işlenmektedir. İbn Sînâ düşüncesindeki muhtevası itibariyle ise kavram üç farklı boyutta ortaya konmaya çalışılmaktadır. İlki cismani (biyo-fizyolojik) boyutta besin ve beslenme düzeyinde gerçekleşen teşebbüh'ü ifade eder. Bu boyut, bitki ve hayvanda (hars ve nesl) yetkinlik ve istikrarı sağlamak amacıyla besinin, beslediği cismin doğasına benzetilip dönüştürülmesiyle çözülüp gidenin yerine yenisini ikame etme olgusuna dayanır. İkincisi; insanın nâtık nefsinin aklileşme süreciyle ilgili olan aklî teşebbüh'tür. Bu aşama, kavramın esas çerçevesi olup felsefenin geleneksel tanımlarından birinin ifade ettiği insanın tanrıya benzeme sürecini belirtir. Felsefeyi uzak gayesi yönünden tarif eden bu tanımdaki teşebbüh, Platon'dan felsefî düşüncenin İslam dünyasına intikaline kadar geçen uzun dönemde insanın entelektüel-etik gelişimini ifade edegelmiştir. Üçüncüsü de semavî cisimlerin sürekli dairevî hareketini sağlayan bir faktör olarak semavî nefslerin ayrık akıllara benzeme eylemidir. Bu üç boyutun ortak gayesi, her boyuttaki ilgili varlığın selâmet ve bekâsıdır. Son olarak tezi tamamlayıcı ve oluşan istifhamları yanıtlayıcı bir nitelikte olmak üzere teşebbüh-lezzet ve teşebbüh-mahiyet ilişkisine yer verilmiştir.

Anahtar Kavramlar: İbn Sînâ, Teşebbüh, Besin, Nefs, Akıl, Aşk, Felek, Hareket.

Abstract:
While tashabbuh, which expresses the process of resembling something in the lexicon, reflects the desire to resemble an entity to which a person tends at the individual and social level; In philosophical literature, it refers to the effort to resemble God. It emerges as an important concept in Islamic Philosophy, which is included in one of the traditional definitions of philosophy and reflects the effort to resemble God's actions in proportion to man's power. This study, titled The Concept of Tashabbuh in Avicenna, tries to reveal the background, conceptual framework and content of tashabbuh in Avicenna's thought. In the background, the etymological structure, nature, basic principles and ontological and cosmological context of the concept are discussed. In the conceptual framework, concepts such as soul, mind, love, action and purpose are handled from various angles that they provide in understanding tashabbuh. In terms of its content in Avicenna's thought, the concept is tried to be put forward in three different dimensions. The first one expresses the attempt that takes place at the level of food and nutrition in the bodily (bio-physiological) dimension. This dimension is based on the fact of replacing the dissolved one by transforming the food into the nature of the body it feeds, in order to ensure competence and stability in plants and animals. Latter; It is rational tashabbuh, which is related to the rationalization process of the human soul. This stage is the main framework of the concept and indicates the process of human being like a god, which is expressed by one of the traditional definitions of philosophy. In this definition, which describes philosophy in terms of its distant purpose, tashabbuh has expressed the intellectual-ethical development of man in the long period from Plato to the transfer of philosophical thought to the Islamic world. The third one is the act of resembling the celestial souls to discrete minds as a factor that ensures the continuous circular motion of the celestial bodies. The common goal of tashabbuh, which takes place in these three different dimensions, is the peace and survivability of the related being in every dimension. Finally, to complement the thesis, the relationship of tashabbuh-taste and tashabbuh-nature is given.

Keywords: Avicenna, Tashabbuh, Food, Soul, Reason, Celestial Souls.