Cüveynî'de illiyet teorisi
The theory of causali̇ty accordi̇ng to Juwayni̇
Yazar: HÜSEYİN KAHRAMAN
Danışman: PROF. DR. HATİCE KELPETİN ARPAGUŞ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Nedensellik = Causality ; İmamü`l-Harameyn el-Cüveyni = İmamü`l-Harameyn el-Cüveyni ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu tezde, Cüveynî'nin illiyet anlayışı iki düşünsel döneme ayrılarak tartışılmaktadır. Bunlardan biri, her ne kadar ontolojik anlamda nedenselliği kabul etmese de kıyâsu'l-ğâib 'ale'ş-şâhid yöntemini kullandığından dolayı epistemolojik nedenselliği kabul ettiği dönem; diğeri ise âlemdeki benzerlik ilişkisi üzerine kurulu olan kelâmî tüm yöntemleri eleştirdiği dönemdir. İlk dönemde Cüveynî, fâil-i muhtar ilah anlayışını daha güçlü bir şekilde ortaya koymak için illet-malül ilişkisini hâl teorisi üzerine bina etmektedir. Ne var ki hâl teorisi fâil-i muhtar ilah anlayışına uygun bir teori değildir. Çünkü teori, âlemde algıladığımız kavramlar ile onların hakikatleri arasında zorunlu nedensel bir ilişkinin varlığı iddiasını taşımaktadır. Oysa fâil-i muhtar ilah anlayışı âlemdeki hiçbir zorunluluğu kabul etmemeye dayalı bir anlayıştır. 
Hâl anlayışını fâil-i muhtar ilah anlayışı içerisinde savunmak için Cüveynî her ne kadar hâlleri varlık ve yoklukla nitelenemeyen itibarlar olarak görse de nihayetinde teorinin fâil-i muhtar ilah anlayışına uygun olmadığı kanaati Cüveynî'nin bu teoriden vazgeçmesine neden olmuştur. Cüveynî daha sonra, kelamda bir dönemi sona erdirecek olan yöntem eleştirilerinde bulunmuştur. Bu eleştirileriyle o, âlemde herhangi şekildeki bir nedensellik ile fâil-i muhtar ilah anlayışının ortaya konamayacağını iddia etmiştir. Zira Allah âlemi yoktan yarattığı için Allah ile âlem arasında varlıkta ortak olma dışında herhangi bir konuda ortaklık söz konusu değildir. Bu durumda Allah hakkında kullandığımız herhangi bir kavramın âlemden idrak ettiğimiz kavramlarla ortak olduğunu iddia edemeyiz. Cüveynî'nin bu eleştirileri kelam tarihinde çok önemli sonuçlar doğurmuştur. Daha önce âlemdeki zorunluluklardan yola çıkarak ilkeler belirleyen ve bu ilkeler üzerinden metafizik hakkında iddialarda bulunan akıl bundan sonra âlemin indeterminist yapısını çelişmez zorunlu bir ilke olarak belirleyip bunun üzerine metafizik hakkında söz söyleme imkânına sahip olmuş ve fiziksel indeterminizm tüm kelam disiplininin vazgeçilmez ilkesi haline gelmiştir.


Anahtar Kelimeler: Cüveynî, Kıyâsu'l-ğâib 'ale'ş-şâhid, Fâil-i muhtar, Hâl ve İllet-Malül, İlliyyet

Abstract:
In the present thesis, Juwayni's understanding of causality is evaluated with regard to his two distinct eras of thought. In the first of these, although he rejects an ontological causality, he accepts an epistemological causality on the basis of anology from that which is perceivable to that which is imperceptible (qiyas al-ghaib ala al-shahid). In his second era, he criticizes all theological methods that depend on resemblance. During his former era, Juwayni bases the relation between cause and effect on the theory of states (ahvâl) to put forth a stronger understanding of an omnipotent God (al-fail al-mukhtar). However the theory of states is not a suitable theory for an understanding of an omnipotent God. This is because this theory entails that there is a neccessary causal relation between the concepts we perceive in this world and the irrealities; whereas an omnipotent God concept rejects any idea of neccessity within the world. 
Although Juwayni considered the states as aspects that are unqualified as existant or nonexistant, he was compelled to abandon this theory as it was not suitable for an omnipotent God concept. Later, Juwayni's methodological criticisms would end and era of the Kalam. With his criticisms he claimed that any kind of causality would contradict the concept of an omnipotent God. This is because there is nothing common between God and the World other than existence since God has created the world ex nihilo. Thus we can not claim that there is an association between a concept we have aquired from this world and a concept we use about God. These criticisms of Juwayni had significant effects in the history of Kalam. The intellect deriving metaphysical claims from logical neccessities which have been deduced from the neccessities of the world, can now base its metaphysical claims on the neccessary principle of indeterminism in the world and this physical indeterminism has become an indespensable tenet of the whole Kalam discipline.


Key Words: Juwayni, Qiyas al-ghaib ala al-shahid, Omnipotent God, State (Hâl), Cause and Effect (Ġllet-Mâlûl) and Causality.