Türkçede dilbilgiselleştirme: Bilişsel dilbilgisi çerçevesinde bir inceleme
Grammaticalization in Turkish: A cognitive grammatical analysis
Yazar: MÜBECCEL ÇUBUKÇUOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGÜN KOŞANER
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Bilişsel dil bilim = Cognitive linguistics ; Dil bilgisi = Grammar ; Türkçe = Turkish

Özet:
Hint-Avrupa dilciliğinde dil değişimleri önemli bir yer tutmaktaydı ve
bu gelenek içinde bugün dilbilgiselleşme olarak adlandırdığımız olgular da
ele alınmaktaydı. Dil değişimi araştırmalarıyla başlayan çalışmalar Meillet'in
dilbilgiselleşme terimi kullanmasıyla birlikte yeni bir yön kazanmıştır.20.
Yüzyıl boyunca inişli çıkışlı bir süreç izlese de 1970'lerde Givon ve
1980'lerde Lehmann'ın çalışmaları dilbilgiselleşmeyi popülerleştirmiştir.
Bu bağlamda çalışmamızın amacı Türkçedeki dilbilgiselleşme
olgularını güdülenmelerini ve bilişsel yönlerini de açıklayacak kuramsal bir
çözümleme modeli geliştirmek ve bu olguları bu modele göre incelemektir.
Bu amaç doğrultusunda, dilbilgiselleşme olgularını bütüncül bir yaklaşımla
ve kuram temelli bir şekilde açıklayabilecek ve görselleştirebilecek bir
çözümleme modeli geliştirmek mümkün müdür? ve Türkçedeki
dilbilgiselleşme olgularında belli bir örüntü saptanabilir mi? şeklindeki iki
araştırma sorusunu yanıtlamak için dilbilgiselleşme olgusu kapsamlı bir
şekilde tanımlamıştır.
Dilbilgiselleşme, bir iletişim gereksiniminden kaynaklanan söylemedimbilim
ve biliş kaynaklı güdülenmelerle dilbilgisel işlev taşımayan bir dilsel
birimin, anlamsal ağartma, yayılım, ulamsızlaşma ve aşınım gibi altsüreçlerden
geçerek, dilbilgisel işlev taşımaya başladığı ya da düşük derecede bir dilbilgisel
v
işlevi olan bir birimin daha yüksek bir dilbilgisel işlev taşımaya başladığı süreç olarak tanımladığımız dilbilgiselleşmeyi incelemek için 1990'larda dilbilim
alanında yaygınlaşmaya başlayan ve dilbilgiselleşme sürecinin ele
alınmasında kullanılan Bilişsel Dilbilgisi çerçevesinde düzdeğişmece ve
eğretileme süreçlerini de içeren bir çözümleme modeli geliştirilmiştir.
Dilbilgiselleşme olgusunu güdülenmeleri, eğretileme ve düzdeğişmece
süreçleri, yani bilişsel yönü ve farklı aktarım düzlemleriyle birlikte bütüncül
bir şekilde açıklayan ve görselleştiren bu çözümleme modeli Türkçe olgular
üzerinde sınanmış ve bu olgularda düzdeğişmecenin daha temel bir süreç
olarak işlediği, kaynak birimlerle hedef birimler arasında bir aykırılık
eğilimi olduğu ve dilbilgiselleşme olgularının söylem temelli
güdülenmeleredayandığı saptanmıştır.

Abstract:
Language change had an important place in Indo-European
linguistics and the phenomena, which we call grammaticalization today, had
been investigated too. The studies that had started with language change
research took a different turn with Meillet using the term
grammaticalization. Although the term had its ups-and-downs in the
20thcentury, it has become popularized with Givón in the 1970s and Lehmann
in the 1980s.
In this respect, our study aims at developing a theoretical analysis
model to explain the grammaticalization phenomena in Turkish considering
the motivations behind grammaticalization and its cognitive aspects. In
accordance with this aim, the the following research questions were asked: i)
Is it possible to develop an analysis model that could explain and visualize the
grammaticalization phenomena with a holistic approach based on a
theoretical framework? and ii) Is it possible to detect a pattern in the
grammaticalization phenomena in Turkish? To answer these questions the
term grammaticalization is redefined covering all aspect of the phenomenon.
We defined grammaticalization as a process in which a linguistic unit
without any grammatical function gains a grammatical function or a
grammatical unit with a weak grammatical function gains a stronger
grammatical function due to discourse-pragmatic or cognitive motivations
vii
arising from communicative requirements passing through processes of
bleaching, extension, decategorialization and erosion. To study this
phenomenon, an analysis model including metaphor and metonymy, which
are used in examining grammaticalization, is developed.
This analysis model, which explains and visualizes grammaticalization
with its motivations, considering the metaphorical and metonymical
processes involved was tested on grammaticalization phenomena in Turkish
and it is found that metonymy is a more fundamental process than metaphor
in grammaticalization, Turkish grammaticalization examples have an
inclination for anomalies between source structures and target structures
and grammaticalization is motivated by discourse related requirements.