Son dönem Osmanlı düşüncesinde Mu'tezile algısı
Mu'tezile perception in last period Ottoman thought
Yazar: MEHMET GÖKARAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET SAİT KAVŞUT
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Islah-ı Medaris-i İslamiye = Islah-ı Medaris-i İslamiye ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslam mecmuası = Islamic journal ; İslamcı akımlar = Islamist currents ; İslami hareketler = Islamic movements

Özet:
Osmanlı'nın son dönemlerinde, Avrupa'da yaşanan teknik ve bilimsel
gelişmelere paralel olarak muhtelif dinî-felsefi akımlar boy göstermiştir. Mezkûr
inkârcı akımlara kelâmî düşüncenin geleneksel bakış açısıyla cevap üretilememesi,
büyük bir sorgulama ve yüzleşme ihtiyacını gündeme getirmiştir. Kelâm ilminin
savunmacı kimliğine karşın, eldeki mevcut kaynakların yetersizliği ve akılcı bakış
açısının ön plana çıkarılması ihtiyacı, yeni bir yol inşa etmenin gerekliliğini ortaya
koymuştur. Nihayet bu arayış, "Yeni ilm-i kelâm" hareketinde vücut bulmuştur. Aklı
önceleyen yapı ve kullanılan metotlar bakımından, "yenilik hareketi" ile "Mu'tezile"
arasında benzeşen pek çok yönden söz etmek mümkündür. Nitekim son dönem
Osmanlı müellifleri, Mu'tezile'ye karşı klasik eserlerde gördüğümüz ağır eleştiri ve
ithamlar yerine, daha ılımlı bir tavır takınmışlardır. Bu bağlamda Mu'tezile
mezhebinin akıl ve özgür iradeyi önceleyen fikirleri, modern inkârcı akımların İslâm
karşıtı tenkitlerine cevap olarak kullanılmıştır. Oryantalist araştırmacıların Mu'tezilî
düşünceyi teşvik edici söylemleri de bu gayretlerin itici unsurları arasında yer almıştır.
Öte yandan Mu'tezile'nin toplum nezdindeki "görece" olumsuz imajı ise kimi
âlimlerimizi özgürlük ve sorumluluk gibi problem alanlarında "Mâtürîdî" kisvesini
kullanmaya sevk etmiştir.

Anahtar Sözcükler
Kelâm, Mu'tezile, Islah, Osmanlı, Yeni ilm-i kelâm

Abstract:
In the last periods of the Ottoman Empire, various religious-philosophical
movements emerged in parallel with the technical and scientific developments in
Europe. The inability to produce answers to the aforementioned denialist movements
with the traditional point of view of theological thought has brought up the need for a
great questioning and confrontation. Despite the defensive identity of the science of
Kalam, the inadequacy of the available resources and the need to bring a rational point
of view to the fore revealed the necessity of building a new path. Finally, this quest
was embodied in the "New Science of the Word" movement. It is possible to talk about
many similarities between the "innovation movement" and "Mu'tazila" in terms of the
priority of the mind and the methods used. As a matter of fact, late Ottoman authors
have adopted a more moderate attitude against the Mu'tazila, instead of the heavy
criticism and accusations we see in classical works. In this context, the ideas of the
Mu'tazila sect prioritizing reason and free will were used as a response to the antiIslamic criticisms of modern denialist movements. The discourses of orientalist
researchers encouraging Mu'tazilite thought were also among the driving elements of
these efforts. On the other hand, the "relatively" negative image of Mu'tazila in the
eyes of the society has led some of our scholars to use the guise of "Maturidi" in
problem areas such as freedom and responsibility.

Keywords
Kalam, Mu'tazila, Improvement, Ottoman, New Science of Kelâm