Şeyhülislam İbn Kemal Paşa Tefsirinde Muʻtezile eleştirisi
Criticism of Mutazila in Tafsir of Sheikhu'l-Islam Ibn Kemal Pasha
Yazar: HÜSEYİN ÇİÇEK
Danışman: PROF. DR. YUNUS EMRE GÖRDÜK
Balıkesir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Eleştiri = Criticism ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutezile = Mutazila ; Tefsir = Commentary ; İbn Kemal Paşa = İbn Kemal Paşa ; İslamiyet = Islam ; Şeyhülislam = Seyhulislam

Özet:
"Şeyhülislam İbn Kemalpaşa Tefsiri'nde Muʻtezile Eleştirisi" adlı bu
çalışmamızda ilk olarak tefsir, kelam, fıkıh gibi İslami ilimlerde derin bilgilere sahip
olan İbn Kemal'in hayatı, eserleri ve ilmi kişiliği hakkında kısa ve özlü bilgiler
verilmiştir. Onu iyi tanımak, eserlerini iyi tahlil etmek, gerek tefsirciliğini
değerlendirmede gerekse diğer İslami ilimlere vukufiyetini değerlendirme konusunda
İslami ilimler alanında araştırma ve çalışma yapan bizlere yardımcı olacaktır.
İkinci bölümde ise çalışmamızın temel konusu olan Muʻtezile mezhebinin
eleştirisi, İbn Kemalpaşa ve Tefsîr'i özelinde ele alınmıştır. Muʻtezile, İslam
tarihinde iz bırakan mezheplerden biri olduğu için ekol ve görüşleri Kelam alimleri
tarafından daha yoğun olmakla birlikte müfessirler tarafından da tenkide tabi
tutulmuştur. Esasında Muʻtezile'nin görüşlerine tefsir kitaplarında yer
verilmemesinin en önemli sebebi olarak, bu alanda aşılamamış bir zirve olan
Zemahşerî'nin Mu'tezilî olması kabul edilebilir. İbn Kemal de Muʻtezile'yi tenkit
eden müfessirlerden biridir. O, yer yer Muʻtezile mezhebini doğrudan eleştirirken,
bazen Zemahşerî üzerinden, kimi zamanda üstü kapalı bir şekilde eleştirmektedir.
İbn Kemal'in, bir müfessire tenkit yönelteceği zaman isim belirtmemekte ve kişileri
hedefe koymamakta olduğu görülmektedir. O, eleştirilerini fikir ve görüşler
üzerinden beyan etmiştir. Muhalif olduğu görüşü tenkit ederken uzun uzadıya izahlar
yapmaktan kaçınmış, kendi görüşünü de aynı şekilde uzunca gerekçelendirmemiştir.
Eleştirileri esnasında yapmış olduğu açıklamalardan, her daim Ehl-i Sünnet Matürîdî
çizgiyi muhafaza etmeye çalıştığı anlaşılmakta ve bu tutumunda da başarılı olduğu
müşahede edilmektedir.

Anahtar Sözcükler: İbn KemalpaĢa, Tefsir, Ehl-i Sünnet, Muʻtezile, Eleştiri

Abstract:
This work named as "Muʻtezilah Criticism in Tafser of shaikhu‟l-Islam Ibn
Kamal Pasha" firstly gives short and concise information about life, works and
academic career of Ibn Kamal who has deep rooted knowledge of Islamic sciences
such as tafser, kalam and fiqh. To know him well and to analyze his works will help
those of us who studies Islamic sciences in both evaluating Ibn Kamal‟s tafser and
his grasp of Islamic sciences.
In the second part of the work, criticism of Muʻtazilah is discussed in the
example of Ibn Kamal Pasha and Tafsir. Muʻtazila is one of the sects which left a
mark in history of Islam. Therefore, it‟s school and views are criticized not only by
Mutakallimun but also by Mufassirun. The reason why views of Muʻtazila do take
place in tafser book is because Zamakhshari who is top author of tafser books was a
Mutazili. Ibn Kamal is on the mufassirûn who critizes Muʻtazila. He sometimes
directly, sometimes indirectly and sometimes via Zamakhshari criticizes Muʻtazila.
When Ibn Kamal criticizes a mufassir he does not mention of his name. He criticizes
the views and opinions rather than names. He avoids long explanations while
criticizing the views he is opposing, instead he focuses on explaining his own
approach. It is seen from explanations of his critisim that he always tries to preserve
alliance with the line of ahl al-sunnah and Maturidi. It can be said that he is
successful with preserving this alliance.

Keywords: Ibn Kamal Pasha, Tafsir, Mutazilah, Ahl al-sunnah, Criticism