Ankara-Gölbaşı çevresinde Centaurea tchihatcheffii Fisch. & Mey. (Asteraceae)'in biyo-ekolojisi
The bio-ecoloogy of Centaurea tchihatcheffii Fisch. & Mey. (Asteraceae) in the vicinity of Ankara-Gölbaşı
Yazar: AYŞEGÜL ELİF SAVCI
Danışman: PROF. DR. AYŞE BOŞGELMEZ
Hacettepe Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Bu çalışmanın amacı, Centaurea tchihatcheffii Fisch.& Mey.'in populasyon yoğunluğunuve dinamiğini araştırmak, tozlaştırıcıları, polen toplayıcı predatörleri, doğal tehditfaktörlerini ve bunların etkilerini tespit etmektir. Asteraceae familyasında bulunan, nadirendemik, tek yıllık bir bitki olan C. tchihatcheffii, Ankara-Gölbaşı'nda dar bir alanda yayılışgöstermektedir ve tehlike altındaki (CR) bir türdür.Daha önceki yıllarda, Gölbaşı Mogan Gölü çevresinde geniş bir yayılış gösteren C.tchihatcheffii, günümüzde oldukça sınırlı alanlarda yetişmektedir? 41 Evler, Mahmatlı,Kültür ve Turizm Bakanlığı Devlet Opera ve Bale arazisi (DOBA), DOBA'ya yakın tarla,Küçük Aşıklar Tepesi, Aquapark, Orman İçi Dinlenme Tesisi (Süleyman Demirel Ormanı).Tür, Mogan Gölü'nün doğusunda az sayıda bireyle temsil edilirken; populasyonununbüyük kısmı, gölün batı kıyısında bulunmaktadır. En sağlıklı alt populasyon DOBA'dayetişmektedir. Populasyon yoğunluğu ve büyüklüğü, 2007 yılında, belirtilen tüm alanlardaazalmıştır; Orman İçi Dinlenme Tesisi'nde (Süleyman Demirel Ormanı) ancak birkaç bireysaptanmıştır. Toprak sıkışması, tohum bankası dinamikleri, birey sayısı ve verimlilik;alanlar arasında farklılık gösterebilmektedir. Populasyon yoğunluğu ve büyüklüğüüzerinde etkili olan faktörler, verimli tohum sayısı, bitki gelişmesi, iklimsel faktörler vegeçmişteki arazi kullanımıdır.Bu alanların toprakları, organik madde açısından fakir, kireç ve kil bakımından isezengindir. Suyla doygunluk ve tarla kapasitesi de yüksektir. Toprak pH'sı, 8.03-8.88arasında değişmektedir.Kuadratların oluşturulmasından sonra (100 m2 x 8), kuadratlarda bulunan birey sayılarıher hafta kaydedilmiş ve yaşam evreleri, rozet, tomurcuk ve çiçek şeklindegruplandırılmıştır. Tohum çimlenmesi, sonbahar sonunda başlayıp ilkbaharın ortalarınakadar sürmektedir. Kış öncesi veya kışın çimlenen tohumlar, genellikle rozet döneminegeçmektedir. 2006 ve 2007 yılı verilerine göre, rozet sayısının en yüksek olduğu dönemMart ayı sonu, Nisan'ın ilk iki haftasıdır. Nisan ayının sonu ve Mayıs başında, tomurcukevresi yoğundur ve ilk çiçekler bu dönemde açmaya başlar. Mayıs 2006 sonunda, sıcaklıkartışı ve yağışın azalması sonucunda, bitki gelişmesi için uygun olmayan kurak koşullarortaya çıkmıştır. Sıcaklığın yüksek, yağışın düşük olduğu dönem olan Temmuz 2006'datüm bireyler tohumlarını döktükten sonra kurumuştur.Daha önceki yıllara göre, 2007 yılında yağış miktarının düşük olması sonucu, türüngelişme döneminde değişiklik olduğu ve Haziran ayı başında populasyonların ortadankalktığı belirlenmiştir. Bu olumsuz hava koşulları, doğal populasyonlardaki tohumüretiminde azalmaya yol açmıştır.Yetişme alanlarından 2006 ve 2007 yıllarında yüzer adet kapitulum toplanıp (100 x 8 x 2),ortalama tohum sayıları karşılaştırıldığında, istatistiksel olarak anlamlı farklılıksaptanmıştır. Bunun yanı sıra, belirli bir dönemde farklı örnekleme alanları arasında daortalama tohum sayılarının farklı olduğu gözlenmiştir.Kök/gövde oranında, altı alanda önemli farklılık görülmüştür. Aquapark yakınında yetişenbitkilerin kök/gövde oranlarının, diğer alanlardakilerle karşılaştırıldığında daha kısa olduğubelirlenmiştir; bunun başlıca nedeni, bu alan topraklarının tuzlu olmasıdır.Beş yetiştirme alanında, tohum verimliliği karşılaştırılmıştır. Bu alanlardan biri olan MoganPark'ta, tohum renginin (koyu kahverengi, gri, sarı) verimlilik üzerindeki etkisi araştırılmışve sarı renkli tohumların hemen hemen verimsiz olduğu gözlenmiştir. Ağustos 2006'daMogan Park'ta ekilmiş olan 2003 yılına ait tohumlar, ilginç bir şekilde, Kasım ayında çiçekaçmıştır. Kasım ayında kar altında kalan çiçekler, Ocak 2007'ye kadar canlılığını korumuş,ilkbaharda yeniden çiçeklenmiş ve yaz başında tohum vermiştir; böylece, türün yaşamdöngüsü, on bir ay sürmüştür.Başlıca tozlaştırıcı tür, arılardır; C. tchihatcheffii tohumlarının bir karınca türü (Messorstructor) tarafından taşındığı da gözlenmiştir. Türü tehdit eden başlıca faktörler,antropojenik kaynaklıdır; örneğin, yapılaşma ve tarım faaliyetleri, doğal populasyonlardanbitkinin toplanması. Böcek, kuş ve memeli predatörler de populasyon üzerinde olumsuzetkiye neden olabilmekle birlikte, antropojenik etkilerle kıyaslandığında sınırlı kalmaktadır.Anahtar sözcükler: Centaurea tchihatcheffii, populasyon yoğunluğu, tohumçimlenmesi, toprak yapısı, kök/gövde oranı, Gölbaşı-Ankara

Abstract:
The aim of this study is to investigate population density and dynamics of Centaureatchihatcheffii Fisch.& Mey., and to identify pollinators and pollen-seed predators, naturalthreats and their effects. C. tchihatcheffii which is a rare endemic annual plant speciesbelonging to Asteraceae is a critically endangered (CR) species with a narrow distributionin Ankara-Gölbaşı.In previous years, C. tchihatcheffii was widespread around Mogan Lake in Gölbaşı district;however, its distribution has become limited to quite separated locations, namely 41 Evler,Mahmatlı, area of State Opera and Ballet General Directory of Ministry of Culture andTourism (DOBA), DOBA-adjoining arable land, Küçük Aşıklar Tepesi, Aquapark,Süleyman Demirel Forest. Although the species is represented by a small number ofindividuals in the east of Mogan Lake, the core of the population exists in the west of lake.The healthiest subpopulation grows in the DOBA site. The population density and sizedecreased in 2007 in all of the aformentioned areas; only a few individuals were observedin the Süleyman Demirel Forest. Soil compaction, seed-bank dynamics, number ofindividuals and productivity may differ from site to site. Viable seed numbers, plantdevelopment, climatic factors, and land use in the past can affect population density andsize.The soil content of these areas is poor in organic matter, rich in clay and lime. The watersaturation and farm land capacity are also high. Soil pH is in the range of 8.03-8.88.After the establishment of the quadrats (100 m2 x 8), the number of individuals in eachquadrat was recorded weekly and grouped into one of the three life stage as rosette,budding, and flowering. Germination of the seeds begins in late autumn and proceedsuntil the mid-spring. The ones germinated before or during winter usually reach therosette-stage. Data obtained in 2006 and 2007 show that maximum rosette number wasobserved at the end of March and in the first two weeks of April. Towards the end of Apriland beginning of May, budding state predominates and the first flowers begin to appear.By the end of May 2006, increase in temperature and decrease in precipitation causeddrought conditions unsuitable for plant growth. In July 2006 ?period of the highesttemperatures and the lowest precipitations? all the individuals dried out as they shed theirseeds.ivIn 2007, the amount of precipitation was lower than that of previous years causing achange in the phenology calender of the species, evident by disappearance at thebeginning of June. As a consequence of these adverse weather conditions, seedproduction in natural populations was reduced.When average number of seeds in one hundred flowerheads sampled from breedingareas in the years 2006 and 2007 were compared (100 x 8 x 2), a statistically significantdifference was found. Besides, the average number of seeds at various sampling areas ina given time period differed significantly.The root/shoot ratio appeared to be significantly different between six sites. The root/shootratio of the plants growing in the environs of Aquapark was found smaller than the othersites, mainly due to the salty nature of this area.The viability of the seeds were compared in five cultivation areas. In one of these sites-Mogan Park, the effect of the colour of the seeds (dark brown, greyish, yellow) on viabilitywas investigated and it was observed that yellow seeds were almost always unviable.Interestingly, the seeds belonging to year 2003 were sown in August 2006 in Mogan Parkand they flowered in November. Flowers covered by snow through November, survived toJanuary 2007; re-flowered in spring and produced seeds in the beginning of summer?exhibiting an eleven-month life-cycle.Bees are the main pollinators, C. tchihatcheffii seeds are also carried by Messor structor(an ant species). The major threats to the species are of anthropogenic sources, i.e.constructional and agricultural activities as well as collection of individuals from naturalpopulations. Insect, avian and mammalian predators also cause damage to populationsalthough limited as compared to anthropogenic effect.Keywords: Centaurea tchihatcheffii, population density, seed germination, soiltexture, root/shoot ratio, Gölbaşı-Ankara