Sağlık harcamalarının belirleyicileri: OECD ülkelerine yönelik kümeleme ve panel veri analizi
Determinants of health expenditures: Clustering and panel data analysis for OECD countries
Yazar: JEBAĞI CANBERK AYDIN
Danışman: PROF. DR. GÜLBİYE YENİMAHALLELİ YAŞAR
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sağlık Kurumları Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management
Dizin: Kümeleme = Clustering ; Kümeleme analizi = Cluster analysis ; OECD ülkeleri = OECD countries ; Panel veri modelleri = Panel data models ; Sağlık harcamaları = Health expenditures ; Sağlık sistemleri = Health systems

Özet:
Bireyin ve toplumun sağlık ihtiyaçları, tarih boyunca tıbbi uygulamalar ve teknolojilerdeki gelişmeyle birlikte artış göstermiştir. Bireyin ve toplumun sağlık ihtiyaçlarına yanıt verebilmek ve sağlık hizmetlerinin tüm topluma yayılabilmesi için gerçekleştirilen faaliyetlerin sonucunda sağlık sistemleri ortaya çıkmıştır. Sağlık sistemleri her toplumun kendine özgü; tarihsel, sosyal, ekonomik ve politik yapısına uygun olarak gelişmişlerdir. Bu nedenle sağlık sistemlerinin kendilerine özgü özelliklerinin incelenmesi ve sağlık sistemleri türlerinin belirlenmesi her zaman araştırmacıların ilgisini çekmiştir. Bunun yanı sıra, sağlık sistemlerinin karşılaştıkları en can alıcı sorunların başında sağlık sisteminin finansmanı sorunu bulunmaktadır. Sağlık harcamaları tarihsel olarak sürekli artış eğilimindedir. Bu nedenle, sağlık harcamalarını etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve maliyet yaratan unsurların ortaya çıkarılması araştırmacıların inceledikleri konulardan birisi olmuştur. Bu araştırma OECD ülkelerinin sağlık sistemlerini sınıflandırarak, sağlık sistemi türlerini ortaya çıkarmayı ve OECD ülkelerinin sağlık sistemleri türleri ile sağlık harcamalarının belirleyicileri arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır.
Araştırma kapsamında 36 OECD ülkesi bulunmaktadır. Bu ülkelerin sağlık sistemlerini sınıflandırabilmek için sağlık sistemlerinin özelliklerini yansıtabilecek sağlık harcaması, sağlık finansman kaynakları, hizmet sunumu ve düzenleme ile ilgili 2017 yılına ait 16 farklı değişken kullanılmıştır. OECD ülkeleri, bu değişkenler üzerinden hiyerarşik kümeleme analizi ile sınıflandırılmıştır. Analiz sonucunda OECD ülkelerinde dört sağlık sistemi türü olduğu saptanmıştır. Bunlar; Ulusal Sağlık Hizmeti Yönelimli, Sosyal Sigorta Yönelimli, Özel Sağlık Sistemi Yönelimli ve Karma Sistem Yönelimli ülkeler olarak tanımlanmıştır.
OECD ülkelerinde sağlık harcamalarının belirleyicilerini tespit edebilmek amacıyla 2000-2018 yıllarını kapsayan beş değişkenli bir panel veri seti oluşturulmuştur. Daha sonrasında hem OECD ülkelerinin tümü hem de sağlık sistemleri türleri, oluşturulan veri seti üzerinden panel veri analizi ile test edilmiştir. Panel veri analizi sonucunda, OECD ülkelerinin tümü için oluşturulan model istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Buna göre, OECD ülkelerinde kişi başı toplam sağlık harcamalarını pozitif yönde etkileyen faktörler kişi başı GSYH ve istihdam oranı olarak bulunmuştur. Negatif yönlü etkileyen ise 65 yaş üstü nüfus oranı olarak bulunmuştur. Ulusal Sağlık Hizmeti Yönelimli ülkelerde model istatistiksel olarak anlamlı değildir. Fakat Sosyal Sigorta Yönelimli ve Karma Sistem ülkelerinde oluşturulan model istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Buna göre Sosyal Sigorta Yönelimli ülkelerde kişi başı toplam sağlık harcaması ile kişi başına GSYH pozitif yönlü, doğumda beklenen yaşam süresi ile negatif yönlü olarak ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Karma Sistem ülkelerinde ise kişi başı toplam sağlık harcaması ile kişi başı GSYH arasında pozitif yönlü ilişki olduğu tespit edilmiştir.
Araştırma sonucunda OECD ülkelerinin sağlık sistemlerinin sınıflandırılması ve sağlık harcamalarının belirleyicileri literatürüne özgün katkılar sağlanmıştır. Sonraki araştırmalarda değişkenlerin çeşitlendirilmesi, zaman boyutunun genişletilmesi ve ülke sayısının artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler: kümeleme analizi, OECD ülkeleri, sağlık harcamalarının belirleyicileri, sağlık sistemlerinin sınıflandırılması, panel veri analizi

Abstract:
The health needs of the individuals and the society have increased with the development of medical practices and technologies throughout history. Health systems have emerged as a result of the activities which were carried out in order to both respond to the health needs of the individuals and the society and spread health services to the whole society. Health systems are unique to each society; They have developed in accordance with their historical, social, economic and political structures. For this reason, examining the unique features of health systems and determining the types of health systems have always attracted the attention of researchers. In addition, one of the most vital problems faced by the health systems is the problem of financing the health system. Health expenditures have historically tended to increase continuously. For this reason, determining the factors affecting health expenditures and revealing the cost-creating factors have been one of the subjects examined by researchers. This research aims to classify the health systems of OECD countries, to reveal the types of health systems and the relationship between the types of health systems of OECD countries and the determinants of health expenditures.
There are 36 OECD countries within the scope of this research. In order to classify the health systems of these countries, 16 different variables from 2017 related to the health expenditure, health financing resources, service delivery and regulation, which can reflect the characteristics of health systems, were used. OECD countries were classified by hierarchical cluster analysis based on these variables. As a result of the analysis, it was determined that there are four types of health systems in OECD countries. These are defined as National Health Service Oriented, Social Security Oriented, Private Health System and Mixed System countries.
In order to detect the determinants of health expenditures in OECD countries, a five-variable panel data set covering the years 2000-2018 was created. Afterwards, all OECD countries and health systems types were tested with panel data analysis on the data set. As a result of panel data analysis, the model created for all OECD countries was found to be statistically significant. Accordingly, the factors which positively affect total health expenditures per capita in OECD countries were found to be GDP per capita and employment rate. The negative effect was found to be the proportion of the population over 65 years of age. In NHS-Oriented countries, the model is not statistically significant. However, the model created in Social Security Oriented and Mixed System countries was found to be statistically significant. Accordingly, in Social Security Oriented countries, it was determined that total health expenditure per capita and GDP per capita were positively correlated but life expectancy at birth was negatively correlated. In Mixed System countries, it has been determined that there is a positive relationship between total health expenditure per capita and GDP per capita.
As a result of the research, contributions were made peculiar to the literature on classification of the health systems and the determinants of health expenditures in OECD countries. In future studies, it is recommended to diversify the variables, expand the time dimension and increase the number of countries.

Keywords: classification of health systems, cluster analysis, determinants of health expenditures, OECD countries, panel data analysis