Gazzâlî'nin ictihad anlayışı (el-Müstasfâ Min İlmi'l-Usûl özelinde)
Ghazali's doctrine of ijtihad (Specific to al-Mustasfa Min İlm al-Usul)‎
Yazar: ABDULLAH TAŞCAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜVEYS ATEŞ
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Gazzali = Gazali ; Usulü`l-fıkh = Usul al-figh ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam ; İçtihatlar = Judicial decisions

Özet:
Bu araştırmada; fıkıh usulü ilminde eser veren ulema arasında önemli bir yere ‎sahip ‎olan İmam Gazzâlî'nin ictihad konusu hakkındaki görüşleri, değerlendirmeleri, ‎izah ‎ve yaklaşımları ele alınmıştır. Araştırmada, Gazzâlî'nin fıkıh usulü alanında ‎önemli bir ‎yere sahip olan "el-Müstasfâ min ʿilmi'l-usûl"‎‏‎ adlı eserindeki ictihad ‎nazariyesi ‎‏yansıtılmaya çalışılmıştır. Ayrıca müellifin ictihad ile ilgili görüşleri ‎hakkında yapılan bir takım tenkitler değerlendirilmiş ve yer yer gerekli cevaplar ‎verilmeye çalışılmıştır.‎
Gazzâlî, ictihad anlayışını ortaya koyarken diğer usulcüler gibi Kitap, sünnet ‎ve icmâ delillerini kullanmıştır. Ancak bu delilleri kullanırken orijinal ictihad ‎metodolojisini ortaya koymuş, yer yer diğer usulcülerden farklı olarak bazı ilkeler ‎benimsemek suretiyle bunu ictihad nazariyesinde uygulamıştır. Söz gelimi, müellife ‎göre dördüncü şer'î delil istishâb delilidir ve müellif bunu akıl delili olarak da ‎nitelemiştir. Öte yandan kıyası, şer'î deliller arasında saymamıştır. Zira ona göre ‎kıyas, şer'î delillerden biri değil de hüküm çıkarma yollarından biridir. Ayrıca ‎Gazzâlî, müctehidin bilmesi gereken şer'î deliller arasında şer'u men kablenâ, sahâbî ‎kavlî, istihsan ve maslahat-ı mürseleyi saymamıştır. Nitekim bunları mevhûm asıllar ‎olarak nitelemiş ve muteber bir delil olarak görmemiştir. Bunun yanı sıra yetkin ve ‎muhakkik bir usulcü olan İmam Gazzâlî'nin ictihad nazariyesi incelendiğinde ictihad ‎nazariyesinin teşekkülünde İmam Şafii, Basra ‎Mu'tezile ekolü, Ebu'l-Hasen el-‎Eş'arî, ‎Ebû Bekir el-Bâkıllânî ve İmâmü'l-‎Haremeyn el-Cüveynî'nin izleri görülmektedir. 

Anahtar kelimeler: Fıkıh usulü, Gazzâlî, el-Müstasfâ, İctihad, Müctehid.‎

Abstract:
Abu Hamid al-Ghazali is one of the permanent scholars who have widely ‎discussed independent reasoning (Ijtihad), one of the fundamental sources of ‎Shari'ah law. This study envisages descriptively analyzing Ghazali's doctrine of ‎ijtihad / independent reasoning through his famous scientific work al-Mustasfā min ‎‎'ilm al-usul. In addition, the study examines al-Ghazali's critical opinions regarding ‎independent reasoning/Ijtihad.‎
Regarding the legitimacy, necessity, and importance of independent reasoning/ ‎Ijtihad, Al-Ghazali presents shreds of evidence from the Qur'an and Sunnah, ‎following the traditional approach of Muslim jurists. Yet, there are still some issues, ‎where Al-Ghazali carries his own views and does not follow the traditional ‎arguments. Therefore, it would be correct to say that while describing independent ‎reasoning/ ijtihad, al-Ghazali has neither fully followed the tradition nor introduced a ‎separate approach, rather, he has adopted a balanced approach between tradition and ‎innovation.  For example, discussing the sources of Shari'ah law, Al-Ghazali accepts ‎presumption of continuity/ Istihaab as a permanent source, but, simultaneously, he ‎does not recognise the independent reasoning/ Ijtihad as a permanent source of ‎Shari'ah law, rather he considers it as a tool to infer Shari'ah provisions. Also, Ghazali ‎does not recognise the revealed laws preceding the Shari'ah of Islam (Sharu man ‎Qablana), the Fatwas and personal opinions of the companions of the prophet ‎Muhammad- peace be upon him-, Equity of Islamic law, (Istihasan) and ‎consideration of public interest (Maslaha Mursala) as authentic sources of Shari'ah ‎law. According to Ghazali, these are presumed to be the source of law. In addition, ‎according to the study, the flavour of the approaches of Shafi'i, Iraqi, more precisely ‎Basrian Mu'tazilah school of thought, Ash'ari, Juwini, Abu Bakr Saghir and Baqlani ‎has been reflecting in the Ghazali's technique of reasoning and approach of inference.‎

Keywords: Jurisprudential method, Ghazali, al-Mustasfa, İndependent reasoning/ ‎Ijtihad, Mujtahid.‎