Özel gereksinimli çocuğu olan annelerin çocuklarıyla etkileşimlerinin ve ilişkilerinin incelenmesi
Examining mothers interaction and relationship with their children having special needs
Yazar: HANDE KARS
Danışman: DOÇ. DR. HATİCE BAKKALOĞLU
Ankara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Özel Eğitim Ana Bilim Dalı / Özel Eğitim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ana-çocuk etkileşimi = Mother-child interaction ; Anne davranışı = Mother behavior ; Anneler = Mothers ; Özel eğitim = Special education ; Özel eğitime muhtaç çocuklar = Handicapped children who need special education ; Özel gereksinimli çocuklar = Children with special needs

Özet:
Bu çalışmada özel gereksinimli çocuğu olan annelerin çocuklarıyla
etkileşimlerinin ve ilişkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Annelerin etkileşimsel
davranışları ile çocuklarıyla olan ilişki düzeylerinin birlikte değişip değişmediğini,
birlikte değişim söz konusu ise bunun ne yönde olduğunu saptamak amacıyla
korelasyon türü ilişkisel tarama modeli, annelerin etkileşimsel davranışları ile
çocuklarıyla olan ilişki düzeylerinin çocukların ve annelerin demografik özelliklerine
göre farklılaşıp farklılaşmadığını incelemek amacıyla da karşılaştırma türü ilişkisel
tarama modeli kullanılmıştır.
Araştırmaya 15 anne ile 8'i gelişim geriliği tanısı olan ve 7'si otizm tanısı olan
çocukları olmak üzere toplam 15 anne-çocuk çifti katılmıştır. Veri toplama araçları
olarak "Anne-Çocuk Bilgi Formu", "PICCOLO Anne-Çocuk Gözlem Formu" ve
"Çocuk Anababa İlişki Ölçeği" kullanılmıştır. Anne-çocuk etkileşimi PICCOLO ile
"duygusal yakınlık, duyarlılık, cesaretlendirme ve öğretme" olmak üzere dört alt
boyutta toplam 29 madde ile değerlendirilmiş, anne-çocuk ilişkisi ise ÇAİÖ ile "olumlu
ilişki ve çatışma" olmak üzere iki alt boyutta toplam 24 madde ile değerlendirilmiştir.
Özel gereksinimli çocuğu olan annelerin PICCOLO alt ölçek puanları ve toplam
puanı ile ÇAİÖ alt ölçek puanları ve toplam puanı arasında anlamlı bir ilişki olup
olmadığına Spearman Korelasyon katsayısı ile bakılmıştır. PICCOLO alt ölçek puanları
ve toplam puanı ile ÇAİÖ alt ölçek puanları ve toplam puanı arasındaki ilişki
incelendiğinde, araştırmacı tarafından PICCOLO ile değerlendirilen anne-çocuk
etkileşiminin sınırlı olduğu, anneler tarafından ÇAİÖ ile değerlendirilen anne-çocuk
ilişkisinin ise görece daha olumlu olduğu görülmüştür. Etkileşim davranışlarını sınırlı
düzeyde sergileyen özel gereksinimli çocuk annelerinin, nitelikli anne-çocuk ilişkisinin
gerekliliklerini yerine getirmek için destek gereksinimi olduğu belirlenmiştir.
Diğer yandan anne özelliklerine göre PICCOLO ve ÇAİÖ'den alınan puanlar
arasında anlamlı bir fark olup olmadığı, anne yaşı ve çalışma durumu için Mann-
Whitney U testi ile anne eğitim düzeyi için ise Kruskal Wallis testi kullanılarak
incelenmiş ve bu değişkenler açısından anlamlı fark olmadığı bulunmuştur. Çocuğun
özelliklerine göre PICCOLO ve ÇAİÖ'den alınan puanlar arasında anlamlı bir fark olup
olmadığı, çocuk cinsiyeti ve tanısı için Mann-Whitney U testi, çocuk yaşı için ise
Kruskal Wallis testi kullanılarak incelenmiş ve bu değişkenler açısından anlamlı fark
olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Araştırmanın bulguları incelendiğinde, çocuklarıyla görece olumlu bir ilişki
içinde olduklarını düşünen özel gereksinimli çocuk annelerinin etkileşim davranışlarını
orta düzeyde sergiledikleri görülmüştür. Ayrıca annelerin çocuklarıyla etkileşimleri ve
ilişkilerinin annenin yaşına, eğitim düzeyine ve çalışma durumuna göre ve yine çocuğun
yaşına, cinsiyetine ve tanısına göre anlamlı düzeyde farklılaşmadığı belirlenmiştir.
Bulgular alanyazın çerçevesinde tartışılarak, ileri araştırmalar ve uygulamalara yönelik
önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Sözcükler: Özel Gereksinimli Çocuk, Ebeveyn-Çocuk Etkileşimi,
Ebeveyn-Çocuk İlişkisi

Abstract:
This study aims to explore mothers' interaction and relationship with their
children having special needs. A correlational type of relational screening model was
used to see the relationship between mothers' interactional behaviors and the level of
relationship with their children, and direction of the correlation. A comparative type of
relational screening model was conducted to determine whether mothers' interactional
behaviors and the level of relationship with their children differ according to
demographic information of mothers and children.
Participants of the study are 15 mother-child dyads composed of eight children
with developmental delay, seven children with autism and their mothers. "Mother-
Child Demographic Information Form", "Parenting Interactions with Children:
Checklist of Observations Linked to Outcomes - PICCOLO", and "Child-Parent
Relationship Scale - CPRS" were used as data collection tools. Mother-child interaction
was assessed through the PICCOLO including 29 items and four domains which are
"affection, responsiveness, encouragement, and teaching". Mother-child relationship
was evaluated via CPRS including 24 items and two domains "positive relationship, and
conflict".
Spearman Correlation Coefficient was used to examine whether there is a
significant relationship between participating mothers' PICCOLO and CPRS total and
sub-domain scores. Analysis revealed that mother-child interaction is limited, and
mother-child relationship is relatively more positive. It was found that due to their
limitations regarding interactional behaviors, mothers of children with special needs are
in the need of support to undertake the requirements of high quality mother-child
relationship.
Mann-Whitney U test was conducted to determine whether mothers'
interactional behaviors and the level of relationship with their children significantly
differ according to mothers' age, mothers' work status, child's gender and child's
diagnosis. Kruskal Wallis was employed to find out whether mothers' interactional
behaviors and the level of relationship with their children significantly differ according
to mothers' educational level and child's age. Any significant difference was not found
after the analysis.
Findings show that mothers, perceiving they have a relatively positive
relationship with their children, show interactional behaviors at a medium level.
Furthermore, mothers' interactional behaviors and the level of relationship with their
children do not significantly differ according to mothers' age, mother's work status,
mother's education level; child's gender, child diagnosis, and child's age. Findings were
discussed based on the literature. Suggestions were made for further research and
implications.
Key Words: Child with Special Needs, Parent-Child Interaction, Parent-Child
Relationship