Türkiye'de yayılış gösteren Barbus spp. (Pisces:Cyprinidae) türlerinin coğrafik varyasyonlarının araştırılması
The investigation of geographic variations of Barbus spp. (Pisces:Cyprinidae) distributed in Turkey
Yazar: MUSTAFA KORKMAZ
Danışman: PROF. DR. SEDAT VAHDET YERLİ
Hacettepe Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Biyoloji = Biology
Dizin: Geometrik morfometri = Geometric morphometry ; Hidrobiyoloji = Hydrobiology ; Moleküler sistematik = Molecular systematic

Özet:
Barbus Cuvier, 1816 Cyprinidae familyasına ait orta ve büyük boylu türleri barındıran ve sistematik açıdan oldukça fazla karmaşanın hâkim olduğu bir gruptur. Barbus cinsi Luciobarbus, Carasobarbus, Arabibarbus gibi diğer cinslerden yakın zamanda ayrıldığı için sık sık türlerin isimlendirilmesinde sorunlar yaşanmaktadır. Bu tez kapsamında Türkiye'de dağılım gösteren Barbus cinsine ait türlerin, türler arası ve tür içi varyasyonlarının morfometrik ve filogenetik analizler ile belirlenmesi ve sistematiğinin açığa kavuşturulması amaçlanmıştır.
Çeşitli yöntemler ile farklı havzalardan 461 noktadan örnekleme yapılmış, 161 noktadan Barbus cinsine dâhil 11 türe ait örnekler toplanmıştır. Bu örneklerin metrik ve meristik ölçümleri kayıt edilmiştir. Klasik morfometrik ölçümlere dayalı analizlerin yanı sıra radyografi görüntüsü üzerinde sabitlenen yer imi tabanlı geometrik morfometrik analizler de yapılmıştır. Morfometri analizlerini takiben on türe ait 95 bireyden elde edilen sitokrom oksidaz I (COI) genine ait sekans dizileri Barbus cinsine ait diğer türlerin GenBank'tan alınan verileri ile birlikte analiz edilmiş ve türler arası ilişkiler aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Tez kapsamında elde edilen bulgulara göre Ponto-Kaspiyan soyu içerisinde Karadeniz'den köken alan ve günümüzde Türkiye içsularında dağılımı bulunduğu ifade edilen Kırım endemiği Barbus tauricus'un ülkemiz sularında bulunmadığı tespit edilmiştir.  Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Kızılırmak, Yeşilırmak ve Çoruh havzalarında dağılım gösteren Barbus türünün filogenetik bulgulara göre B. tauricus yerine Barbus escherichii olarak isimlendirilmesi önerilmektedir. Aynı soy grubundaki Barbus ercisianus'un hem morfometrik hem de filogenetik analizler neticesinde Barbus lacerta'nın varyasyon sınırları içerisinde olduğu görülmüş ve B. ercisianus'un B. lacerta'nın sinonimi olarak kabul edilmesi önerilmiştir. Diğer taraftan B. lacerta'nın sinonimi olarak değerlendirilebilen Barbus cyri'nin ise geçerli bir tür olduğu, morfometrik ve filogenetik analizler ile ortaya koyulmuştur.
Ponto-Kaspiyan soyu içerisinde ayrıca Barbus bergi-Barbus oligolepis polifiletik tür kompleksinin varlığı gözlenmiştir. Farklı havzalarda dağılım gösteren, klasik ve geometrik morfometrik analizlerde birbirlerinden tamamen ayrılan bu iki tür filogenetik analizlerde ayrılmamış ve anlamlı bir sonuç elde edilememiştir.
Filogenetik bulgulara göre Barbus prespensis, Barbus rebeli, Barbus euboicus, Barbus peloponnesius, Barbus strumicae, Barbus cyclolepis, Barbus pergamonensis, Barbus niluferensis ve Barbus sperchiensis Ege soyu adıyla adlandırılan soy grubu içerisinde gruplanmıştır. Ege soyundaki en dikkat çekici bulgu B. niluferensis ile ilgilidir. B. niluferensis B. oligolepis ile aynı havzada bulunmaktadır, fakat soy hatları farklı parafiletik türlerdir. B. oligolepis Karadeniz'den köken alan türlerin bulunduğu Ponto-Kaspian soy grubu içerisinde bulunurken, B. niluferensis Avrupa türlerinin domine ettiği Ege soy grubunda ve B. pergamonensis'e kardeş olarak bulunmaktadır. B. niluferensis ile B. oligolepis'in aynı havzada bulunması nehir havzalarında görülen "river capture" denilen değişimler sonucu meydana geldiği düşünülmektedir. Ege soyundaki bir diğer önemli tür olan Barbus pergamonensis'in dağılım gösterdiği havzalar arasında bir farklılığın olduğu klasik ve geometrik morfometrik analizler neticesinde görülmüştür. Filogenetik analizler sonucunda da bir ayrılma olduğu göze çarpmaktadır. Fakat bu ayrılmanın hangi seviyede değerlendirileceği tartışma konusudur.
Son olarak Barbus lorteti olarak kabul edilen türün klasik ve geometrik morfometri açısından değerlendirilmesi yapılmış ve Barbus cinsine ait türlerden farklılığı tespit edilmiştir. Tespit edilen bu farklılıkların temel anlamda Luciobarbus ve Barbus'un cins ayrımında kullanılan karakterler ile örtüşmesinden dolayı bu türün Luciobarbus cinsi içerisinde Luciobarbus lorteti olarak kabul edilmesi ve B. lorteti'nin de sinonim kabul edilmesi önerilmektedir.

Abstract:
Barbus Cuvier, 1816 genus, member of Cyprinidae family, is made up of middle to large sized fishes. Systematics of the genus is complex. Identification species can be problematic due to recent divergence of Barbus from other genera like Luciobarbus, Carasobarbus, Arabibarbus. Aim of this investigaton is to exhibit interspecific and intraspecific variations among Barbus genus by means of morphometric and genetic analyses and to clarify its systematical status.
A total of 11 species of the genus was sampled in field studies from various basins, and metric meristic measurements were collected from the specimens. Landmark based morphometric analyses of radiographic images were conducted in addition to traditional morphometric analyses. In order to explain intraspecific relationships of the genus, sequences of cytochrome oxidase subunit I (COI) from 95 specimens of ten species were analyzed with sequences retrieved from GenBank.
According to results obtained in this study, it has been found that Barbus tauricus, Crimea endemic originated from Black Sea, member of Ponto-Caspian Clade is not distributed in fresh waters of Anatolia as it had been thought otherwise. Species which are distributed through Eastern and Western Black Sea, Kızılırmak, Yeşilırmak and Çoruh basins should be named Barbus escherichii rather than Barbus tauricus. In the same clade, Barbus ercisianus was found to be within the variation limits of Barbus lacerta and offered as a synonym. On the other hand, validation of Barbus cyri which was offered as a synonymy for B. lacerta in some literature, is shown with morphometric and phylogenetic analyses. Polyphyletic Barbus bergi-Barbus oligolepis complex is observed in Ponto-Caspian Clade. These species were distributed in different basins with clear differences by means of morphometry whereas divergence by means of phylogeny is not much clear.
According to phylogeny acquired, Barbus prespensis, Barbus rebeli, Barbus euboicus, Barbus peloponnesius, Barbus strumicae, Barbus cyclolepis, Barbus pergamonensis, Barbus niluferensis and Barbus sperchiensis are grouped together within the same clade which is named Aegean Clade. The most interesting result from this clade is paraphyly of B. niluferensis with B. oligolepis which inhabits the same basin. B. oligolepis is found out to be in Ponto-Caspian Clade whereas B. niluferensis and its sister species B. pergamonensis are in Aegean Clade which is dominated by European species. B. pergamonensis also shows some differantiation between basins morphometrically and phylogenetically however extent of this variation is a up to debate.  
Finally, morphometric evalution of Barbus lorteti is conducted and differences from other species of Barbus are observed. These differences are similar to differences between Luciobarbus and Barbus therefore it is offered to be considered as Luciobarbus lorteti.