Sosyal sürdürülebilirlik bağlamında mahalle kavramının önemi ve İstanbul Kuzguncuk örneğinde sorgulanması
The importance of the concept of neighborhood in the context of social sustainability and its question in the case of İstanbul, Kuzguncuk
Yazar: ENİSE ERDEMİR NALCI
Danışman: DOÇ. DR. OYA AKIN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Koruma ve Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Mahalle; insan-mekân ilişkisi ile şekillenen, toplumsal ilişkilerin geliştiği, kendi coğrafyasına özgü, tarihsel ve kültürel arka plana sahip, kentin ve planlamanın gerek örgütlenme gerekse idari açıdan en küçük birimidir. Ülkemizde 1950 sonrası başlayan ve 1980'lerden sonra hız kazanan kentleşme sürecinde; mahallenin nüfus ve alansal ölçüleri değişmiş, tanış olma ve aidiyet kurma olanakları ortadan kalkmış ve planlamanın en küçük temel birimi olan yapı, sadece idari sınır ve yönetim biçimi olarak ele alınmıştır. Yaşanan süreçlerin mahallenin kapsam ve niteliğini değişime uğratması, konunun literatüre kazandırılmasını gerektirmiştir. Bu gerekçe ve problemlerden hareketle, hızlı kentleşme sürecinin mahalle kavramı üzerindeki etkileri irdelenmiştir. 
Bu çalışmada; mahallenin değişen içeriği ve anlamının fiziksel, algısal parametreler açısından sorgulanması, yer kimliği ve aidiyet duygusu bağlamında sosyal olarak sürdürülebilmesi için nelere ihtiyaç duyulduğunun tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Yöntem olarak sistematik ve açıklayıcı yazın taramasına başvurulmuş, uluslararası ve ulusal literatür incelenmiştir. Çalışma kapsamında mahalle kavramının tarihsel süreç içindeki değişimi teknolojik, sosyal ve ekonomik olgulara bağlı olarak tartışılarak; yer, yerin ruhu, aidiyet, sosyal sürdürülebilirlik kavramlarının mahalle birimi ile ilişkileri araştırılmıştır. Günümüz mahalleleri için bir problem tanımı ortaya konularak mahalleyi fiziksel ve sosyal alt bölge olarak kabul eden bileşenler tanımlanmıştır. Mahalleyi fiziksel olarak tanımlayan bileşenler karma arazi kullanımı, aidiyet-kimlik-insan ölçeği-tanış olma-konfor kriterlerine bağlı oluşturulan yoğunluk, bütünleşik-geçirgen kentsel doku ve yapı tipolojisi, mahalle merkezinin kalitesidir. Mahallenin sosyal parametreleri ise hem fiziksel hem de toplumsal yapıya bağlı olarak gelişen; sosyal yapıda çeşitlilik, komşuluk ilişkileri, güvenlik, mahalle ve ev kalite algısı, yer duygusu ve katılım kavramlarıdır.  
Bu bileşenlerden hareketle tezin pratik olarak sorgulanacağı alan olarak Kuzguncuk Mahallesi seçilmiş; mahallenin değişen içeriği ve anlamı, demografik, fiziksel, sosyal-algısal bileşenler açısından ele alınmış, yer kimliği ve aidiyet duygusu bağlamında sosyal olarak sürdürülebilmesi için nelere ihtiyaç duyulduğu tespit edilerek, mahalle ölçeğinde sürdürülebilirlik parametre önerilerinde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Mahalle, değişim, sosyal sürdürülebilirlik, kimlik ve aidiyet

Abstract:
The neighborhood is shaped by human-space relationships, serving as the smallest unit in urban and planning structures both organizationally and administratively, characterized by its unique geography, historical, and cultural background. In our country, the urbanization process, which started after 1950 and accelerated post-1980s, altered the demographic and spatial dimensions of neighborhoods', eliminating the opportunities for acquaintance and community attachment. The neighborhood, once the core unit of planning, has been reduced to little more than an administrative boundary and a form of control. These transformations necessitate the inclusion of this topic in the academic literature, prompting a review of the impacts of rapid urbanization on the concept of the neighborhood.
This study aims to examine the changing content and meaning of neighborhoods from the perspective of physical and perceptual parameters, and to identify the necessary conditions for social sustainability in the context of place identity and sense of belonging. A systematic and explanatory literature review has been conducted, examining both international and national sources. The historical evolution of the concept of neighborhood has been discussed in relation to technological, social, and economic factors, while investigating the relationships between place, the spirit of place, belonging, and social sustainability. A problem definition has been established for contemporary neighborhoods, identifying the components that regard the neighborhood as a physical and social sub-region. Physical components defining the neighborhood include mixed land use, density created based on criteria such as belonging, identity, human scale, acquaintance, and comfort, integrated and permeable urban fabric, and the quality of the neighborhood center. Social parameters, on the other hand, are developed based on both physical and social structures and include diversity in social structure, neighborhood relationships, security, perceptions of neighborhood and housing quality, sense of place, and participation.
Based on these components, Kuzguncuk Neighborhood has been chosen as the practical area for the thesis; the changing content and meaning of the neighborhood has been addressed in terms of demographic, physical, and social-perceptual components. The study identifies what is needed for social sustainability in the context of place identity and sense of belonging and proposes sustainability parameters at the neighborhood scale.

Keywords: Neighborhood, change, social sustainability, place identity and place attachment