Celâleddin ed-Devvânî'nin kelâm sistemi
The Celaleddin ed-Devvani's system of kalam
Yazar: MUSTAFA AKMAN
Danışman: PROF. DR. İSA YÜCEER
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion
Dizin: Celaleddin ed-Devvani = Celaleddin ed-Devvani ; Kelam = Islamic theology ; İslamiyet = Islam

Özet:
Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletleri zamanında yetişip önemli görevler üstlenen Devvânî, aynı zamanda Osmanlı kelâm düşüncesinin şekillenmesinde de etkili olan mühim kelâmcılardan biridir. 
Felsefe ile din arasında bir çelişki olmadığına inanan Devvânî'nin en mühim hedefinin, yaşadığı dönemde felsefeyi saygın ve kabul edilir kılma olduğu ve bu hususta başarılı olduğu anlaşılmaktadır. Sühreverdî'nin işrâk, İbnu'l-Arabî'nin vahdet-i vücûd ve Tûsî'nin ahlâk felsefesinden benimseyerek istifade etmiş olan Devvânî'nin bunlardan özellikle İbnu'l-Arabî'ye daha çok ilgi duymuştur. Öte yandan Meşşâî ve İşrâkî terminolojiyi birlikte kullanan Devvânî, benimsediği sudûr nazariyesini kurgularken hem İslâm Meşşâîlerinin hem de İşrâkîlerin bu yöndeki yaklaşımlarını birleştiren bir tutum sergilemiştir.
Gazzâlî sonrası İslâm dünyasında Meşşâî felsefeye karşı oluşan olumsuz havayı dağıtma ve felsefe ile din arasında temelde bir uzlaşı kurma çabasında olduğu görülen Devvânî, felsefe ile tasavvuf arasında tam bir ahenk bulmaktadır. Bu itibarla bir yandan meşhur bir kelâmcı ve felsefeci, diğer yandan ise tasavvufla ilgilenen birinin düşüncelerinde tenakuzu atlayan çok iyi bir seçmeci (eklektik) olması gerekir. Ne var ki Devvânî'nin eserlerinden böyle bir tutumunun varlığı fark edilememiş, aksine birçok düşüncesini birbiriyle ilişkilendirmeden bıraktığı görülmüştür. 
Devvânî eserlerinde Şefâat, Kabir Azabı, Sırat, Mîzân, Kabir Sorgusu, İvaz, Rü'yetullah, Mu'cize ve Kerâmet vs. temel kelâmî konuların tamamında Eş'arî söylemi esas almıştır. Hemen her eserini kelâmî, felsefî ve tasavvufî bir zemine oturtmaya çalışan Devvânî, kelâmdaki şerh ve hâşiye geleneğinin zirve ismidir. Bu dönemde kelâm ilmi gerileme dönemine girmiş buna karşın tasavvufî düşünce felsefeleşerek geniş bir çevre bulmuştur. İşte görebildiğimiz kadarıyla Devvânî tam da bu çevreye mensup bir kelâmcı gibi durmaktadır.

Abstract:
Devvânî grows old and undertake important tasks in the times of Karakoyunlu and Akkoyunlu states and also he is one of the prominent theologians who influents the Ottoman theological thought.
Devvâni believes that there is not any conflicts between religion and philosophy. His most important goal was to make the philosophy respectable and acceptable and now we can see that he was successful in his goal.
Devvani benefits particularly from Suhrawardi's Israir, Ibn al-Arabi's unity-Existence and Tûsî's  moral philosophy but he was more interested in Ibn al-Arabi's thoughts. Of the particular benefit of those who have had the Ibn al-Arabi has Devvânî'n more interested.  Devvânî usedboth of the İşrâkî terminology and the Meşai and he constructed an attitude  that combines both approaches in his direction .
Devvânî finds complete harmony between mysticism and philosophy. In this respect, on the one hand a well-known theologian and philosopher, on the other hand eclectic should be. But we can't reveal the presence of such an attitude from Devvânî'n works, unlike many thoughts were replaced by without associating with each other.
İn Devvani's Works about intercession, Grave Torment, Sirat, balance, Kabir query, İvaz, Rü'yetullah, and miracles, etc. on all of the basic theological issues hevwa based on Ash'ari 's discourses.