Muhammed B. Ali Senûsî ve hadis ilmindeki yeri
Muhammad B. Ali as-Sanûsî and his position in the scienceof hadith
Yazar: MOHAMED HUSSİN ALİ SULİEMAN
Danışman: PROF. DR. AHMET YILDIRIM
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Hadis = Hadith ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Muhammed bin Ali es Senusi = Muhammed bin Ali es Senusi ; İslamiyet = Islam

Özet:
Tarihte iz bırakmış ve sosyal hayatta birçok değişim ve gelişmelerle anılan ve bu vesileyle baş döndürücü bir hızla gelişen günümüz sosyal hayatina birçok alanda ışık tutabilen şahsiyetlerin akademik çalışmalara mevzu edilmesi günümüzde gelişen benzer olayları doğru muhakeme etmek ve bundan dersler çıkarıp geleceği buna göre pılanlamak adına önem arz etmektedir. Özellikle sosyal hayatta yenilikçi hareketlere öncülük eden ve bu sayede toplum tarafında ayrı bir saygı ve ihtimama mazhar olan kişilikleri bu bağlamda zikretmek gerekir.
Muhammed b. Ali Senûsî Hattâbî de dolaştığı birçok İslam diyarında sosyal, dinî, tasavvufî ve ilmî alanlarda bıraktığı etki ve halkın görüş ve davranışlarının dönüştürülmesinde üstlendiği rol itibariyle akademik çalışmalarakonu olması günümüz toplumuna tanıtılması önem arz ettiği kanaatindeyiz.
Bu noktadan hareketle onun ilmi çalışmaları, kaleme aldığı eserler, savunduğu yenilikçi görüşler ve yetiştirdiği talebeler gibi değişik açılardan ele alınabilmektedir. Özellikle Senûsî hadis ve hadis ilmine ayrı önem ve ihtimam göstermiştir. Onun hadisleri ele almada, tevil ve yorumlamada ve hadislerin şer'î hükümler bağlamında kendine has bir metot ve yöntemi olduğu görülmektedir.
Bu açıdan onun bu bütünsel ve seçkin yaklaşımını başkaları tarafında akademik çalışmalarla ele alınmadığını gördükten sonra çalımamıza konu edinmeyi uygun gördük.
Takip edilen metot ve yönteme gelince genel anlamda tespit, tanımlayıcı ve analiz yöntemi uygulanmıştır.
Çalışma bir giriş üç bölüm ve sonuç şeklinde planlanmıştır.
Birinci bölümde Muhammed Ali Senûsî Hattâbî'inin yaşadığı ortam, sosyal ve ilmi kişiliği fikir ve tasavvufî açıdan müntesib olduğu ekol ve ehl-i beytten olma durumu ele alınmış bilimsel araştırmalar ışığında tartışılmıştır.
İkinci bölümde hadis literatürü, Muhammed Ali Senûsî'nin bu alandaki çabaları yöntemi ona göre teşride hadisin yeri ve önemi açıklanmış, onun hadis ile amel etme yaklaşımı ahâd hadislerle amel etme hususundaki yaklaşımı tahlil edilmiştir.
Üçüncü bölümde ise Muhammed Ali Senûsî Hattâbî'nin hadis senedine verdiği önem,  hadis metninin kritik edilmesinin önemi, tasavvuf ve hadislerle olan ilişkisi, referansları gibi mevzular yanında imkanlar nisbetinde elde edilen eserleri ışığında incelenmiştir.
Katı mezhepçiliğin hüküm sürdüğü bir dönemda yaşayan ve sosyal, dücünsel ve siyasal açıdan çalkantıların yaşandığı bir ortamda Muhammed Ali Senûsî Hattâbî kendi döneminde özellikle ilim dünyasının dikkatlerini celpedebilmiş, doğru bildiklerini her zaman savunmuş,  toplumun ıslahı ve davranışlarının iyiye doğruya dönük dönüştürülmesinde elinden gelen gayreti göstermiş, bunun için birçok İslâm dıyarını dolaşmış, örneci yetiştirmiş ve birçok eser kale almış olduğunu söyleyebiliriz.

Abstract:
It is believed by many that studying the characters which are historically influential and analyzing certain aspects of those characters is truly needed especially if the character is one of the advocates of renewal and has gained a considerable degree of respect. 
One great example is Muhammed b.Ali as-Sanûsî al-Khattabî who had significant effect in a big area of the Islamic world which he visited. This made it necessary to go deeper in studying and searching his ideas, thoughts, knowledge, education and works. 
It is worth mentioning that because Senûsî was mainly concerned with studying  hadith sheriff and the sciences related, and because of his distinctive method in dealing with Islamic shariea, I decided to conduct my Ph.D.  thesis on him and his efforts since they were not deliberately studied. 
The inductive method is the method adopted for the purpose of tracking as-Sanûsî's efforts through his books that I could get an access to. Meanwhile, the analytical deductive method is applied in order to analyze the data collected. A comparison between what was written before his time and after is carried out in the current work.
However, the thesis is divided into three chapters preceded by an introduction and ended up with a conclusion. The first chapter is devoted to the era of as-Sanûsî, his environment, personal life, the behavioral and intellectual school he belongs to as well as belonging to the prophet house.  The second chapter, on the other hand, is concerned with the concept of hadith, its types and its contribution to Islamic legislation according to as-Sanûsi's views on the ways of working with hadith and arguing with Ahad hadith. In the third chapter the focus is mainly placed on how as-Sanûî's paid careful attention to the sanad and matn of hadith, the mysticism ( tasouf) in relation to hadith. In addition, an idea about as-Sanûsi's hadith writings which I could have studied. The conclusion is a summary of the results I have arrived at .
It can be said that as-Sanûsî was a distinguished writer and researcher since he evolved a number of issues that were not common during the time he lived. He showed flexibility where others did not, corrected some concepts where others were fanatic and opened the doors for discussion which paved the path for those who followed. Never the less, his writings and works are still in need of more research and analysis especially in the educational and fiqhi issues.