İslam düşüncesinde birden fazla âlemin imkânına dair tartışmalar: İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî özelinde bir inceleme
Discussions on the possibility of more than one universe i̇n i̇slamic thought: a study focusing to Avicenna And Fakhr Al-Din Al-Razi
Yazar: BİLAL ÖZTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. EŞREF ALTAŞ
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: İbn Sina = Ibn Sina

Özet:
Bu yüksek lisans tezi İslam düşüncesinde birden fazla âlemin imkânı 
konusunda filozoflar ve kelamcılar arasındaki tartışmaları İbn Sînâ ve Fahreddin er
Râzî özelinde ele almayı amaçlar. Birden fazla âlemin imkânı problemi sadece modern 
dönemi değil modern öncesini de ilgilendiren bir problem olarak karşımıza 
çıkmaktadır. Antik Yunan'dan beri süregelen tartışmanın İslam düşüncesinde de yeri 
vardır. Üç bölüm olarak tasarlanan tezin birinci bölümünde İbn Sînâ'ya kadarki süreç 
ele alınmıştır. Bu bölümde hem Antik Yunan hem de İbn Sînâ öncesi İslam düşüncesi 
incelenmiştir. İkinci bölümde İbn Sînâ'nın biricik âlem iddiasının hem fizikteki hem 
de metafizikteki temel dayanakları araştırılmıştır. İbn Sînâ'nın ele aldığı şekliyle 
biricik âlemin fizikî gerekçelerinin uzantıları boşluk, felek-i muhitin özellikleri, 
yönler, cisimlerin yapısı, hareket ve doğal mekandır. Metafizik gerekçenin temel 
dayanağı ise Tanrı tasavvuru ve 'birden ancak bir çıkar' kuralıdır. Üçüncü bölümde 
ise Fahreddin er-Râzî'nin biricik âlem iddiasına eleştirileri ele alınmıştır. Filozofları 
sistematik bir eleştiriye tâbi tutan Fahreddin er-Râzî filozofların biricik âlem 
iddialarını ikisi fiziği, biri metafiziği ilgilendiren temel üç argümana indirgeyerek 
kritik etmiştir. Son olarak kelamcıların biricik âlem iddiasını eleştirmelerindeki temel 
kaygıları tespit edilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
This master's thesis aims to address the debates among philosophers and 
theologians about the possibility of more than one universe in Islamic thought, 
specifically in the context of Avicenna and Fakhr al-Din al-Rāzī. The problem of the 
possibility of more than one universe appears as a problem that concerns not only the 
modern period but also the pre-modern period. The debate that has been going on since 
ancient Greece also has a place in Islamic thought. In the first part of the thesis, which 
was designed as three parts, the process until Avicenna was discussed. In this section, 
both Ancient Greek and pre-Avicenna Islamic thought are examined. In the second 
part, the basic foundations of Avicenna's claim of the unique universe in both physics 
and metaphysics were investigated. As discussed by Avicenna, the extensions of the 
physical justifications of the unique universe are the void, the properties of the 
universe, directions, the structure of objects, movement and natural space. The basis 
of the metaphysical justification is the concept of God and the rule of 'only one comes 
from one'. In the third chapter, Fakhr al-Din al-Rāzī's criticisms of the claim of the 
unique universe are discussed. Fakhr al-Din al-Rāzī, who subjected the philosophers 
to a systematic criticism, criticized the philosophers' unique universe claims by 
reducing them to three basic arguments, two of which concern physics and one 
concerns metaphysics. Finally, the main concerns of the theologians in criticizing the 
claim of the unique universe were tried to be determined.