Post-COVİD döneminde musküloskeletal semptom ve bulgular
Musculoskeletal symptoms and signs in the post-COVID period
Yazar: ÖZER ERZURUMLUOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. TUBA TÜLAY KOCA
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation
Dizin: Ağrı = Pain ; Belirti ve semptomlar = Signs and symptoms ; COVID 19 = COVID 19 ; Kas-iskelet hastalıkları = Musculoskeletal diseases ; Kas-iskelet sistemi = Musculoskelatal system ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Miyalji = Myalgia ; Nöropatiler = Neuropathies

Özet:
Amaç: COVID-19, artık Şiddetli Akut Solunum Sendromu Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) olarak biliniyor. COVID-19 enfeksiyonuna bağlı şiddetli akut solunum sendromu (SARS-CoV-2) ilk olarak 31 Aralık 2019'da ülkemizde bildirildi. Bu hastaların bir kısmı ayaktan bir kısmı yatarak tedavi almış, aldıkları viral yüke ve genetik alt yapılarına göre hastalığı farklı şiddetlerde geçirdikleri gözlenmektedir. Covid-19 geçiren hastaların büyük bölümünde ise sekel bulgular rapor edilmektedir. Post-COVID sendromu yaygın bir sendromdur. Haftalar veya daha fazla sürebilen çok sayıda semptomu (egzersiz intoleransı, nefes darlığı, göğüs ağrısı, kemosensör bozukluk, lenfadenopati, rinit ve iştah kaybı, çarpıntı, kas güçsüzlüğü, baş ağrısı,  ortostatik intolerans) içerir. Biz de çalışmamızda Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon polikliniğimize başvuran hastalarda covid-19 sonrası devam eden musküloskeletal semptom ve bulguları araştırdık.
Gereç ve Yöntem: Çalışmamızda Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon polikliniğine covid sonrası dönemde kas iskelet yakınması ile başvuran hastalara basit 24 soruluk anket uygulanmıştır. Hastalara ait demografik veriler (yaş, cinsiyet) kayıt edildi. Anket sorularında covid sonrası geçen zaman (ay), covid tedavi süresi (gün), covid sonrası kilo kaybı, kilo kaybı miktarı (kg), covid sonrası iştahsızlık, myalgia, miyalgia var ise görsel analog skala (VAS) cinsinden değeri (0-10 cm), artralgia, artralgia var ise VAS cinsinden değeri (0-10 cm), yorgunluk, eklem şişliği, el ve ayak parmaklarında pernio bulguları (morarma, ağrı, renk değişikliği), sabah tutukluğu, sabah tutukluğu var ise süresi (dakika), baş ağrısı, nöropatik ağrı (PAİN DETECT ile değerlendirilmiştir), efor dispnesi, 30 saniye kalk otur testi, bacaklarda kramp girme (vasküler klaudikasyo), boyun ağrısı, bel ağrısı, sırt ağrısı, kalça-diz-ayak bilek ağrısı, yürümede dengesizlik, baş dönmesi varlığı sorgulandı. 
Bulgular: Çalışmamıza covid-19 geçiren yaş ortalaması 37.3±11.3 yıl (20-59 yaş)  olan 65 kadın (%58.6), 46 erkek (%41.4) toplamda 111 hasta dahil edildi. Covid-19 sonrası geçen süre ortalaması 5.8 ±2.1 ay idi. Covid-19 tedavi süresi minimum 5 gün maksimum 12 gün (median=5 gün) idi. Hastaların %14.4'ünde kilo kaybı gözlendi, kilo kaybı median=3.5 kg (2-10 kg) idi. Hastaların %17.1'inde iştahsızlık, miyalgia %41.4 (VAS=5.1±1.9 cm), artralgia %24.3 (VAS=5.1±2 cm),  yorgunluk %63.1, eklem şişliği %1.8, pernio bulgusu %0.9, sabah tutukluğu %7.2, sabah tutukluğu süresi  median=15 dak (min 5-maksimum 60 dakika), baş ağrısı %39.6, nöropatik ağrı %15.3,  efor dispnesi %38.7, 30 saniye otur kalk testi 14.9±3.6 sn, vasküler klaudikasyo %11.7, boyun ağrısı %27.0, bel ağrısı %30.6, sırt ağrısı %36,  kalça-diz-ayak bilek ağrısı %18.0, yürümede dengesizlik %1.8, baş dönmesi %18.9 sıklıkta gözlendi. Tüm grubu cinsiyet yönünden analiz ettiğimizde erkek cinsiyette yorgunluk (p=0.05),  baş ağrısı (p=0.04),  efor dispnesi (p=0.021) yakınmalarının daha yüksek iken;  kadın cinsiyette VAS artralgia (p=0.026) daha yüksek gözlendi.  Diğer parametreler benzer dağılımda idi. Covid sonrası süre açısından grubu ilk 3 ay içinde olanlar ve 3 ay sonrası olarak ikiye böldüğümüzde pernio bulgusu (p=0.006),  kalça-diz-ayak ağrısı (p=0.042) yakınmaları 3 aydan sonraki grubta anlamlı yüksek idi. Korelasyon analizinde yaş ile otuz saniye kalk otur testi süresi negatif korele (r:-0.488; p=0.00) idi. 
Sonuç: Covid-19 enfeksiyonu akut hastalık geçtikten sonraki uzun dönemde birden fazla patofizyolojik mekanizmalarla (hiperkoagulasyon, mikrotromboz, otoimmün…) musküloskelatal sistemde de çok sayıda semptom ve bulguya yol açarak kişinin yaşam kalitesini ve günlük hayatı olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca hastalarda nöropatik ağrı ve vasküler klaudikasyo semptomlarını kas iskelet yakınmaları ile ilişkili olarak sıklıkla görmekteyiz. Vücudumuzun yeni tanıştığı bu virüsün otoimmün süreçleri tetiklerek de hastalıklara sebep olabileceğini unutmamak ve hastaları bu yönden takip etmek gereklidir.

Abstract:
Introduction: COVID-19 is now known as Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2). Severe acute respiratory syndrome (SARS-CoV-2) due to COVID-19 infection was first reported in our country on 31 December 2019. Some of these patients received outpatient and some inpatient treatment, and it is observed that they have had the disease in different intensities according to their viral load and genetic background. Sequelae findings are reported in the majority of patients with COVID-19. Post-COVID syndrome is a common syndrome. It includes multiple symptoms (exercise intolerance, shortness of breath, chest pain, chemosensory disorder, lymphadenopathy, rhinitis and loss of appetite, palpitations, muscle weakness, headache, orthostatic intolerance) that may last for weeks or more. In our study, we investigated the ongoing musculoskeletal symptoms and signs after covid-19 in patients who applied to our Physical Medicine and Rehabilitation outpatient clinic.
Materials and Methods: In our study, a simple 24-question questionnaire was applied to patients who applied to the Physical Medicine and Rehabilitation outpatient clinic with musculoskeletal complaints in the post-covid period. Demographic data (age, gender) of the patients were recorded. In the survey questions, the time passed after covid (months), duration of covid treatment (days), post-covid weight loss, amount of weight loss (kg), post-covid anorexia, myalgia, myalgia, if there is visual analog scale (VAS) value (0-10) cm), arthralgia, visual analog scale (VAS) value (0-10 cm) if there is arthralgia, fatigue, joint swelling, pernio findings (bruising, pain, color change) in the fingers and toes, morning stiffness, if there is morning stiffness duration (minutes), headache, neuropathic pain (assessed with PAIN DETECT), exertional dyspnea, 30-second stand-up sit test, leg cramps (vascular claudication), neck pain, low back pain, back pain, hip-knee-ankle pain , gait instability and dizziness were questioned.
Results: A total of 111 patients, 65 female (58.6%) and 46 male (41.4%), with a mean age of 37.3±11.3 years (20-59 years) who had covid-19 were included in our study. The mean time after Covid-19 was 5.8 ± 2.1 months. The duration of Covid-19 treatment was a minimum of 5 days and a maximum of 12 days (median=5 days). Weight loss was observed in 14.4% of the patients, with a median weight loss of 3.5 kg (2-10 kg). Anorexia in 17.1% of patients, myalgia 41.4% (VAS=5.1±1.9 cm), arthralgia 24.3% (VAS=5.1±2 cm), fatigue 63.1%, joint swelling 1.8%, pernio sign 0.9%, morning stiffness 7.2%, morning stiffness median=15 minutes (min 5-max 60 minutes), headache 39.6%, neuropathic pain 15.3%, effort dyspnea 38.7%, 30 seconds sit and stand test 14.9±3.6, vascular claudication 11.7%, neck pain % 27.0, low back pain 30.6%, back pain 36%, hip-knee-ankle pain 18.0%, gait imbalance 1.8%, dizziness 18.9% were observed. When we analyzed the whole group in terms of gender, the complaints of fatigue (p=0.05), headache (p=0.04), and effort dyspnea (p=0.021) were higher in males; VAS arthralgia was higher in females (p=0.026). Other parameters were in similar distribution. When we divided the group into those within the first 3 months and those after 3 months in terms of time after Covid, the symptoms of pernio sign (p=0.006) and hip-knee-foot pain (p=0.042) were significantly higher in the group after 3 months. In the correlation analysis, there was a negative correlation between age and the 30-second stand-up test time (r:-0.488; p=0.00).
Conclusion: In the long term after the acute illness has passed, Covid-19 infection negatively affects the quality of life and daily life of the person by causing many symptoms and findings in the musculoskeletal system with multiple pathophysiological mechanisms (hypercoagulation, microthrombosis, autoimmune…). In addition, we frequently see neuropathic pain and vascular claudication symptoms associated with musculoskeletal complaints in patients. It is necessary to remember that this virus, which our body has just met, can cause diseases by triggering autoimmune processes and it is necessary to follow the patients in this way.