İşârî tefsir geleneği açısından Hüsâmeddîn Ali El-Bitlisî ve 
Câmi'u't-Tenzîl ve't-Te'vîl isimli tefsiri
Hüsâmaddîn Ali̇ El-Bi̇tli̇sî and hi̇s commentary of Qur'an named Câmi'u't-Tanzîl ve't-Ta'vîl i̇n terms of sûfî commentary tradi̇ti̇on
Yazar: MEHMET SELİM AYDAY
Danışman: PROF. DR. HİDAYET AYDAR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion
Dizin: Cami'u't-Tenzil ve't-Te'vil = Cami'u't-Tanzil ve't-Tavil ; Hüsameddin Bitlisi = Hüsameddin Bitlisi ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Te`vil = Te`vil ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam ; İşari tefsir = Implicit interpretation

Özet:
İşârî Tefsir Geleneği Açısından Hüsâmeddîn Ali el-Bitlisî ve Câmi'u't-Tenzîl ve't-Te'vîl İsimli Tefsiri başlıklı bu çalışmada miladi 1504 yılında vefat etmiş Nûrbahşiyye tarikatına mensup bir mutasavvıf olan Hüsâmeddîn Ali el-Bitlisî'nin Kur'ân'ı anlama çabası incelenmiştir. Bu inceleme esnasında onun tefsirinden derlenen bilgiler analitik bir yöntemle değerlendirilerek bir sonuca varılmaya çalışılmıştır. 
Tez giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Girişte çalışmanın kapsamı, amacı, yöntem ve teknikleri ile kavramsal çerçevesi ele alınmaya çalışılmıştır. Birinci bölümde Bitlisî'nin yaşadığı çağ siyasi, dinî ve kültürel olarak etraflıca incelendikten sonra, müellifin hayatı ve eserleri ele alınmış ve bu bölümde aynı zamanda incelenen eserin dış ve iç tenkidi yapılmıştır. İkinci bölümde Câmi'u't-Tenzîl'in kaynakları ele alınmış ve tefsir geleneği açısından geniş bir değerlendirmesi yapılmıştır. Üçüncü bölümde tasavvufî yorumları açısından Câmi'u't-Tenzîl değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise Câmi'u't-Tenzîl'deki diğer inanç ve kültürler ile Bitlisî'nin yaşadığı dönemin siyasi-sosyal anlayışın ve halk inançlarının izleri değerlendirilmiştir. Sonuç kısmında ise Câmi'u't-Tenzîl'in işârî tefsir geleneği içindeki konumu belirlenmeye çalışılmıştır.

Abstract:
In this study titled "Hüsâmaddîn Ali el-Bitlisî And His Commentary of Qur'an Named Câmi'u't-Tanzîl ve't-Ta'vîl in terms of Sûfî Commentary Tradition",  the effort of understanding the Qur'an of a sufi who is a member of the Nurbakhshiya order was examined. In the course of this study, we tried to reach a conclusion by evaluating the most significant details we compiled from Bitlisî's commentary with an analytical method.  
Our thesis consists of an introduction, four chapters and a conclusion. In the Introduction, we discussed the scope, purpose, methods and techniques and the conceptual framework of the study. In the first chapter, after discussing through the period Bitlisî lived in the political, religious and cultural context, the life and works of the author were discussed, and in the meantime, external and internal criticism of the work we examined was made in this part. In the second chapter, resources of Câmi'u't-Tenzîl was discussed and a comprehensive evaluation was made from the viewpoint of commentary tradition.  At the third chapter, Câmi'u't-Tenzîl was discussed in terms of his sufi comments. In the fourth chapter, old beliefs and cultures in Câmi'u't-Tenzîl and the political-social understanding of the period Bitlisî lived and traces of folk beliefs were evaluated. At the conclusion, the position of Câmi'u't-Tenzîl within the sufi commentary tradition has been determined.