Türkçe Sözlük 'te anlam genişlemesi ve anlam daralması
Meaning expansion and meaning narrowing in "Türkçe Sözlük"
Yazar: KUBİLAY YURDUSEVEN
Danışman: PROF. DR. KAZİM YETİŞ
İstanbul Aydın Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Anlam = Meaning ; Anlam daralması = Meaning narrowing ; Anlam değişikliği = Meaning change ; Anlam genişlemesi = Meaning extension ; Sözlük = Dictionary ; Türkçe sözlükler = Turkish dictionaries

Özet:
Tezimizin konusu Türkçe Sözlük'teki madde başı ve madde içi olmak üzere 92.292 sözcüğün taranıp içlerinde anlam daralması ve genişlemesi olan sözcüklerin derlenmesidir. Bu kelimeler toparlandıktan sonra kelimenin cümle içinde kullanılmasıyla anlamın daha iyi anlaşılmasını sağlayacak örnek cümleleri olmayan kelimelere örnek cümle eklenmiştir.
Dili bir ağaç olarak farz edersek kelimeler bir çam ağacının iğneli yapraklarıdır. Kimisi zamanla düşer kimisi kendini yeniler, her daim de yeni iğneli yapraklar yukarı doğru fışkırırlar. Bizim çalışmamız bu kendini yenileyen yapraklar üzerinedir. Kendini yenilemeden kastımız çeşitli sebeplerle coğrafi, kültürel, kurgusal ilişki, zaman, akıl ve maksat vb etkilerle kelimelerin zamana, insana, mekana ayak uydurması, insan tarafından ayak uydurulmasıdır. Bu ayak uydurma sırasında bir gösterge olan kelimelerin anlamları, kullanım alanları, yaygınlığı vb. değişir. Önceden gösterdiği şeyden başka bir şeyi, önceden gösterdiği şeyin bir kısmını veya önceden gösterdiği şeyden daha büyük bir şeyi göstermeye başlar. Tezimizde anlam alanı olarak önceden gösterdiği şeyin bir kısmını veya daha büyük bir kısmını gösteren kelimeleri ele aldık. 92.292  sözlük birimi içerisinden basit ve türemiş kelimeler seçilerek içlerinden anlam genişlemesi ve daralmasına uğrayan  kelimeler tespit edildi. Taradığımız bu kelimelerin bazılarında sadece anlam genişlemesi, bazılarında sadece anlam daralması, bazılarında ise hem anlam  genişlemesi hem daralması tespit edilmiştir. Toplam 1310 kelimenin değişime uğradığı tespit edilmiştir. Tespit edilen kelimelerin genelinde anlam genişlemesi gerçekleşmişken az bir kısmında anlam daralması çok daha azında ise hem anlam daralması hem de genişlemesi  gerçekleşmiştir. Anlam daralması ve genişlemesine uğrayan kelimeler sözlük sıralamasında önce gelen anlamdan hareketle seçilmiştir. Sıralamada sonra gelen kelimeler ilk kelimeyle mukayese edilerek anlam alanlarının, kullanım alanlarının daralması veya genişlemesine göre anlam genişlemesi veya daralması grubuna dahil edilmişlerdir.
	
Anahtar Kelimeler: Türkçe Sözlük, Anlam Değişmesi, Gösterge, Anlam Genişlemesi, Anlam Daralması.

Abstract:
The subject of the thesis is scanning 92,292 words in the Turkish Dictionary and finding the ones which has narrowed and enlarged in meaning. After these words are collected, a sample sentence is added to the words those doesn't have, that will enable the meaning to be understood better by using the word in the sentence.
Assuming language is a tree, the words are the needles of a pine tree. Some fall with time, some replenish themselves, and constantly fresh needle leaves flush upwards. Our work is about these self-renewing leaves. By self-renewing we mean, by various factors words are influenced by geographical, cultural, fictional relationship, time, reason and purpose, etc. adapted itself to time and  have been adapted by people to themselves. During this adaptation, meanings, usage areas, prevalence, etc. of the words, which are an sings in a sense, changes. it begins to show something other than what it has shown before, a part of what it had shown before, or something bigger than what he had shown before. in our thesis we have dealt with the words that show some or a greater part of what he has already shown as a field of meaning. 92,292 words were scanned and words with meaning expansion and contraction were extracted. In some of these words, we have only detected meaning expansion, some of them have only a narrowing of meaning, and in some of them we have also found meaning expansion and contraction. Total 1310 words have been identified as undergone changes. Most of the detected words have expanded in meaning, a lesser amount of them narrowed in meaning and a much less of them both narrowed and expanded in meaning. Narrowing the meaning and expanding the words have been selected in dictionary order by the word that preceded it. The following words in order are compared to the first word and the meaning fields are included in the expansion or contraction of meaning according to the contraction or expansion of the usage areas.

Key words: Turkish Dictionary, Meaning Change, Sign, Meaning Expansion, Meaning Narrowing.