Antarktika kıtası hız bilgilerinin GNSS verileri ile incelenmesi
Investigation of velocity information of the antarctic continent using GNSS data
Yazar: ABDULLAH KELLEVEZİR
Danışman: PROF. DR. EKREM TUŞAT ; DOÇ. DR. MUSTAFA TEVFİK ÖZLÜDEMİR
Konya Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Harita Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Jeodezi ve Fotogrametri = Geodesy and Photogrammetry

Özet:
Dünyanın en sert kabuğu olan astenosfer tabakası, manto tabakası üzerinde hareket halinde olan irili ufaklı birçok plakadan oluşmaktadır. Bu plakaların hareketleri ve bu hareket sonucunda birbirleriyle olan etkileşimleri sonucunda jeodinamik faaliyetler gerçekleşmektedir. Bu faaliyetlerin izlenmesi, oluşturulan referans sisteminin güncel ve sağlıklı bir şekilde tutulması için önem taşımaktadır. Bu çalışmada Antarktika plakasının diğer komşu plakalarla olan etkileşimi sonucu sergilediği yatay ve düşey hareket irdelenmiştir. Tektonik plakaların hareketlerinin belirlenmesinde GNSS, VLBI, SLR, InSAR gibi uzay tabanlı birçok farklı jeodezik metot kullanılmaktadır. Günümüzde bu metotlardan en sık kullanılan GNSS ile, sabit istasyon verileri bilimsel veya ticari yazılımlar yardımıyla analiz edilerek plaka hareketleri incelenmektedir. Bu tez çalışması kapsamında; 2020-2023 yılları arasındaki GNSS verileri kullanılarak Gamit/Globk yazılımı ile yapılan analiz çalışmaları sonucunda Antarktika, Güney Amerika, Afrika ve Avustralya plakalarının ITRF14 referans sistemindeki koordinat ve hız bilgileri üretilmiştir. Ayrıca Antarktika plakasının diğer plakalara göre göreceli hareketini gözlemleyebilmek amacıyla plaka sabit çözümler gerçekleştirilmiştir. Yapılan değerlendirmelerde Antarktika plakasının 4-18 mm/yıl (ITRF14) hıza sahip olduğu, Afrika ve Avustralya plakları ile ıraksayan plaka özelliği gösterdiği ve Güney Amerika plakası ile yanal atımlı plaka hareketi sergilediği tespit edilmiştir. Elde edilen bu bulgular aynı zamanda mevcut farklı küresel plaka hareket modelleriyle karşılaştırıldığında 0-5 mm arasında tutarlı olduğu gözlenmiştir.

Abstract:
The asthenosphere layer, the hardest crust of the Earth, consists of many plates, large and small, that are in motion on the mantle layer. These plate movements and their interactions lead to geodynamic activities. Monitoring these activities is essential for maintaining an accurate and up-to-date reference system. This study investigates the horizontal and vertical movements of the Antarctic Plate resulting from its interactions with neighboring plates. Various space-based geodetic methods, such as GNSS, VLBI, SLR, and InSAR, are used to determine the movements of tectonic plates. Among these, GNSS is the most commonly used method today. By analyzing data from fixed GNSS stations with scientific or commercial software, plate motions are examined. Within the scope of this thesis, GNSS data from 2020 to 2023 were analyzed using Gamit/Globk software, resulting in the determination of the coordinates and velocities of the Antarctic, South American, African, and Australian plates in the ITRF14 reference frame. Additionally, plate-fixed solutions were performed to observe the relative motion of the Antarctic Plate concerning other plates. In the evaluations carried out, it was determined that the Antarctic plate has a velocity of 4-18 mm/year (ITRF14), shows a divergent plate feature with the African and Australian plates, and exhibits transform plate motion with the South American plate. These findings have also been observed to be consistent between 0-5 mm compared to the different existing spherical plate motion patterns.