Orta öğretisinin kaynakları ve İslam ahlak düşüncesine yansımaları: Farabi özelinde bir inceleme
The sources of the doctrine of the mean and its reflection on Islamic moral thought: A special study on al-Fârâbî
Yazar: ZEYNEP RABİA MUTLU
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL ÜÇER
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Din-ahlak ilişkisi = Religion-moral relation ; Sosyal ahlak = Social ethics

Özet:
Ahlâk ilminde orta öğretisi, erdemin kriteri olarak önem kazanmıştır. Ancak ahlâk
düşüncesinde aşina olduğumuz bu kavram, bu düşünceye intikal etmeden evvel
matematik, geometri, fizik ve tıp gibi disiplinlerde de karşılık bulmuştur. Bu bağlamda
tez, orta öğretisinin tarihsel gelişimini ve farklı bilim dallarındaki yansımalarını
araştırmaktadır. Çalışmanın başlangıç noktası, eski Mısır uygarlığının matematiksel ve
geometrik anlayışlarıdır. Bu dönem, denge ve orantı prensiplerinin ön planda olduğu
niceliksel yaklaşımı benimsemiştir. Orta öğretisi de bu bağlamda kendisini
matematiksel orantılarda göstermiştir. Tez ilk olarak bu matematiksel ve geometrik
temellerin antik Yunan filozofları tarafından nasıl alınıp geliştirildiğini ele almaktadır.
Özellikle Pisagor gibi filozofların çalışmaları, eski Mısır'dan devraldıkları bilgileri nasıl
sistematik hale getirdiklerini ve bu bilgileri kendi felsefi ve bilimsel teorilerine nasıl
entegre ettiklerini göstermektedir.
Klasik Yunan filozoflarından Platon ve Aristoteles'in felsefelerinde orta kavramı
yavaş yavaş niceliksel yönden niteliksel yöne doğru evirilmiş, yani nesneden özneye
doğru ilerleyerek etik bir anlam kazanmıştır. Platon'un idealar dünyasında denge ve
uyum arayışı, Aristoteles'in etik düşüncesinde orta yolun erdemi olarak karşımıza çıkar.
Bu dönüşüm, orta kavramının felsefi bir öğreti olarak gelişimini ve ahlâkî bir prensip
olarak yerleşmesini sağlar.
Son olarak bu tez, orta öğretisinin İslam ahlâk düşüncesine yansımalarını
Fârâbî'nin görüşleri üzerinden incelemektir. Fârâbî, Yunan felsefesinin ilkelerini İslam
düşüncesiyle harmanlayarak, denge ve ölçülülük kavramlarını yeniden yorumlamıştır.


Bu hem bireysel ahlâkın hem de toplumsal düzenin temel prensibi olarak orta
öğretisinin İslam düşüncesinde nasıl benimsendiğini ve geliştiğini ortaya koymaktadır.
Bu çalışma, orta öğretisinin tarihsel süreç içindeki evrimini ve disiplinler arası
yansımalarını kapsamlı bir şekilde ele alarak, bu kadim öğretinin farklı
medeniyetlerdeki önemi, mahiyeti ve evrensel değerini vurgulamayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Orta öğretisi, altın orta, ahlâk, Yunan felsefesi, İslam ahlâk
düşüncesi, Aristoteles, Fârâbî.

Abstract:
In ethics, the doctrine of the mean has gained importance as the criterion of
virtue. However, this concept, which we are familiar with in ethical thought, has also
been reflected in disciplines such as mathematics, geometry, physics, and medicine. In
this context, this thesis investigates the historical development of the doctrine of
moderation and its reflections in different disciplines. The starting point of the study is
the mathematical and geometric conceptions of the ancient Egyptian civilization. This
period adopted a quantitative approach in which the principles of balance and
proportion were at the forefront. In this context, moderation manifested itself in
mathematical proportions. The thesis first discusses how these mathematical and
geometrical foundations were taken up and developed by ancient Greek philosophers. In
particular, the work of philosophers such as Pythagoras shows how they systematized
the knowledge they inherited from ancient Egypt and integrated it into their own
philosophical and scientific theories.


In the philosophies of the classical Greek philosophers Plato and Aristotle, the
concept of equanimity gradually evolved from quantitative to qualitative, that is, from
object to subject, and acquired an ethical meaning. Plato's search for balance and
harmony in the world of ideas appears as the virtue of the middle way in Aristotle's
ethical thought. This transformation enables the development of the concept of
moderation as a philosophical doctrine and its establishment as an ethical principle.
Finally, this thesis analyzes the reflections of the doctrine of the mean on Islamic
ethical thought through al-Fârâbî's views. Al-Fârâbî reinterpreted the concepts of
balance and moderation by blending the principles of Greek philosophy with Islamic
thought. This reveals how mean as the basic principle of both individual morality and
social order was adopted and developed in Islamic thought.
This study aims to highlight the importance, nature and universal value of this
ancient doctrine in different civilizations by comprehensively addressing the evolution
of the doctrine of moderation in the historical process and its interdisciplinary
reflections.
Keywords: Doctrine of the Mean, golden mean, morality, Philosophy of Greek,
Islamic moral thought, Aristotle, Al- Fârâbî.