Tasavvuf klasiklerinde oruç
Fasting in sufi classics
Yazar: VEYSİ CENGİZ
Danışman: DOÇ. DR. VEYSEL AKKAYA
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Oruç = Fasting ; Sufi = Sufi ; Tasavvuf = Mystic ; İbadet = Worship ; İslamiyet = Islam

Özet:
Sûfiler ibadetleri insanın yaratılış gayesi ve Allah'a karşı tevazunun zirvesi olarak
değerlendirirler. İslam'ın inşa edildiği beş esastan biri olan orucu da Allah'ın
emirlerine boyun eğmek, O'nun emirlerinden uzaklaştıran her şeyden uzak durmak,
nefsin arzu ve isteklerinden uzaklaşıp Allah'tan başka her şeyi terk etmek şeklinde izah
eden sûfiler, oruç ibadetiyle başta Allah'ın rızasını elde etmeyi amaçlar. Bununla
birlikte oruç, nefsi tezkiye etmeye, ahlâkı güzelleştirmeye ve takvâya ulaşmanın
vesilelerinden biridir.
İslam'ın inşa edildiği beş esastan biri olan oruç ibadeti, zahirî ve bâtıni manada kişiye
takvâ boyutuyla sağlayacağı faydalar göz önünde bulundurulduğunda sadece tan
yerinin ağarmasından güneşin batışına kadar aç kalmak ve cimadan uzak durmaktan
ibaret olmadığı görülür. Deruni anlamı ve hikmetleri tefekkür edilip yaşanılmadan
tutulan bir oruç, ruhsuz bir beden gibidir. Nasıl ki, ruhsuz bir beden canlılık ve neşeden
yoksun ise kalbe etki etmeyen oruç da Hz. Peygamber'in buyurduğu gibi "Aç
kalmaktan başka bir şey değildir." dolayısıyla kul oruç ibadetini eda ederken, orucun
feyiz ve bereketini elde edememe gibi bir olumsuzlukla karşı karşıya kalabilir.
Neticede ibadetlerdeki fıkhi kurallara uymak belki kişiyi sorumluluktan kurtarabilir,
fakat bu durumdaki kişilerin kaybettikleri kazandıklarından fazladır. Bu nedenle
tezimiz telif ettikleri eserler ile rüştlerini ispatlamış ve günümüz tasavvuf erbabına
kaynaklık teşkil eden tasavvufi klasik eser sahibi sûfilerin oruç hakkındaki görüşlerini
ayrıntılarıyla ortaya koymayı hedeflemektedir.
Çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, tezimizin önemi, amacı,
konusu, yöntemi ve kaynakları ile ilgili bilgiler verilmiştir.
İkinci bölümde, oruç ile ilgili kavramsal çerçeve, diğer dinlerde oruç, orucun türleri
ve oruç ile ilgili kavramlar ele alınmıştır. Diğer dinlerde oruç başlığı altında
Sabiîlik'te, Musevilik'te, Hristiyanlık'ta, Hinduizm'de, Budizm'de, Jainizm'de,
Sihizm'de ve Zerdüştîlik'te oruç konularına işaret edilmiştir. Ardından Kur'an ve Sünnet'te oruç konuları işlenmiştir. Devamında ise oruç türleri başlığı altında, farz,
vacip, sünnet ve nafile oruçların yanı sıra, oruç tutmanın yasak olduğu günler izâh
edilmiştir. Ayrıca oruç ile ilgili müteallıkâtı bulunan Rû'yet-i Hilâl, İmsâk, İftar,
Sahur, Mukabele, Teravih, Zekât, Fitre, İtikâf, Kadir Gecesi ve Bayram kavramlarına
tasavvufî izahları ile birlikte kısaca değinilmiştir.
Üçüncü bölümde, sûfilere göre oruç ve türleri başlığı altında, sûfilere göre bir ibadet
olarak oruç, orucun anlamı, amacı ve öneminden bahsedilmiştir. Aynı bölümde,
sûfilere göre orucun adabı, faydaları, sırları, tasavvufi eğitim olarak oruç ve ubûdiyet
konularına değinilmiştir. Tasavvufta oruç türleri başlığı altında, kalbî ve bedenî oruç
türleri işlenmiştir. Kalbî oruç türleri, kalbin, ruhun, nefsin ve aklın orucu, bedeni oruç
türleri ise şehvet, göz, kulak, dil, eller ile ayakların orucu şeklinde tasnif edilerek
tasavvufi açıdan izâh edilmeye gayret edilmiştir. Aynı bölümde, sûfilere göre orucun
hikmet ve faziletleri bağlamında oruç ve Kur'an, oruç ve Ramazan, oruç ve takvâ, oruç
ve tevbe, oruç ve ahlâk, oruç ve infak, oruç, havf-recâ, oruç ve vera', oruç ve zikir,
oruç ve şükür, oruç ve tefekkür konuları izah edilmiştir.
Dördüncü bölümde ise tasavvufî klasik eser müellifi sûfilerin oruç ile ilgili görüşleri
ele alınmıştır. Muhâsibî'nin (ö. 243/857) er-Riâye li Hukûkillâh, Serrâc'ın (ö.
378/988). el-Lüma', Kelâbâzî'nin (ö. 380/990) Kitabü't-tearruf li mezhebi ehli'ttasavvuf, Mekkî'nin (ö. 386 /996) Kûtü'l-kulûb, Hücvîrî'nin (ö. 465/1072) Keşfü'lmahcûb, Kuşeyrî'nin (ö. 465/1072) er-Risâletü'l-Kuşeyriyye, Gazâlî'nin (ö. 520/1126)
İhyâu Ulûmi'd-Dîn, Sühreverdî'nin (ö. 632/1234) Avârifü'l-Maârif, İbn Arabî'nin (ö.
638/1240) Füsûsu'l-Hikem ve el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye eserleri ile birlikte,
Mevlânâ'nın (ö. 672/1273) Mesnevî adlı eseri dahilinde yer alan konumuz ile alakalı
görüşlere yer verilmiştir. Ayrıca, Kuşeyrî'nin Letâifü'l İşârât, Kelâbâzî'nin Bahru'lfevâid, Gazâlî'nin El-Munkızû Min ad-Dalâl ve Mişkâtü'l-envâr'ı ile Mevlânâ'nın
Divân-ı Kebîr ve Fîhi Mâ-Fîh'inde geçen oruç ile ilgili bilgilere değinilmesi uygun
görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Oruç, İbadet, Tasavvuf, Sûfi, Zahir, Bâtın

Abstract:
The subject of our thesis is "Fasting in sufi classıcs" Submission to the commandments
of Allah, to stay away from everything that distances from His commandments, the
sufis who consider fasting to leave everything other than Allah, away from the desires
and desires of the soul and the sum of the purpose of creation and humility, including
the fasting.
Sûfis aim at obtaining the consent of Allah, worshiping the soul, beautifying morality,
reinforcing them, and embracing themselves against everything except Allah. Fasting
worship, which is one of the five bases in which Islam was built, is not only about the
blindness of the place of the sun, until the sunset, and staying away from relationship
with women. Fasting, without its meaning and wisdom, is like a soulless body. Just as
a soulless body lacks vitality and joy, the fasting that does not address our inner world
is Hz. As the Prophet said, "It is nothing but hungry." Therefore, while the servant is
doing fasting, he may face negativity such as not being able to obtain the abundance
and abundance of fasting. For this reason, our aim in our thesis is to reveal the views
of the first-time sufis about fasting. Our study consists of four chapters, one of which
is an introduction.
In the first part, the information about the importance, purpose, subject, method and
resources of our thesis is given.
In the second part, the mystic interpretations of fasting, types of fasting and fasting
concepts are covered. Under the title of fasting, fasting in Sabiîlik'te, Fasting in
Judaism, fasting in Christianity, fasting in Christianity, fasting in Christianity, Fasting
in Sabiîlik, fasting in Judaism, fasting in Christianity, fasting in Hinduism, fasting in
Buddhism, fasting in Jainism, fasting in Sikhism, and fasting in Zoroastrianism. After
discussing the fasting practices before Islam, fasting and Hadith in the Qur'an were
elaborated, and the utmost sensitivity was shown in the selection of verses and hadiths,
which are the sources of our religion, related to our subject, from authentic and safe
sources. Under the heading of fasting types, after stating the days when fasting is permissible, besides fasting, sunnah and futile fasting, ru'yet-i hilâl, imsak, iftar, sahur,
mukâbale, teravih, zakat, fitre, iftar, sûfi explanations of the concepts of compassion,
the night of power and eid' are explained in detail.
In the third part, under the title of fasting main chapter in Sufism, fasting as worship,
the meaning, purpose and importance of fasting are mentioned. Subsequently,
according to the sufis, fasting, fasting, fasting, and fasting were taught in Sufism as a
result of fasting, benefits, sûfistic education, and fasting types were explained and
classified in the body and heart. Under the same main chapter title, the evidences
related to the wisdom of fasting in Sufism were evaluated and explained in detail.
In the fourth chapter, Muhâsibî's, (d. 243/857) "er-Riâye li Hukûkillâh" Serrâc, (d.
378/988) which includes commentary and classifications about fasting in mystical
classical works. "al-Lüma'" "Kitabu't-tearruf madhhab ahli't-tasavvuf" of Kalâbâzî,
(d. 380/990) "Kûtü'l-kulûb" of Mekkî, (d. 386/996) of Hujvîrî, (d. 465 / 1072) "Keşfü'lmahcub" "ar-Risâletü'l-Kuşeyriyye" of Kuşeyrî, (d. 465/1072) "Ihyâu Ulûmi'd-Dîn"
of Ghazali, (d. 1234) "Avârifü'l-Maârif" of Sühreverdî, (ö. 632/1234) together with
Ibn Arabi's, (d. 638/1240) "Füsûsu'l-Hikem" and "el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye" Mawlana's
(d. 672/1273) "Mesnevi" was examined. and views related to our topic are included.
In addition, Kuşeyrî's, "Letâifü'l İşârât" Kelâbâzî's, "Bahru'l-fevâid" Gazâlî's, "ElMunkızû Min ad-Dalâl" "Mişkâtü'l-envâr" and Mevlana's, "Divân-ı Kebîr" and "Fîhi
Mâ-Fîh" It is deemed appropriate to mention the information about fasting.

Key Words: Fasting, Worship, Sufism, External, Inner