Sağlık iletişiminde egemen bakıştan eleştirel bakışa: Televizyon sağlık programlarının eleştirel sağlık iletişimi yönünden analiz edilmesi
From dominant perspective to critical perspective in health communication: Analyzing television health programs in terms of critical health communication
Yazar: GÜLHAN GÜNDOĞDU
Danışman: PROF. DR. OYA ŞAKI AYDIN
İstanbul Ticaret Üniversitesi / İletişim Bilimi ve İnternet Enstitüsü / Medya ve İletişim Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Eleştirel söylem çözümlemesi = Critical discourse analysis ; Sağlık iletişimi = Health communication ; Sağlık sorunları = Health problems ; Televizyon programları = Television programs

Özet:
Merkezinde sağlık ve hastalık kavramlarının yer aldığı sağlık iletişimi, toplumda sağlığın geliştirilmesinde önemli bir alan olarak ortaya çıkmıştır. Büyük kitlelere sağlık enformasyonu yaymada kitle iletişim araçlarından özellikle televizyon uygun bir ortam oluşturmaktadır. Son zamanlarda sağlık enformasyonu erişiminde geleneksel medyadan yeni medyaya doğru bir yönelme gözlemlense de televizyon hala toplumun belli bir kesiminin enformasyon kaynağı olma özelliğini sürdürmektedir.

Bu tez çalışmasında televizyon sağlık programları eleştirel sağlık iletişimi yönünden analiz edilmektedir. Araştırmada iki evren ve iki analiz yöntemi kullanılmıştır. Türkiye'de ana akım medya kanallarında yayınlanan televizyon sağlık programlarından amaçsal örneklem yöntemiyle 5 bölüm seçilmiştir. Programlar, Teun A. Van Dijk'in haber metinlerinin eleştirel söylem çözümlemesinde kullandığı "makro yapı ve mikro yapı" modeline uyarlanarak analiz edilmiştir. Çalışmanın ikinci evreni olan izleyici yorumlarında ise toplamda 30 katılımcıdan oluşan 6 odak grup, çalışmanın örneklemini oluşturmuştur. Odak grup analizinde Stuart Hall'un "kodlama/kodaçımlama" modeli kullanılmıştır. Televizyon sağlık programlarının; toplumda sağlık eşitsizliğinin giderilmesindeki ve sağlığın sosyal belirleyicilerinin toplumda farkındalığının gelişmesindeki etkisi, söylem ve anlatım dilinin bireyi ve toplumu nasıl ikna ettiğini ve sağlık iletişiminin bireyselleştirici doğasının söylemde ne şekilde ifade edildiğini içeren araştırmanın soruları çerçevesinde analiz edilmiştir.  

Araştırmada elde edilen bulgulara göre: Televizyon sağlık programlarında yapılan sağlık iletişimi, sağlıklı yaşam söylemi üzerinden hastalık yerine sağlık olgusunu görmektedir. Sağlık sorunlarını ve çözümlerini bireysel tutum ve davranışlara bağlayarak açıklamakta ve sağlığın sosyal belirleyicilerini görmemektedir. Toplumda var olan sağlık eşitsizliğini gidermek yerine, neo-liberal tüketim ilişkilerinin yeniden üretildiği ve hakimiyetin belli bir alanda (hekim, tıp teknolojisi, ilaç endüstrisi ve medya) sürdürülmesine katkı sağlayan ideolojik bir yaklaşımda yapılandırıldığı sonucuna ulaşılmıştır.
 
Anahtar kelimeler: Eleştirel sağlık iletişimi, Televizyon sağlık programları, Eleştirel söylem analizi, Odak grup

Abstract:
Health communication, in which the concepts of health and disease are at its center, has
emerged as an important field in the development of health in society. Mass media,
especially television, creates a convenient medium for disseminating health information
to large masses. Although there has been a tendency towards new media from traditional
media in accessing health-related information lately, television still continues to be an
information source for a certain segment of the society.
In this thesis, television health programs are analyzed in terms of critical health
communication. In this direction, critical discourse analysis was used in the study. Critical
discourse analysis includes a multi-method approach. For this reason, two data sets and
two analysis methods were used in the study. 5 episodes were selected from the television
health programs broadcast on the mainstream media channels in Turkey by the purposive
sampling method. The selected program sections were analyzed by the "macro" and
"micro" model used by Teun A. Van Dijk in the critical discourse analysis of news
contents. Regarding the viewers, which is the second data set, 6 focus groups consisting
of 30 participants in total formed the sample of the study. Viewers' comments were
analyzed according to Stuart Hall's "encoding /decoding" model.
In this study, television health programs were analyzed in the context of the research
questions, which are; What is the effect of television health programs on eliminating
health inequality and on the development of awareness of the social determinants of
health in society? How does the discourse and expression language in television health
programs convince the society and the individual? How is the individualizing nature of
health communication made in television health programs expressed in the discourse?
According to the findings obtained in the research: Health communication in television
health programs sees the phenomenon of health rather than disease through the discourse
of healthy life. It sees the attitudes and behaviors of the individual in the solution of health
problems. It does not see the social determinants of health that affect the health of the
individual and society. As a result, instead of eliminating the existing health inequality in
the society, it has been concluded that neo-liberal consumption relations are reproduced and structured in an ideological approach that contributes to the maintenance of
dominance in a certain field such as physician, medical technology, pharmaceutical
industry, and the media.

Keywords: Critical health communication, Television health programs, Critical discourse analysis, Focus group