Teknolojik süreçlerin klinik psikoloji uygulamasına yansıması: Üniversite öğrencilerinde bulaşma/kirlenme kaygısının azaltılmasında sanal gerçeklik ile maruz bırakma, yaşantısal ve imgesel maruz bırakmanın rolünün karşılaştırılması
The reflection of application of technological processes in clinical psychology: Comparison of the roles of virtual reality, in vivo and imaginal exposure in reducing fear of contamination in university students
Yazar: ELİF ÜZÜMCÜ
Danışman: PROF. DR. MÜJGAN İNÖZÜ MERMERKAYA
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) değerlendirilmesinde ve tedavisinde sanal gerçeklik
teknolojisinin kullanımı oldukça yakın bir geçmişe dayanmasına rağmen yapılan çalışmalar
sanal gerçeklik ile maruz bırakma yönteminin etkililiğine dair umut verici sonuçlar
sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında OKB'de sıklıkla görülen bulaşma/kirlenme kaygısının
azaltılmasında yaşantısal ve imgesel maruz bırakma ile sanal gerçeklik ile maruz bırakmanın
etkililiğinin karşılaştırılması amaçlanmıştır. Bu amaçla öncelikle bulaşma ve kirlenme
kaygısına ilişkin oluşturulan ve kirliliğin aşamalı olarak arttığı maruz bırakma görevleri sanal
gerçeklik ortamına aktarılmıştır. Pilot çalışmanın örneklemini Hacettepe Üniversitesinde lisans
düzeyinde öğrenim gören 18-22 yaş aralığında 23 üniversite öğrencisi oluşturmaktadır. Pilot
çalışmanın ardından yüksek bulaşma/kirlenme kaygısına sahip katılımcıların belirlenmesi
amacıyla 18-37 yaş arası 843 üniversite öğrencisine Vancouver Obsesif Kompulsif EnvanteriBulaşma/Kirlenme alt ölçeği (VOKE-B/K) uygulanmıştır. VOKE-B/K grup ortalamasından 1,5
standart sapma yüksek puan alan ve herhangi bir klinik tanı almamış katılımcılar arasından 48
katılımcı seçkisiz biçimde Yaşantısal Maruz Bırakma (n=12), İmgesel Maruz Bırakma (n=12),
Sanal Gerçeklik ile Maruz Bırakma (n=12) ve Kontrol Grubuna (n=12) atanmıştır. Maruz
Bırakma grubundaki katılımcılar ile haftada bir kez 40-45 dakikalık oturumlar halinde ortalama
5 seans maruz bırakma uygulaması gerçekleştirilmiştir.
Pilot çalışmanın sonuçları sanal gerçeklik görevlerinin kaygı, tiksinme ve el yıkama ihtiyacını
tetiklemede etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Maruz bırakma çalışmasının sonuçları sanal
gerçeklik ile maruz bırakmanın OKB belirti şiddeti, bulaşma/kirlenme içerikli OKB belirtileri,
sürekli kaygı düzeyi, tiksinme yatkınlığı ve duyarlılığı düzeyleri, olasılık ve tehdite ilişkin
bulaşma/kirlenme bilişleri ve negatif duyguların azalmasında ve psikolojik iyi oluşun
artmasında etkili olduğuna işaret etmektedir. Bulgular bulaşma/kirlenmeye ilişkin belirtilerin
azaltılmasında sanal gerçeklik ile maruz bırakma ile yaşantısal ve imgesel maruz bırakma
grupları arasında anlamlı bir farklılığın bulunmadığını ve maruz bırakma gruplarında elde
edilen kazanımların uygulamaların sonlanmasından sonraki bir aylık süreçte de korunduğunu göstermektedir. Bu tez çalışmasının sonuçları sanal gerçekliğin bulaşma/kirlenme kaygısının
azaltılmasında yaşantısal ve imgesel maruz bırakmaya alternatif ve etkili bir yöntem olarak
değerlendirilebileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Sözcükler
Sanal gerçeklik, obsesif kompulsif bozukluk, bulaşma/kirlenme kaygısı, sanal gerçeklik ile maruz bırakma, yaşantısal maruz bırakma, imgesel maruz bırakma

Abstract:
Although the use of virtual reality technology in the assessment and treatment of obsessive
compulsive disorder (OCD) has a recent history, there have been studies that provide promising
results regarding the effectiveness of virtual reality in OCD treatment. The aim of this research
project is to compare the effectiveness of virtual reality exposure with in vivo and imaginal
exposure in reducing the fear of contamination which is frequently observed in OCD. To
achieve this aim, exposure tasks were created for contamination concerns, and these tasks, in
which overall dirtiness gradually increased, were transferred to a virtual reality environment.
The sample of the pilot study consisted of 23 undergraduate students between the ages of 18-
22. After the pilot study, the Vancouver Obsessive Compulsive Inventory-Contamination
Subscale (VOCI-CS) was administered to 843 university students aged between 18-37 to
identify participants with high levels of fear of contamination. Among the participants who
scored 1.5 standard deviations above the VOCI-CS group mean and did not have any clinical
diagnosis, 48 participants were randomly assigned to Virtual Reality Exposure (n=12), In Vivo
Exposure (n=12), Imaginal Exposure (n=12) and Control Group (n=12). On average, 5 exposure
sessions were carried out with the participants in the exposure groups, once a week.
Results of the pilot study indicated that virtual reality tasks were successful in triggering
anxiety, disgust, and the urge to wash. The results of the exposure study showed that virtual
reality exposure was effective in reducing OCD symptom severity, contamination related OCD
symptoms, trait anxiety levels, disgust propensity and sensitivity, contamination cognitions, as
well as reducing negative emotions and increasing psychological well being. Findings indicated
that there was no significant difference between virtual reality exposure and in vivo and
imaginal exposure groups in terms of reducing the symptoms of contamination. Moreover, the
gains achieved in the exposure groups were maintained the one-month period following the end
of the exposure sessions. The results of this study indicate that virtual reality can be considered
as an alternative and effective method to in vivo and imaginal exposure in reducing fear of contamination.

Keywords
Virtual reality, obsessive compulsive disorder, fear of contamination, virtual reality exposure, in vivo exposure, imaginal exposure