Sosyal refah kavramının Avrupamerkezci doğasına meydan okumak: İslam düşüncesinden alternatif bir söylem-Said Nursi örneği
Challenging the Eurocentric nature of the concept of social wellbeing: An alternative discourse from Islamic thought-Said Nursi example
Yazar: MEHMET TEZYETİŞ
Danışman: PROF. DR. EMRAH AKBAŞ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyal Politika Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy ; Siyasal Bilimler = Political Science ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Avrupamerkezcilik = Eurocentricism ; Manevi iyi oluş = Spritual well-being ; Modernlik = Modernity ; Ontolojik iyi oluş = Ontological well being ; Said Nursi = Said Nursi ; Sosyal iyi oluş = Social well being ; Sosyal politika = Social policy ; Sosyal refah = Social welfare ; Varoluşsal kaygı = Existential anxiety ; İslamiyet = Islam

Özet:
Refah kavramı, din düşüncesi başta olmak üzere felsefe, sosyoloji, psikoloji ve iktisat gibi birden çok disiplin altında tartışılmaktadır. Refah kavramının ilişkili olduğu alanın genişliği, bu kavram hakkında tek bir tanım getirilmesini güçleştirdiği gibi refahı olumsuz olarak etkileyen alanları da çeşitlendirmektedir. Bu çalışmada ise refah kavramı, İslam düşüncesi ve Avrupmerkezci düşünce çerçevesinde tartışılmıştır. Dolayısıyla, bu çalışma, refah kavramının daha farklı olarak hangi alanlardan etkilendiğini göstermek açısından önemlidir. Hermeneutik yöntem ile yapılan bu tartışmada, Avrupamerkezci düşüncenin doğası, refahı olumsuz olarak etkileyen bir unsur olarak, İslam düşüncesinin doğası ise refahı olumlu olarak etkileyen bir unsur olarak kabul edilmiştir. Böylece, bu çalışma, Avrupamerkezci düşüncenin doğasının refahı neden ve nasıl olumsuz olarak etkilediği ile İslam düşüncesinin doğasının refahı neden ve nasıl olumlu etkilediğini eleştirel bir şekilde analiz etmeyi amaçlamıştır.  

Bu amaca yönelik olarak, Avrupamerkezci düşünce hakkında oluşan eleştirel literatür ve söylem analiz edilmiştir. Bu analizde, Avupamerkezci düşüncenin etnikmerkezci, ötekileştirici, sömürgeci, oryantalist, seküler, kapitalist ve modernist bir doğaya sahip olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca bu analiz, Avrupamerkezci düşüncenin doğasının insan sürekliliği ve rutinleri üzerinde yıkıcı ve kırıcı etki gösterdiğine, bu olumsuz etkinin ise ontolojik kaygı ve tahakküme neden olduğuna işaret etmiştir.  

İslam düşüncesinin, Avrupamerkezci düşüncenin kaygı ve tahakküme neden olan doğasına karşı neden ve nasıl bir alternatif olduğunu anlamak için ise İslam düşünürü Said Nursi'nin söylemi analiz edilmiştir. İslam düşüncesine yönelik analizde ise bu düşüncenin adâlete, şefkate, yardımlaşmaya ve dayanışmaya sahip bir doğası olduğu görülmüştür. Bu olumlu etki, İslam düşüncesinin doğasının ontolojik güven'e neden olduğuna işaret etmiştir. Bu söylemin temellendirilmiş kuram yöntemi ve ilgili literatür çerçevesinde analiz edilmesi neticesinde ise refahın insan için ontolojik bir gereklilik olduğu tespit edilmiştir. Refah hakkında tespit edilen bu ontolojik gereklilik ise ontolojik kaygı-ontolojik güven diyalektiğinin bir sentezi olarak, ontolojik refah teorisi şeklinde kavramlaşmıştır. 

Nursi'nin ontolojik refah teorisine dair söylemi, içerik ve söylem analizi yöntemleri ile analiz edildiğinde, Allah'ın ontolojik refahın mutlak öznesi, insan ve varlıkların ise ontolojik refahın mutlak nesnesi olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca bu analizde Kur'an, Hz. Muhammed (asm), İslamiyet, zekât ve adâlet gibi kişi, olgu ve kavramların ontolojik refaha dair vahye dayalı epistemolojik bilgi kaynakları olduğu görülmüştür. Böylece, ontolojik refahın, İslamî söylemin Tevhidî düşüncesinin bilgi kaynakları ile sağlandığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Avrupamerkezcilik, İslamiyet, Modernite, Ontolojik Güven, Ontolojik Kaygı, Ontolojik Refah, Said Nursi, Sosyal Refah

Abstract:
The concept of social wellbeing has been discussed particularly in religion and many other disciplines like philosophy, sociology, psychology and economics. Extensiveness of the field, the concept of social wellbeing is related with, diversifies the areas which affects social wellbeing adversely and also complicates making a single definition about this concept. In this study, the concept of social wellbeing was discussed in the framework of Islamic and Eurocentric thoughts. Hence, this study matters in the sense of showing the concept of social wellbeing affected distinctly by which fields. In this discussion made within hermeneutic method, it is acknowledged that the nature of Eurocentric thought is a factor affecting social wellbeing negatively, and Islamic thought is a factor affecting social wellbeing positively. Thus, this study aims to analyze critically why and how the nature of Eurocentric thought negatively affects social wellbeing, and why and how the nature of Islamic thought positively affects social wellbeing.

Purposefully, critical literature and discourse about Eurocentric thought were analysed. It was found out in this analysis that Eurocentric thought has an ethnocentric, marginalising, colonising, orientalist, secular, capitalist and modernist nature. Also, this analysis shows that the nature of Eurocentric thought has a destructive and breaker impact on continuity and routines of human, and this unfavourable impact leads to anxiety and domination. 

Discourse of Islamic scholar Said Nursi was analysed to understand why and how Islamic thought is an alternative to social wellbeing discourse which leads to anxiety and domination. In the analysis of Islamic thought, it was seen that this thought has a nature of justice, compassion, cooperation and solidarity. This positive effect pointed out that the nature of Islamic thought causes ontological safety. As a result of the analysis of this discourse made within grounded theory method and related literature, it was detected that wellbeing is an ontological necessity for human being. This ontological necessity of wellbeing was conceptualized as ontological wellbeing theory that is the synthesis of the dialectic of ontological anxiety-ontological safety. 

When the discourse of Nursi about ontological wellbeing was analysed within methodology of content and discourse analysis, it was found that Allah is the absolute subject of ontological wellbeing, and human being and creatures are the absolute objects of ontological wellbeing. In addition, it was seen that persons, phenomena and concepts like Qur'an, prophet Muhammad, Islam, zakah, and justice are epistemological information sources. So, it is found out that ontological wellbeing is being claimed that it is ensured along with the knowledge sources of Tevhid thought of Islamic discourse.

Key Words: Eurocentrism, Islam, Modernity, Ontological Anxiety, Ontological Safety, Ontological Wellbeing, Said Nursi, Social Wellbeing