Sosyal bilgiler öğretiminde web 2.0 araçlarının kullanımı: Bir karma yöntem araştırması
Using web 2.0 tools in teaching social studies: A mixed method research
Yazar: İLHAN KULACA
Danışman: PROF. DR. HAKKI YAZICI ; PROF. DR. TUĞBA SELANİK AY
Afyon Kocatepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education

Özet:
Teknolojideki gelişmeler ve değişim, hız, kullanışlılık, zaman yönetimi gibi pek çok
konuda bireylere ve kurumlara katkı sağlamaktadır. Eğitim öğretim faaliyetleri de bu
değişimden etkilenmekte, teknolojinin eğitim-öğretim sürecine uygulanmasına yönelik,
bilimsel araştırmalar yapılmaktadır. Bu araştırmanın amacı, Sosyal Bilgiler öğretiminde
web 2.0 araçları kullanımının, öğrencilerin dijital okuryazarlık becerilerine, çevresel
farkındalıklarına etkisini belirlemenin yanı sıra, Sosyal Bilgiler öğretiminde web 2.0
araçları kullanımına yönelik, öğrencilerin ve araştırmacının görüşlerini ortaya koymaktır.
Bu amaca dönük olarak, karma yöntem araştırmalarından, iç içe karma yöntem
araştırması biçiminde desenlenen bu araştırmadan elde edilen nitel verilerin, nicel verileri
daha derinlemesine açıklaması amaçlanmıştır. Araştırma, 2021-2022 öğretim yılında,
Aydın ili Köşk ilçesinde bulunan bir devlet ortaokulundaki 5. sınıf öğrencileri ile
yürütülmüştür. Deney grubu 24, kontrol grubu 22 öğrenciden oluşmaktadır. Araştırma,
uygulama süreci 10 hafta toplam 30 ders saatini; Sosyal Bilgiler dersi öğretim
programında yer alan "İnsanlar Yerler ve Çevreler" ve "Bilim Teknoloji ve Toplum"
öğrenme alanlarından seçilen 10 kazanımı kapsayacak biçimde yapılandırılmıştır. Deney
grubunda uygulama sürecinde, bazı web 2.0 araçları (Edmodo, Google Earth, ThingLink,
Voki, Renderforest, Canva, WordArt, Powtoon, StoryJumper, Padlet, Pixton, Skype,
YouTube, LearningApps, Socrative) kullanılarak Sosyal Bilgiler dersleri işlenirken;
kontrol grubunda mevcut öğretim programı ve ders kitabı ile Sosyal Bilgiler dersleri
işlenmiştir. Araştırmanın deneysel boyutunda, Çetin ve Yalçınkaya (2018) tarafından
geliştirilen, ortaokul öğrencilerine yönelik, "Çevresel Farkındalık Ölçeği" ve Ng (2012)
tarafından geliştirilen, Hamutoğlu, Güngören, Kaya-Uyanık ve Gür-Erdoğan (2017)
tarafından Türkçe' ye uyarlaması yapılan, Eroğlu, Güngören, Kaya- Uyanık ve Gür-
Erdoğan (2019) tarafında da ortaokul öğrencileri için ölçme değişmezliği çalışması
yapılan, "Dijital Okuryazarlık Ölçeği" kullanılmıştır. Araştırmanın nitel boyutunda ise
araştırma süresince öğrenciler tarafından görüş ve gözlemlerin kayıt altına alındığı Sosyal
Bilgiler günlükleri ve uygulama süreci boyunca araştırmacının gözlemlerini aktardığı
araştırmacı günlüğü nitel veri setini oluşturmuştur. Araştırma sonunda, belirlenen 9 odak
öğrenci ile de yüz yüze görüşmeler yapılmış; elde edilen veriler içerik analizi ile
çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda, web 2.0 araçları ile işlenen Sosyal Bilgiler
dersinin, ortaokul öğrencilerinin çevresel farkındalıkları ve dijital okuryazarlık becerileri
üzerinde deney grubu lehine istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık yarattığı
belirlenmiştir. Öğrencilerin dijital okuryazarlık becerileri ve çevreye karşı tutumlarında,
cinsiyet, anne eğitim, baba eğitim durumu değişkenleri açısından farklılık olup
olmadığına bakılmıştır. Her iki ölçekte de cinsiyete göre istatistiksel olarak anlamlı bir
farklılık görülmemiştir. Ancak anne eğitim ve baba eğitim durumu değişkeni bağlamında
eğitim durumu "üniversite mezunu" olan anne babalar lehine, öğrencilerin dijital
okuryazarlık becerileri ve çevresel farkındalıklarının bağlamında anlamlı bir farklılık
olduğu sonucuna ulaşılırken; diğer değişkenler açısından çevresel farkındalık ya da dijital
okuryazarlık becerilerinde anlamlı bir farklılık görülmemiştir. Ortaokul öğrencileri ile
yapılan görüşmeler ve öğrencilerin süreç boyunca görüş ve gözlemlerini kayıt altına
aldıkları Sosyal Bilgiler günlüklerinin analizi sonucunda, akademik katkı, duyuşsal katkı,
beceri kazandırmaya katkı, bireysel gelişime katkı, paylaşım ve etkileşim, öğretim
sürecini zenginleştirme, dijital yetkinlik, değerlendirme temalarına ve bu temalara bağlı
alt tema ve kategorilere ulaşılmıştır. Öğrenci görüşmelerinde de Sosyal Bilgiler, çevre
okuryazarlığı ve web 2.0 araçları temalarına ve bu temalara bağlı alt tema ve kategorilere
ulaşılmıştır. Günlük ve görüşmelerde, web 2.0 araçlarının Sosyal Bilgiler dersinde
kullanılması açısından yaşanan zorluklara ilişkin de sonuçlar elde edilmiştir. Araştırmacı
günlüğünün analizi sonucunda ise, Sosyal Bilgiler ve web 2.0 araçları temalarına ve bu
temalara bağlı alt tema, kategorilere ulaşılmıştır. İç içe karma yöntemin doğası gereği,
nitel verilerin, nicel verilerin sonuçlarını açıklayıp açıklamadığı da incelenmiştir.
Araştırmacı ve öğrenci günlükleri, odak öğrencilerle yapılan görüşmelerde, web 2.0
araçları ile işlenen Sosyal Bilgiler dersine öğrencilerin ilgi duydukları, dersi eğlenerek
öğrendikleri ve sevdikleri sonucuna ulaşılmıştır. "Heyecanlandım, güzel geçecek, süre
artırsak, uygulamayı sevdim" gibi ifadelerle, deneysel süreçte uygulanan dijital
okuryazarlık ölçeğinin tutum alt boyutundan; "Hallettim, hemen öğrendim, sorunu
çözdüm, çalıştırdım" gibi ifadelerle, teknik alt boyutundan alınan puanları, deney grubu
lehine oluşan anlamlı farkı açıkladığı ve desteklediği sonucuna ulaşılmıştır. Nitel
verilerde "etkili geçiyor, net anladım, kalıcı öğrendik" gibi ifadelerle, deneysel süreçte
uygulanan dijital okuryazarlık ölçeğinin bilişsel alt boyutundan; "beraber yaptık, herkesin
emeği var, ortaklaşa yaptık" gibi ifadeler, sosyal alt boyutundan alınan puanları, deney
grubu lehine oluşan anlamlı farkı açıkladığı ve desteklediği sonucuna ulaşılmıştır.
Öğrenci günlükleri ve görüşmelerde: "dünyayı kurtarmalıyım, ağaçları korumalıyız" gibi
ifadeler, deneysel süreçte uygulanan çevresel farkındalık ölçeğinin, "çevresel duyarlılık"
alt boyutundan; "okulumuz her yeri bilgilendirmeli, afişleri her yere göndermeliyiz" gibi
ifadeler, "çevre eğitiminde okul ve yayınların rolü" alt boyutunda, deney grubu lehine
oluşan istatistiksel olarak anlamlı farkı açıkladığı sonucuna ulaşılmıştır. "Sorunları,
afetleri öğrendik, dünyayı kurtarmalıyız" ifadeleri, çevresel farkındalık ölçeğinin, "çevre
eğitiminde ders ve öğretmenlerin rolü" alt boyutundan, "çöpleri geri dönüşüme atıyorum,
artık başkalarının çöplerini de alıyorum" gibi ifadeler "okul dışında çevre" alt boyutunda,
deney grubu lehine oluşan istatistiksel olarak anlamlı farkı açıkladığı ve desteklediği
sonucuna ulaşılmıştır. 5. sınıf Sosyal Bilgiler dersi iki öğrenme alanını kapsayan, farklı
web 2.0 araçları kullanılan bu araştırma, farklı öğrenme alanlarında ve Sosyal Bilgilerin
farklı sınıf seviyelerinde de yapılıp, sonuçları değerlendirilebilir.
Anahtar Kelimeler: Web 2.0, dijital okuryazarlık, çevre okuryazarlığı, eğitim
teknolojisi, sosyal bilgiler.

Abstract:
Developments and changes in technology contribute to individuals and institutions in
many ways such as speed, utility, and time managing. Educational activities are also
affected by this change, and scientific researches are carried out for the implementation
of technology to the learning-teaching process. The purpose of this study is to determine
the effects of the use of web 2.0 tools in Social Studies teaching on students' digital
literacy skills and environmental awareness, as well as to reveal the views of students and
researchers on the use of web 2.0 tools in Social Studies teaching. For this purpose, the
qualitative data obtained from this research, which was designed as a mixed method
research, is aimed to explain the quantitative data in more depth. The research was
conducted with 5th grade students in a public secondary school in Köşk - Aydın in the
academic year of 2021-2022. The experimental group consists of 24 students and the
control group consists of 22 students. The research and implementation process covers a
total of 30 course hours in 10 weeks; The Social Studies course is structured to include
10 acquisitions selected from the learning areas of "People, Places and Environments"
and "Science, Technology and Society" in the curriculum. While some web 2.0 tools
(Edmodo, Google Earth, ThingLink, Voki, Renderforest, Canva, WordArt, Powtoon,
StoryJumper, Padlet, Pixton, Skype, YouTube, LearningApps, Socrative) were used in
the experimental group to teach social studies lessons; in the control group, Social Studies
courses were taught with the current curriculum and textbook. The "Environmental
Awareness Scale" for secondary school students, created by Çetin and Yalçınkaya (2018),
was employed in the research's experimental component. The "Digital Literacy Scale"
was used in the study; which was developed by Ng (2012); translated into Turkish by
Hamutoğlu, Güngören, Kaya-Uyanık, and Gür-Erdoğan (2017); and conducted a
measurement invariance study for secondary school students by Eroğlu, Güngören, Kaya-
Uyanık, and Gür-Erdoğan (2019). In the qualitative aspect of the research, the Social
Studies diaries, in which the views and observations of the students were recorded during
the research, and the researcher's diary, in which the researcher recorded his observations
throughout the implementation process, formed the qualitative data set. Face-to-face
interviews with the nine identified focus students were conducted at the conclusion of the
study, and content analysis was used to examine the collected data. As a result of the
research, it was determined that the Social Studies course taught with web 2.0 tools made
a statistically significant difference in favor of the experimental group on the
environmental awareness and digital literacy skills of secondary school students. It was
examined whether there was a difference in students' digital literacy skills and attitudes
towards the environment in terms of gender, mother's education, and father's educational
status. There was no statistically significant difference according to gender in both scales.
However, in the context of the mother's education status and father's educational status
variable, it was concluded that there was a significant difference in favor of the parents
whose educational background was "university graduate", in the context of students'
digital literacy skills and environmental awareness; in terms of other variables, no
significant difference was observed in environmental awareness or digital literacy skills.
As a result of the interviews with secondary school students and the analysis of the Social
Studies diaries in which the students recorded their views and observations throughout
the process; academic contribution, affective contribution, contribution to skill
acquisition, contribution to individual development, sharing and interaction, enriching the
teaching process, digital competence, assessment themes and the sub-themes and
categories related to these themes were reached. The themes of social studies,
environmental literacy, and web 2.0 tools, as well as their sub-themes and categories,
were covered in the student interviews. Results about the problems encountered when
using web 2.0 tools in the Social Studies course were also obtained from the diaries and
interviews. The examination of the researcher's diary led to the identification of social
studies and web 2.0 tool themes, as well as sub-themes and categories associated with
these themes. Because of the mixed method's characteristics, it was also investigated to
see whether the qualitative data supports the findings of the quantitative data. The focus
students and the researcher's interviews led to the conclusion that the students were
engaged in the Social Studies course, which used web 2.0 tools to teach it, and that they
learnt and enjoyed the course by having fun. With statements like "I am excited, it will
be good, if we increase the time, I like the implementation" coming from the attitude sub-
dimension of the digital literacy scale used in the experimental process, it was determined
that statements like "I got it done, I learned right away, I solved the problem, I got it to
work" explained and supported the significant difference in favor of the experimental
group in the scores obtained from the technical sub-dimension. From the qualitative data
collected for the cognitive sub-dimension of the digital literacy scale used in the
experimental process, it was determined that claims like "we did it together, everyone had
a job, we did it jointly" explain and support the scores obtained for the social sub-
dimension and the significant difference in favor of the experimental group. In the student
diaries and interviews, statements such as "I must save the world, we must protect the
trees" are from the "environmental sensitivity" sub-dimension of the environmental
awareness scale applied in the experimental process; it was concluded that statements
such as "our school should inform everywhere, we should send posters everywhere"
explained the statistically significant difference in favor of the experimental group in the
"role of school and publications in environmental education" sub-dimension. According
to the statements such as "We learned about the problems and disasters, we must save the
world" were from the "role of teachers and lessons in environmental education" sub-
dimension of the environmental awareness scale, and the statements such as "I recycle
the garbage, now I take other people's garbage" are in the "environment outside of school"
sub-dimension, it was concluded that it explained and supported the statistically
significant difference in favor of the experimental group. This research, which covers two
learning areas of the 5th grade Social Studies course and uses different web 2.0 tools, can
be conducted in different learning areas and at different grade levels of Social Studies,
and its outcomes can be evaluated.
Keywords: Web 2.0, digital literacy, environmental literacy, educational technology,
social studies.