19. yüzyıl Osmanlıca süreli yayınlarında batılı bilim insanı biyografileri ve bilim insanı imgesi
Biographies of western scientists in the 19th century Ottoman periodicals and the image of scientists
Yazar: FIRAT KAHRAMAN AYKARA
Danışman: DOÇ. DR. MELTEM KOCAMAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Biyografi = Biography ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Batılı düşünürler = Western thinkers ; Bilim insanı = Scientist ; Bilim tarihi = History of science ; Biyografi = Biography ; Dergiler = Magazines ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Süreli yayınlar = Periodicals ; İmge = Image

Özet:
Süreli yayınlar, 19. yüzyılda modern bilimi ve bilim insanını okuyucularına tanıtmak için yaygın olarak kullanılan araçlar olmuştur. Dönemin süreli yayınlarında, batılı bilim insanlarının yaşam öykülerine dair onlarca tercüme ya da derleme biyografi yer almaktadır. Batılı bilim insanlarının biyografilerini incelemek için yüzlerce mecmua arasından Afak, Çocuklara Rehber, Hâver, Malumat, Mecmua-i Edebiyye, Mektep, Mirat-ı Alem, Mirsad, Nâhid, Say, Servet-i Fünun ve Şafak'ı seçtik. Bu dergilerde Copernicus, Buffon, Galileo, Newton gibi ikonik bilim insanlarının yanı sıra, kısa bir süre önce vefat etmiş olan Pierre Curie ya da o dönem hala hayatta olan Berthollet gibi 19. yüzyıl figürlerinin hayatları da sunuluyordu.
Bu tez, dönemin biyografilerinin bilim insanlarının basit bir fotoğrafını sunmadığını, onların idealize edilmiş versiyonlarını yansıttığını kabul etmektedir. Biyografi yazarları, bilim insanlarının hayatlarını, bireysel özelliklerini ve mesleki becerilerini, ahlaki veya sosyal kodlara atıfta bulunarak yorumlamışlardır. Ayrıca biyografi yazını bir tür olarak, 19. yüzyılda hem Batı'da hem de Osmanlı İmparatorluğu'nda kendine has üslup özelliklerine sahiptir. Bu çerçeveyi gözeterek tezimizde 1850-1908 yılları arasında Osmanlı süreli yayınlarında yer alan batılı bilim insanlarının biyografilerinden geniş bir örneklem seçerek inceledik. Amacımız, biyografiler aracılığıyla nasıl bir bilim insanı imgesinin ya da imgelerinin ortaya konduğunu anlamaktır.

Anahtar Kelimeler: Biyografi, bilim insanı biyografisi, biyografi yazarları, biyografi yazını, Osmanlı'da bilim insanı biyografileri, Osmanlıca süreli yayınlar, Osmanlı İmparatorluğu, teracim-i ahval, tercüme-i hal, yaşam öyküsü

Abstract:
Periodicals were broadly used instruments for introducing modern science and scientists to Ottoman readers in the 19th century. The Ottoman authors of this period wrote or translated dozens of biographies of western scientists and published them in periodicals. Among many, we chose Afak, Çocuklara Rehber, Hâver, Malumat, Mecmua-i Edebiyye, Mektep, Mirat-ı Alem, Mirsad, Nâhid, Say, Servet-i Fünun ve Şafak to examine biographies of western scientists. These periodicals presented the lives of iconic scientists such as Copernicus, Buffon, Galileo, Newton, and also the lives of 19th-century figures including Pierre Curie who had recently passed away, or Berthollet who was still alive.
This thesis accepts that biographies of the period were not mere pictures of scientists, they presented idealized versions of them. Biography authors interpreted the lives of the scientists, their individualistic features, and professional skills with reference to moral or social codes. Also, biography as a genre had its own stylistic features in the 19th century both in the West and in the Ottoman Empire. Within this framework, we examined an extensive amount of biographies of the western scientists published between 1850 and1908 in the Ottoman periodicals. Our purpose is to understand the images attributed to scientists in biographies.

Key Words: Biography, biographers, biographers of scientists, life history, Ottoman Empire, Ottoman periodicals, scientific biography, Ottoman periodicals, teracim-i ahval, tercüme-i hal.