Muhtasar bir eser olarak Mısrî tefsiri
Miṣrī's tafsir as a concise work
Yazar: MUSTAFA DİLSİZ
Danışman: PROF. DR. SEVGİ TÜTÜN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Tefsir alanındaki telif faaliyetlerinin bir kısmı, ulemanın kendinden önceki müktesebata vakıf olarak, dönemlerinin ruhuna uygun eserler kaleme almasıyla sürmüştür. 'Muhtasar' olarak isimlendirilen söz konusu tefsirler, çeşitli dönemlerde değişik ihtiyaçlara binaen kaleme alınmıştır. Bu çalışmaların sürekliliği ve birbirinden kopuk olmaksızın devam etmesi için önceki dönem eserlerinin gün yüzüne çıkarılıp ilim ehline sunulması büyük önem arz etmektedir. Muhtasar olarak telif edilmiş olan Mısrî'nin Tefsîru'l-Kur'âni'l-'Azîm adlı eseri bu düşünceden hareketle, çalışmamıza konu olarak seçilmiştir. Eserin tercih edilmesindeki diğer sebep ise el yazma bir telif olmasıdır. 
Bu bağlamda çalışmamızda söz konusu eserin aidiyeti, kaynakları, muhtevası ve metodu hakkında ortaya konulan bilgilerin yetersiz ya da yanlış olması nedeniyle söz konusu bilgilerin düzeltilmesi, müellifin takip ettiği yöntemin ortaya çıkarılması ve eserin muhtevasının tanıtılması amaçlanmıştır.  
Çalışmamızda eserin kaynakları içerik analizi yöntemiyle tespit edilmiştir. El yazma nüshalar ve tefsirin kaynakları üzerinde doküman incelemesi yapılarak eserin muhtevası ortaya konulmuştur. Ayrıca nüshalar üzerindeki bilgiler incelenerek eserin aidiyeti tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın sonucunda Mısrî Tefsiri'nin Muhammed b. Ahmed ed-Dîbî el-Mısrî'ye (ö. 1025/1616 [?]) ait olduğu belirlenmiştir. Tefsirin, başta Kurtubî ve Beyzâvî tefsirleri olmak üzere belirli kaynaklardan yararlanılarak telif edilmiş dirayet ağırlıklı bir muhtasar olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmamız neticesinde Mısrî'nin muhtasar tefsir yazmadaki amacını net olarak dile getirmediği görülmüştür. Mısrî Tefsiri hakkında yeterli bilgi bulunmayışı ayrıca tefsirde ihtisar hakkında yapılan çalışmaların sınırlı olması gibi hususlar konunun önemini ortaya koymaktadır.

Abstract:
Some of the copyright activities in the field of tafsir continued with the scholars writing works in accordance with the spirit of their periods by having full knowledge of the previous acquisitions. These tafsirs, called "concise" were written for different needs in different periods. To ensure the perpetuity of these studies without being detached from each other, revealing the works of the previous period and submit them to the master of art is primordial. Based on this idea, Tafsīr al-Qurʼān al-ʻAẓīm, which was written concisely, was chosen as the subject of our study. Another reason for the selection of this work is that it is a manuscript copyright.
In this context, we aimed to correct information, reveal the method followed by the author, and introduce the content of the work due to insufficient or inaccurate information about the ownership, sources, content, and method of the work in question.
In our study, the sources of the work were determined by the content analysis method. The content of the work was revealed by conducting a document analysis on the manuscript copies and the sources of the tafsir. In addition, by analyzing the information contained in the copies, the ownership of the work was tried to be defined. As a result of the study, it was determined that the Miṣrī's Tafsir belongs to Muḥammad ibn Aḥmad al-Dibi al-Miṣrī (d.1025/1616 [?]). It was concluded that the tafsir is an acumen-based concise tafsir compiled by using certain sources, especially the al-Qurṭubī and al-Bayḍāwī interpretations. As a result of our research, it has been observed that Mısrî did not clearly express his purpose in writing a concise tafsir. The fact that there is not enough information about Miṣrī's Tafsir and that the studies on abbreviation in tafsir are limited, reveal the importance of the subject.