Mimari tasarım ve görsel çevre etkileşimi bağlamında "yer" kavramı: İstanbul Edirnekapı - Fatih - Şehzadebaşı Aksı
Örneği /
Yazar: RUŞEN YAMAÇLI
Danışman: PROF. DR. GÜLSÜN SAĞLAMER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1997
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimari tasarım = Architectural design ; Çevresel etkileşim = Environmental interaction ; İstanbul-Edirnekapı = İstanbul-Edirnekapı ; İstanbul-Fatih = İstanbul-Fatih ; İstanbul-Şehzadebaşı = İstanbul-Şehzadebaşı

Özet:
The qualities which tradiîionaly distinguished human settlements have been corrupted or have got irreparably iost. Reconstructed or new towns also look very different from the places of the past. Before we consider the reasons for this fundemental change, it is neccessary to give architectural problem a more precise definition in structural terms. Again it is useful to employ the basic concepts of "space" and "character", and relate them to the more general categories of natural and manmade place. Streets and squares in the traditional sense are no longer found, and the general result is a scattered assembly of units. This implies that a distinct figure and ground relationship do not more exist anymore. The continuity of the landscape is interrupted and the buildings do not form clusters or groups. The changes done to already existing towns have analogous effects. The urban tissue is opened up, the continuity of the urban walls is interrupted, and the coherence of the urban spaces is damaged. As a consequence, nodes, paths and districts, lose their identity, and the town as a whole loses its imageability. Together with the loss of the traditional urban structure, the landscape is deprived of its meaning as comprehensive extension, and is reduced to the rests within the complex network of man-made elements. Generally, the city of Istanbul has a historical importance in the world. In the history, Rome and after Bizanstine and Ottomans were very different cultures, and society. They met in Istanbul which is placed in the middle of west and east. This stuation was generated from city's natural-physical and cultural characters, as the topographical, geographical and geological features. The chaotic urban pattern that was the Ottoman capital of the early nineteenth century. It was the result of the most diverse social, cultural, aesthetic, and economic influences. Under each empire, architecs dotted the landscape with outstanding examples of monumental architecture. Structure the city of Istanbul in all of this changes caused the shifting image of city continually. However Istanbul has the typical features that were imaged and recognized in a characteristic chister, the thematic unit. The city of Istanbul is the transition and unity area in the macro-scale. This quality of Istanbul effects the city-planning and environmental formation. The historical peninsula of Istanbul has been surrounded by the city walls. In the historical environment, the physical characteristics that determine districts are thematic continuties. Topography, space, mosques and their complexes, and it's relationships. At the same time; Mihrimah Mosque is a "landmark". Who comes to city or goes to back it's a symbolic importance and functionally too. For example people who used distant "the minare" did so only for very general directional orientation, or, more frequently, in symbolic ways. All the environment elements are simply the raw material at city scale. These elements xv

Abstract:
ÖZET Bu tezde mimari tasarım ve çevre etkileşiminde "yer" kavramı incelenmiştir. Bu doğrultuda içinde yaşadığımız ve yüzyıllar boyunca çok farklı, zengin uygarlıklara tanık olmuş bir kent olan İstanbul'da tarihi yarımada içinde yer alan Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı ekseni ve bu eksenin üzerindeki kentsel mekanların tasarım-çevre etkileşiminde örneklenerek "yer" kavramının belirlenmesi hedeflenmiştir. Bu noktada fizik çevre ile insan ve insan eylemleri arasındaki ilişki sözkonusu olmaktadır. Tezin ikinci bölümünde bu ilişki, "yer" kavramını kent ölçeğinde ve insan-çevre-tasarım etkileşimi içinde ele alınmaktadır. Burada kentsel yapının bir bütün oluşu ve bir bütün olarak içinde yaşadığımız fizik çevreden, yapılardan/binalardan, kentsel yapı elemanlarından, yollardan, alanlardan meydana geldiği, bunları da o çevreyi kullanan insanlarla bu insanların eylemlerinin bir sonucu olarak ortaya çıktığı anlatılmaktadır. Kentsel mekanın sürekliliği, insanların geçmişten geleceğe doğru belirlenen süreçde çevre ile yaşam bütünü ile olan birlikteliğidir. Üçüncü bölümde, mimari tasarım süreci "yer" kavramı bağlamında ele alınır. Burada çevre-yer'in görsel çevre etkileşimi sisteminin belirlenmesi ve tasarım yöntemlerinin, yaratıcılık ile ilişkisi kurgulandırılmaktadır. Tezin dördüncü bölümünde ise görsel çevre etkileşim sistemi kent kurgusu-mimari tasarım bağlamında kuramsal bir çerçeveye oturtularak değerlendirilmektedir. Dördüncü bölümde kuramsal bir çerçevede genelleştirilen sistem kurgusu beşinci bölümde İstanbul Kent Kurgusu ile örneklenmektedir. Alan çalışmasını oluş turan İstanbul Kent Kurgusunda önemli etkisi olan Osmanlı Dönemi ve daha da geriye Bizans izleri araştırıldığında kentin yapısının özgünlüğü ve korunabilirliği dik katimizi çekmektedir. Bu bağlamda İstanbul'un surlarla çevrili tarihi yarımada içeri sinde antik çağlardan günümüze bir geçmişe ve kentsel yapıya sahip oluşu, bu kurgunun sürekliliği, mekanları biçimlendirişi ve tasarım sürecini belirleyiciliği açısından Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı aksı incelenmiştir. Altıncı bölüm bu alan çalışmasına ait değerlendirmeleri ve yaklaşımları içermektedir. Bu bölümün devamında, tezin sonuç bölümünü oluşturan yedinci bölüm de ise, ilk bölümde hedeflenen mimari tasarım ve çevre- "yer" ilişkisi, kent kurgu- su-mimari tasarım bağlamında altıncı bölümde ortaya konulan sistemin Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı aksı örneklemesi ile değerlendirilmiştir. X111ÖZET Bu tezde mimari tasarım ve çevre etkileşiminde "yer" kavramı incelenmiştir. Bu doğrultuda içinde yaşadığımız ve yüzyıllar boyunca çok farklı, zengin uygarlıklara tanık olmuş bir kent olan İstanbul'da tarihi yarımada içinde yer alan Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı ekseni ve bu eksenin üzerindeki kentsel mekanların tasarım-çevre etkileşiminde örneklenerek "yer" kavramının belirlenmesi hedeflenmiştir. Bu noktada fizik çevre ile insan ve insan eylemleri arasındaki ilişki sözkonusu olmaktadır. Tezin ikinci bölümünde bu ilişki, "yer" kavramını kent ölçeğinde ve insan-çevre-tasarım etkileşimi içinde ele alınmaktadır. Burada kentsel yapının bir bütün oluşu ve bir bütün olarak içinde yaşadığımız fizik çevreden, yapılardan/binalardan, kentsel yapı elemanlarından, yollardan, alanlardan meydana geldiği, bunları da o çevreyi kullanan insanlarla bu insanların eylemlerinin bir sonucu olarak ortaya çıktığı anlatılmaktadır. Kentsel mekanın sürekliliği, insanların geçmişten geleceğe doğru belirlenen süreçde çevre ile yaşam bütünü ile olan birlikteliğidir. Üçüncü bölümde, mimari tasarım süreci "yer" kavramı bağlamında ele alınır. Burada çevre-yer'in görsel çevre etkileşimi sisteminin belirlenmesi ve tasarım yöntemlerinin, yaratıcılık ile ilişkisi kurgulandırılmaktadır. Tezin dördüncü bölümünde ise görsel çevre etkileşim sistemi kent kurgusu-mimari tasarım bağlamında kuramsal bir çerçeveye oturtularak değerlendirilmektedir. Dördüncü bölümde kuramsal bir çerçevede genelleştirilen sistem kurgusu beşinci bölümde İstanbul Kent Kurgusu ile örneklenmektedir. Alan çalışmasını oluş turan İstanbul Kent Kurgusunda önemli etkisi olan Osmanlı Dönemi ve daha da geriye Bizans izleri araştırıldığında kentin yapısının özgünlüğü ve korunabilirliği dik katimizi çekmektedir. Bu bağlamda İstanbul'un surlarla çevrili tarihi yarımada içeri sinde antik çağlardan günümüze bir geçmişe ve kentsel yapıya sahip oluşu, bu kurgunun sürekliliği, mekanları biçimlendirişi ve tasarım sürecini belirleyiciliği açısından Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı aksı incelenmiştir. Altıncı bölüm bu alan çalışmasına ait değerlendirmeleri ve yaklaşımları içermektedir. Bu bölümün devamında, tezin sonuç bölümünü oluşturan yedinci bölüm de ise, ilk bölümde hedeflenen mimari tasarım ve çevre- "yer" ilişkisi, kent kurgu- su-mimari tasarım bağlamında altıncı bölümde ortaya konulan sistemin Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı aksı örneklemesi ile değerlendirilmiştir. X111operate together, in a context. In the city of Istanbul, the environment image is shifting very fast. Although the old city image have a lot of importance, it is "image quality" of city. This is same with old structures; areas, buildings of complex or others, palaces, Haliç, Galata, Bosphorus like that. May be, Istanbul has these importances still because of it's natural quality. This links between the urban spaces are the paths. However the Golden Horn is a important transition line of this zone in Istanbul All this city elements are the paths. The paths give us the interralations between the other city's elements. For example; according to Istanbul's image in mind, Golden Horn is both the path and the edge too. And like that, the city walls are the edge and the landmarks are their towers. Again, we select and find the districts in the city by these elements. Perhaps, for discovrey the city firstly or other times all this elements are the clues one by one. For man the discover the city-spaces have the shifting image by form every time, because the time is going fasthy and everything changes. At this state, Istanbul has got a lot of the growing differences according to it's originality structure. In spite of this growing, we hope, Istanbul don't lose it's values. As a matter of fact, these values are city's "image quality" and "difference" than others. Man dwells when he can orientate himself within and identify himself with an environment, or, in short, when he experiences the environment as meaningful. About this subject, Schulz said that: Dwelling therefore implies something more than "shelter*. It implies that the spaces where life occurs are places, in the true sense of the world. A place is a space which has a distinct character. Since ancient times the genius loci, or "spirit of place", has been recognized as the concrete reality man has to face and come to terms with in his daily life. The structure of a place is not fixed. As a rule, places change, sometimes rapidly. The genius loci necessarily changes or gets lost. Later we shall show that taking place presupposes that the places conserve their identity during a certain stretch of time. In that case; the preliminary discussion of place led to the conclusion that the structure of place ought to be described of environment. And analyzed by means of the categories "space" and "character*. The character is determined by the material and formal constitution of the place. Particular attention has to be given to its lateral boundaries, or walls, which also contribute decisively to determine the character of the urban environment. XVIThe next stage is the model's application and in this context the research methods used in the case-study are examined. These are cognitive and observational methods. Then a case-study is made on the axis of Edirnekapı-Fatih-Şehzadebaşı with fifty users. In this study by testing the values achieved, new results are found. In this study it has been tried to find out the different visual orientation and reactions of different users to different types of settlements. At the end, the data derived from the interviews are transformed into final graphics. And these are compared with the user's subjective, objective and semantic characteristics. In general we may conclude that place is the point of departure as well as the goal of our structural investigation. At the outset, place is presented as a given, spontaneously experienced totality, and at the end it appears as a structured world, illuminated by the analysis of the aspects of space and character. The urban space where is described with the specific limits, must have a function. Due to their physical differencies, the functions of the urban spaces, will effect the urban space and consequently the formation of the blocks which are describing it. It is clear that urban theory is still fragmented and far from explaining the complex, shifting nature of the cities. In addition, while most of the theories pretend to be purely analytical, each model includes its own criteria, as well as its own view of the world, and these concepts are related to each other. The method developed by this thesis is the steps and characteristics taking people to a final environmental preference. They are put forward and classified that make people differ in their environmental preferencces. The methods used in finding out these characteristics and the methodology that is followed systematically. The aim of the model shows to constitute a method dealing with obtaining data for new designs by installing the steps that have to be followed components and methods in this framework in a proper way. At this stage, the images that are being reached at the end of these processes, that means the final mental pictures are examined totally. The characteristics of the "placeT and it's "environmental image" and formation period are described. According to these, the previous studies that have been done about image, are explained. Finally, the personel differences of the place in environmental image and preferences are generally considered and the characteristics that cause these differences are shortly mentioned. At the case-study part of the thesis are discussed as the sub-opening of the criterion that are determined at the observation part. After the method is determined, the subjects that are to be evaluated by some approaches are reflected to the users. The preferences of users are the matters in question. The users are surveyed in two groups: Architects and other persons. By path to the persons who are chosen XVHamong these by the way of selection, and by supporting these questions with some pictures, photos, and maps they are asked to reply these questions. The answers of the users, are seen as a concrete step in the determination of their environmental values and as "place" preferences and relations on the spaces. Evidently the environmental problem and architectural design have to be met with intelligence and efficiency. In our opinion this can only be done on the basis of an understanding the concept of place. Planning does not help much as long as the concrete, qualitative nature of places is ignored. Only with such understanding, man may be able to participate creatively and contribute to own history. XVUl