Câbir bin Hayyân felsefesi
The philosophy of Jabir İbn Hayyan
Yazar: CİHAT İZCİ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET DEMİRTAŞ
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Bilgi felsefesi = Information philosopy ; Cabir b. Hayyan = Cabir b. Hayyan ; Doğa felsefesi = Nature philosophy ; Epistemoloji = Epistemology ; Felsefe = Philosophy ; Felsefi düşünce = Philosophical thought ; Metafizik = Metaphysical ; Tabiat = Nature ; Varlık felsefesi = Existence philosophy ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Câbir b. Hayyân miladî VIII-IX. yüzyıllar arasında, zamanın iki önemli ilim merkezi olan Bağdat ve Kûfe'de yaşamış bir filozof ve bilim adamıdır. İçerisinde neşet ettiği zaman dilimi göz önünde bulundurulduğunda bu dönem, başta felsefe olmak üzere birçok Antik Dönem ve Orta Çağ bilimsel mirasının çeviriler yoluyla İslam düşünce dünyasına aktarıldığı bir dönemdir. Câbir b. Hayyân sadece bir kimya âlimi değil, aynı zamanda sistemli bir felsefenin kurucusudur. Bir bütün olarak düşünüldüğünde Câbir b. Hayyân'ın, ilim anlayışında, deneysel metodunda ve rasyonel düşünce tarzında Aristoteles'ten etkilendiği görülmektedir. İbn Hayyân, felsefenin önemli alanlarında görüşler ortaya koymuş; bu vesileyle bir bakıma kendisinden sonraki İslam filozoflarının çalışma alanlarını ve ilgilenecekleri problemleri belirlemiştir. 
	İbn Hayyân felsefesinde, dilin hem epistemolojik hem de ontolojik bakımdan çok önemli bir rolü vardır. Bunun yanı sıra o,  varlık felsefesinde büyük oranda Aristoteles metafiziğini benimser. Zira Aristoteles'te görülen "kuvve-fiil", "hyle", "madde-form", "kategoriler", "hareket etmeyen hareket ettirici" gibi unsurlar Câbir b. Hayyân metafiziğinde de görülmektedir. Bu felsefî tutumuna bir takım Hermetik, Demokritosçu ve Yeni-Platoncu unsurlar da eşlik etmektedir. İbn Hayyân felsefesinin en özgün yönü ise tanrısal yaratım olan âlemin belli bir düzenle var olduğuna dair yaptığı vurgudur. Bu Câbir b. Hayyân'ın mizan (balance) ilkesidir. Buna göre Câbir'in âlem anlayışında duyusal, duygusal, ruhsal ve rasyonel olan her şey sayısal bir değer, bir ahenk taşımaktadır ve varlık âlemindeki bu sayısal düzen keşfedilebilir bir mahiyettedir. İşte bu keşif sonucu elde edilen bilgilerle varlık teklerini birbirine dönüştürebilme hatta yeni baştan bir varlık dahi yaratabilme imkânı bulunmaktadır.

Abstract:
Jabir ibn Hayyan is a philosopher and a scientist/scholar who lived in two of the most important science centers of his time, Baghdad and Kufah, between 8th-9th centuries. Considering the time period he lived in, a great deal of Ancient and Medieval scientific heritage, especially philosophy was transferred into Islamic word of thought through translations. Jabir ibn Hayyan is not only a chemistry scholar but also he owns a systematical philosophy. When it is thought as a whole, we can see that Jabir was affected by Aristoteles in term of his understanding of science, experimental method and rational thinking. Jabir ibn Hayyan expressed opinions in very important fields of philosophy, hereby he set issues and studying fields for the next Islamic philosopher.
	In his philosophy, language has an important role both as epistemologically and ontologically. Besides that while handling ontology he adopts mostly Aristotelian metaphysics. He takes over philosophical instruments such as "potential-act/deed", "hyle", "matter-form/shape", "categories" and "non-moving mover" from Aristotelian metaphysics. Some Hermetic, Democritustic and Neoplatonist elements also accompany his philosophical manner. The most original aspect of Jabir ibn Hayyan's philosophy is the emphasis he puts on that the universe which is "divine creation" exists with a certain order. This is the "Balance Principle" of Jabir ibn Hayyan. According to this principle, everything that is sensual, emotional/sentimental, spiritual and rational has a numerical value and harmony and this numerical value can be discovered in the existence universe. With the help of these informations obtained from this discovery; objects can possible be transformed into each others and even a new object can be created from the beginning.