Evcil pratikler: Seksenli yıllarda ev imgesi ve mekansal izdüşümler
Domestic practices: Spatial projections of the home image in 1980s
Yazar: BÜŞRA KARA
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA UZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: 1980 sonrası = After 1980 ; Dergi reklamları = Magazine advertising ; Ev aletleri = Household utensils ; Ev işleri = Houseworks ; Ev kadınları = Housewives ; Evcimenlik = Domesticity ; Gazete reklamları = Newspaper advertisements ; Görsel imge = Visual image ; Mekansal pratik = Spatial practice ; Türk sineması = Turkish cinema

Özet:
Ev, kendine has fiziksel örgütlenmesinin ötesinde farklı anlam katmanlarıyla kuşanmış sosyo-kültürel bir ağ niteliği taşımaktadır. Bugün evle kurduğumuz ilişki, esnek bir zeminde ifade bulmakta ve süregelen bir dönüşüm içermektedir. Tezin amacı, ev olgusunun toplumsal dönüşümlerden etkilenme biçimini, hangi süreçlerle şekillendiğini, nasıl taktikler geliştirdiğini ve büründüğü yeni anlamları analiz etmektir. Seksenli yılların barındırdığı toplumsal kırılmalar, bugünün ev mekanına uzanan etkiler barındırmaktadır. Evin anlamının ve imgesinin geri dönülemez biçimde başkalaştığı seksenler ortamı, kurduğu mekansal ve toplumsal ilişkilerle ve bu yönde açtığı tartışmalarla, çalışma kapsamında kritik bir eşik olarak konumlanmaktadır. Dolayısıyla, eve atfedilen simgesel kullanımları ve sembolik değerleri, esneyen sınırları, mekansal organizasyonları toplumsal süreçlerle birlikte kavrayabilmek adına seksenli yılları bir mercek olarak kullanmak, konuya yönelik bir netlik ayarı yapma olanağı tanımaktadır. 
Bir kırılma noktası teşkil eden 1980'li yıllar, gündelik hayatın diline ve eylemlerine yansıyan radikal değişimler barındırmaktadır. Dışa açılma politikaları, ülkeye girişi serbestleşen ithal ürünler, tırmanan tüketim kültürü, yaygınlaşan ev içi mekanizasyon aletleri, yükselişe geçen bir sektör olarak reklamcılık, gelişen medya olanakları ve çeşitlenen yayın ağları, renklenen televizyon, sinemanın etkisi ve tüm bu ilişkiler örgüsünde güçlenen imge, evin mekansal örgütlenmesini doğrudan çarpıcı değişimler yaratmıştır. Kamusal alanda azalan bir araya gelişler, kışkırtılan seyretme edimi, söylem ve imgelere taşınan özel hayat, reklamlarda çerçevelenen gündelik ev yaşamı gibi parametreler bir iç mekâna dönüş gerçekleştirmiş, ev mekanının görünürlüğünü artırmış, ev yaşamına dair üretimleri yaygınlaştırmış ve evcil eylemleri dönüştürmüştür. Dönüşen eylemler, mekânın organizasyonunu doğrudan etkilemiş, değişen ev içi örgütlenmelerine dair bir izlek oluşturmuştur. Yine bu dönemde etki alanı oldukça genişleyen popüler medya, bu görünürlüğe zemin oluşturmuş ve ürettiği imgelerle iç mekanlar üzerinden kamusal bir dil oluşumunu desteklemiştir. Dolaşıma giren imgelerin yaygınlaşmasıyla ev mekanına dair sembolik kullanım kodları oluşmuş, hayat tarzları modelleşmiştir. Bu bağlamda anlamı değişen ev, tüketim alışkanlıklarının okunabileceği bir vitrin, toplumsal çatışmaların analiz edilebileceği bir sahne haline gelmiştir.
Çalışmanın yöntemi, temellendirilmiş teori etrafında şekillenmiş ve teknik olarak içerik analizi benimsenmiştir. Bu kapsamda seksenler medyasına dair çok yönlü bir tarama yapılmış; dönemin gazete ve dergileri ile sinema filmlerine dair detaylı bir inceleme gerçekleştirilmiştir. Tüm bu materyallerden süzülen film görüntüleri, haber kupürleri, reklam imgeleri ilişkilendirilerek okunmuştur. Söz konusu kaynaklardan süzülen kavramlar çalışmanın içeriğine ve kurgusuna yön vermiş, tartışmaları doğrudan beslemiştir. Evin temsil aracı ve/veya zemini olarak işlevi, içindeki bireysel ve toplumsal anlamlar üreten göstergeler sistemini deşifre edebilmeyi olanaklı kılmaktadır.
Tezin bağlamını ortaya koyan "Seksenler" bölümünde kurulan çerçeve, evi mekansal ve olgusal olarak gündeme getiren veya ev üzerinden tartışmaya açılan konuları, ev filtresinden geçirerek irdelemektedir. Böylece, seksenli yıllar aralığında evi görünür kılan toplumsal dinamiklerin sökümünü yapmayı hedeflemektedir. Ev mekanını kuran pratikler ile toplumsal yapının bir uzantısı olan yatkınlıklar sisteminin birbirinden bağımsız olmadığı açıktır. Dönüşen durumların üstesinden gelebilmek için kazanılan eğilimler ve üretilen taktikleri de tanım aralığına dahil eden habitus kavramı, bir kırılma dönemine denk düşen bu ortamda, ev mekanına kimlik atfeden hayat tarzlarından toplumsal farklara doğru uzanan bir bakış oluşturmakta ve tartışmayı derinleştiren kavramsal bir araç olarak konumlanmaktadır. 
Çalışmanın omurgasını oluşturan "Evcil Pratikler" bölümü, süregelen alışkanlıklar, var olup şekil değiştiren taktikler, dönüşen davranışlar, yeni anlamlandırmalar, bağlamsal olarak öne çıkan nesneler ve eşyaların katmanlaşarak oluşturduğu ilişkisel ağı imlemektedir. İki ayrı izlekte incelenen bölümün "Eylemler" kısmı, gündelik ev içi rutinler, eylemler, ritüeller bütünü olup toplumsal kodlar ve roller ile doğrudan bağlantılı mekansal ilişkileri göz önüne sermektedir. Burada, dönemin hakim atmosferine işaret eden "sahnelemek, sergilemek, seyretmek" kavramlarının ev içlerindeki etkisinin, anlamının ve mekansal yansımasının izi sürülmektedir. "Araçlar" kısmında ise eylemlerin doğrudan ve dolaylı olarak ilişkilendiği eşyalar ve nesneler ele alınmaktadır. Burada, ev içlerinde sabit bir yer teşkil eden gündelik hayat araçları üzerinden yapılacak toplumsal çözümlemelere odaklanılmaktadır. Bu operasyonel okuma, birbiriyle bakışan iki ayrı yolu takip ederken, aynı zamanda onların arasında kalan boşluklara işaret etmektedir. İki yapı arasındaki bu aralık, evcil pratikler olarak tanımlanan izleğin, dinamik ve devinimli bir süreçler bütününe karşılık geldiğini de göstermektedir. Derlenen materyallerin birbirine eklemlenerek evi içi çatışmaları ve süreklilikleri ortaya koyması, tartışmaya açması; bunlar üzerinden anlamlı kabul edilen eylem ve araçların, alışkanlık ve tutumların, taktik ve kullanımların irdelenmesi; iki ayrık yoldan ilerleyen izlek kurgusu ile birleştiğinde, konuyu genişletip daraltan farklı bir bakışa olanak tanımıştır.
Değerlendirme kısmında seksenler dönemine dair genel ve bütünleşik bir çerçeve kuran işler irdelenmiş, hatırlama eyleminin meydana getirdiği bakışlar ele alınmış ve bu bakışların bugünün ev mekanını kavramaya yönelik sunduğu imkanlar sorgulanmıştır. Mekâna dair yeni düzenleme ve anlamlandırmaların toplumsal çatışmalarla birlikte inşa edilişini görmenin yanı sıra, bugünün ev mekanı ile medya ve temsillerin konumunu kavramays yönelik eleştirel bakışın önünü açmak, çalışmanın hedeflediği kazanımlar arasındadır.

Abstract:
Beyond its unique physical organization, the house is a socio-cultural network shaped by different layers of meaning. Today, our relationship with the home finds expression on a flexible ground and involves an ongoing transformation. The purpose of the thesis is to analyze the way the home phenomenon is influenced by social transformations, the way it is shaped by processes, how it develops tactics, and the new meanings it takes. The social breakages of the 1980s have impacted today's home space. The 1980s environment, where the meaning and image of the house irreversibly changed. Hence the house is also positioned as a critical threshold within the scope of the study. The reason for this is the spatial-social relations established by that period and the debates it opened in this direction. Therefore, using the 1980s as a tool to comprehend the nominal uses and symbolic values attributed to the house, the stretching borders, spatial organizations, and social processes allows for clarifying the perspective on the subject.
The 1980s, which constituted a breaking point, contained radical changes reflected in the language and actions of daily life. Although developments began earlier in the 1950s and 1960s, the 1980s present a section in which ongoing changes are experienced much more strikingly and sharply. The changes that took place in these years created vivid changes that directly affected the spatial organization of the house. Economic expansion policies, imported products that have liberalized entry into the country, an increasing consumption culture, widespread domestic mechanization tools, advertising as a rising sector, developing media opportunities and diversifying broadcast networks, the effect of television, the position of cinema and the image that strengthens in all these relations, can be counted among these changes These processes have positioned the home space as a ground where certain continuities, conflicts, and similarities created by the period's atmosphere and social reflections can be observed. Parameters such as decreasing gatherings in the public sphere, the act of provoked watching, the private life carried over to public discourse and images, and the daily home life framed in advertisements have turned into an interior space. The increasing visibility of the home space has expanded the productions in this area and transformed domestic practices. Transforming actions have directly affected the organization of the space and created a pattern for changing domestic organizations. In addition, the popular media, whose sphere of influence greatly expanded in this period, created the basis for this visibility and supported the formation of a public language through the interior spaces with the images it produced. With the spread of circulating images, symbolic usage codes for home space have been formed and lifestyles have been modeled accordingly. In this context, the changed meaning of the house has become a showcase where consumption habits can be read, and social conflicts can be analyzed. The study method has been shaped around grounded theory and technical content analysis has been adopted. In this context, a versatile scan of the 1980s media was conducted, and a detailed examination was carried out from newspapers, magazines, and cinema films of the period. Film images, news clippings, and advertising images filtered out of these materials were readinterlinked. . In the "1980s: Social Construction of the Home " section, which reveals the context of the study, news clippings, corner posts, and images collected from the magazines and newspapers of the period were used. These materials were supported by books and articles written about those years to draw a holistic framework. In particular, advertisement images and film images were emphasized, and these materials were used in the "Domestic Practices" section, which is the focus of the study. Simultaneously looking at the transformations encouraged by advertisements, which are potent stimulators of the changes that occur, and the equivalents of these transformations in the space and narrative presented by the cinema shows that these images establish a mutual dialogue when they come together. The concepts filtered from the aforementioned sources shaped the content and fiction of the study and fed the discussions directly. It is crucial to consider the changing domestic organizations in the 1980s, with their daily habits, social meanings, and how they are represented in the media. The function of the house as a representative tool and ground enables the ability to decipher the system of indicators that produce individual and social meanings. Gathering data on both the content and how it is represented has allowed us to include the interrelationships that feed each other in the discussion. The period's deep-rooted and widespread domestic tendencies have been analyzed through these mutual relations. The components that establish the domestic atmosphere of the space are mostly inherited determinations based on the social context. Therefore, it is evident that there is a parallel relationship between examining domestic practices and understanding the period's political, social, and cultural relations and systems
The framework established in the "1980s: Social Construction of the Home" section examines the situations that bring the house to the agenda as spatial and factual, or the issues discussed over the house. Thus, it aims to analyze the social dynamics that made the house visible in the 1980s. The house is a living space that builds both an individual and a social system. It gains legibility with the information it contains on daily life, and domestic practices that establish the space, organizational form, and objects. It is clear that the practices that establish the home space and the system of tendencies, which are an extension of the social structure, are not independent of each other. Social tastes and tendencies draw a framework for domestic practices. The concept of habitus, which includes the acquired tendencies and the tactics produced to overcome the transforming situations, creates a view that extends from the lifestyles that attribute identity to the home space to social differences. For this reason, it is positioned as a conceptual tool that deepens the discussion.
The "Domestic Practices" section, which is the focus of the study, points to the relational network formed by stratification of ongoing habits, shape-shifting tactics, transforming behaviors, new meanings, and contextually prominent objects and items. The section is examined in two separate tracks and reveals the meaning transformation of home space with many new objects, displaced habits, and differentiation of actions established by social norms. The first part, "Actions", is a set of daily domestic routines, actions, and rituals, and reveals spatial relationships directly related to social codes and gender roles. Here, the effects, meanings, and spatial reflections of the concepts of "staging, exhibiting, watching", which point to the dominant atmosphere of the period, are traced. The second part of the chapter, "Tools", deals with the furniture and objects that the actions relate to. Here, the focus is on social analyses made on daily life tools located in a fixed place in the house. While this operational reading follows two separate paths that relate to each other, it also indicates the gaps between them. This gap between the two structures also shows that the theme defined as domestic practices corresponds to a dynamic process. The compiled materials revealed domestic conflicts, habits and attitudes, tactics, and uses, combined with the plot that proceeds in two separate ways, allowed a view that broadened and narrowed the subject. 
In the evaluation part, the works that set up a general and integrated framework for the 1980s period were examined, the perspectives created by the act of remembering were discussed, and the possibilities offered by these perspectives to comprehend today's home space were questioned. In addition to seeing the construction of new arrangements and interpretations of space together with social conflicts, opening the way for a critical view towards understanding the position of today's home space, media and representations are among the achievements of the study.