1455 tahririne göre İstanbul tarihi yarımadasının mahalleleri ve dini yapıları
Neighborhoods and ecclesiastical architecture in İstanbul's historic peninsula according to the 1455 tahrir
Yazar: SİNAN HARMANDA
Danışman: DOÇ. DR. V. MACİT TEKİNALP
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anıtlar = Monuments ; Anıtsal yapılar = Monumental buildings ; Bizans Dönemi = Byzantine Period ; Defterler = Registers ; Dini yapılar = Religious buildings ; Kiliseler = Churchs ; Konstantinopolis = Constantinople ; Manastır = Monastery ; Tahrir Defteri = Tahrir Register ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu tez çalışmasının esas amacı, 29 Mayıs 1453 tarihinde Fatih Sultan Mehmed (1444-1446, 1451-1481) tarafından fethedilen Doğu Roma İmparatorluğu'nun (Fransız, Alman tarihçilerinin isimlendirmesi [yakıştırması] ile Bizans İmparatorluğu) başkenti Konstantinopolis'in, şehir sınırları içerisinde yer alan anıtları, yapıları ve şehir teşekkülünü, sistematik olarak gerçekleştirilmiş ve fetih tarihine en yakın olan 1455 tarihli tahrir defteri ve içerisinde yer alan kayıtları, en erkeni 1471/1472 tarihli olan Fatih ve Ayasofya Vakfiyeleri'nde geçen bilgiler ile kıyaslayarak incelemektir. Osmanlıların daha sonraları İstanbul olarak anacağı bu şehri üç kadılık merkezine (Galata, Eyüp, Üsküdar) bölerek yönettikleri, bu sisteme "Bilâd-ı Selâse" şeklinde bir ilmiye terimini verdikleri ve bu terimi kullandıkları ve bunun da 19. yüzyıla kadar kullanımının sürdürüldüğü bilinmektedir. 1455 Tahriri, 2012 yılında merhum hoca ve "Tarihçilerin Kutbu" olarak anılan Profesör Doktor Halil İnalcık tarafından, Osmanlıca hazırlanmış belge İngilizceye çevrilmiş ve yayınlanmıştır.  Halil İnalcık'ın üzerinde çalıştığı bu belgede şehrin iki (2) bölüme ayrılarak sınırlanmış olduğu ve sınırlar içinde kalan mülklerin kayıtlarının tutulmuş olduğu görülen bir belgedir. Bizim çalışmamız bugün Tarihi Yarımada ya da Suriçi olarak adlandırılan ve 1455 tarihli belgede de "şehr-i Kostantiniyye" şeklinde geçtiğini gördüğümüz ve II. Theodosius (408-450) tarafından inşa ettirilmiş olan kara surlarının içerisinde kalan ve Sarayburnu'na kadar uzanan bir alan ile sınırlandırılmıştır. Fetihten iki yıl sonra gerçekleştirilen bu belge, "Târîh-i Ebü'l-Feth" adlı eseri ile bilinen Tursun/Dursun/Tur Sina Bey tarafından hazırlanmış ve belgede geçen her kayıt tek tek incelenmiştir. Konutlar, abideler ve diğer mülkler niceliklerine göre sınıflandırılmış ve listelenmiştir. Aynı çalışma Fatih Vakfiyeleri için de gerçekleştirilmiş olup, ayrıca fetihten önceki ve sonraki yüzyıllarda şehre gelen gezginlerin ürettikleri çalışmalar ve belgeler de (anılar, gravür, harita v.b.) incelenmiş ve çapraz bir okuma yapılmaya çalışılarak Bizans Konstantinopolisi'nden bakiye kalan yapı anlaşılmaya çalışılmıştır. 

Anahtar Sözcükler
İstanbul, Mahalle, Tahrir, Vakıf, Vakfiye, Konut, Abide, Kent.

Abstract:
The main purpose of this thesis is that analysing about which city was conquered in 29 May 1453 by Mehmed II. the Conqueror (1444-1446, 1451-1481), what was the capital city of East Roman Empire (by French, German historians naming [ascription] which is Byzantine Empire) belonging monuments, structures and city embodiment in the city walls with Survey of 1455 what was systematically wrote and the closest to conquest and it's registrations to compare with including informations of vaqkfiya of Fatih and Ayasofya, earliest of which is dated 1471/1472. It is known that the Ottomans ruled this city, what would later be called Istanbul, by dividing it into three qadi centers (Galata, Eyüp, Üsküdar), they named this system the term "Bilâd-i Selâse" and used this term, which continued to be used until the 19th century. The Survey of 1455 which document is prepared in Ottoman Turkish, was translated to English and published by departed Proffessor Halil İnalcık who is known "Tarihçilerin Kutbu". In the document which is Halil İnalcık worked on, it is seen that the city was divided into two (2) sectors and records of the properties were kept within the borders. Our examine is limited with that area which is known in nowadays by the name of "Historical Peninsula" or "Walled City" and also same area seen in the document with name that is "şehr-i Kostantiniyye" and the area as far as from the city walls which was constructed by Theodosius II. (408-450) to Sarayburnu. This document, which document was executed two years after the conquest, was prepared by Tursun/Dursun/Tur Sina Bey whom also known for his work "Târîh-i Ebü'l Feth" and all records of this document was examined one by one. Residences, monuments and other properties are classified and listed according to their quantity. Same examination was executed for Fatih Vaqfiyyas and in addition works and documents (memories, engravings, maps, etc.) produced by the travellers who came to the city in the centuries before and after the conquest were also examined, and the remaining structure of Byzantine Constantinople was tried to be understood with making a cross-reading.

Keywords
İstanbul, Mahalle, Survey, Vaqkf, Vaqfiya, Residence, Monument, City.