Sağlık yapılarında bilgisayar destekli mekansal optimizasyon yöntemleri
Computer-aided spatial optimization methods in healthcare buildings
Yazar: RANA İMAM
Danışman: DOÇ. DR. OZAN ÖNDER ÖZENER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bilişim Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarımda Bilişim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yaşam döngüsü boyunca hizmet kalite standartlarını sağlamakla yükümlü sağlık yapıları, özel bir tasarım sürecini zorunlu kılar. Özellikle acil servisler, ameliyathaneler ve yoğun bakım servisleri gibi insan sağlığı için kritik nitelikli birimlerin tasarım kararları, mevcut fiziksel çevre ile yerel mevzuatta belirtilen kriterlere uyumlu olacak şekilde alınmalıdır.
Dünya üzerinde sağlık hizmetine olan talebin giderek artması sebebiyle yeni tesisler inşa edilmesinin yanısıra, mevcut tesisler de yenilenmekte, değişmekte ve yeniden tasarlanmaktadır.
Bu süreçte, mimar ve mühendislerden oluşan tasarım ekipleri, hastane idaresi ve sağlık personelleri ile kontrol ve denetleme mekanizmaları gibi birçok disiplin bir araya gelmekte; yerel, evrensel, operasyonel ve organizasyonel olmak üzere birbirinden farklı pek çok alandan hedef tanımlamaktadır. Sağlık hizmetlerine olan talebin artması sebebiyle ortaya çıkan kapasite sorununun, disiplinlerin birbiriyle çelişen hedefleri ile bir araya gelmesi sonucunda, tasarım probleminin karmaşıklık seviyesindeki artış kaçınılmaz olmuştur. Bunun neticesinde ise geleneksel tasarım yöntemleri yetersiz kalmış, endüstriyel üretim sistemlerinde kullanılan optimizasyon yöntemlerine başvurulmuştur.
Bu tez çalışması, sağlık yapılarının yerleşim planlamasında kullanılan optimizasyon yöntemleri ile ilgili sistematik bir literatür incelemesi sunmaktadır. Yayınlar,  konuya yönelik kapsamlı okumalar çerçevesinde belirlenen arama kriterleri ve anahtar kelimeler ile Scopus veritabanı üzerinden seçilmiş, içeriklerine göre kapsam, amaç ve yöntem olmak üzere üç ana grupta listelenmiştir. Bu başlıklar altında öne çıkan unsurlar örnekler ile açıklanmış, ve karşılaştırmalı olarak tartışılmıştır.
Seçili yayınlardan oluşan liste kapsam bakımından değerlendirildiğinde, optimizasyon yöntemlerinin ağırlıklı olarak Ameliyathane Yerleşim Problemi üzerinde uygulandığı görülmüştür. 
Amaç başlığı altında en sık yer alan konular ise Hasta Akışı ve İşletme Maliyeti olarak tespit edilmiştir. Bununla birlikte, tasarım kriterlerinde uluslararası standart ve yönetmeliklere atıfta bulunan makale sayısı oldukça azdır.
Günümüzde, sağlık tesislerinin kompleks sistemler olduğu ve bu tür yapıların planlanmasında Kesin Yöntemlerin (Exact Methods)  yetersiz kaldığı halihazırda bilinmektedir. Dolayısıyla, son on yıl içerisinde yapılan çalışmalarda Yaklaşık (Approximate Methods) ve Hibrit Optimizasyon Yöntemleri üzerine ağırlık verilmiştir. Özellikle Evrimsel algoritmalar ile üretilen yerleşim alternatiflerinin Simülasyon Modelleri yardımıyla iyileştirilmesi, güncel olarak öne çıkan ve gelecek vadeden optimizasyon yöntemlerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

Abstract:
Healthcare facilities that are obliged to provide service quality standards throughout their life cycle require a special design process. Design decisions of critical departments; such as emergency services, operating rooms and intensive care units, should be made in line with the existing physical environment and the criteria specified in the local legislation.
Due to the increasing demand for healthcare services around the world, n addition to the construction of new facilities, existing facilities are also being renovated, changed and redesigned. Both processes can be described as a multidisciplinary journey that requires the design teams of architects and engineers, the hospital administration, healthcare professionals and building inspectors to agree on a common set of decisions.
All these disciplines define objectives in a variety of fields, including local, universal, operational and organizational aspects. When the capacity problem arising from the excess consumption of health services is added to the conflicting goals of the above-mentioned disciplines, the increase in the complexity level of the design problem has become inevitable.
This thesis presents a systematic literature review on spatial optimization methods used for healthcare facility layout planning. Scopus is the database used for the search. The articles were selected based on the search criteria and keywords determined within the framework of comprehensive readings on the subject, and were listed under three main groups named as scope, purpose and method according to their content. The common themes and prominent elements under these headings are explained and discussed.
In terms of scope, the list of selected publications are mostly concentrated on the operating room location problem among Whole-Hospital-Scale, Emergency Department, Intensive Care Unit and Other Departments. The most common subjects under the title of objective were Patient Flow and Operating Costs. However, the number of articles referring to local or international standards and regulations in design criteria is very few. The statistics under the title of methods indicate that a great variety of computational concepts and tools have been used to optimize healthcare facility layout planning. Today, it is already known that healthcare services are complex systems and exact methods are unable to obtain optimal alternatives in planning layouts for such buildings. Therefore, following studies carried out in the last decade placed the emphasis on Approximate and Hybrid optimization methods. In particular, the improvement of layout alternatives generated with Evolutionary Algorithms and evaluated by Simulation Models has been considered as one of the most prominent and promising optimization methods for future works.