F7 kademesindeki kuru fasulye hatlarının Konya ekolojisindeki performanslarının belirlenmesi
Determination of the performance of dry bean lines at F7 stage in Konya ecology
Yazar: DOST MUHAMMAD KARIMI
Danışman: PROF. DR. ALİ KAHRAMAN
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Bitki ıslahı = Plant breeding ; Tek yıllık baklagiller = Annual legume ; Çevresel sürdürülebilirlik = Sustainable environment

Özet:
Bu araştırma Konya ekolojik şartlarında 2023 yılında ana ürün ve ikinci ürün olarak ekilen kuru fasulye genotiplerinin verim ve bazı verim özelliklerini tespit etmek amacıyla yapılmıştır. Çalışmada ana ürün olarak tohum ekimleri 21 Mayıs tarihinde ve ikinci ürün olarak tohum ekimleri 07 Temmuz olmak üzere 2 farklı zamanda gerçekleştirilmiştir. Araştırmada materyal olarak F7 kademesindeki hatlar olan: AL-4, GN-2 ve KD-4 ile, Tescilli çeşitler: Berrak ve Lider olmak üzere 5 farklı kuru fasulye genotipi materyal olarak kullanılmıştır. Tarla denemesi "Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Deseni"ne göre, 4 tekerrürlü olarak kurulmuştur. Denemede, ana parsellerde ekim zamanları ve alt parsellerde kuru fasulye genotipleri yerleştirilmiştir.
Yapılan varyans analizi sonucunda araştırmaya konu olan ekim zamanı faktörü; çıkış süresi (p<0.05), bitki boyu (p<0.01), ilk bakla yüksekliği (p<0.05), bitkide bakla sayısı (p<0.01), tane nemi (p<0.01) ve tane verimi (p<0.01) üzerinde istatistiksel olarak önemli çıkmıştır. Araştırmada bir diğer faktör olarak ele alınan genotip faktörü; çiçeklenme süresi (p<0.05), bitki boyu (p<0.01), bitkide ana dal sayısı (p<0.01), bitkide bakla sayısı (p<0.01), baklada tane sayısı (p<0.01), yüz tane ağırlığı (p<0.01), tane nemi (p<0.01) ve tane verimi (p<0.01) üzerine etkileri bakımından istatistiksel öneme sahip olmuştur. Çalışmada ele alınan ekim zamanı x genotip interaksiyonu faktörü ise çıkış süresi (p<0.05), bitki boyu (p<0.01), bitkide ana dal sayısı (p<0.01), bitkide bakla sayısı (p<0.01), baklada tane sayısı (p<0.05), yüz tane ağırlığı (p<0.01), tane nemi (p<0.01) ve tane verimi (p<0.01) üzerinde istatistiksel olarak önemli olmuştur.
Araştırma bulgularına göre genel ortalama olarak (ekim zamanı x genotip) elde edilen değerler; çıkış süresi; 8.00-12.50 gün, çiçeklenme süresi 53.00-59.00 gün, bitki boyu 39.87–114.75 cm, ilk bakla yüksekliği 11.75-14.75 cm, Bitkide ana dal sayısı 3.00-4.25 adet, bitkide bakla sayısı 11.75–26.00 adet, baklada tane sayısı 3.25–5.75 adet, yüz tane ağırlığı 26.75-39.85 gram, tane nemi %8.58-%16.21 ve tane verimi 217.10 kg/da (07 Temmuz ekim tarihli Berrak genotipi) – 410.66 kg/da (21 Mayıs ekim tarihli AL-4 genotipi) aralığında değişim göstermiştir.
Bu araştırmanın bulgularına göre ilk ekim zamanı; çıkış süresi, bitki boyu, bitkide bakla sayısı, baklada tane sayısı, yüz tane ağırlığı ve tane verimi özellikleri yönünden, ikinci ürün olarak yapılan ekime kıyasla daha yüksek ortalama değerlere sahip olurken, çiçeklenme süreleri eşit olarak gerçekleşmiştir.
Çalışmanın bulgularına göre en yüksek değerlerin tespit edildiği özellikler bakımından kuru fasulye genotipleri ele alındığında; bitki boyu için 91.75 cm ile KD-4 genotipi, bitkide ana dal sayısı için 4.19 adet ile Berrak genotipi, bitkide bakla sayısı için 22.00 adet ile Berrak genotipi, baklada tane sayısı için 5.06 adet ile GN-2 genotipi, yüz tane ağırlığı için 36.61 gram ile KD-4 genotipi, tane nemi için %12.75 ile Berrak genotipi, tane verimi için 375.79 kg/da ile AL-4 genotipi sahip olmuşlardır.
Sürdürülebilir tarım bilincinin giderek artmasıyla, özellikle son dönemlerde dünya genelinde birçok ülkede bitkisel ürünlerin tane verimindeki artış değerlerinde, önceki yıllar ile kıyaslandığında bir duraksama hatta azalma görülmektedir. Bu olumsuz durum, araştırmacılar tarafından bilhassa artış görülen küresel ısınma ile birlikte, agroklimatik değişimlerin bir neticesi ile yakından bağlantılı olarak değerlendirilmektedir. Bu tez çalışması kapsamında elde edilen bulgular, yaygın olarak yetiştirilen ve ıslah kapsamında geliştirme aşamasında olan kuru fasulye genotiplerinin ana ürün ve ikinci ürün olarak üretilmesi durumunda verim ve önemli verim parametreleri bakımından iklimsel değişimin ve kültürel uygulamaların önemli etkilere sahip olduğunu ortaya koymuştur. Sürdürülebilirlik temel kavramı çatısında değerlendirildiğinde; sağlıklı beslenme ve sürdürülebilir gıda güvenliği açısından haftada en az iki porsiyon tüketilmesi tavsiye edilen, tarımsal sürdürülebilirlik açısından münavebe sistemlerinde bulunması mutlak suretle tavsiye edilen yemeklik tane baklagiller konusunda yapılan araştırmaların daha kapsamlı ve daha stabil verilerin elde edilmesi için daha uzun süreli olarak farklı ekolojilerde gerçekleştirilmesinin yanı sıra, yeni çeşitlerin geliştirilebilmesi yönünden elzem olan bitki ıslahı açısından da mevcut tescilli çeşitlerin farklı faktörler altında incelenerek geliştirilmekte olan genotiplerin koruma altına alınması suretiyle biyolojik çeşitliliğin muhafazası konularında sürdürülebilirlik temelindeki konularının araştırılması önem taşımaktadır.

Abstract:
Present research was conducted to determine the yield and some yield characteristics of dry bean genotypes planted as the main crop and secondary crop in 2023 under Konya ecological conditions. In the study, seed sowing as the main product was carried out at 2 different times, on 21 May and second crop seed planting was on 7 July, respectively. In the research, 5 different dry bean genotypes, including F7 level lines: AL-4, GN-2 and KD-4, and registered varieties: Berrak and Lider, were used as materials. The field experiment was set up with 4 replications according to the "Split Plots" trial design. In the experiment, seed sowing times were placed in the main plots and dry bean genotypes were placed in the sub-plots.
As a result of the analysis of variance, the sowing time factor that was the subject of the research had significant effects on; emergence time (p<0.05), plant height (p<0.01), first pod height (p<0.05), number of pods per plant (p<0.01), grain moisture (p<0.01) and seed yield (p<0.01). Genotype factor, which was considered as another factor in the research presented statistically significant effects on; flowering time (p<0.05), plant height (p<0.01), number of main branches per plant (p<0.01), number of pods per plant (p<0.01), number of seeds per pod (p<0.01), hundred seed weight (p< 0.01), grain moisture (p<0.01) and seed yield (p<0.01). The interaction of sowing time x genotype had statistically significant effects on the; emergence time (p<0.05), plant height (p<0.01), number of main branches per plant (p<0.01), number of pods per plant (p<0.01), number of seeds per pod (p<0.05), hundred seed weight (p< 0.01), grain moisture (p<0.01) and sed yield (p<0.01).
According to the research findings, the values obtained as a general average (planting time x genotype) are; emergence time 8.00-12.50 days, flowering time 53.00-59.00 days, plant height 39.87–114.75 cm, first pod height 11.75–14.75 cm, number of main branches per plant 3.00–4.25, number of pods per plant 11.75–26.00, number of seeds per pod 3.25–5.75, hundred seed weight 26.75-39.85 grams, grain moisture 8.58%-16.21% and seed yield 217.10 kg da-1 (Berrak genotype dated 07 July sowing) - 410.66 kg da-1 (AL-4 genotype dated 21 May sowing) values.
Data of this research revealed that, the first sowing time; the average values of emergence time, plant height, number of pods per plant, number of grains per pod, hundred grain weight and grain yield were higher compared to second crop cultivation, on the other hand the flowering times were same.
According to the findings of the study, when dry bean genotypes are considered in terms of the features with the highest values; KD-4 genotype with 91.75 cm for plant height, Berrak genotype with 4.19 for the number of main branches per plant, Berrak genotype with 22.00 for the number of pods per plant, GN-2 genotype with 5.06 for the number of grains per pod, by KD-4 genotype with 36.61 grams for hundred seed weight, and the AL-4 genotype with 375.79 kg da-1 for grain yield.
By the increasing awareness of sustainable agriculture, especially recently, in many countries around the world, there has been a pause or even a decrease in the increase in the seed yield of plant yields compared to previous years. This negative situation is considered by researchers to be closely linked to a consequence of agroclimatic changes, especially with increasing global warming. The findings obtained within the scope of this thesis study revealed that climatic change and cultural practices have significant effects in terms of yield and important yield parameters when dry bean genotypes, which are widely grown and are in the development stage within the scope of breeding, are produced as the main crop and second crop. When evaluated within the framework of the basic concept of sustainability, research on edible legumes, which are recommended to be consumed at least two portions per week in terms of healthy nutrition and sustainable food security and are absolutely recommended to be included in rotation systems in terms of agricultural sustainability, should be carried out in different ecologies for a longer period of time in order to obtain more comprehensive and more stable data. In terms of plant breeding, which is essential for the development of new varieties, it is important to investigate the issues based on sustainability in the conservation of biological diversity by examining the existing registered varieties under different factors and protecting the genotypes under development.