İlkokul sosyal bilgiler ders kitaplarında kadın imgesi (1980-2000)
The Image of woman in primary school social studies textbooks (1980-2000)
Yazar: SEDANUR GİLEY
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ŞAHİN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Eleştirel söylem çözümlemesi = Critical discourse analysis ; Kadın imajı = Women image ; Sosyal bilgiler = Social studies ; Sosyal bilgiler dersi = Social studies course ; Türk kadını = Turkish women

Özet:
Bu araştırmanın amacı, 1980-2000 yılları arasındaki sosyal bilgiler ders kitaplarının metinlerinde ve metinlerini destekleyen görsellerinde kadın imgesine nasıl yer verildiğini, erkek temsilleriyle karşılaştırarak ortaya koymaktır. Araştırma, nitel bir desende tasarlanmış ve söylem tarihsel yaklaşımı temel alınarak yürütülmüştür. Bu bağlamda, 20 yıllık dönemi kapsayan 6 ilkokul sosyal bilgiler ders kitabındaki kadın ve erkek temsilleri detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Veri toplama sürecinde kitapların dijital taramaları yapılmış ve veriler, Delphi tekniği ile elde edilen ölçütler çerçevesinde NVivo-15 yazılımı kullanılarak kodlanmıştır. Analiz, kadın ve erkek imgelerinin dilsel ve görsel araçlarla nasıl inşa edildiğini ve toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl yeniden üretildiğini anlamayı hedeflemiştir.
Araştırma bulgularına göre, 1980-2000 döneminde ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarındaki toplumsal cinsiyet rollerinin büyük ölçüde geleneksel kalıplara dayandığı görülmüştür. Kadınların genellikle ev içi rollerle sınırlandırıldığı, erkeklerin ise kamusal ve mesleki alanlarda baskın bir şekilde temsil edildiği tespit edilmiştir. Kitaplarda kadınlar daha çok anne ve yardımcı rollerle ilişkilendirilirken, erkekler lider, çalışan veya koruyucu figürler olarak sunulmuştur. Bununla birlikte, bazı ders kitaplarında modern ve eşitlikçi yaklaşımların izlerine de rastlanmıştır. İlkokul sosyal bilgiler ders kitaplarındaki cinsiyetçi söylemlerin, toplumun geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini pekiştirdiği ve bu rollerin eğitim yoluyla yeniden üretilmesine katkıda bulunduğu görülmüştür. Erkek figürlerin sürekli aktif ve güçlü rollerle temsil edilmesi, kadınların ise daha pasif ve destekleyici rollerle sınırlandırılması, günümüz toplumsal cinsiyet eşitliğini olumsuz yönde etkilediği düşünülmektedir. Kadınların sadece ev içi sorumluluklarla ilişkilendirilmesi, toplumsal ve mesleki alanlarda eşit fırsatlar yaratılmasının önündeki en büyük engellerden biri olarak görülmektedir. Bu nedenle, ders kitaplarının toplumsal cinsiyet eşitliğini destekleyecek şekilde yeniden düzenlenmesi, kitaplarda kadınların kamusal ve mesleki alanlarda daha görünür hale getirilmesi, dilsel ve görsel içeriklerde cinsiyetçi kalıplardan arındırılmış temsillerin artırılması önerilmektedir.

Abstract:
The aim of this research is to examine how the image of women is represented in the texts and the visuals supporting these texts in social studies textbooks between 1980 and 2000, by comparing it with male representations. The research was designed with a qualitative approach and conducted based on the discourse-historical approach. In this context, the representations of women and men in six primary school social studies textbooks covering a 20-year period were analyzed in detail. During the data collection process, the textbooks were digitally scanned, and the data were analyzed using the Delphi technique supported by NVivo15 software. The analysis aimed to understand how the images of women and men were constructed through linguistic and visual tools and how gender roles were reproduced. According to the findings, gender roles in primary school social studies textbooks from 1980 to 2000 were largely based on traditional stereotypes. Women were predominantly confined to domestic roles, while men were prominently represented in public and professional domains. Women were mainly associated with maternal and supportive roles, whereas men were depicted as leaders, workers, or protectors. However, traces of modern and egalitarian approaches were also observed in some textbooks. It was found that the gendered discourses in primary school social studies textbooks reinforced traditional societal gender roles and contributed to their reproduction through education. The constant portrayal of male figures in active and powerful roles while women were limited to more passive and supportive roles negatively impacted gender equality. Associating women solely with domestic responsibilities was identified as one of the biggest obstacles to creating equal opportunities in both social and professional spheres. Therefore, it is proposed to revise the textbooks analyzed in this study to support gender equality, to make women more visible in public and professional fields, and gender-biased patterns in linguistic and visual content should be eliminated.