Üniversite yönetiminde değişim ve özerklik /
Yazar: İLHAN DÜLGER
Danışman: PROF. DR. SAİM KAPTAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eğitim Yönetimi, Teftişi, Planlaması ve Eko. Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1991
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Değişim = Change ; Yönetim = Management ; Özerklik = Autonomy ; Üniversite yönetimi = University management ; Üniversiteler = Universities

Özet:
Üniversitenin klasik fonksiyonları "bilgiyi genişletmek" ve "bilgiyi yaymak" tır. Son otuz yılda meydana gelen hızlı değişmeler, "topluma hizmet" anlayışını üniversitenin üçüncü temel fonksiyonu konumuna getirmişlerdir. Bu üç fonk siyonun günün taleplerine cevap verecek biçimde yerine getirilmesi, üniversite-toplum uyumunu bir süredir bütün dünyada devam eden yapı değişikliklerini gündeme getirmiştir. Demokratik yönetimlerde, üniversite yönetim ilkesi olan "özerklik" düşüncesinin evrimi, "bilimsel özerklik" ve "eğitim-öğretim serbestliği'* anlayışı üzerine oturmaktadır. Kurum yapısına bu boyutların yansıtılması önem taşımaktadır. "Malî özerklik" ve "idari özerklik," kurumun kendi kaynakla rına sahip bulunmasıyla ilişkili kavramlardır. Toplumların üniversitelerden taleplerinin artması, üniversiteleri artan oranlarda kamu kaynağı kullanmaya zorlamaktadır. Buna karşılık, kamu kaynaklarında daralma yaşanmaktadır. Millet mec lislerinin kamu kaynaklarını denetleme görevi ile üniversitenin bilim ve eğitim özerkliklerini çatıştırmamak için, hükümetler ile üniversiteler arasındaki bağlantıyı kurmak üzere özel düzenlenmiş kurumlar kullanma uygulaması yaygınlaşmaktadır. Bu çalışmada, Türkiye'de; 1) Üniversite dışı (öğrenci adayları) ve içi (öğretim üyeleri) çevrelerin gözünde üniversite fonksiyonlarının ne olduğu, 2) üniversite kurum yapısının bu fonksiyonları yerine getirme açısından yeterli olup olmadığı, 3) fonksiyonları yerine getirecek bir kurum - ıı -yapısının ve özerklik sınırlarının ne olması gerektiği, çalışmanın problemlerini teşkil etmiştir. Beklenen kurum yapısı, üniversitenin yerine getirmesi gerekli görevlerden hareket edilerek, belirlenmektedir. Üniversite dışı ve içi çevreler, hemen eşit oranlar da, üniversitelerin fonksiyonunu "bilgiyi genişletme," ve "meslek kazandırma" olarak görmektedirler. Üniversite dışı çevre, "topluma hizmet" fonksiyonuna ağırlık verirken, üniversite içi çevre bu konuya fazla öncelik tanımamaktadır. Üniversite öğretim üyeleri, mevcut üniversite içi organları gerekli; üniversitelerarası koordinasyon organını çok gerekli görmüşlerdir. Üyeler, üniversite sistemi ile hükümet arasında aracı kuruluş görevini yürütecek kurumun gerekli olduğu, ancak görevlerinin açıklık kazanması ve organlarının yeniden düzenlenmesi görüşünü belirtmişlerdir. Üst ve aracı kurumlar tarafından yapılacak koordinasyon ve yönlendirmenin, üniversiteye toplumdan gelen talep ve kaynaklar için sözkonusu olması gerektiği; üniversitenin görev ve imkanları belli olduktan sonra, iç işleyişinde serbest bırakılması düşüncesi ağırlıktadır. Üniversite fonksiyonlarının yerine getirilmesi için uygun görülen kurum yapısında, katılımcı, "kurullarla yöne tim" yaklaşımı ağırlık kazanmıştır. Buna paralel olarak, bilimsel ve eğitim özerkliklerinin geniş olması; araştırma talepleri ve kaynak kullanımı kararlarında danışmaya imkan tanınması istenmektedir. Denetlemenin iç ve dış denetleme şeklinde ayrı ayrı gereğine inanıldığı ortaya çıkmaktadır. - m -

Abstract:
This study attempts to idendify 1) the functions of the university in the eyes of the society and the university academic staff in Turkey, 2) the views of the academic staff on the relevance of the existing institutional structure in universities and 3) their expectations from a relevant institutional structure of a university including the verification of the idea of autonomy for the academic staff." First, autonomy, the major principle of university governance is discussed as it is related to change. It is noticed that there is a global trend towards centralization, and autonomous intermediary bodies between the government and the universities are considered by many as a good solution. Turkey, on the other hand, has experienced university autonomy in its widest sense, which was nearly a "university independence" while the universities depended only on public fundsi" But now the country finds it difficult to introduce some state control as the demand for the services of the universities increase together with public spending on higher education. The whole universe of canditates for university entrance examination of 1987-88 and a sample of academic staff are questioned on their views on the present and future functions of the university in Turkey. 57 percent of - xv -the future studends give almost equal weight to the "vocational training," and "research and enhancement of knowledge" functions of the university as being primary. "Almost a congruence is displayed by the academic staff on these opinions with a 55 percent. The third function is identified differently by the two groups; namely, the candidate students expect the university to search for solutions for the problems of the country, while the teaching staff prefer pure dissemination of knowledge. The majority of the staff think that the existing internal administrative organs of the universities are functional; almost a full majority support the interuniversity coordination board; and more than half of them think that the duties of the intermediary body between the government and the universitiess should be of coordinative nature, be better identified and its organs be reorganized. The teaching staff expect more participation in the university decissions through the related boards of the faculties and departments. They prefer a democratic institutional climate. This implies that still the majority of the academic staff is in favour of the former University Law (1973) which modeled itself after governance through boards, while the new Law (1981) tries to introduce more dynamism into the system by authorizing the presidents to a larger extent. - v -