Serahsî'nin Mebsût'unda geçen Abdullah b. Mes'ûd (r.a.) rivayetlerinin Hanefî Mezhebine etkisi
The influence of Ibn Mas'ūd's reports found in al-Mabsūt of al-Sarakhsī on the Hanafi school of law
Yazar: HACI MUSTAFA TORUN
Danışman: PROF. DR. KEMAL YILDIZ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Fıkıh = Fıkh

Özet:
Ashâb-ı Kirâm (r.a.) Rasulüllah'ın (s.a.v.) ilk muhataplarıdır. Bu insanlar, Kur'ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerde pek çok defa övülmüştür. Müslümanlar için örnek bir nesil olmuştur. Onların içinde bazısı sahabenin büyüklerinden sayılmıştır. Bir kısmı da Rasulüllah'ın (s.a.v.) ağzından cennetle müjdelenmiştir. Bunlardan on kişi aşere-i mübeşşere adıyla meşhur olmuştur. Tezimizin odağı olan Abdullah b. Mesud (r.a.) hem sahabenin büyüklerinden addedilmiş hem de bir rivayete göre cennetle müjdelenen on kişi içinde yer almıştır. Kendisi ilk Müslümanlardandır. Rasulüllah (s.a.v.) dönemindeki bütün savaşlara katılmıştır. Bütün bu meziyetleri yanında kendisinin ashap içinde öne çıktığı yönü ise ilmidir. İbn Mesud (r.a.) sahabenin fakihlerinden sayılmıştır ve bu hususta Efendimiz'in (s.a.v.) duasına mazhar olmuştur. Ayrıca günümüze kadar gelen dört fıkıh mezhebinden Hanefî mezhebinin ilmî silsilesi kendisine dayandırılmıştır. Ebû Hanife'nin (rh.a.) fıkıh ilmindeki silsilesi sırasıyla Hammad b. Ebû Süleyman, İbrahim en-Nehaî ve Alkame b. Kays vasıtasıyla Abdullah b. Mesud'a (r.a.) bağlanmaktadır. Öte yandan Hanefîler ondan gelen rivayetlere ayrı bir önem atfetmiştir. Tercihleri genelde onun tercihleri ile paralellik göstermiştir. Aradaki bu ilişkinin teorik olmadığı, bilakis pratikte birebir gözlemlendiği, işbu tezde ortaya konulmak istenmiştir. Bu amaç doğrultusunda Hanefîlerin fıkıh alanındaki temel kaynaklarından Serahsî'nin Mebsût adlı mutavvel eseri, çalışmanın merkezine alınmıştır. Zira mezkûr eser Abdullah b. Mesud'un (r.a.) fıkhını izhar eden rivayetleri içerme ve bunlar hakkında Hanefîlerin takındığı tavrı gösterme açısından büyük önemi haizdir. Bu doğrultuda, Abdullah b. Mesud'un (r.a.) el-Mebsût'ta bulunan fıkhî rivayetlerinin tespit edilip söz konusu rivayetlerin müellif tarafından hangi suretlerde değerlendirmeye tabi tutulduğunun ana hatlarıyla ortaya konulması planlanmıştır. Hanefîlerin bu rivayetleri ne şekilde değerlendirdiğinin tespiti, Mebsût'ta ve seçilen diğer Hanefî kaynaklarında verilen açıklamalar muvacehesinde yapılmaktadır.

Abstract:
Companions of Muhammad (s.a.w) are the first collocutors of him. They have been praised in Qur'an and Hadiths. Also they have been an exemplary generation for Muslims. Some of them are considered as prominents of this generation. And some were foretold to be amongst heirs of heaven. One part of them known as "the ten with glad tidings of paradise" has become known particularly. The focus of our dissertation, Abdullah ibn Masud (r.a.), is considered a prominent companion as well as one of "the ten with glad tidings of paradise" according to a narrative. He is one of the first believers of Islam. Also he has participated in all wars of Prophet Muhammad's (s.a.w.) era. Yet he has been known for his wisdom and knowledge among companions. He has been usually considered as a "faqih" amongst companions and he was honored by Prophet Muhammad's (s.a.w.) prayer in this regard. Furthermore, the order of scholarship of Hanafite school, which is one of the four schools of Islamic law have come to date, is based on himself. The order of Abu Hanifa (r.a.) in Islamic law is connected through Hammad ibn Abū Suleiman, Ibrahim al-Nakhai and Alqama ibn Qays to Abdullah ibn Masud (r.a.). In addition to this, Hanafites has attached particular importance to his narratives. Their preferences have usually been in line with his. In this dissertation, it is aimed to put forward that this connection between them is not only theoretical but also can be observed in practice. With this purpose in mind, this study is based on Sarakhsy's al-Mabsūt, one of Hanafite's main sources in Islamic law. Being a large-scale work, it has been able to include narratives indicating Abdullah ibn Masud's (r.a.) fiqh as well as Hanafite's evaluations towards these narratives, making it a very important work in the literature. In this regard, it is intended to identify the fiqh narrations of Abdullah ibn Masud (r.a.) found in al-Mabsūt and to outline how these narrations were evaluated by the author. The determination of how the Hanafites evaluate these narrations is made in light of the explanations provided in Mabsūt and other selected Hanafite sources.