21. yüzyılda kemanın değer inşası: Goebbels'in Stradivarius'u ve Umut Kemanları Projeleri
Value construction of violin in the 21st century: Goebbels' Stradı̇varius and Violins of Hope Projects
Yazar: HALİDE KARABİBER
Danışman: PROF. DR. NİLGÜN DOĞRUSÖZ DİŞİAÇIK
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Müzik = Music

Özet:
Bu çalışmada, 21. yüzyılda çalgının yeni bir simgesel anlam kazanmasında etkili olan iki vaka, zenginleştirme ekonomisi yaklaşımı temel alınarak analiz edilmekte, çalgının değerlenmesinin toplumsal inşası, yakın tarihli iki örnek ile ele alınmaktadır. Süreci besleyen sosyokültürel faktörlerin, kemanın değerlilik algısını nasıl şekillendirdiği, bir temsil nesnesi olmasında bu değerlilik algısının rolünün ne olduğu, tarihsel ve kuramsal bir zeminde irdelenmektedir. 
Keman yapımı ile ilgili literatür incelendiğinde konunun genel olarak tarihsel ve sosyolojik bağlamından yalıtılmış olarak ele alındığı görülmektedir. Nedensel alt metinlerden uzak olarak biçimlenmiş bu literatür, daha çok kemanın biçimsel dönüşümünün tarihine, yahut yapımcıların hayatlarına, stil özelliklerine ve gizemlerine odaklanmaktadır.  Keman yapım tarihinin nerdeyse beş yüz yıllık oldukça uzun bir süreci kapsadığı göz önüne alındığında, çalgının gerek sosyal gerek ekonomik konumunu oldukça iyi korumuş olması yanında, sanatsal bir değer inşasının da tespit edilmesi, böyle uzun bir sürecin pek çok etken ile şekillenmiş olabileceği ihtimalini doğurur. Bu nedenle, süreci bütünsel olarak ele almak, çalgının gelişim uğraklarını tespit etmek ve tarihsel koşulları dışlamadan bu uğrakları belirlemek gerekli hale gelir. Çalışma keman yapım tarihinin seyrine bağlı olarak, alanın yapısını sosyolojik bir süzgeçten geçirir ve keman çalgısının, hem sanatsal hem de ekonomik değerinin nasıl oluştuğunu sorgular. Süreci oluşturan toplumsal dinamikler ve aktörler kronolojik olarak sıralanarak analiz edilmeye çalışılır. 
Aktörler arası ilişkiler ve çalgının değerinin inşa ediliş süreci, farklı dinamikleri, zaman dilimlerini ve aktörleri, çeşitli yönleriyle ele almayı gerektirdiğinden, "değer" teorileri çalışmanın kuramsal temelini oluşturur. Kemanın ilk üretildiği günden bugüne lutiye kimliğinin ve çalgının nasıl algılandığı, nasıl değer kazandığı, bu değerin hangi aktörler aracılığıyla üretildiği, çalgının değerinin toplumsal olarak nasıl inşa edildiği sorularına cevaben, çalışma dört bölümden meydana gelmektedir. 
Çalışmanın birinci bölümü olan giriş bölümünde genel olarak amaç, hipotezler ve literatür araştırması, çalışmanın dayandırıldığı kuramlar hakkında bilgi verilmiştir. Çalışma kemanın sanatsal ve ekonomik değerinin toplumsal inşasının izini sürmeyi amaç edinir. Sürecin nasıl ve hangi koşullarda biçimlendiği ve kemanın bir temsil nesnesi olmasına varan noktada hangi aktörlerin hangi rolü oynadığı, çalışmanın temel sorularıdır. Ayrıca bu çalışma, hem ulusal hem de uluslararası literatüre, keman yapımcılığını sosyokültürel açıdan ele alan bir kaynak olarak katkı sağlamayı amaç edinir.
Çalışmanın temel hipotezi, kemanın üretildiği ilk tarihlerden bugüne çeşitli biçimlerde değerlendiği ve bu değerlenmelerin tek bir sebebe değil, farklı pek çok aktöre bağlı olduğudur. Bu aktörlerin oluşturduğu bir ilişki ağı da, bu değerlenmeye zaman zaman etki eder. Çalışma aynı zamanda, kemanın öncüllerinin yapısal özelliklerinin yanı sıra simgesel özelliklerini ve alımlanış biçimlerini miras almış olabileceğini, bu çalgılar daha kullanışlı hallerine evrildiklerinde, bu mirastan izler taşıyor olabileceklerini iddia eder.  
Konuyu doğrudan ele alan herhangi bir Türkçe ya da yabancı kaynak olmamakla birlikte, Murat Küçükebe'nin Geçmişin yeniden inşası: günümüz Cremona yapımcılığında otantisite ve mesleki örgütlenme isimli doktora tezi, çalışmanın önemli kaynaklarından birisidir. Japon müziği üzerine araştırmalar yapan akademisyen Margaret Mehl tarafından yazılan blog yazıları ve Carla Shapreau'nun Strad dergisinde yer alan The Stolen Instruments of the Third Reich isimli makalesi ise Antonio Stradivari'nin 2. Dünya Savaşı'nda bir propaganda nesnesi olarak Goebbels tarafından araçsallaştırılması ile ilgili temel kaynaklardır. Matej Santi'nin Musicologica Austriaca: Journal for Austrian Music Studies dergisi özel sayısında yayınlanan Inventing the Italian Violin Making "Tradition": Franjo / Franz / Francesco Kresnik, a Physician and Violin Maker, as Its Key Figure in a Fascist Environment, Exploring Music Life in the Late Habsburg Monarchy and Successor States isimli makalesi ise Cremona uyanış projesinde Stradivari üzerinden biçimlendirilen gelenek inşası sürecini aydınlatan diğer bir önemli çalışmadır. Stoeving'in The Story of Violin ve Stowell'in The Cambridge companion to the violin isimli kitapları, çalışmanın keman tarihi ile ilgili önemli kaynaklarındandır. Becker'ın Sanat Dünyaları ve Zennet'in  Zanaatkar adlı yapıtları ise çalışmanın keman yapımcısının kimliğini net bir biçimde tanımlayabilmesine imkan sunar. Hülya Biçer Olgun'un Çağdaş Sanatın Toplumsal İnşası- Sanat Eserinin Değerinin Sosyolojik Oluşumu isimli yapıtı ise çalışmanın kavramsal bir zemine oturtulabilmesini sağlayan rehber kaynaklardan biridir. Luc Boltanski ve Arnaud Esquerre'nin zenginleştirme ekonomisi yaklaşımını açıkladıkları makaleler ile Pierre Bourdieu'nun pek çok yapıtı, çalışmanın kavramsal temelinin dayanağı olan kaynaklardır. Çalışmanın kuramsal ve kavramsal dayanaklarını, Pierre Bourdieu'nün sermaye-alan teorisi ve Boltanski&Arnaud Esquerre'in zenginleştirme ekonomisi yaklaşımları oluşturur.
Çalışmanın ikinci bölümünde ise kemanın tarihsel seyri incelenmekte, keman yapımcılığının gelişim evreleri üzerinde durulmaktadır. Bu bölüm, bir ön tarih araştırması olup, Avrupa'nın yaylı çalgıları toplumsal açıdan nasıl konumlandırdığını anlamak, kemanın evrimsel sürecinde bu alımlanışın rolünü doğru tespit etmek bakımından önem taşır. Yaylı çalgıların evriminin izini sürmenin oldukça zor bir süreç olduğunu ve konu ile ilgili kesin bir yargıya varmanın mümkün olmadığını belirtmek gerekir. Yine de yakın tarihten geriye doğru gidildiğinde, her bir yaylı çalgının, öncüllerinin belli başlı yapısal özelliklerini taşıdığı açıkça görülmektedir. Bu bölümün birinci kısmında, kemanın öncüllerinin toplumsal konumu, sembolik özellikleri ve keman ile benzeşen yapısal özellikleri hakkında bilgi verilmektedir. Rebek, fidel ve kol liri çalgılarının incelendiği bu bölüm bir ön tarih araştırması olup, bu dönemi anlayabilmek, çalgıların ve yapımcılarının dönemsel konumunun ileriye dönük etkilerini doğru analiz edebilmek açısından önemlidir. 1500'lü yılların öncesini anlatan bu birinci kısım, kemanın ve keman yapımcılarının ilk üretim yıllarında alanı nasıl bir bilgi ve anlam aktarımıyla oluşturduklarının cevabını ararken, öncüllerinden miras aldıkları sermayelerin niteliklerini de tespit etmeye çalışır. Bu bölümde, bu çalgıların taşıdığı sembolik anlamlar ikonografik örnekler üzerinden incelenmiş ve çalgıların kültürel konumlarının kemanın değerlilik algısını etkilemiş olabileceği sonucuna varılmıştır. Bölümün "Keman Sonrası Dönem" başlıklı ikinci kısmında ise kemanın tarihsel anlatısına yer verilmiş, İlk üretimi itibariyle sahip olduğu konum, ilk keman lutiyeleri ve Cremona keman yapım geleneğinin taşıyıcıları,  çalgının yaşadığı yapısal değişme ve çalgının ilk üretiminden günümüze kadar geçirdiği yapısal değişimi, toplumsal olaylar ve müziğin gelişimiyle ilişkisi, kuramsal dayanağı bağlamında incelenmiştir. Bu kısımda kemanın değerlenmesinde etkili olan her bir öğe, kısaca anlatılmaya çalışılmıştır. İtalyan keman yapım geleneğini oluşturan öncü isimler, Cremona keman yapımı geleneğinin oluşum süreci ve süreci etkileyen toplumsal dinamikler; besteciler, müzisyenler, koleksiyonerler, Cremona'da okullaşma süreci, yardımcı konu ve aktörler bu bölümün konusudur. Değer üretici aktörlerin tespitini kronolojik bir sıraya oturtmak, aktörler arasındaki bağlantıyı, ilişki biçimlerini tespit edebilmek açısından önem taşımaktadır. 
Tezin üçüncü bölümü, kemanın değerinin toplumsal olarak inşa ediliş sürecini, birbiri ile bağlantılı iki vaka örneği ile ortaya koyar. Bu vakalar  Goebbels'in kemanı ve Umut kemanları isimleriyle ele alınır. Goebbels'in kemanı bölümünde, İkinci Dünya Savaşı döneminde, Nazi Almanyası'nın el koyduğu çalgılar ve Stradivarius olduğu iddia edilen bir kemanın, Goebbels tarafından propaganda malzemesi olarak kullanılması ele alınırken, Umut kemanları vakasında, bahsedilen süreçte yağmalanmış çalgıların bazılarının hayata döndürülmesi ve bu çalgılar özelinde, sembolik ve ekonomik bir değerlenmenin ortaya çıkışı konu edilir. 
Tezin dördüncü bölümü ise sonuç bölümüdür. Bu bölümde, çalışmanın bulgularına ve vardığı sonuçlara yer verilmiştir. Kendi dönemlerinde dini birer motif olarak iş görmekte olan kemanın öncüllerinin, ikonografik örnekler ve mezamir yoluyla, dünyevi olan ile uhrevi olan arasında bağ kuran birer sembol olarak araçsallaştırıldığı sonucuna varmıştır. Kemanın öncüllerinden aldığı miras, sadece yapısal ortaklık değil, aynı zamanda çalgıların bu algılanma biçimi ve sembolik değeridir. Çalgının zaman zaman bu sembolik değerinin hatırlatıldığı politik bir araçsallaştırma ile, yeni sembolik anlamlar edindiği tespit edilmiştir. Diğer yandan temel değer belirleyicisi başlangıçta üretici, besteci ve müzisyenler iken, Sanayi Devrimi ve II. Dünya Savaşı gibi toplumsal dönüşümün güçlü olduğu dönemlerde, alana yeni eyleyiciler (sermaye sahipleri) dahil olmuştur. Bu eyleyiciler değer üretici özneler olarak çalgıya, çalgının estetik, sembolik, politik ve ekonomik değerlenmesini biçimlendiren yeni roller atfetmiştir. 
Ayrıca Stradivarius'un çalgının ayrıcalıklı konumunu şekillendiren değer üretici öznelerden biri olduğu, fakat bunun salt yeteneği ile ilişkilendirilerek açıklanamayacağı sonucuna varılmıştır. Üstün insan kavramının "üstün ırk" kavramına evrildiği noktada, Stradivari'nin II. Dünya Savaşı sürecinde Nazi Almanyası'nda ve hemen öncesinde Benito Mussolini liderliğindeki Ulusal Faşist Partinin iktidara gelmesi ile İtalya'da, bu kavramı pekiştiren ve halk gözünde estetize eden araçlardan birisi olarak kullanıldığı belirlenmiştir. Bu araçsallaştırmanın çalgının küresel ekonomik değerini etkileyen değer üretici unsurlardan biri olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca, bir hikaye anlatıcı olarak Amnon Weinstein ve Umut Kemanları Projesi'nin, II. Dünya Savaşının yağmalama ekonomisinin sonuçlarını vurgulayan yeni bir sembolik değer yarattığı düşünülmektedir. Keman bu proje ile Yahudi toplumu için tarihe tanıklık eden somut bir kültürel varlık olarak, yeni bir anlam kazanırken, proje içerisinde yer alan çalgılar, koleksiyon biçimi ile ekonomik bir değerlenme potansiyeli de taşır hale gelmişlerdir.

Abstract:
In this study, two cases that are effective in the instrument's gaining a new symbolic meaning in the 21st century are analysed based on the economics of enrichment approach, and the social construction of the instrument's valorisation is discussed with two recent examples. How the sociocultural factors that nourish the process shape the perception of the valence of the violin, and what is the role of this perception of valence in its becoming an object of representation are analysed on a historical and theoretical ground. 
When the literature on violin making is examined, it is seen that the subject is generally handled in isolation from its historical and sociological context. This literature, which is shaped away from causal subtexts, focuses more on the history of the formal transformation of the violin, or the lives of the makers, their stylistic characteristics and mysteries.  Considering that the history of violin-making covers a very long period of almost five hundred years, the fact that the instrument has preserved its social and economic position quite well, as well as the construction of an artistic value, raises the possibility that such a long process may have been shaped by many factors. Therefore, it becomes necessary to consider the process holistically, to identify the developmental stages of the instrument and to determine these stages without excluding historical conditions. The study examines the structure of the field through a sociological filter, depending on the course of the history of violin making, and questions how both the artistic and economic value of the violin instrument is formed. The social dynamics and actors that constitute the process are analysed in chronological order. 
Since the relations between actors and the process of constructing the value of the instrument require the consideration of different dynamics, time periods and actors in various aspects, 'value' theories constitute the theoretical basis of the study. In response to the questions of how the luthier identity and the instrument have been perceived, how it has gained value, through which actors this value has been produced, and how the value of the instrument has been socially constructed since the first production of the violin, the study consists of four parts. 
In the first part of the study, the introduction, information about the purpose, hypotheses, literature research and the theories on which the study is based are given. The study aims to trace the social construction of the artistic and economic value of the violin. How and under what conditions the process is shaped and which actors play which role in the process of the violin becoming an object of representation are the main questions of the study. In addition, this study aims to contribute to both national and international literature as a source that deals with violin making from a sociocultural perspective.
The basic hypothesis of the study is that the violin has been valued in various ways since its first production and that these valuations are not due to a single reason, but to many different actors. A network of relations formed by these actors also affects this valuation from time to time. The study also argues that the violin may have inherited the structural features of its predecessors, as well as their symbolic features and modes of reception, and that when these instruments evolve into their more useful forms, they may carry traces of this heritage.  
Although there are no Turkish or foreign sources directly addressing the subject, Murat Küçükebe's doctoral dissertation Reconstruction of the past: authenticity and professional organisation in contemporary Cremona production is one of the important sources of the study. The blog posts written by Margaret Mehl, an academic researching Japanese music, and Carla Shapreau's article The Stolen Instruments of the Third Reich in Strad magazine are the main sources on the instrumentalisation of Antonio Stradivari by Goebbels as an object of propaganda in World War II. Matej Santi's article Inventing the Italian Violin Making Tradition: Franjo / Franz / Francesco Kresnik, a Physician and Violin Maker, as Its Key Figure in a Fascist Environment, Exploring Music Life in the Late Habsburg Monarchy and Successor States, published in the special issue of Musicologica Austriaca: Journal for Austrian Music Studies, is another important study that illuminates the process of tradition construction shaped through Stradivari in the Cremona revival project. Stoeving's The Story of Violin and Stowell's The Cambridge companion to the violin are important sources on the history of the violin. Becker's Worlds of Art and Zennet's The Craftsman enable the study to clearly define the identity of the violin maker. Hülya Biçer Olgun's Social Construction of Contemporary Art - Sociological Formation of the Value of the Work of Art is one of the guiding sources that enable the study to be placed on a conceptual ground. The articles by Luc Boltanski and Arnaud Esquerre explaining the economics of enrichment approach and many works by Pierre Bourdieu are the sources on which the conceptual basis of the study is based. The theoretical and conceptual foundations of the study are Pierre Bourdieu's capital-field theory and Boltanski & Arnaud Esquerre's economy of enrichment approach.
The second part of the study analyses the historical course of the violin and focuses on the developmental stages of violin making. This part is a preliminary historical research and is important in terms of understanding how Europe socially positioned stringed instruments, and to accurately determine the role of this reception in the evolutionary process of the violin. It should be noted that tracing the evolution of stringed instruments is a very difficult process and it is not possible to make a definitive judgement on the subject. Nevertheless, going backwards from recent history, it is clear that each string instrument bears certain structural characteristics of its predecessors. In the first part of this chapter, information is given about the social position of the predecessors of the violin, their symbolic characteristics and structural features that are similar to the violin. This section, which examines the rebek, fidel and kol liri instruments, is a preliminary historical research and is important in terms of understanding this period and analysing the future effects of the periodical position of the instruments and their makers. This first part, which covers the period before the 1500s, seeks to answer the question of how the violin and violin makers constructed the field in their early years of production through the transfer of knowledge and meaning, while also trying to determine the qualities of the capital they inherited from their predecessors. In this chapter, the symbolic meanings carried by these instruments are analysed through iconographic examples, and it is concluded that the cultural positions of the instruments may have influenced the perception of the valence of the violin. In the second part of the chapter titled 'The Post-Violin Period', the historical narrative of the violin is given, its position in terms of its first production, the first violin luthiers and the carriers of the Cremona violin-making tradition, the structural change of the instrument and the structural change of the instrument from its first production to the present day, its relationship with social events and the development of music are examined in the context of its theoretical basis. In this section, each element that is effective in the valuation of the violin is briefly explained. The pioneering names of the Italian violin-making tradition, the formation process of the Cremona violin-making tradition and the social dynamics affecting the process; composers, musicians, collectors, the schooling process in Cremona, auxiliary subjects and actors are the subjects of this section. It is important to place the identification of value-producing actors in a chronological order in order to identify the connection between the actors and the forms of relationship.
The third chapter of the thesis reveals the process of social construction of the value of the violin through two interconnected case studies. These cases are named Goebbels' violin and the violins of Hope. Goebbels' violin deals with the instruments confiscated by Nazi Germany during the Second World War and the use of a violin, allegedly a Stradivarius, as propaganda material by Goebbels, while the violins of hope case deals with the revival of some of the looted instruments in the aforementioned process and the emergence of a symbolic and economic valuation in the case of these instruments. 
The fourth part of the thesis is the conclusion. In this chapter, the findings and conclusions of the study are given. It is concluded that the predecessors of the violin, which functioned as religious motifs in their time, were instrumentalised through iconographic examples and mezamir as symbols linking the mundane and the ethereal. The inheritance of the violin from its predecessors is not only structural commonality, but also this perception of instruments and their symbolic value. It has been determined that the instrument has acquired new symbolic meanings through a political instrumentalisation in which this symbolic value is reminded from time to time. On the other hand, while the main value determinants were initially producers, composers and musicians, in periods of strong social transformation such as the Industrial Revolution and World War II, new agents (capital owners) entered the field. As value-producing subjects, these agents ascribed new roles to the instrument, shaping its aesthetic, symbolic, political and economic valorisation. 
It is also concluded that Stradivarius was one of the value-producing agents that shaped the privileged position of the instrument, but that this cannot be explained in relation to its talent alone. At the point where the concept of superior human evolved into the concept of 'superior race', it was determined that Stradivarius was used as one of the instruments that reinforced and aestheticised this concept in the eyes of the public in Nazi Germany during World War II and in Italy with the coming to power of the National Fascist Party led by Benito Mussolini. It is concluded that this instrumentalisation is one of the value generating elements affecting the global economic value of the instrument. Furthermore, Amnon Weinstein and the Violins of Hope Project as a storyteller is thought to have created a new symbolic value that emphasises the consequences of the looting economy of World War II. With this project, the violin has gained a new meaning for the Jewish community as a tangible cultural asset that bears witness to history, while the instruments in the project have also become a potential for economic valorisation in the form of collection.