Türk inşaat firmalarının yurtdışı projelerindeki hak talebi performansının ölçülmesi
Measuring the claim performance of Turkish construction companies in overseas projects
Yazar: ZEYNEP YAZICIOĞLU
Danışman: PROF. DR. AYŞE ZEYNEP SÖZEN
İstanbul Medipol Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / İnşaat Yönetimi ve Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Hak talebi kavramı, inşaat işlerinde sözleşmenin imzalanmasının ardından işin başlamasıyla birlikte tarafların birbirlerine olan isteklerini iletmeleri olarak tanımlanabilir. İnşaat sektörü profesyonellerinin ve yazarın sektör deneyimine dayanarak, bazı durumlarda 'hak talebinde bulunulamayan' durumlar olduğu gözlemlenmiştir. Yüklenici firmaların hak talebinde bulunamama nedenlerinin araştırılması ve bunların yüklenicinin hak talebi performansı ile ilişkilendirilerek değerlendirilmesi araştırma konusu olarak belirlenmiştir. Hak talebinin nedenleri ve yönetimine ilişkin araştırmalar yapılmışsa da hak talebi performansı ve performansın izlenmesi üzerine yapılan araştırmalar kısıtlıdır. Tez çalışmasında yüklenicinin hak talebi başarısını etkileyen faktörlerin tespit edilmesi, yüklenicinin bu faktörleri yönetme becerisinin ölçülmesi, hak talebi performans göstergesi tespit edilmesi ve firmasının yönetimsel becerileri ile hak talebi performansının ilişkilendirilmesi amaçlanmaktadır. 
Hak talebi konusundaki sorunlar, nedenler ve alınabilecek önlemler üzerine yapılan araştırmalar ve inşaat firmalarındaki yetkililerle yapılan pilot görüşmeler, hak talebi yönetimini geliştirmek için yapılan uygulamaların varlığını göstermektedir. Ancak, hak talebi performansının izlenmesi üzerine yapılan araştırmalar kısıtlıdır. İnşaat firmasının hak talebi sürecini başlatmasına ilişkin yapılan literatür araştırmalarından ve pilot görüşmelerden yola çıkarak yüklenicinin hak talebinde bulunmamasında yüklenicinin hak talebinde bulunabileceği halde bulunmaması ve yüklenicinin hak talebinde bulunmayı kaçırması olmak üzere iki pozisyonu olduğu söylenebilir. Yüklenicinin hak talebinde bulunma pozisyonunun yönetimsel becerileriyle yakından ilişkili olduğu ifade edilebilir. Tez çalışması kapsamında inşaat firmasının proje yönetim süreçleri olarak ele alınan sözleşme, iletişim, planlama, satınalma ve dokümantasyon süreçlerindeki yönetim becerileri araştırılmıştır. 
Yapılan araştırmalar ve gözlemlere dayanarak inşaat firmalarının hak talebi performansını ölçmek ve performans göstergeleri tespit etmek amacıyla görgül bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Anket, literatür araştırmaları ve pilot görüşmeler sonucunda oluşturulmuştur. Anket için belirlenen hedef kitle, her yıl ENR kurumu tarafından ilan edilen 'En İyi 250 Uluslararası Yüklenici' listesinde yer alan 42 Türk inşaat firmasıdır. Türk yüklenici firmaları, 1970'lerden bu yana artan bir şekilde yurtdışında inşaat faaliyetlerini sürdürmekte ve uluslararası işlerde deneyim kazanarak standart sözleşmelerle çalışma becerilerini geliştirmişlerdir. Türkiye'deki kanun ve yönetmeliklerden farklı olan uluslararası inşaat sözleşmeleri ve yapım süreci, yurtiçi ve yurtdışı faaliyetlerin ayrı ayrı ele alınmasını gerektirmektedir. Bu nedenle, hak talebiyle ilgili araştırma kapsamında yurtdışında faaliyet gösteren Türk yüklenici firmaları seçilmiştir.
Belirtilen amaç doğrultusunda, "Firmanın yönetimsel beceri düzeyi ile hak talebi performansı arasında anlamlı bir ilişki vardır" hipotezi belirlenmiştir. Tez çalışması kapsamında "Hak Talebi Performansı" bağımlı değişken; hak talebi başarısını ölçmeye yönelik olarak "Yönetimsel Beceriler" bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Bağımsız değişken olarak belirlenmiş olan "Firmanın yönetimsel beceri düzeyi" hak talebi performansını etkileyen faktörler olarak tanımlanan 47 ifadenin değerlendirilmesi ile ölçülmüştür. Bu ifadelerin tamamı yönetimsel becerileri ölçmekte ve ayrıca 'sözleşme yönetimi, iletişim yönetimi, dokümantasyon yönetimi, satınalma yönetimi ve iş programı yönetimi olmak üzere beş alt boyuttaki becerisine ilişkin de veri sağlamaktadır.
Yönetimsel beceriler ile hak talebi başvurusunun yapılamama algısı ve hak talebi başvurusunun yapılamama sıklığı algısı arasında güçlü düzeyde negatif ve anlamlı ilişki bulunmuştur. Bu analizlerin sonucu olarak, yönetimsel becerileri oluşturan 47 ifade arasından hak talebi performansı ile en yüksek ilişki düzeyine sahip olanların belirlenmesi ve bu ifadelerin hak talebi performans göstergesi olarak kabul edilmesi öngörülmüştür. Performans göstergelerinin belirlenmesi için, yönetimsel becerilerin ölçüldüğü soru grubu ile yönetimsel yetersizlikler nedeniyle hak talebi başvurusu yapılamama sıklığının sorulduğu soru grubu arasındaki ilişki incelenmiştir. Yönetimsel becerilerin ölçüldüğü 47 ifadenin bulunduğu soru grubuna ait beş ifade ile hak talebi performansı arasında yüksek düzeyde negatif yönde ve anlamlı ilişki olduğu tespit edilmiştir. Hak talebi performans göstergesi ifadelerinin sonucu olarak hak talebi alanında yetkin kişilerin istihdamı, dokümantasyon çalışmalarının paylaşımı, hak talebi yöneticisinin proaktif yaklaşımı ve etkin iletişimi, departmanlar arası iş birliği hak talebi performansını belirleyen anahtar göstergeler olarak ele alınabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Claim in construction works is defined as conveying the requests of parties to each other after the contract is signed and the work begins. Based on the industry experience of construction industry professionals and the author, it has been observed that in some cases there are 'no claim' situations. The research subject is determined as the investigation of the reasons why contractor companies cannot file a claim and evaluating these by relating them to the contractor's claim performance. Although research has been conducted on the reasons and management of claims, research on claim performance and performance monitoring is limited. The thesis study aims to determine the factors affecting the contractor's claim success, measure the contractor's ability to manage these factors, relate the company's managerial skills to the claim performance and determine the claim performance indicator.
Research on the problems, causes and precautions that can be taken regarding claims and pilot interviews with officials in construction companies show the existence of practices to improve claim management. However, research on monitoring claims performance is limited. Based on the literature research and pilot interviews regarding the construction company's initiation of the claim process, it can be said that the contractor has two positions in not making a claim: the contractor could have made a claim but did not do so, and the contractor missed making a claim. It can be stated that the contractor's claim position is closely related to his managerial skills. Within the scope of the study, management skills in contract, communication, planning, procurement and documentation processes, which are considered as project management processes of the construction company, are investigated.
Based on the research and observations, a survey is prepared to measure the claim performance of construction companies and to determine performance indicators. The survey is created as a result of literature research and pilot interviews. The target audience for the survey is Turkish construction companies included in the 'Top 250 International Contractors' list (number of 42) announced by ENR every year. Turkish contractor companies have increasingly continued their construction activities abroad since the 1970s and have improved their skills in working with standard contracts by gaining experience in international works. International construction contracts and the construction process, which differ from the laws and regulations in Türkiye, require domestic and international activities to be handled separately. For this reason, Turkish contractor companies operating abroad are selected within the scope of the research regarding the claim.
For this purpose, the hypothesis "there is a significant relationship between the contractor's managerial skill level and claims performance" is determined. The dependent variable is measured with questions about the survey participant's perception of not being 
able to claim and his evaluation of the frequency of not being able to claim. The independent variable is measured by evaluating 47 statements defined as factors affecting claim performance. All of these expressions measure managerial skills and also provide data on five sub-dimensions: Contract management, communication management, documentation management, procurement management and scheduling management.
A strong negative and significant relationship is found between managerial skills and the perception of not being able to apply for a claim and the perception frequency of not being able to apply for a claim. As a result of these analyses, it is envisaged that among the 47 expressions that constitute managerial skills, those with the highest level of relationship with claim performance are determined and these expressions are accepted as claim performance indicators. The result is there is a highly negative and significant relationship between five statements belonging to the question group containing 47 statements measuring managerial skills and claim performance. As a result of the claim performance indicator expressions, it has been concluded that the employment of competent people on claiming, sharing of documentation studies, proactive approach and effective communication of the claim manager, and inter-departmental cooperation can be considered as key indicators affecting the claim performance.