Türk romanında mekân
Place in Turkish novel
Yazar: FERDA ZAMBAK
Danışman: Y.DOÇ.DR. VEDAT KURUKAFA
Muğla Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Mekân, olay örgüsündeki temel çatısmanın tespit edilmesinde, karakterlerinpsikolojik ve sosyal taraflarının ortaya konulmasında ve dönemin kültürelatmosferini yansıtarak edebi eserlerin tahlilinde önemli ipuçları olarak yer alabilenbir unsur, bir alandır. Yani mekân, simdiye kadar yapılan birtakım çalısmalardabelirtildigi üzere, anlatıcı/yazarın sadece kahramanlarını üzerine yerlestirdigi birzemin ya da olay örgüsünde sadece sahne olma özelligini tasıyan islevsiz bir ögedegildir.Mekânın edebi eserlerde önemli islevlerinin oldugu düsüncesinden yolaçıkılarak çalısmada, Tanzimat'tan bugüne kadar gelen Türk romancılıgındayazarların mekânı ne derece islevsel/fonksiyonel olarak kullanabildikleri sorusunayanıt aranmaya çalısılmıstır. (1876-2002) yılları arasında yazılmıs olan eserlerden onbesi (ntibah, Nâmık Kemal / Mâi ve Siyah, Halid Ziya Usaklıgil / Ayaslı ileKiracıları, Memduh Sevket Esendal / Gönül Hanım, Ahmet Mithat Müftüoglu /Kiralık Konak, Yakup Kadri Karaosmanoglu / Fatih-Harbiye, Peyami Safa / Yaban,Yakup Kadri Karaosmanoglu / Dokuzuncu Hariciye Kogusu, Peyami Safa / Huzur,Ahmet Hamdi Tanpınar / Sagır Dere, Kemal Tahir / Kör Duman, Kemal Tahir /Onuncu Köy, Fakir Baykurt / Anayurt Oteli, Yusuf Atılgan / Çanakkale Mahseri,Mehmed Niyazi / Bit Palas, Elif Safak) üzerinde çalısılarak yapılmıs olan buçalısma, fiziksel atmosferi yansıtan mekânlar, karakterlerin ruhî atmosferleriniyansıtan mekânlar, kültürel atmosferi yansıtan mekânlar, dini (mistik) önem tasıyanmekânlar, ülkülestirilmis mekânlar, savunulma ihtiyacına baglı olarak düsünülmüsmekânlar ve mekânlasma egilimindeki esyalar baslıkları altında sınıflandırılmıstır.Yaklasık olarak 126 yıllık bir zaman dilimini ihtiva eden çalısmada, mekânınTanzimat'tan bugüne gelisme kaydeden bir sekilde islevsel olarak kullanıldıgıgözlemlenmistir. Tanzimat döneminin ilk edebi eseri olarak bilinen ve daha çokfiziksel atmosferi yansıtan mekânlara yer verildigi görülen ntibah'ta mekânın olayörgüsünden kimi kez kopuk bir sekilde yer aldıgı, fakat ilerleyen dönemlerdekieserlerde roman türünde kaydedilen gelismelerle mekânın, yazarlarca olay örgüsünebaglı ve bazen de simgesel olarak kullanıldıgı gözlemlenmistir. Ayrıca, bahsedilensüre içerisinde gerek belirli bir amaç etrafında gerekse sosyal ve kültürel sartlarıngetirdigi kaostan etkilenerek yalnızlasmaya baslayan birey düzeyinde mekâna dahaçok psikolojik açıdan bakılmaya baslandıgı yani karakterlerin duygularını yansıtanbir alan olarak görüldügü fark edilmistir. Bu durum her ne kadar anlatıcı/yazarınvermek istedigi tema ve real olma kaygısına göre degiskenlik gösterebilse de,kullanılan mekân türlerindeki farklılıklarda seyrin, genellikle karakterlerin ruhîatmosferlerini yansıtmak amaçlı olma yolunda ilerledigi söylenebilir.

Abstract:
Place is a key element for determining the main conflicts of the plot, thephysiological and sociological perspectives of the characters and the culturalatmosphere of the period in the analyses of the literary works. So the place is not anon-functional element as it is treated in some of the researches carried up to datewhich handle it only as a setting where the narrator/ writer places the characters oras a background for the plot.Setting out from the idea that place has remarkable functions in literary texts,this research tries to analyse how functional place could be used by the novelistsfrom Tanzimat to present. The possible answers to this question are inquired infifteen texts which are written between 1876- 2002 (ntibah, Nâmık Kemal / Mâi veSiyah, Halid Ziya Usaklıgil / Ayaslı ile Kiracıları, Memduh Sevket Esendal / GönülHanım, Ahmet Mithat Müftüoglu / Kiralık Konak, Yakup Kadri Karaosmanoglu /Fatih-Harbiye, Peyami Safa / Yaban, Yakup Kadri Karaosmanoglu / DokuzuncuHariciye Kogusu, Peyami Safa / Huzur, Ahmet Hamdi Tanpınar / Sagır Dere, KemalTahir / Kör Duman, Kemal Tahir / Onuncu Köy, Fakir Baykurt / Anayurt Oteli,Yusuf Atılgan / Çanakkale Mahseri, Mehmed Niyazi / Bit Palas, Elif Safak). Theclassification made for the analysis covers places that reflect the physicalatmosphere, places that reflect the psychological state of the character, places thatreflect the cultural atmosphere, places that have a religious (mystic) importance,places that are idealized, places that are created with a need to defend and objectsthat have a tendency to turn into a place.In this research, which handles a 126 years of period in Turkish novel, theprogress in the functional usage of place from Tanzimat period to present isanalysed. In Nâmık Kemal?s ntibah, which is known to be the first literary work ofTanzimat, place is displayed as an element for reflecting the physical atmosphere andis given free from the plot. But it is realized that with the progress in novel as aliterary genre, in the later works, place is presented related to the plot and in somecases used in a symbolic way by the writers. Also within the period mentioned bothwith specific aims and with the loneliness of the individual affected by the chaosbrought by cultural and sociological conditions, place gained a psychologicalimportance and is considered as a field which reflects character?s feelings. Althoughthis case is changeable depending on the narrator/ writer?s aimed theme and his/heranxiety to be real, it can be said that the main tendency in the usages of place is thatit is generally used as an element for reflecting the psychological atmospheres withina novel.