Türkçedeki katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimlilik görünümleri: ortaokul Türkçe ders kitapları üzerine bir çözümleme
Textual collocation appearances of light verb constructions in Turkish: An analysis on secondary school Turkish coursebooks
Yazar: MELTEM AYABAKAN
Danışman: PROF. DR. GÜLSÜN LEYLA UZUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı / Dil Bilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Bu tez çalışmasında katkısız eylem yapılarının ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki
metinsel eşdizimlilik görünümleri konusal rolleri ve üye yapıları çerçevesinde
araştırılmıştır. Tümce içinde kendi başına bulunmayan, başka bir eylem ya da adsılla
birlikte kullanılan ve soyutluk derecesi yüksek olan katkısız eylemler (Butt, 2003)
sözlüksel ya da sözdizimsel olarak bir adla birlikte kullanılmayı gerektirmektedir. Bu
gerektirim sonucunda ortaya çıkan katkısız eylem yapılarının ortaokul Türkçe ders
kitaplarındaki metinlerde nasıl yer aldığının belirlenmesi ve anlambilim-sözdizim
arakesitinde, başka bir ifadeyle katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimlilik ağı
içerisinde irdelenmesi çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır.
Bu çalışmanın konusu ve amacı gereği ortaya çıkan karmaşık veri katmanlarının
çözümlenebilmesi için Veri Madenciliğine başvurulmuş, MEB onaylı 5., 6., 7., ve 8. sınıf
Ortaokul Türkçe ders kitaplarıyle Python 3.10.8 programlama dili VsCode IDE'si ve
Pandas kütüphanesinde özel amaçlı bir derlem oluşturulmuştur. Derlemden elde edilen
veriler tümevarım ve tümdengelim yöntemleriyle birlikte Eşdizim Yöntemi kullanılarak
çözümlenmiştir. Çözümlemeler sonucunda al-, at-, et-, dur-, ol- ,yap- ve ver- katkısız
eylemlerinin farklı adlarla birleşerek katkısız eylem yapısına dönüştüğü ve dengeli
olmayan sıklık dağılımıyla kitaplarda yer aldığı belirlenmiştir. Ortaokul Türkçe ders
kitaplarında sunulan katkısız eylem yapılarının metin tümcelerinde sözdizimsel konum
değişkenliği gösterdiği ve üye yapılarında konu, kılıcı, deneyimleyen başta olmak üzere
Frawley (1992)'nin ulamlamasındaki tüm konusal rolleri farklı sıklıklarda taşıdığı tespit
edilmiştir.
Bu araştırmanın bulguları ışığında ulaşılan vargıların Türkçedeki katkısız
eylemlerin ve katkısız eylem yapılarının didaktik görünümünü ortaya koymakla birlikte
Türkçenin hem anadili hem de yabancı dil olarak öğretimine katkı sağlayacağı
düşünülmektedir. Ayrıca bu tez çalışmasının Türkçenin konusal rol hiyerarşisinin

186

oluşturulmasına öncülük edeceği ve konusal rollerle ilgili yapılacak sonraki çalışmalara
kuramsal altyapı oluşturacağı savunulmaktadır.

Abstract:
In this dissertation, the textual collocation appearances of light verb constructions
in secondary school Turkish textbooks were investigated within the framework of their
thematic roles and argument structures. Light verbs, which are not appeared in the
sentence on their own but are used together with another verb or noun and have a high
degree of abstraction (Butt, 2003), require lexical or syntactical use with a noun. The
main purpose of the study is to determine how the light verb constructions that emerge as
a result of this requirement are included in the texts in secondary school Turkish textbooks
and to examine them at the semantics-syntax intersection, in other words, within the
textual collocation network of the light verb constructions.
In order to analyze the complex data layers that emerged due to the subject and
purpose of this study, Data Mining was used, and a special-purpose corpus was created
using the Python 3.10.8 programming language, the VsCode IDE and the Pandas library
with the MEB-approved 5th, 6th, 7th and 8th grade secondary school Turkish textbooks.
The data obtained from the corpus were analyzed using the Collocation Method together
with inductive and deductive methods. As a result of the analysis, it was determined that
the light verbs of take, throw, do, stop, be, make and give were combined with different
names and turned into light verb constructions and were included in the books with an
unbalanced frequency distribution. It has been determined that the light verb
constructions presented in secondary school Turkish textbooks show syntactic position
variability in text sentences and carry all the thematic roles in Frawley's (1992)
classification, especially agent, theme, and experiencer, at different frequencies in the
argument structures.
It is thought that the conclusions reached in the light of the findings of this research
will contribute to the teaching of Turkish both as a native language and a foreign
language, while revealing the didactic view of light verbs and light verb constructions in

188

Turkish. It is also argued that this dissertation will pioneer the creation of the thematic
role hierarchy in Turkish and will form the theoretical basis for subsequent studies on
thematic roles.