Cevheretü't-tevhîd şerhlerinde Mu'tezile eleştirisi
Mu'tazila criticism in Cevheretü't-tawhid commentaries
Yazar: HAMDİ YALÇIN
Danışman: DOÇ. DR. İHSAN AKAY
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Cevheretü't-tevhid = Cevheretü't-tawhid ; Eş`ari = Eş`ari ; Kelam = Islamic theology ; Mutezile = Mutazila ; İslamiyet = Islam ; Şerh = Commentary

Özet:
Kelâm ilmi, özündeki gelişmeye ve değişimci karaktere bağlı olarak tarihî 
süreçte hep ileriye dönük gerçekleştirdiği hamlelerle dikkat çekmiştir. Kimi zaman 
duraksama dönemleri geçirmiş olsa da canlı ve atılımcı görünümünden taviz 
vermemiştir. Kelâmın bu karakteristik özelliği farklı ekollerin zuhur etmesine zemin 
hazırlamıştır. Ortaya çıkan her ekol, kendi fikirlerinin doğruluğunu, karşıt fikirlerin 
ise yanlışlığını ispat etmeye gayret göstermiştir. Varmak istediği sonuca göre akla ve 
nakle değer biçerek sistematik bir düşünce üretmiş ve bu çerçevede metodolojik 
argümanlar geliştirerek karşı tarafı ilzam etmeye çalışmıştır. Bu ekollerden biri de 
Mu'tezilî kelâm düşüncesine karşı bir tepki olarak ortaya çıkan Eş'arîlik'tir. Eş'arîlik 
farklı bölgelerde önemli düşünürler tarafından temsil edilen bir mezheptir. Eş'arî 
inanç esaslarını kuşaktan kuşağa taşıyan ve mezhebî kimliğin devamını sağlayan 
Cevheretü't-tevhîd ve şarihleri de mezkûr ekolün bölgedeki önemli mümessilleri 
olmuşlardır. 
Bu çalışma Eş'arîlik düşüncesinin 17. yy. ve sonrası dönem eserlerinden olan 
Cevheretü't-tevhîd şerhlerinde Mu'tezile eleştirisini konu edinmektedir. Giriş, üç ana 
bölüm ve sonuçtan müteşekkil çalışmanın giriş kısmında Cevheretü't-tevhîd müellifi 
ve şerhleri hakkında bilgi verilmiş, müellifin yazdığı diğer şerhlere de kısaca 
değinilmiştir. Birinci bölümde Mu'tezile'nin kendisiyle Allah'ı tüm eksik sıfatlardan 
tenzih ettiği tevhîd ilkesi ele alınmış; tevhîd ilkesi altında ise şarihlerin Mu'tezile'yi 
sıklıkla tenkit ettiği sıfatullah, kelâmullâh (halku'l-Kur'ân), rü'yetullah ve cennet-cehennem konuları işlenmiştir. İkinci bölümde adalet ilkesi ele alınmış; adalet ilkesi 
altında da salâh-aslah, hüsün-kubuh, hayır-şer, insanın fiilleri konuları ele alınmıştır. 
Üçüncü bölümde ise Mu'tezile'nin diğer temel ilkelerine temas edilmiştir. Bu 
bağlamda ecel, rızık şefaat ve büyük günah meseleleri tenkit ve tahlil edilmiştir. 
Sonuç olarak Cevheretü't-tevhîd şerhleri, Mu'tezile'yi eleştirme noktasında Eş'arîlik 
düşüncesinin tüm kodlarını yansıtması açısından araştırmacılara yeterli düzeyde 
katkı sağlama imkânına sahiptir.

Abstract:
The science of Kalam has always attracted attention with its forward-looking 
moves in the historical process, depending on its development and changeable 
character. Although it had periods of hesitation from time to time, it did not 
compromise its lively and enterprising appearance. This characteristic feature of 
kalam paved the way for the emergence of different schools. Each emerging school 
has endeavored to prove the correctness of its own ideas and the falsity of opposing 
ideas. It produced a systematic thought by valuing reason and transmission according 
to the result it wanted to reach, and tried to bind the other side by developing 
methodological arguments in this framework. One of these schools is Ash'arism, 
which emerged as a reaction against the Mu'tazilite theology. Ash'arism is a sect 
represented by important thinkers in different regions. Cevheretü't-tawhîd and its 
commentators, who carried the Ash'ari belief principles from generation to 
generation and ensured the continuation of the sectarian identity, were also important 
representatives of the aforementioned school in the region. 
This study focuses on the 17 th century Ash'ari thought. In its commentaries on 
Cevheretü't-tawhîd, which is one of the works of the period and thereafter, it deals 
with the criticism of Mu'tazila. In the introduction part of the study, which consists 
of an introduction, three main sections and a conclusion, information about the 
author of Cevheretü't-tawhîd and his commentaries is given, and other commentaries 
written by the author are briefly mentioned. In the first chapter, the principle of 
tawhid, in which Mu'tazila is free from all deficient attributes, is discussed; Under 
the principle of tawhid, on the other hand, the subjects of attribution-ullah, 
kalamullah (halku'l-Qur'an), rü'yetullah and heaven-hell, in which the commentators 
frequently criticize Mu'tazila, are covered. In the second part, the principle of justice 
is discussed; also under the principle of justice, the subjects of righteousness-aslah,
goodness-kubuh, good-evil, human actions are discussed. In the third chapter, other 
basic principles of Mu'tazila are touched upon. In this context, the issues of death, 
sustenance, intercession and major sins have been criticized and analyzed. As a result, 
Cevheretü't-tawhîd commentaries have the opportunity to contribute to researchers at 
a sufficient level in terms of reflecting all the codes of Ash'arism thought at the point 
of criticizing Mu'tazila.