Kırılgan mimarlık: Mimarlığın altyapısal failliğine dair bir araştırma
Vulnerable architecture: A research on architecture's infrastructural agency
Yazar: ÖYKÜ ŞİMŞEK
Danışman: DOÇ. DR. SIDIKA ASLIHAN ŞENEL
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Tez çalışmasında, kendimi feminist insansonrası kuram arasında konumlandırarak, mimarlık teorisi ve pratiğinde genellikle ötelenen kırılganlığı üretken bir tartışmaya dönüştürmeyi ve böylece dışlamayan bir mimarlık kuram ve pratiği hayal etmeyi amaçlıyorum. Bu anlamda, öncelikle, mimarlığı yara almaz tekil nesne olarak kavrayan Batılı konvansiyonel yaklaşımların otonomi arayışının ve ikili düşünme pratiğinin dışlayan bir mimarlık teorisi ve pratiği ürettiğine işaret ediyorum. Sözlükte "fiziksel veya duygusal olarak yaralanabilir olan" (Merriam-Webster, t.y.) olarak tanımlanan kırılgan kavramını, çalışma boyunca kırılgan-güçlü, maddesel olan-olmayan, insan-doğa, zaman-mekân gibi ikiliklerin ötesinde kırılganlık ve faillik ilişkiselliğinde arıyorum.
Çalışmanın Çuvaldaki Mimarlık Torbadaki Tavşan ya da Patates isimli ilk bölümünde, kuram ve pratiğin "mimarlık" tanımının sınırlarını çiziyorum. Konvansiyonel Batılı kavrayışlar, mimarlığı, genellikle yara almaz maddesel nesnenin otonomisini destekleyen bir seri disipline özgü/disiplin içi standartlar ve yapma biçimleri üzerinden kavrıyor. Bu kavrayışların kökeni uyum ve birlik arayışları ile Vitruvius'a dek uzanırken; tanımlı bir "mimar" rolünün önerilmesi ise Rönesans'a yani Leonardo da Vinci'nin Vitruvius Erkekinsanı ile aynı döneme denk düşüyor. Vitruvius Erkekinsanı'nın tüm ilişkisel koşullarından koparılmış bir şekilde temsil edilmesi ile ilişkilendirilebilecek olan otonomi arayışı ve tartışması mimarlık tarihi boyunca sıklıkla tekrar ediliyor. Çalışmada, otonomi arayışının mimarlık ve mimarlık-sanat arakesitinde çok farklı eksenlerde (ör. mimar/mimari nesne-kullanıcı ikiliği, tarihsel-semiyotik bağlardan kopma arayışı, koruma kuramı, doğa-mimarlık ilişkisi, duygulanım teorisi ve bakım etiği) tartışıldığına işaret ediyorum. Bu tartışmalardan, kuram ve pratiğin otonomi arayışının ve mimarlığın yara almaz maddesel nesne olarak kavranışının sağlamlık, bütünlük, bitmişlik veya tekillik gibi kavramları öncelediği çıkarımını yapıyorum. Öncelenen bu kavramların aksine, kırılganlığın, canlı-cansız tüm bedenlerde (mimarlık dahil) ortaklaşması ve maddesel-olan, maddesel-olmayan ve söylemsel boyutlarıyla sıradan ve gündelik olana sızması nedeniyle gerektirdiği radikal ilişkisellik (bitmiş bütün oluşturmanın imkansızlığı) ikili düşünme ve yapma pratiklerini aşma potansiyelini barındırıyor. Kavramı, sözlük tanımlarının ötesinde ve indirgeyici-özcü kavranışlarının aksine, "ilişkisellik" düşüncesi ile olumlu olarak yeniden kavramsallaştıran feminist insansonrası kuram üzerinden okuyorum. Mimarlığın kırılganlığı dolayısıyla dahil olduğu dengesiz insandan-fazla asamblajlarını birbirine dolanık maddesel, söylemsel, sosyal, ekolojik ve politik faillik alanları boyunca takip ediyorum. Heterojen (maddesel olan-olmayan) parçalardan ve bu parçalar arasındaki ilişkilerden oluşan açık uçlu topluluklar olarak tanımlanabilecek asamblajlar, dengesiz, kirlenmiş ve değişken topluluklar olarak farklı ölçeklerde işliyor. Bitmiş bütünler tanımlamayan ve mimarlığın kırılganlığı dolayısıyla dahil olduğu asamblajlar, mimarlığı, bitmiş bütünler olarak değil; daima değişen toplulukların (asamblajların) parçası olarak tartışmama olanak sağlıyor. Kavramı, ekolojik, politik ve maddesel yeniden okumaları üzerinden, (i) mimarlığın kırılganlığı dolayısıyla dahil olduğu asamblajların maddeselliği, (ii) araştırmanın-araştırmacının da asamblajdaki konumunun sorgulandığı Tsing'in (2015) deyişiyle "fark etme sanatının" bir aracı ve (iii) sürece içkin çeşitli failleri, teknikleri ve araçları gözeterek konumlu bilgiler veya bilgi asamblajları üretmenin bir yöntemi olarak tartıştığım söylenebilir. Feminist insansonrası kuram aracılığıyla asamblaj ve kırılganlık arasında çoklu ilişkiler kurarak hem mimarlığın hem de yöntemin kırılganlığına işaret ediyorum.
"Mimarlık" İçinde Kırılganlık Anlatıları isimli ikinci bölümde, mimarlık teorisinde kırılganlık meselesini "madde" ölçeğinden başlayarak ve maddesellik-ilişkisellik çevresinde okuyorum. Konvansiyonel yaklaşımların "madde" kavrayışları, maddeyi ilişkilerinden ve zamansallıklarından ayırarak maddesel olan ve maddesel olmayan ikiliğini üretiyor. Mimari mekânın (yeniden) üretim sürecinde hem maddesel olan hem de olmayan nitelikler önem taşırken; akışkan ve kontrol edilemez maddesel-olmayan mimarlığın kırılganlığı ile ilişkilendiriliyor, katı ve kararlı maddesel-olan lehine dışlanıyor. Maddesel-olmayanın maddesel-olan lehine dışlanması ile "bütünün" sabit sınırlarının, tesadüfi karşılaşmaları, olasılıkları, kontrol edilemezleri yani "canlı" maddenin kurduğu ilişkileri görmezden gelmesi arasında ilişki kuruyorum. Çalışmada, maddesel olan-olmayan ilişkiselliğini madde ile sosyal ve politik olanın kesişiminde arıyorum. Maddesel olanın ne olduğunun tanımlanmasıyla, maddesel-olmayan, sözü edilen "bütünün" sınırlarını aşabilme ihtimali olan her şey olarak beliriyor. Bu anlamda, içi içte dışı dışta tutma çabasındaki mimarlığın, maddesel-olmayanı maddesel-olan lehine dışlayarak kaçındığının bedenlerin müşterek kırılganlıkları olduğuna işaret ediyorum. Maddenin olumsal karşılaşmalarıyla ilişkilendirdiğim mimarlığın kırılganlığını, bu karşılaşmaların sosyal ve politik oluşu üzerinden otonomi tartışmalarıyla ilişkilendiriyorum. Mimarlık teorisinde kırılganlığı, otonomi, madde-form ilişkisi, tarihsel ve semiyotik bağlar, tekillik, büyüklük, minör mimarlık, bakım gibi çeşitli tartışmalar üzerinden takip ediyorum. 
Çalışmanın Altyapısal Bir Fail Olarak Kırılgan Mimarlık isimli üçüncü bölümünde, bir önceki bölümde madde üzerinden okuduğum otonomiyi feminist kuramın ilişkisellik ve bakım [care] tartışmaları üzerinden takip ediyorum. Müşterek kırılganlığımızın gerektirdiği bakımı, mimarlığın sağlamlık, dayanıklılık, kararlılık gibi kavramlarla ilişkilendirilme gayretinin sebeplerinden biri olarak ele alıyorum. Kırılganlığın bir altyapı veya direniş biçimi olarak eleştirel bir kavrayışla araçsallaştırılabilmesi için yürütülmesi gereken tartışmanın "bakım veren mimarlık" tartışması değil, bakımın ne olduğu ve mimarlığın neye baktığı/bakması gerektiği tartışmaları olduğunu iddia ediyorum. Mimarlığın kırılganlığı ve bakım arasındaki ilişkiyi mimarlık teorisi ve pratiğinden farklı örneklerle tartışıyorum. Bu tartışmalarla tezde önerdiğim "kırılgan mimarlık" kavramının sınırlarını tarifliyorum. Kırılgan mimarlık, mimari bedeni bir altyapı veya direniş alanı olarak kavramsallaştırmak anlamına geliyor ve kırılgan mimarlığı tartışmak için sıradan mimarlıklara dönüyorum.
Kırılgan Mimarlık Olarak "Tuvalet Asamblajları" isimli dördüncü bölümde, sıradan mimarlık olarak adlandırılabilecek tuvaletin kurduğu ölçekler arası insandan-fazla asamblajları, tasarım örneği sökümünün ötesinde, kırılganlığı tartışmak için takip ediyorum. Çalışmada kırılgan mimarlık genellikle kendi içine dönük, dışarıyla değişmez sınırlar çizen; evde kapısı kapalı, kamusal alanda ise kontrollü bir şekilde erişilebilen (ör. turnike, güvenlik, vb.) bir oda olarak yer edinen ve bu nedenle de otonom bir nesne olarak kavranabilecek tuvalet üzerinden tartışmaya açılıyor. Asamblajın performansı ile haritalama/çizim arasında kurduğum ilişkilerle bir seri tuvalet asamblajları haritalaması üretiyorum. İstanbul'da farklı bağlamlarda konumlanan (Maçka Parkı, Karaköy, Üsküdar) 4 farklı tuvalet çevresinde kurulan ve bozulan asamblajları takip ediyorum. Tuvaletin asamblajlar olarak kavranışı, onu asamblajların maddesel (borular, duvar, kapı, lavabo, klozet; deri, su, bedensel sıvılar; bitkiler, hayvanlar; rüzgâr, yağmur, vd.) ve maddesel olmayan (duygular, duyular, eylemler, söylem) parçaları ile farklı ölçeklere (madde, ev, okul, sokak, park, kent), farklı mekânlara, farklı zamanlara, farklı tuvaletlere ve kentin geri kalanına bağlıyor. Bu anlamda, tuvalet asamblajları çizimleri, yöntemsel olarak tuvaleti kendi içine kapalı bir bütün olarak çizmek yerine takip edilen asamblajları çiziyor. Tuvalet hiçbir zaman bitmiş bir nesne olarak çizimde yer almıyor veya mimari elemanlar daima parçası olduğu asamblajlarla birlikte var oluyor ve çiziliyor. Çizim, yalnızca asamblajları takip etmekle kalmıyor, yazım süreci de asamblajları tekrar üretmeye devam ediyor. Haritalamaya dahil edilen tuvaletler ve bu tuvaletlerin konumlandığı yerler üzerine araştırmalar ile ilerleyen kuramsal tartışmalarla tuvalet asamblajlarının yazım süreci boyunca üretildiği söylenebilir. Asamblaj olarak tez, haritalamaları tek tek açıklamıyor. Farklı tuvalet asamblajları arasında gidip gelerek kurulan ilişkilerle tuvalet ve kırılgan mimarlık üzerine düşünmeyi amaçlıyor.
Bu tez çalışması, mimarlığın altyapısal sistemlerle ilişkisini incelemek yerine mimari bedenin kendisinin bir altyapı olabilme ihtimalini tartışıyor. Mimari bedeni altyapı olarak kavramsallaştırarak bu bedeni yalnızca bir yerdeki mevcut ilişkilere eklemlenmekle kalmayan; aynı zamanda bu ilişkileri dönüştüren ve çoğaltan bir fail olarak tartışmayı ve bu yolla dışlamayan bir mimarlık kuram ve pratiği hayal etmeyi amaçlıyor.

Abstract:
In this thesis, I position myself among feminist posthuman theories and aim to reconceptualize the generally postponed notion of "vulnerability" from architectural theory and practice. Through building up a productive discussion through this term, I dream about an inclusive theory and practice. Firstly, I point out the search for autonomy and binary thinking inherent to conventional Western approaches that conceptualize architecture as invulnerable autonomous material object. In the research, I discuss and reconceptualize the term "vulnerable" which is defined in the dictionary as "capable of being physically or emotionally wounded" (Merriam-Webster, n.d.). I read the term through the relational domain of vulnerability and beyond the binaries of vulnerable-invulnerable, material-immaterial, human-nature, and time-space. Contrary to reductive and essentialist definitions of vulnerability, I follow feminist posthuman theories that reframe the term in multifarious ways. While these theories discuss the term vulnerability through its material, discursive and affective takes, they refer to notions such as relationality, interdependency and redefine its relationship with agency and resistance.
In the first chapter of this research titled "I Put Architecture in a Bag, Now It Looks Like a Rabbit or a Potato," I outline the borders of "architecture" in theory and practice. It might be said that conventional Western approaches generally think about architecture through a set of standards and practices that make sure its autonomy. While the origin of these understandings dates back to Vitruvius with a search of harmony and unity; definition of a proper role for the "architect" dates back to the time of Renaissance and Leonardo da Vinci's Vitruvian Man. I argue that this search of autonomy which might be related to the depiction of Vitruvian Man separated from his relations, occurs in architectural history repeatedly. I point out different areas (i.e. architect/architectural object-user duality, disjunction from historical and semiotic bonds, preservation theory, nature-architecture relationship, affect theory and care ethics) in which this search of autonomy is discussed in architecture and architecture-art intersection. Through these discussions, I deduce that both the search for autonomy and architecture's conceptualization as invulnerable material object prioritize the concepts such as unity, completeness, or singularity. On the contrary, vulnerability, with the radical relationality it requires (impossibility of creating a finished whole) and its ability to penetrate to the mundane with its material, immaterial, and discursive dimensions, bears the potential of exceeding binary thinking and doing. I follow the term through the idea of "relationality" contrary to reductive and essentialist conceptualizations as well as dictionary definitions. 
As a vulnerable method, I follow more-than-human assemblages that architectures are thrown into due to their vulnerability through material, discursive, social, ecological and political agencies. Assemblages may be defined as unstable and open-ended gatherings of all kinds (both material and immaterial). They are contaminated and dynamic gatherings that work through different scales. Thus, assemblages which architecture becomes a part of due to its vulnerability, do not define finished wholes. In this regard, the concept of assemblage enables me to discuss architecture as a part of changing gatherings instead of a finished material object. I reconceptualize the term through its ecological, political and material re-readings as (i) materiality of the assemblages which architecture is a part of because of its vulnerability, (ii) a tool of "arts of noticing" in Tsing's (2015) words to interrogate the position of the researcher in the assemblage (iii) a method of producing situated knowledges or assemblages of knowledge that exposes several agents, techniques, and tools inherent to the process. I build multiple relationships between assemblage and vulnerability through feminist posthuman theory and point out the vulnerability of both architecture and method.
In the second chapter titled Stories of Vulnerability Inside "Architecture," I follow the discussion of vulnerability in architecture theory starting from the scale of "matter" through materiality and relationality. Conventional conceptualizations of "matter," separate it from its relations and temporalities ending up producing material and immaterial duality. While in the (re)production of the architectural space both material and immaterial properties bear importance, immaterial, through being fluid and uncontrollable associated with vulnerability, is excluded in favor of material which is solid and stable. I relate this exclusion of the immaterial with the static borders of the finished "whole" as well as denial of contingent encounters, possibilities, incontrollables –in other words relations of "vital" matter. In the research, I search for material and immaterial relationality at the intersection of matter with the social and political. Through describing what is material, immaterial occurs to be anything that has the potential to exceed the borders of the defined "whole." In this regard, I point out that architecture which aims to keep inside inside and outside outside avoids the shared vulnerability of bodies through excluding immaterial in favor of the material. I relate the vulnerability of architecture with matter's contingent encounters as well as with autonomy discussions through these encounters' social and political nature. In theory, I follow this vulnerability through discussions such as matter-form relationship, historial-semiotic burdens of architecture, singularity, bigness, minor architecture, and care.
In the third chapter of the research titled Vulnerable Architecture as an Infrastructural Agent, I reread the autonomy which I discussed in the previous chapter, through the discussions of care and relationality in feminist theory. I evaluate care required by our inherent vulnerability as a reason of architecture's association with strength, durability, and stability. I argue that the necessary discussion to reconceptualize vulnerability as an infrastructure or field of resistance is not the discussion of "care-giver architecture," but rather it is the discussion of "what care is" and "what architecture cares or should care." I discuss the relationship between vulnerability of architecture and care through several examples from both theory and practice. Through these discussions, I depict the borders of the term "vulnerable architecture" that I propose in this thesis. Vulnerable architecture requires to position the architecture body as an infrastructure or field of resistance. For exploring further, I return to ordinary architectures.
In the fourth chapter titled "Toilet Assemblages" as Vulnerable Architecture, beyond proposing an example of design discussion, I follow more-than-human assemblages that are built around different toilets. I take toilet as an example of ordinary architecture. In the research, vulnerable architecture is opened to discussion through toilet which is generally conceptualized as an autonomous object due to its general depiction as a self-referential room drawing static borders with its outside thanks to its closed door and controlled access in the public space (i.e. turnstiles, security, etc.). Through the relationships I build between performativity of the assemblage and mapping/drawing, I produce a series of mapping of toilet assemblages. For that, I follow four toilets that are located in different contexts in İstanbul (Maçka Park, Karaköy, and Üsküdar) through the assemblages built and rebuilt. Conceptualization of toilet as assemblages connects it to the parts which are both material (pipes, wall, sink; skin, water, bodily liquids; plants, animals, wind, rain, etc.) and immaterial (feelings, performances, discourse) as well as to different scales (matter, house, school, park, city), different spaces, different times, different toilets and to the rest of the city. In this sense, the drawings of toilet assemblages, instead of drawing the toilet as a closed whole, draw the assemblages which are followed. Toilet never occurs in the drawing as a finished object and architectural elements always occur and are drawn as parts of assemblages. Moreover, not only drawing follows the assemblages, but also the process of writing continues to produce these assemblages as well. By this way, toilet assemblages are also continued to be produced in the process of writing with the research on specific toilets as well as on the places these toilets are located. Thesis as an assemblage does not explain the mappings individually. Instead, it aims to think about toilets and vulnerable architecture through the relationships build between different toilet assemblages.
Mappings of "Toilet as Assemblages" as topographical practice, reproduce the space of authority through daily activities that toilet enables due to relational agecny of assemblages that it is a part of. It might be said that entanglements of toilet connect it to daily life's different spaces and times. Assemblages followed in this research, are built and destroyed due to different kinds of relationships such as control, care, observation, power relations, affects, invisibility, symbiosis, etc. As an example, it might be said that the control relationships define how bodies act in and around public toilets and according to which standards and norms. I argue that, toilets, due to the assemblages they are parts of, strengthen particular bodies and particular actions while weaken other bodies and acts. For instance, toilets located at two different parts of Maçka Park, are generally accepted as places which are there for short-time usage during morning walks or evening hangouts and are left immediately after usage. Through different assemblages followed in the park, it can be deduced that while spending more time at different parts of the park and taking records of the environment is possible, hanging around the toilet for a slightly longer time than expected and recording it and its environments are accepted as acts which requires explanation and even sometimes official permit. Another example of the multiple relationships referred above might be oleander plants which are located in front of two shorter façades of the toilet to hide the partially open foundation with different pipes in and around. In this sense, it might be said that this particular toilet through oleander plant-pipes-infrastructural systems-research assemblage, builds a relationship of control and invisibility not only with human bodies but also with plant bodies.
Toilets which are deemed to be located anywhere as long as they are connected to infrastructural sanitation systems and to be moved easily, establish multiple relationships unique to the milieu they are located into. They affect more-than-human social life at a particular place while being affected by this life. Once conceptualized as one of the classed, gendered, and racialized infrastructure of states in the aim of building modern cities, it becomes clear that these toilets also require care due to their vulnerability as well as giving care to the others.
In this research, the relationships that toilets build with other bodies unveiled are way beyond the example of the failure of infrastructures. The aim of multiplying the relationships between toilets (or architecture) and the more-than-human bodies circulate, is to avoid the risk of rendering architecture as a mere background only visible at time of failure. Thus, instead of preoccupying about the relationships between architecture and infrastructures, this research discusses about the possibility of rendering architecture body as an infrastructure itself. Through a reframing of architecture body as an infrastructure, it aims to dream about an architecture theory and practice which does not only attach to existing relations but also transform and multiply these relations as an agent.