Tanzimat Dönemi Osmanlı sanayileşme sorunları ve kapitülasyonlar
Ottoman industrialization problems and capitulations during the Tanzimat Period
Yazar: ELÇİN ZÜMRÜT AKER
Danışman: PROF. DR. BAHAEDDİN YEDİYILDIZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1999
Konu: Tarih = History
Dizin: Endüstrileşme = Industrialization ; Kapitülasyonlar = Capitulations ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period

Özet:
18. yüzyıl sonlarında Osmanlı ekonomisi, büyük oranda tarım ve hayvancılığa dayalıydı. Sanayi alanında, lonca teşkilatı altında örgütlenmiş, geleneksel yöntemlerle çalışan imalathaneler ve küçük işletmeler görülmekteydi. Başta pamuklu dokuma olmak üzere dokumacılık en önemli sanayii dalını oluşturmaktaydı. III. Selim zamanında, ordunun modernizasyonu çerçevesinde yeni sanayii yatırımlarına girişildi. Başlayan "Yenileşme Dönemi"nde, askeri alanda girişilen yatırımlarla sanayiinin canlandığı görülmektedir. İç pazara yönelik üretimin yanısıra yabancı ülkelere ihracât da yapılmaktaydı. 18. yüzyıl sonlarında İngiltere, teknolojik yeniliklerin sanayii uygulanması sayesinde sanayi devrimi'ni gerçekleştirmişdi. İngiliz sanayi ürünlerine karşı iç pazarlarını korumak isteyen Avrupa devletlerinin uyguladığı korumacılık politikası sebebiyle İngiltere, doğu pazarlarına yöneldi. 19. yüzyılın başlarında Osmanlı iç pazarlarına önemli miktarda İngiliz pamukluları akmaya başladı. Avrupa'daki gibi bir sanayi devrimi gerçekleştirmemiş olan Osmanlı sanayii, ucuz ve kaliteli mallar karşısında zor duruma düştü. 1820-1840 döneminin Osmanlı sanayi için bir çöküş dönemi olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı Devleti'nin başlangıçta iktisadi ilişkilerin yanısıra Avrupa'da dostlar kazanmak amacıyla verdiği kapitülasyonlar, 18. yüzyılın ortalarından itibaren İmparatorluk ekonomisi için zararlı hale gelmeye başlamıştı. Tanzimat döneminde başlatılan devlet eli ile sanayileşme politikası çerçevesinde kurulan fabrikaların yanısıra mevcut işletmeler de kapitülasyonların olumsuz etkilerine maruz kalmıştır. 1838 ve sonrası imzalanan ticaret antlaşmaları ve serbest dış ticaret politikası, Osmanlı sanayi ürünlerinin yabancı ürünler karşısında rekabet etme gücünü azaltmıştır. 1840-1860 yılları arasında kurulan fabrikaların büyük çoğunluğu çeşitli sebepler nedeniyle işletilememiş ya da kapatılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun dünya ekonomisine entegre olmaya başladığı bu dönemde yapılan sanayii yatırımları, çoğunluğu başarısızlıkla da sonuçlanmış olsa da, Cumhuriyet döneminde yapılan iktisadi yatırımlar için bir temel oluşturmuştur.

Abstract:
At the end of the 1 8th century, the Ottoman economy basically depended ori' the activities related to agriculture and animal husbandry. As far as the industry is concerned, the traditionally operated workshops and small-scale manufactures, organised under the guild were observed. Cotton weaving was the most important industrial sector. During the reign of Selim III, within the frame of modernisation of the army, new industrial investments were performed. Together with this "Modernisation Period" industrialisation was activated by the investments made in the military area. Besides the domestic market, the production was made also for exporting to foreign markets. At the end of the 18 century, England has achieved "Industrial Revolution" by applying the technological inventions to the industry. Due to the protection policies conducted by the European countries against the English industrial products, England had to turn to eastern markets. In the beginning of the 19th century an important amount of English cotton-clothes flowed into the domestic market. The Ottoman industry, which couldn't achieve an industrial revolution as in Europe, had found itself in a critical situation, due to the foreign cheap goods with good quality. It's understood that the period 1820-1840 is the decline period of Ottoman industry. The capitulations which were granted by the Ottoman State initially in order to gain friends in Europe and to develop economic relations, became harmful to the Ottoman economy starting from the middle of the 18th century. Besides the factories which were established by the state during the "Tanzimat" period, the existing manufacturers were also negatively effected by capitulations. The trade agreements signed in 1838 and later, together with the liberal foreign trade policy, decreased the power of competition of the Ottoman industrial products against the foreign products. Most of the factories, which were established between 1840-1860, were either not operated or closed due to several reasons. Although most of the industrial investments made during the period of integration of the Ottoman Empire to the world economy were resulted unsuccessfully, they were the cores of the economic investments made during the Republic period.