Menemen ve köylerindeki Türk eserleri
Turkish monuments in Menemen and its villages
Yazar: TİJEN TOZOĞLU
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ŞAKİR ÇAKMAK
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk İslam Sanatları Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2003
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bedestenler = Covered bazaars ; Camiler = Mosques ; Hanlar = Inns ; Kütüphaneler = Libraries ; Kütüphaneler = Libraries ; Tarihi eserler = Historic buildings ; Tarihi yapılar = Historic structures ; Türbeler = Tombs ; Türk mimarisi = Turkish architecture ; Çeşmeler = Fountains ; İzmir-Menemen = İzmir-Menemen

Özet:
TÜRKÇE ABSTRACT (en fazla 250 sözcük): (TÜBİTAK/TURDOK' un Abstrakt Hazırlama Kılavuzunu kullanınız.) Menemen, izmir'in 34 km. kuzeyinde, Gediz Nehri'nin Ege Denizi'ne döküldüğü yerde oluşan deltada bulunmaktadır. Kente ait ilk iskan izleri, Geç Kalkolitik ve Erken Tunç Çağları'na ait olsa da, iskanın Neolitik Çağ' a kadar uzanabileceğini gösteren belirtiler bulunmaktadır. Kentin bugün bulunduğu yerde hiçbir antik yerleşim izine rastlanmamaktadır. Menemen'in, XTV. yüzyılda Saruhanoğullan Beyliği döneminde kurulduğu bilinmektedir. Bu dönemden günümüze ulaşabilmiş en eski tarihli yapı, Menemen Ulu Cami'dir., Menemen'in özellikle XV. yüzyıldan itibaren üzerinde bulunduğu İzmir- Çanakkale kervan yolunun yoğun olarak kullanılması ve ticari faaliyetlerin artışına bağlı olarak merkezin, Taş Han, Bedesten, Sebil, Karakadı Hamamı, Tezveren Şeyh Kamil Dede Türbesi ve Mahkeme Camii'nin bulunduğu alana doğru kaydığı dikkati çekmektedir. Menemen ve köylerinde günümüze ulaşabilmiş, toplam 26 yapı bulunmaktadır. Bunlardan 11 'i cami, 3'ü türbe, 6'sı çeşme, l'i han, l'i bedesten, l'i hamam, l'i sıbyan mektebi, l'i kütüphane, l'i sebildir. İncelediğimiz yapılardan 18 'i kentin merkezinde, 8 'i ise, bağlı köylerde inşa edilmiştir. Çalışma kapsamımız içerisindeki camilerde; tek kubbeli, düz ahşap tavanlı, düz ahşap tavanlı-ahşap destekli, çok birimli ve merkezi planlı örnekler yer almaktadır. Türbelerin tümü sekizgen planlıdır. Menemen'de birer adet bulunan Taş Han, iki katlı ve ortası avlulu, Bedesten, uzunlamasına dikdörtgen planı ve tonoz örtülü, Anonim Sıbyan Mektebi ve Anonim Kütüphane kare planlı, Sebil ise; dikdörtgen planlıdır. Çeşmeler, çoğunlukla bir yapıya bitişik olarak inşa edilmişlerdir. İncelediğimiz yapıların çoğunun sonradan yapılan müdahalelerle niteliklerini yitirdikleri görülmektedir. Bunlar arasında özgün şeklini koruyarak günümüze ulaşabilmiş çok az yapı bulunmaktadır. Anadolu-Türk mimarisinde önemli bir yere sahip olan Menemen yapılarının çoğu, bugün özgün niteliklerini yitirmiş durumdadır. Günden güne yok olan bu yapıların korunmaya ihtiyacı vardır.

Abstract:
İNGİLİZCE ABSTRAKT (en fazla 250 sözcük) : Menemen, which is 34 km. far from the north of Izmir, was established on the delta where Gediz River falls into the Eagean Sea. Even though the first settlement traces of the town belong to the late Kalkolitik Age and the early Bronze Age, there are signs showing the settlement could go on to Neolitik Age. However, no ancient trace of settlement is found is today's Menemen. It's known that Menemen was established in the time of Saruhanoğullan Beyliği in the 14th century. Menemen Great Mosque is the oldest building that could exist from that time. It gives importance to the fact that especially from the 15th century the center of the town moved to area where Taş Khan, Sebil, Karakadi Bath, Tezveren Şeyh Kamil Dede Tomb and Mahkeme Mosque stand. This movement happened because of Izmir- Çanakkale trade traffic and the rise of the commercial acts. In Menemen and its villages there are 26 encient structures, 1 1 mosques, 3 tombs, 1 bedesten, 1 bath, 1 child school, 1 library and 1 sebil. 18 of the structures we inqured are located on the center of the town, and 8 of them stand on the villages. The mosques inculeding in our research are examples of single dome, straight wooden ceiling, straight whooden supperted, multi unit and central designed models. All the tombs are octagon designed. Taş Khan inb Menemen is two-storied with a courtyard; Bedesten is vertical rectangle designed and vault covered; Anonimous Child School and Anonymous Library are Square designed; and Sebil is rectangle designed. Moreover, the majority of the fountains are detached to the structures. Almost all the structures we examined have lost their qualities because of the later works on them. Very few of them have their originality. Today the majority of Menemen structures which have an importent place in the Anatolian-Turkish architecture are lacking their original qualities. Day to day, this structures are vanihing and they need protection.