Türkiye'de uygulanan iktisat politikaları çerçevesinde Diyarbakır ekonomisi: (2000-2018)
Diyarbakır economy within the framework of economic policies implemented in Turkey: (2000-2018)
Yazar: MAHİR TAŞ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET HALİS ÖZER
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Diyarbakır = Diyarbakır ; Ekonomi = Economy ; Ekonomi politikaları = Economic policies ; Türk ekonomisi = Turkish economy

Özet:
Son dönemlerde Anadolu kentlerinin sosyo-ekonomik ve demografik durumu üzerine yapılan çalışmalar hız kazanmıştır. Diyarbakır üzerine çalışma isteği, tarih boyunca birçok medeniyetin hüküm sürmüş olduğu böyle bir kente ilişkin iktisadi ve sosyal açıdan geniş bir araştırmanın olmamasından kaynaklanmıştır.

Etrafı surlarla çevrili ve çok eski bir geçmişe sahip olan Diyarbakır şehrinin kurulmuş olduğu yeri değişmemiştir. Bu özellik onu ender şehirlerden birisi haline getirmektedir.

Diyarbakır, anayollar üzerinde bulunması ve zengin kaynaklara sahip olması nedeniyle iktisadi bir güç olma durumunu devamlı olarak korumuştur. Akdeniz ve Asya'nın zengin ülkeleri arasında meydana gelen ticari faaliyetlerde geçiş güzergâhında bulunması nedeniyle buradan çok sayıda kervan, dolayısıyla da çeşitli mallar geçmekteydi. Buradan gelip-geçen tüccarların barınabileceği çok sayıda han bulunmaktaydı. Şehir içerisindeki alışveriş merkezleri olan çarşı ve pazarlar, aynı zamanda şehrin ekonomik canlılığının da bir göstergesiydiler. XIX. yüzyılın ilk yarısında Diyarbakır'dan geçen seyyahlar, şehirdeki pazarlarda her türlü malı bulmanın mümkün olduğunu ve şehirde oldukça canlı bir iktisadi faaliyetin meydana geldiğini ifade etmektedirler.

Küreselleşme olgusunun doğal sonucu olarak ulusların ekonomileri, dünya ekonomi ve siyaset politikalarından bağımsız şekillenememektedir. Çalışmamızın ilk bölümünde Türkiye ekonomisi, dünya ekonomi ve siyaset politikaları karakterini taşıyan dönemler itibariyle incelenmiştir. İkinci bölümde ise Diyarbakır'ın sosyo-ekonomik yapısının tespiti yapılmaktadır. Bu anlamda, ilin demografik yapısı, işgücü yapısı, yoğun göç hareketlerinin ekonomik etkileri gibi etmenler irdelenmiştir. Cumhuriyet dönemi Diyarbakır ekonomisi, sektörel açıdan, özel sektör ve kamu yatırımları açısından ve son olarak dış ticaret bakımından incelenmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise; yerelde il ekonomisinin bu etkileşimin neresinde olduğu, aynı paralelde mi olduğu yoksa bağımsız bir ekonomik kimliğe mi büründüğünü; sosyal, ekonomik, demografik, sağlık, turizm ve eğitime dair değişkenler üzerinden yapılan ekonometrik analiz ile ortaya koyarak özgün bir çalışma gerçekleştirdik.

Anahtar Sözcükler: İktisat Politikası, Kalkınma, Liberal Ekonomi, Devletçilik, Sivil Toplum Kuruluşları, Ekonomik Kriz, Diyarbakır Ekonomisi

Abstract:
Recently, studies on the socio-economic and demographic situation of Anatolian cities have accelerated. Lack of extensive economic and social researches on such a city that has been governed by many civilizations reveals a desire to research on Diyarbakir.

Diyarbakir is surrounded by city walls and has a long historical background, yet its original site of establishment has never been changed.  That is what makes it unique and rare.

Diyarbakır has consistently maintained its position as an economic power because it is located on highways and has rich resources. Since it was on the transit route for commercial activities between the rich countries of the Mediterranean and Asia, a large number of caravans and therefore various goods were passing through. That's why there were lots of khans and caravansaries that merchants could take shelter in. The shopping malls and bazaars in the city were also an indicator of the city's economic vitality. Travelers traveling through Diyarbakır in the first half of the 19th century stated that it was possible to find all kinds of goods in the markets in the city and that there was a very lively economic activity in the city.

As a natural consequence of the phenomenon of globalization, nations' economies cannot be shaped independently from world economic and political policies. Turkish economy has been analyzed in parallel to the characteristic periods of world economy and politics in the first chapter of that study. At the second chapter, it is established Diyarbakir's socio-economic structure.  In this sense, factors such as demographic structure of the province, labor force structure and economic effects of intensive migration movements were examined.  The economy of city at Republic period has been studied with three perspectives, sectorial, private-public investments and finally external trade. In the last part of the study; where the local provincial economy is located in this interaction, whether it is in parallel or whether it has an independent economic identity; we conducted an original study by using econometric analysis based on variables related to social, economic, demographic, health, tourism and education.

Economic politics, Development, Liberal Economy, Statism, Nongovernmental Organizations, Economic Crises, Diyarbakır's Economy