Özbek Türkçesinde isimden isim yapım eklerinin morfosemantik incelemesi
Morphosemantic analysis of noun formation suffixes in Uzbek Turkish
Yazar: MERYEM HAMİŞOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. VELİ SAVAŞ YELOK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Çağdaş Türk Lehçeleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Morfoloji = Morphology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk lehçeleri = Turkish dialects

Özet:
Bu çalışmada Özbek Türkçesinin morfem sözlüğünden seçilen 27 isimden isim yapım ekinin eklendiği kelimelere kazandırdığı morfosemantik özellikleri incelenmiştir. Çalışma kapsamının sınırlarını aşacağı düşünüldüğünden diğer yapım ekleri tez çalışmasına dâhil edilmemiştir. Araştırma yapılırken materyal olarak Özbekistan Cumhuriyeti Fenler Akademisi Ali Şîr Nevayî Adındaki Dil ve Edebiyat Enstitüsü'nün yayımladığı yaklaşık seksen bin kelimeyi kapsayan beş ciltlik O'zbek  Tilining Izohli Lug'ati-I-V (2006-2008) sözlüğü esas alınmıştır. Çalışmanın örneklemini oluşturan 27 isimden isim yapım ekiyle türetilen kelimeler ilgili sözlükten taranmıştır. Taranan kelimeler, eklerin onlara kazandırdığı anlam özelliklerine göre incelenerek anlam kategorileri oluşturulmuştur. Bu anlam kategorileri oluşturulurken Türkiye Türkçesindeki isimden isim yapım eklerinin morfosemantik açıdan incelendiği bir çalışma örnek alınmış ve yeni tespit edilen anlam kategorileri çalışmaya eklenmiştir. Eldeki verilerin incelenmesi yapılırken ilk olarak ilgili anlam kategorisini oluşturan ekler sıralanmış, ardından sözlükten taranan kelimeler ait olduğu anlam kategorileri altında listelenmiştir. Çalışmanın sonucunda toplam 36 ana anlam kategorisi ile 89 alt anlam kategorisi oluşturulmuştur. İncelenen isimden isim yapım ekleri kaynaklardaki verilerden de yararlanılarak anlamsal işlevlerine göre yeniden tasnif edilmeye çalışılmıştır. Yenilikçi bir bakış açısıyla hazırlanan bu çalışmanın alana katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Abstract:
This study analyzes the morphosemantic features of 27 derivational suffixes selected from the Uzbek Turkish morpheme dictionary. Other derivational suffixes are not included in the thesis since it is thought to exceed the limits of the scope of the study. The five-volume O'zbek Tilining Izohli Lug'ati-I-V (2006-2008) dictionary, which includes approximately eighty thousand words and was published by the Ali Sher Navayi Language and Literature Institute of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, was taken as basis for the research. The words derived from the 27 nouns forming the sample of the study with the noun-making suffix were scanned from the relevant dictionary. The scanned words were analyzed according to the semantic features given to them by the affixes and meaning categories were created. In creating these semantic categories, a study analyzing the morphosemantics of noun-forming suffixes in Turkey Turkish was taken as an example and the newly identified semantic categories were added to the study. When analyzing the available data, first the suffixes forming the relevant meaning category were listed, and then the words scanned from the dictionary were listed under the meaning categories to which they belonged. As a result of the study, a total of 36 main meaning categories and 89 sub-meaning categories were created. The analyzed noun-forming suffixes were tried to be re-classified according to their semantic functions by making use of the data in the sources. In this respect, it is thought that the study will contribute to the field as it is prepared with an innovative perspective.