Hipofiz adenomu mevcut hastalarda hiperkortizlemi tanısında gece yarısı tükürük kortizolünün yeri
The role of midnight salivary cortisol in the diagnosis of hypercortisolemia in patients with pituitary adenoma
Yazar: RABİA SOLAK
Danışman: PROF. DR. EVRİM ÇAKIR
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
AMAÇ: Hipofiz adenomları üçüncü dekattan itibaren sellar kitlelerin en sık
nedenidir. Hipofiz adenomu saptanan tüm hastalarda kitlenin fonksiyonel olup
olmadığının ve hipofizer hormon yetersizliğine neden olup olmadığının tespit
edilmesi gerekir. Hiperkortizoleminin tanısı klinik belirtileri ve biyokimyasal
testlerinin kombinasyonuna dayanır ve klinik endokrinolojide hala büyük bir
zorluktur. Çalışmamızda gece tükürük kortizolünün özel bir grup olan hipofiz
adenomuna sahip hastalarda hiperkortizoleminin saptanmasındaki yerini, önemini,
sensitivite ve spesifite değerlerini öğrenmeyi amaçladık.
GEREÇ VE YÖNTEMLER: Tek merkezli, prospektif kesitsel çalışmamıza Sağlık
Bilimleri Üniversitesi Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Endokrinoloji ve
Metabolizma Hastalıkları Polikliniği'ne başvuran 10 tanesi Cushing hastalığı olan 39
tane hipofiz adenomu saptanan hasta dahil edildi. Hastalar hiperkortizolemisi olan ve
olmayan hastalar olarak 2 gruba ayrıldı. Hastaların Adrenokortikotropik hormon
(ACTH), kortizol, 1 mg deksametazon süpresyon (DST), 24 saatlik idrarda serbest
kortizol (UFC) (2 kez) testleri dosyalarından alındı, gece tükürük kortizolü testi
(LNSC) (2 kez) çalışıldı. Hiperkortizolemisi olan ve olmayan hastaların gece tükürük
kortizolü testi sonuçları, 1 mg deksametazon süpresyon testi sonuçları ve 24 saat
idrarda serbest kortizol ölçümleri ile karşılaştırıldı.
BULGULAR: İstatistiksel olarak hiperkortizolemi olan ve olmayan gruplar arasında
yaş ve cinsiyet dağılımı yönüyle anlamlı bir farklılık saptanmadı (p=0.209).
Hiperkortizolemisi olan grupta diabetes mellitus (DM) %40, hipertansiyon (HT)
%60, hiperlipidemi (HL) %40 oranında saptandı. Hiperkortizolemisi olan hastalarda
DM ve HT anlamlı şekilde yüksek görüldü. Ancak HL için anlamlı fark bulunmadı.
Hipofiz adenomu çapının hiperkortizolemi üzerinde etkisi olmadığı görüldü.
Hiperkortizolemisi olan hastaların ACTH ortalaması hiperkortizolemisi olmayan
hastaların ACTH ortalamasından anlamlı derecede yüksekti (p<0.001). 1 mg DST
sonuçlarına göre, hiperkortizolemi olan hastaların test sonuçları, hiperkortizolemi
olmayan hastaların test sonuçlarına göre anlamlı şekilde yüksekti (p<0.001). 24 saat
idrarda serbest kortizolün hem 1. ölçüm sonucu (p=0.001) hem 2. ölçüm sonucu
(p<0.001) hiperkortizolemi olan hasta grubunda hiperkortizolemi olmayan hasta
grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı yüksekti. LNSC sonuçlarına göre,
hiperkortizolemisi olan hastaların hem 1.ölçüm (p<0.001) hem de 2.ölçüm (p<0.001)
sonuçları, hiperkortizolemisi olmayan hastalardan anlamlı derecede yüksekti. LNSC
1 mg DST ile kıyaslandığında %90,0 sensitivite, %86,2 spesifite saptandı.
SONUÇ: Gece yarısı tükürük kortizolü testi hipofiz adenomu saptanmış hastalarda
Cushing hastalığı tanı ve taraması için uygun duyarlılıkta bulundu.

Abstract:
OBJECTIVE: Pituitary adenomas are the most common cause of sellar
masses from the third decade onwards and account for 10% of all intracranial
neoplasms. It is essential to determine whether the pituitary adenoma is functional
and whether it causes hypopituitarism in all patients with pituitary adenoma. The
diagnosis of hypercortisolism is based on the combination of clinical symptoms and
biochemical tests and remains a significant challenge in clinical endocrinology. In
our study, we aimed to determine the place, importance, sensitivity, and specificity
values of nighttime salivary cortisol in detecting hypercortisolism in patients with
pituitary adenomas, a specific group.
MATERIALS AND METHODS: A single-center, prospective cross-
sectional study included 39 patients with pituitary adenomas, including 10 with
Cushing's disease, who presented to the Endocrinology and Metabolism Diseases
Clinic of Health Sciences University Haseki Training and Research Hospital. The
patients were divided into two groups as those with hypercortisolism and those
without. Adrenocorticotropic hormone (ACTH), cortisol, 1 mg dexamethasone
suppression test (DST), 24-hour urinary free cortisol (UFC) (twice) tests were
obtained from the patients' files, and nighttime salivary cortisol test (LNSC) (twice)
was performed. The results of the nighttime salivary cortisol test, 1 mg DST, and 24-
hour UFC measurements were compared between patients with and without
hypercortisolism.
RESULTS: Among patients with hypercortisolism (n=10), 50% were male,
and 50% were female. There was no significant difference in age and gender
distribution between the groups with and without hypercortisolism (p=0.209). In the
hypercortisolism group, diabetes mellitus (DM) was found in 40%, hypertension
(HT) in 60%, and hyperlipidemia (HL) in 40% of the patients. DM and HT were
significantly higher in patients with hypercortisolism, particularly with a significant
difference observed in hypertension (p<0.001). However, no significant difference
was found for HL. The size of pituitary adenoma was not found to have an effect on
hypercortisolism (p=1.000). The mean ACTH level in patients with hypercortisolism
was significantly higher than in patients without hypercortisolism (p<0.001).
According to the 1 mg DST results, the test results of patients with hypercortisolism
were significantly higher than those of patients without hypercortisolism (p<0.001).
In terms of 24-hour urinary free cortisol, both the first measurement and the second
measurement (p<0.001) were statistically significantly higher in the group with
hypercortisolism compared to the group without hypercortisolism. According to
LNSC results, both the first measurement (p<0.001) and the second measurement
(p<0.001) were significantly higher in patients with hypercortisolism than in patients
without hypercortisolism. When compared with LNSC to 1 mg DST, sensitivity was
90.0%, and specificity was 86.2%.
CONCLUSION: The nighttime salivary cortisol test demonstrated suitable
sensitivity for the diagnosis and screening of Cushing's disease in patients with
pituitary adenomas.