Hat sanatının Musul şehrinde ortaya çıkışı ve Geç Osmanlı dönemindeki gelişimi
The emergence of calligraphy art in the city of Mosul and its development during the Ottoman period
Yazar: MEHMET ULUSOY
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR DÜNDAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Irak toprakları özellikle Musul, Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altına girdikten sonra idari ve mali açıdan olduğu kadar, mimarî açıdan da önemli değişimler yaşamıştır. Irak'ın mali yapısı üzerinde araştırmacılar önemle dururken, mimarî yapısı ve diğer eserler (camiler-mescitler, mezar taşları, türbeler, evler) dikkat çekmemiştir, bu sebebe binaen Musul'da 17.18. ve 19. Yüzyılda hat sanatının gelişimi ve Osmanlı Mimarîsini esas alan tez konusu araştırma alanı olarak seçilmiştir.
Birinci bölümde, Arap yazı hattının ortaya çıkışı, gelişimi ve yazı türleri üzerinde kısaca durulduktan sonra, İslâmiyetin doğuşu, Hulefâ-yi Râşidîn dönemi, Emeviler, Abbâsîler, Bağdat ekolü ve Musul şehrinin en ünlü hattatları ve eserleri ele alınmıştır.
İkinci bölümde, Musul şehrinin coğrafi konumu ve kısa tarihçesi, Arap yazısının kökeni ve aşamaları, yazının doğuşu, ilk İslâm yazısı, hat sanatı ve ekolleri ele alınmıştır. 
Üçüncü bölümde, yüzyıllar esas alınarak camiler-mescitler, mimarî açıdan tespit edilmiş ve mekânların içi ve dışındaki kitâbeler, mihraplar, minberler ve kemerler üzerindeki yazılar, hat sanatı yönüyle incelenmiştir. Bu yazılar, âyetler, sureler, dualar ve şiirlerden oluşmaktadır. Büyük oranda sülüs, celî sülüs, muhakkak, talik yazı türleri kullanılmıştur. Aynı yazıların stilistik özellikleri ve hat sanatı yönüyle nitelikleri detaylarıyla ele alınmıştır. 
Dördüncü bölümde, 3 türbedeki 5 sandukanın üzerindeki yazılar ve 12 ayrı şahıslara ait evlerdeki yazılar detaylı bir şekilde incelenmiştir.

Abstract:
After the Ottoman Empire gained control in the area, Iraq, particularly Mosul, underwent significant changes not only administratively and financially but also architecturally. While researchers have focused extensively on the financial structure of Iraq, the architectural features and other works (such as mosques, tombstones, shrines, and houses) have not received much attention. For this reason, the thesis topic has been chosen to explore the development of calligraphy in Mosul during the 17th, 18th, and 19th centuries, with a focus on Ottoman architecture.
In the first chapter, after briefly discussing the emergence and development of Arabic calligraphy writings and its types, the study delves into the rise of Islam, the period of the Rightly Guided Caliphs, the Umayyads, the Abbasids, the Baghdad school, and the most famous calligraphers and their works in the city of Mosul. 					The second chapter covers the geographical location and a brief history of Mosul, the origins and stages of Arabic script, the emergence of the first Islamic calligraphy writings, and the art of calligraphy and its schools. 						In the third chapter, mosques and other religious structures are analyzed based on centuries, focusing on inscriptions found on the interiors and exteriors of these buildings, including mihrabs, minbars, and arches. These inscriptions consist of verses, surahs, prayers, and poems. The types of scripts predominantly used include Thuluth, Jali Thuluth, Muhaqqaq, and Ta'liq. The stylistic features and qualities of these scripts in terms of calligraphy are examined in detail. 							In the fourth chapter, inscriptions on five sarcophagi in three shrines and writings in 12 houses belonging to different individuals are studied in detail.