XIX. asır islam hukuk usülü çalışmaları (1800-1923) /
Yazar: HASAN ÖZKET
Danışman: DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM ACAR
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2003
Konu: Din = Religion
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; İslam hukuku = Islamic law ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Fıkıh usûlü, kendisi ile İslâm hukukunun üretildiği kaideler haline gelen asıllardan oluşan özgün bir ilimdir. İslâm tarihinde, özellikle hükümlerin çıkarılmasına tatbik edilmiş ve meşhur olmuştur. Müspet bilimlerde matematik ve mantık ilmi hangi öncelik ve öneme sahipse, fıkıh usûlü bunları da kapsayarak İslâm ilimleri arasında aynı konumdadır. Geliştirilebilir ve her bilimin alanına kolayca tatbik edilebilir özelliğine sahip aklî ilimlerdendir. Dünya, biri doğu diğeri batı olmak üzere iki hukuk anlayışına sahiptir. Kudüs-Mekke ekseninde gelişmiş olan doğu hukuk anlayışına temel teşkil eden esaslar ki kısaca Sâmî hukuk sistemi denmektedir. Atina-Roma ekseninde gelişmiş olan batı hukuk anlayışına temel teşkil eden esaslara da Ârî hukuk anhyjşj^^d^nmfiktedir. Her iki anlayışın kendilerine özgü felsefeleri mevcuttur. Bununla birlikte doğu hukuk anlayışının tarih bakımından en son halkasında delil olarak yer alan sabit metin Kur'an-ı Kerim vasıtasıyla, batı kültürünün yabancısı olduğu bir metot geliştirmiştir. İşte bu metot, doğu kültürüne özgü bir bilim olarak fıkh usûlü diye isimlendirilmektedir. Fıkh usûlü başlangıçta, ilahi mesajlar içeren metin olan Kur'an-ı Kerim'in doğru anlaşılması ve yorumlanması için zamanındaki kendi dışında kalan kültürlerin etkisinden uzak bir şekilde ortaya çıkmıştır. Erken devirde yazılan Muhammed JKjdrjş."eş-Şâfi'î'nin er-RisaleJsij, fıkıh usûlü ilminin, üzerinde filizlendiği temel eserdir. Zamanla, İslâmiyet'in yayıldığı coğrafyanın genişlemesi nedeniyle farklı düşüncelerle karşılaşılmış ve yeni sentezler oluşturulmuştur. XIX. asra gelindiğinde genelde İslâm dünyası özelde Osmanlı Devleti 'nde fıkıh usûlü alanında öncekilerin tekrarı olan eserler kaleme alınmıştır. Bunun yanında bazı ilim adamları tarafından da bu konuyu tartışmaya açan makaleler yazılarak gündeme taşınmıştır. Böylece fıkıh usûlü ilminin, başlangıçta oynadığı aktif rolünü kazanmasına gayret gösterilmiştir. Bunların kritik edilerek gün yüzüne çıkarılmasının Türk ilim hayatma katkı sağlayacağı bir gerçektir. Cumhuriyetin kuruluşuna fikrî altyapı sağladığı kanaatine vardığımız bu dönem fıkıh usûlü alanında yapılan çalışmalar açısından aydınlatılmaya çalışılmıştır. >

Abstract:
Methodology of islamic jurisprudence (Usûl al-Fiqh) is an original science which has been formed with hypotheses that have become the rules from which Islam law and Usûl al-Fiqh have been produced. It is one of the rational sciences which is progressive and easily applicable to every field. In Islam history, Usûl al-Fiqh has especially been applied to arriving at decisions and become well-known. So it is a science of interpretation. Not only does it emprise the priorities and importance of mathematics and logic in positive sciences but it has also got the same condition among Islam Sciences. The principles which forms the Eastern Law understanding developed in the area of Jerusalem and Mecca are shortly called 'Semitic Law System'. The prenciples which form the Western Law understanding developed in the area of Athens and Roma are called 'Aryan Law Understanding'. Each understanding has got its own philosophies. However, the Eastern Law Understanding developed a method, which western culture is unfamiliar with, via the fixed text 'Qur'an Kerim' which stands for a prof in the last chain of the Eastern Laww Understanding. That method is called 'usûl al-Fiqh' which meansthe principles of the hypotheses of thought as a science special to Eastern culture. In the beginning, Usûl al-Fiqh appeared as far from the effects of the other cultures of its own time to understand and interpret Qur'an Kerim which is atext contains relifious messages. The forst work vhieh was written in the early era is 'ar-Risala' written by Muhammad b. Idrîs aş-Şafi'F. As time passed by, different ideas were met and new synthses wer formed because of the fact that many scientists concentrated on this issue, there were a few scientists who were vorried about bienig under the effectes of different cultures. At the beginning of 19 th century, Islamic world in general, ottoman state in specific, the works which that are the repeat of the previous studies about the methodology of islamic jurisprudence have been written. Besides, some scholars have written the articles which open this fact to the discussion in order to take it into agenda. In this way, the science of methodology of islamic jurisprudence, which took an active role at the beginning, has been attempted to be achieved once again. It is a fact that the interpretation and presentation of these Works will make a progress in the Turkish Science Life. It is necessary to handle and study this era with its many aspects. We are of the opinion that this era provided the foundation of the Turkish Republic with the intellectual substructure.