Diyarbakır-Mardin-Bitlis illerindeki bazı doğal taşların fiziko-mekanik ve petrografik özelliklerinin analizi ve karşılaştırılması
Analysis and comparison of physical-mechanical and petrographic properties of some natural stones in Diyarbakir-Mardin-Bitlis provinces
Yazar: KADER BARAN
Danışman: DOÇ. DR. NURSEN IŞIK
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Yapı Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
İnsanlık tarihi boyunca en önemli ve temel ihtiyaçlardan biri barınma ihtiyacı
olmuştur. Bu ihtiyacı karşılayabilmek amacıyla çeşitli malzemeler ile yapılar inşa
edilmiştir. Doğal taşlar doğada sık bulunmaları, kolay temini, dayanıklı olmaları gibi
çeşitli sebeplerle yapıların ana malzemesini oluşturmaktadırlar. Doğada farklı
özellikleri ve bulunma oranları bölgesel olarak değişiklik gösteren doğal taşlar çok
çeşitlidir. Bulundukları bölgelerden temin edilen farklı özellikteki taşlar, çeşitli
teknikler kullanılarak yapıların inşasında tercih edilmiştir. Geleneksel yapıları
korumak ve sürdürülebilirliğini sağlamak için kullanılan teknik ve malzeme
özelliklerinin iyi bilinmesi gerekmektedir. Bu durum taşların kullanım alanlarının
tespit edilmesi ve taşlara çeşitli deneyler uygulanması ile sağlanabilmektedir.
Bu çalışmada, öncelikle doğal taşlar ile ilgili kapsamlı bir literatür çalışması
yapılmıştır. Literatür çalışması tamamlandıktan sonra alan çalışmasına geçilerek
Diyarbakır, Mardin ve Bitlis-Ahlat olmak üzere üç farklı kentte bulunan mimari
yapılar incelenmiş ve taşların mimaride kullanım alanları belirlenmiştir. Deney
çalışmaları için taşların bulunduğu üç farklı ocaktan numuneler alınarak fiziksel ve
mekanik özelliklerinin tespit edilmesine yönelik deneyler yapılmıştır. Bu deneyler
nokta yük dayanım indeksi deneyi, tek eksenli yük altında basınç dayanım deneyi,
Los Angeles (aşınma kaybı) deneyi, Schmidt çekici deneyi, Ultrases deneyi ve SEM
(taramalı elektron mikroskobu)-EDX (enerji dağılımı x-ışını spektrometresi)
analizidir.
Sonuç olarak, Diyarbakır, Mardin, Bitlis-Ahlat taşlarının (İgnimbirit) mimaride
kullanım alanları alan çalışması yapılarak yapı türleri seçilerek belirlenmiş ve
fotoğraflarla belgelenmiştir. Deneysel çalışmalarda fiziksel ve mekanik özelliklerine
göre taşların dayanımları belirlenmiştir. Taş numuneler üzerinde yapılan deneylerin
sonuçları tablolaştırılarak grafiklerle gösterilmiştir. Yapılan bu çalışmanın, farklı
türdeki taşların fiziksel ve mekanik özelliklerinin belirlenerek bu taş malzemelerin
dayanımları ve teknik özellikleri karşılaştırılmıştır. Tez çalışması sonucunda, bu
konuda yapılacak akademik çalışmalar için güncel bir rehber olması hedeflenerek
mimari ve inşaat sektöründe bu taşların kullanılmasına yönelik bilimsel bir temel
oluşturulması amaçlanmıştır.

Abstract:
One of the most important and basic needs throughout human history has been the need for
shelter. To meet this need, structures have been built with various materials. Natural stones
constitute the main material of buildings for various reasons such as their frequent
occurrence in nature, easy availability, and durability. Natural stones are very diverse in
nature, with different properties and availability varying regionally. Stones with different
characteristics, obtained from the regions where they are found, were preferred in the
construction of buildings using various techniques. To protect traditional buildings and
ensure their sustainability, the technical and material properties used must be well known.
This can be achieved by determining the usage areas of the stones and applying various
tests to the stones.
In this study, first, a comprehensive literature study on natural stones was conducted. After
the literature study was completed, field work was carried out and architectural structures in
three different cities, Diyarbakır, Mardin and Bitlis-Ahlat, were examined and the areas of
use of stones in architecture were determined. For the test studies, samples were taken from
three different quarries where the stones were located, and experiments were carried out to
determine their physical and mechanical properties. These experiments were the point load
strength index test, the compressive strength test under uniaxial load, the Los Angeles
(wear loss) test, the Schmidt hammer test, the Ultrasound test. and SEM (scanning electron
microscopy)-EDX (energy dispersion x-ray spectrometry) analysis.
As a result, the areas of use of Diyarbakır, Mardin, Bitlis-Ahlat stones (İgnimbrite)
in architecture were determined by field study, building types were selected and
documented with photographs. In experimental studies, the strength of the stones
was determined according to their physical and mechanical properties. The results
of the experiments performed on stone samples are tabulated and shown with
graphics. In this study, the physical and mechanical properties of different types of
stones were determined and the strength and technical properties of these stone
materials were compared. As a result of the thesis study, it is aimed to create a
scientific basis for the use of these stones in the architecture and construction sector,
aiming to be an up-to-date guide for academic studies on this subject.