İmplante edilebilir geliştirme teknolojilerinin etik açidan değerlendirilmesi
Ethical evaluation of implantable enhancement technologies
Yazar: TAYYİBE BARDAKÇI
Danışman: PROF. DR. İLHAN İLKILIÇ
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics

Özet:
Yapay uzuv/organ, koklear implant, görme protezi, derin beyin stimülasyonu (DBS) ya da beyin bilgisayar arayüzü (BBA) gibi teknolojilerin insan bedenine implantasyonu ile birlikte, bedenlerimizin bazı parçalarının mekanik ve elektronik cihazlarla yer değiştirmesi mümkün hale gelmiştir. Bu makine/cihazların uzvu olmayanlar, işitme engelliler, görme engelliler veya Alzheimer ve Parkinson hastalığı olan kişilerde tıbbi gereklilik nedeniyle kullanılması etik açıdan çoğunlukla kabul edilmektedir. Ancak son yıllarda yapılan çalışmalar ve bazı uygulamalar, bu teknolojilerin sadece tıbbi amaçlarla sınırlı kalmayarak, insanlara sahip oldukları normal fonksiyonların ötesinde yetenekler kazandırabilecek şekilde, yani insanı geliştirme amacıyla da kullanılabileceğini göstermektedir. Örneğin, günümüzde normal bir uzuvdan daha iyi performans gösterebilen protezler yapılabilmekte, bazı ülkelerde şirketler çalışanlarına RFID mikroçipler implante ettirmekte veya beyin ve bilgisayar arasında doğrudan bağ kurabileceğimiz nöroprotezler geliştirilmektedir. Ancak tüm bu teknolojiler, sunduğu faydaların yanı sıra daha önceden karşılaşmadığımız yeni etik sorunları da beraberinde getirmektedir. Dahası insana implante edilecek bir makine/cihaz, insan ve makine arasındaki sınırları muğlaklaştırmakta ve insanın kim ya da ne olduğu sorusunu gündeme getirmektedir. Bu nedenle bu tez çalışmasında "İnsanın varlık halini etkileyen geliştirme teknolojilerinin kullanımı etik açıdan meşru mudur?" araştırma sorusuna cevap aranarak, implante edilebilir geliştirme teknolojilerinin RFID mikroçip ve nöroprotez örnekleri üzerinden etik değerlendirmesinin yapılması amaçlanmıştır. Etik değerlendirme için normatif analiz metodu kullanılmış ve ilgili normatif kavramlar özerklik, mahremiyet ve gözetim, güvenlilik ve zararsızlık, adalet, insanlık şerefi ve şahsi ayniyet şeklinde belirlenmiştir. Çalışmamızda bireysel olduğu kadar sosyal boyutta da değişim/dönüşümlere neden olabilecek bu teknolojilere ilişkin araştırma faaliyetlerinin ve gelişmelerin yakından takip edilmesi ve bu teknolojilerin değerlendirildiği etik rehberler ve hukuki düzenlemelerin geciktirilmeden oluşturulması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
With the implantation of technologies such as artificial limbs/organs, cochlear implants, vision prostheses, deep brain stimulation (DBS) or brain computer interface (BCI) into the human body, it has become possible to replace parts of our bodies with mechanical and electronic devices. The use of these machines/devices in amputees, the deaf, the blind or people with diseases such as Alzheimer's and Parkinson's is often considered ethically justifiable due to medical necessity. However, recent studies and some applications show that these technologies can be used not only for medical purposes, but also for human enhancement, i.e. to give people abilities beyond their normal functions. For example, prostheses that can perform better than a normal limb can be designed today, companies in some countries are implanting RFID microchips in their employees, or neuroprosthetics are being developed to establish a direct connection between the brain and the computer. However, all these technologies, along with the benefits they offer, also raise new ethical issues that we have not encountered before. Moreover, a machine/device to be implanted into a human being blurs the boundaries between human and machine and raises the question of who or what a human being is. For this reason, this thesis aims to answer the research question "Is the use of enhancement technologies that affect human state of existence ethically legitimate?" by conducting an ethical evaluation of implantable enhancement technologies through RFID microchip and neuroprosthesis examples. The normative analysis method was used for ethical evaluation and the relevant normative concepts were determined as autonomy, privacy and surveillance, safety and nonmaleficence, justice, human dignity and personal identity. It was concluded that research activities and developments regarding these technologies, which may cause changes/transformations in the social as well as in the individual dimensions, should be closely followed and ethical guidelines and regulations including technology assessment should be issued without delay.