Tarihi yazılı ve görsel belgeler ışığında halk mimarisi üzerine bir değerlendirme: Erzurum örneği
An evaluation of folk architecture on the light of historical written and visual documents: The case study of Erzurum
Yazar: ÖZGE YİĞİT
Danışman: PROF. DR. NEZİHAT KÖŞKLÜK KAYA
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
UNESCO 1972 yılında, Dünya Kültürel ve Doğal Mirası'nın Korunması Sözleşmesi'nde kültürel ve doğal miras alanlarının korunmasını göz önünde bulundurmuştur. Bu bağlamda toplumların ve toplumları oluşturan bireylerin sosyal ve kültürel altyapısını oluşturan somut olmayan kültürel miraslar bu sözleşmenin dışında kalmıştır. 17 Ekim 2003'te imzalanan 'Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi' ile ise bu kültürel mirasın sürdürülebilirliği konusunda önemli bir adım atılmıştır. Türkiye'nin bu sözleşmeye 2006 yılında dahil olmasıyla 'halk bilimi', 'halk kültürü', 'geleneksel kültür ve mimari' gibi kavramlar bağlamında farkındalıklar oluşmuştur. Takip eden yıllarda yayımlanan sözleşmeler, bildirgeler, tüzükler, vd. ile somut olmayan kültürel miras ve halk mimarisi kavramlarının önemi pekiştirilmiştir. Günümüzde yaşam koşullarındaki değişimler sonucunda, süreç içerisinde kaybolmaya başlayan halk mimarisi ve öğelerinin, akademik dünyada oluşan bu farkındalıkların neticesinde belgelenmesi ve korunması gün geçtikçe önem kazanmaktadır.

Bu çalışmada somut olmayan kültürel mirasın günlük yaşam, sosyal yaşam, inançlar, gelenekler ve çevresel etkenler olarak halk mimarisine yansımaları (somutlaşan öğeleri) bağlamında Erzurum örneği ele alınmıştır. Geçmişi yüzyıllar öncesine kadar uzanan ve kültürler arası etkileşimin fazla olduğu konumlardan birine kurulan Erzurum, somut olmayan kültürel miras ve halk mimarisi bağlamında zengin öğeler barındırmaktadır. Tez kapsamında ele alınan öğelerin kültürel sürekliliğin bir göstergesi olduğunu belgelemek amacıyla, yazılı ve görsel tarihi belgelerden yararlanılmıştır. Somut olmayan kültürel miras olarak değerlendirilen geleneklerimizin ve bu geleneklerin oluşturduğu halk mimarisi ve öğelerinin belge niteliği taşıyan birer kültürel miras olduğu, koruma disiplinindeki önemleri ve neden korunmaları gerekliliğine değinen bu çalışmada, koruma bağlamında salt korumanın yeterli olmayacağı; öğelere ait özün, ruhun ve yere ait değerlerin de göz önünde bulundurulup korunmasıyla ancak bütüncül bir korumadan söz edilebileceğinin önemi savunulmaktadır.

Abstract:
In 1972, UNESCO took into account the protection of cultural and natural heritage sites in the Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. In this context, intangible cultural heritages that constitute the social and cultural infrastructure of societies and individuals that forming societies are excluded from this contract. With the 'Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage' signed on October 17, 2003, an important step has been taken in the sustainability of the cultural heritage. Turkey was included in this convention in 2006 and awareness in the context of concepts such as 'folklore', 'folk culture' and 'traditional culture and architecture' has arisen. With the conventions, declarations, etc. that were published in the following years, the importance of the concepts of intangible cultural heritage and folk architecture has been reinforced. In consequence of these awarenesses concerning intangible cultural heritage and folk architecture in the academic world, documenting and preserving them becoming more of an issue day by day. Since, as a result of changes in living conditions at the present time, folk architecture and its elements started to disappear within the process.

In this study, the example of Erzurum is discussed in the context of reflections of intangible cultural heritage on folk architecture as daily life, social life, beliefs, traditions and environmental factors. Erzurum, dates back centuries and was established one of the locations where intercultural interaction is high, contains various elements in the context of intangible cultural heritage and folk architecture. On the purpose of documenting the elemets that are discussed within the scope of the thesis, written and visual historical documents were used. In this framework, this study tries to point out, our traditions, folk architecture and its elements formed by the traditions, are cultural heritages that have documentary features, need to be preserved and why they need to be preserved in the discipline of conservation. This study advocates that 'integrated conservation' must be taken into account by considering the spirit of place/genius loci, in the context of conservation discipline.