Kamu kurumlarında sıfır atık yönetim sisteminin uygulanması: Su ve kanalizasyon idareleri üzerine bir inceleme
Implementation of zero waste management system in public institutions: A study on water and sewerage administrations
Yazar: ZEHRA ÖZGER KOÇAK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN GÜVEN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Çevre Bilimleri, Mühendisliği ve Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering

Özet:
Hızlı nüfus artışı, ekonomik büyüme ve sanayileşme beraberinde çevresel, ekonomik ve sosyal sorunları getirmektedir. Doğal kaynakların hızla tükenmesi ve oluşan atık miktarındaki artışın bu sorunların en başında yer aldığı söylenebilir. Bu nedenle etkin kaynak kullanımı ve atık yönetimi alanında entegre stratejilerin uygulanması önem taşımaktadır. Atık yönetimi ve kaynak kullanımı alanında yaşanan sorunların farkına varılması ve çözüm arayışları, 'Sıfır Atık' kavramının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Sıfır atık, ürün tasarımından başlayarak temelde atık oluşumunu önlemeyi, önlenemeyen durumda atık miktarını en aza indirmeyi ve yeniden kullanım, geri dönüşüm ve geri kazanım yoluyla atıkları yönetmeyi hedeflemektedir. Kurumsal atık yönetimi ise işletmelerin, okulların, hastanelerin ve kamu kurumlarının faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan atıkların toplanması, sınıflandırılması, geri dönüşüm uygulanarak tekrar kullanılması veya güvenli bir şekilde bertaraf edilmesini içeren bir süreçtir. Bu sürecin etkin yönetimi, kurumların atık yönetiminden kaynaklanan çevresel etkilerini azaltmalarına ve kaynakları daha verimli bir şekilde kullanmalarına yardımcı olur.
Bu tez çalışmasında, kamu kurumlarında sıfır atık yönetim sistemi kurulmasına dair uygulama adımları değerlendirilmiş ve bu çerçevede bir su ve kanalizasyon idaresi (SUKİ) bünyesinde oluşan atık türleri, miktarları ve atık oluşum nedenleri incelenerek kurum içinde uygulanan sıfır atık yönetim sistemini geliştirmek için çeşitli önerilerde bulunulmuştur. Bu amaçla; İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSKİ)'ne ait atık yönetim sistemi incelenmiş ve 2019 – 2023 yılları arasında kurumda oluşan atık miktarları değerlendirilmiştir. Atık yönetimine ilişkin veriler İSKİ Atık Yönetimi Birimi tarafından tutulan kayıtlardan elde edilmiştir. 
İSKİ, farklı türden atıkların oluştuğu çeşitli faaliyetlerde bulunmaktadır. Bu atıkların oluştuğu yerler arasında: ofisler, atölyeler, laboratuvarlar, yemekhaneler ve sağlık birimleri yer almaktadır. Ayrıca su temini ve kanalizasyon hizmetleri sunulurken sahada yapılan hat/kanal yenileme veya genişletme çalışmaları ile İSKİ'ye ait tüm binaların, arıtma tesislerinin ve sosyal tesislerin bakım ve onarımı sırasında da çeşitli atıklar oluşmaktadır. Hem tehlikeli hem de tehlikesiz atıkların büyük bir bölümü Paşaköy Atık Geçici Depolama Alanı'na transfer edilerek, burada Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE) Anonim Şirketi'ne satışı yapılana kadar depolanmaktadır. Depolama alanına transfer edilmeyen atıklar ise oluştuğu yerde yönetilerek takibi sağlanmaktadır.
Son beş yıl içinde İSKİ'de oluşan atık miktarları incelendiğinde; 2020 yılında oluşan atık miktarının, 2019 yılında oluşan atık miktarına göre yaklaşık %43 oranında azaldığı tespit edilmiştir. Bu durumun, Covid-19 salgını nedeniyle dönüşümlü ve esnek çalışma uygulamasına geçişten ötürü daha az sayıda personelin çalışmasıyla ilişkili olduğu öngörülmüştür. Mevsim koşullarının atık oluşum miktarlarına etkisini incelemek amacıyla 2019 ve 2023 yılları arasında kurum içinde oluşan atık miktarlarının mevsimsel dağılımı incelenmiştir. 5 yıllık dönemdeki toplam atık miktarına göre kış mevsimindeki ortalama atık oluşumu 222.574 kg iken sonbahar mevsimi için aynı değer 433.216 kg olmuştur. Bu durumun nedeninin kış aylarında mevsim şartlarından ötürü saha çalışmaları yürütmenin zor olması ve sonbahar mevsiminde ise planlanmış olan çalışmaların kış mevsimine girmeden tamamlanmaya çalışılması olduğu öngörülmüştür.
İSKİ'de son beş yılda abone sayısı sürekli artış eğiliminde olmasına rağmen atık oluşum miktarlarının genel olarak azalma eğiliminde olduğu söylenebilir. 2019 yılında Sıfır Atık Yönetmeliği'nin yayımlanmasıyla kurum içinde sıfır atık yönetim sistemini kurmaya yönelik çalışmalara başlanmıştır. 2023 yılında oluşan atık miktarı 2019 yılında oluşan atık miktarı ile kıyaslandığında %58 oranında azalma olduğu gözlenmiştir. Bu azalma, kurum içi sıfır atık yönetim sistemi performansında gelişme kaydedildiğini göstermesi açısından önemlidir.
İSKİ'de sıfır atık yönetim sistemi kapsamında yeniden kullanılabilecek durumda olan eşya ve malzemeler ihtiyaca göre kurum içine veya çeşitli kamu kurumlarına verilerek yeniden kullanıma kazandırılmaktadır. Bu amaçla geçici depolama alanında yeniden kullanılabilecek durumda olan malzemelerin depolandığı bir alan bulunmaktadır. Yeniden kullanım oranı 2019 yılında %0,32, 2020 yılında %0,76, 2021 yılında %2,29, 2022 yılında %10,94 ve 2023 yılında %2,73 olarak hesaplanmıştır. 2022 yılında yeniden kullanım oranının diğer yıllara göre fazla çıkmasının nedeni o yıl içinde diğer kamu kurumlarına verilen plastik ve döküm boru miktarının fazla olmasıdır. 2022 yılına ait münferit durum dikkate alınmadığında yeniden kullanım oranının %2,01 olduğu belirlenmiştir. Yeniden kullanım oranının artışı sıfır atık hedefine ulaşmada önemli bir rol oynamaktadır. Bu nedenle bu oranın kurum içinde artışını sağlamak amacıyla belirli periyotlarla depolama alanında bulunan malzemelere yönelik envanter çalışmaları yapılması ve yeninden kullanılabilecek malzemelerin hangi türde olduğunun yakinen takip edilmesi önerilmektedir. 
Çalışma kapsamında, 2019 – 2023 yılları arasında İSKİ'de oluşan atıkların bileşenlerine göre dağılımı incelenmiştir. Buna göre; ele alınan tüm yıllar için oluşan atıkların %90'dan fazlasını tehlikesiz atıklar oluşturmaktadır. Oluşan toplam atık miktarı içinde atık demir oranı beş yıl içinde %48 ile %59 arasında değişmektedir ve her yıl en büyük paya sahip bileşendir. Atık demiri takip eden ve toplam atık içindeki payı %25 ile %32 arasında değişen ikinci bileşen ise atık pik ve sferodur. Bunların dışında; atık elektrikli ve elektronik ekipmanlar %2 ile %7 ve atık plastik %1 ile %6 arasında değişen oranlara sahiptir. Diğer atıklar ise bu bileşenlerin dışında kalan ve kurum içinde oluşan diğer tehlikeli ve tehlikesiz atık türlerini ifade etmektedir. Bu atıklar; çelik, bakır, alüminyum, pirinç, toner-kartuş, izoleli kablo, ahşap, tüp, akümülatör, ömrünü tamamlamış lastik, bitkisel ve madeni atık yağlar, tıbbi atık, biyobozunur atık, floresan lamba ve pillerden oluşmaktadır. Diğer atıkların oranı %7 ile %18 arasında değişmektedir. Bunun yanı sıra kurum içinde en fazla atık oluşumuna neden olan birimler bazında atık türleri incelendiğinde Genel müdürlük bünyesinde bulunan şube müdürlükleri ile atıksu/su arıtma şube müdürlüklerinde demir miktarı fazla iken abone hizmetlerini yürüten şube müdürlüklerinde pik ve sfero miktarı fazla olarak belirlenmiştir.
2019 ve 2023 yılları için, atıkların geçici depolama alanına transferi sırasında taşıma maliyetlerinin hesaplanması amacıyla yapılan tez çalışması kapsamında bir maliyet analizi yapılmıştır. Bu kapsamda; atıkların taşınması için kullanılan kamyon sayısı, depolama alanına gidiş ve dönüş mesafesi ile harcanan akaryakıt ve köprü/otoyol ücretleri hesaba katılarak taşıma maliyeti hesaplanmıştır. 2023 yılında, 2019 yılına oranla daha az atık oluşmasına rağmen taşıma maliyeti daha fazladır. Bunun sebebi köprü/otoyol ücretleri ve akaryakıt fiyatları üzerindeki enflasyon etkisi olmuştur. Atık oluşumunun, taşıma maliyetine olan etkisini net bir şekilde tespit edebilmek amacıyla enflasyon etkisi ortadan kaldırılarak 2019 yılındaki taşıma maliyetleri 2023 yılındaki fiyatlar ile yeniden hesaplanmıştır. Buna göre; sıfır atık yönetim sisteminin de kurulmasının etkisiyle aynı birim maliyetler üzerinden değerlendirme yapıldığında 2023 yılındaki taşıma maliyetinin 2019 yılına göre %30 oranında azaldığı hesaplanmıştır.
İSKİ'de oluşan atıkların hangi birimlerde oluştuğu incelendiğinde %65'ten fazlasının Avrupa Yakası'ndaki birimlerde oluştuğu tespit edilmiştir. Atıkların oluştuğu yerden Paşaköy Atık Geçici Depolama Alanı'na taşınması hem yüksek maliyete hem de trafikte geçirilen uzun süreden dolayı zaman kaybına neden olmaktadır. Yapılan çalışmada, Paşaköy'deki mevcut geçici depolama alanına ilave olarak, Avrupa Yakası'nda yeni bir atık geçici depolama alanının kurulması halinde toplam atık taşıma maliyetinin ne şekilde değişeceği değerlendirilmiştir. Bu amaçla;  2024 – 2028 yılları arasındaki atık oluşumu tahmin edilerek iki farklı senaryo oluşturulmuştur. Birinci senaryoda İstanbul genelinde tek geçici depolama alanı olarak sadece Paşaköy Atık Geçici Depolama Alanı'nın kullanımına devam edilmesi, ikinci senaryoda ise Avrupa Yakası'nda Eyüpsultan ilçesinde bulunan İSKİ Genel Müdürlüğü'ne ait ambar bölgesinde yeni bir geçici depolama alanı oluşturulması planlanmıştır. 
Sonuç olarak, 2024 -2028 yılları arasında bu dönemde beklenen enflasyon etkisiyle maliyetlerin yıllar içinde artış eğiliminde olması beklenmektedir. Senaryo 2 ile Avrupa Yakası'nda oluşturulması planlanan yeni bir geçici depolama alanının kuruma (İSKİ'ye) %68 oranında maliyet tasarrufu sağlayacağı öngörülmektedir. Bu tasarrufun ana nedeni, Avrupa Yakası'nda oluşan atıkların transfer edildiği depolama alanına gidilecek olan mesafenin kısalması ve atık taşıyan kamyonların Avrupa Yakası'ndan Anadolu Yakası'na geçmek amacıyla köprü kullanımının sona ermesidir. Senaryo 2'nin uygulanmasının; sıfır atık yaklaşımının ana hedeflerinden biri olan israfın önlenmesi ve kaynakların verimli kullanımı açısından önemli olduğu söylenebilir. 
Yapılan bu çalışmada, kamu kurumları arasında bulunan bir SUKİ'de atık yönetim sistemi ve oluşan atık miktarları incelenmiş ve sıfır atık yönetim sisteminin kurulmasının etkileri değerlendirilmiştir. Çalışma yapılan kurumda oluşan tüm atıkların kuruma ait (İSKİ) Atık Yönetimi Birimi tarafından takip edilmesi kurumsal bir atık yönetim anlayışı takip edilebilmesi açısından önemlidir. Çalışma kapsamında hesaplanan, yıllara bağlı atık miktarı (kg)/abone sayısı oranının performans göstergesi olarak belirlenerek başka SUKİ'lerde yapılacak çalışmalarda karşılaştırma amacıyla kullanılabileceği öngörülmüştür. Bunun yanı sıra oluşan atıkların büyük bir bölümünü altyapı çalışmalarından kaynaklanan atıkların oluşturduğu tespit edilmiştir. Literatürde hem SUKİ'lere yönelik hem de altyapı çalışmalarından kaynaklanan atıkların yönetimine dair çalışmaların yeterli sayıda olmadığı görülmektedir. Bu sebeple, gelecekte yapılacak çalışmalarda farklı coğrafi şartlara ve iklim koşullarına sahip yerleşim yerlerinde bulunan SUKİ'lerin yanı sıra hizmet verdiği nüfus bakımından İSKİ'ye göre farklılık arz eden SUKİ'lerde sıfır atık yönetim sisteminin incelenmesi ve altyapı çalışmalarından kaynaklanan atıkların sıfır atık yönetimi kapsamında incelenmesinin faydalı olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
Rapid population growth, economic growth and industrialization bring with them environmental, economic and social problems. It can be said that the rapid depletion of natural resources and the increase in the amount of waste are at the forefront of these problems. Therefore, it is important to implement integrated strategies in the field of effective resource use and waste management. Recognition of the problems in waste management and resource use and the search for solutions have led to the emergence of the concept of 'Zero Waste'. Zero waste aims to fundamentally prevent waste generation, starting with product design, minimizing the amount of waste when it cannot be prevented, and managing waste through reuse, recycling and recovery.
In Turkey, Zero Waste Regulation has been published as part of waste management and environmental sustainability efforts. With this regulation, standards are set in the field of waste management and it is aimed to improve waste management practices. Within the scope of the regulation, deadlines for transition to a zero waste system have been determined. Accordingly, for public institutions this date is June 1, 2020. Until this date, public institutions are obliged to implement the zero waste management system and obtain a basic level zero waste certificate.
Institutional waste management is a process that ensures the collection, classification, recycling or safe disposal of waste resulting from the activities of businesses, schools, hospitals and public institutions. Effective management of this process helps institutions reduce their environmental impacts resulting from waste management and use resources more efficiently.
In this thesis, the implementation steps for establishing a zero waste management system in public institutions were evaluated and within this framework, the types, amounts and reasons for waste generation in a water and sewerage administration were examined and various suggestions were made to improve the zero waste management system implemented within the institution. For this purpose; the waste management system of Istanbul Water and Sewerage Administration (ISKI) was examined and the amount of waste generated in the institution between 2019 and 2023 were evaluated. Data regarding waste management was obtained from the records kept by the ISKI Waste Management Unit. 
ISKI engages in various activities that generate different types of waste. Places where this waste occurs include: offices, workshops, laboratories, cafeterias and health units. In addition, while providing water supply and sewage services, various wastes are generated during the renovation or expansion works carried out on the site and the maintenance and repair of all buildings, treatment plants and social facilities belonging to ISKI. A large portion of both hazardous and non-hazardous waste is transferred to the Paşaköy Waste Temporary Storage Area and stored there until it is sold to the are sold to the Mechanical and Chemical Industry Corporation (MKE). Wastes that are not transferred to the storage area are managed and monitored where they are generated.
The change in waste amounts at ISKI in the last five years was examined and it was determined that the amount of waste generated in 2020 decreased by approximately 43% compared to the amount of waste generated in 2019. This situation can be explained by the fact that fewer personnel work due to rotational and flexible working practices due to the Covid-19 epidemic. In order to examine the effect of weather conditions on the amount of waste generation, the seasonal distribution of the amount of waste generated within the institution between 2019 and 2023 was examined. It has been observed that the amount of waste generated is the least in winter and the highest in autumn. While the average amount of waste in the winter months was 222,574 kg in the total amount of waste, the average amount in the autumn months was calculated as 433,216 kg. The reason for this situation was determined as the difficulty of conducting field studies in the winter months due to seasonal conditions and the desire to complete the planned studies in the autumn before the winter season.
Although the number of subscribers in ISKI has been constantly increasing in the last five years, it can be said that the amount of waste generation generally tends to decrease. With the publication of the Zero Waste Regulation in 2019, efforts to establish a zero waste management system within the institution were initiated. It was observed that there was a 58% decrease in the amount of waste generated in 2023 compared to the amount of waste generated in 2019. This decrease is important as it shows that there has been an improvement in the performance of the in-house zero waste management system.
At ISKI, within the scope of the zero waste management system, materials that can be reused are given to the institution or to various public institutions according to need and reused. For this purpose, there is an area in the temporary storage area where materials that can be reused are stored. With the publication of the Zero Waste Regulation in 2019, the demand for reuse within the institution increased. This rate was calculated as 0.32% in 2019, 0.76% in 2020, 2.29% in 2021, 10.94% in 2022 and 2.73% in 2023. The reason why the reuse rate in 2022 is higher than other years is that the amount of plastic and cast pipes given to other public institutions in that year is higher. When the individual situation for 2022 is not taken into account, the reuse rate is determined to be 2.01%. Reuse is one of the key elements of the zero waste strategy, and increasing this rate plays an important role in achieving the zero waste goal. In order to increase the reuse rate within the institution, it is recommended to conduct inventory studies for the materials in the storage area at certain periods and to closely monitor the types of materials in this situation.
Within the scope of the study, the distribution of waste generated in ISKI between 2019 and 2023 was examined according to its components. According to this; More than 90% of all waste generated within five years consists of non-hazardous waste. The proportion of waste iron in the total amount of waste generated varies between 48% and 59% in five years and is the component with the largest share every year. The second component following waste iron and varying between 25% and 32% is waste pig iron and spheroid. Except those; waste electrical and electronic equipment has rates ranging from 2% to 7% and waste plastic from 1% to 6%. Other wastes refer to other hazardous and non-hazardous waste types that occur within the institution and remain outside of these components. These wastes consist of steel, copper, aluminum, brass, toner-cartridge, insulated cable, wood, tube, accumulator, end-of-life tires, vegetable and mineral waste oils, medical waste, biodegradable waste, fluorescent lamps and batteries. The proportion of other waste varies between 7% and 18%. According to the waste code list in the annex of the Waste Management Regulation, wastes with section code 17 04 are defined as metal. According to this definition, more than 80% of the waste generated in ISKI is classified as metal. In addition, when the waste types are examined on the basis of the units that cause the most waste generation within the institution, it is determined that the amount of iron is high in the branch directorates and wastewater / water treatment branch directorates within the General Directorate, while the amount of pig iron and spheroid iron is high in the branch directorates that carry out subscriber services.
A cost analysis was conducted within the scope of the thesis study to calculate the transportation costs during the transfer of waste to the temporary storage area for the years 2019 and 2023. In this context; The transportation cost was calculated by taking into account the number of trucks used to transport the waste, the distance to and from the storage area, the fuel consumed and bridge/highway fees. In addition to the trucks carrying waste, the transportation costs of the vehicles used by the responsible personnel of the units where the waste was generated to come to the temporary storage area and the vehicles belonging to the Waste Management Unit within the General Directorate were also taken into account. To this end; the units that generate waste in İSKİ were grouped into 8 categories within the scope of the study and the transportation costs of these groups were evaluated. In 2019 and 2023, the cost of waste transportation from the Anatolian Side constitutes approximately 15% of the total cost, while waste transportation from the European Side constitutes approximately 85% of the total cost. Although less waste will be generated in 2023 compared to 2019 and the number of trucks transferring waste to the landfill will be fewer, the transportation cost will be higher. The reason for this is the inflation effect on bridge/highway fees and fuel prices. In order to clearly determine the effect of waste generation on transportation costs, the inflation effect was eliminated and the transportation costs in 2019 were recalculated with the prices in 2023. According to this; it has been calculated that the transportation cost in 2023 will decrease by 30% compared to 2019 for the same unit costs, with the effect of the establishment of a zero waste management system.
When the units in which the waste generated in ISKI were examined, it was determined that more than 65% of it was generated in the units on the European Side. Transporting waste from its place of origin to Paşaköy Waste Temporary Storage Area causes both high costs and loss of time due to long periods of time spent in traffic. In the study, it was evaluated how the total waste transportation cost would change if a new temporary waste storage area was established on the European Side, in addition to the existing temporary storage area in Paşaköy. To this end; two different scenarios have been created for the years 2024 – 2028. In the first scenario, it is planned to continue using only the Paşaköy Waste Temporary Storage Area as the only temporary storage area throughout Istanbul, and in the second scenario, it is planned to construct a new temporary storage area in the warehouse area of ISKI General Directorate located in Eyüpsultan district on the European Side. In the second scenario, the units on the European Side will use the new storage area, while the units on the Anatolian Side will continue to use the Paşaköy Waste Temporary Storage Area.
In order to make calculations regarding transportation costs, the number of units bringing waste and the number of trucks transporting waste, as well as the changes in bridge/highway fees and fuel prices were examined in the past five years. In order to determine the number of trucks that will carry waste, the amount of waste belonging to each unit, the number of trucks carrying waste and the number of vehicles used by unit waste managers to reach the temporary storage area were examined in the last five years. Due to the fluctuations in the amount of waste generated from year to year, these data were averaged on a unit basis for the years 2024 - 2028, and the number of trucks, unit waste managers and the number of vehicles belonging to the Waste Management Unit were kept constant. Bridge/highway and fuel fees determined for 2024 were used in the calculation, and an increase of 15% was made every year, taking into account the inflation forecasts of the Central Bank of the Republic of Turkey for the coming years.
As a result, it was found that the waste transportation cost of trucks was higher than other cost items in both scenarios. Although the number of trucks carrying waste is kept constant between 2024 and 2028, costs are expected to increase over the years due to the expected inflation effect in this period. Between 2024 and 2028, the total cost calculated for Scenario 1 was more than Scenario 2 for all years. It has been observed that Scenario 2 has an advantage of 68% for each year calculated compared to Scenario 1. With Scenario 2, it is anticipated that a new temporary storage area planned to be established on the European Side will provide a 68% cost savings to the institution. The main reason for this saving is the shortening of the distance to the storage area where the waste generated on the European Side is transferred and the end of the use of bridges for trucks carrying waste to pass from the European Side to the Anatolian Side. Implementation of Scenario 2; it can be said that it is important in terms of preventing waste and efficient use of resources, which are one of the main goals of the zero waste approach.
In this study, the waste management system in a water and sewerage administration among public institutions was examined and the effects of establishing a zero waste management system were evaluated. It is important for all waste generated in the institution where the study is conducted to be monitored by the institution's (ISKI) Waste Management Unit in order to be able to follow an institutional waste management approach. It is envisaged that the annual waste amount (kg)/subscriber number ratio calculated within the scope of the study can be determined as a performance indicator and used for comparison purposes in studies to be conducted in other water and sewerage administrations. It also has been determined that a large portion of the waste generated consists of waste resulting from infrastructure works. It is seen that there are not enough studies in the literature on both water and sewerage administrations and the management of waste resulting from infrastructure works. For this reason, it is thought that it would be useful to examine the zero waste management system in water and sewerage administrations located in settlements with different geographical and climatic conditions, as well as in water and sewerage administrations that differ from ISKI in terms of the population they serve, and to examine the wastes resulting from infrastructure works within the scope of zero waste management in future studies.