Kırgız edebiyatının mensur eserlerinde kaynana-gelin ilişkisinin tahlili
Literary analysis of the relationship between bride&mother-in-law in the prose of Kyrgyz literature
Yazar: MİHRİBAN ERİNÇ
Danışman: DOÇ. DR. HALİT AŞLAR
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Yaşamın başta sosyal, siyasal ve kültürel gibi birçok alanlarında etkin bir şekilde varlığını
hissettiren kadınlar aile içerisindeki ilişkiler bağlamında da büyük rol üstlenmişlerdir.
Aile içi ilişkilerde geçmişten bu yana adı sıkça anılan ikili, gelin ile kaynanalardır. Gelin
ile kaynanalar uzun yıllardan beri alanında uzman birçok araştırmacının merceği altına
alınmıştır. Aile içinde önemli bir rol teşkil eden kaynana-gelin ilişkisini usta yazarlar da
eserlerinde sıkça ele almışlardır. Söz ustası yazarlar yaşadıkları coğrafyadan yola çıkarak
kaynana ve gelinleri takındıkları tavırlar neticesinde birçok farklı açıdan eserlerinde
işlemişlerdir. "Kırgız Edebiyatının Mensur Eserlerinde Kaynana-Gelin İlişkisinin
Tahlili" adlı yüksek lisans tez çalışmamızda, uzun yıllardan beri süregelen kaynana-gelin
çatışmasının Kırgız kültüründeki edebi eserlere yansımaları tespit etmek amaç
edinilmiştir. Kırgız edebiyatının usta yazarlarının kaynana ve gelin ilişkisi üzerine ele
aldıkları eserlerinde bu ilişkiye nasıl bir anlam yükledikleri, hangi bakış açısıyla
yaklaştıklarını ve bu ilişkiyi çatışmaya dönüştüren etmenlerin neler olduğu açıklanarak
Kırgız halkının aile içindeki ilişkilerini tespit etmek amaçlanmıştır.
Bu anlamda hazırlamış olduğumuz çalışmamız üç ayrı bölümden oluşmaktadır. Tezin
giriş kısmında Kırgız edebiyatının tarihi gelişim sürecinden kısaca bahsedildikten sonra
tezin birinci bölümünde Kırgız edebiyatında kaynana ve gelin ilişkisi üzerine edebi
ürünler ortaya koyan beş ayrı yazarın hayatı ve edebi kişiliği hakkında geniş bilgiler yer
almıştır. Yazarların hayatı ve edebi kişiliği hakkında elde edilen nesnel bilgilerden sonra
incelenmek üzere alınan eserlerinin genel bir özeti verilmiştir. Çalışmanın ikinci
bölümünde, Berna Moran, İsmail Çetişli, Mehmet Tekin ve Şerif Aktaş gibi Türk
edebiyat biliminin önde gelen edebiyat bilimcilerinin metin inceleme yöntemleriyle
kaynana ve gelin ilişkisine tesir eden mekân, zaman, dil ve üslup gibi temel ögelerle
eserler yeniden incelenerek kaynana ve gelin ilişkisine farklı bir boyut kazandırılmıştır.
Çalışmanın son bölümü olan üçüncü bölümde ise Kırgız kültüründe kaynana ve gelin
kavramı açıklanmış, yazarların ele aldıkları eserlerinde kaynana ve gelin kavramlarına
hangi bakış açısıyla yaklaştıkları tespit edilmiştir. Eserlerdeki tüm kaynana ve gelin
karakterleri açıklanarak yazarların bu ikili ilişkiye olan yaklaşımları elde edilmiştir. Usta
yazar Cengiz Aytmatov "Toprak Ana" ve "Cemile" adlı eserlerinde Aman Saspaev
"Kaynene" adlı kısa öyküsünde Tölögön Kasımbekov "Anne" adlı kısa hikâyesinde Beksultan Cakiev "Atanın Tagdırı" adlı tiyatro oyununda ve Zuura Sooronbaeva iki
ciltlik "Çooçun Kişi" adlı romanında iyi-kötü kaynanayı, vefalı-vefasız gelinleri edebî
ürünlerinde sıkça işlemişlerdir.
İncelenen eserler neticesinde Kırgızistan'ın her bölgesinde gelinler için yazılı olmayan
bazı kurallar tespit edilmiştir. Bu kurallarda evlilik çağına gelmiş genç kızların gelin
olarak gideceği bölgede onu bekleyen görev ve sorumlulukların bilinci doğrultusunda
evliliğe bir adım attığı belirtilmektedir. Genç kıza, evlenip gideceği aile içerisindeki
görev ve sorumluluk bilinci daha çok küçük yaşlarda kızın eğiticisi konumunda olan
annesi tarafından öğretildiği görülmektedir. Anne, kızına bu eğitimi daha küçük yaşlardan
itibaren verdiyse genç kız gideceği evde zorluk çekmeyeceği düşünülmektedir. Aksi
durum söz konusu olursa bu kuralların genç kızın gelin olarak gideceği evdeki kaynana
tarafından öğretilmesi beklenilmektedir. Usta öykü yazarı Aman Saspaev "Kaynene" adlı
kısa hikâyesinde bu noktayı ustalıkla işlemiştir. Çalışmamızın sonuç bölümünde Kırgız
edebiyatının usta yazarlarının ele aldıkları eserlerinde, kaynana ve gelin ilişkisinin bilinen
çatışma halinin aksine Kırgız kültüründe yeri geldiğinde bir anne-kız ilişkisine dönüştüğü
yeri geldiğinde de bu ikili ilişkide çeşitli etmenlerin kaynana-gelin ilişkisini olumsuz
yönde etkilediği tespit edilmiştir. İncelenen eserler doğrultusunda Kırgız kültüründe evin
reisi sağ olduğu halde birçok kaynananın evin reisinden daha çok söz sahibi olduğu tespit
edilmiş bir diğer bulgudur. Bunun yanı sıra kaynana ve gelinlerin çatışmasında yaşanılan
ortak ev, kaynana ve gelinlerin birbirlerine olan üslupları, yaşanılan zamanın şartları gibi
etmenler bu ilişkiyi büyük anlamda etkilediği görülmektedir. Yazar yaşadığı toplumdan
beslenir. Beslendiği toplumun kültürel kodlarını da eserlerinde sıkça işler. Kırgız
edebiyatının usta yazarlarının eserlerinde edilen bu veriler sayesinde Kırgız toplumunun
aile içindeki kodları saptanmış ve yazarların kaynana-gelin ilişkisine eserlerinde nasıl bir
anlam yükledikleri tespit edilmiştir. Bu bakış açısıyla incelenen eserler yeni bir soluk
kazanmışken yazarların edebî ürünleri de bu vasıtayla edebiyat bilimi dünyasına yeni bir
bakış açısıyla tanıtılmıştır.

Abstract:
Women, actively influential in various aspects of life such as social, political, and cultural
realms, have played a significant role in family relationships. The relationship between
the daughter-in-law and mother-in-law has been frequently mentioned throughout history
in the context of family relationships. For many years, scholars and expert researchers
have scrutinized the dynamics between daughters-in-law and mothers-in-law.
Accomplished authors have also delved into these crucial relationships in their literary
works, portraying the attitudes and behaviors of daughters-in-law and mothers-in-law
based on their geographical and cultural context.
The aim of our master's thesis, titled "Analysis of the Mother-in-law and Daughter-in-law
Relationship in the Prose Works Of Kyrgyz Literature," is to identify the reflections of
the longstanding conflict between mothers-in-law and daughters-in-law in Kyrgyz culture
in literary works. The focus is on understanding how Kyrgyz literature's masterful authors
interpret and approach the relationship between mothers-in-law and daughters-in-law,
elucidating the perspectives they adopt and identifying the factors that turn this
relationship into conflict. The goal is to discern the cultural codes within Kyrgyz families.
To achieve this, we first identified Kyrgyz authors who addressed the mother-in-law and
daughter-in-law relationship in their literary works. After providing a broad summary of
the works in question, text analysis methods of prominent scholars such as Berna Moran,
İsmail Çetişli, Mehmet Tekin, and Şerif Aktaş in Turkish literature were used to examine
the works in terms of person, time, space, language, and style elements. Through this
analysis, factors influencing the mother-in-law and daughter-in-law relationship, both
positively and negatively, were identified. The concept of mother-in-law and daughterin-law in Kyrgyz culture was explained based on the data obtained from the works of
masterful writers, and the perspectives of these authors on this relationship were explored.
Despite numerous studies on the mother-in-law and daughter-in-law relationship, there
has been no examination of the prose works of Kyrgyz literature on this subject. Thus,
the investigation of how authors approach this relationship became crucial. The literature
gap led to an exploration of the mother-in-law daughter-in-law relationship in the prose works of Kyrgyz literature. The scope of the study focused on prose works, excluding
poetic works.
In the course of the study, the cultural codes of Kyrgyzstan, closely related to Turkish
family culture, were identified, providing a fresh perspective to the works of the authors
who played a significant role in the study. The study is divided into three main parts. The
introduction briefly covers the development of Kyrgyz literature, and in the first part,
information about five authors who contributed to the prose works of Kyrgyz literature
on the mother-in-law and daughter-in-law relationship is provided. Following general
information about the authors' lives and literary personalities, a brief summary of their
relevant works is presented. The second part of the study explains the concepts of motherin-law and daughter-in-law in Kyrgyz culture, identifying the meanings attributed to these
concepts in the works of the authors under consideration. All mother-in-law and daughterin-law characters in the works are individually explained, allowing the determination of
the authors' perspectives on this relationship. Notable works in this section include
Chingiz Aytmatov's "Toprak Ana" and "Cemile", Aman Saspaev's short story "Kaynene",
Tölögön Kasımbekov's short story "Anne", Beksultan Cakiev's play "Atanın Tagdırı" and
Zuura Sooronbaeva's two-volume novel "Çooçun Kişi" where authors frequently depict
both positive and negative mother-in-laws and faithful or unfaithful daughters-in-law in
their literary works.
In the final part of the study, various literary texts are re-examined through methods of
literary analysis to shed light on the mother-in-law and daughter-in-law relationship. The
impact of elements such as place, time, language, and style on this relationship is reevaluated, providing a different dimension to the understanding of this relationship.
The study's findings reveal unwritten rules for brides in every region of Kyrgyzstan,
determining certain responsibilities and duties for young girls who are about to become
daughters-in-law. The awareness of the duties and responsibilities within the family that
await the young girl in the region she will be married into influences her decision to take
a step towards marriage. Young girls learn about these responsibilities from their mothers,
who act as their educators from a young age. If the mother imparts this education to her
daughter from a young age, the transition to the new family is smoother. In Kyrgyz
culture, every young girl receives this education from her mother while still in her paternal
home. However, if the opposite is true, and the daughter has not received this education, she learns about her responsibilities in the new family from her mother-in-law. The
masterful short story writer Aman Saspayev skillfully addresses this point in his short
story titled "Kayınene."
As a result, the relationship between the mother-in-law and daughter-in-law, as addressed
by the masterful authors of Kyrgyz literature, has been observed to go beyond the
commonly known themes of conflict. In Kyrgyz culture, it is determined that at times this
relationship resembles a mother-daughter bond, and the daughter-in-law is subjected to
significant responsibilities. In the Kyrgyz culture, despite the head of the household is the
husband, it has been identified that many mothers-in-law have more influence than the
head of the household. Additionally, it has been noted that factors such as shared living
arrangements, communication styles between mothers-in-law and daughters-in-law, and
the circumstances of the time play a significant role in either influencing or preventing
conflicts.
Authors draw inspiration from the society in which they live, and in their works, they
often incorporate the cultural codes of their community. Through the insights gained from
the literary works of Kyrgyz literature's great masterful authors, the cultural codes within
Kyrgyz family life have been identified, and how authors attribute meaning to the motherin-law-daughter-in-law relationship in their works has been determined. While these
analyzed works have brought a fresh perspective, the literary works of the authors have
also been introduced to the world of literary science through this approach.