Ferula divaricata Pimenov & Kljuykov bitkisinin fitokimyasal ve biyolojik aktivite açısından araştırılması
Investigation of phytochemical and biological properties of Ferula divaricata Pimenov & Kljuykov
Yazar: SÜLEYMAN YUR
Danışman: PROF. DR. GÜLMİRA ÖZEK
Anadolu Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Biyolojik aktivite = Biological activity ; Enantiyomerler = Enantiomers ; Esterler = Esters ; Fenolik asit = Phenolic acid ; Ferula divaricata = Ferula divaricata ; Fitokimya = Phytochemical ; Seskiterpenler = Sesquiterpenes ; Yağ asitleri-uçucu = Fatty acids-volatile

Özet:
Bu tez kapsamında Türkiye için endemik bir tür olan Ferula divaricata bitkisi üzerinde kapsamlı fitokimyasal ve biyolojik aktivite araştırmaları gerçekleştirilmiştir. Bitkinin meyve, topraküstü ve kök uçucu yağ ve uçucu bileşenleri ile uçucu yağ içerisinde bulunan enantiomerik bileşiklerin durumu incelenmiştir. Ayrıca, sabit yağ asitleri ve yağda çözünen vitamin profili aydınlatılmıştır. Topraküstü ve meyve kısımlarının uçucu yağlarında nonan ve α-pinen, kök uçucu bileşenlerinde ise β-kubeben, -amorfen ve germakren D ana bileşikler olarak tespit edilmiştir. Yaprak lipitleri doymuş yağ asitlerince zengin, meyve lipitleri ise tekli-çoklu doymamış yağ  asitlerince zengin olduğu ortaya konmuştur. Vitamin analizleri sonucunda β-karoten, E ve K1 vitaminlerine rastlanmıştır. Bitkinin farklı kısımlarından hazırlanan ekstrelerin antioksidan, anti-asetilkolinesteraz ve anti-α-amilaz aktiviteleri belirlenmiştir. Biyolojik aktivite taramaları sonucunda, %60 sulu metanol kök ekstresinin etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca uçucu yağın anti-AChE etki gösterdiği görülmüştür. Antioksidan ve anti-AChE aktivite testlerinde potansiyel gösteren sulu metanol kök ekstresi aktivite güdümlü fraksiyonlanmıştır. Fraksiyonlama çalışmaları sonucunda daukan tipi seskiterpenler: teferidin, teferin, ferutinin, ferutidin, ferutin, jaeschkeanadiol anjelat, fenolik asitler: ferulik asit, 5-O-kafeoilkinik asit, 4-O-kafeoilkinik asit, 3-O-kafeoilkinik asit, 1,5-dikafeoilkinik asit, 3,5-dikafeoilkinik asit tanımlanmıştır. Bunun yanı sıra aktif olan ekstreden 1,3-dikafeoilkinik asit türevi yapısında bir bileşik daha izole edilmiştir. Antioksidan güdümlü olarak başlanan fraksiyonlama çalışmaları  sonucunda elde edilen fraksiyonda ağırlıklı olarak fenolik asit türevleri tanımlanmıştır. 4-O-Kafeoilkinik asit Ferula cinsi için ilk kez rapor edilmiştir. Bu araştırma sonucunda F. divaricata türü ilk kez fitokimyasal incelemeye tabi tutularak uçucu ve uçucu olmayan sekonder metabolitleri aydınlatılmıştır. Ayrıca bitkinin farklı kısımlarının biyolojik aktiviteleri ilk kez değerlendirilmiştir.

Abstract:
In the scope of this thesis, comprehensive phytochemical and biological activity studies were carried out on Ferula divaricata, an endemic species of Turkey. Essentia oil (EO), volatile constituents of different part of the plant (fruit, aerial parts and root) and enantiomeric ratios in the essential oil were investigated. In addition, free fatty acids and fat soluble vitamins profile was determined. Nonane and α-pinene in aerial parts and fruit EO, β-cubebene, γ-amorphene and germacrene D in the root volatiles were found to be main components. Leaf lipids were detected as rich in saturated fatty acids, however fruit lipits were found as rich in mono-polyunsaturated fatty acid. In vitamin investigations, VitE, VitK1 and -carotene were detected. The extrats prepared from different parts of the plant were subjected to antioxidant, anti-acetylcholinesterase, anti-α-amylase activitity researches. In biological activity studies, 60% aqueous-methanol extract was found to be promising. In addition, EOs showed anti-AChE potent. The root %60 aqueous-methanol extract having antioxidant and anti-AChE potentials was subjected to bioactivity guided fractionation. As a result of bioactivity guided fractionation, daucane-type sesquiterpenes; teferidin, teferin, ferutinin, ferutidine, ferutin, jaeschkeanadiol angelate, phenolic acids; ferulic, 5-O-caffeoylquinic, 4-O-caffeoylquinic, 3-O-caffeoylquinic, 1,5-dicaffeoylquinic, 3,5-dicaffeoylquinic acids have been identified. In addition, 1,3- dicaffeoylquinic acid derivative was also isolated from the extract. Phenolic acid derivatives were mainly defined in the fraction obtained as a result of fractioning studies started as antioxidant -guided. 4-O-Caffeoylquinic acid has been reported for the first time for the genus Ferula. To the best of our knowledge this is the first investigation of volatile and non-volatiles seconder metabolites of F. divaricata as well as biological activity evaluation.