Toplumsal dinamikler bağlamında trabzon kent dokusunun dönüşümü (komnenos hanedanlığı'ndan cumhuriyet'e kadar)
Transformation of urban fabric in trabzon in the contex of social dynamics (from komnenos dynasty to republic)
Yazar: FULYA ÜSTÜN DEMİRKAYA
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER İSKENDER TULUK
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kent tarihi = Urban history ; Osmanlı İmparatorluğu =   ; Trabzon = Trabzon

Özet:
Kentlerin ardı ardına yaşadığı idari, sosyal ve siyasal yapısındaki dönüşümler ve bunun paralelinde değişen etnik, dini ve kültürel yapı, kentin fiziksel yapısını dönüştüren önemli kırılma noktaları olarak dikkat çekicidir. İdeal bir tanım yapmanın mümkün olmadığı, tarihsel süreklilik içerisinde değişim ve dönüşümün bir parçası olan kent mekanı, kurulma, genişleme, yıkılma ve yeniden kurulma kısır döngüsü içerisinde çeşitli etkenlerle yeniden şekillenmiştir. Bu açıdan, zamanda geriye doğru gidildikçe uzun geçmişinin kalıntılarını koruyan Trabzon kenti son derece zengin bir içerik sunmaktadır. Antik çağlardan beri önemli yerleşim merkezlerinden biri olan Trabzon kenti, uzun tarihi boyunca gözlenen siyasi, ekonomik ve toplumsal devingenliğin izlerini kentsel dokusunda da barındırmaktadır. Bu bağlamda çalışma, Trabzon kentinin Komnenos Hanedanlığı yönetiminden Osmanlı Dönemi'nin sonuna kadar geçirdiği siyasal, toplumsal, ekonomik, kültürel vb. süreçlere paralel olarak fiziksel değişimi/gelişimi/dönüşümünü ortaya konması amaç edilmiştir. Bu amaçla tez çalışması; Genel Bilgiler, Yapılan Çalışmalar ve Bulgular ile Sonuçlar ve Öneriler olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Genel Bilgiler bölümünde, kent kavramı tanımlanmaya çalışılmış, kentin dönüşümünde etkin rol oynayan toplumsal dinamikler irdelenmiştir. Ayrıca, çalışmaya temel oluşturma amacıyla antik dönemden Cumhuriyet'e kentin siyasi tarihi ve Komnenos Hanedanlığı'na kadar Trabzon'un fiziki gelişimi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Yapılan Çalışmalar ve Bulgular bölümünde, kentin Komnenos Hanedanlığı ve Osmanlı Dönemi'ndeki fiziksel yapısı, tespit edilen toplumsal dinamikler ile ilişkilendirilmiş ve her dönem için Şer'iyye Sicilleri, Tahrir Defterleri, vakıf kayıtları, salnameler, seyahatnameler, görsel belgeler, anıtsal yapılardan yararlanarak ortaya konulmuştur. Kentin gelişimi/dönüşümünün, tarihsel kaynaklardan tespit edilen mahallelerinin kent haritası üzerine işlenmesi ile görsel analizi gerçekleştirilmiştir. Sonuçlar ve Öneriler bölümünde ise belirlenen amaç, kapsam doğrultusunda gerçekleştirilen tüm incelemeler ve değerlendirmeler çerçevesinde çalışmanın sonuçları ortaya konmuş ve yeni çalışmalar için öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Trabzon, Komnenos Hanedanlığı, Osmanlı İmparatorluğu, Toplumsal Dinamikler, Kent Dokusu, Tarihsel Gelişim, Fiziksel Gelişim, Kent Tarihi

Abstract:
It is remarkable that important breaking points which change city's physical, cultural and religious, ethnic structures besides cities' coming through transformations one after another in their managing, social and political structures. Urban space which is the part of change and transformation in historical continuity that it is not possible to make an ideal definition has been reshaped with various factors in vicious circle of establishing, widening, destruction, re-establishing. In this respect, when going back in time Trabzon city which protects the rest of its long past presents an extreme rich content. From ancient age Trabzon city which is one of the most important centre of population features political, economical and social dynamic traces in its urban fabric which has been observed for its long history.  In this regards the study aspires to present Trabzon city's coming through physical change/ development/ transformation as parallel to political, social, economical, cultural process etc. from the Komnenos Dynasty to the end of Ottoman Period. For this purpose thesis study is formed by three sections in for General Information, Studies Conducted and Findings, Conclusions and Suggestions. In General Information section; city concept has been tried to be defines, social dynamics taking part in transformation of city have been examined. Besides, general information about Trabzon's political history from ancient time to Republic and its physical development till Komnenos Dynasty in the purpose of preparing a base to the study has been advised. In Studies Conducted and Findings section; physical structure of the city in the period of Kommenos and Ottoman has been linked with established social dynamics and for every period Şer'iyye Register, tax register, foundation records,  state annuals, itineraries, and visual documents have been confessed by benefiting from monumental structures. Settlements of city's development/transformation established from historical sources have been actualized with visual examination with processing on city map. In Conclusions and Suggestions section; results of study has been presented as part of considerations and all researches being realized in the direction of extent and determined purpose and guidelines have been presented for the new studies.

Key Words: Trabzon, Komnenos Dynasty, Ottoman Empire, Social Dynamics, Urban Fabric,
Historical Development, Physical Development, City History