Sömürgecilik, din ve öteki: İspanyol sömürgeciliği örneği
Colonialism, religion and the other: The case of Spanish colonialism
Yazar: MEHMET FATİH ÇİÇEK
Danışman: PROF. DR. İHSAN TOKER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Bu tez çalışması, "Sömürgecilik, Din ve Öteki: İspanyol Sömürgeciliği Örneği"
başlığıyla İspanyol sömürgeciliği özelinde din ve sömürgecilik ilişkisini ele almaktadır.
Araştırmada sömürgecilik ve din olgusunun kavramsal analizi ve tarihsel arka planı,
sömürgecilikte dinin Kutsal Şemsiye olarak bir meşrulaştırma aracı olarak kullanılması,
sömürgecilik ve dinin kesişimi olarak Öteki-ötekileştirme, tarihsel bağlamda İspanya
sömürgeciliği din ilişkisi olmak üzere üç başlıkta incelenmiştir. Öncelikle sömürgecilik,
din, Öteki, şiddet, iktidar ve meşrulaştırmayı anlamak adına teorik tartışmalarla bu
kavramlar analiz edilerek sömürgecilik ve Öteki ilişkisi tartışılmaktadır. Sonrasında Latin
Amerika'daki İspanyol sömürgeciliği ve din ilişkisinin tarihsel süreci derinlikli olarak
irdelenmektedir. Burada İspanyol Krallığı ve Roma Katolik Kilisesi'nin Latin
Amerika'da ortaklaşarak sömürgeciliği, köleliği meşrulaştırması ve
kurumsallaştırmasına yönelik dinin Kutsal Şemsiye olarak kullanılmasına dair politikalar
ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır. Sömürgecilik ve din ilişkisinde bilhassa bu süreçte
rıza üretim amacıyla dinin araçsallaştırılması ve bu şekilde sömürgeciliğin
kurumsallaşmasının öğrenilmesine katkı sağladığına yönelik çıkarımlar aktarılmıştır.
Ayrıca bu meşrulaştırma ve kurumsallaşma araçlarından birisi olan encomienda
ekonomik sistemi, plantasyonların işleyişi de ele alınmış, konu farklı argümanlar ile
söylemler üzerinden değerlendirilmiştir. Dolayısıyla İspanyol sömürgeciliğinde asıl
amaç, Katolik Hristiyan anlayışının yayılması mı yoksa ekonomik, kültürel ve ekolojik
sömürü için dinin araçsal olarak kullanılması mıdır ve sömürgeci, hangi araçlarla
sömürgeliyi ötekileştirerek ona uyguladığı şiddeti meşrulaştırmaktadır sorularına bu
çalışma özelinde cevap aranmaktadır. Bu sorulara cevap ararken ortaya çıkan bulgulara
bakıldığında; İspanyol sömürgeciliğinin kurumsallaşmasında ve toplumsal rızanın
üretilmesinde din, ideolojik aygıt olarak kullanılmıştır. Dinin ideolojik bir aygıt olarak
kullanılmasında, Roma Katolik Kilisesi ve birçok Hristiyan tarikat mensubu misyonerler
bu sömürgeciliğin meşrulaştırılmasında başat aktör oldukları anlaşılmaktadır. Diğer
taraftan din, hem İspanyol sömürgeciliğinin kurumsallaşması ve meşrulaştırılması hem
de İspanyolların Latin Amerika halklarına uyguladıkları soykırımı da içine alan şiddet
politikalarının görünmezliğini sağlayan, dışardan gelen eleştirilere karşı da bir koruma
sağlayan kutsal bir şemsiye anlayışıyla araçsallaştırılmıştır.
Bununla birlikte modernitenin oryantalist bir bakışı esas alan Avrupa merkezli
bilgi üretim biçiminin ürünleri olan sanat, tiyatro, edebiyat ve tarih yazım pratiğiyle
İspanyolların Latin Amerika'nın işgali ve sömürüsü "keşif", Yerli halkı "medenileştirme"
tezi adı altında asimilasyonun meşrulaştırdığı görülmektedir. Ayrıca bu araştırmada dinin
sadece sömürgeci politikaların meşrulaştırılmasında araçsallaştırılması bağlamında değil
hem Latin Amerika'nın özgürleşme sürecinde hem de sonrasında dinin özgürleştirme için
bir motivasyon aracı olabileceği tartışılmaktadır.

Abstract:
This dissertation deals with the relationship between religion and colonialism in the
context of Spanish colonialism. In the research, the conceptual analysis and historical
background of the phenomenon of colonialism and religion, the use of religion as a means
of legitimation as a Holy Umbrella in colonialism, Other-othering as the intersection of
colonialism and religion, and the relationship between Spanish colonialism and religion
in the historical context are examined under three headings. First, in order to understand
colonialism, religion, Other, violence, power and legitimation, these concepts are
analysed through theoretical discussions and the relationship between colonialism and
the Other is discussed. Then, the historical process of the relationship between Spanish
colonialism and religion in Latin America is analysed. Here, the policies of the Spanish
Kingdom and the Roman Catholic Church in Latin America regarding the use of religion
as a sacred umbrella to legitimise and institutionalise colonialism and slavery are
discussed. In the relationship between colonialism and religion, inferences are conveyed
about the instrumentalisation of religion for the purpose of consent production and thus
contributing to the learning of the institutionalisation of colonialism.
In addition, the encomienda economic system, which is one of the means of
legitimisation and institutionalisation, and the functioning of plantations are also
discussed, and the subject is evaluated through different arguments. Therefore, this study
seeks to answer the questions of whether the main purpose of Spanish colonialism was
the spread of Catholic Christianity or the instrumental use of religion for economic,
cultural and ecological exploitation, and by which means the coloniser legitimises the
violence inflicted on the colonised by othering the colonised. When we look at the
findings that emerged while searching for answers to these questions; religion was used
287
as an ideological apparatus in the institutionalisation of Spanish colonialism and the
production of social consent. In the use of religion as an ideological apparatus, it is
understood that the Roman Catholic Church and missionaries from many Christian sects
were the main actors in the legitimisation of this colonialism. On the other hand, religion
was instrumentalised with the understanding of a sacred umbrella that both
institutionalised and legitimised Spanish colonialism and provided invisibility for the
policies of violence, including the genocide that the Spaniards inflicted on the peoples of
Latin America, and provided protection against criticism.
In addition, it is seen that the Spanish invasion and exploitation of Latin America
was legitimised by art, theatre, literature and history-writing, which are the products of
the Eurocentric form of knowledge production based on an Orientalist view of modernity,
and assimilation was legitimised under the thesis of "discovery" and "civilization" of the
indigenous people. In addition, this study discusses that religion can be a motivational
tool for liberation not only in the context of instrumentalising religion in the legitimisation
of colonial policies, but also in the liberation process of Latin America and afterwards.