Iğdır zor köyü kervansarayı proje çalışması
Iğdır Zor village caravanserai project working.
Yazar: AYDIN MIZRAK
Danışman: DOÇ.DR. ABDÜLHAMİT TÜFEKÇİOĞLU
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History ; Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Dogu Anadolu'nun dogusunda olan Igdır, yakın tarihe kadar Kars'a baglı bir ilçeiken, T.B.M.M.'nin 27 Mayıs 1992 tarihinde kabul ettigi 3806 numaralı kanunla ilolmustur. Bugün Igdır merkez ilçesine baglı üç ilçe bulunmaktadır. Igdır il olduktansonra merkeze baglanan ve kuzeyde Ermenistan, kuzeydoguda Nahçivan,güneydogusunda ran, güneyde Agrı ve kuzeybatıda Kars illeriyle sınır komsusuolmustur. Igdır Ovasının etrafında güneyde Zor Dagı (3896 m.) ile sönmüs volkanyükseltileri yer alır.Igdır ve çevresinin insanlık tarihinin çok eski devirlerinden beri yerlesim yeriolarak kullanıldıgı ve tarih boyunca birçok kavimlerin egemenligine girerek, bukavimlerin medeniyet ve kültürlerine ev sahipligi yaptıgı bilinmektedir. Bölge 1386 yılısonbaharında Timur tarafından fethedilerek, Türkmenlerin yönetimine bırakılmıstır.Tarihçi M. Fahrettin Kırzıoglu, Kayıların Sürmeli Çukuru'nda yıllarca kaldıklarını veErtugrul'un küçük oglu Osman'ın da Sürmeli Çukuru'nda dogdugu yazmaktadır. YineKanuni Sultan Süleyman (I520?1566)'m oglu sehzade Bayezid de bölgeye gelmis, birmüddet konakladıktan sonra, ran topraklarına geçerek Safeviler'e iltica etmistir. 1583yılında Revan (Erivan), Osmanlı egemenligine girmistir. Bugünkü Igdır, Tuzluca,Karakoyunlu ve Aralık yerlesim merkezlerinin yönetim sınırlan içinde kalan bölge?Aralık Kazası? adıyla yeni Osmanlı eyaletine baglandıgını, Revan Eyaleti TahrirDefterleri'nden anlıyoruz. 1639 Kasr-ı Sirin Antlasması ile Revan (Erivan) ran'dakalmak üzere, Aras'ın güneyi Osmanlılara verilmistir. 1722 yılında Safevi Devleti'ninyıkılmasından sonra Revan Eyaleti Tahrir Defterleri'nde Aralık Kazasının; merkez, Igdırve Sürmeli adıyla üç nahiyeli yönetim birimine ayrıldıgı belirtilmistir. Yönetim örgütübakımından Sürmeli Sancagı Igdır, Aralık ve Tuzluca olmak üzere üç ?kaza yönetimbirimi? ne ayrılmıs ise de teskilat ve gücü Igdır'da toplamıslardır. 30 Ekim 1920 de TürkOrdusu Kars'ı almıs, Kazım Karabekir Pasa 07.11.1920 de Gümrüye girerek, buradakarargâhını kurmustur. Cavit Pasa komutasındaki 2.Tümen, Igdır'a yürüyerek 12 Kasım1920 sabahı Igdır'a girmis ve böylece bölge anavatan topraklarına katılmıstır. 3 Aralık1920 de imzalanan Gümrü Antlasması neticesinde, Gümrü (Arpaçayın kuzeyi) Ruslaraverilmis, Sürmeli Çukuru (Tuzluca, Igdır, Aralık) Türkiye'ye bırakılarak Nahçıvan'daAzerbaycan'a baglı muhtar cumhuriyet olmustur. Kars iline baglı bir ilçe iken, ekonomik,sosyal ve stratejik özellikleri dikkate alınarak 27.05.1992 tarih ve 3806 sayılı kanunhükmünde kararname ile Türkiye'nin 76.ili olmustur.Kervansaray, Igdır sehir merkezinin 25 km. güneyinde yer almakta olup, Binadahiçbir kitabe izine rastlanmamakta, kervan yollarını ve hanları konu alan eserlerde de adıgeçmemektedir. Avlusuz olusu ve taç kapısının cephede bir çıkıntı teskil etmeyisi bir geçdevir eseri oldugu intibahını uyandırmaktadır. Böylece binayı XIII. yy sonlarıyla XIV. yybaslarına tarihlemek mümkün görünmektedir. Kervansaray düz bir arazi üzerindekurulmus olup girisi doguya bakacak sekilde dogu-batı yönünde dikdörtgen bir planasahiptir. Kervansaray Selçuklu tas islemeciliginin en güzel örneklerindendir. Han, planıve tezyinatıyla oldugu kadar Erzurum-Dogubayazıt kervan yolunun dısında kalısıyla dadikkat çekmektedir. Kervansarayın süslemeli olan taç kapısının ilgi çekici bir düzenivardır. Günümüzde harap bir durumda bulunan yapı süslemelerinin çogu tahrip olmustur.Bitkisel süslemenin yapıda görüldügü en önemli yer taç kapıdır. Igdır ve çevresindemimari eserlerde karsılastıgımız en yogun bezeme unsuru, geometrik süslemedir. IgdırZor Kervansarayında görülen süslemeler tas malzeme üzerine islenmistir. Kervansaraydabitkisel, geometrik, figürlü kabartmalar ve mukarnaslar olmak üzere süsleme çesitlerinerastlamaktayız. Tasların üzerlerine kazınmıs olan tasçı isaretleri tası yontan ustalartarafından yapılmıstır.Igdır Zor Kervansarayına plan ve mimari açıdan benzeyen yapılar Erzurum'dabulunan Hacıbekir Kervansarayı, Bitlis'te bulunan Hüsrev Pasa (Papsin) Hanı, Bitlisderesi kıyısında alemdar köprüsü yakınındaki Hazo Hanı, Kastamonu-Sinop yoluüzerinde olan Gökçeagaç Hanı, Bursa-Karacabey arasındaki Issız Han, Erzurum'unAskale ilçesinde bulunan Karasu Hanı, Diyarbakır-Bitlis karayolunda bulunanBasdegirmen (Kepu) Hanı, Bitlisin Tatvan ilçesinde bulunan Tatvan Hanı yapı ilebenzerlik göstermektedir.

Abstract:
Igdır, located in eastern Anatolia, was a town of Kars city, but it was accepted as acity with the 3806 article of Turkish Great National Assembly (TBMM) on 2th May1992. Igdır has got three towns now. After becoming a city it became neighbour withErmenia, with Nachivan in southeast with Iran, with Agrı city in South and with Kars innourthwest. Igdır Valley has Mount Zor and unactive volcanic heightness around .It?s known that Igdır has been a settlement since ancient times and has hostedmany different culture and civilization by being occupied by alotof states. The region wasconquered by Timur and was given to Turkmens. Historian M.Fahrettin Kiziroglu writesthat Kayı (a Turkish tribe) lived in Sürmeli Çukuru for years and Ertugrul?s little sonOsman was born here. And also Kanuni Sultan Süleyman?s son Prince Beyazıt Came herefor a while then he had passed to Iran to take refuge to Safevi state. In 1583, Revanregion was conguered by Ottamans. We understand From the books of Revan state thattoday Igdır, Tuzluca, Karakoyunlu and the region in boarders of Aralık belonged toOttaman Empire, with name of ?Aralık Town? with the Kasrı Sirin agreement Revan(Erivan) was given to Iran and Southern Aras to ottamans in 1639. After demolishied ofSafevi state, ıt has been stated in Revan state Tahrir books that ?Aralık Town? separatedin three regions with the name of Igdır Sürmeli and Center. From governmental SystemSürmeli had been seperated in Igdır, Aralık and Tuzluca but the power and organizationgathered in Igdır. On 30th october 1920, Turkish Army took Kars and CommanderKazım Karabekir entered Gümrü and Founded his headquarter here on 7th November in1920. The army under the command of Cavit Pahsa Came to Igdır on 12th November in1920 and so the region became a part of mainland of Turkey.After Gümrü Pact which was signed on 3rd April in 1920, Gümrü (the North ofArpaçay) was given to Russian, Sürmeli Plain (Tuzluca, Igdır, Aralık) was left to Turkeyand Nachivan became a republic, dependent on Azerbaijan. While being a town of Karscity, it was became the 76th city of Turkey with 3806 numbered written decree as lawrule article of Turkish Great Ntional Assembly on 27.05.1992 , by considering theeconomical, social and stratejical features of it.Kervansaray (caravanserai) is 25 km on the south to the city center and noinscription clues are seen in the building, its name is not mentioned in the works aboutcaravan roads and caravanseraies. Having no court and that its corwn door does not havea projecting part shows that it is a late time work. Therefore it is possible to date thebuilding between the end of 13th century and the begining of the 14th century.Kervansaray was built on a plain land and has a rectangle plan from east to west with agate looking to east. Kervansaray is one of the most beatiful sample of Selchuklu stoneembroidery art. The caravaserai not only attracts attention with its plan and crafts butalso with being out of the Erzurum- Dogubeyazıt caravan road. The decorated crowndoor of the caravanserai has an interesting design. Most of the ornaments of the buildingwhich is ruined today have been destroyed. The most important place of the buildingwhere plant ornamentation take part is the crown door. The most intensive adornmentelement we see in architecture in Igdır and its environment is geometrical decoration. Theornaments seen in Zor Caravanserai in Igdır were embroidered on Stone tools. We meetornament varieties suc as plant, geometrical, embossed figuresand and mukarnases in thecaravanserai. The stoner signs carved on the stones were made by the stone masters.The buildings resemble to Zor Caravanserai in Igdır are Hacıbekir Caravanserai inErzurum, the Caravanserai of Hüsrev Pasha (Papsin) in Bitlis, the Hazo Caravanserainear Alemdar Bridge on the edge of Bitlis Brook, Gökçeagaç Caaravanserai which is onthe road of Kastamonu and Sinop, Issız Caravanserai between Bursa and Karacabey,Karasu Caravanserai in Askale of Erzurum, Basdegirmen (Kepu) Caravanserai on theroad of Diyarbakır and Bitlis, Tatvan Caravanserai which is in Tatvan of Bitlis.