Seyyid Kutub sonrası Müslüman Kardeşler'in siyasallaşması
Politicization of the Muslim Brotherhood after Sayyid Qutb
Yazar: NURETTİN TAŞAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ OSMAN MURAT DENİZ
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Disiplinlerarası Bölgesel Araştırmalar Ana Bilim Dalı / Ortadoğu ve Afrika Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Din-siyaset ilişkileri = Religious-politics relations ; Müslüman Kardeşler = Muslim Brotherhood ; Seyyid Kutub = Seyyid Kutub ; Siyasallaşma = Politicisation ; İslami hareketler = Islamic movements

Özet:
"Müslüman Kardeşler" Siyasal İslam temelinde dünyanın muhtelif yerlerinde
yapılanmış bir örgüttür. Örgütün görece başarıları benzer İslami örgütlenmeler için emsal
teşkil eder niteliktedir. Müslüman Kardeşler örgütünün özellikle 1950'li yıllar ve sonrası
ön plana çıkmasının ana nedenlerinin başında, örgütün ideolojik arka planının oluşmasında
büyük rolü olan Seyyid Kutub ve bu doğrultuda literatüre kattığı eserler gelir. Ancak
Seyyid Kutub dönemi ve sonrası Müslüman Kardeşler içerisinde Siyasal İslam'ın yanında,
ideolojik arka planının aksine, bir takım şiddet temelli eylemler de benimsenmeye
başlamıştır. Bu minvalde, Seyyid Kutub sonrası Müslüman Kardeşler örgütünün hem
ideolojik hem de eylemsel anlamda bir eksen kayması yaşadığı savunulabilir. Bu tez
çalışması temelde iki soruya cevap aramaktadır: söz konusu eksen kaymasının, tarihi arka
plan göz önüne alındığında, nedenleri nelerdir ve bu eksen kayması ne ölçüde
gerçekleşmektedir. Bu çalışmada Müslüman Kardeşler örgütü Siyasal İslamın iki yönü olan
ılımlı İslam ve radikal İslam boyutunda değerlendirilimiştir. Tarihsel analiz ve deskriptif
anlatım yöntemlerini benimsemiş ve üç ana dönemi ele alınarak oluşturulmuştur. Bu
dönemler, örgütün kuruluşunun arka planı ve kurucu lideri Hasan el-Benna'nın etkisi,
Cemal Abdül Nasır dönemi Mısır ve Seyyid Kutub'un rolü, son olarak da Seyid Kutub
dönemi ve sonrası Müslüman Kardeşler örgütünün ideolojik ve eylemsel eksen kayması
şeklinde sıralanabilir.
Çalışmanın birinci bölümünde, Müslüman Kardeşler örgütünün kurucu lideri Hasan
el-Benna'nın (1906-1949) liderlik özellikleri ve karakterini şekillendiren sosyo-kültürel
atmosfer ve örgütün oluşmasını sağlayan dönemin toplumsal koşulları üzerinde
durulmuştur. İkinci bölümde, Cemal Abdül Nasır döneminde Müslüman Kardeşler
örgütünün siyasal durumu ve Seyyid Kutub'un düşüncelerini şekillendiren sosyal ve
siyasal nedenler incelenmiştir. Bu inceleme yapılırken Seyyid Kutub'un Mısır toplumunun
tasvirinde sıkça kullandığı "cahiliye" kavramı ve Seyyid Kutub'un temel eserleri ve bu
eserler üzerine yapılan çalışmalardan yararlanılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise Seyyid
Kutub'un İslami düzen kurmaya yönelik çalışmalarının Mısır ve özellikle Müslüman
Kardeşler üzerindeki etkileri tarihsel süreç içerisinde incelenmiş ve Seyyid Kutub sonrası
Müslüman Kardeşler'in yaşadığı ideolojik ve eylemsel eksen kaymasının nedenleri ve
boyutları üzerine durulmuştur.

Abstract:
"Muslim Brotherhood" is an organization built on the basis of political Islam in
various parts of the world. Relative achievements of the organization serve as a model for
similar Islamic organizations. One of the main reasons of Muslim Brotherhood to come
into prominence, especially in the 1950s and afterward, is Sayyid Qutb who plays a major
role in the formation of the ideological background of the organization, and his
contribution to the literature. However, after Sayyid Qutb, a number of violence-based
actions have begun to be adopted by Muslim Brotherhood alongside with political Islam
contrary to the ideological background of the organization. In this vein, it can be argued
that the Muslim Brotherhood, after Seyyid Qutb, experienced an "axis shift" in both
ideological and operational sense. This study basically answers two questions: what is the
reason behind this axis shift, considering the historical background and to what extent this
axis shift takes place. Muslim Brotherhood is evaluated in the dimension of moderate
Islam and radical Islam, which are two aspects of political Islam. In this sense, the study
adopts historical analysis and descriptive narrative methods and was formed by
considering three main periods. These periods can be listed as the background of the
establishment of the organization and the role of the founding leader Hasan al-Banna,
Cemal Abdel Nasser period and the role of Seyyid Qutb, and finally the ideological and
operational axis shift of the Muslim Brotherhood during and after Seyid Kutub.
In the first part of the study, the socio-cultural atmosphere that shaped the
leadership features and the character of Hasan al-Banna (1906-1949) the founding leader
of the Muslim Brotherhood are emphasized alongside with the social conditions which are
effective on the establishment of the organization. In the second part, the political situation
of the Muslim Brotherhood and the social and political reasons that shaped Sayyid Qtub's
thought during the period of Jamal Abdul Nasir were examined. In this examination, the
concept of "jahiliyyah" which Sayyid Qutb used frequently in the description of the
Egyptian society and the works of Sayyid Qutb, in general, are argued. In the third and
final part, in addition to the effects of Sayyid Qutb's work on Islamic ordering on Egypt
and particularly Muslim Brotherhood, the ideological and operational axis shift of Muslim
Brotherhood after Sayyid Qutb are examined.