Döngüsel ekonomi kapsamında Türk tarım işletmelerinin etkinlik analizi: Çok kriterli karar verme teknikleriyle bir inceleme
Efficiency analysis of Turkish agricultural enterprises within the scope of circular economy: A study with multiple criteria decision making techniques
Yazar: ANIL İLKEM ASLAN
Danışman: PROF. DR. TUNCER ÖZDİL
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / İşletme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Döngüsel ekonomi = Circular economy ; Ekonomik verimlilik = Economic efficiency ; Etkinlik analizi = Efficiency analysis ; Finansal performans = Financial performance ; Hiyerarşik kümeleme = Hierarchical clustering ; TOPSIS = TOPSIS ; Tarım sektörü = Agricultural sector ; Teknik etkinlik = Technical efficiency ; Veri zarflama analizi = Data envelopment analysis ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Günümüzde yaşanan küreselleşme ile birlikte ortaya çıkan teknolojik gelişmeler ve
yoğun rekabet, işletmelerin, kaynaklarını daha etkin ve verimli kullanmalarını ve
rakip firmalara karşı stratejik konumlarını ortaya koymalarını gerektirmektedir. Bu
doğrultuda araştırmamın temel amacı, Borsa İstanbul'da (BİST) 2016-2021
yıllarında işlem gören tarım ve gıda sektöründe yer alan işletmelerin finansal
verilerinden yararlanarak, bu işletmelerin kaynaklarını etkin ve verimli kullanıp
kullanmadıklarını döngüsel ekonomi açısından araştırmaktır. Eğer varsa "Döngüsel
Ekonomi"yi hayata geçirmiş olan işletmelerin etkinliklerinde ortaya çıkması
muhtemel değişimleri tespit ederek, döngüsel ekonomiye önem veren ve vermeyen
işletmelerin etkinliklerini karşılaştırarak Döngüsel ekonominin potansiyel
faydalarına dikkat çekip, farkındalık yaratmaktır. Bu amaçla, Borsa İstanbul'a kayıt
olmuş Türk tarım işletmelerinin mali tablolarından yararlanarak finansal veriler
dikkate alınmış ve sektör içinde etkin olup olmadıkları Veri Zarflama Analizi ve
Bulanık Veri Zarflama Analizi ile ortaya konmuştur. Ortak özelliklere sahip
işletmelerin belirlenmesi için Kümeleme Analizi ve işletme performanslarının en
iyiden en kötüye doğru sıralanabilmesi için TOPSIS gibi çok kriterli karar verme
teknikleri kullanılmıştır. Elde edilen bulgular döngüsel ekonomi yaklaşımıyla
karşılaştırılarak, sonuçlar yorumlanmıştır.
Araştırmamız toplam üç bölümden oluşmakta olup; birinci bölümde "Döngüsel
Ekonomi" kavramı ile döngüsel ekonomi uygulamalarından bahsedilmiş ayrıca
kalkınma planlarında tarımın önemi vurgulanmıştır. İkinci bölüm kapsamında; Veri
Zarflama Analizi, Bulanık Veri Zarflama Analizi, TOPSIS ve Kümeleme Analizleri
teorik açıdan incelenmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise; Türk tarım sektöründe
döngüselliğin araştırılması için BİST'e kayıtlı tarım ve gıda sektöründe yer alan 28
işletmenin Veri Zarflama Analizi ve Bulanık Veri Zarflama Analizi ile etkinlikleri,
TOPSIS yöntemi ile performans sıralamaları ve Kümeleme Analizi ile de işletmeler
arasındaki benzerliklerin ortaya konulmasına çalışılmıştır. Analize konu olan 28
işletmeden beşinin BİST Sürdürülebilirlik Endeksine kayıtlı olduğu ve bu
işletmelerin hem etkinlik, hem de performans konusunda diğer işletmelere örnek
konumunda oldukları ve bu işletmelerin diğer işletmelere kıyasla daha benzer
özelliklere sahip oldukları tespit edilmiştir.

Abstract:
Technological developments and intense competition that have emerged with the
globalization experienced today require businesses to use their resources more
effectively and efficiently and to reveal their strategic positions against rival
companies. In this direction, the main purpose of my research is to investigate
whether these enterprises use their resources effectively and efficiently in terms of
circular economy by making use of the financial data of the enterprises in the
agriculture and food sector traded in Borsa Istanbul (BIST) in the years 2016-2021.
It is to draw attention to the potential benefits of the circular economy and raise
awareness by identifying the possible changes in the activities of the enterprises that
have implemented the "Circular Economy", if any, and by comparing the activities
of the enterprises that give importance to the circular economy and those that do
not. For this purpose, financial data were taken into account by using the financial
statements of Turkish agricultural enterprises listed on Borsa Istanbul and their
efficiency in the sector was revealed by Data Envelopment Analysis and Fuzzy
Data Envelopment Analysis. Multi-criteria decision-making techniques such as
Cluster Analysis were used to identify businesses with common characteristics and
TOPSIS to rank business performance from best to worst. The findings were
compared with the circular economy approach and the results were interpreted.
Our research consists of three parts; In the first chapter, the concept of "Circular
Economy" and circular economy practices are mentioned and the importance of
agriculture in development plans is emphasized. Within the scope of the second
part; Data Envelopment Analysis, Fuzzy Data Envelopment Analysis, TOPSIS and
Clustering Analysis were examined theoretically. In the last part of the study; In
order to investigate the cyclicality in the Turkish agricultural sector, the efficiency
of 28 enterprises in the agriculture and food sector registered in BIST with Data
Envelopment Analysis and Fuzzy Data Envelopment Analysis, their performance
rankings with the TOPSIS method and the similarities between the enterprises with
Cluster Analysis were tried to be revealed. With the analysis, it was tried to reveal
the similarities between the businesses. It has been determined that five of the 28
enterprises subject to the analysis are registered in the BIST Sustainability Index
and that these enterprises are exemplary to other enterprises in terms of both
efficiency and performance, and that these enterprises have more similar
characteristics compared to other enterprises.