Cemâlî-i Uşşâkî Dîvânı'nda tasavvuf terminolojisinin işlevsel sözlüğü
A functional dictionary of the sufi terminology in the Divan of Cemâlî-i Uşşâkî
Yazar: ARZU GÖKÇE
Danışman: PROF. DR. EMİNE YENİTERZİ
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Cemaleddin-i Uşşaki = Cemaleddin-i Uşşaki ; Cemali = Cemali ; Divanlar = Divans ; Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology ; Tasavvuf = Mystic ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Şairler = Poets

Özet:
Bu çalışmada, on sekizinci yüzyıl mutasavvıf şairi Cemâlî-i Uşşâkî'nin Dîvân'ında tasavvuf
terminolojisi kapsamında kullanılan kelime ve kavramların tespiti, kullanım sıklıklarının
belirtilmesi ve köken bakımından araştırılması yapılarak işlevsel bir sözlük oluşturulması
amaçlanmıştır. Tezde, Cemâlî-i Uşşâkî'nin Dîvân'ındaki dinî ve tasavvufî kavramlar için Nihan
Nomer Karaman'ın doktora tezi (1988) esas alınmıştır. Bu çalışmada, terimler alfabetik
sıralamaya göre düzenlenmiş, sıklık sayıları belirtilmiş, sözlük ve tasavvufî anlamları altında
ilgili beyitler tasnif edilerek sıralanmıştır. Çalışmada ilk olarak kavramların kökeni, Arap ve
transkripsiyon harfleriyle yazılışı, Dîvân'daki geçiş sıklık sayısı verilmiştir. Daha sonra lügat
ve tasavvuf ıstılahındaki manaları ilgili sözlüklerden araştırılarak belirtilmiştir. Bu
açıklamanın hemen altına kavramın geçiş sıklığını gösteren beyit ve bentler sıralanmıştır.
Çalışmanın devamında Cemâlî-i Uşşâkî Dîvân'ında geçen tasavvufî kelime ve kavramların
listesi hazırlanarak Dîvân'da en sık kullanılan kavramlar gösterilmiştir. Yine bu liste, Üsküdar
Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsünde Hasan Sezâyî-i Gülşenî, Kemâl-i Ümmî,
Hüsâmeddîn-i Uşşâkî, Azîz Mahmûd Hüdâyî ve Abdülmecîd-i Sivâsî'nin Dîvânları için
yapılmış benzer tezlerin sonuçları ile sunularak mukayesesi yapılmıştır. Bu şekilde hazırlanan
çalışmanın işlevsel bir sözlük olarak tasavvuf literatürüne katkıda bulunması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler
Tasavvuf, Tasavvufi Türk Edebiyatı, Cemâlî-i Uşşâkî, Dîvân, İşlevsel Sözlük

Abstract:
In this study, it was aimed to create a functional dictionary by creating a regular list of words
and terms used within the scope of Sufism terminology in the dîvân of the Sûfî poet Cemâlî-i
Uşşâkî, one of the sheikhs of the eighteenth century, and researching their meanings, usage
frequencies and origins. The thesis is based on religious and mystical terms in Cemâlî-i Uşşâkî
Dîvân from the text prepared by Nihal Nomer Karaman as her doctoral thesis. In the study, first
of all, the origin of the terms, their spelling in Arabic and transcript letters, the frequency of
occurrence in Dîvân are given. Afterwards, Lexical and sûfî meanings of the terms were
determined from the related glossaries and meanings were presented. Just below that, related
couplets showing the frequency of the sûfî terms are listed. Then, a table of sufi terms in Cemâlîi Uşşâkî's Dîvân was prepared and the most frequently used terms in the Dîvân were presented.
Additionally, this table was compared with the results of similar theses prepered for the Dîvâns
of Hasan Sezâyî-i Gülşenî, Kemâl-i Ümmî, Hüsâmeddîn-i Uşşâkî, Aziz Mahmûd Hüdâyî and
Abdülmecîd-i Sivâsî at Üsküdar University Sûfî Studies Institute.

Keywords
Sûfîsm, Cemâlî-i Uşşâkî, Dîvân, Sûfî Terms, Functional Dictionary