Türkiye'de uygulanan toplu iş sözleşmesi yetki sistemi ve sistemin sendikalaşma üzerine etkisi: 1983-2009
Collective agreement authorization system in Turkey in the period of 1983?2009 and its effects on unionization
Yazar: MURAT ÖZVERİ
Danışman: PROF. DR. SEDAT MURAT
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Sendikacılık = Unionism ; Sendikalaşma özgürlüğü = Unionization freedom ; Toplu iş hukuku = Turkish labor law ; Toplu iş sözleşmeleri = Collective labor agreements ; Toplu pazarlık = Collective bargaining

Özet:
Toplu iş sözleşmesi imzalayabilmek tüm sendikaların en önemli gördüğü faaliyetlerinin başında gelmektedir. Toplu iş sözleşme ehliyeti, kimlerin toplu iş sözleşmesinin tarafı olabileceğini belirlemektedir. Toplu iş sözleşmesi yetkisi ise toplu iş sözleşmesine taraf olabilecekler arasından kimin veya kimlerin somut bir toplu pazarlık biriminde toplu iş sözleşmesi yapabileceğini göstermektedir. Her iki kavram da sendikalar açısından yaşamsal önemdedir.Bu çalışmada, Türkiye'de 1983-2009 döneminde uygulanan toplu iş sözleşmesi yetki sisteminin sendikalaşmaya olan etkisi incelenmeye çalışılmıştır. 1983-2009 dönemi, büyük ölçüde 1960-1980 yılında uygulanan toplu iş sözleşmesi yetki pratiğiyle şekillendirilmiştir. Bu nedenle toplu iş sözleşmesi ehliyetinin ve yetkisinin kavramsal açıklaması yapılıp, yabancı ülkeler uygulaması özetlendikten sonra 1960-1980 döneminde uygulanan toplu iş sözleşmesi yetki sistemi ve sistemin sonraki döneme olan etkileri ele alınmıştır. 1980-1983 arası dönem, yeni yetki sisteminin hazırlık dönemi olarak incelenmiştir. 1983'ten 2009 yılı sonuna kadar geçen dönem, özellikle özel sektör ağırlıklı, kağıt, metal, petro kimya-lastik, tekstil sektörlerinde örgütlü toplam 8 sendikanın yetki tespiti istediği işyerleri baz alınarak incelenmiştir.Çalışmada incelenen dönemler, olabildiğince birinci elden kaynaklara dayalı olarak yansıtılmaya çalışılmıştır. İncelenen sektörlere ilişkin dönemin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine ulaşılmıştır. Bu veriler, sendikalarda işyeri dosyaları ve mahkeme dosyaları incelenerek elde edilmiş olup sendika başkanlar kurulu, sendika çalışma raporlarıyla karşılaştırılarak yeni bir veri dosyası oluşturulmuştur. Toplam 8144 (sekiz bin yüz kırk dört) yetki tespit başvurusu incelenmiş, 24.000 (yirmi dört bin) üzerinde veri girişi yapılmıştır. Veriler, belgelendirmeye dayalı yetki belirleme süresinin, itiraz halinde çok uzadığını bu uzamanın ise sendikalaşmayı olumsuz etkilediğini göstermiştir.

Abstract:
Signing a collective agreement is one of the leading activities for trade unions. Collective agreement competency determines who can be a party of an agreement. On the other hand, collective agreement authority shows who can sign an agreement in a collective bargaining unit among the ones who can be the parties in an agreement. Both concepts are extremely crucial for trade unions.In this study, the effects of collective agreement authorization system applied in the period of 1983-2009 on unionization are discussed. The 1983-2009 period was largely formed by the collective agreement authorization practices applied between 1960-1980. Therefore, after explaining the collective agreement competency and authority conceptually and summarizing the foreign country experiences, authorization system between 1960-1980 and its effects on the following period are analysed. The period between 1980-1983 is accepted as the preparation period for the new authorization system. The analyse of the period between 1983-2009 is handled based on the workplaces where 8 trade unions organized in Paper, Metal, Petro-chemistry, Rubber and Textile sectors applied for authority determination.The periods in this study are tried to be based on the firsthand references as much as possible. The sectoral data of the Ministry of Labour and Social Security is reached. A data file is formed by comparing these data with workplace files of trade unions and court files as well as trade union committee reports and trade union activity reports. 8144 authority determination application is investigated in total and more than 20 thousand data entry is made. Data show that authority determination duration based on documentation takes too much time and this delay negatively affects the unionization.