6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri'nin transkripsiyon ve değerlendirmesi (S. 1-150)
Transcription and evaluation of the Nâme-i Hümâyûn Notebook No.6 (Pp.1-150)
Yazar: ŞULE ALTUNSOY
Danışman: DOÇ. DR. REYHAN ŞAHİN ALLAHVERDİ
Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Defterler = Registers ; Diplomasi = Diplomacy ; Diplomatika = Diplomatics ; Name-i Hümayun Defteri = Name-i Humayun Book ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history

Özet:
Osmanlı Devleti bilindiği gibi altı yüzyılı aşkın bir süre geniş bir coğrafya üzerinde hüküm sürmüştür. Bu durum doğal olarak birçok devletle dolaylı ya da doğrudan diplomatik ilişkiler içerisine girmesine neden olmuştur. Sadece kendi hakimiyeti dışındaki devletlerle değil, kendi hakimiyeti altındaki birçok bölgesel hakimlerle de diplomatik ilişkiler yürütülmüştür. Nâme-i Humâyûn Defterleri işte bu diplomatik ilişkiler sonucunda meydana gelmiştir. Osmanlı Arşivi'nde toplam 18 adet Nâme-i Hümâyûn Defteri bulunmaktadır. Bu defterler Avrupa devletleriyle, Rusya, Türkistan Hanlıkları, Kuzey Afrika ülkeleri, Ortadoğu ülkeleri, Balkan devletleri ile olan diplomatik ilişkilerin gün yüzüne çıkarılması açısından çok önemlidir.
6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri, Hicri 1115-1133/ Miladi 1703-1721 yılları arasında Osmanlı Devleti ile yabancı devletler arasında ve Osmanlı'ya tabi bölgelerin hakimleriyle yapılan yazışmaları ihtiva etmektedir. Defterde nâme-i hümâyûn, mektup, nişan-ı hümâyûn, temessük, kaime suretleri bulunmaktadır ve defter toplamda 509 sayfadan oluşmaktadır. Bizim çalışmamız defterin s. 1-150 arasındaki mektupları kapsamaktadır. Defterde Özbek Hanı'ndan gelen ve Osmanlı padişahı tarafından Özbek hanına yazılan Farsça mektuplar ile İran'dan gelen Farsça mektupların yanında Mekke Emirliği'ne yazılan Arapça mektuplar da vardır. 
Defterde Kırım hanına, Moskov çarına, Mekke şerifine, Fransa kralına, Nemçe çasarına Venedik dojuna, İngiltere kraliçesine, Özbek hanlarına, Lehistan kralına, Harezm hanına, Kalmuk hanına, Şah-ı Acem'den gelen ve bu devletlere gönderilen name suretleri vardır. Çalışmamızı oluşturan kısımda vezirlere ve ocak ağalarına yazılmış hatt-ı şerifler ile iki adet ek belge vardır. Bu eklerden biri Arapça yazılmış 1917 tarihli bir mektuptur. Diğer ek ise dua ile başlayıp Hz. Muhhammed'e ait Hırka-ı Şerif'de yer alan eşyaların yazılı olduğu bir belgedir.
Bu devletlerle yapılan yazışmaların içeriği muhatap devlete göre değişmekle birlikte genel olarak cülûs-ı hümâyûn bildirimi, tüccarların ve reayanın himayesi, elçi atamaları gibi konulardır. Örneğin Moskov çarına yapılan anlaşmalara uyulması ve dostlukların devamının temennisi için, Kırım'da hanlık değişimi, sınırların korunması, Mekke Emirliği'ne hacıların ve hac yollarının korunması, Surre-i Hümâyûn, emir değişikliği husûslarında nâmeler yazılmıştır.
Çalışmamızın amacı dönemin diplomasi geleneği ve usullerini anlamak ve defterdeki mektupların verdiği bilgiler ışığında Osmanlı dış politikası hakkında bir değerlendirme yapmaktır. Bu bakımdan 6 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri'nde bulunan mektupların ait olduğu dönem olan Sultan III. Ahmed'in saltanat zamanında takip edilen dış siyaset ile bunun iç siyasete yansımaları üzerinde durulmuştur. Bunu yaparken, mektupların verdiği bilgilere ilaveten, modern araştırmalardan da istifade edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Nâme-i Hümâyûn, Osmanlı İmparatorluğu, III. Ahmed, Diplomatika, Arşiv, Diplomasi.

Abstract:
As is known, the Ottoman Empire reigned over a wide geographical area for more than six centuries. This situation naturally caused the Empire to enter into direct or indirect diplomatic relations with many states. Diplomatic relations were established not only with the states outside its dominion but also with many regional rulers under its dominance. As a result of these diplomatic relations, the Nâme-i Humayun Books came into existence. There are a total of 18 Nâme-i Hümâyûn Books  found in the Ottoman Archives. These books are very significant in terms of bringing to light diplomatic relations with the European states, Russia, Turkestan Khanates, North African countries, Middle Eastern countries, and Balkan states.
The Nâme-i Hümâyûn Book No. 6 contains the correspondence between the Ottoman Empire and foreign states and the rulers of the regions subjected to the Ottoman Empire between the years of 1115-1133 Hegira / 1703-1721 Gregorian. There are copies of nâme-i hümâyûn, letters, Nişan-ı Hümâyûn (Ottoman engagement celebration), title deeds, banknotes in the book, and the book consists of 509 pages in total. Our study covers the letters between pages 1-150 of the book. In the book, there are letters in Persian received from the Uzbek khan and letters written by the Ottoman sultan to the Uzbek khan, letters in Persian from Iran, as well as letters in Arabic written to the Emirate of Mecca. 
In the book, there are copies of the letters sent to the Khan of Crimea, the czar of Moscow, the sharif of Mecca, the king of France, the czar of Nemce (Ottoman expression for Austria), the Venetian doge, the Queen of England, the Uzbek khans, the king of Poland, the Khan of Khwarezm, the Khan of Kalmuk, as well as the letters received from and sent to the Shah-i Acem countries. In the part that forms our study, there are "hatt-ı şerifl"s written to the viziers and the hearth landowners (aghas) and two attachments. One of these attachments is a letter written in Arabic dated 1917. The other attachment is the document that begins with the prayer and includes the items in the Hırka-ı Şerif which belong to the Prophet Muhammad. 
The contents of the correspondence with these states varies according to the addressee state, but in general, the subjects such as the notification of the cülûs-ı hümâyûn declaration (declaration that the sultan ascended the throne in the Ottoman Empire), the protection of the traders, and rayah, and accreditation of ambassadors. For instance, letters were written to the czar of Moscow regarding compliance with the agreements made, wishing for the continuance of friendship, the change of khanate in Crimea, the protection of borders, and to the Emirate of Mecca regarding the protection of pilgrims and pilgrimage routes, the Surre-i Humâyûn, and the changes of orders.
The purpose of our study is to understand the diplomatic tradition and methods of the period and to make an evaluation in light of diplomacy of Ottoman Empire the information obtained from the letters in the book. In this regard, the foreign policy followed during the rule of Sultan Ahmed III, the period in which the letters found in the Nâme-i Hümâyûn book No. 6 belong, and its repercussions on domestic politics were discussed. While doing so, in addition to the information provided by the letters, recent research was also benefited. 
Keywords: Nâme-i Hümâyûn, Ottoman Empire, Ahmed III, Diplomatika, Archive, Diplomacy.