Abdülbaki Nasır Dede'nin tedkik ü tahkik adlı eserindeki makam ve terkiblerin ahenk ilişkilerinin belirlenmesi
Determination of the harmony relationship of makams and terkibs in Abdulbaki Nasir Dede's theory book called tedkik ü tahkik
Yazar: YUSUF CAN ŞEFTALİ
Danışman: DOÇ. DR. OZAN BAYSAL
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı / Müzikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Müzik = Music
Dizin: Abdülbaki Nasır Dede = Abdülbaki Nasır Dede ; Bestekarlar = Composers ; Besteler = Compositions ; Grafiksel modeller = Graphical models ; Klasik Türk müziği = Classical Turkish music ; Makame = Maqamah ; Osmanlı müziği = Ottoman music ; Türk müziği = Turkish music

Özet:
Bu çalışmada makamlar arasındaki ilişki ağlarını göstermeyi amaçlayarak Abdülbaki Nasır Dede'nin Tedkik ü Tahkik adlı eserindeki makam ve terkibler tanımları üzerinden geliştiren yeni bir görsel model sunulmuştur.  "Ahenk Dönüşüm Modeli" adı verilen bu model, sırasıyla Perde-Çeşni-Makam-Terkib boyutlarında bir yaklaşımla makamlar arası ilişki ağını ortaya koyar. Perde kümeleri çeşniyi çeşniler makamı, iki ya da daha fazla makam ise terkibi oluşturur. Modelin bu düzen içerisinde yer alan çok katmanlı yapısı, makamlar arasında görülmeyen ilişkileri görmemizi sağlayarak makam evrenine farklı bakış açıları sunmaktadır. 
Çalışmanın giriş bölümümde, görsel modellerin teori tarihinde yerini ve önemini değerlendiren bir literatür taraması yer almaktadır. Hem Batı Müziği teori tarihindeki hem de Makam Müziği teori tarihinde görsel modellerin genel bir tablosu oluşturulmuştur. Görsel modellerdeki değişimler yüzyıllara göre hangi ekoller doğrultusunda geliştiği ve dönemler arasındaki etkileşimler anlatılmıştır. Aynı zamanda bu bölümde anlatılan tüm modellerin görselleri yer almaktadır. Daha sonra yine aynı bölümde sunulan, teori tarihindeki makam anlatımlarında kullanılan terminoloji hakkında literatür taramasının yapıldığı ve bazı çıkarımların yapıldığı çalışma yer almaktadır. Özellikle makam teori tarihinde yer alan makam anlatımlarında, melodik organizasyonu ima eden terimlerin tespit edilmesi, "Ahenk Dönüşüm Modelinin" boyutlarından olan "çeşni" teriminin kullanım bağlamını kuvvetlenmiştir. Giriş bölümü, çalışmanın yöntemi detaylı bir şekilde anlatılarak sona ermiştir.
Çalışmanın ikinci bölümü "Ahenk Dönüşüm Modeli" ile yapılan analizler yer almaktadır. İlk önce Abdülbaki Nasır Dede'nin Ana Makam olarak tanımladığı (Rast, Segâh, Neva, Nişabur, Hüseyni, Rahevi, Buselik, Suzidilara, Hicaz, Saba, Isfahan, Nihavend, Irak, Uşşak) makamların analizi yer almaktadır. Nasır Dede'nin makam açıklarken sırasıyla söylediği perde isimleri belli bir sistematik ile bağlantılar oluşturularak detaylı bir şekil anlatılmıştır. Bu anlatımların hemen altında, her bir makamın ve terkin Ahenk Dönüşüm Görseli yer almaktadır. Daha sonra Nasır Dede'de bulunan 136 terkib arasından 14 terkib seçilip tıpkı makam anlatımlarındaki sistematik analizleri yapılmıştır. Bu terkibleri ilk yedi tanesi (Pencgâh-ı Asl, Pencgâh-ı Zaid, Niyriz, Mahur-ı Kebir, Selmek, Tahir-i Sagir, Acem) Ekleme terkib (Farklı tabakalardaki makam birleşimleri) sonraki yedi tanesi (Muhayyer-Sünbüle, Şehnaz, Nigâr, Nigâr-ı Nik, Zemzeme, Hicaz-Zemzeme, Hümayun) ise Karma (Aynı tabakalardaki makam birleşimi) terkiblerdir. 
Tartışma bölümünde Erol Deran'ın "Makamdan Makama Geçki Örnekleri" adlı kitabından aldığımız geçki örnekleri üzerinden "Ahenk Dönüşüm Modelinin" esnekliği test edilmiştir. Bu çalışmada sadece Abdülbaki Nasır Dede'nin makam anlayışı anlatıldığı için modelin başka ekoller üzerinden de kontrol edilmesi sağlanmıştır. Aynı zamanda model aracılığı ile ilk bölümde yer alan makam ve terkiblerden bazıları rastgele eşleştirerek yeni terkibler üretilmiştir.   
"Ahenk Dönüşüm Modelinin" tespit edebildiğimiz makam dünyasına getireceği faydaları sonuç kısmında tartışılmıştır. Özellikle modelin makam müziğinde hem saz ve söz icralarının gelişimine katkısı hem de makam teorisi eğitimine olacak katkılarından bahsedilmiştir.

Abstract:
This study introduces a new visual model to show the relationship networks between the makam structures in Turkish music. The model is developed through the makam and terkib definitions found in Abdülbaki Nasır Dede's Tedkik ü Tahkik. This model, called the "Harmony Transformation Model", reveals the network of relations between the makams with an approach in the dimensions of Perde-Çeşni-Makam-Terkib, respectively. Here, perde collections make up the flavor, and two or more makams make up the terkib. The multi-layered structure of the model in this order allows us to see the invisible relationships between the makams and offers different perspectives on the makam universe.
When we look at the history of music theory, many theorists tried to explain music theory in their period through various geometric models. While constructing this, they tried to make the musical phenomenon more understandable by associating the visual implications of geometric shapes with the parameters of the music. The visual systems revealed as a result of these efforts have had an important place in the history of music theory. While visual models show the invisible in theory, they also show us the relations of tradition within the history of theory. It may be possible to determine which tradition belongs to any theory tradition by looking at visual models. In addition to all these, the support provided by visual models to music education and pedagogy is significant. We see visual models developed through music education in the history of theory.
Explaining any music system with visual materials can also be considered as a necessary pedagogical output of the Music Theory discipline. The created visual pattern helps both recognize the whole of relations in the system more efficiently and learn and spread the system. When we look at it in this context, we see it in many musical cultures that change over the centuries according to the dynamics of the period and with geometric and graphical shapes. If we give examples of these visual representations in the history of Music Theory, we see designs such as "The Circle of Fifths", "Edvar" by Safiyyüddin Urmevi, and "Tonnetz" by Hugo Riemann. We can say that music is perceived as cyclical, primarily based on the Edvar and Circle of Fifths performances, that there are successive beginning and ending phases within this cycle. As a result of this perception, geometric representation methods are used. Especially "The Division of the Canon", which is estimated to have been written in the 3rd century BC reflects an important paradigm shift in the history of music theory by providing the transition from the arithmetic way of thinking based on ratio magnitudes to the spatial way of thinking. The Division of the Canon is critical in terms of both the correspondence of the music theory explained in proportions in the visual world and the development of music theory in different directions. Many visual versions of the Canon appear in medieval theory books.
Visual models in Western Music theory and Makam Music theory are generally designed on similar geometric shapes. It is seen that cyclic shapes such as circles and arcs are commonly used in the history of music theory. They are visual models with geometric shapes that reflect the understanding of an eternal universe.
In general, when we look at the visual, it is seen that the models have structural features such as cyclical, network-oriented, and analysis-oriented. It is observed that cyclic models are mainly used in the theory of makam music, while in Western music, with the development of tonality, network-oriented models have become more common. The visual models established in the history of music theory have contributed to the progress of the theory and have been seen as a very useful tool in terms of pedagogy. Whereas, in the history of makam theory, the Edvar method (telling makams in circles) starts with Safiyyüddin Urmevi. It was later seen in Abdülkadir Meragi as its continuation, and became an essential model for explaining makams with visual methods. Later, in the "Anatolian Edvar" tradition, we come across a version of geometric shapes associated with cosmic elements.
In the introduction part of the study, a literature review evaluates the place and importance of visual models in the history of theory. A general table of visual models has been created in both Western Music theory history and Makam Music theory history. Changes in visual models, which schools developed according to centuries, and interactions between periods are explained. At the same time, there are images of all the models described in this section. Then again in the section, there is a study in which a literature review is made about the terminology used in the makam expressions in the history of theory and some inferences are made. The determination of terms implying melodic organization, especially in the makam narratives in the history of makam theory, strengthened the context of use of the term "çeşni", which is one of the dimensions of the "Harmony Transformation Model". The introduction section ends with a detailed explanation of the method of the study.
The second part of the study includes the analysis of the "Harmony Transformation Model". First, there is an analysis of the makams that Abdülbaki Nasır Dede defined as the Main Makam (Rast, Segâh, Neva, Nişabur, Hüseyni, Rahevi, Buselik, Suzidilara, Hicaz, Saba, Isfahan, Nihavend, Iraq, Uşşak). The perde names Nasır Dede recited while explaining the makam are explained in a detailed way by forming connections within a specific systematic. Following these explanations, the Harmony Transformation Visual of each makam is presented. Then, among the 136 terkibs found in Nasır Dede, 14 terkibs were selected and systematically analyzed in the same makam expressions. The first seven of these terkibs (Pencgah-ı Asl, Pencgah-ı Zaid, Niyriz, Mahur-ı Kebir, Selmek, Tahir-i Sagir, Acem) Addition terkib (makam combinations in different layers) and the next seven (Muhayyer-Sünbüle, Şehnaz, Nigâr, Nigâr-ı Nik, Zemzeme, Hicaz-Zemzeme, Hümayun) are Karma (makam combinations in the same layers) terkibs.
In the discussion section, the flexibility of the "Harmony Transformation Model" was tested through the transition examples from Erol Deran's book "Examples of Transition from Makam to Makam". In this study, since only Abdülbaki Nasır Dede's understanding of makam is explained, it is ensured that the model is also controlled through other schools. At the same time, random terkibs were produced by matching two randomly selected numbers with Nasır Dede's makam/terkibs numbering. In addition, reference is made to the statement of Kadızade Tirevi, "There is no End in Terkibs", which has been shown to have an infinite possibility of terkibs.
The benefits that the "Harmony Transformation Model" will bring to the world of makams that we can identify are discussed in the conclusion part. In particular, the contribution of the model to the development of instrumental and vocal performances in makam music and to the training of makam theory has been mentioned. Thus, the usability and flexibility of the "Harmony Transformation Model" on other schools has been demonstrated and discussed.