XI. yüzyıl Basra Mu'tezilesi'nde ma'dûmun şeyiyyeti ve ezelîlik problemi
Thingness of the ma'dum and the problem of eternity in the 11th century Basrian Mu'tazila
Yazar: HAKAN BALTA
Danışman: PROF. DR. MAHMUT AY
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: 11. yüzyıl = 11. century ; Ezelilik = Eternal ; Eş`ari = Eş`ari ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutezile = Mutazila ; Yokluk = Absence ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kelam ve felsefe tarihinde; varlığın yanı sıra yokluk (adem) da tartışma konusu 
edilmiştir. Basra Muʻtezilesi Ekolü'nün; maʻdûmun (var olmayanların) da nesne ve şey 
olduğuna yönelik iddiası; Eşʻarîlerin şiddetli itirazlarıyla karşı karşıya kalmıştır. 
Eşʻarîlere göre bu iddia; âlemin ezelîliği düşüncesini de içinde barındırmaktadır. Oysaki 
kelam düşüncesinde Tanrı'dan başka ezelî varlık kabul etmek mümkün değildir.
Bu tez; Eşʻarîlerin âlemin ezelîliği yönündeki itirazını hem Muʻtezilî hem de Eşʻarî 
kaynaklardan yararlanarak ele almıştır. Çalışma boyunca; maʻdûmun şeyliği 
düşüncesinin âlemin ezelîliği anlamına gelip gelmediği tartışılmıştır. Bu tartışmada, XI. 
yüzyılda yaşamış Muʻtezilî ve Eşʻarî düşünürlerin eserleri ana odak noktası seçilmiştir. 
Yokluk ve ezelîlik ilişkisi; bu konuyla irtibatlı olan "varlığın doğası", "yoktan yaratma", 
"ilahî bilgi" ve "ilahî zât" konularıyla koordineli bir şekilde tartışılmıştır. Bu minval 
üzere tezimiz; yokluk konusunu önce ontolojik, sonra da teolojik bağlamda incelemiştir. 
Bu analizler neticesinde; yokluk düşüncesinin Muʻtezile'nin Tanrı ve âlem tasavvuruyla 
bütünlük ve uyumluluk arz ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Var olmayanların da bir tür 
gerçekliğe sahip olması; Muʻtezilî kelam sisteminde âlemin ezelîliği gibi bir sonuca 
götürmemektedir. Maʻdûmun şeyiyyeti; onların ezelî varlık olduğunu değil, Tanrı'nın 
ilim ve kudretinin nesnesi olarak ezelden beri var olma imkânını taşıdığını ifade eder.

Abstract:
In the history of kalâm and philosophy, non-existence (adam) is a subject of discussion 
as well as existence. The claim of Basrian School of that the ma'dum (non-existent) is 
also an object and a thing has faced strong objections from the Ashʻarites. According to 
the Ashʻarites, this claim also contains the idea of the eternity of the universe. However, 
in the concept of kalam, it is not possible to accept an eternal existence other than God.
This thesis discussed the objection of the Ashʻarites to the eternity of the universe by 
making use of both Muʻtezilite and Ashʻarite sources. Throughout the study, it has been 
discussed whether the idea of thingness of the ma'dum implies the eternity of the 
universe. In this debate, the works of Muʻtazilite and Ashʻarita thinkers who lived in the 
11th century were chosen as the main focus. The association between non-existence and 
eternity has been discussed together with the relevant topics such as "nature of being", 
"creation out of nothing", "divine knowledge" and "divine essence" related to this 
subject. Thus, our thesis examined the subject of absence first in an ontological and then 
theological context. As a result of these analyzes; It has been concluded that the idea of 
absence presents integrity and compatibility with Muʻtazila's conception of God and the 
universe. The fact that non-existence ones also have some kind of reality does not lead 
to a conclusion like the eternity of the universe in the Muʻtazilite kalam system. The 
fact that maʻdûms are shay (things), does not mean they are eternal entities. It means 
that maʻdûm has the opportunity of existing from eternity as the object of God's 
knowledge and power.