Haram algısının din psikolojisi açısından incelenmesi
Examining the perception of haram in terms of psycholgy of religion
Yazar: YELİZ BANU YALÇIN
Danışman: PROF. DR. ÖZNUR ÖZDOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Psikolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Haram, hürmet, muhterem, ihram kelimeleri aynı kökten gelmekte ve harem kelimesi 
ile eş anlamlı olduğu bilinmektedir. Aslı Akkadca da "örtmek, gizlemek, başkalarından 
esirgemek" mânalarındaki harem kelimesi Arapça da "dokunulmaz, korunmuş olan, 
mübarek, mukaddes" manasına gelmektedir. Bundan dolayı Mekke'ye el- Beledü'l-haram, 
Kâbe'ye el-Beytü'l-harâm, çevresindeki mescide el-Mescidü'l-haram denilmektedir. 
Yaradan, yeryüzünde insanlar için kurulan ilk mabed olan Kâbe'nin yani el-Mescidü'lharam'ın mübarek ev olduğunu bizlere bildirmektedir.
Din psikolojisi açısından araştırmanın en önemli amacı, yetişkin bireylerin haram 
kavramını nasıl algıladığını tespit ederek "Haram Algısı Ölçeği" geliştirmektir. Bu kapsamda
demografik değişkenlere göre Tanrı algısı, psikolojik iyi oluş ve haram algısı düzeylerinin 
farklılaşıp farklılaşmadığını ortaya koymaktır.
Araştırmanın birinci bölümünde haram kavramı ve türevleri, yakın anlamlı 
kavramlar, bireyde oluşturduğu psikolojik etkiler, İslam'da korunması gereken beş temel 
esas ve Kohlberg'in ahlakî gelişim kuramı yer almaktadır. İkinci bölümde nitel veri 
analizleri, ölçek oluşturmak üzere gerçekleştirilen araştırma süreç çalışmaları ve analizleri, 
nicel veri analizleri hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise elde edilen verilerin 
yorumlandığı tartışma ve sonuç kısımları yer almaktır.
Araştırma keşfedici sıralı karma desen olarak, uygun örneklem yöntemi ile 
yapılmıştır. Çalışmanın evrenini 2021-22 eğitim öğretim yılında Türkiye'de yaşayan 18 yaş 
üstü yetişkin bireyler oluşturmaktadır. Türkiye'de yaşayan 601 gönüllü katılımcıyla 
gerçekleştirilmiştir. Veriler "Kişisel Bilgi Formu", "Tanrı Algısı Ölçeği", "Psikolojik İyi 
Oluş Ölçeği" ve "Haram Algısı Ölçeği" aracılığıyla elde edilmiştir. 
SPSS programı ile analiz edilen ölçek maddeleri faktör analizi sonucu iki boyutlu, 
güvenirlik ve geçerlik katsayıları yüksek 'Haram Algısı Ölçeği' geliştirilmiştir.
Çalışma sonucunda, katılımcıların Sevgi Yönelimli Yaradan Algısı boyutu puanları 
artıkça haram kavramının yasak algısı puanlarının düştüğü ve hürmet algısı puanlarının 
yüksek düzeyde olumlu yönde arttığı; Korku Yönelimli Yaradan Algısı boyutu puanları 
artıkça haram kavramının yasak algısı puanlarının benzer yönlü yüksek düzeyde arttığı ve 
hürmet algısı puanlarının düştüğü belirlenmiştir. 
Katılımcıların özerklik, çevresel hakimiyet, kendini kabullenme, insanlarla olumlu 
ilişkiler, kişisel gelişim ve genel psikolojik iyi oluş boyutu puanları artıkça haram kavramının 
yasak algısı puanlarının düştüğü saptanmıştır. 
Katılımcıların çevresel hakimiyet, hayatın amacı, kendini kabullenme, insanlarla 
olumlu ilişkiler ve genel psikolojik iyi oluş puanları artıkça haram kavramının hürmet algısı 
puanlarının benzer yönlü yüksek düzeyde arttığı tespit edilmiştir. 
Hürmet algısı psikolojik sağlığı desteklerken, yasak algısının psikolojik sağlığı 
olumsuz etkilediği düşünülmektedir.

Abstract:
The words haram, hürmet, muhterem, ihram are known to be synonymous with the 
word harem and come from the same root. The word haram, which originally means "to 
cover, to conceal, to withhold from others" in Akkadian, means "untouchable, protected, 
blessed, sacred" in Arabic. For this reason, that is why Mecca is called al- Beled al-haram, 
the Kaaba is called al-Bayt al-haram, and the mosque around it is called al-Masjid al-haram. 
The Creator informs us that the Ka'ba, the first sanctuary established for human beings on 
earth, is the blessed house of al-Masjid al-haram.
In terms of religious psychology, the most important aim of the research is to develop 
a "Haram Perception Scale" by determining how adult individuals perceive the concept of 
haram. In this context, it is to reveal whether the levels of perception of God, psychological 
well-being and haram perception differ according to demographic variables.
In the first part of the research, the concept of haram and its derivatives, closely 
related concepts, psychological effects on the individual, the five basic principles that should 
be protected in İslâm and Kohlberg's moral development theory are included. In the second 
section, information about qualitative data analysis, research process studies and analysis 
carried out to create a scale, and quantitative data analysis are given. The third section 
includes the discussion and conclusion sections where the data obtained are interpreted.
The research was conducted as an exploratory sequential mixed design with 
appropriate sampling method. The population of the study consisted of adults over the age of 
18 living in Turkey in the 2021-22 academic year. The study was conducted with 601 
volunteer participants living in Turkey. Data were obtained through "Personal Information 
Form", "Perception of God Scale", "Psychological Well-Being Scale" and "Haram 
Perception Scale". 
As a result of the factor analysis of the scale items analyzed with the SPSS program, 
a two-dimensional 'Haram Perception Scale' with high reliability and validity coefficients 
was developed.
As a result of the study, it was determined that as the scores of the participants' LoveOriented Perception of the Creator dimension increased, the scores of the perception of 
prohibition of the concept of haram decreased and the scores of the perception of reverence 
increased positively at a high level; as the scores of the Fear-Oriented Perception of the 
Creator dimension increased, the scores of the perception of prohibition of the concept of 
haram increased at a similar high level and the scores of the perception of reverence 
decreased. 
As the participants' autonomy, environmental dominance, self-acceptance, positive 
relationships with people, personal development and general psychological well-being 
dimension scores increased, it was determined that the perception of prohibition of the 
concept of haram decreased. 
As the participants' environmental dominance, purpose of life, self-acceptance, 
positive relationships with people and general psychological well-being scores increased, it 
was determined that the perception of reverence scores of the concept of haram increased in 
a similar direction at a high level. 
While the perception of reverence supports psychological health, it is thought that the 
perception of prohibition negatively affects psychological health.