İnflamatuvar barsak hastalarında, hepatobiliyer patolojilerin NON-invaziv yöntemlerle (radyolojik, fibroscan ve biyokimyasal) değerlendirilmesi
Evaluation of hepatobiliary pathologies using NON-invasive methods (radiological, fibroscan and biochemical) in patients with inflammatory bowel disease
Yazar: BESİM FAZIL AĞARGÜN
Danışman: PROF. DR. FİLİZ AKYÜZ
İstanbul Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Gastroenteroloji = Gastroenterology
Dizin: Azatioprin = Azathioprine ; Dalak = Spleen ; Fibroscan = Fibroscan ; Fibroz = Fibrosis ; Karaciğer hastalıkları = Liver diseases ; Karaciğer yağlanması = Fatty liver ; İlaç kullanımı = Drug utilization ; İlaç yan etkileri ve istenmeyen reaksiyonlar = Drug-related side effects and adverse reactions ; İnflamatuar bağırsak hastalıkları = Inflammatory bowel diseases

Özet:
Giriş ve Amaç: Bu çalışmada, inflamatuvar barsak hastalığında (İBH) FibroScan® (transient 
elastografi) ile hepatobiliyer tutulum bulgularını inceledik. İlaçların karaciğer fibrozu ve 
hepatosteatoz üzerindeki etkilerini incelerken özellikle azatioprinin (AZT) dalak sertliğine 
etkisini değerlendirdik.

Materyal ve Metod: Çalışmamıza Mayıs-Eylül 2022 tarihleri arasında polikliniğimize 
başvuran 298 İBH hastası ile 54 sağlıklı kontrol dahil edildi. FibroScan® cihazıyla grupların 
karaciğer sertliği, dalak sertliği ve CAP™ (controlled attenuation parameter) skorları ölçüldü. 
Hastaların ve hastalığın karakteristik özelliklerine ek olarak laboratuvar bulguları ve ilaç 
etkileri incelendi. Veriler sağlıklı kontrol grubuyla karşılaştırıldı ve klinik bulgularla ilişkisi 
incelendi.

Bulgular: Hasta ve kontrol grupları, yaş ve cinsiyet açısından benzerdi. Hasta grubunda; 
ortalama karaciğer sertliği (5,2±3,1 kPa ve 4,5±1,1 kPa), ortalama dalak sertliği (22,69±13,10
kPa ve 17,96±7,44 kPa) ve CAP™ skoru (hepatosteatoz) (233±56 dB/m ve 224±47 dB/m) 
anlamlı olarak yüksekti (p<0,05). CAP™ skoruyla erkek cinsiyet, hipertansiyon, diyabet, vücut 
kitle indeksi (VKİ), sigara kullanımı, penetran hastalık varlığı, GGT ve trigliserit düzeyi, 
karaciğer ve dalak sertliği arasında pozitif korelasyon bulundu (p<0,05). Ekstraintestinal 
tutulumlu hastalarda karaciğer sertliği (5,7±3,1 kPa ve 5,0±3,1 kPa) anlamlı olarak yüksekti 
(p<0,05). Belirgin fibroz (F2-3-4) olan hastalarda, olmayanlara göre (F0-1) anti-TNF kullanım 
sıklığı anlamlı olarak daha düşüktü (44,4% vs 69,5%; p=0,008). Düzenli alkol kullanan 
hastalarda kullanmayanlara göre (25,54±14,83 kPa ve 21,05±11,24 kPa) dalak sertliği anlamlı 
olarak yüksekti. AZT≥100 mg/gün kullanan hastalarda, AZT<100 mg/gün kullananlara göre 
(23,48±14,61 kPa ve 19,99±11,84 kPa) dalak sertliği anlamlı olarak yüksekti (p<0,05). AZT 
dozu ile dalak sertliği arasında pozitif korelasyon saptanırken (Spearman analizi; r=0.182 and 
p=0.013); kullanım süresi veya kümülatif doz ile anlamlı ilişki bulunmadı (p>0,05). Dalak 
sertliği>21kPa olan hastaların (n=134) ortalama AZT dozu 104 mg/gün olarak saptandı. İBH 
hastalarında trombosit değeri kontrol grubuna göre anlamlı olarak yüksekken (300±104x10³/µL 
ve 251±52x10³/µL, p=0,001), trombosit değeriyle dalak sertliği arasında korelasyon bulunmadı 
(p>0,05). Hastaların 83%'ü klinik remisyondaydı (Mayo skoru≤2/CDAI<150). Hastalık 
aktivitesi ile dalak sertliği arasında korelasyon bulunmadı (p>0,05). Bir hastada AZT ilişkili 
nonsirotik portal hipertansiyon saptandı.

Sonuç: Bu çalışmada İBH hastalarında karaciğer yağlanması, karaciğer fibrozu ve dalak sertliği 
sağlıklı kontrollere göre anlamlı olarak yüksek bulunmuştur. Özellikle dalak sertliği AZT
dozuyla pozitif korelasyon göstermektedir. İBH hastalarında, yüksek doz AZT (≥100 mg/gün) 
kullanımında mutlaka dalak sertliği değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler: dalak sertliği, fibroscan, hepatosteatoz, ibh, karaciğer fibroz

Abstract:
Introduction and Objectives: In this study, we evaluated hepatobiliary involvement in 
inflammatory bowel disease (IBD) with FibroScan® (transient elastography) and examined 
drug effects on liver fibrosis and steatosis. We particularly focused on the effect of azathioprine 
(AZT) on spleen stiffness (SS).
Material and Methods: A total of 352 subjects were included in this study, including 298 IBD 
patients and 54 healthy controls. LSM (liver stiffness measurement), SS, and 
CAP™ (controlled attenuation parameter) scores were measured by FibroScan®. In addition to 
disease and patient characteristics; laboratory tests, and effect of the drugs were evaluated and 
compared within the groups.
Results: The patient and control groups were similar in terms of age and gender. Mean LSM 
(5.2±3.1 kPa vs 4.5±1,1 kPa), mean SS (22.69±13,10 kPa vs 17.96±7,44 kPa), CAP™ score 
(hepatosteatosis) (233±56 dB/m vs 224±47 dB/m) were significantly higher in the patients with 
IBD than in the control group (p<0.05). A positive correlation was found between CAP™ score 
and male gender, hypertension, diabetes, BMI, smoking, penetrating disease, GGT, 
triglyceride, LSM, and SS (p<0.05). LSM (5.7±3,1 kPa vs 5.0±3,1 kPa) was significantly higher 
in patients with extraintestinal involvement (p<0.05). In patients with significant liver fibrosis 
(F2-3-4), the frequency of anti-TNF treatment was lower (44,4% vs 69,5%; p=0,008). In 
patients who use alcohol regularly compared to nondrinkers (25.54±14,83 kPa vs 21.05±11,24
kPa) SS was significantly higher (p<0.05). Additionally, in patients using AZT≥100 mg/day 
compared to those using AZT<100 mg/day (23.48±14,61 kPa vs 19.99±11,84 kPa; p<0,05) SS 
was significantly higher. AZT dose was positively correlated with SS (Spearman analysis; 
r=0.182 and p=0.013); however, no correlation was found with the duration or cumulative dose 
of AZT (p>0,05). The mean dose of azathioprine in patients with SS>21 kPa (n=134) was 104
mg/day. The mean level of platelets was significantly higher in patients with IBD than in 
controls (300±104x10³/µL vs 251±52x10³/µL, p=0,001); however, there was no correlation 
between SS and trombosit level (p>0,05). 83% of patients were in clinical remission (Mayo 
score≤2/CDAI<150). No positive correlation was found between disease activity and SS in IBD 
patients. AZT-associated non-cirrhotic portal hypertension was detected in only one patient.

Conclusion: In this study, fatty liver, liver fibrosis, and SS were found to be significantly higher 
in IBD patients than in healthy controls. Although there is no relationship with the duration of 
AZT therapy, AZT dose was positively correlated with SS. We recommend that spleen stiffness 
should be evaluated in patients who use high doses of AZT (≥100 mg/day).

Keywords: fibroscan, hepatosteatosis, ibd, liver fibrosis, spleen stiffnes