Spinoza ve Alfred North Whitehead'da tanrı ve evren ilişkisi
The relation of god and universe according to Spinoza and Alfred North Whitehead
Yazar: GÖKHAN YILDIRIM
Danışman: DOÇ. DR. FATİH ÖZGÖKMAN
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Panteizm = Pantheism ; Spinoza, Benedictus = Spinoza, Benedictus

Özet:
Geçmişten günümüze Tanrı ve O'nun evrenle olan ilişkisinin birçok farklı filozof 
tarafından ele alındığı anlaşılır. Bu konuya dair düşünüp eserler üreten filozoflardan birinin 
de Baruh Spinoza olduğu bilinir. Onun Tanrı anlayışına dair görüşler incelendiğinde ise
Spinoza'nın çoğunlukla panteist veya pan-enteist olup olmadığına dair tartışmaların 
yapıldığı ortaya çıkar. Bizim açımızdan ise Spinoza'nın felsefesinde yapmış olduğu
"Doğuran Doğa" (Natura Naturans) ve "Doğmuş Doğa" (Natura Naturata) sınıflandırması
onun pan-enteist bir filozof olabileceğini gösterir. Çünkü bu sınıflandırmayla Spinoza'nın 
Tanrı ile mümkün varlıklar arasında bir ayrım gözettiği anlaşılabilmekte dolayısıyla onun 
Tanrı ile evreni bir ve özdeş görmediğine ulaşılabilmektedir. Öyle ki bu sınıflandırmanın bir 
benzeri pan-enteist filozof Alfred North Whitehead'ın felsefesinde Tanrı'nın "Asli Tabiatı" 
ve ikinci olarak "Oluşan Tabiatı" şeklinde görülebilir. Bu düşünceden hareketle ilk olarak 
çalışmamızda genel anlamda bilinen Tanrı tasavvurları ele alınmış ve panteizm ile pan￾enteizm tasavvurları felsefe tarihi içerisinde incelenmiştir. Sonrasında sırayla Spinoza ve 
Whitehead'ın felsefi sistemleri üzerinden iki filozofun Tanrı ve evren ilişkilerine dair
görüşleri açıklanmış ve tartışılmıştır. En sonunda Spinoza'nın felsefesinde Tanrı ve evren 
üzerine yaptığı ayrım nedeniyle onun da Whitehead gibi pan-enteist bir filozof olabileceği
bu çalışmada kabul edilmiştir.
 Anahtar Kelimeler: Baruch Spinoza, Alfred North Whitehead, Panteizm, Pan￾enteizm, Tanrı ve Evren İlişkisi, İçkinlik ve Aşkınlık.

Abstract:
It is understood that from the past to the present, God and his relationship with the 
universe have been handled by many different philosophers. It is known that one of the 
philosophers who thought and produced works on this subject was Baruch Spinoza. When 
the views on his understanding of God are examined, it is revealed that there are mostly 
discussions about whether Spinoza is a pantheist or a pan-entheist. From our point of view, 
the classification of Natura Naturans and Natura Naturata that Spinoza made in his 
philosophy shows that he may be a pan-entheist philosopher. Because, with this 
classification, it can be understood that Spinoza distinguishes between God and possible 
beings, therefore it can be reached that he does not see God and the universe as one and 
identical. So much so that a similar classification can be seen in the philosophy of the pan￾entheist philosopher Alfred North Whitehead as God's "Primordial Nature" and secondly 
"Consequent Nature". The conceptions of God are discussed and pantheism and pan￾entheism conceptions are examined in the history of philosophy. Afterwards, the views of 
the two philosophers on God and the universe relations are explained and discussed through 
the philosophical systems of Spinoza and Whitehead. Therefore, it is accepted in this study 
that he may be a pan-entheist philosopher like Whitehead.
Keywords: Baruch Spinoza, Alfred North Whitehead, Pantheism, Panentheism, 
Relationship between God and the Universe, Immanence and Transcendence