Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Valilik müessesesi ve Mehmet Reşit Paşa (1868-1924)
The Governorship from the Ottoman from the Republic and Mehmet Reşit Pasha (1868-1924)
Yazar: HALİL İBRAHİM DÜZ
Danışman: PROF. DR. İSMET TÜRKMEN
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Mehmed Reşit Paşa = Mehmed Reşit Pasha ; Mülki idari amirler = Governars at the provincial level ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Sivas = Sivas ; Valiler = Governors ; Valilik = Governorship

Özet:
Valilik mesleği kadim bir gelenekten gelmektedir. Tarihte görülen ilk Türk
topluluk ve devletlerinden itibaren farklı unvan, yetki ve görevlerle günümüze değin
konumu gözlemlenmekle beraber genel anlamda taşra idaresinin en büyük mülki amiri
olarak karşımıza çıkmaktadır. İslamiyet'ten önce tudun, İslamiyet'in kabulüyle reis,
amid, amil, Osmanlı klasik çağında sancak beyi, beylerbeyi tanzimat ve dağılma
sürecinde daha çok mutasarrıf ve vali, Türkiye Cumhuriyeti devletinde ise vali
unvanlarının kullanıldığı kaynaklara yansımaktadır. Hanedan üyelerinin devlet tecrübesi
kazanması için taşraya vali olarak atandığı da bilinmektedir. Çalışmada bu kurumun
tarihi süreç içerisinde geçirdiği gelişim ve değişim izah edilmeye çalışılmaktadır. Dört
bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümü ilk Türk-İslam devletlerinde taşra
yapılanması, ikinci bölüm Osmanlı devleti taşra idaresi ve içerisinde valilik mesleği,
üçüncü bölüm cumhuriyet döneminde il idaresi ve valilik mesleği, dördüncü bölüm ise
konuya örnek teşkil etmesi açısından valilik görevinde önemli bir karakter olan
Mektubizade Mehmet Reşit Paşa'nın hayatını izah etmektedir.
Osmanlı Devleti'nin yıkılış sürecinde ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş
aşamasında yaşayıp özellikle eğitimci ve idareci kimliği ile tanınıp önemli görevlerde
bulunan Mektubîzade Mehmet Reşit Paşa'nın (1868-1924) yaşamı tarihteki önemine de
binaen tezin ana konularından birisi olmuştur. 56 yıllık hayatının yaklaşık 32 yılı devlet
hizmetinde geçmiştir. Mehmet Reşit Paşa'nın memuriyet hayatı çok önemli tarihi
olayların yaşandığı dönüm noktası arz eden zamanlara rastlamaktadır. Osmanlı
Devleti'nin çok sayıdaki farklı coğrafyalarında görev yapmıştır. Sırasıyla; Siroz Sancağı
mutasarrıflığı, Edirne, Akdeniz Adaları, Manastır, Ankara, Kastamonu ve Sivas vali
vasfıyla görev yaptığı önemli yerlerdir. Bu yerler arasında özellikle Sivas Valiliği görevi son derece mühimdir. Yeni devletin temellerinin atıldığı Sivas'ta ileri görüşlülüğü ve
temiz fıtratı ile Milli Mücadelenin lideri Mustafa Kemal Paşa'ya tam desteği önem arz
etmekle birlikte, Sivas Kongresinin toplanması gibi önemli olaylara da katkı sağlamıştır.
Mülki idaredeki vazifeleri yanında Osmanlı Meclis-i Mebusanı Ergani Mebusu ve
İstanbul'un işgali sonrasında açılan Büyük Millet Meclisinde Kozan Mebusu olarak yer almıştır.

Anahtar Kelimeler: Taşra, İl Yönetimi, Mülki İdare, Vali, Sivas, Sivas Kongresi, Vali Mehmed Reşit Paşa

Abstract:
The profession of governor comes from an ancient tradition. Although the governor is
observed from the first Turkish community and states with different titles, powers and
duties to the present day, it is the sovereignty in which he rules as the greatest
administrative chief of the provincial administration in general. Before he adoption of
Islam, the titles of chief, amid, amil, Sanjak Bey, Beylerbey in the Ottoman Classical
Age, governors and governors in the previous periods of the Tanzimat and Dissolution,
and in the Republic of Turkey, the titles of governor are reflected on the rocks. It is also
known that the dynasty family was appointed as the governor of the province in order to
gain state experience. In this study, it is tried to explain the development and change in
this historical process. The organization consisting of four groups, the First Part is the
provincial structuring in the first Turkish- Islamic states, the Second Part is the
provincial administration of the Ottoman Empire and the profession of governor in it,
the Third Part is the governorship profession in the Republican Period, and the Fourth
Part is Mektubizade Mehmet Reşit Pasha, who is an important character in the
governorship task in terms of setting an example for the ship. sustains his life. The life
and past importance of Mektubizade Mehmet Reşit Pasha (1868-1924), who did not
experience the collapse of the Ottoman Empire and the establishment periods of the
Republic of Turkey, and was especially known as an educator and administrator and
held important positions, has been one of the main suspects of the thesis.
He spent about 32 years of his 56-year life in government service. The civil service life
of Mehmet Reşit Pasha coincides with the very important historical past turning point.
He works in many different geographies of the Ottoman Empire. Respectively; These
are the governorship of Siroz Sanjak, Edirne, Mediterranean Islands, Manastır, Ankara, Kastamonu and Sivas. Among these places, the duty of the Governor of Sivas is
extremely important. In Sivas, where the foundations of the new state were laid, his full
support to Mustafa Kemal Pasha, the leader of the National Struggle with his foresight
and clean nature, is important, but also contributing to important things as the Sivas
Congress can achieve. In addition to his duties in the civil administration, he served as
the Deputy of Ergani in the Ottoman Parliament and the Kozan Deputy in the Grand
National Assembly, which was opened after the occupation of Istanbul.

Keywords: Provincial, Provincial Administration, Civil Administration, Governor, Sivas, Sivas Congress, Mehmed Reşit Pasha