Tiyatro, çeviri ve estetik yok-Çeviriden sahnelemeye Türkçede stoppard
Theatre, translation, and aesthetics- Stoppard from non-translation to performance in Turkish
Yazar: KEREM DEMİRTAŞ
Danışman: PROF. DR. ZERNİŞAN EMİNE DEMİREL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation ; Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Estetik = Aesthetics ; Modern tiyatro = Modern theatre ; Stoppard, Tom = Stoppard, Tom ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro oyunları = Theater plays ; Türk tiyatrosu = Turkish theatre ; Türkçe çeviri = Turkish translation ; Çeviri = Translation ; Çeviri bilim = Science of translation

Özet:
Bu çalışma tiyatro çevirisinde "estetik" konusunu ele almaktadır. İlkin sanatta güzel kavramı etrafında oluşan bir felsefi alan olarak ortaya çıkan estetik, geçirdiği paradigma değişiminin bir sonucu olarak sanat alanında insan üretim ve tüketiminin doğasını ele alan sosyoloji gibi sosyal bilim dalları içinde daha çok tartışılan bir kavram haline gelmiştir. Tiyatro çevrisi bir metnin ya da metin türünün çevirisinden daha fazlasını kapsar; metin ve insanın etkileşim alanında ortaya çıkan tüm estetik ilişkileri bünyesinde barındırır. Burada değinilen insan ve estetik vurgusu tüm önemine rağmen, Çeviribilim alanında hem çeviri hem de yok-çeviri açısından üzerinde çok az durulan konulardan biri olarak karşımızda durmaktadır. Bu boşluğu göz önünde bulunduran bu çalışma, tiyatro çevirisi ve estetik konusunu ele alırken, tiyatronun sahneleme ve metin ikiliği içinde ortaya çıkan doğasını ele almak için arşiv ve repertuvar kavramlarını kullanmaktadır. Çalışmada öncelikle estetik ve Çeviribilim çalışmalarının nasıl ilişkilendirilebileceği ele alınacaktır. Her ne kadar öngörülen estetik perspektif var olan çevirilere betimleyici açıdan yaklaşmaya elverişli olsa da, çalışma daha çok yok-çeviri üzerine odaklanacaktır. Çalışmada örneklem için Tom Stoppard'ın Türkiye'deki çeviri serüveni ele alınacaktır. Stoppard, tüm dünyada "modern klasik" olarak anılmaya başladığı 1960'lardan bu yana birçok dile çevrilmiş ve çok kez sahnelenmiştir. Oysa yazarın Türkiye macerası ilkin 1990 yılında gerçekleşen Rosencrantz ve Guildenstern Öldüler sahnelemesi ve 2000 yılında, Toplu Oyunları ile yayınlanan ilk çevirisi ile nispeten geç tarihlerde başlamaktadır. İnceleme konusunda Stoppard tiyatrosunun tüm özelliklerini sergileyen en bilindik ve en çok sahnelenen oyunu olması sebebiyle Rosencrantz and Guildenstern Are Dead metni üzerine daha çok odaklanılacaktır. Sonuç olarak, bu çalışma tiyatro çevirisinde yabancı eserlerin kültürel alana girişinde karşılaştıkları direniş ve kabul ilişkilerine, bir kısıt olarak görülebilecek estetik ve sunduğu sosyolojik formülasyon aracılığıyla nasıl bakılabileceğini ele almaktadır.

Abstract:
This dissertation problematizes aesthetics in theatre translation. Aesthetics, formerly a branch of philosophy, is increasingly used as a new perspective referring to a more specified territory in social sciences dealing with human production and consumption in arts. Theatre translation is a research field which covers more than the translation of a text or a certain text type, as it also refers to the translation of an art which inhabits living and complex relations of texts and peoples in flux. However, there is only a limited research within Translation Studies which accentuates the aesthetics motive for the production or non-production of translation. In order to fill this gap, this study analyses the relation of aesthetics with theatre translation in terms of its artistic nature by using the terms repertoire and archive. Although the aesthetic perspective introduced in the study is applicable to existing translation products and processes, the study rather concentrates on non-translation. It focuses on the constraints of translation and addresses aesthetics as one of these constraints in non-translation. The case analysed in the study is the translations of plays written by Tom Stoppard, who is hailed as a modern classic by theatre communities worldwide since 1970s. Stoppard is introduced to Turkish theatrical system relatively later as his plays were first staged in 1990 (Rosencrantz and Guildenstern are Dead), and first published in 2000 in translation. The analysis will concentrate on Stoppard's well-known Rosencrantz and Guildenstern Are Dead, since it serves as a typical model of Stoppardian theatre and it is also his most performed play worldwide. In conclusion, this paper attempts to discover the position of aesthetics as a constraint to defer or to expedite a foreign work in theatre translation. It is expected that a focus on aesthetics with a sociological formulation may open a new point of departure for (non)translation of arts and theatre translation in particular.