XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda liberal ekonominin gelişimi üzerine bir değerlendirme
An assessment of the development of the liberal economy in the Ottoman Empire in the XIX century
Yazar: NURTEN ŞANVER
Danışman: DOÇ. DR. HATİCE IŞIL ALKAN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Liberalizm = Liberalism

Özet:
Siyasi ve ekonomik düşünce tarihinin en güçlü akımlarından biri olan 
liberalizm; bireysellik, özgürlük, sınırlı devlet, özel mülkiyet, serbest piyasa 
ekonomisi, eşitlik ve hukukun üstünlüğü kavramları üzerine inşa edilmiştir. Kökeni 
Antik Yunan'a kadar uzanan, Reform ve Rönesans hareketleri sonucunda Ortaçağ 
sonu itibariyle temelleri atılan ve Yakın Çağ'da doktrin haline gelen bu düşünce 
akımı, tarihsel süreç içerisinde değişimlere uğrayarak bugüne kadar varlığını 
sürdürmüştür. Liberalizm, Osmanlı İmparatorluğunun siyasi, sosyal ve iktisadi 
yapısında ilk izlerini ise İmparatorluğun modernleşme çabalarına girdiği Tanzimat 
Dönemi ile göstermeye başlamıştır. 
Bu çalışmada XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda liberalizmin gelişimi 
literatür taraması yöntemi kullanılarak detaylı biçimde irdelenmeye çalışılmıştır. Bu 
bağlamda ilk olarak Osmanlı Devleti'nin Modernleşme Dönemi incelenmiş, ardından 
liberal ekonomiye geçiş süreci incelenmiştir. Çalışma Osmanlı'da liberalizmin 
kurumsal temellerini de sorgulamaya çalışmış, çalışmada Batı'da liberal ekonomik 
gelişmeler ile Osmanlı'da liberal ekonomik gelişmeler irdelenmiştir. Çalışma 
bulgularına göre, Osmanlı İmparatorluğunda liberalizmin seyri Batı'dan farklı bir 
yapıda seyretmiştir ve köklü bir düşünce haline gelememiştir. Avrupa'da liberalizm 
halkın kazanımı olarak ortaya çıkarken, Osmanlı İmparatorluğunda liberalizm 
tepeden aşağıya doğru bir baskı biçiminde ortaya çıkmıştır. Batı'da devletin 
yetkilerini sınırlayan, bireyselciliği ve özgürlüğü ön plana çıkaran bu görüş, Osmanlı 
İmparatorluğunda tam aksine devletin merkezi otoritesini güçlendirmek için 
kullanılmıştır. Geleneksel tarzda üretim yapma anlayışını sürdüren Osmanlı, sanayi 
devrimini gerçekleştirmiş ve üretim yapısını dönüştürmüş, modern kurumlara sahip 
Batı ile üretim teknolojisi bağlamında da rekabet edememiş ve gitgide Batı'nın 
pazarı konumunu almıştır. Osmanlı İmparatorluğunda Adam Smith gibi etkili 
teorisyenler olmadığı için ilgili politikalar doğrudan Batı'dan alınmış, bu alanda 
ulusal düşünce geleneği ortaya çıkmamıştır. Hürriyet ve eşitlik kavramları 
uygulamada eşitsizliğe yol açarak Osmanlı ekonomisinin sömürülmesine neden 
olmuştur. İlaveten, bu akım Osmanlı toplum ve siyasi yapısının rasyonel bireyciliğe 
müsait olmaması nedeni ile Osmanlı'nın iktisadi ve siyasi ihtiyaçlarını karşılamaktan 
uzak kalmıştır.

Anahtar Sözcükler: Liberalizm, Osmanlı İmparatorluğu, Bireycilik, Özgürlük

Abstract:
Liberalism, one of the most powerful movements in the history of political and 
economic thought; is built on the concepts of individuality, freedom, limited state, 
private property, free market economy, equality and rule of law. This thought, whose 
origins date back to Ancient Greece, whose foundations were laid at the end of the 
Middle Ages as a result of the Reform and Renaissance movements, and which 
became a doctrine in the Modern Age, has survived until today by undergoing 
changes in the historical process. Liberalism began to show its first traces in the 
political, social and economic structure of the Ottoman Empire with the Tanzimat 
Period, when the Empire started its modernization efforts.
In this study, the development of liberalism in the Ottoman Empire in the 19th 
century has been tried to be examined in detail using the literature review method. In 
this context, firstly, the modernization period of the Ottoman Empire was examined, 
and then the transition process to liberal economy was examined. The study also 
tried to question the institutional foundations of liberalism in the Ottoman Empire, 
and liberal economic developments in the West and liberal economic developments 
in the Ottoman Empire were examined. According to the findings of the study, the 
course of liberalism in the Ottoman Empire was different from the West and could 
not become a deep-rooted thought. While liberalism emerged as the gain of the 
people in Europe, liberalism in the Ottoman Empire emerged as a form of pressure 
from the top down. This view, which limited the power of the state in the West and 
emphasized individualism and freedom, was used to strengthen the central authority 
of the state in the Ottoman Empire, on the contrary. The Ottoman Empire who 
maintained production in a traditional style could not compete with the West, which 
had modern institutions, in terms of production technology, and gradually took the 
position of the West's market. Since there were no influential theorists like Adam 
Smith in the Ottoman Empire, the relevant policies were taken directly from the 
West, and the tradition of national thought did not emerge in this field. The concepts 
of freedom and equality led to inequality in practice, resulting in the exploitation of 
the Ottoman economy. In addition, this movement remained far from meeting the 
economic and political needs of the Ottoman Empire, since the Ottoman society and 
political structure were not suitable for rational individualism.

Keywords: Liberalism, the Ottoman Empire, Individualism, Freedom