Kültür varlığının korunması bağlamında Diyarbakır, Sur İlçesi, Savaş Mahallesi, 382 Ada ve 28-29 Parsel Numaralı Geleneksel Diyarbakır Konutunun restorasyon uygulaması değerlendirmesi
Evaluation of restoration practices for the Traditional Diyarbakır House Located at Parcel 28-29, Block 382 in Savaş Neighbourhood, Sur District, Diyarbakır province, within the context of cultural heritage conservation
Yazar: AHMET CELAL DABANOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT ÇAĞLAYAN
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Tarih boyunca birçok medeniyetin hüküm sürdüğü Diyarbakır'ın ilk yerleşim birimi olan Suriçi bölgesi, kuruluşundan günümüze kadar yerleşimin sürekliliğini koruduğu, ticaretin devam ettiği ve şehrin önemli yapılarının yer aldığı bir merkez görevinde olmuştur. Bu tarihi yerleşim alanının gerek kırsaldan kente göçün etkileri gerek bazı toplumsal olayların etkisiyle organik dokusu hasar görmüştür. Bölgede yer alan sivil mimari örneklerinin de bu olaylardan etkilendiği gözlemlenebilmektedir. Bu çalışmada Suriçi bölgesinin güneydoğu kısmında 382 ada 28-29 parselde yer alan tescilli kültür mirası taşınmazların, koruma uygulamalarına odaklanılmış, yapılan restorasyon uygulamaları, korumacı bir bakış açısıyla gözlemlenmiş ve gerçekleştirilen çalışmalar hakkında detaylı bilgiler paylaşılmıştır. Kısmen bozulan ve ihtiyaçlar doğrultusunda çeşitli değişiklere uğrayan çalışma konusu tescilli yapı, restorasyon öncesinde kafe olarak işlevlendirilmiştir. 2016 yılında ise tarihi Suriçi bölgesinde kamuoyunda "Hendek Olayları" olarak bilinen toplumsal olaylar yaşanmıştır. Tescilli birçok idari, kültürel, dini ve ticari yapı ile çok sayıda sivil mimarlık örneğinin bulunduğu alanda meydana gelen bu risk unsuru, çok sayıda kültür varlığını tehdit ederek, zarar vermiştir. Tez çalışmasına konu olan tescilli konut da olayların gerçekleştiği bu bölgede yer almaktadır. Olayların sonrasında özellikle de terk sebebiyle bazı tahribatlara maruz kalan, bu tescilli kültür varlığı konut, 21.03.2016 Tarih 2016/8659 sayılı bakanlar kurulunun acele kamulaştırma kararının ardından hazineye devredilmiştir. Kamu devri sonrasında rölöve çalışmaları, restorasyon projeleri ve restorasyon yapım uygulamalarının ihaleleri tamamlanarak konutun koruma uygulaması sürecine başlanılmıştır. Tez çalışmasında hem proje aşamasını hem de sahada gerçekleşen koruma çalışmaları ele alınmıştır. Uygulama aşamalarında, konutta gerçekleşen rekonstrüksiyon, restitüsyon ve konservasyon uygulamaları, Venedik Tüzüğünün maddelerinde belirttiği sınırlar çerçevesinde ele alınarak, değerlendirilmiştir. Değerlendirmenin ardından uygulamaların, koruma bağlamında kabul görülen kriterlerle uyumlu olduğu kanısına varılmıştır. Yapı ölçeğinde olumlu sayılabilecek bu uygulamaların, etkili olabilmesi için, bir bütün olarak, kentsel ölçekte de ele alınması gerekmektedir. Bu, sivil toplum kuruluşları, mahalli idareler ve bakanlıklar düzeyinde iş birlikleri ile mümkün kılınabilir. 

Anahtar Kelimeler: Mimarlık, Kültürel Miras, Restorasyon, Koruma Yöntem ve Teknikleri.

Abstract:
Throughout history, Diyarbakir, Sur District, the first settlement unit and a centre where many civilizations have ruled, has maintained the continuity of settlement, continued trade, and located important buildings of the city. However, the organic structure of this historic settlement area has been damaged both by the effects of rural-to-urban migration and some social cases. It can be observed that the civil architectural examples in the region have also been influenced by these cases. In this study, the focus is on the conservation practices of listed buildings located in the southeast part of Diyarbakir's old town, in Parcel 28-29 of Block 382. The restoration practices carried out on these buildings were observed from a conservation perspective, and detailed information about the conservation practices was shared. Partially deteriorated and subjected to various changes according to needs, this structure was initially repurposed as a cafe before the restoration. In 2016, social cases known as the "Trench Cases" took place in the historic Sur District. This risk factor in the area, where numerous listed administrative, cultural, religious, and commercial structures and many examples of civil architecture are located, threatened, and damaged many listed buildings during this period. The study is situated in the region where cases occurred in the registered buildings, forming the main subject of the thesis These buildings have suffered some damage, particularly due to abandonment after the cases. Subsequently, the structure was confiscated and transferred to public property following an urgent expropriation decision by the Council of Ministers numbered 2016/8659 on March 21, 2016. After the transfer to the public, survey studies, restoration projects, and restoration implementation tenders were completed, and the conservation process of the structure began. This study covers both the project phase and the conservation work carried out in the field. In the practice processes, reconstruction, restitution, and conservation practices carried out in the listed build was assessed within the framework of the Venice Charter. Following the evaluation, it was concluded that the applications complied with accepted local and global criteria in the context of the conservation of cultural heritage. For these conservation practices, deemed favourable at the building scale, to be effective, they need to be considered at the urban scale as a whole. This can be facilitated through collaborations at the level of non-governmental organizations, local authorities, and ministries.

Keywords: Architecture, Cultural Heritage, Conservation, Conservation Methods, and Techniques.