Afet riski yönetimi kapsamında kent planlama; İstanbul planları ve uygulamalar
Urban planning in relation to disaster risk management: 
the plans and their implementations in İstanbul
Yazar: AYŞE ÖZYETGİN ALTUN
Danışman: PROF. HÜRRİYET GÜLSÜN ÖĞDÜL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehircilik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Bu doktora tezi, afet risk azaltımı ve yönetimi açısından kent planlamanın rolünü,  içeriğini ve sürecini tartışarak 1999 Gölcük ve Düzce depremlerinin ardından üretilen kent planlarının bu çerçevede etkinliğini incelemeye çalışmaktadır. Afet riski azaltımı yönetimi literatürünün risk ve dirençlilik tartışmalarından beslendiği görülmüştür. Bu tartışma kent planlama sürecinin bu kavramlar yönünden de yorumlanmasını gerektirmiştir. Dolayısıyla kent planlarının etkinliği hem risk azaltımı ve yönetimi konusunda hem de kendi sistemi ve süreci konusunda analizlerin üretilmesini gerekli kılmıştır. 
Analizler temel olarak, ulusal ve yerel ölçekte planlamayla ilgili belgelerin afet riski azaltımı ve yönetimi konusunda söylemsel çerçevelerini incelemektedir.  Ulusal ölçekte analiz edilen belgeler 1999 yılı ardından üretilen Kalkınma Planları, KENTGES Projesi, UDSEP Projesi, 6306 Sayılı Yasa ve Yönetmeliği ile Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği'nden oluşmaktadır. Bu belgeler yerel ölçekte uygulanan kent planlama dinamiğini tanımlamakta ve yönetmektedir. Yerel ölçekte analiz edilen belgeler ise İstanbul örneğinde afet risk azaltımı ve yönetimi söylemi ile üretilen planlar ve projelerdir. Bunlar, İstanbul Büyük Şehir Belediyesince üretilen planlar, İstanbul'un Olası deprem Kayıpları Tahminlerinin Güncellenme İşi, İstanbul Deprem Master Planı, 100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı ile 6306 sayılı yasaya uygun olarak riskli alan ilanına dair belgeler ve kentsel dönüşüm planlarından oluşmaktadır.  Yerel ölçekteki belgelerden sadece 6306 Sayılı Yasa ile ilan edilen riskli alanların uygulamaya geçebilmiş/geçmekte olduğu görülmektedir. 
Risk analizi, senaryoları ve derecelendirmesi, dirençli toplum, katılımcı süreç gibi kavramlar her iki ölçekteki belgelerde analiz edilmiştir. Özetle belgelerde kavram karmaşası, tutarsızlık ve çoğu kavramın işlenmediği görülmüştür. Bu tutarsızlık yerel ölçekteki belgelere de yansımış görünmekle birlikte, yerel ölçekte uygulamaya geçen imar planlarının literatür ile ilgisi olmayan risk tanımına dayandığı ve riskli alanlarda yapı ve nüfus yoğunluğunun azaltılması ilkesine uygun olmadığı görülmüştür.
Ulusal ölçekte yapılan bir ve yerel ölçekte yapılan iki analiz sonucunda, literatürden elde edilen bulgular ile karşılaştırıldığında kent planlamanın risk azaltımı etkinliğinden çok, kentsel dönüşüm ve yapı kodlarının iyileştirilmesi konusunda etkin olduğu görülmüştür. Kentsel dönüşüm ve yapılaşma kodlarının iyileştirilmesi elbette deprem tehdidine karşı önemli bir güçlenme kaynağıdır ancak kentsel dönüşüm olgusunun kendi içindeki sosyo-ekonomik handikapları ve yarattığı yoğunluk artışları kenti farklı belirsizliklere taşımaktadır ve risk olgusu artmaktadır. Bu nedenle 6306 riskli alan uygulamaları ile kent planlamanın riski azaltımı söylemi çerçevesinde manipüle edildiği görülmüştür. Yerel ölçekte her dönemde üretilen plan belgelerinin farklı risk tanımı yaptıkları,  üst ölçek veya bir önceki çalışmada üretilen bilgiyi yorumlamadan yok saymak eğilimiyle ve kendi içindeki tutarsızlıklar ve boşluklar nedeniyle de manipülasyona nasıl açık kalmak durumunda olduğu görülmüştür.  Dolayısıyla kent planlama afet risklerine karşı öncelikle kendi dirençli duramamakta hem de dirençli toplum ve kent idealinde üstlenmesi beklenen etkin rolü alamamaktadır.

Abstract:
This thesis looks into the role, content and process of urban planning in relation to disaster risk reduction and management and examines the effectiveness of the urban plans made in the wake of the 1999 Gölcük and Düzce earthquakes. The scholarly literature on disaster risk reduction rests upon the debates and discussions concerning risk and resilience, thus creating the need for reviewing urban planning processes in relation to these central concepts. In order to ensure for plans to be effective, they have to rest upon the analysis of disaster management and risk reduction as well as the analytical evaluation of their own systematicity and coherence.  
This study provides an analysis of discursive frameworks that underpin national and local urban planning documents, with particular reference to disaster risk reduction and management. The national documents analyzed are the Development Plans drawn up in the aftermath of the 1999 Marmara Earthquake, the "Integrated Urban Development Strategy and Action Plan" (also known as Urban Development Strategy or KENTGES), the "National Earthquake Strategy and Action Plan" (UDSEP), the Law No. 6306 and the Regulation on its implementation, and the Regulation on the Preparation of Spatial Plans. All these texts set the guidelines for the preparation and implementation of local urban plans. The local planning documents examined in this study are a number of plans and projects specifically designed for disaster risk reduction and management in Istanbul: the urban plans prepared by the Istanbul Metropolitan Municipality, the project entitled the "Updating Probable Earthquake Losses for Istanbul", the Earthquake Master Plan of Istanbul, 1/100,000 Scaled Istanbul Environmental Plan, the legal documents concerning the areas under risk and urban transformation plans prepared in accordance with Law No. 6306. It has been observed that only one of these legal texts on local planning, namely the legal document concerning the areas under risk defined by Law no. 6306, has been put into practice.
Each of the abovementioned texts have been examined in terms of the employment of the concepts such as risk analysis, scenarios and gradation, resilient community, and participatory process. Many of these concepts are found to be lacking in these texts, and when they are used, it has been observed that there are often contradictions, inconsistency and incoherence in the way they are employed. Moreover, the examined local urban plans concerning the areas under risk that are being implemented make use of a definition of "risk" which is totally incongruent with the scholarly literature, thus violating the principle of reduction in  density of buildings and of population. 
The three analyses (two of which were conducted at the national level and one conducted at the local level) and a comparison with the findings of the scholarly literature show that the examined local planning activities are effective in improving building codes and urban transformation rather than bringing about disaster risk reduction. Undoubtedly, this improvement represents an important measure against earthquake hazard. The process of urban transformation in Istanbul, however, has given rise to new uncertainties due to the fact that it involves a great variety of socio-economic problems and density increases, therefore the risks for the city have expanded  exponentially. Moreover, it has been found that the ways in which the stipulations of the Law No. 6306 concerning the areas under risk are put into practice show how urban planning has been manipulated by employing a misleading discourse of risk reduction. This study also sheds light upon the fact that the planning documents prepared for Istanbul at various periods employs quite different definitions of risk. Thus, they tend to disregard all the knowledge and informational data in the previous documents without making any critical evaluation in this regard. These planning documents are full of inconsistencies and gaps, thereby susceptible to manipulations. This study demonstrates that the processes of urban planning themselves are not resilient to disaster risks in the first place. It is hardly possible to find any signs pointing that they assume their effective roles as anticipated in a resilient community and city.