Felsefe ve kelam ilişkisinde nefs teorisi: Seyyid Şerif Cürcânî örneği
The theory of soul in the relationship between philosophyand theology: The example of Seyyid Sharif Jurjânî
Yazar: SEVİLAY KILIÇ
Danışman: PROF. DR. HATİCE TOKSÖZ
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Cürcani = Curcani ; Felsefe = Philosophy ; Kelam = Islamic theology ; Nefs = Soul ; Seyyid Şerif Cürcani = Seyyid Şerif Cürcani ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
Nefs, İslam düşüncesinin önemli problemlerinden biridir. İslam düşüncesinde
hem filozoflar hem de kelam bilginleri nefs teorisi ile ilgili görüşler ortaya
koymuşlardır. Nefs kelimesi yerine ruh kavramının kullanıldığı görülmektedir.
Özellikle kelam bilginleri, İslam filozoflarından farklı olarak nefs yerine ruh terimini
kullanmayı tercih etmişlerdir. İslam düşüncesinde ilmü'n-nefs başlığı altında bitki ve
hayvanların canlılık özellikleri ve insanın da psikolojik nitelikleri araştırılmıştır. Bu
çalışmada ise Seyyid Şerif Cürcânî'nin nefs teorisine ilişkin görüşleri ele alınmıştır.
Cürcânî'nin nefs teorisine dair görüşleri Şerhu'l-Mevâkıf adlı eserinde detaylı
olarak yer almaktadır. Burada Cürcânî, nefsi, tanımı, mahiyeti ve bedenle ilişkisi
açısından incelemektedir. O, nefsi İbn Sînâ gibi, "tabiî organik cismin ilk yetkinliği"
şeklinde tanımlamıştır. Nefsin beden ile ilişkisini de ontolojik ve epistemolojik açıdan
incelemektedir. Ona göre nefs, bedene hayat veren bir cevherdir.
Nefsi nebâtî, hayvânî ve insânî olmak üzere üçe ayıran Cürcânî, nebâti nefsin
güçlerini beslenme, büyüme, üreme ve biçimlendirme şeklinde dört kısımda
incelemektedir. Hayvanî nefsin güçlerini de hareket ve idrak güçleri şeklinde ikiye
ayırmaktadır. Düşünür, hayvânî nefsin idrak güçlerini dış (görme, işitme, koklama,
tatma ve dokunma) ve iç (ortak duyu, hayal, vehim, hafıza ve mütehayyile) idrak güçleri
olarak tasnif etmektedir. Cürcânî, insânî nefsin nefsin bitki ve hayvanlardan farklı
olarak akıl gücüne sahip olduğunu belirtmiştir. Aklı ise nazarî ve amelî şeklinde ikiye
ayırarak incelemektedir. Ona göre nazarî akıl gücü, tümelleri idrâk eden; amelî akıl
gücü ise fikrî sanatlar çıkarsaması yapan ve insanın yapması ve yapmaması gereken
tikel şeylerle meşgul olandır. Sonuç olarak bu çalışma, Seyyid şerif Cürcânî'nin nefs
teorisine ilişkin görüşlerini incelemeyi hedeflemektedir.

Abstract:
The soul is one of the important questions of Islamic thinking. In Islamic
thinking both the philosophers and the theology scholars prove opinions about the
theory of soul. Instead of the word " Nefs" it was seen as the word "Soul". Especially
the theologs prefer the word soul different from Islamic philosophers. In Islamic
thinking it was researched the characteristics of plants and animals under the title of
ilmu'n- nefs. In the research it was discussed the theory of soul from Seyyid Sherif
Jurjânî.
The detailed opinions for Jurjânî's soul theory take part in his work of Sharh almawaqıf.
In this research, Jurjânî examines the soul, in terms of its definition, nature
and the relationship with the body. He identifies the soul as "the first entelechy of
natural organic object." like Avicenna. It also examines the relationship between the
soul and the body from an ontological and epistemological perspective. According to
him, soul is a substance that gives to the body.
Jurjânî which divides the self into three categories as plant, animal and human,
examines the powers of the plant in four parts as nutrition, growth, reproduction and
shaping. It also divides the forces of animal self into two forms of movement and
cognition. He describes cognition power as external ( seeing, hearing, tosting, smelling
and touching) and internal ( dreaming, memory, delusion). Jurjânî states that the human
soul is different from plant and animal in terms of reason. On the other hand, he
examines his reason by dividing it into two theoretical and operative forms. According
to him, the theoretical power of reason, who understand the universes; operative
reasoning is the one that makes inferences of intellectual arts and is engaged in
particular things that one should and should not do. In conclusion, this study aims to
examine the views of Sayyid Sharif Jurjânî on the theory of soul.