Yaratıcı kümeler ve kentsel mekan ilişkileri: Karaköy Mumhane Caddesi, Murakıp Sokak ve Kılıç Ali Paşa Medresesi Sokak üzerinden bir değerlendirme
Creative clusters and public space relations: An evaluation on Karakoy Mumhane Avenue, Murakip Street and Kiliç Ali Pasa Medresesi Street
Yazar: TUBA ÖZTÜRK ÇAKIR
Danışman: DOÇ. DR. AYŞE DERİN ÖNCEL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Sorunları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
21. yüzyılın başından itibaren yaşanan küreselleşme ve teknolojik gelişmeler sonucu somut materyallere ve kalıplara bağlı geleneksel ekonomiler düşüş yaşarken yaratıcılık, bilgiye dayalı yeni bir ekonomi yükselmeye başlamıştır. Yaratıcı ekonomi olarak adlandırılan yeni ekonomik sistem kentlerin ekonomik, fiziksel, sosyal yapısını değiştirmeye başlamıştır. Kentlerde boşalan sanayi alanlarının yerini hizmet sektörlerinin alması ve çeşitlenmesi, teknoloji ve bilgi toplumunun oluşması, artan müşteri talepleri ekonomide yaratıcı ve yenilikçi düşünce ihtiyacını tetiklemiştir. Yaratıcı ekonomiyle birlikte coğrafi konum önemini kaybetmiş, sanat, bilim ve yaratıcılık ekonomik kalkınmanın yeni kaynakları haline gelmiştir.  
Yaratıcılıktan doğan yeni ekonomik sistemde "insan" ve "yer" iki önemli konu haline gelmiştir. Sanatçılar, mühendisler, akademisyenler, bohemler gibi çeşitli sınıflandırmaların içinde yer alan "yaratıcı sınıf" kavramı ortaya atılmış ve tartışılmıştır. Yaratıcı insanların yaratıcılıklarını ve üretkenliklerini ortaya koyabilecekleri kentsel alanlarda kümelendikleri gözlemlenmiştir. Günümüzde "yaratıcı küme" kavramıyla karşımıza çıkan oluşumlar ekonomik alan dışında kentsel birçok unsuru bir araya toplayan kapsamlı bir konu olarak değerlendirilmiştir.   
Yaratıcı kümeler farklı yoğunluk, donanım ve ölçekte kendiliğinden ya da planlı olarak oluşmuşlardır. Kent mekanının kendine has süreç ve niteliklerine göre şekillenerek kentsel mekânın dönüşüm ve gelişimine katkı sağlamışlardır.  Yaratıcı küme kavramı günümüzde kentsel imaj ve kentsel marka oluşturmak, kentsel dönüşüm, turizm, sermaye ve yaratıcı endüstrileri çekmek, yeni iş sahaları yaratmak amacıyla yönetimlerin ve politikacıların üzerinde durduğu önemli bir konu haline gelmiştir. Ancak bazı küme geliştirme politikalarının belirli zümrelere turistler veya sermayeye hitap edecek şekilde oluşturulması kent mekanlarını soylulaşma alanlarına dönüşmesine yol açmaktadır. Burada önemli noktanın, yaratıcı kümelerin kent mekânında oluşturduğu kapsayıcı ve kaynaştırıcı etkileri ve bu süreçleri anlamak olduğu düşünülmüştür.
Yaratıcılıkla ilgili tüm çalışmalar, yaratıcılık, yenilik ve büyüme için tüm olanakları bir araya getiren unsur kabul edilen yer ile kümelenme ilişkileri analiz etmektedir. Bu kapsamda farklı ölçeklerde ve disiplinlerde oluşturulmuş teoriler sentezlenerek İstanbul'un en eski li̇manlarından bi̇ri̇ olan Karaköy bölgesinde farklı katmanlarda çalışmalar yapılmıştır. Çalışmanın birinci bölümü yaratıcı ekonominin kentsel bileşenleri olan "yaratıcı endüstriler", "yaratıcı sınıf" ve "yaratıcı kentleri" ele alarak kentsellik ilişkisini anlamayı hedeflemiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde yaratıcı kümelerin kavramlaştırılması ve yer bağlamı ele alınmıştır. Yaratıcı ve kültürel alanların başarılı olmasını sağlayacak unsurlar ekonomi ve canlılık, aktivite, kentsel, kamusallık nitelikleriyle ele alınmış ve bu konularla ilgili yapılmış öncü çalışmalar incelenmiştir. İkinci olarak mekan-çevre ilişkilerinin kurulmasında etkileşim alanı yaratan kentsel ara yüzler, ara mekan, eşikler, üçüncü mekanlar ayrıca kentte canlılık ve çeşitliliği oluşturan mekânsal unsurlar araştırılmıştır. Çalışma kümelenme için gerekli yer niteliklerini ve yaratıcı kümelerinin sürekliliği sağlayacak mekânsal unsurların tespit edilmesini amaçlamıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde literatür taramaları sonucu sentezlenen kriterler Karaköy Mumhane Caddesi, Murakıp Sokak ve Kılıç Ali Paşa Medresesi Sokak üzerinde analiz edilmiştir.
Karaköy 2011 yılından itibaren, kültür ve sanat faaliyetleriyle başlayan bir dönüşüm sürecine girmiştir. Dönüşüm süreci, büyük çaplı kültür sanat etkinlerinin bölgeye taşınması, Galataport Projesinin gündeme gelmesi, sanatçılar, tasarımcılar, girişimciler gibi farklı insiyatifler tarafından başlamıştır.  Kitlesel tüketim alışkanlıkları buluşma, yeme içme, eğlence gibi fonksiyonların kültürel faaliyetlere eklemlenmesiyle sokak hayatı canlanmış ve Karaköy hızla popülerleşmiştir. Dönüşümün en hızlı yaşandığı bu dönemde, geçmişten bu yana ticari kümelere ev sahipliği yapan Karaköy, çeşitli kullanıcılar tarafından paylaşılan yaratıcı küme kimliğini yansıtmaya başlamıştır.  Yine bu dönemde, Kentin farklı kesimlerini çekerek farklı bütçelere, zevklere, yaş gruplarına ve kullanımlara hitap edecek nitelikte yüksek bir çeşitlilik kapasitesine ulaştığı görülmüştür. Dolayısıyla yaratıcı kümelerin; neoliberal politikalara ve küreselleşmenin getirdiği tüketim alışkanlıklarına rağmen kapsayıcı, açık, erişebilir, ortamların oluşmasında etkin olduğu görülmüştür.  
Bununla birlikte bölgede emlak fiyatları ve turizm odaklı dönüşümler üzerinde baskı yaratan Galataport Projesi bölgede büyük ve küçük ölçekli konaklama falliyetlerinin artmasına neden olmuştur. Bu durum kümelenmenin bir sonucu olan rekabet ortamının artmasına dolayısıyla işletme niteliklerinde dönüşümler yaşanmasına neden olmuştur. Bölgenin kendi içinde yaşadığı değişiklikler sonucu kültürel üretim dışlanmaya yerini tüketim ve turizme hitap eden birimlere bırakmaya başlamıştır. 2021 yılında yapılan güncel analiz ve gözlemler sonucu azalan sayılarına rağmen kültür ve sanat faaliyetlerinin, tasarım stüdyolarının, sokak sanatlarının bölgenin kimliğini yansıtmaya devam ettirdikleri tespit edilmiştir. Karaköy'ün yaratıcı kimliğini kaybetmemesi için yerel yönetimlerin yaratıcı bürokrasi geliştirmeleri, emlak piyasasındaki artışlara müdahalelerde bulunmaları, kültürel üretimi teşvik eden kapsayıcı, açık tutumlar sergilemeleri önerilmektedir.
Sonuç olarak; Karaköy Mumhane Caddesi, Murakıp Sokak, Kılıç Ali Paşa Medresesi Sokak üzerinde yaşanan dönüşümler bize yaratıcı kümelenmeden doğan sosyal platformun mekanın kimliksel, sosyal, biçimsel pek çok katmanda büyük etkiler yarattığını göstermiştir.

Abstract:
As a result of the globalisation and technological developments taking place since the beginning of the 21st century, a new type of economy based on creativity and knowledge has begun to advance while the traditional economies bound by concrete materials and patterns have been on the decline. The new economic system named the creative economy has begun to change the economic, physical, and social structure of cities. The tertiary sector having taken the place of the industrial areas in the cities and become varied, the emergence of a technology and knowledge-based society, and the increasing customer demands have triggered the need for a creative and innovative way of thinking. With the advantage of geographical position losing its importance due to the creative economy, the sources of economic development have left their place to creative industries that cover large lines of business from art to science and creativity.
With the emergence of new lines of business and the attribution of economic development to creativity and innovation, "human" and "space" have become two significant elements in the new economy. The concept of "creative class" which is included in various classifications such as artists, engineers, academicians, and bohemians has been put forward and discussed. Creative people who do business by using their creative and innovative skills have been described as "in motion" regarding their geographical preferences. In addition to this, it has been observed that they come together in urban areas where they can express their creativity and productivity. The entities that come into view today within the concept of "creative cluster" have been evaluated as a comprehensive issue that gathers several urban elements apart from the economic field.
Creative clusters have emerged by themselves or in a planned way in various densities, outfits, and scales. They have contributed to the transformation and development of the urban space by taking form in accordance with the idiosyncratic process and characteristics of the urban space. Today, the concept of creative cluster has become an important issue which the governments and politicians urge upon in order to form an urban image and urban brand, attract the attention of urban transformation, tourism, capital and creative industries, and create new lines of business. However, creating some of the policies of the development of the cluster in a way that appeals to certain communities, tourists, or the capital leads to the transformation of urban spaces into the areas of gentrification. The significant point here is considered to be understanding the effect of the creative clusters that gather and integrate the inclusive production and consumption, and understanding these processes.
All of the studies regarding creativity analyse the relationship between space and clustering which is considered as the element that gathers all the means for creativity, innovation and development. Within this scope, studies have been done at different levels in Karaköy region, which is one of the oldest seaports of İstanbul, by synthesising theories that are formed in different scales and disciplines. The first chapter of the study aims to understand the urban relations by discussing "creative industries," "creative class" and "creative cities" which are the urban components of the creative economy. The second chapter of the study deals with the conceptualisation of the creative clusters and the context of space. The elements that make the creative and cultural areas successful are discussed in terms of economy and vitality, activity, and their urban and public characteristics, and pioneering studies which are related to these issues are examined. Secondly, urban interfaces, inter spaces, thresholds, third spaces, and concepts that create an interaction site for the formation of space-environment relationships, and also the spatial elements that create vitality and variety in the city are investigated. The study aims to determine the spatial elements that provide the spatial qualities that are necessary for clustering and the permanency of the creative clusters. In the third chapter of the study, the criteria that are synthesised as a result of the literature surveys are analysed through Karaköy Mumhane Avenue, Murakıp Street and Kilic Ali Paşa Medresesi Street.
Since 2011, Karaköy has gone under a process of transformation that began with cultural and artistic activities. The process of transformation began with different initiatives like the movement of the cultural and artistic events to the region, Galataport Project coming to the fore, and artists, designers, and entrepreneurs. With the factors such as mass consumption habits, meetings, eating and drinking, and entertainment added to the cultural activities, street life has become lively and Karaköy has caught on. Karaköy, which has been home to trade clusters throughout its history, began to reflect the creative cluster identity that is shared by various users during the most rapid periods of the transformation. It is observed that it has reached a large capacity of variety to appeal to different budgets, tastes, age groups and uses. Therefore, it is found that the creative clusters are effective in creating inclusive, open, accessible areas despite the consumption habits brought by neoliberal politics and globalisation.
On the other hand, Galataport Project, which puts pressure on real estate prices and tourism-based transformations in the region, has caused increase in the accommodation activities on large and small scales. This situation has led to the increase of competition environment as a result of clustering, and hence the transformations in the management qualities. As a result of the changes that have taken place in the region, cultural production began to be marginalised and replaced by the unites that appeal to consumption and tourism. Through the current analyses and observations made in 2021, it is determined that cultural and artistic activities, designing studios, and street art continue to reflect the identity of the region despite the decrease in number. It is suggested that local authorities should develop creative bureaucracy, interfere in the increase in the real estate market, and adopt inclusive, open, and demographic attitudes that encourage cultural production for Karaköy not to lose its creative identity.
Consequently, the transformations that have taken place on Karaköy Mumhane Avenue, Murakıp Street and Kılıç Ali Paşa Medresesi Street demonstrate that the social platform that is caused by creative clustering has had great effects on many levels, including identity, social, and formal levels of the space.