Osmanlının ilk jeoloji kitabı olan İlm-i Tabakatü'l Arz'ınTürk bilim tarihindeki yeri ve önemi
The first geological book of the Ottoman Empire, İlm-i Tabakatu'l Arz place and importance in the history of Turkish science
Yazar: HABİP TOKGÖZ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN GAZİ TOPDEMİR
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Felsefe = Philosophy ; Tarih = History

Özet:
Jeoloji gezegenimizin tarihini inceleyen zaman bilimidir. Yaklaşık 2600 yıldır düşünürlerin ve bilim insanlarının gezegenimizi anlamak ve açıklamak için katkıda bulunduğu jeoloji, 18. yüzyıldan beri bağımsız bir disiplin olarak insanlığa hizmet etmektedir. Özellikle kurucular olarak James Hutton, Charles Lyell ve devamında Charles Darwin gibi maceracı bir insanın üstün çabalarıyla jeoloji, modern bilimin bir parçası olmuştur. Bunun yanı sıra jeoloji, ilerleme bakımından coğrafya disipliniyle birlikte gelişmiştir.
Bu çalışmanın amacı jeoloji bilimin tarihsel gelişiminde Thales'ten Darwin'e kadar ortaya çıkan farklı düşünceleri açıklamak, devamında Osmanlı Devletinde jeoloji alanındaki yayınların kronolojik olarak incelemek ve son olarak Osmanlı'nın ilk jeoloji kitabı olan İlm-i Tabakatü'l Arz'ın günümüz Türkçesine aktarılarak değerlendirmek olmuştur. Bununla beraber, çalışmamız sadece bir çeviri çalışması olmayıp aynı zamanda literatürdeki eksikliği belirleme ve daha sonraki araştırmacılara Osmanlı Jeoloji Tarihi alanında yardımcı olabilmesi bakımından bu alandaki ilk lisansüstü tez çalışmasıdır.
Sonuç olarak jeoloji üzerine düşünceler ve eserler hakkında bilgi veren bu çalışma; çeviri, tarihsel kritik ve karşılaştırma yöntemleri kullanılarak oluşturulmuştur. Buna ek olarak özellikle Osmanlı Bilim Tarihi içinde jeolojinin oluşumu ve gelişimi felsefi olarak incelenerek elde edilen verilerle ortaya çıkan sonuçlar değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Jeoloji, Osmanlı Devleti, İlm-i Tabakatü'l Arz, Ali Fethi Efendi, Türk Bilim Tarihi

Abstract:
Geology is the science of time that analyses the history of our planet. About 2600 years, geology, which philosophers and scientists have contributed to understand and explain our planet, has been serving humanity as an independent discipline since the 18th century. Especially with the superior efforts of adventurous people as James Hutton, Charles Lyell and later Charles Darwin as founders, geology has become a part of modern science. In addition, geology has developed along with the discipline of geography in terms of progress.
The aim of this study is to explain different ideas that emerged from Thales to Darwin in the historical development of geological science, then chronologically to examine the publications in the field of geology in the Ottoman Empire, and finally to evaluate the first geological book of the Ottoman Empire, Ilm-i Tabakatu'l Arz, by translating into modern Turkish. However, our study is not only a translation study, but also the first postgraduate thesis in this field in terms of determining the deficiency in literature and helping in the future researchers in the field of Ottoman Geological History.
As a result, this study, which provides knowledge about the ideas and treatises on geology, has been created by using translation, historical criticism, and comparative methods. In addition, the formation and development of geology, especially in the Ottoman History of Science, has been philosophically scrutinized and the conclusions reached with the data obtained have been evaluated.
Key Words: Geology, Ottoman Empire, Ilm-i Tabakatü'l Arz, Ali Fethi Efendi, History of Turkish Science