XIX. yüzyılın ikinci yarısında Çukurova'da pamuk üretimi: 1850 - 1900
Cotton cultivation / production in Çukurova in the 2nd half of the 19th century
Yazar: BAYRAM EVİN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. TUĞRUL ÖZCAN
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Demir yolları = Railways ; Endüstri Devrimi = Industrial Revolution ; Pamuk = Cotton ; Çukurova bölgesi = Çukurova region ; Üretim = Production

Özet:
Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılın ikinci yarısında ve 19. yüzyılın
başlarındaki savaşlar nedeniyle askeri gücü ve ekonomisi zayıflamıştı. Yapılan
antlaşmalarda kendini koruyabilme adına ekonomisini her geçen gün daha da
kötüye götüren kapitülasyonlar vermekteydi. Kapitülasyonlar sayesinde Osmanlı
topraklarını sömürge alanına çeviren Avrupalılar her geçen gün etkinliklerini
artırıyorlardı. Tarım üretimi durma aşamasına gelmişti. Osmanlı çiftçisinin
ürettiği ürünler ihraçtan çok iç piyasada tüketiliyordu. Ancak ihtiyacı
karşılamıyordu. Dışarıdan gelen hammadde de ucuza geldiği için yabancı
tüccarlarla mücadele edilemiyordu.
Sanayi devrimiyle üretimi artıran Avrupalılar, sanayide kullanılan başta
pamuk olmak üzere hammaddeyi ithal ediyorlardı. Pamuk ihtiyaçlarını en çok
karşıladıkları ülke ise Amerika Birleşik Devletleri'ydi. 1861 yılında Amerika'da iç
savaşın çıkması pamuk üretiminin düşmesi ve üretilen pamuğun ihracatının
yapılamaması pamuk şirketlerini sıkıntıya soktu. Çünkü dokuma sanayinde
kullandıkları pamuğun hemen hemen tamamı buradan karşılanıyordu. Bu
durumdan en fazla İngiltere etkilendi. Pamuk fabrikaları tek tek kapanmaya
başladı. İşsizlerin artması sosyal olayların çıkmasına neden oldu. Ülke kaosa
sürükleniyordu. Bu durumu gören İngiltere pamuk meselesini devlet politikası
haline getirdi. Bütün elçilik ve konsolosluklarını bu işe sevk etti. Çok kısa süre
içerisinde pamuk üretimiyle ilgili raporlar Londra'ya gelmeye başladı. Bu
raporlardan dikkat çekenler Akdeniz havzasında bulunan Osmanlı topraklarıydı.
İngiltere 1838 yılında imzalanan Balta Limanı Antlaşmasıyla elde ettiği hakları da
kullanarak Osmanlı hükümetiyle temasa geçti. Bununla yetinmeyen İngiltere, Osmanlı Devleti'nde yayınlanmakta olan gazetelerle de temasa geçerek pamuk
üretiminin ne kadar kazançlı olduğunu belirtir yayınlar yapmalarını sağladı.
Osmanlı çiftçisi bu durum karşısında pamuk üretimine yöneldi. Ancak elinde
kaliteli tohum olmadığı gibi pamuk üretimi konusunda da fazla bilgiye sahip
değildi. Eksiklerin biran önce giderilmesi gerekiyordu. Çiftçilerin eğitimi için
uzmanlar görevlendirildi. İngiltere pamuk ekimi yapacak olanlara kaliteli pamuk
teşviki yapmaya başladı. Bu teşvik ilk olarak 1861 yılında gerçekleşti. Osmanlı
çiftçisine Amerikan ve Mısır pamuk tohumları karşılıksız olarak dağıtıldı. On yıla
yakın bu teşvikler devam etti.
Osmanlı Devleti pamuk yetiştirme alanlarının genişletilmesi için başta
Çukurova olmak üzere bataklık arazileri ıslah etti. Islah edilen arazilere, çevrede
yaşayan konargöçerleri iskâna başladı. Bunu gerçekleştirmek için en değerli devlet
adamlarından Ahmed Cevdet Paşa ile Derviş Paşa'yı bu işle görevlendirdi.
İskânda başarı yakalandıysa da sıkıntı bitmedi. Üretilen pamuğun ihracı için
limanlara taşınması gerekiyordu. Hayvan sırtlarında taşıma çare olmuyordu. Bu
nedenle Mersin-Tarsus ve Adana arasına demiryolu yapılmaya başlandı.
Demiryolu sadece ürün taşımaya değil, arazilerde çalışacak işçinin gelmesini de
kolaylaştırdı. Çok kısa sürede verilen teşvikler sayesinde yerli ve yabancı tüccarlar
Çukurova'da pamuk işleme fabrikaları açmaya başladı. Çiftçiler geleneksel
tarımdan makinalı tarıma geçtiler. Böylece Osmanlı Devleti her yıl daha da fazla
pamuk üretmeye başladı. Pamuk üretiminin ve ihracının artması hazine
gelirlerinin artmasını sağladıysa da özellikle ABD'de iç savaşının bitmesi,
çiftçilerin daha fazla kâr amacıyla her yıl aynı yere pamuk ekmesi pamuk
üretimini istenilen seviyeye çıkaramamıştır.

Anahtar kelimeler: 
Çukurova, Pamuk, Demiryolları, 19. yüzyıl, Sanayi Devrimi.

Abstract:
The military power and the economy of The Ottoman Empire had
weakened due to wars in the second half of the 18th century and in the early 19th
century. In treaties, capitulations were given in the name of self-protection though
they worsened its economy every day. The Europeans who turned the Ottoman
Empire to the colonial area through capitulation were increasing their
effectiveness every day. Agriculture had come to the stopping point. The Products
produced by the Ottoman farmers were consumed inside rather than they were
exported. And they did not meet the requirements. Besides, since raw materials
that come from abroad were expensive, they could not actually fight with foreign
traders.
Europeans enhancing the production since the industrial revolution
imported raw materials, including mainly cotton, used in industry. The country
that they bought the highest amount of cotton was the United States. That falling
out a civil war in 1861, decline in cotton production and that not being able to
export the cotton produced, caused troubles to cotton companies in the United
States. Because almost all of the cotton used in the textile industry was bought
there. England was affected most from this case. Cotton mills started closing one
by one. The increase of the unemployed led to the emergence of social events. The
country was being dragged into chaos. The Britain, upon this case, brought the
cotton issue into the government policy. It appointed all embassies and consulates
to that work. Soon after, reports on cotton production began to come to London.
Among these reports, it was those of the Ottoman territories in the Mediterranean
basin that drew attention most. England, using the rights acquired by the signing of the Treaty of Balta Limanı contacted in 1838, got in contact with the Ottoman
government. Not satisfied with that, the UK also by getting contact with the
newspaper being published in the Ottoman Empire let them publish publications
indicating how lucrative cotton production was. Ottoman farmers in this situation
turned their interests to cotton production. But they neither had qualified seeds
nor had as much knowledge about cotton production. The deficiencies had to be
resolved before long. Experts were appointed for the training of farmers. England
began to make the promotion of high quality cotton to the farmers. This promotion
was first held in 1861. American and Egyptian cotton seeds were distributed to
farmers in the Ottoman Empire as gratuitous. About ten years went on these
promotions.
Ottoman Empire, for the expansion of the cotton cultivation areas, began to
reclaim marshland, including especially Çukurova. To the reclaimed land,
populations living around as nomads were made to settle. To accomplish this,
among the most valuable statesmen Ahmet Cevdet Pasha and Dervish Pasha, were
appointed to this job. Though some success was achieved, trouble did not end.
Cotton that produced needed to be transported to ports for export. Transportation
on animal backs wasn't a remedy. Thus, the railway began to be made between
Tarsus-Mersin and Adana. Railway not only made it easier to transport the
product, but also made it easier for workers to come to work in the field. In a very
short period of time, through promotions the domestic and foreign traders began
to open cotton processing factories in Çukurova. Farmers transferred from
conventional agriculture into agriculture with machines. Then Ottoman Empire
began producing more cotton every year. Even though, the increase in cotton
production and exports led to the increase in treasury revenue, because of the facts
that particularly the end of the civil war in the United States and that the farmers
planted cotton in the same place every year in order to make more profit, cotton
production could not reach the desired level.

Key Words: 
Çukurova, Cotton, Railways, 19th century, İndustrial Revolution.