"Kimsenin Müslüman Kadınları" Müslüman kadınların alternatif medya platformları aracılığıyla karşı kamusal alan oluşturmaları: Türkiye ve Almanya örneği
"Nobody's Muslim Women" construction of Muslim women's counter public sphere through alternative media platforms: The case of Turkey and Germany"
Yazar: SÜMEYRA SOYDAŞ
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM DANACI YÜCE
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Sosyoloji = Sociology ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Almanya = Germany ; Alternatif medya = Alternative media ; Feminizm = Feminism ; Kadınlar = Women ; Kamusal alan = Public space ; Karşılaştırmalı analiz = Comparative analysis ; Müslümanlar = Muslims ; Türkiye = Türkiye

Özet:
"Kimsenin Müslüman Kadınları" Müslüman Kadınların Alternatif Medya
Platformları Aracılığıyla Karşı Kamusal Alan Oluşturmaları: Türkiye ve Almanya
Örneği" başlıklı bu tez çalışması, kendilerini Müslüman ve feminist/aktivist olarak
tanımlayan kadınların kamusal alanda bu kimlikler ile var olma mücadelesini alternatif
medya aracılığıyla nasıl yürüttüklerini konu almaktadır. Bu anlamda bu çalışmanın
araştırma sorusu şudur: kendilerini Müslüman ve feminist/aktivist olarak tanımlayan
kadınlar, kamusal alanda bu kimlikler ile var olma mücadelesini alternatif medya
aracılığıyla nasıl yürütmektedir? Bu soruya cevap vermek amacıyla nitel araştırma
yönteminin kullanıldığı bu tez çalışmasında Türkiye ve Almanya örneklemi
karşılaştırmalı ele alınmış ve bu ülkelerde bağlama uygun aktivizm yürüten kadınlar
ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmeler ışığında, ana akım İslami
paradigmanın ataerkil kamusal alanından ve özcü feminist kamusal alandan dışlanan
"alternatif Müslüman kadınların" karşı-kamu yaratma potansiyelleri tartışılmıştır.
En popüler tanımıyla, bireylerin bir araya gelip müşterek konuları konuştukları
uzlaşı ortamları olarak ele alınan ideal kamusal alanın kapsamına dair çok çeşitli
yaklaşım geliştirilmiştir. Zira idealize edilen kamusal alandan dışlanan grupların
başında kadınlar geldiğinden bu yaklaşım, başta cinsiyet körü olması nedeniyle
feminist teorisyenler tarafından eleştirilmiş ve feminist perspektifle kamusal alana
yeni tanımlar getirilmiştir. Birinci ve ikinci dalga feminizmde kadınların elde ettiği
siyasi ve sosyal haklar, onların kamusal alanda kadın kimliğiyle daha sık var
olmalarının önünü açmış; daha önce özel alanda mahsur kalan kadınlar, bir dizi
mücadele ile kendilerine feminist kamusal alan yaratmıştır. Feminizmin birinci
dalgasında oy kullanma, vekalet, miras, boşanma gibi vatandaşlık hakları kazanılmış;
ikinci dalgasında, "özel olan politiktir/kamusaldır" mottosundan hareketle daha önce
mahrem alanın konusu kabul edilen ve aile kurumu ile meşrulaştırılmış fakat eşitsizlik
yaratan annelik ve eşlik pratikleri, ev içi şiddet, cinsellik ve jinekoloji gibi birçok konu,
politik kabul edilerek kamusal alana taşınmıştır. Ancak bu kazanımlar, belirli bir
zümrenin kadınlarına odaklanılarak elde edildiğinden; tüm kadınları kamusal alanda
temsil etme kabiliyetine sahip olamamıştır. Bundan hareketle, 1980'li yıllara kadar
yapılan feminist eleştiriler, beyaz orta sınıf Batılı kadının sorunlarını odağına alması
yönüyle; bu grubun dışında kalan kadınlar için kapsayıcı değildir. Bu durum
neticesinde, sömürge sonrası ülkelerdeki kadınların uğradıkları ayrımcılığın, beyaz
erkek kadar beyaz feministlerin kapsayıcı olmayan yaklaşımlarıyla da yeniden
üretildiğini öne süren postkolonyal feminist perspektif oluşturulmuştur. Nitekim bu
yaklaşımın temelinde, kadın olarak ayrımcılığa uğramanın farklı kimlikler ile
birleştiğinde ayrımcılığı katladığı ve o güne kadarki feminist yaklaşımların bu durumu göz ardı ettiği vardır. Bu bağlamda dini, etnik, toplumsal cinsiyet gibi farklı kimlikleri
kapsayan "kesişimsel feminizm" kuramı geliştirilmiş ve kadın kimliğinin kamusal
alanda farklı kimliklerin kesişiminde var olması gerektiği öne sürülmüştür. Böylece,
bireylerin sosyal statülerinden ve kimliklerinden sıyrılarak kamusalda var olmasını
öngören geleneksel yaklaşımlara alternatif karşı-kamular oluşmuştur.
Enformasyon teknolojilerinin gelişimiyle kadın hareketinin görünürlük adına
kullandığı teknikler de çeşitlenmiş, buna paralel olarak dijital alanlar ile kamusal alan,
gelişen ve dönüşen bir hal almıştır. Kitle medyasında ve geleneksel kamusal alanda
yer bulamayan gruplar, yeni medya ekolojisinde enformasyonun kolaylıkla üretilip
yayılmasıyla kendilerine yeni alanlar yaratabilmiştir. Böylece, kamusal alan
kavramına getirilen tartışmalar derinleşmiş; ataerkil kamuların dışladığı gruplar,
sıklıkla alternatif medya platformlarıyla karşı-kamusal alan yaratmaya başlamıştır.
Sınırlı iletişim araçlarının olduğu dönemde hem idealize edilmiş ataerkil kamusal
alanda hem de kadınların farklılıklarını göz ardı eden özcü feminist kamusal alanda
yer alamayan "diğer kadınlar" için yeni medya atmosferinde alternatif medya
platformlarının genişleyen varlığı, hiç olmadığı kadar önem arz etmektedir. Bu
doğrultuda, ana akım kamusal alanda kendisine yer bulamayıp kamusal görünürlük
için alternatif medyaya başvuran gruplardan biri de kamusal alanda Müslüman ve
kadın kimlikleriyle var olmak isteyen ve ana akım görüşlere alternatif oluşturan
aktivist kadınlardır. Bu durum, somut örnekler üzerinden incelendiğinde daha iyi
analiz edilebilecektir. Bundan hareketle bu çalışmada, Müslüman nüfusun çoğunlukta
olduğu ve cumhuriyet tarihi boyunca önce laik ardından İslamcı ve muhafazakâr
kamusal alanın ana akım olduğu Türkiye ile; yakın tarihte Müslümanların azınlıkta
olduğu ve seküler kamusal alanın ana akım olduğu Almanya örnekleri üzerinden
kadınların, alternatif medya kullanımları ve karşı-kamusal alan yaratma potansiyelleri
tartışılmaktadır. Türkiye'de Müslüman kadınların kamusalda var olma mücadelelerini
örgütlü olarak yürütmelerinde, normatif kamusal alanın sınırlarını bu grubu dışlayarak
çizen 28 Şubat döneminin siyasi atmosferi ve beraberinde gelen hukuki düzenlemeler
etkili olmuştur. Zira bu süreç, 2000'lerde Müslüman kadınların kesişimsel feminizm
çatısı altında İslami feminizmin Türkiye tezahürünü yaratmasında da rol oynamıştır.
Bunun yanı sıra, Müslüman kadınların alternatif fikirleri, önceleri kısıtlı kitle medya
organları (TV, radyo, dergiler, edebi eserler…vb.) ile kamusalda yer bulmaya
çalışırken; internet ve bilhassa sosyal medya kullanımının yaygınlaşmasıyla, bilgiye
erişim kolaylaşmış ve erişilen kitle çeşitlenmiştir. Almanya'da ise "Türk-Alman"
Müslüman kadınların nicel çoğunluğu ve sivil toplum örgütlenmeleri ve akademik
çalışmalardaki nitel aktifliği, yürütülen kamusal alan mücadelesinde bu grubun
etkinliğini öne çıkarmıştır. Ayrıca, 2000'ler itibariyle dijital alanın örgütlü
mücadelelere katkısının giderek artması, ana akım kamusal alanda etnik ve dini
kimlikleriyle yer bulamayan ancak fikirlerini görünür kılmak isteyen "alternatif
Müslüman kadınlar" için alternatif medyayı yeni mücadele alanları haline getirmiştir.
Dolayısıyla, iki ülkede cereyan eden bu gelişmeler üzerinden karşı-kamusal alan
tartışması yapmak mümkündür. Bu bağlamda bu tez çalışmasının temel araştırma
sorusu, Türkiye'de ve Almanya'da sahip oldukları bakış açılarıyla hem ana akım
ataerkil hem de ana akım feminist kamusal alanda yer bulamayan "alternatif
Müslüman kadınların" kamusal alan yaratmasında alternatif medyanın nasıl rol
oynadığıdır. Bundan hareketle ileri araştırma soruları şunlardır: Türkiye'de ve
Almanya'da Müslüman kadınlar, tarih boyunca kamusal alanda nasıl konumlanmıştır?
Kadınların kamusal alanda yer almalarındaki engeller nelerdir? İki ülkedeki
Müslüman kadınların kamusallığı ile medya ilişkisi nasıl gelişmiştir? İslami feminizm ile Müslüman kadın aktivizmi, bu ülkelerde nasıl gelişmiştir ve gelişiminde alternatif
medya kanalları nasıl rol oynamıştır?
Araştırma sorularına yanıt vermek amacıyla birinci bölümde bu çalışmanın
çerçevesini oluşturan kavramsal ve kuramsal tartışmalar: feminist yaklaşımlar,
kamusal alan ve kamusal alan yaratma aracı olarak alternatif medya sac ayağında
sunulmuştur. İlk olarak feminist yaklaşımların tarih boyunca nasıl gelişim gösterdiği,
feminizmin dalgaları üzerinden aktarılmıştır. Bu bölümde yoğunlukla ana akım özcü
feminist yaklaşımların kamusal alana bakışı ile buna postmodern dönemde getirilen
anti-özcü eleştiriler ele alınmıştır. Bu doğrultuda, kesişimsel feminizm ve bu
kapsamda yer alan İslami feminizm tartışmalarına yer verilmiştir. Ardından, kuramsal
çerçevenin ikinci ayağını oluşturan kamusal alan kavramı, bilhassa Jürgen
Habermas'ın idealize ettiği burjuva kamusal alanı üzerinden incelenmiş ve farklı
teorisyenlerin de katkısıyla geliştirilen kamusal alan yaklaşımlarının feminist
perspektife göre eksiklikleri sunulmuştur. Bunun yanı sıra, kamusal alanı tanımlarken
dışarıda tutulan grupların bu müşterek alanda var olma arzusu ile temellenen "karşıkamu" kavramı ele alınmış, bu yaklaşım feminist kamusal alan tartışmaları ile
bağlanmıştır. Nancy Fraser'ın "madun-kamusal alan" olarak adlandırdığı bu alanlar,
ana akım İslami kamusal alanda ve feminist kamusal alanda sesi duyulmayan
Müslüman kadınlar üzerinden ele alınarak "bu odak grup için karşı-kamu nasıl
yaratılır?" sorusuna, alternatif kamular yaratmaya oldukça elverişli bir alan olan
alternatif medya bağlamında yaklaşılmıştır. Son olarak kuramsal çerçevenin üçüncü
ayağını oluşturan alternatif medyanın karşı kamu yaratma potansiyeli tartışılmış ve
Müslüman kadın aktivizmi, alternatif medya üzerinden incelenmiştir.
İkinci bölümde, ilk olarak çalışmanın örneklemini oluşturan Türkiye'de ve
Almanya'da feminizmin dalgaları özetlenmiştir. Ardından feminist hareketin kamusal
alan mücadelesi, iki ülkedeki ataerkil ana akım kamusal alana karşı feminist kamusal
alanların oluşumu üzerinden aktarılmıştır. Bundan hareketle, enformasyon
teknolojilerindeki gelişimin iki ülkenin feminist kamusal alanını nasıl şekillendirdiği
ele alınmıştır. Dijitalleşme ile dönüşen kamusal alan, iki ülkede de marjinalize edilen
"aktivist/feminist Müslüman kadınlar" üzerinden incelenmiştir. Hem tarihsel bağlamı
hem de güncel durumu etkin aktarmak amacıyla, iki ülkedeki ana akım kamusal alana
ve medya sunumlarına alternatif aktivizm yürüten "alternatif Müslüman kadınlar"
grubunun kamusal alan mücadelesinde rol alan alternatif medya platformları ve sivil
toplum kuruluşları başlıca: kuruluş amacı, ülkelerindeki kadınlar için önemi ve
etkinlikleri doğrultusunda tanıtılmıştır. Bu bağlamda, Türkiye'deki İslami feminist
kamusal alanın oluşumunda rol alan örgüt ve dijital platformlardan: Başkent Kadın
Platformu Derneği, Kadına Şiddete Karşı Müslümanlar İnisiyatifi, Reçel Blog,
Kadınlar Camilerde Kampanyası ve Havle Kadın Derneği tanıtılmıştır. Almanya'daki
İslami kamusal alanın oluşumu ise bunda rol alan kuruluşlardan; Müslüman Kadınlar
Aksiyon İttifakı (AmF e.V.), Müslüman Kadınlar Eğitim ve Danışma Merkezi (BFmF
e.V.), Müslüman Kadınlar Sosyal Hizmet Derneği (SmF e.V.), RAHMA e.V. ile
birlikte Muslima Pride kampanyası, Bir Yabancı Kelimeler Sözlüğü blog sitesi (Ein
Fremdwörterbuch) ve www.seyranates.de kişisel web sitesi üzerinden incelenmiştir.
Üçüncü bölüm; yapılan saha araştırmasının konusu, yöntemi, literatür
incelemesi ve hipotezlerinden oluşmaktadır. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı
bu çalışmada, ikincil kaynak taramasının yanı sıra, yarı yapılandırılmış sorulardan
oluşan derinlemesine mülakat tekniğine başvurulmuştur. Araştırmanın örneklemini,
Türkiye'de ve Almanya'da yaşayan, kendini Müslüman olarak tanımlayan aktivist
ve/veya feminist akademisyen, sivil toplum gönüllüsü/üyesi ve aktif sosyal medya
içerik üretüketicisi (prosumer) kadınlar oluşturmaktadır. Bu standartlarda 8'i
Türkiye'de, 7'si Almanya'da toplam 15 aktivist kadın ile görüşülmüştür. Bu
örneklemde yer alan katılımcılara hem doğrudan kişinin e-posta veya sosyal medya
hesabı, hem de kar topu tekniği ile ulaşılmış, çevrimiçi ve yüz yüze derinlemesine
görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların onayının alınmasıyla görüşmelerin ses
kaydı alınarak kayıtların deşifresi yapılmıştır. Elde edilen bulgular, alt başlıklar
oluşturularak betimsel analiz tekniğiyle ele alınmış, kuramsal çerçeve ve literatür ile
bağlantı kurularak değerlendirilmiştir. Katılımcıların aktarımları; siyasal kültürün
konuya etkisi, habitusun konuya etkisi, alternatif medya kullanma motivasyonları,
alternatif medya kullanım biçimleri ve karşı değerlendirmeler olmak üzere beş alt
başlıkta incelenmiştir.
Bu tez çalışmasında, Türkiye'deki ve Almanya'daki siyasi kültür farkının ve
katılımcıların sahip oldukları habitusun feminist harekete ve medya kullanım
biçimlerine yansıdığı tespit edilmiştir. Bu anlamda, erkek egemen İslami
paradigmanın, iki ülkedeki Müslüman kadınları etkin aktivizmden alıkoyduğu
görülmüştür. Ancak Türkiye'de, tarih boyunca farklı hükümetlerin kamusal alanı
siyasi ideolojileri ekseninde şekillendirmesiyle siyasi araçsallaştırılan; Almanya'da ise
yakın tarihte halen kamusal tartışmalara konu olan İslamofobi ve ırkçılık kesişiminde
ikincilleştirilen Müslüman kadınlar, iki ülkede de dijitalleşmenin sağladığı alternatif
medya platformları aracılığıyla bu tahakküm alanlarına karşı duruş sergileyebilmiştir.
Ayrıca, iki ülkede de özcü feminist bakış, Müslüman kadınları feminist hareketten
dışlayarak özne olarak hak mücadelesinde yer almalarının önüne geçmiş ve bu grubun
feminist kamusal alandaki etkin varlığını geciktirmiştir. Bunun yanı sıra, alternatif
medya platformlarının; tür çeşitliliğinin, katılım ve erişim kolaylığının, kapsayıcı ve
heterojen yapısının ve yatay örgütlenmeye sahip oluşunun iki ülke için de ortak olarak
karşı kamu yaratmada etken olduğu görülmüştür. Zira konvansiyonel medyanın
sistematik olarak mahrem alana hapsettiği veya ana akım "makbul görüşün" filtresinde
sunduğu birçok tema, alternatif medya platformlarının konusu olmaktadır. Bu
platformlar ile Müslüman kadınlar için tabu olan başlıca: cinsellik, boşanma, annelik
gibi konulara dair alternatif yaklaşımlar, açıklıkla kamusala taşınmıştır. Dahası,
başörtülü kadınların kamusal alanda var olma mücadelesi iki ülke için de kamusal alan
tartışmalarında öne çıkan konulardandır. Ancak bu tartışmalar, Türkiye'de sırasıyla
Kemalist, İslamcı ve muhafazakâr-neoliberal perspektifin gölgesinde
yürütüldüğünden "alternatif başörtülü Müslüman kadınların" temsilinde alternatif
medyanın kritik öneme sahip olduğu sonucuna varılmıştır. Almanya'da ise
başörtüsünü seküler kamusal alanda yasaklayan hukuki düzenlemelere karşı
geliştirilen mücadele, alternatif medyanın yanı sıra kamu yayıncılığı yapan radyo
kanallarında ve bilhassa sivil toplum örgütlenmeleri ile yürütülmektedir. Ancak
vurgulanmalıdır ki mücadelenin alternatif dijital platformlara taşınması, Almanya'da
da Müslüman kadın aktivizmine ivme kazandırmıştır. Ayrıca, iki ülkedekisiyasi kültür
farkı, karşı-kamu yaratmak için farklı alternatif medya mecralarına başvurulmasına veya yeni medyayı farklı biçimlerde üretip tüketmeye neden olmaktadır. Türkiye'de
daha yaygın olarak sosyal medya platformlarında içerik üretimi yoluyla görünürlük
sağlanırken; Almanya'da sıklıkla sivil toplum kuruluşları ile alternatif fikirlere
görünürlük kazandırılmaktadır. Hülasa alternatif medya platformları, iki ülke için de
hem erkek egemen İslami paradigmaya hem de konunun öznesi olmayan ve Müslüman
kadını "mağdur, boyunduruk altında, kurtarılması gereken, modernite dışı" gibi
etiketler çerçevesinde yorumlayan özcü feministlere karşı perspektif geliştirilmesine
olanak vermiştir.

Anahtar Kelimeler: Feminist Karşı Kamusal Alan, Alternatif Medya, Feminist Aktivizm, Müslüman Kadınlar, Türkiye, Almanya

Abstract:
This thesis, titled "Nobody's Muslim Women", How Muslim Women Create
Counter-Public Through Alternative Media Platforms: The Case of Turkey and
Germany" focuses on how women who define themselves as Muslims and
feminists/activists struggle to exist in the public sphere with these identities through
alternative media. In this sense, the research question of this study is: how do women
defining themselves as Muslims and feminists/activists struggle to exist with these
identities in the public sphere through alternative media? In order to answer this
question, in this thesis, in which qualitative research method was used, the sample of
Turkey and Germany was handled comparatively, and in-depth interviews were
conducted with women who carry out activism appropriate to the context in these
countries. In the light of these interviews, the potentials of "alternative Muslim
women" excluded from the patriarchal public sphere of the mainstream Islamic
paradigm as well as the essentialist feminist public sphere to create a counter-public
were discussed.
With the development of information technologies, the techniques used by
the women's movement for visibility have also diversified, and in parallel, the public
sphere in digital spaces has been developing and transforming. Groups that could not
find a place in the mass media and in the traditional public sphere have been able to
create new spaces for themselves thanks to the easy production and dissemination of
information in the new media ecology. Thus, the debates on the concept of public
sphere have deepened and groups excluded by patriarchal publics have begun to create
a counter-public space, particularly with alternative media platforms. Since women
constitute the largest of the groups excluded from the public sphere idealized as
"consensus-based", where individuals come together and talk about common issues;
this approach has been criticized by feminist theorists for being gender-blind, and new
definitions have been introduced to the public sphere with a feminist perspective. The
political and social rights gained by women during the first and second wave feminism
paved the way for women to exist in the public sphere, therefore women who were
previously trapped in the private sphere created a feminist public sphere for themselves
through a series of struggles. In the first wave of feminism, citizenship rights such as
voting, power of attorney, inheritance, and divorce were acquired; in the second wave
of feminism, based on the motto "the private is political/public", many issues, which
were previously considered the subject of the private sphere and were legitimized by
the family institution, but creating inequality such as motherhood and companionship
practices, domestic violence, sexuality, and gynecology, were accepted as political and
moved to the public sphere. However, since these gains are achieved by focusing on
the women of a certain group; they have not been able to represent all women in the
public sphere. From this point of view, feminist criticisms made until the 1980s
focused on the problems of white middle-class Western women; but did not cover the problems of women outside this group. As a result of this situation, a postcolonial
feminist perspective has been formed, which argues that the discrimination suffered
by women in post-colonial countries by white men is reproduced by non-inclusive
approaches of white feminists. As a matter of fact, the basis of this approach is that
being discriminated as a woman, combined with different identities, multiplies the
discrimination, and the feminist approaches up to that point have ignored this situation.
In this context, the theory of "intersectional feminism", which covers different
identities such as religion, ethnicity, and gender, has been developed and it has been
argued that female identity should exist in the public sphere at the intersection of
different identities. Thus, counter-publics have formed as alternatives to traditional
approaches based on the existence of individuals in public by stripping them of their
social status and identities.
As a result of the spread of the internet in the information age, public sphere
approaches have also diversified, and this development contributed to the formation
of multi-identity counter-publics. As a matter of fact, the expanding presence of
alternative media platforms in the new media atmosphere is more important than ever
for "other women" who could not take part both in the idealized patriarchal public
sphere and in the essentialist feminist public sphere, which ignores the differences of
women, in the era of limited means of communication. In this sense, one of the groups
that cannot find a place for themselves in the mainstream public sphere and apply for
alternative media for public visibility is activist women who want to exist in the public
sphere with their Muslim and female identities and create an alternative to mainstream
views. This situation can be analyzed better when it is examined through concrete
examples. Based on that, in this study, women's use of alternative media and its
potential to create a counter-public sphere are discussed through the example of
Turkey, where the Muslim population is the majority and the secular and then Islamist
public sphere has been the mainstream throughout history as well as example of
Germany, where Muslims are in the minority and the secular public sphere is currently
mainstream. The political atmosphere of the 28 February period, which drew the
boundaries of the normative public sphere by excluding this group, and the
accompanying legal regulations were effective in the organized struggle of Muslim
women to exist in public sphere in Turkey. Thus, this process is one of the factors that
created the Turkish manifestation of Islamic feminism under the umbrella of
intersectional feminism by Muslim women in the 2000s. In addition, while Muslim
women's alternative ideas were trying to find a place in the public with limited mass
media (TV, radio, magazines, literary works…etc.); with the widespread use of the
internet and especially social media, media usage and the audience reached have
diversified. In Germany, the quantitative majority of "Turkish-German" Muslim
women and their qualitative activities in non-governmental organizations have been
quite effective in this group's active role in the struggle for the public sphere. Besides,
the increasing contribution of the digital field to organized struggles as of the 2000s
has made alternative media new areas of struggle for "alternative Muslim women in
Germany" who cannot find a place in the mainstream public sphere with their ethnic
and religious identities, but who want to make their ideas visible. Therefore, it is
possible to make a counter-public debate dealing with these developments in the two
countries. In this context, the main research question of this thesis is how alternative
media plays a role in the creation of the public sphere by "alternative Muslim women
living in Turkey and Germany", with their own perspectives, who cannot find a place
in both the mainstream patriarchal and mainstream feminist public sphere in the countries they live in. Based on this, further research questions are: How have Muslim
women been positioned in the public sphere throughout political history in Turkey and
Germany? What are the barriers to women's participation in the public sphere? How
has the relationship between the publicity of Muslim women and the media developed
in the two countries? How has Islamic feminism and Muslim women's activism
developed in these countries and how have alternative media channels played a role in
its development?
In order to answer the research questions, in the first part, conceptual and
theoretical discussions that form the framework of this study: feminist approaches,
public space and alternative media as a means of creating public sphere were
presented. First, how feminist approaches have developed throughout history was
conveyed through the waves of feminism. In this section, the views of mainstream
essentialist feminist approaches to the public sphere and the anti-essentialist critiques
made in the postmodern period were discussed. In this direction, intersectional
feminism and Islamic feminism discussions were handled. Then, the concept of public
sphere, which constitutes the second pillar of the theoretical framework, was examined
especially through the bourgeois public sphere idealized by Jürgen Habermas, and the
shortcomings of the public sphere approaches developed by different theorists, based
on the feminist perspective, were presented. In addition, while defining the public
sphere, the concept of "counter-public", which is based on the desire of the excluded
groups to exist in this common space, was addressed and this approach was linked
with feminist public sphere discussions. These spheres, which Nancy Fraser calls "the
subaltern-public sphere", were addressed through Muslim women whose voices have
not been heard in the mainstream Islamic public sphere and in the feminist public
sphere, and for this focus group the question of "how to create a counter-public?" was
approached in the context of media, which is a very conducive field to create
alternative publics.
In the second part, the waves of feminism in Turkey and Germany, which
constitute the core aspect of the study, were summarized first. Then, the struggle of
the feminist movement for the public sphere was conveyed through the formation of
feminist public spheres against the patriarchal mainstream public sphere in the two
countries. Starting from this, it was discussed how the development of information
technologies has shaped the feminist public sphere of the two countries. Then, the
public sphere transformed by digitalization was examined through "activist/feminist
Muslim women", who are considered as the marginalized segment in both countries.
In order to effectively convey both the historical context and the current situation, the
alternative media platforms and non-governmental organizations that take part in the
struggle for the public sphere of the "alternative Muslim women" group, which carries
out alternative activism in the mainstream public sphere and media presentations in
the two countries were introduced mainly in these lines: the purpose of establishment,
its importance for women in their countries and with its activities. In this context,
Başkent Women's Platform Association playing a role in the formation of the Islamic
feminist public sphere in Turkey, Muslims Against Violence Against Women
Initiative, Jam Blog, Women in Mosques Campaign and Havle Women's Association
were introduced. In addition to this, organizations and digital platforms that play a role
in the formation of the Islamic feminist public space in Turkey: Başkent Women's
Platform Association, Muslims Against Violence Against Women Initiative, Reçel Blog, Women in Mosques Campaign and Havle Women's Association were
introduced. Besides, the formation of the Islamic public sphere in Germany was
examined through the following organizations and digital platforms: Muslim Women's
Action Alliance (AmF e.V.), Muslim Women's Education and Counseling Center
(BFmF e.V.), Muslim Women's Social Service Association (SmF e.V.), RAHMA e.V.,
the Muslima Pride campaign, A Dictionary of Foreign Languages blog site (Ein
Fremdwörterbuch) and www.seyranates.de personal website.
The third part consists of the subject and method of the field study, literature
review, and hypotheses. In this study, in which the qualitative research method was
used, an in-depth interview technique consisting of semi-structured questions was
applied, as well as desk-research technique. The sample of the study consists of activist
and/or feminist academics, civil society volunteers/members, and active social media
content prosumers living in Turkey and Germany, who define themselves as Muslims.
In these standards, a total of 15 activist women, 8 in Turkey and 7 in Germany, were
interviewed. Online and face-to-face in-depth interviews were conducted with the
participants in this sample, both directly by the person's e-mail or social media account,
and by using the snowball technique. With the consent of the participants, audio
recordings of the interviews were taken, and the recordings were deciphered. The
obtained findings were handled by descriptive analysis technique by creating subtitles
and were evaluated by establishing a connection with the theoretical framework and
literature. Sharing of participants were examined under five subheadings: the effect of
political culture and habitus on the topic, motivations to use alternative media, usage
patterns, and counter-assessments.
In conclusion, it was determined that the difference in political culture in
Turkey and Germany and the habitus of the participants from two countries have been
reflected in the feminist movement and media usage patterns. In this sense, it was
noticed that the male-dominated Islamic paradigm prevents Muslim women in both
countries from engaging in active activism. However, while in Turkey, women who
have been politically instrumentalized throughout history by different governments,
shape the public sphere on the axis of their political ideologies; in Germany, Muslim
women, who have been subordinated at the intersection of Islamophobia and racism,
whose influence has remained in the past, are able to take a stand against these areas
of domination through alternative media platforms supported by high degree of
digitalization in both countries. In both countries, the essentialist feminist perspective
prevents women from taking part in the struggle for rights as subjects and delays the
active presence of this group in the public sphere by placing them out of the feminist
movement. Moreover, it was observed that the diversity of genres, easiness of
participation and access, inclusive and heterogeneous structure, and horizontal
organization of alternative media platforms are the major factors in terms of the
creation of a counter-public in both countries. In addition, many themes that
conventional media systematically imprisons in the private sphere or presents in the
filter of the mainstream "acceptable opinion" become the subject of alternative media
platforms. With these platforms, alternative approaches to subjects such as sexuality,
divorce, and motherhood, which were previously considered taboo for Muslim
women, are openly brought to the public. Furthermore, the struggle of headscarved
women to exist in the public sphere is one of the prominent issues in the public sphere
debates for both countries. However, since these discussions have been respectively conducted in the shadow of the Kemalist, Islamist, and conservative-neoliberal
perspectives in Turkey, it was concluded that alternative media have critical
importance in the representation of "alternative headscarved Muslim women". In
Germany, the struggle developed against the legal regulations that ban the headscarf
in the secular public sphere has been carried out on especially non-governmental
organizations, public broadcasting radio channels and alternative media platforms. It
was also noted that, the transfer of the struggle to digital alternative channels has
accelerated Muslim women's activism in Germany too. In addition to that, the political
and cultural differences between the two countries cause different alternative media to
be used to create a counter-public or to produce and consume new media in different
ways. While visibility is provided more commonly through content production on
social media platforms in Turkey; alternative ideas are often made visible by non-governmental organizations in Germany. Lastly, it was clearly observed that
alternative media platforms have allowed the development of a perspective against
both the male-dominated Islamic paradigm and the treatment of essentialist feminists,
who interpret the Muslim woman within the framework of labels such as "victim",
"subjugated", "to be liberated" or "out of modernity".

Key words: Feminist Counter-Public Sphere, Alternative Media, Feminist Activism, Muslim Women, Turkey, Germany







Cette thèse, intitulée "Les Femmes Musulmanes De Personne"
Créer Un public contre les femmes musulmanes par le biais de plateformes
médiatiques alternatives : le cas de la Turquie et de l'Allemagne se concentre sur la
manière dont les femmes qui se définissent comme musulmanes et
féministes/activistes luttent pour exister dans la sphère publique avec ces identités à
travers les médias alternatifs. En ce sens, la question de recherche de cette étude est :
Comment les femmes qui se définissent comme musulmanes et féministes/activistes
luttent-elles pour exister avec ces identités dans la sphère publique à travers les médias
alternatifs, et comment les médias alternatifs jouent-ils un rôle dans la création d'un
contre-espace public pour ce groupe ? Afin de répondre à cette question, dans cette
thèse, dans laquelle la méthode de recherche qualitative a été utilisée, l'échantillon de
la Turquie et de l'Allemagne a été traité de manière comparative, et des entretiens
approfondis ont été menés avec des femmes qui mènent un militantisme approprié au
contexte de ces pays. À la lumière de ces entretiens, les potentiels des « femmes
musulmanes alternatives » pour créer un contre-public, qui sont exclues de la sphère
publique patriarcale du paradigme islamique dominant et de la sphère publique
féministe essentialiste, sont discutés.
Avec le développement des technologies de l'information, les manières de
visibilité utilisées par le mouvement des femmes se sont également diversifiées et,
parallèlement, la sphère publique dans les espaces numériques s'est développée et
transformée. Les groupements qui ne trouvaient pas leur place dans les médias de
masse et dans la sphère publique traditionnelle ont pu se créer de nouveaux espaces
grâce à la facilité de production et de diffusion de l'information dans la nouvelle
écologie médiatique. Ainsi, les débats sur le concept de sphère publique se sont
approfondis et les groupes exclus par les publics patriarcaux ont commencé à créer un
espace contre-public, notamment avec les plateformes médiatiques alternatives.
Comme les femmes constituent un des groupes les plus exclus de la sphère publique
idéalisée comme "fondée sur le consensus", où les individus se réunissent et discutent
de questions communes, cette approche a été critiquée par les théoriciens féministes
pour être aveugle au genre, et de nouvelles définitions ont été introduites dans la sphère
publique avec une perspective féministe. Les droits politiques et sociaux acquis par les
femmes au cours de la première et de la deuxième vague du féminisme ont ouvert la
voie à l'existence des femmes dans la sphère publique, de sorte que les femmes qui
étaient auparavant piégées dans la sphère privée ont créé un espace public féministe
pour elles-mêmes à travers une série de luttes. Au cours de la première vague de
féminisme, les droits de citoyenneté tels que le vote, la procuration, l'héritage et le
divorce ont été acquis ; au cours de la deuxième vague de féminisme, fondée sur le
slogan "le privé est politique/public", de nombreuses questions, qui étaient auparavant considérées comme relevant de la sphère privée et étaient légitimées par l'institution
familiale, mais qui créaient des inégalités, telles que les pratiques de maternité et de
compagnonnage, la violence domestique, la sexualité et la gynécologie, ont été
acceptées comme politiques et déplacées vers la sphère publique. Cependant, comme
ces gains sont obtenus en se concentrant sur les femmes d'un certain groupe, ils n'ont
pas été en mesure de représenter toutes les femmes dans la sphère publique. De ce
point de vue, les critiques féministes faites jusqu'aux années 1980 se sont concentrées
sur les problèmes des femmes occidentales blanches de la classe moyenne ; elles n'ont
pas couvert les problèmes des femmes en dehors de ce groupe. Cette situation a donné
naissance à une perspective féministe postcoloniale, qui soutient que la discrimination
subie par les femmes des pays postcoloniaux de la part des hommes blancs est
reproduite par les approches non inclusives des féministes blanches. En effet, la base
de cette approche est que le fait d'être discriminé en tant que femme, combiné à
différentes identités, multiplie la discrimination, et les approches féministes ont
jusqu'alors ignoré cette situation. Dans ce contexte, la théorie du "féminisme
intersectionnel", qui couvre différentes identités telles que la religion, l'ethnicité et le
genre, a été développée et il a été affirmé que l'identité féminine devrait exister dans
la sphère publique à l'intersection de différentes identités. Ainsi, des contre-publics se
sont formés comme alternative aux approches traditionnelles basées sur l'existence des
individus en public en les dépouillant de leur statut social et de leurs identités.
Avec la diffusion d'Internet dans l'ère de l'information, les approches de la sphère
publique se sont également diversifiées ; ce développement a contribué à la formation
de contre-publics multi-identitaires. En fait, la présence croissante des plates-formes
médiatiques alternatives dans l'atmosphère des nouveaux médias est plus importante
que jamais pour les "autres femmes" qui n'ont pas pu prendre part à la fois à la sphère
publique patriarcale idéalisée et à la sphère publique féministe essentialiste qui ignore
les différences des femmes. Dans ce sens, un groupe qui ne peut pas trouver une place
dans la sphère publique dominante et qui a recours aux médias alternatifs pour se faire
connaître est celui des femmes activistes qui veulent exister dans la sphère publique
avec leur identité musulmane et féminine et créer une alternative aux vues dominantes.
Cette situation peut être mieux analysée lorsqu'elle est examinée à travers des
exemples concrets. Sur cette base, dans cette étude, l'utilisation des médias alternatifs
par les femmes et leur potentiel de création d'un espace contre-public sont discutés à
travers l'exemple de la Turquie, où la population musulmane est majoritaire et où la
sphère publique laïque puis islamiste a été le courant dominant tout au long de
l'histoire, ainsi que l'exemple de l'Allemagne, où les musulmans sont minoritaires et
où la sphère publique laïque est actuellement le courant dominant. L'atmosphère
politique de la période du 28 février, qui a tracé les lignes de la sphère publique
normative en excluant ce groupe, et les réglementations juridiques qui l'accompagnent
ont été efficaces dans la lutte organisée des femmes musulmanes pour exister en public
en Turquie. Pareillement ce processus était l'un des facteurs qui ont créé la
manifestation turque du féminisme islamique sous l'égide du féminisme
intersectionnel des femmes musulmanes dans les années 2000. En outre, alors que les
idées alternatives des femmes musulmanes tentaient de trouver un espace dans le
public avec des médias de masse limités (télévision, radio, magazines, œuvres
littéraires, etc.) ; avec la généralisation de l'internet et surtout des médias sociaux,
l'utilisation des médias et le public touché se sont diversifiés. En Allemagne, la
majorité quantitative des femmes musulmanes "turco-allemandes" et leurs activités
qualitatives dans les organisations non gouvernementales ont permis à ce groupe de jouer un rôle actif dans la lutte pour la sphère publique. Par ailleurs, la contribution
croissante du domaine numérique aux luttes organisées à partir des années 2000 a fait
des médias alternatifs de nouveaux terrains de lutte pour les "femmes musulmanes
alternatives en Allemagne" qui ne peuvent trouver une place dans la sphère publique
dominante avec leurs identités ethniques et religieuses, mais qui veulent rendre leurs
idées visibles. Il est donc possible d'organiser un débat contre-public sur ces évolutions
dans les deux pays. Dans ce contexte, la principale question de recherche de cette thèse
est de savoir comment les médias alternatifs jouent un rôle dans la création d'une
sphère publique par les "femmes musulmanes alternatives", avec leurs propres
perspectives, qui ne peuvent pas trouver une place dans la sphère publique patriarcale
et féministe dominante. Sur cette base, d'autres questions de recherche sont posées :
Comment les femmes musulmanes ont-elles été positionnées dans la sphère publique
à travers l'histoire en Turquie et en Allemagne ? Quels sont les obstacles à la
participation des femmes à la sphère publique ? Comment s'est développée la relation
entre la publicité des femmes musulmanes et les médias dans les deux pays ? Comment
le féminisme islamique et l'activisme des femmes musulmanes se sont-ils développés
dans ces pays et comment les canaux médiatiques alternatifs ont-ils joué un rôle dans
ce développement ?
Afin de répondre aux questions de recherche, la première partie présente les
discussions conceptuelles et théoriques qui forment le cadre de cette étude : les
approches féministes, l'espace public et les médias alternatifs comme moyen de créer
une sphère publique. Tout d'abord, la façon dont les approches féministes se sont
développées au cours de l'histoire est présentée à travers les vagues du féminisme.
Dans cette section, les points de vue des approches féministes essentialistes
dominantes de la sphère publique et les critiques anti-essentialistes de la période
postmoderne sont discutés. Dans cette direction, les discussions sur le féminisme
intersectionnel et le féminisme islamique sont incluses. Ensuite, le concept de sphère
publique, qui constitue le deuxième pilier du cadre théorique, a été examiné
notamment à travers la sphère publique bourgeoise idéalisée par Jürgen Habermas, et
les lacunes des approches de la sphère publique développées par différentes
théoriciennes, basées sur la perspective féministe, sont présentées. En outre, tout en
définissant la sphère publique, le concept de "contre-public", qui est basé sur le désir
des groupes exclus d'exister dans cet espace commun, a été abordé et cette approche a
été liée aux discussions féministes sur la sphère publique. Ces espaces, que Nancy
Fraser appelle la "sphère publique subalterne", sont abordés par le biais des femmes
musulmanes dont les voix ne sont pas entendues dans la sphère publique islamique
dominante et dans la sphère publique féministe. Pour ce groupe de discussion, la
question "comment créer un contre-public" est abordée dans le contexte des médias,
qui sont un domaine très propice à la création de publics alternatifs.
Dans la deuxième partie, les vagues du féminisme en Turquie et en Allemagne,
qui constituent l'échantillon de l'étude, sont d'abord résumées. Ensuite, la lutte du
mouvement féministe pour la sphère publique est transmise à travers la formation
d'espaces publics féministes contre la sphère publique patriarcale dominante dans les
deux pays. A partir de là, on discute comment le développement des technologies de
l'information a façonné la sphère publique féministe des deux pays. La sphère publique
transformée par la numérisation a été examinée à travers les "femmes musulmanes
activistes/féministes", qui sont considérées comme le segment marginalisé dans les deux pays. Afin de transmettre rentablement à la fois le contexte historique et la
situation actuelle, les plates-formes médiatiques alternatives et les organisations non
gouvernementales qui prennent part à la lutte pour la sphère publique du groupe des
"femmes musulmanes alternatives", qui mène un activisme alternatif dans la sphère
publique dominante et les présentations médiatiques dans les deux pays sont
présentées principalement dans ces lignes : le but de la création, son importance pour
les femmes dans leurs pays et avec ses activités. Dans ce contexte, l'association
Başkent Women's Platform, qui joue un rôle dans la formation de l'espace public
féministe islamique en Turquie, l'initiative Muslims Against Violence Against
Women, Reçel Blog, Women in Mosques Campaign et l'association Havle Women's
Association ont été présentés. Dans ce contexte, les organisations et les plateformes
numériques qui jouent un rôle dans la formation de l'espace public féministe islamique
en Turquie : Başkent Women's Platform Association, Muslims Against Violence
Against Women Initiative, Reçel Blog, Women in Mosques Campaign et Havle
Women's Association sont présentées. La formation de la sphère publique islamique
en Allemagne a été examinée à travers les organisations et les plateformes numériques
suivantes : Alliance d'action des femmes musulmanes (AmF e.V.), Centre d'éducation
et de conseil des femmes musulmanes (BFmF e.V.), Association des services sociaux
des femmes musulmanes (SmF e.V.), RAHMA e.V., la campagne Muslima Pride, le
site de blog Ein Fremdwörterbuch (Dictionnaire des langues étrangères) et le site web
personnel www.seyranates.de.
La troisième partie est consacrée au sujet et à la méthode de l'étude sur le
terrain, à la revue de la littérature et aux hypothèses. Dans cette étude, dans laquelle la
méthode de recherche qualitative a été utilisée, la technique de l'entretien approfondi
consistant en des questions semi-structurées est appliquée, ainsi que la technique de
recherche documentaire. L'échantillon de l'étude se compose d'universitaires activistes
et/ou féministes, de bénévoles/membres de la société civile et de prosommateurs actifs
de contenu de médias sociaux vivant en Turquie et en Allemagne, qui se définissent
comme musulmans. Au total, 15 femmes militantes, 8 en Turquie et 7 en Allemagne,
sont interrogées. Des entretiens approfondis en ligne et en face à face ont été menés
avec les participantes de cet échantillon, à la fois directement par l'e-mail ou le compte
de médias sociaux de la personne, et en utilisant la technique de la boule de neige.
Avec le consentement des participants, des enregistrements audios des entretiens sont
réalisés, et les enregistrements sont décodés. Les résultats obtenus ont été traités par la
technique d'analyse descriptive en créant des sous-titres et ont été évalués en
établissant un lien avec le cadre théorique et la littérature. Le partage des participants
a été examiné sous cinq sous-titres : l'effet de la culture politique et de l'habitus sur le
sujet, les motivations à utiliser les médias alternatifs, les modèles d'utilisation et les
contre-évaluations.
Dans cette thèse, qui se concentre sur le rôle des médias alternatifs dans la
création par les femmes musulmanes d'un contre-public contre la sphère publique
dominante, y compris les approches féministes essentialistes et les approches
religieuses patriarcales, il a été déterminé que la différence de culture politique en
Turquie et en Allemagne et l'habitus des participantes des deux pays se reflètent dans
le mouvement féministe et les modèles d'utilisation des médias. Dans ce sens, il a été
remarqué que le paradigme islamique dominé par les hommes empêche les femmes
musulmanes des deux pays de militer activement. Cependant, en Turquie, les femmes qui ont été politiquement instrumentalisées tout au long de l'histoire par différents
gouvernements façonnant la sphère publique sur l'axe de leurs idéologies politiques ;
en Allemagne, en revanche, les femmes musulmanes, qui ont été subordonnées à
l'intersection de l'islamophobie et du racisme, dont l'influence est restée dans le passé,
ont pu prendre position contre ces domaines de domination grâce à des plateformes
médiatiques alternatives fournies par la numérisation dans les deux pays. Dans les
deux pays, la perspective féministe essentialiste les empêche de prendre part à la lutte
pour les droits en tant que sujets et retarde la présence active de ce groupe dans la
sphère publique en excluant les femmes musulmanes du mouvement féministe. En
outre, il a été observé que la diversité des genres, la facilité de participation et d'accès,
la structure inclusive et hétérogène et l'organisation horizontale des plateformes
médiatiques alternatives sont des facteurs de création d'un contre-public dans les deux
pays.
De plus, de nombreux thèmes que les médias conventionnels enferment
systématiquement dans la sphère privée ou présentent dans le filtre de l'"opinion
acceptable" du courant dominant deviennent le sujet de plateformes médiatiques
alternatives. Grâce à ces plateformes, des approches alternatives de sujets tels que la
sexualité, le divorce et la maternité, qui sont tabous pour les femmes musulmanes, sont
ouvertement présentées au public. En outre, la lutte des femmes portant le foulard pour
exister dans la sphère publique est l'une des questions les plus importantes des débats
sur la sphère publique dans les deux pays. Cependant, étant donné que ces discussions
sont respectivement menées dans l'ombre des perspectives kémalistes, islamistes et
conservatrices-néolibérales en Turquie, il a été conclu que les médias alternatifs ont
une importance critique dans la représentation des "femmes musulmanes alternatives
portant le voile". En Allemagne, la lutte contre les réglementations légales qui
interdisent le port du foulard dans la sphère publique laïque est menée par les médias
alternatifs ainsi que par les plateformes traditionnelles et surtout par les organisations
non gouvernementales. Toutefois, le transfert de la lutte vers des canaux alternatifs
numériques a accéléré l'activisme des femmes musulmanes en Allemagne. En outre,
les différences culturelles et politiques des deux pays font que les médias alternatifs
sont utilisés différemment pour créer un contre-public ou pour produire et consommer
de nouveaux médias de manière différente. Alors qu'en Turquie, la visibilité est plus
souvent assurée par la production de contenu sur les plateformes de médias sociaux,
en Allemagne, les idées alternatives sont souvent rendues visibles par des
organisations non gouvernementales. Pour résumer, les plateformes de médias
alternatifs ont permis le développement d'une perspective contre à la fois le paradigme
islamique dominé par les hommes et le traitement des féministes essentialistes, qui ne
sont pas les sujets du problème et interprètent la femme musulmane dans le cadre
d'étiquettes telles que "victime", "subjuguée", "à libérer" ou "hors de la modernité".

Mots-clés: Espace contre-public féministe, Médias alternatifs, activisme féministe, femmes musulmanes, Turquie, Allemagne.