17. yüzyıl şeyhülislamlarından Bâlîzâde Mustafa Efendi ve elden verdiği fetvâları
Bâlizâde Mustafa Efendi, one of the 17th century sheikh-ul-islams, and his fatwas by hand
Yazar: ASEL EBRAR DÖNMEZ
Danışman: DOÇ. DR. HÜSEYİN OKUR
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Fetvalar = Fatwas ; Hanefiler = Hanifies ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mustafa Efendi = Mustafa Efendi ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; İslamiyet = Islam ; Şeyhülislam = Seyhulislam

Özet:
Bâlîzâde Mustafa Efendi, IV. Mehmed döneminde dokuzuncu şeyhülislam olarak altı ay görev yapmıştır. Dönemin siyasi çalkantıları sonucu sadrazam Köprülü Mehmed Paşa'nın kararlarına uyum sağlayamadığı gerekçesiyle azledilmiştir. Kendisi hanefî fıkhına dair birçok eser yazmış, dönemin meşhur kitaplarını toplumun daha iyi anlaması için emek vermiş bir zattır. Hanefî fıkhına dair hacimli eserler yazmakla kalmamış, belagat, hadis usulü, tefsir alanlarında da eserler kaleme almıştır. Araştırma Bâlîzâde Mustafa Efendi'nin ilmi şahsiyetini ve eserlerini tanıtma amacı taşımaktadır. Tez içerisinde, Bâlîzâde'nin görev yaptığı dönemin anlaşılması amacıyla, IV. Mehmed döneminin siyasi, iktisadî ve dini meselelerinden bahsedilmektedir. Devamında şeyhülislamlık makamının Osmanlı Devleti'ne kadarki süreci ve Osmanlı Devleti'ndeki görevleri ele alınmaktadır. Araştırmanın merkezinde Bâlîzâde'nin eserleri ve fetvâları olması hasebiyle öncelikle eserleri tanıtılarak, incelemeler sonucu ortaya çıkan değerlendirmelerden bahsedilmektedir. Aynı zamanda Bâlîzâde'ye isnad edilen ancak incelemeler sonucu ona ait olmadığını tespit ettiğimiz eserlere de yer verilmektedir.   Devamında el-Fetâvâ olarak isimlendirilen fetvâlarının transkript hali sunulmaktadır. Fetvâlarından okunması zor ve açıklanmaya ihtiyaç olanlar Hanefî kaynaklar özelinde açıklanmaktadır. 
 
Anahtar Kelimer: Osmanlı Devleti, Şeyhülislam, Bâlîzâde Mustafa Efendi, Fetvâ.

Abstract:
Bâlîzâde Mustafa Efendi, IV. He served for six months as the ninth sheikh al-Islam during the reign of Mehmed. As a result of the political turmoil of the period, he was dismissed on the grounds that he could not comply with the decisions of Grand Vizier Köprülü Mehmed Pasha. He is a person who has written many works on Hanafi fiqh and has made efforts for the society to better understand the famous books of the period. He not only wrote voluminous works on Hanafi fiqh, but also wrote works in the fields of rhetoric, hadith method and tafsir. The research aims to introduce the scientific personality and works of Bâlîzâde Mustafa Efendi. In the thesis, in order to understand the period in which Bâlîzâde served, the political, economic and religious issues of the IV. Mehmed period are mentioned.  Afterwards, the process of the office of sheikh al-Islam until the Ottoman Empire and its duties in the Ottoman Empire are discussed. Since Bâlîzâde's works and fatwas are at the center of the research, first of all his works are introduced and the evaluations that emerge as a result of the examinations are mentioned. At the same time, the works attributed to Bâlîzâde, but which we determined not to belong to him as a result of the examinations, are also included. Afterwards, the transcripts of the fatwas called al-Fatava are presented. Those fatwas that are difficult to read and need to be explained are explained in terms of Hanafi sources.

Keywords: Ottoman Empire, Sheikh al-Islam, Bâlîzâde Mustafa Efendi, Fatwa.