Cumhuriyet Dönemi'nde (1923?1960) modernite düşüncesinin mekânsal kuruluşu: Merkez-periferi dinamikleri bağlamında Trabzon örneği
The spatial construction of the modern thought in the Republican Period (1923?1960): The Trabzon case in the context of center-periphery
Yazar: EVRİM DÜZENLİ
Danışman: DOÇ. DR. AYHAN USTA
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Merkezi iktidar = Central power

Özet:
Osmanlı Devleti, fetih coğrafyası içinde, zamanla din, dil ve etnik açıdan çeşitliunsurları içinde barındıran ?heterojen? bir yapı kazanmıştır. Bununla birlikte Batı'da ulusdevlet anlayışının yükselişe geçişi ve üniter devletlerin kurulmaya başlaması, o dönemdebir çevre ülkesi olan Osmanlı Devleti'ndeki etnik çözülmelerin de önünü açmıştır.Ulusçuluk düşüncesi, bir aydınlanma sorunsalı olarak ele alındığında, Osmanlı Devleti'ninheterojen yapısının o dönem için ?modern olmayan bir devlet sistemi? ne işaret ettiği ifadeedilebilir.Cumhuriyet döneminde ise temel amaç, sosyal, etnik, ekonomik, vb. açılardanfarklılıkların mevcut olduğu Anadolu coğrafyasında, özellikle dil ve eğitim alanındayapılan çalışmalar ile modern-ulusal bir devlet sisteminin yaratılması olmuştur. Bu,toplumsal alanda yapılan inkılâplar (harf inkılâbı, kıyafet, ölçü birimleri, vd.), moderneğitim sisteminin kabulü, mimarlık alanındaki evrensel ve ulusalcı eğilimler, daha birçokfaaliyet aracılığıyla periferide de birçok alanda görünür kılınmıştır.Modernitenin periferideki algılamaları, erken Cumhuriyet dönemindeki merkezidüşünce sistematiği içinde yapılan tarih-yazımı çalışmalarında çoğu zaman göz ardı edilenbir nokta olmuştur. Bu bağlamda çalışma, modernitenin 1923?1960 tarihleri arasındaTrabzon şehrinde yaşanan süreçlerinin, merkez-periferi akışkanlığı / dinamikleridoğrultusunda ele alındığı, ideolojinin mekansal anlamda kuruluşunu anlama denemesidir.Bu anlamda ?modernite bilinci? nin üretildiği yer olan Ankara, Cumhuriyet'teki moderndüşüncenin ?merkez? idir. Trabzon ise Ankara'nın periferisidir. Modern düşünceninhedefine ulaşabilmesi için modernleştirici iradenin merkezde olduğu kadar periferide deetkin bir modern yapı kurgulayabilmesi, başka bir deyişle, modern düşüncenin ülkegenelinde yaygınlaştırılması ile yakından ilişkilidir. Çalışmada periferinin modernliği,şehirde onu temsil eden yerel kurum ve aktörlerin algılamaları ile şehirdeki inşa faaliyetleriüzerinden değerlendirmeye alınmaktadır.

Abstract:
The Ottoman State gradually developed a ?heterogeneous? structure which includedmany religious, language and ethnical elements in the conquest geography. However,ethnical disintegrations are introduced in the Ottoman State as a periphery country in thisperiod due to the rise of the nation state understanding and foundation of unitary states inthe west. If the thought of nationalism is considered to be a problem of the enlightenment,the heterogeneous structure of the Ottoman State can be said to refer to ?a state systemwhich is not modern? for that period.The basic aim in the Republican period was to create a modern-national state systemespecially with the studies made in language and education fields in the Anatoliangeography where differences were apparent in terms the aspects of social, ethnical,economic and so on. It was made to be manifest in many fields within the periphery bymeans of reforms in social area, acceptance of modern education system, universal andnational trends in architecture, and many other activities.Perceptions of modernity within periphery were usually an ignored issue in historywriting studies within the central thinking systematic during the early Republican period.In this context, this study is an attempt to understand the spatial foundation of ideology byhighlighting on the experienced processes of modernity in the province of Trabzon in theperiod from 1923 to 1960 and center-periphery mobility/dynamics.