Gramerleşme ve sözcükselleşme bağlamında eski Türk dilinde zarflar
Adverbs in old Turkic within the context of grammaticalization and lexicalization
Yazar: OSMAN ALİ ÇETİN
Danışman: DOÇ. DR. FERRUH AĞCA
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi-zarf = Grammar-adverb ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Sözcükleştirme = Lexicalization

Özet:
Bu çalışmada; öncelikle dilbilim ve Türkoloji araştırmalarında zarflar betimlenmiş ardından sözcükselleşme ve gramerleşme teorileri açıklanmış, bu teoriler bağlamında eski Türk dili alanında asra, ınaru, içgerü, içre, ilgerü, kisre, öŋre, taşgaru, yokaru, kin, barça, anca ~ inçe, başlayu, ikile ~ ikileyü, birdem ~ birtem, birdemleti, birdemlig, yindem ~ yintem, örü, udu, basa, kata, oza, üze, yana ~ yene ~ yine,  kodı, takı,  arıtı, tüketi, uzatı, akuru ~ akru, bütürü ~ bütrü, keŋürü, ötrü ~ ötürü, turkaru, yagru ~ yaguru ~ yakru, yaşuru ~ yaşru, aşnu, ertiŋü, yanturu ~ yantru ~ yanduru ~ yandru, tutçı ~ tuçı ~ tutşı ~ tutaşı,  kop, başlap, amtı, edgüti, idi, neŋ zarfları incelenmiştir.  İncelemeler sonucunda kimi zarfların isim türünden sözcüklere çeşitli isim çekim eklerinin gelmesiyle semantik değişim, kategori değişimi, fonetik erozyon gibi gramerleşme süreçlerinden geçerek gramerleştiği kaynaşma, birleşme, semantik ve sentaktik kayıp gibi gramerleşme karakteristiklerini yansıttıkları görülmüştür.  Kimi zarfların ise fiil türünden sözcüklere çeşitli fiil çekim eklerinin gelmesiyle semantik değişim, kategori değişimi, fonetik erozyon gibi gramerleşme süreçlerinden geçerek gramerleştiği donuklaşma, birleşme, semantik ve sentaktik kayıp gibi gramerleşme karakteristiklerini yansıttıkları görülmüştür. Az sayıda zarfın ise gramerleşmenin son aşaması olan fonetik erozyona uğradığı tespit edilmiştir.

Abstract:
In this study, adverbs in linguistics and Turcology studies were described first, then theories of lexicalization and grammaticalization were explained. The following adverbs, which are in old Turkic, asra, ınaru, içgerü, içre, ilgerü, kisre, öŋre, taşgaru, yokaru, kin, barça, anca ~ inçe, başlayu, ikile ~ ikileyü, birdem ~ birtem, birdemleti, birdemlig, yindem ~ yintem, örü, udu, basa, kata, oza, üze, yana ~ yene ~ yine,  kodı, takı,  arıtı, tüketi, uzatı, akuru ~ akru, bütürü ~ bütrü, keŋürü, ötrü ~ ötürü, turkaru, yagru ~ yaguru ~ yakru, yaşuru ~ yaşru, aşnu, ertiŋü, yanturu ~ yantru ~ yanduru ~ yandru, tutçı ~ tuçı ~ tutşı ~ tutaşı,  kop, başlap, amtı, edgüti, idi, neŋ were analysed within the context of those theories. As a result of the analysis, it was found that some adverbs, with the junction of various noun inflectional suffixes to nominal words, grammaticalized by undergoing grammaticalization processes such as semantic change, decategorialization and phonetic erosion and reflected characteristics of grammaticalization such as tarnishing, fusion, semantic and syntactic loss. It was also found out that some other adverbs,  with the junction of various verb inflectional suffixes to verbal words, grammaticalized by undergoing grammaticalization processes such as semantic change, decategorialization and phonetic erosion and reflected characteristics of grammaticalization such as coalescence, fusion, semantic and syntactic loss. Few adverbs were also identified to undergo phonetic erosion, which is the final stage of grammaticalization.