Hadis usulünün teşekkülünde sosyo-politik ve sosyo-kültürel bağlam
Socio-political and socio-cultural context in the formation of hadith methodology
Yazar: RECEP KÖKLÜ
Danışman: DOÇ. DR. SALİH KESGİN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Tarih = History

Özet:
Hz. Peygamber'in vefatının ardından siyasi ve dini meşruiyet alanlarında büyük bir boşluk oluşmuştur. Hicri I. asır daha çok siyasi mücadelelerle geçmiş, meşru dini bilginin tespitinde ise özellikle sahabe sonrası dönemde büyük metodolojik tartışmalar yaşanmıştır. Bu dönemde meşru bilginin tespitinde hangi kriterlerin ne oranda kullanılacağı sorunu ortaya çıkmıştır. Hicri II. asrın başlarından itibaren Ehl-i hadis ve Ehl-i re'y yaklaşımları olarak beliren bu metodolojik zihniyetlerin meşru bilginin tespitine dair sıhhat kriterleri sosyo-politik ve sosyo-kültürel mücadeleler eşliğinde gelişmiştir. Ehl-i hadisin Ehl-i re'ye karşı geliştirdiği isnad ve hadis usulü yöntemi, III. asırdan itibaren meşru dini bilginin tespitinde temel kriter halini almıştır. Bu sebeple isnad ve rical tenkidi merkezli hadis usulünün geliştirilmesinde Kûfe fıkhının müstakilleşmesi ve Hanefi-Mürcii din yorumunun farklılaşması önemli bir rol oynamıştır. Şâfiî, Bağdat'ta Ehl-i re'y Hanefi fakihlerle girdiği metodolojik mücadeleler sonucunda ittisal ve ref'i esas alan bir hadis usulü benimseyerek, Ehl-i hadis usulünün ilk revizyonunu gerçekleştirmiştir. Şâfiî'nin geliştirdiği bu sıhhat kriterleri kendisinden sonra Ehl-i hadis mensuplarının çoğu tarafından kabul görmüştür. Ehl-i re'y ise temelde Kur'ân'ı ve meşhur sünneti esas almış ve Ehl-i hadisin isnad yöntemi yerine irsal yöntemini benimsemiştir. Hicri III. asrın ilk çeyreğinde yaşanan Mihne olayı, ondan önce metodolojik olarak ayrılmış Ehl-i hadis ve Ehl-i re'y arasındaki gerilimi tırmandırmıştır. Mihne sonrası dönemde halku'l-Kur'ân ve ilahi sıfatlar hakkındaki tartışmalar sünni kelam ekollerinin teşekkülüne zemin hazırlamıştır. Sünni hadis geleneğini akılcı yöntemlerle savunmayı amaçlayan Eş'arîlik de bu süreçte gelişmiştir. Eş'arîliğin gelişimi Ehl-i hadis metodolojisinde bazı değişikliklere sebep olmuş ve Ehl-i re'yin geliştirdiği haberlerin bilgi değeri açısından tasnifi ve mütevatir-âhâd hadis ayrımı Ehl-i hadis usulüne girmiştir. Eş'arîliğin gelişmesi ile birlikte Ehl-i hadis usulü ikinci revizyonunu yaşamıştır. Hadis usulü, hicri II. ve III. asırdaki Ehl-i hadis-Ehl-i re'y kamplaşması sonucunda rivayetlerin tedvin ve tasnifine paralel olarak geliştirilmiş ve ilk müstakil ürünlerini IV. ve V. asırda vermiştir. Bu araştırma, tarihsel süreç içerisinde yaşanan siyasi, sosyal, kültürel ve metodolojik mücadeleler çerçevesinde hadis usulünün gelişimini ve mütekaddimûn dönemi hadis usulü literatürünün bu açıdan incelenmesini amaçlamaktadır.

Abstract:
After the death of the Prophet Muhammed (pbuh), there was a great gap in the areas of political and religious legitimacy. 1st century (AH) has been more of political struggles, and great methodological discussions were experienced, especially after the companions term, mostly in determining legitimate religious knowledge. In this period, the problem of which criteria to use and to what extent in the determination of legitimate information arose. The criteria for the determination of legitimate knowledge of these methodological mentalities, which stand out as Ahl al-Hadith and Ahl al-Ray approaches since the beginning of 2nd century (AH), have developed in the light of socio-political and socio-cultural struggles. The method of isnad and usul al-hadith had developed by the people of the Ahl al-Hadith against Ahl al-Ray, has become the basic criterion in determining legitimate religious knowledge since III century (AH). For this reason, the detachment of Kufa fiqh and the differentiation of Hanafi-Murdji's interpretation of religion played an important role in the development of the method of hadith centered on isnad and rical criticism. As a result of methodological struggles with Ahl al-Ray Hanafi jurists in Baghdad, Shafi'i carried out the first revision of the Ahl al-Hadith method by adopting a hadith method based on ittisal and ref. These health criteria developed by Shafii were accepted by most of the Ahl al-Hadith members after him. Ahl al-Ray, on the other hand, took the Qur'an and the famous Sunnah as their basis and adopted the irsal method instead of the isnad method of the Ahl al-Hadith. The Mihna incident, which took place in the first quarter 3rd century (AH), escalated the tension between Ahl al-Hadith and Ahl al-Ray, who had been methodologically separated before that. In the post-Mihna period, discussions about the halk al-Qur'an and divine attributes laid the groundwork for the formation of Sunni kalam schools. Ash'arism, which aims to defend the Sunni hadith tradition with rational methods, also developed in this process. The development of Ashariteism caused some changes in the methodology of Ahl al-Hadith, and the classification of the news developed by the Ahl al-Ray in terms of information value and the distinction between mutawatir and ahad hadith entered the method of Ahl al-Hadith. With the development of Ashariteism, the method of Ahl al-Hadith experienced its second revision. Usul al-Hadith, was developed in parallel with the tadwin (collection) and tasnif (classification) phases of the narrations as a result of the campification of Ahl al-Hadith and Ahl al-Ray in the II-III centuries (AH) and gave its first seperate products in the IV-V centuries (AH). This project aims to scrutiny the development of Usul al-Hadith within the framework of the political, social, cultural and methodological struggles which were experienced in the historical process and to examine the mutaqaddimun period literature of Usul al-Hadith from this perspective.