COVID-19 geçiren bireylerde nöropsikolojik belirtiler ile klinik belirtiler arasındaki ilişkinin araştırılması
Investigation of the relationship between clinical symptoms and neuropsychological symptoms in individuals with COVID-19
Yazar: NEŞE BAYRAMOĞLU
Danışman: PROF. DR. CENK AYPAK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Ankara Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim Ve Araştırma Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı / Aile Hekimliği Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Anksiyete = Anxiety ; Belirti ve semptomlar = Signs and symptoms ; Bellek = Memory ; COVID 19 = COVID 19 ; Depresyon = Depression ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Nöropsikoloji = Neuropsychology ; Nöropsikolojik testler = Neuropsychological tests ; Ölçekler = Scales

Özet:
Amaç: Bu çalışmada COVID-19 geçiren hastalarda değerlendirilmesi gereken başlıca alanlardan biri olan öznel bellek yakınmaları, geçirilen hastalığın şiddeti, komorbidite indeksi ve anksiyete-depresyon belirtilerinin şiddeti ile birlikte incelenmesi ve aralarındaki ilişkilerin ortaya konması amaçlanmıştır. 
Gereç ve Yöntem: Prospektif ve kesitsel araştırmamıza 10.02.2021 ile 30.11.2021 tarihleri arasında Ankara Etimesgut 2 no'lu Aile Sağlığı Merkezine ve Pursaklar Merkez Aile Sağlığı Merkezine kayıtlı COVID-19 hastalığı geçiren ve hastalığından üzerinden en az 1 ay geçmiş, henüz COVID-19 aşısı yapılmamış hastalar dâhil edildi. Toplam 900 COVID-19 enfeksiyonu geçiren hastadan çalışmaya katılmayı gönüllü olarak kabul eden ve dâhil olma ölçütlerini karşılayan 300 kişi çalışmaya alındı. Ancak 36 hasta anketi eksik doldurduğu veya teslim etmediği veya tek başına doldurabilecek yetisi olmadığı için çalışmadan çıkarıldı, kalan 264 hasta dâhil edildi. Kullanılan veri toplama araçları sosyodemografik veri formu, Depresyon Anksiyete Ölçeği (DASS-21) Kısa Formu, Olayların Etkisi Ölçeği (OEÖ), Öznel Bellek Yakınmaları Anketi (ÖBYA) ve Charlson Komorbidite İndeksidir (CKİ). 
Bulgular: Hastaların yaş ortalaması 41,63 ± 14,08 yıl, 175'i kadın, 89'u erkekti. Boy ortalaması 165,21± 9,37 cm; kilo ortalaması 74,44 ± 16,14 kg ve BKİ ortalaması çoğunlukta normal (%37,9) aralıkta idi. DASS-21 ölçeği verilerine göre katılımcılar arasında depresyon belirtileri düzeyi normal olan bireylerin oranı %52,3; çok ileri olanların oranı %4,9; anksiyete belirtileri düzeyi normal olanların oranı %42,8; çok ileri olanların oranı %14,8; stres düzeyi normal olanların oranı %74,2; çok ileri olanların oranı %1,5 olarak belirlendi. Depresyon düzeyi genel ortalaması 5,06 ± 4,31, anksiyete düzeyi genel ortalaması 4,86 ± 3,80 ve stres düzeyi genel ortalaması 4,98 ± 4,15 olduğu tespit edildi. COVID-19 geçiren kadınlarda, kronik hastalığı olan bireylerde, hastalık sonrası unutkanlık sorunu yaşayanlarda, tekrar enfeksiyon geçirme endişesi yaşayanlarda depresyon, anksiyete ve stres düzeyleri yüksek; obez bireylerde de depresyon ve anksiyete düzeyleri yüksek bulundu. Nöropsikolojik semptomların ve diğer klinik belirtilerin şiddeti ile depresyon, anksiyete ve stres belirti düzeyleri arasında anlamlı ilişkiler tespit edildi (p<0,05). OEÖ alt ölçeklerinden yeniden yaşama puan ortalaması 12,24 ± 7,55, kaçınma puan ortalaması 13,42 ± 6,63 ve aşırı uyarılma puan ortalaması 8,01 ± 5,38 olarak belirlendi. Toplam OEÖ puan ortalaması ise 33,67±17,31 idi. OEÖ puanları kadınlarda, obez bireylerde, psikiyatrik tanısı olanlarda, kronik hastalığı olanlarda, hastalık sonrası unutkanlık sorunu yaşayanlarda, tedavi/karantina sürecinde ruhsal yakınmaları olanlarda, tekrar enfeksiyonu geçirmekle ilgili endişesi olanlarda yüksek bulundu (p<0,05). ÖBYA alt ölçeklerinden genel bellek puan ortalaması 1,50 ± 1,46, günlük bellek puan ortalaması 2,25 ± 2,46 ve toplam ÖBYA puan ortalaması 3,75 ± 3,60 olarak belirlendi. ÖBYA puanları kadınlarda, obez bireylerde, nöropsikolojik semptomları olan bireylerde, hastalık sonrası unutkanlık sorunu yaşayanlarda, tedavi/karantina sürecinde ruhsal yakınmaları olanlarda öznel bellek yakınmalarının fazla olduğu tespit edildi (p<0,05). Son olarak depresyon, anksiyete ve stres ile OEÖ ve ÖBYA arasında pozitif ilişkiler; sadece stres, OEÖ ve ÖBYA ile CKİ arasında pozitif ilişkiler ve OEÖ ile ÖBYA arasında da pozitif ilişkiler bulundu (p<0,05). Regresyon modelleri nöropsikolojik semptomların şiddetinin, diğer klinik semptomların şiddetinin ve OEÖ puanın; DASS-21 puanını pozitif etkileyen faktörler olduğunu belirledi (p<0,05). DASS-21 puanı değişiminin %46,3'ü nöropsikolojik semptomların şiddeti, diğer klinik semptomların şiddeti ve OEÖ puanı tarafından açıklanmaktadır. Nöropsikolojik semptomların şiddetinin, DASS-21 puanın; ÖBYA puanını pozitif etkileyen faktörler olduğu belirlendi (p<0,05). ÖBYA puanı değişiminin %23,7'si yaş, nöropsikolojik semptomların şiddeti, DASS-21 puanı tarafından açıklanmaktadır. Cinsiyetin, nöropsikolojik semptomların şiddetinin ve CKİ skoru; OEÖ puanını pozitif etkileyen faktörler olduğu belirlendi (p<0,05). OEÖ puanı değişiminin %15,6'sı kadın cinsiyeti, nöropsikolojik semptomların şiddeti, CKİ skoru tarafından açıklanmaktadır.
Sonuç: COVID-19 hastalarında geniş bir yelpazede şiddetli nöropsikiyatrik semptomlar ortaya çıkabilir ve bu semptomların birçoğu, sosyodemografik ve klinik verilerle ilişkilidir. COVID-19 geçirmiş hastaların kapsamlı ruh sağlığı hizmetlerine ve psikolojik kriz müdahalesine ihtiyacı olduğu aşikârdır. Ayrıca COVID-19'dan kurtulanların nekahat dönemlerinde psikiyatrik semptomların periyodik olarak izlenmesi ve gerektiğinde psikososyal destek ve psikiyatrik konsültasyon sağlanması da önemlidir.
Anahtar Kelimeler: COVID-19, Depresyon Anksiyete Ölçeği Kısa Formu, Olayların Etkisi Ölçeği, Öznel Bellek Yakınmaları Anketi, Charlson Komorbidite İndeksidir

Abstract:
Aim: The aim was to examine the subjective memory complaints, the severity of the disease, the comorbidity index and anxiety-depression symptoms, which are one of the main areas to be evaluated in patients with COVID-19, and to reveal the correlations between them.
Patients and Methods: This prospective and cross-sectional study recruited the patients who had COVID-19 at least 1 month after the disease, yet COVID- 19 unvaccinated, and who were registered to Ankara Etimesgut Family Health Center No. 2 and Pursaklar Center Family Health Center between 10th Feb 2021 and 30th Nov 2021. A total of 300 patients who voluntarily accepted to participate in the study and met the inclusion criteria were included. However, 36 patients were excluded from the study because they filled in the questionnaire incompletely or did not submit it or did not have the ability to complete it alone, and the remaining 264 patients were selected. Data collection tools used were the sociodemographic data form, Depression Anxiety Scale (DASS-21) Short Form, Impact of Events Scale (IES), Subjective Memory Complaints Questionnaire (SMCQ) and Charlson Comorbidity Index (CCI).
Results: The mean age was 41.63 ± 14.08 years, 175 were female and 89 were male. Mean height was 165.21± 9.37 cm; mean weight was 74.44 ± 16.14 kg and mean BMI was mostly in the normal range (37.9%). According to DASS-21 data, the rate of individuals with normal depression symptoms was 52.3%; rate of those with highly advanced depression was 4.9%; rate of those with normal levels of anxiety symptoms was 42.8%; rate of those with highly advanced anxiety was 14.8%; rate of those with normal stress level was 74.2%; rate of those with highly advanced stress was determined as 1.5%. The mean depression level of all patients was 5.06 ± 4.31, mean anxiety level was 4.86 ± 3.80, and mean stress level was 4.98 ± 4.15. Depression, anxiety and stress levels were higher in women, individuals with chronic diseases, patients who have amnesia after illness and those who were worried about re-infection; the depression and anxiety levels were also found to be higher in obese individuals. Significant correlations were found between the severity of neuropsychological symptoms and other clinical symptoms and the levels of depression, anxiety and stress symptoms (p<0.05). The mean re-experiencing score of the IES subscales was 12.24 ± 7.55, mean avoidance score was 13.42 ± 6.63, and mean overstimulation score was 8.01 ± 5.38. The mean total IES score was 33.67±17.31. IES scores were higher in women, obese individuals, those with a psychiatric diagnosis, those with a chronic disease, those with amnesia after disease, those with mental complaints during treatment/quarantine period, and those concerned about re-infection (p<0.05). Among SMCQ subscales, mean general memory score was 1.50 ± 1.46, mean daily memory score was 2.25 ± 2.46, and mean total SMCQ score was 3.75 ± 3.60. Subjective memory complaints were found to be higher in women, obese individuals, individuals with neuropsychological symptoms, amnesia problems after disease, and psychological complaints during treatment/quarantine period (p<0.05). Finally, positive correlations between depression, anxiety, and stress and IES and SMCQ; positive correlations only between stress, IES, SMCQ and CCI, and positive correlations between IES and SMCQ were found (p<0.05). Regression models determined the severity of neuropsychological symptoms, those of other clinical symptoms, and IES score were significant factors affecting DASS-21 score positively (p<0.05). 46.3% of DASS-21 score change was explained by severity of neuropsychological symptoms, severity of other clinical symptoms, IES score. The severity of neuropsychological symptoms, DASS-21 score were significant factors affecting SMCQ score positively (p<0.05). 23.7% of change in SMCQ score can be explained by age, severity of neuropsychological symptoms, and DASS-21 score. Gender, severity of neuropsychological symptoms and CCI score were significant factors affecting IES score positively (p<0.05). 15.6% of change in IES score can be explained by female gender, severity of neuropsychological symptoms, and CCI score.
Conclusion: A wide range of severe neuropsychiatric symptoms may occur in COVID-19 patients, and many of these symptoms are related to sociodemographic and clinical data. It is clear that patients with COVID-19 need the comprehensive mental health services and intervention for their psychological crisis. It is also crucial to periodically monitor psychiatric symptoms during the convalescence of COVID-19 survivors and to provide a psychosocial support and psychiatric consultation when necessary.
Keywords: COVID-19, Depression Anxiety Scale Short Form, Impact of Events Scale, Subjective Memory Complaints Questionnaire, Charlson Comorbidity Index