Tahrir, tasnif ve tavsif: Evliya Çelebi seyahatnamesinde şehir vemimari
Writing, classification and characterization: city and architecture in Evliya Çelebi's travel book
Yazar: EMİN SELÇUK TAŞAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HALİL İBRAHİM DÜZENLİ
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Çalışma, Evliya Çelebi Seyahatnamesini merkeze alarak hem eserin kendisini
hem de şehir ve mimariye dair söylemleri tahrir, tasnif ve tavsif kavramları
çerçevesinde analiz etmektedir. Yazma ediminin başat bir rol oynadığı Evliya
Çelebi'nin seyahatinde, anlatının kurgusunun zamansal değil mekânsal olduğu
görülmektedir. Eserde bu yönüyle, edebiyattan ilahiyata, tarihten coğrafyaya kadar
uzanan bütün disiplinlerde "şehir ve mimari"nin müşterek bir konuma sahip olduğu
düşünülmektedir. Söz konusu iki kavramı odağa alarak bunların analizinin yapılması,
eseri anlamlandırabilmenin zaruri gerekçesi sayılabilir. Çelebi'nin hayatı boyunca
büründüğü roller ve "sebeb-i telif" olarak adlandırılabilecek rüya anlatısı, eserin yazım
yöntemine ve içeriğine dair fragman halinde veriler sunar. Çalışma, bu veriler ışında
"şehir ve mimari" odaklı bir analiz yaparak bu zaruriyeti giderme çabasındadır.
Şehir Çelebi'nin seyredebileceği bir sahne konumundadır. Bazen içerisinde var
olduğu bu sahne onun anlatımında geniş bir yer tutar. Onun "şehir" derken ne
kastettiği, şehri hangi düzlem ve katmanlardan gördüğü sorularına cevap aranarak,
şehri nasıl tasnif ettiği ortaya konmaya çalışılmıştır. Ayrıca şehir terkipleri dikkate
alınarak, Çelebi'nin düşünce dünyasında şehre dair bakış açısı ortaya çıkarılmaya
çalışılmıştır.
Eserde farklı başlıklar kullanarak mimarlık tasnifini açık bir şekilde kaleme alan
Çelebi'nin mimariyi nasıl vasıflandırdığı anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Yapılar
hakkında kurduğu terkipler onun bakış açısını en sarih ifade eden veriler olduğu
kabulüyle, bu terkipler anlam kategorilerine ayrılmış ve Çelebi'nin bakış açısı parça
ve bütün ilişkisi içerisinde irdelenmiştir.

Abstract:
This thesis study analyzes Evliya Çelebi's travelogue "Seyahatname" (Travel
Book) and his discourses on the city and architecture under topics of collation,
classification and description. Throughout Evliya Çelebi's travels, where the act of
writing constitutes a central role, the fiction of the narration is spatial rather than
temporal. In this aspect of the work, it is thought that "city and architecture" have a
common role in all disciplines ranging from literature to theology and history to
geography. Focusing on these two concepts and analyzing them can be thought of as
an imperative tool for interpreting his work. All the roles Çelebi assumed during his
life and the method of interpreting dreams called "sebeb-i telif" present fragments of
data about the orthography and context of his work. This study centers its analysis on
"city and architecture" considering these data.
The city is a scene which Çelebi can observe. Sometimes this scene in which he
exists occupies an important role in his narration. It has been tried to reveal how he
described the city by studying what he meant by "city" and which plane and layers he
saw the city from. Moreover, Çelebi's perspective on city is been tried to reveal by
considering the compositions of city.
It is analyzed how Çelebi, who made a clear classification of architecture under
different topics in his work, have characterized architecture. Accepting his
compositions on structures are the clearest data expressing his perspective, these
compositions are categorized and Çelebi's perspective is examined within the
relationship of piece and whole.