Isparta'da geç dönem Hıristiyan kiliseleri
Late Christian churches in Isparta
Yazar: MUSTAFA HAKAN ÇİMEN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. DOĞAN DEMİRCİ
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Geç Antik Dönem = Late Antigue Period ; Hristiyan mimarisi = Christian architecture ; Hristiyanlar = Christianies ; Hristiyanlık = Christianity ; Isparta = Isparta ; Kiliseler = Churchs ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Pisidia = Pisidia

Özet:
Anadolu'nun antik kültürle biçimlendiği ilk yüzyıllarda adına sıklıkla rastlanılan St. Paul'un (Saul) ilk vaazını verdiği yer olarak kabul edilen Antioch Pisidia'nın ve dolayısıyla Isparta'nın Hıristiyanlık tarihinde önemli bir yere sahip olduğunu söylemek neredeyse bir gelenek halini almıştır. Isparta'da Hıristiyanlığın erken dönemlerinden, özellikle IV. yüzyıldan günümüze kadar çok sayıda kilise inşa edilmiş ancak bunların çok azı günümüze sağlam ulaşabilmiştir. Mevcut kiliselerin birçoğu erken dönemlere tarihlendirilen ve günümüze zemin seviyesinde kalıntıları ulaşan yapılar olmakla birlikte; ayakta kalabilen kiliseler XVIII. ve XIX. yüzyıllara tarihlendirilen yapılardır. Osmanlı Dönemi'nde "Gayrimüslim" olarak adlandırılan farklı inançtan kimselerin ibadet mekânlarına yönelik olarak geliştirilen kurallarla biçimlenen bu yapılar strüktürel açıdan Geç Antik Çağ veya Erken Hıristiyanlık bazilikalarına atıfta bulunmaları bakımından ilgi çekici özellikler sergilemektedirler. 
Yörede Erken Hıristiyan ve Bizans dönemlerine tarihlendirilen bazilikal planlı kiliselerin çalışmamızın katalog bölümünde incelediğimiz kiliselerle benzer plan kurgusuna sahip olması, erken dönemlerden günümüze kadar bazilikal planın yaygın bir şekilde kullanıldığını göstermektedir. Ancak söz konusu plan kurgusu Osmanlı döneminde kiliselerin tamiri ve inşasında uygulanan kısıtlamalar doğrultusunda şekillendiğinden bazı mimari birimlerde, süsleme programlarında ya da mekânsal hacimlerde farklılıklar gösterebilmektedir. Çoğu XIX. yüzyıla tarihlenen bu yapılar dikkatli incelendiğinde Erken Hıristiyan mimarisinde hatta Roma Forum programında sıklıkla kullanılan Bazilikal planın bir gelenek halinde XX. yüzyıla kadar popülerliğini koruduğunu, Geç Antik dönem mimarlığına veya işçiliğine duyulan ilginin taklit yoluyla, belki de imkânlar dahilinde, ifade edilmeye çalışıldığını düşündürmektedir.

Abstract:
In the first centuries when Anatolia was shaped by ancient culture, It is almost a tradition to say that Antioch Pisidia, which is considered to be the place where Paul gave his first sermon, and thus Isparta, had an important place in the history of Christianity. Many churches were built in Isparta from early Christian times, especially from the 4th century to the present day, but very few of them were able to reach the present day. Many of the existing churches, together with the buildings dating to the early period and reaching the remains at the daily level, The surviving churches are those dated to the 18th and 19th centuries. These churches, structured by the rules developed for the places of worship of persons from different beliefs called "Non-Muslim" in the Ottoman period, exhibit interesting features in terms of having the features of the Late Antiquity or Early Christian period in terms of structure.
The fact that the basilical churches dating to the Early Christian and Byzantine periods in the region have a similar plan design to the churches we have studied in the catalog section shows that the basilical plan was used extensively from early times to the present day. However, since the layout of the plan was shaped in the direction of restraints applied in the repair and construction of the churches in the Ottoman period, it may show differences in some architectural units, decoration programs or spatial volumes. When these structures, which are dated to the 19th century, are examined carefully, it is seen as a tradition of the Basilica plan which is often used in early Christian architecture or even in the Roman Forum program. It seems to have been tried to be expressed through imitation of the interest in Late Antique architecture or workmanship, perhaps within possibilities.