Türkiye'nin batısında yetişen Ferulago türleri üzerinde farmasötik botanik araştırmalar
Pharmaceutical studies on the Ferulago species in western Turkey
Yazar: EMİNE AKALIN URUŞAK
Danışman: PROF.DR. NERİMAN ÖZHATAY
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmasötik Botanik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1999
Konu: Botanik = Botany ; Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Botanik = Botany ; Ferulago = Ferulago ; Flavonlar = Flavones ; Flavoproteinler = Flavoproteins ; Tıbbi bitkiler = Plants-medicinal

Özet:
ÖZET Bu çalışmada, Türkiye'nin batısında [Türkiye ve Doğu Ege Adaları Florası'ndaki kareleme sistemine göre (Al, A2/ Bl, B2/ CI, C2) karelerini kapsayan bölgede] 13 Ferulago türünün yetiştiği saptanmış ve kullanımı olan türlerin yöresel ad ve kullanılışları kayıt edilmiştir. Türlerin taksonomisine yardımcı olması amacıyla: morfolojik, anatomik, ve palinolojik özellikleri ile kromozom sayılan ve flavonoidleri üzerinde araştırmalar yapılmıştır. Araştırma bölgesinde yetiştiği saptanan Ferulago türleri ve Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) yeni kategorilerine göre türlerin koruma statüleri aşağıda yer almaktadır (e: Endemik): F.trachycarpa Boiss. LR (nt) e F.mughlae Peşmen EN F.galbaniferae (Miller) W.Koch VU F.asparagifolia Boiss. LR (nt) e F.aucheri Boiss. LR (cd) e F.sandrasica Peşmen et Quezel. EN e F.idaea N.Özhatay et E.Akalın EN e F.humttis Boiss., LR (cd) e F.macrosciadia Boiss. et Bal. VU F.confusa Velen. LR (lc) F.sylvatica (Besser) Reichb. VU e F.thirkeana (Boiss.) Boiss. VU e F.süaifolia (Boiss.) Boiss. EN Bölgede yetişen Ferulago türlerinin hemen hemen hepsinin bugüne kadar bilinen yayılış alanları genişletilmiştir. Kaz Dağı'ndan toplanan örnekler yeni bir tür olarak (F.idaea) bilim dünyasına tanıtılmıştır. Araştırma Bölgesindeki bazı alanların Ferulago türleri bakımından çok zengin olduğu saptanmış ve bu alanlar Ferulago türleri için önemli alanlar olarak belirlenmiştir: Alan I: Kaz Dağı ve çevresi (6 tür) Alan II: Sandras Dağı ve çevresi (4 tür) Alan III: Spil Dağı (4 tür). EN= tehlikede VU= zarar görebilir LR= az tehdit altında (cd)- koruma önlemlerine bağlı (nt)- tehdit altına girebilir. (lc)- en az endişe verici 129Araştırma bölgesinde yetişen Ferulago türlerinden 9 türün (F.trachycarpa, F.galbaniferae, F.aucheri F.confusa Fsylvatica F.thirkeana F.silaifolia F.humilis F.macrosciadia) kromozom sayısı saptanabilmiştir. 2n=22, diploid türlerdir. Polen taneleri ile meyva ve pedonkul anatomik yapılan da ilk kez araştırılmıştır. Polen taneleri bakımından türler ancak büyüklüklerine göre, büyük ve küçük polen tanelerine sahip türler olmak üzere gruplanabilmiştir. Anatomik yapı türler arasında bazı önemli farklılıklar göstermektedir ve bu özelliklere dayanarak türleri ayırt edici bir anahtar düzenlenmiştir. 13 Ferulago türünün yapraklarında bulunan flavonoidler ile çalışılmış ve kimyasal yapıların belli grupları yakınlaştırmada (F.humilis, F.macrosciadia, F.sandrasica ve F.idaeae'da kemferol bulunması) veya türleri ayırt etmede (F.mughlae'âa. sadece flavon bulunması) kullanışlı olduğu görülmüştür. Ayrıca bu çalışmada kullanılan tüm karekterler matematiksel verilere dönüştürülerek, türlerin arasındaki akrabalık bağlantılarını da belirleyen bir analiz yapılmıştır. Taksonomik bölümde türlerin renkli resimleri ve en önemli ayırt edici karakter olan yaprak ve meyve şekilleri verilmiştir. Araştırma bölgesindeki yayılışları ise harita üzerinde işaretlenmiştir. Anatomik, palinolojik ve karyolojik bölümlerdeki tüm bulgular mikroskoptan çekilen resimlerle desteklenmiştir. 130

Abstract:
ABSTRACT In this study, 13 species of Ferulago which grow naturally in western Turkey (here defined as the area lying with squares Al, A2, Bl, B2, CI and C2 according to the Flora of Turkey and East Aegean Islands grid system ) have been undertaken, and the species that have uses and vermicular names have taken notice. Morphological, anatomical, and palynological characteristics with choromosome numbers and flavonoids have been investigated. The list of 13 Ferulago species and their threat category International Union Conservation Nature (IUCN) Red Data Book new categories are given below (e= endemic): F.trachycarpa Boiss. LR (nt) e F.mughlae Peşmen EN F.galbaniferae (Miller) W.Koch VU F.asparagifolia Boiss. LR (nt) e F. aucheri Boiss. LR (cd) e F.sandrasica Peşmen et Quezel. EN e F.idaea N.Özhatay et E. Akalın EN e F.humilis Boiss., LR (cd) e F.macrosciadia Boiss. et Bal. VU F.confusa Velen. LR (lc) F.sylvatica (Besser) Reichb. VU e F.thirkeana (Boiss.) Boiss. VU e F.silaifolia (Boiss.) Boiss. EN New information on the distribution areas of all Ferulago species in Western Turkey has been added. F.idaea is described as a new species from the specimens collected from Kaz Dağı (Mount Ida). Important areas for the genus Ferulago are identified: Area I: Kaz Dağı and around (6 species) Area II: Sandras Dağı and around (4 species) Area İÜ: Spil Dağı (4 species). EN= endangered VU= vulnerable LR= lower risk (cd)- conservation dependent (nt)- near threatened (lc)- least concern 131Choromosome numbers 9 Ferulago species (F.trachycarpa, F.galbaniferae, F.aucheri Fconfusa F.sylvatica F.thirkeana F.silaifolia F.humilis Fmacrosciadia) have been counted, and were found to be uniformly (2n=22) diploid. Pollen grain characteristics only differ in terms of size, with both small and medium sized grains being recorded. Anatomical characters were found to be important for the identification of Ferulago species and a key is provided, incorporating these characters The leaf flavonoid surveys of 13 Ferulago species are studied. Chemical evidences are useful to approach for some groups (presence of kaempferol among F.humilis, Fmacrosciadia, F.sandrasica and F.idaea) or to distinguish for some species (only flavones are found in F.mughlae). All available characters which are used in this study, are coded as mathematical data and an analysis is made for phylogenetic reconstruction on the Ferulago species in western Turkey Colour photographs of the species and the drawings of the most distinctive taxonomic features, such as leaf and fruit shape are provided. Distribution maps for each species are given. Also drawings and microphotographs for anatomical, palynological and caryological characteristics are aidded. 132