Musa Sayrami, Tarih-i Hamidi, inceleme-metin-dizin /
Yazar: ABDURAOP POLAT
Danışman: DOÇ. DR. ÖNAL KAYA
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2002
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Doğu Türkistan = East Turkhistan ; Musa Sayrami = Musa Sayrami ; Tarih-i Hamidi III = Tarih-i Hamidi III

Özet:
Mûsâ Sayramî (1836-1917), Doğu Türkistan'daki Uygur Türklerinin XIX. Yüzyılda yaşadığı hayatın gerçeklerini aynen yansıtan Târih-i Hamîdî gibi onlarca değerli eserleri meydana getiren ünlü bilgindir. Mûsâ Sayramî'nin eserleri, hem xıx. Yüzyıl Uygur Türklerinin dili ve edebiyatı bakımından hem de tüm Türk dünyası tarihçiliği balonundan çok kıymetli olan tarihi mirasımız arasındadır. Onun çeşitli konularda yazdığı eserleri, Uygur Türklerinin XIX. Yüzyıla ait dili, dini, coğrafyası, tarihi, örfü, adeti ve yaşam tarza gibi bir çok konuların yorumlanmasında en önemli ve güvenli kaynaklardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Ancak, Mûsâ Sayramî'nin kimliği, eserleri ve onların incelenme durumu gibi ayrıntılar, Türk dünyasına henüz tam olarak tanıtılmış değildir. İşte "Mûsâ Sayramî, Târih-i Hamîdî 111 İnceleme, Metin, Dizin" adlı doktora tezi, bu alandaki boşluğu doldurmaya yönelik olarak yapılmış bir çalışmadır. Târîh-i Hamîdî, 1908 yılında Türk Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönem padişahlarından ikinci Abdülhamıd Han adına bağışlayarak yazılmış olan tarihi bir eserdir. Tez, Târîh-i Hamîdî adlı eserin IH. cildinin gramer incelemesi, transkripsiyonlu metni, dizini ve eserde adı geçen özel adların açıklaması ile eserin el yazmasının tıpkıbasımı olmak üzere toplam beş bölümden oluşmuştur. Eserin inceleme kısmında, ses, şekil ve cümle bilgisi olarak dil bilgisi ile ilgili olan konuların hepsine değinilmiştir. Dolayısıyla, inceleme sonucunda ortaya çıkmış olan gramer, gerçek anlamda Târîh-i Hamîdî'nin aracılığıyla meydana getirilen XDX. yüzyıl Uygur lehçesinin grameri sayılabilir. Çünkü, Mûsâ Sayramî, XDC yüzyıl Uygur Türklerinin ister dil ve isterse edebiyat bakımından çok yetenekli ve saygın bilginlerinden biridir. îşte onun en önemli eseri Târîh-i Hamîdî ise, dil bakımından XDC. yüzyıl Uygur lehçesini temsil edilebilecek değere sahip olan çok kıymetli bir eserdir.

Abstract:
Musa Sayrami (1836-1917) is a famous scholar whom created numerous valuable creations like Tarih-i Hamidi (Praised History) in which the reality of the life of the Turkish Uygur Nation in 19th Century at Eastern Türkistan. The art works of Musa Sayrami is among the most valuable historical inheritance of the Turkish Nations as the works are important creations describing both the 19* Century language and literature of the Uygur Turks and both the history of the Turkish world. His writings which mention various subjects like the language, religious beliefs, geography, historical background, traditions, customs, and life style of the Uygur Turks in 19* Century are still the most important and trusted sources to be used in the interpretation of the Uygur Turks. However, the identity, writings and creations and details as studying such writings are not yet introduced to the Turkish world enough. Therefore this dissertation named "Musa Sayrami, Tarih-i Hamidi, Research, Text, Index" is a study that aims to cover this knowledge deficiency in this field. Tarih-i Hamidi is a historical literature creation written in dedication to tile Abdulhamid Han the Second, who is one of the Ruler of the Turkish Ottoman Empire in its final period in 1908. The dissertation is composed of five sections as the grammatical study of the 3rd volume of the creation named Tarih-i Hamidi, the text with transcription, index and explanation of the special names that are mentioned in the creation and the exact publication of the hand written creation. In the section of the study of the creation, the subjects that are related with the linguistic information as the sound, pattern and sentence knowledge are entirely mentioned. Consequently, the grammar which is determined as a result of the study could be accepted as the grammar of the 19* Century Uygur dialect that is created through Tarih-i Hamidi, because Musa Sayrami is one of the most talented and esteemed scholar of the 19* century Uygur Turks both by the concepts of language and literature. And his most important creation, Tarih-i Hamidi is a valuable creation that could represent the 19* Century Uygur dialect in the point of language.