SSCB döneminde Azerbaycan toponimik sisteminde rusça kökenli toponimlerin dil incelemesi
Linguistic analysis of Russian-based toponyms in the Azerbaijan toponymic system in the USSR era
Yazar: GÜLSÜM KARİMOVA
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ŞAHİN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Lehçeleri Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Lehçeleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Adbilim terimi özel alanlarla ilgili sözcüklerin yapısı, kökeni, kaynağı ve oluşumunda etkili olan geleneği belirlemeyi esas alan bir dilbilim alanıdır. Çalışmanın malzemesini Azerbaycan'ın 71 yıllık SSCB döneminde mevcut olan Rusça yeradları oluşturmaktadır. Tez, Giriş kısmı, 4 bölüm ve Sonuçtan oluşmaktadır. Giriş kısmında Rusların, özellikle de Sovyet döneminin Azerbaycan'a etkilerinden, tezin amacı, yöntem ve sınırlılığından bahsedilmiş, literatür özeti verilmiştir. Birinci bölümde toponimlerin stratigrafik incelemesi yapılmış, toponimlerin ideolojik açıdan öneminden ve SSCB etkisi ve Rus dilinin toponimlere etkisinden bahsedilmiştir. İdeolojinin ve Rusçanın yayılmasında toponimlerin etkili bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Çarlık Rusya döneminde, Ruslar farklı illere ve köylere yerleştirilerek buralara Rusça adlar verilmiş, bu durum Rus kültürünün ve dilinin yerleşmesine katkı sağlamıştır. SSCB döneminde ise, Türk kökenli yer adları değiştirilerek, bu bölgelerde Rusça adlar kullanılmaya başlanmıştır. Bu süreç hem ideolojik amaçlara hizmet etmiş hem de Rusçanın hâkimiyetini pekiştirmiştir. İkinci bölümde, derlenen malzeme, toponimlerin tür sınıflandırması esasında oykonim, oronim, hidronim, horonim, drimonim, dromonim, agronim, ekklezionim ve dokuzuncu alt başlık olarak urbonimler şeklinde sınıflandırılmıştır. Oykonimler, özellikle de köyadlarının ve urbonimlerin çoğunluk teşkil ettiği görülmektedir. Sovyetizmlerin, yani isim-baba adı-soyisim modelinin etkisi, burada daha belirgindir. Üçüncü bölümde, toponimlerin leksik-semantik sınıflandırması başlığı altında adların anlamları ve verilme veya değiştirilme nedenleri tespit edilmiştir. Bu bölümde antropotoponimler ve topotoponimler çoğunluk teşkil etmektedir. Coğrafi nesnelerin görünüm ve yapısına bağlı yeradları da genellikle arazinin özelliğinin Rusça tercümesinden oluşmuştur. Anlamı ya da veriliş sebebi tespit edilemeyen yeradları da bu bölümde kendine yer bulmuştur. Dördüncü bölümde, malzeme toponimlerin gramer sınıflandırması esasında incelenerek basit, türemiş ve birleşik yapıda oluşanlar ve fonetik açıdan değişkenlik gösterenler olarak sınıflandırılmıştır. Türemiş yeradlarının oluşmasında çoğunluk teşkil eden ekler ve birleşik yapıdaki yeradlarında kullanım sıklığı iii yüksek olan sözler belirlenerek aynı zamanda Rusça eklerin Türkiye Türkçesi gramerindeki karşılığı verilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, Sovyetler Birliği döneminde, Azerbaycan'da ortaya çıkan Rusça toponimlerin oluşumunda etkili olan etkenler, bunların oluşturulmasında benimsenen ilkeler belirlenmiş, sınıflandırma sonuçları grafiklerle gösterilmiştir. Değiştirilen yeradlarının günümüzdeki durumları belirlenmiştir. Onomastik ve özellikle Toponimi alanında Azerbaycan dilciliği yaklaşık yüz yıldır önemli mesafeler almasına rağmen bugüne kadar Azerbaycan toponimik sisteminde Rus ve Rusça etkisi, araştırmacıların dikkatini çekmemiştir ya da siyasi kaygılar sebebiyle araştırmacılar bu konunun peşine düşmemişlerdir. Azerbaycan'daki Ermenice kökenli yeradları, yine herhangi bir ilin toponimleri, Bakü'deki ilçelerin urbonimleri gibi konular içerisinde SSCB etkisine ilişkin bilgiler bulunsa da bir bütün olarak Azerbaycan toponimlerindeki Rusça etkisi ilk kez bu çalışmada ele alınmıştır.

Abstract:
The term "Onomastics" is a branch of linguistics that focuses on the structure, origin, source, and traditions affecting the formation of words related to specific fields. The material of this study consists of Russian toponyms in Azerbaijan during the 71 years of the Soviet period. The thesis consists of an Introduction, four chapters, and a Conclusion. In the Introduction, the impact of the Russians, especially during the Soviet period, on Azerbaijan, the purpose, methodology, and limitations of the thesis, as well as a literature review, are discussed. The first chapter examines the stratigraphic analysis of toponyms, focusing on their ideological significance, the influence of the Soviet era, and the impact of the Russian language on toponyms. It is observed that toponyms were effectively used in the spread of ideology and the Russian language. During the Tsarist era, Russians were settled in different regions and villages, and Russian names were given to these places, contributing to the establishment of Russian culture and language. In the Soviet period, however, Turkish-origin toponyms were changed, and Russian names were introduced in these areas. This process served ideological purposes and strengthened the dominance of the Russian language. In the second chapter, the collected material is classified based on the typology of toponyms, with categories including oykonyms, oronyms, hydronyms, horonyms, drimonyms, dromonyms, agronyms, ecclesionims, and urbanonyms. Oykonyms, particularly village names, and urbanonyms are found to be the majority. The influence of Sovietism, particularly the name-father's name-surname model, is more prominent here. In the third chapter, under the lexical-semantic classification of toponyms, the meanings of the names and the reasons for their creation or modification are identified. Anthropotoponyms and topotoponyms dominate this section. Place names based on the appearance and structure of geographical objects are generally the Russian translations of the features of the land. Place names with meanings or reasons that cannot be determined are also included in this section. In the fourth chapter, the material is analyzed based on the grammatical classification of toponyms, categorizing them into simple, derived, and compound forms, as well as those with phonetic variations. The affixes that most frequently contribute to the formation of derived toponyms are identified, and the most v commonly used words in compound toponyms are examined. The corresponding affixes in Russian grammar and their counterparts in the Turkish grammar of Turkey are also provided. As a result of the analysis, the factors influencing the formation of Russian toponyms in Azerbaijan during the Soviet Union period are identified, and the principles adopted in their formation are determined. The classification results are presented through graphs. The current status of the changed toponyms is also established. Although onomastics and, particularly, toponymy in Azerbaijani linguistics have made significant progress over the past century, the influence of Russian and the Russian language on the Azerbaijani toponymic system has not attracted the attention of researchers until now, or due to political concerns, researchers have avoided pursuing this topic. While there are some references to the influence of the Soviet Union on the Armenian-origin toponyms in Azerbaijan, the toponyms of various regions, and the urbanonyms of districts in Baku, the influence of Russian on Azerbaijani toponyms as a whole is addressed for the first time in this study.