Çukurova bilmece sorma geleneği ve Çukurova bilmeceleri (Adana-Osmaniye)
Çukurova riddle asking tradition and ve çukurova riddles (Adana-Osmani̇ye)
Yazar: GÜLSÜM TARÇIN
Danışman: PROF. DR. ERMAN ARTUN
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Adana = Adana ; Bilmeceler = Riddles ; Bozlak = A folk song ; Halk bilimi = Folklore ; Osmaniye = Osmaniye ; Sözlü edebiyat = Oral literature ; Çukurova bölgesi = Çukurova region

Özet:
Bilmeceler sözlü ürünler arasında her toplulukta çağlar öncesinden beri bilinen, sözlü ve anonim oldukları için de ne zaman nerede doğdukları bilinmeyen Anonim Türk halk edebiyatının zengin ürünleri arasındadır. Bilmecelerin aynı zamanda kendine özgü kurallar içinde sorulduğu bir geleneği vardır. "Bilmece sorma geleneği" olarak adlandırılan bu gelenek geçmişteki canlılığını korumasa da Çukurova'da da varlığını sürdürmektedir. Bazı bilmeceler zamanla unutulmuş, bazıları ise bu geleneği yaşayanların hala hafızalarında saklıdır. Bu çalışmada, Çukurova'da sorulan bilmeceler bağlı bulundukları Çukurova bilmece sorma geleneğiyle birlikte konu edilmiştir.
Çalışmamız dokuz bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölüm olarak da adlandırılan giriş bölümünde araştırma alanıyla ilgili konu, amaç, kapsam, sınırlar, yöntem ve teknikler hakkında bilgi verildikten sonra, araştırma alanının tarihi, coğrafi, nüfus, ekonomik ve sosyo-kültürel yapısı ortaya konulmuştur. Verilen bilgilerin devamında bilmeceler ile ilgili yapılan çalışmalar yer almıştır. İkinci bölümde bilmece türü ile ilgili genel bilgiler ve Türk dünyası ile Anadolu bilmece sorma geleneğine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde Çukurova bilmece sorma geleneği ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde Çukurova bilmecelerinde biçim konu edilmiş, bilmeceler; mensur ve manzum yapıda oluşlarına, kuruluşlarına göre, ölçülü, ölçüsüz oluşlarına, hece sayılarına, durak yapısına, kafiye ve rediflerine, kafiye düzenlerine göre çeşitli açılardan değerlendirilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölümde, Çukurova bilmecelerinde içerik adlandırmasıyla Çukurova bilmecelerinin konularına göre dağılımı ve değerlendirmesi yapılmıştır. Altıncı bölümde, Çukurova bilmeceleri dil ve üslup yönünden değerlendirilmiştir. Yedinci bölümde bilmecelerin İslamiyet öncesi eski Türk inanışları çerçevesinde, mitoloji, kült, renk, sayı ilişkisi ortaya konulmuştur. Sekizinci bölümde çalışmamızın diğer bölümlerinde değerlendirmek üzere sözlü ve yazılı kaynaklardan tespit ettiğimiz Çukurova bilmece metinleri yer almıştır. Son bölüm olan dokuzuncu bölüm ise sonuç, sözlü bilgi kaynakları, kaynakça, genel ağ kaynakları, yerel kelimeler sözlüğü, fotoğraflar, öz geçmiş, cevaplarına göre bilmece dizini, konularına göre bilmece dizini ile sona ermektedir.
Bu çalışmada, geçmişte Çukurova halk kültüründe çok önemli bir yeri olan Çukurova bilmece sorma geleneğini geçmişten günümüze yaşanan tarihi süreç içinde ortaya koymak ve Çukurova bilmecelerini tespit etmek, böylece derlenen bilmece metinlerini kayıt altına almak, bu metinlerin çeşitli yönlerden değerlendirilmesine çalışmak, bundan sonra bu konuda yapılacak benzer çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır.



Anahtar Kelimeler: Bilmece, Gelenek, Adana, Osmaniye, Çukurova

Abstract:
Amongst the oral literature products, riddles are known in all societies for ages and they are amongst the rich products of the Anonymous Turkish folk literature as they are oral and anonymous.
Riddles also have a tradition where they are asked in unique rules. This tradition called "Riddle asking tradition" still exists in Çukurova though it is not as popular as it was in the past. Some riddles are forgotten in time and some are still hidden in the mind of those who keep this tradition. In this study, the riddles of Çukurova become the subject with the Çukurova tradition of riddle asking.
Our study consists of nine chapters. In the prologue which is also called the first chapter of the study, information has provided first about the subject, aim, scope, borders, method and techniques of the research area and then the historical, geographical, economical and socio-cultural structure of the research has been mentioned. Following the information, studies about the riddles have been mentioned. In the second chapter, general information has been given regarding the type of riddle and the Turkish world and the Anatolian riddle asking tradition have been mentioned. In the third chapter, Çukurova riddle asking tradition has been discussed. In the fourth chapter, the form in Çukurova riddles has been mentioned, the riddles have been evaluated in different perspectives in terms of prosaic and poetic structure, of construction, of being metered  or not, of number of syllables, of pause structures, of rhymes and repeated voice and rhyme orders. In the fifth chapter, the division and evaluation of Çukurova riddles have been made in respect of the themes of the riddles with content denomination in Çukurova riddles. In the sixth chapter the Çukurova riddles have been evaluated in terms of language and style. In the seventh chapter, the riddles' relations with mythology, cult, color and numbers within the frame of the ancient Turkish belief pre-Islam. In the eighth chapter, there are Çukurova riddle texts, which were determined from oral and written sources, to be evaluated under other chapters of our study. The ninth chapter which is also the final chapter concludes including the conclusion oral source of information, bibliography, general network sources, dictionary of local words, photographs, resume, riddle index according to its answers, riddle index according to its themes. 
The aim of this study is to discuss the riddle asking tradition which used to have in the past  a significant place in Çukurova folk culture from past to present throughout the historical process and to determine the Çukurova riddles as to record the compiled riddle texts and to evaluate these texts from various aspects and to contribute to the similar studies to be carried on regarding this subject in the future.



Keywords: Riddle, Tradition, Adana, Osmaniye, Çukurova