Hegemonya ve baskı arasında İran'da Pehlevi rejimi: SAVAK üzerine nitel bir analiz
Pahlavi regime in Iran between hegemony and oppression: A qualitative analysis on SAVAK
Yazar: MERZİYE YAĞIZ
Danışman: DOÇ. DR. EMRAH KONURALP
Iğdır Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Devletler, kuruluşlarından itibaren güvenlik ve istikrarı sağlama amacıyla
istihbarat faaliyetlerine ihtiyaç duymuştur. Bir devletin iç ve dış güvenliğini koruma
bağlamında, organizasyonel istihbarat yapısı önemli bir role sahiptir. İstihbarat
faaliyetleri, kamuoyunda huzur ve güven ortamının oluşmasına katkıda bulunuyorsa,
istihbarat birimi asıl amacına ulaşmış ve halk nezdinde meşruiyet kazanmış olur. Ancak
bu çalışma, 1941-1979 yılları arasındaki İran monarşisinin Şahı Muhammed Rıza
Pehlevi dönemi istihbarat teşkilatı SAVAK'ın (Sazeman-e Ettelaat ve Amniyet-e
Keshver), devletin çıkarlarından ziyade Pehlevi rejiminin çıkarları doğrultusunda
hareket ettiğini ve halkı terörize edecek bir dizi olumsuz etki yarattığını göstermektedir.
Bu olumsuz etkiler arasında işkence, korku ve kaos ortamının yaratılması yer
almaktadır ve bu durum, SAVAK'ın kamuoyu nezdindeki meşruiyetini zedelemiş ve
farklı ideolojilere sahip kesimlerin bir araya gelerek Pehlevi Rejimini devirmesine yol
açmıştır. İncelenen dönemde SAVAK, Pehlevi rejimine karşı tüm muhalif unsurları
şiddetle bastırmış, bireyleri siyasi haklarının yanı sıra sosyal haklarından da mahrum
bırakmış, küçük bir şüphe duydukları vatandaşları dahi keyfi olarak hapse atmış, onlara
insanlık dışı muamelede bulunmuş ve işkence yapmış, birçok kişinin ölümüne neden
olmuştur. Bu uygulamalar, rejim değişikliği için gerekli ortamın yaratılmasına hizmet
etmiştir. Tez, söz konusu dönemin ekonomik, toplumsal ve siyasi yönlerini ele alarak,
Sabotajla Mücadele Ortak Komitesi gibi dönemin en büyük işkence merkezlerinden
alınan bilgiler ışığında, siyasal özgürlükleri ellerinden alınan bir halkın devrim için
gerekli olan motivasyonu nasıl bulduğunu nitel araştırma deseni kullanarak analiz
etmiştir. Bu çalışmanın kuramsal çerçevesini Gramsci'nin hegemonya kuramı ve
Althusser'in baskıcı devlet aygıtları yaklaşımları başta olmak üzere sınıf temelli bir
perpestif teşkil etmiştir.

Abstract:
Since their establishment, states have needed intelligence activities to ensure
security and stability. Within the context of protecting a state's internal and external
security, the organizational intelligence structure plays a significant role. If intelligence
activities contribute to creating an environment of peace and security in public opinion,
the intelligence unit has achieved its primary purpose and gained legitimacy among the
people. However, this study shows that, during the 1941-1979 period of the Iranian
monarchy under Shah Mohammad Reza Pahlavi, the intelligence organization SAVAK
(Sazeman-e Ettelaat ve Amniyet-e Keshver) operated more in line with the interests of
the Pahlavi regime rather than the state's interests and created a series of negative
effects that could be seen as terrorizing the public. These adverse effects included
torture, fear, and the creation of a chaotic environment, which undermined SAVAK's
legitimacy in public opinion and led to the unification of different ideological groups to
overthrow the Pahlavi regime. During the period under study, SAVAK harshly
suppressed all opposition elements against the Pahlavi regime, deprived individuals of
not only their political but also social rights, imprisoned citizens on the slightest
suspicion, subjected them to inhumane treatment and torture, leading to the deaths of
many. These practices contributed to creating an environment necessary for regime
change. The thesis analyzes how a population stripped of their political freedoms found
the necessary motivation for revolution, using a qualitative research design and
examining information from the period's largest torture centers, such as the Joint
Committee for Combating Sabotage. The theoretical framework of this study is
primarily based on class-based perspectives, including Gramsci's theory of hegemony
and Althusser's approach to repressive state apparatuses.