Orta Asya Uygur resim sanatında biçim ve anlam
Form and meaning in the Central Asian Uighur painting
Yazar: BEYZA ARAL BAHTİYAROĞULLARI
Danışman: DOÇ. DR. NURİ SEÇGİN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anlam = Meaning ; Biçim = Form ; Duvar resimleri = Wall paintings ; Minyatür = Minyature ; Orta Asya = Central Asia ; Resim sanatı = Painting art ; Resimler = Pictures ; Türk resim sanatı = Turkish painting art ; Uygurlar = Uighurs

Özet:
Türk Sanatının İslam öncesi devirleri söz konusu olduğunda bilhassa Erken Devir Türk
Sanatı başlığı altında incelediğimiz Uygur devri ve Uygur Resim Sanatı şüphesiz
ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Kabaca M.S. VIII yüzyıldan XV. yüzyıla kadar, Orta
Asya'nın kozmopolit ortamında meydana getirdikleri güçlü medeniyet ve İpek Yolu
çevresine konumlanmış olan Uygur şehir merkezlerinin stratejik konumu gibi
nedenlerle Uygur toprakları daima göz önünde olmuş ve bu topraklarda yetişen Türk
Uygur sanatçılar, Orta Asya Sanatının geneline çok önemli katkılar sağlamışlardır.
Uygur Resim Sanatının en önemli örneklerinin ortaya çıkarıldığı, Turfan, Bezeklik,
Koço (Chotscho) ve Dunhuang gibi merkezlerin, İpek Yolunun kuzey ve güney
kollarının kesiştiği ve ticari kervanların geçiş güzergahı olarak kullandıkları bir ana
hat üzerinde yer alması Uygurların farklı kültürlerle karşılaşmasına olanak sağladı. Bu
yoğun ticari hareketlilik ortamında, İpek Yolu vasıtasıyla taşınanlar sadece maddi
ürünlerden ibaret de değildi. İpek yolu, Doğu ve Batı arasında bir kültür köprüsü
olarak, Budizm, Manihaizm ve Nesturi Hristiyanlığı gibi inançların kutsal kabul ettiği
mekanlara gitmek isteyen çeşitli dinlerin inanırlarına ve Budizm'i daha geniş kitlelere
ulaştırmak isteyen misyonerlere de hizmet etti. Böylelikle Orta Asya'nın en uzak
noktalarına dahi ulaşma olanağı bulan bu dinler ve bu dinlerin tasvirsel gereklilikleri,
kültürel faklılıklar ile Orta Asya üzerinde var olan toplumların resim sanatı üzerinde
derin izler bıraktı.
Uygur Sanatı da bu çerçevede şekillendi. Tarihleri boyunca Gök Tanrı İnanışı,
Manihaizm, Budizm ve Nesturi Hristiyanlığı gibi dinleri benimsemiş olan Uygurların
resim sanatı, benimsemiş oldukları dinlerin gerektirdiği biçimler kazandı. Böylelikle
tarihsel süreçte uğradığı değişimlerin bir sonucu olarak, Uygur resim sanatı, konu,
üslup ve malzeme bakımından müthiş bir çeşitliliğe kavuştu.
Bununla birlikte, hangi dinin gerekliklerine uygun olarak yapılmış olursa olsun
"Uygur Resmi" başlığı adı altında ele aldığımız tüm resimlerde çizgisel tekniğin
baskın olduğu görülür. Erken Devir Türk Resim sanatıyla karakterize olmuş bu stilin
izleri, Proto Türk dönemlerden itibaren Orta ve İç Asya'da meydana getirilen kaya ve
duvar resimlerinde sürülebilir. Uygurlar eski geleneklerinden hiçbir zaman tam olarak
kopmamış ve resimleme stillerinde olduğu gibi ele alınan konunun hangi dinin
vii
kapsamında olduğuna bakmaksızın bu gelenekleri yaşatmışlardır. Bu bağlamda
Pranidhi resimleri en çarpıcı örnekler arasında bir grubu oluşturular. Bu sahnelerde
konu Budist olmaya Budisttir. Ancak sahneye yerleştirilmiş Uygur soyluları, Göktürk
devri resimlerinde görmeye alışık olduğumuz tarzda, geleneksel Türk giysileri
içerisinde tasvir edilmişlerdir. Bunun yanı sıra tezimizde farklı kategoriler altında ele
aldığımız pek çok resimde ve bu resimlerin detaylarında eski Türk geleneklerinin izleri
görülür. Ayrıca tüm resimler ilgili oldukları din ve gelenekler bağlamında güçlü bir
sembolizm içerirler.
"Orta Asya Uygur Resim Sanatında Biçim ve Anlam" başlıklı bu çalışmada,
konularına göre kategorilere ayırdığımız Uygur resimlerinin, öncelikle hangi inanç
çerçevesinde geliştiğini belirledik. Eserleri form ve kompozisyon bakımından
değerlendirirken ayrıca bu resimlerin her birinin bağlantılı olduğu konuyu, bu konuya
bağlı olarak kompozisyona yerleştirilen farklı türde objelerin sembolik anlamlarını ve
figürlerin kimliğini tespit etmeye çalıştık. Ayrıca resimlerin eski Türk gelenekleriyle
olan bağlantılarını da irdeledik. Bütün bunları yaparken kimi zaman eski Uygurca
Budist ve Manihaist metinlerden kimi zaman Budist efsanelerden ve Budist
Sutra'lardan da faydalandık.
Bugüne kadar Uygur Resim Sanatına ilişkin bazı çalışmalar yapılmış olsa da hiçbir
çalışma da Uygur Resim Sanatı biçim ve anlamın bir arada değerlendirildiği bir bütün
halinde ele alınmamıştır.
Bu çalışmada ilk kez, Uygur Resim Sanatını her kategoriden seçtiğimiz örnekler ile
ikonografik ve ikonolojik açıdan ayrıntılı bir biçimde topluca değerlendirmeye
çalıştık.
Uygur Sanatı adına yapmak istediğimiz pek çok şey var.
Yolumuz uzun…

Anahtar Kelimeler: Uygur Dönemi, Uygur Sanatı, Uygur Resim Sanatı, Duvar Resmi, Minyatür

Abstract:
In terms of the pre-Islamic periods of the Turkish Art;the Uighur era and Uighur
Painting, which we particularly study under the topic of the Early Turkish Art Period,
surely hasan exclusive position. Uighur lands were always remarkable due to the
powerful civilization created in the cosmopolitan environment of the Central Asia,
roughly speaking from the VIII. Century to XV. Century and the strategic position of
Uighur city centers which are located around the Silk Road, and the Turkish Uighur
artists raised on these lands have made significant contributions to the entire Central
Asian Art.
Due to the fact that the hubs such as Turfan, Bezeklik, Chotscho and Dunhuang, where
the most significant examples of the Uighur Painting were created, are located on a
main route which was used by commercial caravans and where the northern and
southern branches of the Silk Road intersect with each other; the Uyghur have taken
the opportunity to meet with diverse cultures. In this environment of dense commercial
activities; commodities were not the only financial assets carried along the Silk Road.
As a bridge of culture between the East and the West; the Silk Road has also served
the believers wishing to visit the holy sites of religions such as Buddhism,
Manichaeism and Nestorian Christians and also the missionaries wishing to convey
Buddhism to a wider audience. In this way, these religionstook the opportunity to reach
out to even the farthest points in the Central Asia, and the depictive requirements of
these religions and cultural differences have left permanent marks on painting art of
the existing societies in the Central Asia.
Uighur Art has been shaped in this framework. The painting art of Uighur people, who
have embraced religions such as Tengrism, Manichaeism, Buddhism and Nestorian
Christianity throughout their history, has taken the forms required by such religions.
As a result of the changes that occurred in the historic process, Uighur Painting has
acquired enormous diversity in terms of themes, expressions and materials.
It could be observed that linear technique is dominant in all paintings we assess within
the scope of''Uighur Painting'', irrespective of therequirements of any religions based
on which they were painted. Thisstyle characterized by the Early Turkish Art
Periodcan be traced back to the rock and wall paintings created in the Central and Inner
Asia starting from the Proto-Turkic periods. Uighur people have never deviated from
their old traditions completely, but they have maintained such traditions as well as
their painting styles irrespective of the religion that covers the theme used for such
ix
paintings. Accordingly, Pranidhi paintings constitute a group among remarkable
examples. The theme on these scenes is surely Buddhist. However, the noble Uighur
people placed on these scenes were depicted in traditional Turkic clothes in a
customary style used in the paintings from the Gokturk era. In addition, the traces of
the old Turkic traditions can be observed in many paintings and in the details of these
paintings that we study in different categories in our thesis. Also, all paintings contain
intense (strong) symbolism in terms of the religions and traditions that they belong.
They contain strong symbolic elements.
In our thesis entitled "Form and Meaning in the Central Asian Uighur Painting"; we
first determined the religions according to which the Uighur Paintings categorized by
their themes have developed. While we assessed the works in terms of their forms and
compositions, we also tried todetermine the relevant themes of these paintings,
symbolic meanings of different types of objects used in the composition based on such
themes and the identity of the figures. We also studied the connections of the paintings
with old Turkish traditions. During our study, we both used the Buddhist and
Manichaean texts written in the oldUighur language as well as the Buddhist myths and
Buddhist Sutras.
Although certain studies have been conducted in relation with the Uighur Painting so
far, none of these studies took the Uighur Painting as a whole in terms of form and
meaning.
In this study, we tried to collectively review Uighur Painting in details from an
iconographic and iconologic perspective by using examples selected from each
category.
There are many works that we desire to conduct in relation with the Uighur Art.
We have a long journey…

Keywords: Uyghur Period, Uyghur Art, Uyghur Painting Art, Wall Painting, Miniature