Batı Karadeniz bölgesinde salep elde edilmesinde kullanılan bazı orkide türlerinin (Orchidaceae) çoğaltım yöntemleri üzerinde araştırmalar
Investigations for the reproduction methods of some of the orchid species (Orchidaceae) used for obtaining salep in Western Black Sea region
Yazar: CEVDET GÜMÜŞ
Danışman: PROF. DR. EKREM SEZİK ; PROF. DR. ŞEBNEM ELLİALTIOĞLU
Ankara Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Biyoteknoloji = Biotechnology
Dizin: Orkide = Orchids

Özet:
Salep elde edilen orta kuşak orkidelerinden önemli bir kısmı Türkiye'de yetişmektedir. Batı Karadeniz Bölgesi de salep orkideleri bakımından oldukça zengindir. Ancak doğadan sökümler nedeniyle bu bitkilerin nesli tehlike altına girmiştir. Bu çalışmanın amacı, salep orkidelerinde in vitro ve in vivo koşullarda çoğaltım olanaklarının geliştirilmesidir. Endospermi bulunmayan tohumların asimbiyotik olarak doku kültüründe çimlendirilmesi için toplam 16 tür (Anacamptis pyramidalis (L.) L.C. Rich, Dactylorhiza incarnata (L.) Soo, Dactylorhiza nieschalkiorum Bauman et Künkele, Dactylorhiza romana (seb.) Soo, Ophrys apifera Hudson, Ophrys ferrum- equinum Desf, Orchis coriophora L., Orchis laxiflora Lam., Orchis mascula (L.) L. ssp. pinetorum (Boiss et Kotschy) Camus, Orchis morio L., Orchis pallens L., Orchis purpurea Hudson, Orchis simia Lam., Orchis tridentata Scop., Platanthera chlorantha (Custer) Reichb., Serapias vomeracea (Burm.fil.) Briq. ssp. orientalis Greuter.) kullanılmıştır. Farklı besin ortamı bileşimleri (1/2 MS, MS, VW & DB, KC, KC-N), besin ortamlarına GA3 katkısı (0, 0.1, 0.5mg/l) yapılması ve inkübasyon sırasında farklı aydınlatma rejimi uygulamaları (ilk bir ay veya ilk 3 ay karanlıkta tutma ve ardından fotoperiyodik düzene aktarma) yapılmış; bu uygulamaların çimlenme, protokorm oluşumu ve bitki gelişme oranları üzerine etkileri incelenmiştir. In vitro koşullarda çimlendirme ve geliştirme amacıyla yedi farklı deneme, dış koşullara aktarma amacıyla dört değişik deneme kurulmuştur. Denemeye alınan tüm türlerde çimlenme ve protokorm elde edilmiş; ancak bunlardan üçünde çok düşük oranlarda olmakla birlikte sadece sekiz tanesinde bitkiye dönüşüm sağlanabilmiştir. Doku kültüründeki başarı, başta genotip olmak üzere besin ortamı, inkübasyon koşulları ve bitkinin yetişme koşullarından etkilenmektedir. Bu nedenle interaksiyonlar ön plana çıkmaktadır. En yüksek bitki oluşum oranı Orchis morio'da % 89.88; Serapias vomeraceae'da % 57.65; Orchis coriophora'da % 48.35 ve Orchis laxiflora'da % 14.57 değerleriyle KC ortamından; Dactylorhiza nieschalkiorum'da % 19.87'lık bir değerle 0.5mg/l GA3 ilave edilen KC besin ortamından elde edilmiştir. Dış koşullara alıştırmada tam bir başarı sağlanamamış, bitkiler en fazla birkaç ay içerisinde canlılıklarını yitirmişlerdir. Yumruların bölünmesi ve ana yumrulu bitkinin doğal ortamına dikilmesi ile kurulan in situ denemelerde ise çıkış meydana gelmemiştir.

Abstract:
Some of the important middle generation orchid species used for Salep production grows in Turkey. Western Black Sea region is also rich in terms of Salep orchids. However, they are under threat for extinction because of illegal hand picking from the nature. The aim of this study is to develop reproduction possibilities under in vitro and in vivo conditions. In order to germinate the seeds, not having the endosperm, under tissue culture asymbiotically 16 species were used. Those were (Anacamptis pyramidalis (L.) L.C. Rich, Dactylorhiza incarnata (L.) Soo, Dactylorhiza nieschalkiorum Bauman et Künkele, Dactylorhiza romana (seb.) Soo, Ophrys apifera Hudson, Ophrys ferrum- equinum Desf, Orchis coriophora L., Orchis laxiflora Lam., Orchis mascula (L.) L. ssp. pinetorum (Boiss et Kotschy) Camus, Orchis morio L., Orchis pallens L., Orchis purpurea Hudson, Orchis simia Lam., Orchis tridentata Scop., Platanthera chlorantha (Custer) Reichb. and Serapias vomeracea (Burm.fil.) Briq. ssp. orientalis Greuter.) Different nutrition media compositions (1/2 MS, MS, VW & DB, KC, KC-N), GA3 addition to nutrition media (0, 0.1, 0.5mg/l), different lightning regime during incubation process (first one month or first three months under dark and transferred to photoperiodic arrangement) were carried out. Also, the effects of those applications to germination, protokorm formation and plant development rate were investigated. In order to germinate and develop the seeds under in vitro conditions, seven different trial areas and to transfer them to outdoors, 4 different trial areas were established. Germination and protokorm formation were obtained for all of the species taken under investigation. However, only eight of them turned into a plant and three of those were at very low rates. The success rate of tissue culture was affected especially by genotype, nutrition media, incubation conditions and plant growth conditions. Thus, interactions came to the fore. The highest plant formation ratio in KC nutrition media was found at Orchis moro as 89.88%, followed by Serapias vomeraceae as 57.65, Orchis coriphora as 48.35%, Orchis laxiflora as 14.57%. The highest plant formation ration in 0.5mg/l GA3 added KC media was found at Dactylorhiza nieschalkiorum as19.87%. Complete success could not be achieved for adaptation to exterior conditions; plants lost their vitality within couple of months. An output could not be obtained from in situ trials made by dividing the tubers and planting the main tuberous plant to its natural environment