Orta Euphrates mozaikleri ışığında edessa ve samosata mozaikleri
The mosaics of edessa and samosata in the light of middle Euphrates mosaics
Yazar: BARIŞ SALMAN
Danışman: PROF.DR. BİNNUR GÜRLER
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Orta Euphrates (Fırat) Bölgesi bugünkü Adıyaman, Gaziantep veŞanlıurfa şehirlerinin bulunduğu bölgedir. Bölge, Euphrates ve kollarınınsağladığı imkanlarla mozaik sanatı açısından uygun bir alandır. Son yıllardaZeugma (Belkıs) şehrinin sular altında kalacağı üzere yapılan hızlı kazılarlabirçok villa mozaiği ortaya çıkarılmıştır. Aynı kaderi paylaşan Samosata(Samsat) şehrindeki kazılarda ise ancak küçük bir mozaik grubu buradakisaray yapısında ele geçmiştir. Bu iki şehir bu gün Atatürk Barajının sularıaltındadır. Bölgenin geri kalan yerleşimlerinde en çok mozaik döşemeyi, hepsirastlantı sonucu bulunan Edessa (Şanlıurfa) mozaikleri oluşturur. Şehre özgükaya mezarlarında ele geçen bu mozaikler, belli bir yerel üretim sahasınınözgün karakterlerini taşırlar. Tespit edilenlerin çok az bir kısmı kayıt edilmiş veŞanlıurfa ile İstanbul müzelerine konabilmiştir. Tespit edildikten sonrakaybolan ya da parçalanarak yok olanların günümüze fotoğrafları ulaşmıştır.Bir kısmı yurtdışına kaçırılan ve buradaki müzelere konan ya dakolleksiyonerlerin eline geçenlerle beraber oldukça yoğun bir üretim sahasınınvarlığına tanık olmaktayız. Edessa mozaiklerinin bulunduğu mezarlarınbirçoğunun bu gün evlerin altında kaldığı da düşünüldüğünde, aslındakeşfedilmeyi bekleyen daha birçok Edessa mozaiğinin olduğunu tahmin etmekzor değildir.Samosata mozaikleri ise buradaki Kommagene Kralına ait sarayın odatabanlarında ele geçmiştir. Bu mozaiklerin hepsi Geç Hellenistik Döneme aittirve Hellenistik sanatın genel karakterlerini taşır. Bir adet mozaik ise şehirdekibir Bizans yapısının kalıntıları arasında bulunan Geç Dönem örneğidir. Elegeçen mozaiklere göre Samosata'da özgün bir mozaik sanatı anlayışındanbahsetmek mümkün değildir. Ancak Zeugma'daki Roma Dönemine ait birmozaikte imzası bulunan Samosatalı bir ustadan yola çıkıldığında, buradaRoma Döneminde bir mozaik atölyesinin varlığı düşünülebilir. Tabi ki butahmin Roma dönemine ait örnekler bulunamadığı sürece kanıtlanamayacakbir düşüncedir. Dolayısıyla bu gün baraj sularının altında kalan Samosata'dakibu durum hep merak konusu olacaktır.Anahtar Kelimeler: Mozaik, Tessera, Edessa, Samosata, Euphrates

Abstract:
The Middle Euphrates covers up the region the provinces of modernAdıyaman, Gaziantep and Şanlıurfa. The region was a suitable place for themosaic art provided by the reveneus of Euphrates river and its tribularies.Numerous villas with mosaic floors have been unearted at Zeugma in the recentyears during intensive salvage excavations. At Samosata on the contrary, whichshares the same destiny as Zeugma, only a small group of mosaic have beenbrought to light, at palace building. Both ancient cities lay now under water ofAtatürk?s Dam. Edessa (Şanlıurfa) is the city where many mosaic groups havebeen discovered mostly by chance. At Edessa almost all mosaics were found inthe rock cut tombs peculiar to the city and they display local features. Only asmall portion of the discovered mosaics could have been properly recorded andbrought to the museums at Istanbul and at Şanliurfa. Further there arephotographs left from mosaics which were lost or demaged. Some of the mosaicswere illegally brought abroad and kept now in museums or in privatecollections. All these findings show clearly that the region was quite productivefor the mosaic art. In addition it should be stressed that there are quite manymosaics at Edessa which awaits to be discovered, when it is considered that theyare covered up with the modern houses built over them at Şanliurfa.The Samosata mosaics were discovered in the rooms at the royal palaceof Commagene decorating the floor which belong to the Late Hellenistic period.They reflect the general features of the Late Hellenistic art. One single mosaic isa late specimen found among the ruins of a Byzantine building. It is hard to talkabout a local mosaic style at Samosata. Some how it may be concluded thatthere was a Roman workshop here. A mosaic floor at Zeugma mentions thename of artist from Samosata. It is necessary though to discover first Romanmosaics at Samosata to support this suggestion. Therefore the matter will bealways speculative since the city of Samosata buried under the waters of anartificial dam.Key Words: Mosaic, Tessera, Edessa, Samosata, Euphrates