Hanefî fesih teorisi (Borçlar Hukuku özelinde)
Hanafī rescission theory (On the base of Obligations Law)
Yazar: ZAHİDE KESKİN
Danışman: PROF. DR. ŞEVKET TOPAL
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
"Hanefî Fesih Teorisi (Borçlar Hukuku Özelinde)" başlıklı bu çalışmanın amacı Hanefî fıkıh literatüründe akitlerin feshiyle ilgili dağınık halde bulunan hükümleri sistematik şekilde bir araya getirerek feshin mahiyetini ve hukuki sonuçlarını ortaya koyan, sebeplerini, sınırlarını, çeşitlerini belirleyen, İslam borçlar hukuku alanında ölçüt olarak kullanılabilecek genel ilke ve prensiplere sahip bütüncül bir fesih teorisi oluşturmaktır. Akitler arasındaki benzerliklere dayanarak fesihle ilgili genel ilkeler belirleyebilmek amacıyla çalışmanın kapsamı borçlar hukuku ile sınırlandırılmıştır. Nitekim mali akitlerle nikâh akdinin ortak özellikleri bulunmakla birlikte pek çok açıdan farklı olmaları, fesih konusunun muamelât alanında ortak bir teori ortaya koyacak şekilde çalışılmasını zorlaştırmaktadır. Ayrıca klasik görüşü yansıtabilmek açısından konu Hanefî mezhebi özelinde ele alınmıştır. Zira mezheplerin akit konusuna yaklaşımı ve bu hususta verdikleri hükümler kendi iç tutarlılıkları göz önünde bulundurulduğunda anlamlı hale gelmektedir. Bu noktada Hanefî mezhebinin tercih edilme nedeni akitlerin sınıflandırılması hususunda diğer mezheplerden ayrılarak mali muamelât alanında fesâd-butlân ayrımına gitmeleridir. Nitel araştırma desenlerinden kuram oluşturma deseni esas alınarak yapılan bu çalışmada veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Verilerin yorumlanmasında ise tümevarımcı analiz tercih edilmiştir. Fıkıh kaynaklarından toplanan veriler betimleme, sınıflama ve ilişkilendirme aşamalarından geçirilerek fesihle ilgili genel ilke ve kurallar tespit edilmeye çalışılmıştır. Meselenin uhrevî boyutu sabit olmakla birlikte akitlerin feshinin genel olarak kazâî nitelikte olduğu görülmüştür. Akitlerle ilgili ortaya konulan genel ilkelere uyulması koşuluyla çoğunlukla kişilerin rızasını ve zarardan korunmasını gözeten bir yaklaşım mevcuttur. Taraflar arasında çıkabilecek anlaşmazlıkların önlenmesi amaçlanmış, her ne kadar taraflara bir özgürlük alanı tanınsa da nizâ'a yol açması muhtemel durumlarda hâkimin takdiri devreye sokulmuştur. Neticede hem hukuki istikrarın sağlanması yönünde adımlar atılmış, hem de bireylerin iradesi mümkün olduğunca gözetilmiştir. 
Anahtar Kelimeler: İslam Borçlar Hukuku, Akit, Fesih, Fesâd, Hanefî mezhebi

Abstract:
The aim of this study, titled "Hanafī Rescission Theory (On The Base of Obligations Law)", is systematically bring together the scattered provisions regarding the rescission (faskh) of contracts in the Hanafī fiqh literature, to create a holistic rescission theory that reveals the nature and legal consequences of rescission, determines its reasons, limits and types, and has general principles and rules that can be used as a criterion in the field of Islamic obligations law. The scope of the study is limited to obligations law in order to determine general principles regarding rescission based on the similarities between the contracts. Although financial contracts and marriage contracts have common features, they are different in many respects, making it difficult to study the rescission issue in a way that reveals a common theory in the field of transaction. In addition, in order to reflect the classical view, the subject has been dealt with in the Hanafī school. Because the approach of the schools to the issue of contract and the provisions they give on this matter become meaningful when their internal consistency is taken into account. In this point, the reason why the Hanafī school is preferred is that they differ from other schools in the classification of contracts and distinguish between corruption (fasād) and nullity (buṭlān) in the field of financial transactions. In this study, which is based on the theorising design, which is one of the qualitative research designs, the document review method was used as the data collection method. In the interpretation of the data, inductive analysis was preferred. The data collected from fiqh materials were passed through the stages of description, classification and association, and it was tried to determine the general principles and rules about rescission. Although the otherworldly dimension of the issue is fixed, it has been seen that the rescission of the contracts is generally judicial. There is an approach that mostly considers the consent (riḍā) of people and their protection from damage (ḍarār), provided that the general principles set forth regarding the contracts are followed. It is aimed to prevent disputes that may arise between the parties, although an area of freedom is given to the parties, the discretion of the judge is activated in cases that are likely to lead to strife (nizāʿ). As a result, legal arrengments were made to ensure legal stability and the will of individuals was observed as much as possible.
Keywords: Islamic Obligations Law, Contract, Rescission, Corruption, Hanafī school