Şeyhülislâm Mustafa Sabri'nin Kur'ân yorumu
Shaykh al-Islam Mustafa Sabri and his perception of the Quran
Yazar: CÜNEYT SAPANCA
Danışman: PROF. DR. YAŞAR DÜZENLİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Mustafa Sabri Efendi = Mustafa Sabri Efendi

Özet:
Mustafa Sabri Efendi, özellikle fikrî akımların ve siyasi çalkantıların
yoğunlaştığı Osmanlı'nın son döneminde Şeyhülislâmlık yapmış, farklı siyasi
görevlerde bulunmuş olması hasebiyle hem ehemmiyetli bir konuma hem de ortaya
koyduğu çalışma ve eserleriyle de ilmi açıdan önemli bir yere sahip olmuştur.
Hayatının önemli bir devresini sürgünde geçirmiş, uzun müddet kaldığı
Mısır'da oluşan ıslah ve tecdîd hareketlerine karşı, içinde bulunduğu ortamın
kendisine yüklediği bir tür misyon gereği, geleneksel algı ve anlayışı kalemiyle
savunma durumunda kalmıştır. Bu bağlamda Muhammed Abduh, Musa Cârullah,
Ferit Vecdî, Muhammed Heykel, Mahmud Şeltût ve Mustafa el-Merâğî gibi birçok
âlimle giriştiği münakaşalar, onlara karşı yazdığı makale ve eserleri olmuştur.
Haliyle tartışmaya medar olan birçok meseleyi muhtevi eserleri arasında bilhassa,
Mevkıfu'l-Akl ve'l-İlm ve'l-Âlem min Rabbi'l-Âlemin ve İbâdihi'l-Murselîn isimli
eseri oldukça önemi haiz olmakla birlikte, değişik sebeplerden dolayı ülkemizde
belirli bir zaman tanınmamış veya gündeme gelmemiştir.
Bu çalışmamızda başta Mevkıfu'l-Akl adlı eseri olmak üzere, kaleme aldığı
diğer çalışmaları ve makalelerinden hareketle takip ettiği Kur'ân'ı okuma ve anlama
biçimini, dolayısıyla dönemin Kur'ân algısını anlamayı ve ortaya çıkarmayı
hedefledik. Bu çerçevede "Son dönemin Osmanlı Şeyhülislâmı ve onun şahsında
temsil ettiği geleneğin modern dönem Kur'ân eksenli tartışmalar karşısında Kur'ân
anlayışı ve algısı nedir?" sorusundan hareketle, Mevkıfu'l-Akl'i esas alıp, diğer
çalışmalarıyla birlikte tüm eserlerini analitik bir yöntemle inceledik. Eserlerinde
-üzerinde durduğu konular bağlamında- değindiği ayetlerin yorum niteliği taşıyan
bölümlerini ve Tefsir geleneğimizdeki karşılığını mukayeseli olarak incelemeye çalıştık.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Mustafa Sabri Efendi, Osmanlı-Mısır, Islahtecdid, Mevkıfu'l-Akl, Ana dilde ibadet, Kader, Mucize, Yorum.

Abstract:
Mustafa Sabri Efendi is one of the last shaykh al-Islams' in the Ottoman
Empire. He occupies an important position both scholarly regarding his works and
studies, and consequentially regarding his political duties and the service as a shaykh
al-islam during the last period of the Ottoman era, especially where the movements
of thoughts and political turmoils were on the rise.
He also advocated the traditional perception and understanding against the
reform and renewal movements that took place in Egypt, where he stayed for a long
time spending his life away from home. In this context, his discussions with
numerous scholars and thinkers such as Muhammed Abduh, Musa Cârullah Bigiyev,
Ferit Vecdi, Muhammed Heykel, Mahmud Şeltût and Mustafa el-Meragi as well as
articles and works he wrote against them are significantly remarkable. Besides that,
his work Mawkifu'l-Akl wa'l-Ilm wa'l-Âlem min Rabbi'l-Âlemin ve Ibâdihi'lMursalîn has not been widely known or come to the fore in our country due to
various reasons. By means of touching on religion, philosophy and politics, his work
takes an important place. In this study, our goal is to understand the perception of the
Qur'an of this era by his way of reading and understanding the Qur'an, particularly
based on his work called Mawkifu'l-Akl and his other works and articles as well.
In this study, we analyzed all his works, fundamentally Mawkifu'l-Akl along
with his other works with an analytical method based on the question "What is the
understanding and perception of the Qur'an of the Ottoman shaykh al-Islam of the
last period and the tradition it represents." Thus we found out all the verses and
related themes that he referred in his works in order to build a mind map of his
consideration of the Qur'an such as miracles, human's free will, the metaphysical
field (al-ghayb) and Qur'anic sciences. We tried to convey comparatively the parts of
the verses that he mentioned in his works -in the context of the focused issues- which
have the quality of interpretation and their equivalents in Tafseer tradition.

Keywords: Tafseer, Mustafa Sabri, Ottoman-Egypt, Improvement-innovation, Mawkif al-Akl, mother tongue piety, fate, miracles, commentary.