Açımlayıcı faktör analizinde kullanılan faktör döndürme tekniklerinin karşılaştırılması
A comparison of factor rotation techniques within exploratory factor analysis
Yazar: HASAN ÇELİK
Danışman: PROF. DR. DEVRİM ALICI
Mersin Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Bu çalışmada psikolojik yapıların ölçülmesi amacıyla geliştirilen ölçme araçlarının yapı
geçerliğini ortaya koymada sıklıkla kullanılan açımlayıcı faktör analizinde farklı döndürme
tekniklerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, literatürde en sık karşılaşılan dik
döndürme tekniklerinden varimax döndürme tekniği, eğik döndürme tekniklerinden direct
oblimin döndürme tekniği ve hem dik hem de eğik döndürme tekniği olan promax döndürme
tekniğinin karşılaştırılması kararlaştırılmıştır. Araştırmanın verilerini Uluslararası Öğrenci
Değerlendirme Programı (PISA) 2018 uygulamasına Türkiye'nin 12 bölgesindeki 186 okuldan
katılan 6890 öğrencinin öğrenci anketlerinde yer alan dörtlü Likert tipi 25 tutum maddesine
verdiği yanıtlar oluşturmuştur. Araştırma verilerinin analizinde öncelikle açımlayıcı faktör
analizinin temel varsayımları test edilmiş, ardından temel bileşenler analizi (TBA) yardımıyla
analiz gerçekleştirilmiştir. Analiz sonucunda döndürme öncesi altı faktörlü bir yapı elde
edilmiştir. Elde edilen yapı için varimax, promax ve oblimin döndürme teknikleri
uygulanmıştır. Bu incelemeler sonucunda, döndürme yapılmadan elde edilen yapı ile döndürme
teknikleri uygulandıktan sonra elde edilen yapılar arasında büyük farklılıklar gözlemlenmiştir.
Döndürme yapılmadan çıkan sonuçlarda karmaşık bir yapı ortaya çıkarken, üç döndürme
sonrasında da Thurstone'un basit yapısına uygun sonuçlar elde edilmiştir. Çalışmanın
bulguları, farklı döndürme teknikleri uygulandığında maddelerin yük değerleri değişmekle
birlikte, maddelerin ait olduğu faktörlerin ve her faktördeki madde sayılarının aynı kaldığını
ortaya koymuştur. Bu bulgulara göre, araştırmacıların, açımlayıcı faktör analizi (AFA)
uygulamasında eldeki veri grubuna uygun olan bir faktör döndürme tekniğine başvurması
önerilebilir.

Abstract:
In this study, it was aimed to examine different rotation techniques in exploratory factor
analysis, which are frequently used to reveal the construct validity of measurement tools
developed to measure psychological structures. For this purpose, it was decided to compare the
most common upright rotation techniques in the literature, varimax rotation technique, the
direct oblimin rotation technique, one of the oblique rotation techniques, and the promax
rotation technique, which is both an orthogonal and oblique rotation technique. The data of the
research consisted of the responses of 6890 students who participated in the Program for
International Student Assessment (PISA) 2018 application from 186 schools in 12 regions of
Turkey to 25 four-point Likert-type attitude items in the student surveys. In the analysis of the
research data, the basic assumptions of exploratory factor analysis were first tested, and then
the analysis was carried out with the help of principal component analysis (PCA). As a result
of the analysis, a six-factor structure was obtained before rotation. Varimax, promax and
oblimin rotation techniques were applied to the resulting structure. As a result of these
investigations, major differences were observed between the structure obtained without rotation
and the structures obtained after applying rotation techniques. While a complex structure
emerged in the results without rotation, results consistent with Thurstone's simple structure
were obtained after three rotations. The findings of the study revealed that although the load
values of the items changed when different rotation techniques were applied, the factors to
which the items belonged and the number of items in each factor remained the same. According
to these findings, it may be recommended that researchers use a factor rotation technique that
is suitable for the data group in the exploratory factor analysis (EFA) application.
Keywords: Exploratory factor analysis, Factor rotation techniques, Promax rotation, Varimax
rotation, Oblimin rotation