Toplumsal ve tarihsel boyutlarıyla İngiliz tiyatrosunda sansür
Censorship on the English stage along with its social and historical dimensions
Yazar: YAVUZ ÇELİK
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM YEREBAKAN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İngiliz Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: İngiliz Dili ve Edebiyatı = English Linguistics and Literature
Dizin: Sansür = Censorship ; Tiyatro = Theatre ; İngiliz tiyatrosu = British theater

Özet:
'Toplumsal ve Tarihsel Boyutlarıyla İngiliz Tiyatrosunda Sansür' başlıklı araştırma tarzındaki bu çalışma Giriş kısmıyla üç ana bölümden oluşmakta ve tez boyunca ele alınan konuyla ilgili değerlendirme, yorum ve eleştirilerin yer aldığı sonuç kısmıyla sonlanmaktadır. Giriş kısmında 'sansür' kavramının kapsamı, açılımı ve uzantıları ele alınarak, sansür uygulamasının dram sanatına olumlu ve olumsuz etkileriyle ilgili görüşlere yer verilmektedir. Bu kısımda ayrıca, Sokrates'ten başlayarak 16. yüzyılın ilk çeyreğine kadar sansürün nasıl algılandığı ve uygulandığı genel olarak değerlendirilmektedir. Birinci Bölümde sansür yetkililerinin ve daha sonra Püritenlerin tiyatrolara bakış açısından yola çıkılarak, tiyatro-sansür ilişkisi ele alınmaktadır. Ayrıca Protestanlığın İngiltere'de kabul edildiği 1534'ten, teatral sansürün 'Sansür Kanunu' adıyla kanunlaştığı 1737'ye kadar İngiltere'deki serüveni, sansüre uğrayan oyun ve yazarlardan örneklerle irdelenmektedir. Bunların yanı sıra, sansürün bu dönemde oyunculuğun ve sahnelerin şekillenmesinde oynadığı role de yer verilmektedir. İkinci Bölümde, 1737 ile Sansür Kanunu'nun yeniden düzenlendiği ve 'Tiyatroları Düzenleme Kanunu' adını aldığı 1843 yıllan arasında sansürün oyun yazarları, oyunlar, oyuncular, kumpanyalar ve tiyatrolar üzerindeki etkisi örneklerleA J. incelenmektedir. Ayrıca, her iki kanunun yürürlüğe girmesinde rol oynayan toplumsal ve siyasal olaylara ve edebiyat alanında meydana gelen değişimlere de yer verilerek, bu kanunların içeriğine değinilmektedir. Üçüncü Bölümde, 1843'ten teatral sansürün kaldırıldığı 1968'e dek Lord Chamberlain'in ve Oyun Denetçisinin kontrolünde uygulanan sansürün sahnelerdeki uzantıları ve boyutları ele alınmaktadır. Ayrıca sansüre karşı çıkan Bernard Shaw gibi yazarların 1968'de zaferle sonuçlanan mücadelesi ve 20. yüzyılın değişen toplumsal, siyasal ve kültürel yapısında sansürün üstlendiği yeni kimlikler değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, sansürün özellikle sahneleri hedef almasının ardında, sahnelerin toplumu daha kolay ve hızlı bir şekilde etki altına alıp yönlendirebilme potansiyelinin ve sahne üzerindeki görsel unsurların daha etkileyici olmasının yattığı vurgulanmıştır. İngiltere'de sahne sansürünün, çoğunlukla devleti yöneten kesimin güdümünde olan ve kesin sınırları olmayan keyfî bir mekanizma olduğu ve devletin geleneksel yapısına, ahlak değerlerine, dinsel ve siyasal bütünlüğüne yönelik herhangi bir eleştirinin ya da olumsuz bir yorumun önüne geçmek için kullanıldığı da belirtilmiştir. Bu ortamda oyun yazarının içinde bulunduğu sıkıntılı ve sınırlayıcı durum, değişik dönemlerde belli başlı oyun yazarlarının tiyatrodan romana veya başka alanlara yönelmesiyle ve belki de dünya klasikleri arasında yerini alacak birçok oyunun sıradan yapıtlar olarak kalmasıyla sonuçlanmıştır. Yani sansür, devletin ve toplumun bütünlüğünü koruyabilmek adına uygulanırken, yazarların ifade ve hayal gücünü çoğu zaman öldürmüştür. Sansürü uygulayanların devleti ve halkı sahnedeki saldırılardan koruma rolünü üstlenmesi, insanlık tarihi kadar eski bir geçmişe sahip olan dram sanatının, 18. yüzyılda gelişen roman türünün gerisinde kalmasıyla ve gücünü, etkinliğim ve halk arasındaki beğenisini kaybetmesiyle sonuçlanmıştır. Bir başka deyişle, Lord Chamberlain'in uyguladığı sahne sansürü, koruyucusu olduğu toplum ahlakının, geleneksel değerlerin ve tabuların toplum içerisinde sorgulanmasını gerçek anlamda önleyememiştir; ancak İngiltere'de ikinci bir Shakespeare'in yetişmesini ve dram sanatının, geçmişi kadar görkemli bir geleceğe sahip olmasını kesin olarak engellemiştir. Bütün bunların ışığında, İngiliz tiyatrosunun 1968 yılına kadar sadece geçmişiyle övündüğü söylenebilir. Ne var ki, sansürün kaldırılmasından önce tiyatronun maruz kaldığı yaptırım ve sınırlamalardan bunalan oyun yazarları, dram sanatının dinamizminin kaybolduğunu ve geleceğinin mevcut koşullar altında pek de parıltılı olamayacağı bilincini ve endişesini her an taşımışlardır.

Abstract:
Present study, designed as a historical survey and entitled 'Censorship on the English Stage along with its Social and Historical Dimensions', consists of an introductory part, three chapters and a conclusive part containing the evaluations, interpretations and criticisms of the subject dealt with throughout the analysis. Introductory chapter is concerned with the definition, scope and extensions of the concept of 'censorship', also giving place to the pro- and anti-censorship views. This part also traces a general outline of the censorship as perceived and applied from the time of Socrates to the first quarter of the 16th century. First Chapter deals with the censorship-stage relationship in view of the approaches and attitudes of the state authorities and Puritans to theatres. Moreover, the process of this relationship from 1534, in which Protestantism was adopted and established by England in reaction to Catholicism, to 1737, when theatrical censorship was legalized under the title of 'The Licensing Act', is examined along with examples from the plays and playwrights censored during the period. The role of censorship in shaping the players and stages then also makes up a considerable portion of this chapter. In the Second Chapter, the impact of censorship on playwrights, plays, players, theatre companies and stages is discussed and examined along with several exemplary plays censored in between 1737 and 1843, the year when 'The Licensing Act' wasIV revised and renamed as 'Theatres Regulation Act'. In addition, the social and political events contributing to both acts are pointed out as well as the contents of the latter. Third Chapter is intended to determine the reflections and dimensions of censorship on the stage as applied under the control of the Lord Chamberlain as the sole decision-maker and an Examiner of Plays appointed by him from 1 843 to the abolition of theatrical censorship in 1968. The victorious struggle of the playwrights reacting and objecting to censorship till 1968 is illustrated under the leading figure of Bernard Shaw. In this chapter, there is some space for the new identities and guises adopted by censorship in the changing social, political and cultural structure of the society. The study concludes that the reason why censorship is directed towards the stages in particular is their potential to undermine and channel the society more easily and quickly and the effectiveness of visual elements and actions on the stage. The analysis also demonstrates that theatrical censorship in England always remained an arbitrary mechanism at the hands of state authorities without any well-drawn boundaries and was used to discourage any criticism or comment against the traditional structure, moral values, religious and political integrity of the society. The restricted and troubled state of the playwright in this atmosphere has caused some distinguished playwrights to turn to writing novels or to some other fields and has resulted in so many plays with an inherent potential to be a classic being reduced to nothing more than ordinary pieces for so long. In other words, censorship has often done away with the expressive and imaginative power when in use for the sake of protecting the unity of the society and state. The fact that those who practice censorship have undertaken the role of protecting people and state from theatrical attacks has yielded to the fact that drama with a past as old as mankind has lagged behind the other literary genres such as novel that developed only in the 18 century, also losing its power, effect and popularity with the people. To put it in another way, though theatrical censorship failed to avert the questioning and even refusal of the social morality, traditional values and taboos of which it was the so- called protector, it hampered not only the emergence of a second Shakespeare on the English stage but also the opportunity of the English theatre to have a future as glorious as its past. To our regret, English theatre turned out to be a field of art by 1968, which could only boast of its past as a result of the shame brought on it today by censorship and of its deprivation of the hopes for a more splendid future in terms of production.