Hz. Ömer döneminde (634-644) El-Cezîre'nin fethi
The conquest of Al-Jazeera in the period of Umar (634-644)
Yazar: HASAN KOÇ
Danışman: PROF. DR. KASIM ŞULUL
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Tarih = History
Dizin: El Cezire = Al Jazeera ; Fetihler = Conquest ; Hz. Ömer = Hz. Ömer ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Çalışmanın konusu "Hz. Ömer Döneminde (634-644) el-Cezîre'nin Fethi"dir.
el-Cezîre bölgesinin fâtihi Ebû Saʻd İyâz b. Ganm b. Züheyr el-Fihrî'dir (v. 20/641).
Çalışmanın gayesi, büldân kaynakları çerçevesinde el-Cezîre'nin nereleri kapsadığını
belirlemek, fütûh ve İslâm tarihi kaynakları da esas alınarak Hz. Ömer döneminde el-
Cezîre'nin fethedilişini ele almaktır.
Dicle ve Fırat nehirleri arasında, Yukarı Mezopotamya kısmında kalan
bölgeye "el-Cezîre" denilmiştir. Eski çağlardan beri birçok medeniyete ev sahipliği
yapan el-Cezîre bölgesinin, geniş bir alanı kapsadığı görülmektedir. Klasik Ortaçağ
Arap coğrafya kaynaklarına göre, el-Cezîre bölgesi Diyâr-ı Mudar, Diyâr-ı Rebîa ve
Diyâr-ı Bekr diye üç bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölge, ana yerleşim yerleri
haricinde birçok köy ve kasaba barındırmaktadır. İslâm tarihi ve büldân
kaynaklarının, el-Cezîre bölgesi sınırları içerisinde yer aldığını kaydettiği; Rakka,
Harrân, er-Ruhâ (Urfa), Re'sü'l-ʻAyn / ʻAynü'l-Verde (Ceylanpınar), Sümeysât
(Samsat), Musul, Sincar, Dârâ, Cezîretü İbn Ömer (Cizre), Tikrît, Âmid (Diyarbakır),
Mardin, Meyyâfârikîn (Silvan) ve Hısn Keyfa (Hasankeyf) gibi önemli şehirler İyâz
b. Ganm komutasında birçok sahâbenin de iştirakiyle el-Cezîre bölgesi fethedildi. 4
Safer - 24 Şubat 638 tarihinde gerçekleşen Mercu'r-Ruʻbân savaşı ile el-Cezîre
bölgesinin fethi başlamış ve İyâz b. Ganm'ın 20/641'de vefatıyla son bulmuştur.
Fetihten sonra, el-Cezîre müstakil bir bölge haline getirilerek belirli şartlar
çerçevesinde yönetildi. İslâm medeniyetinin inşâsı adına, Müslüman yöneticiler
tarafından birçok ibadet alanı yaptırıldı. Müslüman idareciler, el-Cezîre bölgesinde
V
yaşayan halkla iyi münasebetler kurarak ve kendilerinden vergi almakla yönetimi
sağladı.
Anahtar Kelimeler: el-Cezîre, Hz. Ömer, İyâz b. Ganm, Dicle, Fırat, Diyâr-ı
Mudar, Diyâr-ı Rebîa, Diyâr-ı Bekr, fetih, fütûh.

Abstract:
The topic of the study is "The conquest of Al-Jazeera in the period of Umar
(634-644)". Abu Saʻd İyâz b. Ganm b. Züheyr el-Fihrî (v. 20/641) was the conqueror
of Al-Jazeera region. The aim of the study is to determine the borders of Al-Jazeera
region within the framework of geography resources, and to address the conquest of
Al-Jazeera in the period of Umar considering the conquests and Islamic history
resources.
The area between the Tigris and Euphrates in the Upper Mesopotamia was
called "Al-Jazeera". It is seen that Al-Jazeera region hosting many civilizations since
ancient times cover a wide area. According to the classical Middle Age Arabic
geography resources, Al-Jazeera region is divided into three sections as Diyâr-ı
Mudar, Diyâr-ı Rebia and Diyâr-ı Bekr. Each region includes many villages and
towns in addition to the main settlements. It is stated in the resources of Islamic
history and geography that important cities such as Raqqa, Harran, er-Ruhâ (Urfa),
Res'ü'l-ʻAyn / ʻAynü'l-Verde (Ceylanpınar), Sümeysât (Samsat), Mosul, Sinjar, Dârâ,
Cezîretü Ibn Umar (Cizre), Tikrît, Âmid (Diyarbakır), Mardin, Meyyâfârikîn (Silvan)
and Hısn Keyfa (Hasankeyf) were within the borders of Al-Jazeera region which was
conquered with the command of İyâz b. Ganm and the participation of many
companions. The conquest of Al-Jazeera region began with the battle of Mercu'r-
Ruʻbân on 4 Safer 17 - 24 February 638 and ended with the death of İyâz b. Ganm in
20/641.
VII
After the conquest, Al-Jazeera was turned into a separate region and ruled
under certain conditions. In terms of the construction of Islamic civilization, many
worship areas were established by Muslim rulers. Muslim authorities ruled the region
by having a good relationship with the public living in the region and receiving taxes
from them.
Keywords: Al-Jazeera, Umar, İyâz b. Ganm, Tigris, Euphrates, Diyâr-ı
Mudar, Diyâr-ı Rebîa, Diyâr-ı Bekr, conquest, conquests.