Medya ve siyaset bağlamında Türkiye'de İslam referanslı muhafazakâr siyasal kitlenin medyayı dönüştürme politikaları
In the context of media and politics, the policies of the conservative political audience with reference to Islam in Turkey to transform the media
Yazar: KÜRŞAD ERKAL
Danışman: PROF. DR. GÜVEN NECATİ BÜYÜKBAYKAL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Gazetecilik = Journalism ; Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Adalet ve Kalkınma Partisi = Adalet ve Kalkınma Party ; Din-siyaset ilişkileri = Religious-politics relations ; Medya = Media ; Muhafazakarlık = Conservatism ; Siyaset = Politics ; Siyasi partiler = Political parties ; Türk basını = Turkish press ; İslamcı basın = Islamic press

Özet:
Türk basını, evrensel basın ilkelerinden uzak, siyasal bir karakter kazanarak kurumsallaşmıştır ve bu kurumsallaşmada devlete bağımlılık ontolojik esas haline gelmiştir. Dolayısıyla toplumdan ziyade devlette yaşanan ideolojik dönüşümler paralelinde basın/medya alanı da dönüşüme dahil olmuştur. Bu bağlamda üç dönem göze çarpmaktadır. Birincisi Osmanlı dönemi modernleşmesi üzerinden biçimlenen basın rejimidir. Bu süreçte toplumsal bir dönüşüm ve talep söz konusu değildir. İmparatorluk bilincinin gerilemeye karşı reaksiyonlarının bir parçasıdır. Bir başka ifadeyle, dar bir elit kadro elinde şekillenen ve yine o dar elit kadronun düşünsel farklılaşmaları, çelişkileri doğrultusunda biçimlenen bir basın düzeni söz konusudur. Basın araçlarını, basının etki gücünü bilen, kullanan kadroların gazetecilik genleri mi yoksa siyasi genleri mi daha baskın olduğu tartışmalı bir konudur. 
Basın açısından ikinci köklü biçimlenme Cumhuriyet'in ilanı ile yaşanmaya başlamıştır. Çünkü devletin ideolojisinde, geçmişten arınmayı esas alan bir dönüşüm yaşanmıştır. Tıpkı sarayın modernleşme iradesinde olduğu gibi Cumhuriyet'in kurucu kadroları da basını politikalarının önemli bir aracı olarak konumlandırmışlardır. Hedeflenen politikalar sadece siyasi kadroların siyaseti ve selametini değil, devletin ve toplumun ana karakterini, bir anlamda kimliğini dönüştürmeyi hedeflediği için de biçimlendirme müdahaleleri, sert, organize ve kalıcı bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Cumhuriyet'in kuruluş ilkeleri basının da temel ilkeleri haline gelmiştir. Bu nedenledir ki darbe dönemlerinde basın, demokratik kültürü değil otoriter de olsa kurucu ideolojiyi savunur bir pozisyon almıştır. 
Osmanlı modernleşmesi Batılı bir yenileşmeyi esas alsa da din ötekileştirilmemiş, aksine meşrulaştırıcı bir araç olarak kullanılmaya çalışılmıştır. Fakat Cumhuriyet'in ideolojik kodları oluşturulurken bu tercihten tümüyle vazgeçilmiştir. Din, önce kamusal daha sonra da toplumsal alandan arındırılması gereken bir öteki olarak konumlandırılmıştır. Basın da bu kodlama üzerinden biçimlendirilmiş, Cumhuriyet'in laik ideolojisinin sesi, dili ve uygun vatandaş tipinin eğiticisi konumuna yerleştirilmiştir. İslami çevre de irtica kavramsallaştırmasıyla denetim altına alınmıştır. 
Cumhuriyet'in kuruluş ideolojisinin dini olana karşı takındığı katı tutum, sadece İslami çevrelerde değil, toplumsal tabanda da reaksiyoner bir bilinci doğurmuştur. Bu bilinç sayesinde İslami çevre kendisini var edecek, geliştirecek bir yaşam alanı oluşturmayı başarmıştır.  1950'lere kadar kendisini unutturan 1970'lere kadar fırsatları, boşlukları kullanarak düşünsel zeminini, insan kaynaklarını inşa eden İslami çevre, 1990'lı yılların ortalarına kadar da sivil toplum, sermaye ve medya alanlarında kurumsallaşma pratiklerini büyük oranda tamamlamıştır. 1995 genel seçimlerinde RP'nin birinci parti olmasıyla güçlü bir iktidar alternatifi olmayı başaran çevre, aynı zamanda laik ideolojik çevrelerin ölümcül tehdit algısını harekete geçirmiştir. Sonuç olarak İslami çevre, 28 Şubat postmodern darbe süreciyle kamusal ve sivil toplumsal alandan tasfiye edilmeye çalışılmıştır. Süreçte medyanın takındığı tavır, oynadığı rol en çok tartışılan konulardan birisi olmuştur.  
28 Şubat süreci ile büyük bir darbe almasına, kendi içerisinde bölünmesine rağmen İslami çevre, AK Parti çatısı altında yeniden iktidar alternatifi haline gelmiş, 2002 genel seçimlerinde de tek başına iktidar olmayı başarmıştır. İktidar olarak AK Parti, başlarda sistemle, medyayla çatışma içerisine girilmemiş, ana akım medyanın denetiminde ekonomik alanlara odaklanılmıştır. Ancak 2007'deki Cumhurbaşkanlığı seçimleri sistemle İslami çevrenin yeniden karşı karşıya gelmesine neden olmuştur. Bu defa geri adım atılmamış, sistemle mücadele stratejisi benimsenmiştir. Mücadelenin sonunda laik ideolojik çevreler gerilerken, AK Parti iktidarı ile her alanı etkileyen büyük bir dönüşüm yaşanmıştır. En önemli ve kapsamlı dönüşüm ise medya alanında gözlenmiştir. Bir başka ifadeyle, devletin ideolojik zemininde yaşanan değişim aynıyla medyaya da yansımış, ilk iki biçimlenmeye benzer şekilde medya, ideolojik, içerik, sermaye ve kadro olarak dönüşüme uğramıştır. Bu bağlamda araştırmamız, AK Parti iktidarı sonrasında yaşanan medyadaki bu dönüşüme odaklanmış ve derinlemesine röportaj tekniği ile uygulanan politikalar incelenmeye çalışılmıştır.

Abstract:
The Turkish press has become institutionalized by acquiring a political character far from the principles of universal press, and dependence on the state has become an ontological basis in this institutionalization. Therefore, in parallel with the ideological transformations taking place in the state rather than in society, the press/media field has also been involved in the transformation. In this context, three periods stand out. The first is the press regime, which was formed through the modernization of the Ottoman period. In this process, there is no social transformation and demand. It is part of the imperial consciousness's reactions to decline. In other words, there is a press order that takes shape in the hands of a narrow elite staff and is again formed in accordance with the intellectual differences and contradictions of that narrow elite staff. It is a controversial issue whether the journalistic genes or political genes of the staffs who know and use the means of the press, the power of influence of the press, are more dominant.
The second radical forming in terms of the press began to take place with the proclamation of the Republic. Because there has been a transformation in the ideology of the state, which is based on purification from the past. Just as the palace has the will to modernize, the founding cadres of the Republic have positioned the press as an important tool of their policies. The targeted policies are aimed at transforming not only the politics and the welfare of the political cadres, but also the main character of the state and society, in a sense, its identity, because the formative interventions have been carried out in a hard, organized and permanent way. The founding principles of the Republic have become the basic principles of the press. Therefore, during the coup periods, the press took a position to defend the founding ideology, albeit authoritarian, not democratic culture.
Although Ottoman modernization was based on Western renewal, religion was not marginalized, but rather tried to be used as a legitimizing tool. However, this preference was completely abandoned when creating the ideological codes of the Republic. Religion is positioned as an other that must first be purged from the public and then from the social sphere. The press has also been shaped through this coding, and has been positioned as the voice and language of the secular ideology of the Republic and the trainer of the appropriate citizen type. The Islamic environment has also been brought under control by the conceptualization of reactionism.
The rigid attitude of the founding ideology of the Republic against the religious has created a reactive consciousness not only in Islamic circles but also in the social base. Thanks to this consciousness, the Islamic environment has managed to create a living space that will exist and develop itself. the Islamic environment, which made itself forgotten until the 1950s, built its intellectual base and human resources using opportunities, gaps until the 1970s, and largely completed its institutionalization practices in the fields of civil society, capital, and media until the mid-1990s. The environment, which managed to become a strong alternative to power with the RP becoming the first party in the 1995 general elections, also activated the deadly threat perception of secular ideological circles. As a result, the Islamic environment was tried to be eliminated from the public and civil social sphere with the postmodern coup process of February 28. In the process, the attitude of the media and the role it played has been one of the most discussed issues. 
Despite the fact that it suffered a major blow with the February 28 process and was divided within itself, the Islamic circle became an alternative to power again under the umbrella of the AK Party, and it managed to come to power alone in the 2002 general elections. The AK Party, as the ruling party, did not enter into conflict with the system and the media in the beginning, but focused on the economic areas under the control of the mainstream media. However, the Presidential elections in 2007 caused the system and the Islamic circle to come face to face again. This time, no steps back have been taken and a strategy of combating the system has been adopted. At the end of the struggle, while secular ideological circles receded, a great transformation was experienced with the AK Party government that affected every field. The most significant and comprehensive transformation has been observed in the field of media. In other words, the change experienced in the ideological ground of the state was also reflected in the media, similar to the first two formations, the media underwent a transformation as ideological, content, capital and staff. In this context, our research focused on this transformation in the media after the AK Party government and tried to examine the policies implemented with the in-depth interview technique.