Uygur din bilgini Abdulkâdir Kâşgarî'nin din ve toplum görüşü
The Uyghur religion scholar Abdulkadir Kasgari's view on religion and society
Yazar: SÜMEYYE ALİM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜMİT AKTI
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Din = Religion ; Toplum = Society ; Uygurlar = Uighurs

Özet:
Tarihte köklü medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan Uygur Türkleri günü-müze kadar sürmekte olan çeşitli hârici ve dâhili problemlere karşı her zaman dinî, millî, kültürel ve siyasi varoluş mücadelesi içinde olmuşlardır. Özellikle XVIII ve XIX. yüzyılda ortaya çıkan Mısır merkezli Dinî Islahat Hareketi ve Rusya Müslümanları arasında başlayan Cedîtçilik Hareketinin etkisi ile Uygur toplumu edebi, kültürel ve siyasi alanlarda önemli gelişmeler elde etmiştir. Söz konusu yenilik düşüncelerinin Uygurlar arasına yayılmasında öncülük eden isimlerden biri Abdulkâdir b. Abdulvaris Kâşgarî'dir. O, eserleri, faaliyetleri ve düşünceleri ile topluma yön göstermeyi amaçlamıştır. Kâşgarî Müslüman toplumun bidat ve hurafelere saplanması, bir kısım örf ve adetlerin dine mal edilmesinden kaynaklanan yanlış din algısına karşı Kur'an, hadis ve Selef-i Salihin'in asıl kaynak edinilmesi gerektiğini savunmuştur. O toplum-sal yapının din, ahlak, itikad ve eğitim alanlarındaki bozulma ve gerilemelere karşı Islahçı ve Cedîtçi bakış açısı getirmeyi amaçlamıştır.
Öncelikle çalışmamızın bütünlük kazanması bakımından Uygur Türkleri'nin kısaca tarihi ele alınmış, Kâşgarî'nin yaşadığı dönemin siyasi ve sosyo-kültürel durumu incelenmiştir. Daha sonra Abdulkadir Kaşgari'ye ait genel bilgi verildikten sonra onun din ve toplum görüşlerine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Din, Toplum, Cedîtçilik, Dinî Islahat, Uygur Türkleri, Abdulkâdir b. Abdulvaris Kâşgarî

Abstract:
The Uyghur Turks, who have hosted deep-rooted civilizations in history, have always been in a religious, national, cultural and political struggle for existence aga-inst various external and internal problems that have been going on until today. Es-pecially with the influence of the Religious Reform Movement based in Egypt and the Jaditism Movement, which started among the Muslims of Russia in the 19th and 20th centuries, the Uyghur society achieved significant developments in literary, cultural and political fields. One of the pioneers in spreading the said new ideas among the Uyghurs was Abdulkadir b. Abdulvaris Kasgari. He aimed to guide the society with his works, activities and thoughts. Kashgari argued that the Qur'an, Hadith and Salaf-i Salihin should be taken as the main source against the false perception of religion caused by the Muslim society's obsession with bidats and superstitions, and the ascri-bing of some customs and traditions to religion. He aimed to bring a reformist and Jaditist point of view against the deterioration and regression of the social structure in the fields of religion, morality, belief and education. In this thesis, first of all, the history of the Uyghur Turks was briefly discussed in order to gain the integrity of our study, and the political and socio-cultural situation of the period in which Kashgari lived was examined. Then, after giving general information about Abdulkadir Kasgari, his views on religion and society were explained.

Keywords: Religion, Society, Jaditism, Religious Reform, Uyghur Turks, Abdulkadir b. Abdulvaris Kasgari.