Yabani arpa popülasyonları ve bazı arpa çeşitlerinin  
agro-morfolojik  ve  moleküler karakterizasyonu ile kalite özellikleri ve çinko eksikliğine toleranslarının saptanması
Agro-morphological and molecular characterization of wild barley populations and some barley cultivars and determining their quality characteristics and tolerances to the zinc deficiency
Yazar: SELMA KAYA
Danışman: PROF. DR. HAKAN ÖZKAN
Çukurova Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Biyoteknoloji = Biotechnology ; Ziraat = Agriculture
Dizin: Arpa = Barley ; Yabani bitkiler = Wild plants ; Çinko = Zinc

Özet:
Bu  araştırmada, Doğu  Akdeniz ve Güneydoğu  Anadolu  Bölgesinden toplanmış
olan 16 adet yabani arpa popülasyonu ve 26 adet kültür arpa çeşidini içeren toplam 242
genotip morfolojik ve moleküler  olarak  karakterize  edilmiş,  seçilen bazı yabani arpa 
genotipleri ve arpa çeşitlerinin  kalite  özellikleri  incelenmiş  ve çinko  eksikliğine  karşı
toleransları test edilmiştir. İncelenen morfolojik özellikler bakımından hem yabani arpa 
genotiplerinde ve hem de kültür arpa çeşitlerinde genetik varyasyon bulunmuştur. Yabani 
arpa genotipleri ve arpa çeşitler  kalite  özellikleri  bakımından  değerlendirildiğinde, ham 
protein  oranı  bakımından  hem  arpa  çeşitlerinde  hem  de yabani arpa genotiplerinde 
varyasyon  olduğu,  hektolitre  ve  bindane  ağırlığının  yabani  arpalarda  düşük  olduğu 
saptanmıştır. Genotiplerin çinko  eksikliğine  karşı toleranslarının  saptanması  amacıyla 
çalışmada, yabani arpa genotipleri içinde Zn  eksikliğine  karşı hem toleranslı hem de 
duyarlı  genotiplerin  bulunduğu,  ancak  kültür  arpa  çeşitlerinde böyle bir durumun 
olmadığı belirlenmiştir.  45  adet  SSR  primer  çifti  kullanılarak  yapılan  moleküler  analiz 
sonucu tüm genotipler arasında % 74, populasyonlar arasında % 23, genotipler içerisinde 
ise % 3  varyasyon  bulunduğu  saptanmıştır.  UPGMA  yöntemine  göre  yapılan 
dendrogramda A ve B olmak üzere iki ana grup oluşmuş  ve  A  grubunda  kültür  arpa 
çeşitleri  ile  B  grubunda  yabani  arpa  genotipleri  birbirlerinden  ayrılmıştır. Çalışma 
sonucunda  ülkemiz  orijinli  yabani  arpa  genotiplerinin  incelenen  özellikler  bakımından 
geniş  varyasyona  sahip  olduğu  ve  bu  varyasyonun  arpa  ıslahında  kullanılabileceği 
sonucuna varılmıştır.

Abstract:
In this study, 216 genotypes selected from the 16 populations of wild barley 
collected from the East-Mediterranean and Southeastern Anatolian Regions of Turkey 
as well as 26 cultivars of barley were morphologically and molecularly characterized. 
In addition, chemical characteristics and tolerances to the zinc deficiency of some 
selected genotypes of wild barley and barley cultivars were determined. 
The results of the morphological determinations showed that there were 
significant genetic variations among both wild barley genotypes and barley cultivars. 
both wild barley genotypes and barley cultivars showed genetic variations in crude 
protein ratio. wild barley genotypes were significantly inferior in hectoliter weight 
and 1000 seeds weight as compared with the barley cultivars. It was determined that 
some of the wild barley genotypes were tolerant to zinc deficiency but some ones 
were not. The barley cultivars tested were generally sensitive to the zinc deficiency. 
The results of the molecular analyses made by using 45 primer pairs of SSR showed 
that 74 % of the molecular variation was inter-genotypic, 23 % inter-population and 3 
% intra-genotypic. The genotypes of wild barley and barley cultivars formed two 
groups in the dendrogram made by the UPGMA method. barley cultivars were in the 
group A, and wild barley genotypes were in the group B.
From the results of this study, it was concluded that wild barley genotypes 
originated from Turkey showed wide variations in the studied characteristics and 
these variations could be used for the barley breeding in our country