Erken dönem Türklerde hukuki yapı
Legal structure in early period Turks
Yazar: FATMA BETÜL BAYRIK
Danışman: DOÇ. DR. HİLAL ORTAÇ
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law ; Tarih = History

Özet:
Tarih boyunca çeşitli devletler kurarak varlıklarını sürdürmüş olan Türkler, töre çerçevesinde meydana getirilmiş bir hukuk sistemine sahiptirler. Hem sosyal hayatta hem de kamuda etkin rol oynayan bu sistemin kuralları, uygulanma şekilleri bulunmaktadır. Eski Türk devletlerini birer hukuk devleti olarak nitelendirebilmemiz için yeterli gelişmişliğe sahip olup olmadıklarının araştırılması, eski Türk yazıtları ile yabancı kaynakların yardımıyla mümkündür.
Türkistan coğrafyasında yaşayan Türkler; Hunlardan itibaren büyük devletler kurarak uzun yıllar bu devletleri ayakta tutmayı başarmış, bunu da töre sayesinde yapmışlardır. Devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğinden vergi sistemine, sosyal hayatta herkesin bir parçası olduğu medeni hukuk meselelerinden toplumda anlaşmayı ve kişiler arası ilişkilerin düzenlenmesini sağlayan alışveriş, borçlanma gibi konulara kadar hayatın birçok alanında hükümlere sahip olan töre, Türklerin en değerli hazinelerinden biri olmuştur. Hemen her konuda hüküm ve yaptırım bulunan Türk hukuk sisteminde asayişin sağlanabilmesi için her türlü adım atılmış, toplum düzenine aykırı hareket eden kişiler çeşitli cezalara çarptırılarak suç oranlarını düşük düzeyde tutmaya çalışılmıştır. Böylelikle Türkler sadece savaşçı bir millet olarak değil, bilhassa Uygurlardan itibaren gelişmiş bir kültür olarak karşımıza çıkmıştır.
Eski Türklerdeki hukuk sistemi yalnız devlet yönetimi ve cezai yaptırımlar çerçevesinde irdelenecek dar bir konu değildir. Aksine özel hukuk sahasında toplum yaşantısıyla ilgili birçok hükmü ve uygulaması olduğu görülmektedir. Bu da Türklerin gelişmiş teşekküller meydana getirdiklerine işaret eder.

Anahtar Sözcükler: Orta Asya, Töre, Türk Hukuku, Medeni Hukuk, Kamu Hukuku, Uygur Sivil Belgeleri, Ceza Hukuku, Aile Hukuku, Mali Hukuk, Orhun Abideleri

Abstract:
The Turks, who have established various states throughout history to sustain their existence, possess a legal system shaped within the framework of customary law. This system, which plays an active role both in social life and in public affairs, has its own rules and modes of implementation. To determine whether the ancient Turkish states can be characterized as legal states, it is possible to investigate their level of advancement through the help of ancient Turkish inscriptions and foreign sources.
The Turks residing in the Turkistan region have managed to maintain these states for long periods by establishing great empires starting from the Huns, thanks to their customary practices. Custom, which has regulations covering many aspects of life, ranging from the principles of state governance to the tax system, civil law issues in which everyone is involved in social life, and the regulation of interpersonal relationships such as trade and borrowing, has been one of the most valuable treasures of the Turks. In the Turkish legal system, which encompasses judgments and sanctions on almost every subject, every step has been taken to ensure public order, and individuals who act against societal norms have been subjected to various penalties in an effort to keep the crime rates at a low level. As a result, the Turks have emerged not only as a warrior nation but also as a culture that has developed, particularly from the Uighurs onwards.
The legal system in ancient Turks is not a narrow subject that can be examined solely within the framework of state governance and criminal sanctions. On the contrary, it can be observed that it has numerous provisions and applications related to the social life in the field of private law. This indicates that the Turks have formed advanced institutions.

Keywords: Central Asia, Custom, Turkish Law, Civil Law, Public Law, Uighur Civil Documents, Criminal Law, Family Law, Financial Law, Orkhon Inscriptions