Politik bir müzakere süreci olarak kamusal mekanın tasarımı
Design of public space as a political negotiation process
Yazar: İDİL AKYOL KOÇHAN
Danışman: PROF. DR. EBRU FİRİDİN ÖZGÜR
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehircilik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Karar verme süreci = Decision making process ; Kentsel tasarım = Urban design

Özet:
Kamusal mekanlar kentlerin yaşamlarını devam ettirebilmeleri için kritik role sahip temel kentsel bileşenlerdir. Kentteki farklı bireylerin ve grupların paylaştığı bu mekanlar bireysel yeniden üretimin, görünür olmanın, iletişimin, etkileşimin ve politik söz üretiminin mekanları olarak demokrasinin bir ön koşulu olarak da işlerler. Toplumun yanı sıra iktidarların da mekanları olan kamusal mekanlar tarih boyunca ideolojik temsillerin, toplumlar üzerinde kurulmak istenen düzenin 'sahnesi' olarak ele alınmıştır. Hem toplumlar hem de iktidarlar açısından büyük öneme sahip bu mekanların nasıl tasarlanacağı sorusu ise kentsel tasarım disiplininin alanına girer. Bu literatür içerisinde, kamusal mekanların nasıl olması gerektiği, fiziksel olarak herkese açık, erişilebilir, farklı işlevleri ve aktiviteleri bir arada bulundurabilen, estetik kamusal mekanlar tasarlanmasının önemi sıkça tartışılmaktadır. Ancak sonuç ürün odaklı bu yaklaşımlar kentsel mekanı şekillendiren politik, ekonomik ve toplumsal dinamikleri görmezden geldikleri, mekanı yalnızca fiziksel bileşenleri üzerinden ele alarak özgün ve karmaşık bağlamı kaçırdıkları gerekçeleri ile eleştirilmektedir. Buna karşılık kentsel tasarım sürecine odaklanan yaklaşımlar kentsel tasarım literatürünün önemli bir diğer kanadını oluşturmakta; özünde tasarımı bir karar alma süreci olarak tanımlayan bu literatürde odaklanılan konular ve vurgulanan başlıklar çeşitlilik göstermektedir. Kentsel tasarım süreçlerinin içerisinde işlediği kentsel dinamiklerden, karar alma ortamlarında farklı aktörlerin beklentilerine ve tasarımcının rollerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan bu literatürün 1990'larda gelişmeye başladığı, güncel tartışmalarda ise eksenin tasarımın politikliğine yönelen bir eğilim içerisinde olduğu izlenmektedir. Ancak bu çalışmalarda da var olan normatif kabuller -karar alma süreçlerinde tüm tarafların uzlaşısının sağlanması, tasarımcının teknokratik rolü, katılımcı süreçlere dair ideal tarifler vb.- tasarımın gerçekte nasıl pratik edildiğini açıklamada yetersiz kalmaktadır.
Kamusal mekanların tasarım sürecini hem pratiğe temellenen hem de sürecin politikliğini merkeze yerleştiren bir yaklaşımla ele almak için siyaset bilimi alanında geliştirilmiş olan müzakere teorisi önemli katkılar sunmaktadır. Müzakere gündelik yaşamın her alanında karşılaştığımız, farklı ölçeklerde ve farklı amaçlarla gerçekleştirilen karmaşık bir karar alma sürecidir. İki ya da daha fazla taraf arasındaki bir problem ya da anlaşmazlığın çözülmesi; bir tarafın tek başına gerçekleştiremeyeceği yeni bir şeyin yaratılması/üretilmesi ya da ortak bir anlaşmaya varabilmek için farklı bakış açılarının birleştirilmesi olarak tanımlanabilen müzakere pratiğinde, kamu yararının tartışmaya açıldığı politik müzakereler ayrı bir yer tutmaktadır. Kamu kurumlarının önemli aktörler olarak dahil olduğu politik müzakereler çoklu ve karmaşık tarafları, kamusal çıkarlar ile bireysel çıkarların birbirine karışan yapısı ve kamu kurumları ile müzakere etmenin özgün yanları ile özel müzakerelerden farklılaşmaktadır.
Kentlilerin ortak kullanımına açık olan, sundukları mekansal olanaklarla sağladıkları katkının yanı sıra toplumsal ve politik rolleriyle de kentlerin işleyişinde hayati öneme sahip olan kamusal mekanların geleceğine dair kararların da kamu yararı konusu olduğu açıktır. Öte yandan bu mekanlara dair karar alma ortamları, alanda yetki veya sorumluluk sahibi olan kurumlar ve birimlerin yanı sıra tasarımcılar, denetleyici / onaylayıcı kurumlar ve uygulama aşamasında devreye giren müteahhit firmalar gibi çoklu aktörleri barındırmaktadır. Tasarım kararları, bu taraflar arasında süren, çoğunlukla kapalı kapılar ardında gerçekleştirilen tartışmalar içerisinde alınmakta; farklı tarafların çatışan ya da uyuşan beklentileri, taraflar arası güç ilişkileri, politik ya da kurumsal ajandalarla ilişkilenen arka plan dinamikleri alınan kararlarda etkili olmaktadır. Bu bakış açısının kamusal mekanlara dair karar alma süreçlerini müzakere literatürü üzerinden okumayı mümkün kılarken kentsel tasarım disiplini içerisinde henüz gelişmekte olan disiplinin politikliği ve demokrasi ile olan ilişkisi hakkındaki tartışmalara katkıda bulunabileceği inancı ile çalışma kurgulanmıştır.
Bu çalışmada Türkiye'de kamu kurumlarınca ihale yoluyla elde edilen kamusal mekan tasarım süreçleri, başından sonuna, hatta uygulama ertesine kadar farklı özneler arasında, kamuoyunu ilgilendiren meselelerin müzakere edildiği bir süreç olarak ele alınmıştır. Kentsel tasarım literatürünün sunduğu kuramsal tartışmaların müzakere teorisinden beslenerek geliştirilmesi ile kurulan teorik çerçeve Türkiye pratiği üzerinden ele alınmış; her iki kuramsal tartışmada da ortaklaşan başlıklar olarak karşılaşılan sürecin tarafları, tarafların beklentileri ve sürecin dinamiklerine dair kapsamlı bir inceleme yapılmıştır.
Türkiye'de kamusal mekanların tasarımının ana aktörleri olan tasarımcılar ve kamu kurumu temsilcilerinin anlatılarına temellenen inceleme kamusal mekanların tasarlanmasının arkasındaki politik motivasyonları ortaya koymanın yanı sıra sürece dahil olan tarafların gerçek yapılarına, çıkarlarına ve sürecin dinamiklerine dair bulgulara ulaşılmasını sağlamıştır. Tarafların teorik düzlemde aktarılanlardan daha parçalı ve karmaşık yapılara sahip olduğu görülmüş; taraflar arası ilişkilerin müzakeredeki etkisi tartışılmıştır. Kamusal mekan tasarımında karşılık bulan çıkarların ise politik bağlam tarafından nasıl yönlendirildiği ve genellikle görmezden gelinen 'kişisel' çıkarların süreçteki etkileri ortaya konmuştur. Tasarım müzakeresindeki eşitsiz iktidar yapılarının yanı sıra tarafların iktidar kaynakları tartışılmış; çatışma eksenleri irdelenmiştir. Tasarımcıların bu süreçte çoklu ve karmaşık roller aldığı görülmüş; kentsel tasarımın henüz kurumsallaşmadığı bir coğrafyada tasarımcının yeri ve önemi tartışılmıştır. Son olarak Türkiye'nin özgün deneyiminin mevcut literatürdeki tartışmaları zenginleştirebilme yolları aranmış ve Türkiye pratiğinin geleceğine dair çıkarımlarda bulunulmuştur.

Abstract:
Public spaces, as fundamental urban components, play a critical and multifaceted role in sustaining the vitality and functionality of cities. These spaces, shared by diverse individuals and groups within the city, serve as essential prerequisites for democracy, functioning as arenas for individual reproduction, visibility, communication, interaction, and the production of political discourse. The significance of public spaces extends beyond their physical attributes, encompassing social, cultural, and political dimensions integral to the urban experience. Throughout history, public spaces have been regarded as domains of both society and power structures. They have consistently been viewed as the 'stage' for ideological representations and the desired social order. This dual nature of public spaces - as both communal gathering points and arenas for the expression of power - underscores their complexity and the tensions inherent in their design and use.
The question of how to design these spaces falls within the realm of urban design discipline. This field grapples with the challenging task of creating spaces that can accommodate diverse needs, facilitate social interaction, and contribute to the overall urban fabric while navigating the complex interplay of social, political, and economic factors that shape urban environments. Within the extensive literature on urban design, the importance of creating physically accessible, multifunctional, and aesthetically pleasing public spaces that can accommodate a wide range of activities is frequently discussed and emphasized. Scholars and practitioners alike stress the need for public spaces that are inviting, inclusive, and capable of fostering community engagement. These spaces ideally serve as focal points for urban life, encouraging social mixing, cultural expression, and civic participation.
However, these outcome-oriented approaches, which primarily focus on the physical and functional aspects of public spaces, have faced criticism for their limitations. Critics argue that such approaches often disregard the intricate political, economic, and social dynamics that shape urban space. Considering space solely through its physical components, these methods risk missing the unique and complex context within which public spaces exist and function.  In response to these criticisms, alternative approaches focusing on the urban design process have emerged, constituting another significant branch of urban design literature. This body of work essentially defines design as a decision-making process, exhibiting diversity in its focal points and emphasized topics. This process-oriented literature encompasses a broad spectrum of considerations, ranging from the urban dynamics within which urban design processes operate to the expectations of different actors in decision-making environments and the evolving roles of designers. The development of this perspective began to gain momentum in the 1990s, reflecting a growing recognition of the need to understand the intricate processes behind urban design decisions. The new world order established after 1980 diversified the actors involved in urban decision-making processes. In this new order, on the one hand, the state has progressively diminished, with even public services being transferred to the private sector; on the other hand, a wave of localization has led to a diversification of local and civil actors. These dynamics have transformed the design of public spaces into a process that can encompass actors from the state, market, and society. The question of how designers should position themselves in this environment of multiple actors has given rise to process-oriented approaches within the urban design discipline. However, even within these process-oriented approaches, normative perspectives focusing on how the process should ideally unfold have come to the forefront. According to this literature, it is expected that all parties will reach a consensus through the establishment of miraculous balances in decision-making processes. The designer is assigned a technocratic, impartial role. All studies focusing on the decision-making process emphasize the importance of participation, but it is assumed that participatory processes will be conducted in an ideal manner. These normative assumptions prove inadequate in explaining how design is practiced in real-world contexts, leading to a gap between theory and practice. Furthermore, another problematic area arises from addressing the design of public spaces with an approach devoid of politics despite the highly political framework of these spaces.
Negotiation theory, developed in political sciences, offers significant contributions to addressing the design process of public spaces with an approach that is both practice-based and centered on the process's political nature. In this context, negotiation is understood as a complex decision-making process encountered in all areas of daily life, carried out on different scales and for various purposes. Negotiation practice can be defined as resolving problems or disagreements between multiple parties, creating or producing new solutions that individual parties cannot achieve alone, or combining different perspectives to reach a joint agreement. Within this framework, political negotiations where the public interest is open to discussion hold a distinct and crucial place. These negotiations, in which public institutions are involved as essential actors, differ significantly from private negotiations due to several factors. They involve multiple and complex parties, each with their own interests and agendas. The structure of these negotiations is further complicated by the intertwining of public and individual interests and the unique aspects of negotiating with public institutions, which often have their own bureaucratic procedures and political considerations.
It is clear that decisions regarding the future of public spaces, which are open to the common use of urban dwellers, are fundamentally matters of public interest. These spaces are vital to the functioning of cities not only because of the spatial opportunities they provide but also due to their significant social and political roles. The decision-making environments surrounding these spaces involve a complex network of actors. These include institutions and units with authority or responsibility in the field, designers who bring creative vision and technical expertise, supervisory and approving institutions that ensure compliance with regulations and standards, and contractor firms that come into play during the implementation phase. Each of these actors brings their own perspectives, interests, and constraints to the process, adding layers of complexity to the decision-making landscape. Design decisions within this context are often made through discussions between these various parties, frequently behind closed doors. The outcomes of these negotiations are influenced by a myriad of factors: the conflicting or harmonizing expectations, the power relations, and the background dynamics related to political or institutional agendas. Understanding these intricate interactions is crucial for understanding how public spaces are shaped. This perspective, which views public space design through the lens of negotiation theory, allows for a more nuanced reading of decision-making processes. It contributes significantly to discussions about the politicization of the urban design discipline and its relationship with democracy, areas that are still evolving and being debated within the field. 
In the context of Turkey, this study considers the public space design processes obtained through tenders by public institutions as a continuous political negotiation process. This process involves various subjects and stakeholders, from the initial stages of design through to implementation and even beyond. The theoretical framework established for this analysis is developed by integrating insights from urban design literature with concepts from negotiation theory. This interdisciplinary approach allows for a more comprehensive examination of the complexities involved in public space design in Turkey. The study focuses on several key aspects that emerge as common themes in both theoretical discussions: the parties involved in the process, the expectations of these parties, and the dynamics that characterize the negotiation process.
The examination is grounded in the narratives of designers and public institution representatives, who are the main actors in the design of public spaces in Turkey. This approach provides valuable insights into the lived experiences and perspectives of those directly involved in shaping public spaces. Through these narratives, the study reveals the political motivations that underlie the design of public spaces and offers findings regarding the structures, interests, and dynamics of the parties involved in the process. One key finding of the study is that the parties involved in these processes often have more fragmented and complex structures than those typically portrayed in theoretical discussions. The study discusses how inter-party relations affect negotiation, highlighting how power dynamics and personal relationships can shape outcomes. The interests expressed in public space design are shown to be significantly influenced by the broader political context within which these processes occur. The study explores how political considerations, from local governance priorities to national policy agendas, can shape the design and implementation of public spaces.
Additionally, the research brings to light the often-overlooked role of 'personal' interests in these processes, demonstrating how individual motivations and aspirations can have tangible effects on the design process of public spaces. The examination also delves into the unequal power structures present in design negotiations, discussing different sources of power that different parties draw upon. This analysis includes an exploration of the various conflict axes that emerge during negotiations, providing insight into the areas of tension and disagreement that characterize public space design processes in Turkey. A significant focus of the study is on the role of designers within these processes. The research reveals that designers often take on multiple and complex roles, navigating between creative, technical, and mediatory functions. This multifaceted role is discussed in the Turkish context, where urban design as a discipline still needs to be fully institutionalized.
In conclusion, the study seeks to situate Turkey's unique experience within the broader context of literature on urban design and negotiation processes. It explores ways in which the insights gained from the Turkish case can enrich and expand existing discussions in the field. Finally, the research offers inferences about the future trajectory of public space design practices in Turkey, considering both the challenges and potential opportunities for improvement.