Kalıtsal metabolik hastalıklarda 30 parametre içeren tanı skorlaması
Diagnostic scoring system with 30 parameters for hereditary metabolic diseases
Yazar: AYBİKE UZUN ÇELİK
Danışman: PROF. DR. FATİH SÜHEYL EZGÜ
Gazi Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases

Özet:
Kalıtsal metabolik hastalıklar, genetik mutasyonlar sonucu ortaya çıkan ve metabolizmayı etkileyen geniş bir hastalık grubunu temsil eder. Bu hastalıklar, vücuttaki biyokimyasal süreçlerin normal işleyişini bozarak çeşitli klinik belirtilere yol açar. Erken tanı ve tedavi, hastalığın seyrini ve yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir. Ancak bu hastalıkların tanısında kullanılan evrensel bir skorlama sistemi bulunmamaktadır. Mevcut tanı yöntemleri; genellikle klinik belirtiler, laboratuvar sonuçları ve genetik testlerin kombinasyonuna dayanmaktadır. Tanının karmaşıklığı, hastalıkların geniş spektrumundan ve semptomların çeşitliliğinden kaynaklanmaktadır. Bu durum, doğru ve zamanında tanı koymayı zorlaştırmakta, dolayısıyla hasta yönetimini ve tedavi planlamasını güçleştirmektedir. Kalıtsal metabolik hastalıklar için standart bir skorlama sisteminin geliştirilmesi, tanı süreçlerinin hızlandırılması, klinik karar verme sürecinin desteklenmesi ve hastaların izlenmesi açısından büyük bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada kalıtsal metabolik hastalıkların tanı alma aşamasında kullanılmak üzere tanı skorlaması sistemi oluşturulmuştur.Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Metabolizma Çocuk Genetik Bilim Dalı'nca 2001-2023 yılları arasında takip edilen 0-18 yaş arası Akçaağaç Şurubu İdrar Hastalığı (n=8), Yağ Asidi Oksidasyon Defekti (n=8), Organik Asidemiler (n=9),Fenilketonüri (n=8), Mitokondriyal Hastalıklar (n=8), ve Karbonhidrat Metabolizma Bozuklukları (n=8) ile izlenen toplamda 49 hasta (Hasta Grubu) ile aynı yıllarda polikliniklere çeşitli sebepler ile başvurmuş olan ancak yapılan selektif metabolik tarama tetkikleri sonucunda metabolik hastalık saptanmayan 100 hasta (Kontrol Grubu) verileri 30 parametre ile retrospektif olarak değerlendirildi. Katılımcılar demografik özellikler (semptomların başlangıç yaşı,
akrabalık öyküsü, düşük/ölü doğum öyküsü, ailede benzer hastalık öyküsü), fizik muayene    (tonus anormallikleri, nöbet öyküsü, motor bozukluk, hepatomegali,splenomegali, kusma varlığı,büyüme geriliği,gelişme geriliği) ve laboratuvar parametreleri nden (Kan gazı pH, Parsiyel Arteriyel Karbondioksit Basıncı, Baz Açığı, Bikarbonat düzeyi, Laktat düzeyi, Kan Glukozu ve Ketonu, Amonyak düzeyi, Aspartat Aminotransferaz, Alanin Aminotransferaz, Anyon Gap, Bilirubin, Kreatinin, Kan Üre Azotu, Hemoglobin, Platelet sayısı, Lökosit sayısı, Mutlak Nötrofil Sayısı) oluşmak üzere toplam 30 parametre ile değerlendirildi. Tüm veriler SPSS 25.0 programında analiz edildi. Anlamlı parametreler skorlama sistemi oluşturmak amacıyla tablo haline getirildi. Her parametre hasta ve kontrol grubunda istatistiksel olarak değerlendirildi. Akrabalık öyküsü pozitifliği, ailede benzer hastalık öyküsü pozitifliği yüksek anlamlı saptandı (p<0,001). Fizik muayenede büyüme geriliği mevcut olması, hepatomegali saptanması, tonus anormallikleri mevcut olması yüksek oranda anlamlı saptandı (p<0,001). Laboratuvar parametrelerinden kan gazında pH düşüklüğü, baz açığının negatif yönde artması, düşük kan glukozu, kan ketonu yüksekliği, amonyak ve laktat yüksekliği, artmış Anyon Gap yüksek oranda anlamlı saptanan parametrelerdi (p<0,001). Yüksek oranda anlamlılık saptanan parametreler majör parametre ve 2 puan olarak kabul edildi. Ailede düşük/ölü doğum öyküsü pozitifliği (p=0,001), gelişimsel gecikme mevcut olması (p=0,027), nöbet öyküsü pozitifliği (p=0,002), motor bozukluk saptanması (p=0,001), lökosit düşüklüğü (p=0,002), bikarbonat düşüklüğü (p=0,044) anlamlı saptandı. p değeri 0,001'den büyük olup 0,05'ten küçük olan parametreler minör parametre ve 1 puan olarak kabul edildi. Skorlama sisteminin kestirim değeri 10,5 puan olarak hesaplandı.Kalıtsal metabolik hastalıkların genel bulgularının değerlendirilip analiz edildiği ve skorlama sistemi haline getirildiği bu çalışma ile tanı ve tedaviye ulaşan hasta sayısında artış olacağı düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Metabolik hastalıklar, skorlama sistemi, fenilketonüri, organik asidemi, yağ asidi oksidasyon defekti, karbonhidrat metabolizma bozuklukları, mitokondriyal hastalıklar

Abstract:
Hereditary metabolic diseases represent a broad group of disorders that arise from genetic mutations and affect metabolism. These diseases disrupt normal biochemical processes in the body, leading to a variety of clinical symptoms. Early diagnosis and treatment can significantly influence the course of the disease and the quality of life. However, there is no universal scoring system used in the diagnosis of these diseases. The current diagnostic methods typically rely on a combination of clinical symptoms, laboratory results, and genetic testing. The complexity of diagnosis stems from the wide spectrum of these diseases and the diversity of symptoms. This situation complicates accurate and timely diagnosis, thus making patient management and treatment planning more challenging. The development of a standardized scoring system for hereditary metabolic diseases has emerged as a crucial need for accelerating diagnostic processes, supporting clinical decision-making, and monitoring patients. In this study, a diagnostic scoring system has been developed for use in the diagnosis of hereditary metabolic diseases.
A retrospective evaluation was conducted on data from a total of 49 patients (patient group) aged 0-18 who were followed by the Department of Pediatric Metabolism and Pediatric Genetics at Gazi University Faculty of Medicine between 2001-2023. These patients included those diagnosed with Maple Syrup Urine Disease (n=8), Fatty Acid Oxidation Defect (n=8), Organic Acidemias (n=9), Phenylketonuria (n=8), Mitochondrial Diseases (n=8), and Carbohydrate Metabolism Disorders (n=8). In addition, data from 100 patients (control group) who visited the outpatient clinics during the same period for various reasons but were not diagnosed with metabolic diseases based on selective metabolic screening tests were also evaluated. A total of 30 parameters were assessed for both groups, including demographic characteristics (age at symptom onset, history of consanguinity, history of miscarriage/stillbirth, family history of similar diseases), physical examination findings (tone abnormalities, seizure history, motor disorders, hepatomegaly, splenomegaly, presence of vomiting, growth retardation, developmental delay), and laboratory parameters (Blood Gas pH, Partial Arterial Carbon Dioxide Pressure, Base Excess, Bicarbonate, Lactate levels, blood glucose and ketone levels, ammonia levels, Aspartate Aminotransferase, Alanine Aminotransferase, Anion Gap, Bilirubin, Creatinine, Blood Urea Nitrogen, Hemoglobin, Platelet count, White Blood Cell count, Absolute Neutrophil Count). All data were analyzed using SPSS 25.0 software. Significant parameters were tabulated to create a scoring system.
Results: Each parameter was statistically evaluated in both the patient and control groups. A positive history of consanguinity and a positive family history of similar diseases were found to be highly significant (p<0.001). The presence of growth retardation, hepatomegaly, and tone abnormalities on physical examination were also highly significant (p<0.001). Among the laboratory parameters, a low pH in blood gas, a negative increase in base excess, low blood glucose, elevated blood ketones, elevated ammonia and lactate, and an increased anion gap were all highly significant parameters (p<0.001). The parameters with high significance were considered major parameters and were assigned 2 points. A positive history of stillbirth/miscarriage in the family (p=0.001), presence of developmental delay (p=0.027), a positive history of seizures (p=0.002), detection of motor dysfunction (p=0.001), low leukocyte count (p=0.002), and low bicarbonate levels (p=0.044) were found to be significant. Parameters with a p-value greater than 0.001 but less than 0.05 were considered minor parameters and were assigned 1 point. The predictive value of the scoring system was calculated to be 10.5 points. This study, which evaluated and analyzed the general findings of hereditary metabolic diseases and transformed them into a scoring system, is expected to increase the number of patients who achieve diagnosis and treatment.