Cephe düzeni ve süslemeleriyle geleneksel Aksaray evleri
Traditional Aksaray houses with facade layout and decorations
Yazar: ŞERİFE MUTLU
Danışman: DOÇ. DR. ARİFE DENİZ OKTAÇ BEYCAN
Konya Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Restorasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Cephe = Facade ; Cephe süslemeleri = Facade ornament ; Geleneksel mimari = Traditional architecture ; Görsel analiz = Visual analysis ; Mimari cephe = Architectural front ; Türk evi = Turkish house

Özet:
Aksaray ili tarihte çeşitli birçok uygarlığın yerleşim alanı olmuştur. Kent, farklı dönemlerin yapım ve tasarım kriterlerini barındıran dini, sivil, idari, sosyal ve kültürel mimari yapıları sınırları içerisinde bulundurmaktadır. Tarihi belge niteliğindeki bu yapılar içerisinde yer alan geleneksel kültürün yansıması olan geleneksel Aksaray evleri de tasarımı, cephe düzeni ve süslemeleri ile Anadolu'nun geleneğini, yaşam tarzını ve geçmişini günümüze aktarmaktadır. Tarihi belge niteliğindeki bu yapıların tasarımını ve oluşumunu etkileyen faktörler geleneksel konut cephelerine doğrudan etki etmektedir. Nüfus artışı ile gittikçe betonarme yapıların sayısında artış görülen kentte geleneksel konutların çoğunluğu yok olmuş günümüze nadir sayıda korunmuş veya metruk durumda olan yapı örnekleri ulaşmıştır. Kent merkezinde sit alanı içerisinde yer alan Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine ait tarihi Aksaray evleri kendilerine özgü cephe özellikleri taşımaktadır. Yapımında yöresel taş malzemenin kullanıldığı evlerin cephe süslemesinin de en önemli unsuru taştır. Cephelerde yer alan bezemeler desenli veya sade kabartmalı olarak bulunmaktadır. Kentsel çevre içerisinde geleneksel evlerin ilk olarak cephe düzeni ve cephe süslemeleri dikkat çekmektedir. Kent kimliğinin oluşturan tarihi Aksaray konutlarının cephelerinin korunması ve gelecek nesillere aktarılması gerekmektedir. 
Bu bağlamda geleneksel Aksaray konutlarının cephe düzeni ve cephe süslemeleri üzerinde yapılan bu tez çalışması önem arz etmektedir. Araştırmanın yönteminde öncelikle çalışma kapsamında, araştırma konusu ile ilgili literatür taraması ve alan çalışması yapılmıştır. Yazılı ve görsel belgelerden elde edilen sonuçlar doğrultusunda Aksaray ili merkezinde yer alan Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait kendilerine özgü özellikler taşıyan tescilli sivil mimari yapılar belirlenmiştir. Çalışma sınırları içerisinde bulunan geleneksel Aksaray evlerinin fotoğraflanması ve incelenmesi ile yapıların genel özellikleri, cephe düzenleri ve cephe(görsel) analizlerine ait fotoğraf ve çizimler ile kimlik kartları ve analiz tabloları oluşturulmuştur. Araştırmanın bulgular kısmında tez çalışması kapsamında incelenen sivil mimari örneklerde yapı malzemesinden başlayarak plan, cephe ve süslemeleriyle yapıların kendilerine has özgünlüklerini taşıdığı gözlemlenmiştir. Geleneksel konutların üslup, doluluk-boşluk oranları ve biçimlenişlerine bakıldığında ise aralarında benzerlik görülmektedir. Günümüzde hala işlevini kaybetmeden kullanılan evler olduğu gibi zamanla tahrip edilerek veya kullanılmayarak metruk vaziyette kalmış geleneksel evler de bulunmaktadır. Tez çalışmasının sonuç kısmında ise araştırma kapsamında Geleneksel Aksaray evlerinin genel özellikleri ile birlikte cephe ve süsleme özellikleri detaylarıyla incelenmiş ve geleneksel evlerde cephe ve dokunun önemi vurgulanarak tarihi konutların gelecek nesillere aktarımının önemi belirtilmiştir. Ayrıca araştırılan geleneksel evlerin günümüzdeki özgünlük durumları ve çevre illerde bulunan geleneksel evlerle benzerlik ve farklılıkları ortaya konmuştur.

Abstract:
Aksaray province has been the settlement area of many different civilizations in history. The city has religious, civil, administrative, social and cultural architectural structures that meet the criteria of construction and design of different eras within its boundaries. The traditional houses of Aksaray, which are a reflection of the traditional culture contained in these historical documents, also convey the tradition, lifestyle and history of Anatolia to the present day with their design, facade design and ornamentation. The factors that influence the design and layout of these structures, which are historical documents, have a direct impact on the traditional residential facades. With the increase of population, the number of reinforced concrete buildings increased more and more, most of the traditional residential houses of the city disappeared, and only a few preserved or dormant examples of structures have reached our days. The historical houses of Aksaray from the Ottoman and Republican periods, located in the city centre within the site, have their own unique facade features. The most important element of the facade decoration of houses where local stone material was used in their construction is also stone. The decorations on the facades are patterned or simply embossed. In the urban environment, the facade design and decoration of traditional houses primarily attract attention. In this regard, it is important to protect the facades of Aksaray's historic residential houses, which constitute the identity of the city, and to pass them on to future generations.
In this regard, this thesis study on the facade layout and facade decorations of traditional Aksaray residences is important. Firstly, within the scope of the study, a literature review and a field study related to the research topic were conducted in the research method. According to the results obtained from written and visual documents, registered civil architectural structures with unique characteristics belonging to the Ottoman and Republican periods located in the center of Aksaray province have been determined. Photographs and drawings of the general characteristics of the structures, facade layouts and facade (visual) analysis, as well as identity cards and analysis tables were created by photographing and examining the traditional Aksaray houses located within the study boundaries. In the findings of the research, it was observed that the structures with their plans, facades and decorations, starting from the building material, have their own originality in the examples of civil architecture examined within the scope of the thesis study. When we look at the stylistic, occupancy-vacancy ratios and Deconstructions of traditional residences, there is a similarity between them. Today, there are still houses that are used without losing their function, as well as traditional houses that have been destroyed or left unused over time. In the final part of the thesis study, within the scope of the research, the general characteristics of traditional Aksaray houses as well as the facade and decoration features were examined in detail and the importance of facade and texture in traditional houses was emphasized and the importance of transferring historical residences to future generations was stated. In addition, the originality status of the traditional houses investigated today and their similarities and differences with the traditional houses located in the surrounding provinces have been revealed.