Sürdürülebilir afet bilgi sistemi altyapısının oluşturulması ve Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) üzerinde uygulanması
Creating of the sustainable disaster information system infrastructure and its implementing on the North Anatolian Fault Zone (NAFZ)
Yazar: TARIK TÜRK
Danışman: YRD. DOÇ. ÜMİT GÜMÜŞAY
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Jeodezi ve Fotogrametri = Geodesy and Photogrammetry
Dizin: Coğrafi bilgi sistemleri = Geographical information systems ; Doğal afetler = Natural disasters ; Fotogrametri = Photogrammetry ; GPS = Global Positioning System ; Kuzey Anadolu fay zonu = North Anatolian fault zone ; Uzaktan algılama = Remote sensing

Özet:
İnsanlar çok eski çağlardan beri afetlerle karşı karşıya kalmış ve afetlerin meydana getirdiği sorunlarla uğraşmıştır. Yerleşim alanları büyüdükçe ve yoğunlaştıkça, afetlerin kentsel yerleşim alanlarına da etkisi buna paralel olarak artmıştır. Ülkemiz bulunduğu jeolojik, topografik ve iklim koşulları nedeniyle doğal afetlerle sürekli olarak karşı karşıya kalmaktadır. Başta deprem olmak üzere heyelan, sel gibi doğal afetlerden dolayı can kaybının yanında ekonomik kayıplar da meydana gelmektedir. Ülkemizde en fazla meydana gelen ve en fazla can ve mal kaybına sebep olan doğal afet türleri deprem ve heyelanlardır.KAFZ, Dünya'da kıta kabuğu üzerinde görülen en aktif doğrultu atımlı sistemlerden biridir. Türkiye'de meydana gelen depremlerin büyük kısmı bu fay zonu üzerinde oluşmaktadır. Bu fay zonu üzerinde geçtiğimiz yüzyılda, Ms=7.0 büyüklüğünde dokuz deprem meydana gelmiştir. Bu depremler sonucunda 75.000 üzerinde insan yaşamını yitirmiş ve milyarlarca dolar ekonomik kayıp meydana gelmiştir. Aynı zamanda, bu fay zonu üzerinde heyelanlar da meydana gelmektedir. Ülkemizde meydana gelen bu doğal afetlerden kaynaklanan zararların azaltılması veya ortadan kaldırılmasına yönelik yapılacak çalışmalar son derece önemlidir.Doğal afetlerden kaynaklanan sorunların azaltılması veya ortadan kaldırılması ancak etkin ve sürdürülebilir bir ABS'nin oluşturulması ile mümkün olabilir. Bu durum dikkate alınarak yapılan çalışmada, sürdürülebilir ABS veri altyapısının oluşturulması ve bu süreçte GPS verilerinin, hava fotoğraflarının ve uydu görüntülerinin sistem ile bütünleştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda mevcut durum tespit edilmiş ve sistemin tasarımı ile birlikte gerçekleştirilmesinde izlenilen yöntemler ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır.Doğal afet sürecinde, afet öncesi planlama ve hazırlıklı olma, afet anında ve sonrasında durum tespit etme, acil müdahale ve iyileştirme gibi çalışmaların Jeodezi ve Fotogrametri, Jeoloji, Jeofizik, İnşaat, Çevre Mühendisliği, Şehir ve Bölge Planlama gibi birçok farklı disiplin tarafından gerçekleştirilmesi gerekir. Bu süreçte doğru, güncel ve standart bilgiye gereksinim duyulur. Bu çalışmada, doğal afet bakımından riskli olan yerleşim yerlerinde başta afet öncesi olmak üzere yapılması gereken uygulamalarda GPS, hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri gibi coğrafi veri kaynaklarının kullanılabilirliği ve bu süreçte CBS'nin rolü vurgulanmıştır. Ayrıca, jeofiziksel ve jeolojik veriler ABS veri altyapısı kapsamında bütünleştirilmiş ve farklı disipline mensup araştırmacılar ile birlikte çalışılarak jeodezi ve fotogrametri mühendisliğinin doğal afet sürecindeki gerekliliği ile bu sürece katkıları ortaya konulmuştur.Bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışmanın önemi, amacı, kapsamı ve izlenilen yöntem yer almaktadır. İkinci bölümde, doğal afetler ve genel kavramlar, Türkiye'de meydana gelen doğal afetler, Türkiye'nin genel jeolojik yapısı ve KAFZ anlatılmaktadır. Üçüncü bölümde, doğal afet yönetimi, doğal afetlerde CBS'nin rolü, doğal afet sürecinde hava fotoğrafları ve uydu görüntülerinin kullanılması ve sismik mikrobölgeleme çalışmaları yer almaktadır. Dördüncü bölümde, sürdürülebilir ABS veri altyapısının tasarımı ve uygulaması yer almaktadır. Bu bölümde, mevcut durumun tespit edilmesi, sürdürülebilir ABS veri altyapısının tasarımı ve sistemin gerçekleştirilmesi anlatılmaktadır. Beşinci bölümde, oluşturulan sisteme ilişkin değerlendirmeler yapılmaktadır. Altıncı bölümde, çalışmadan elde edilen sonuçlar, yapılan tespitler ve öneriler yer almaktadır.

Abstract:
People have been facing natural disasters such as earthquakes, landslides and floods since ancient times. They also attempted to handle the problems caused by these disasters. As a result of population growth and expansion of habitation, the damaging effects of natural disasters have increased accordingly. Turkey has constantly been facing natural disasters due to its geological, topographical and meteorological conditions. There are a lot of deaths and financial loss after the earthquakes, landslides and floods. Earthquakes and landslides are the kinds of the most common natural disasters in our country resulting in a large number of deaths and serious financial loss.Most of the earthquakes in Turkey have happened on NAFZ which is one of the most active fault systems in the world. In the last century, nine greatest earthquakes occurred on this fault whose magnitudes were 7. As a result of these earthquakes, more than 75.000 people died. In addition, there was a great amount of financial loss which is about billion dollar. Furthermore, landslides have occurred on the NAFZ. Studies which will be done for removing and mitigating damages of the disasters in Turkey are extremely significant.Mitigating and solving of the problems which are derived from natural disasters can be handled by creating an efficient and sustainable Disaster Information System (DIS). In this study, such system was proposed. The purposes of the study are to create data infrastructure of the sustainable DIS and also to integrate GPS data, satellite images and aerial photos with the system. The existing situation was determined for this aim. Besides, the methods followed were comprehensively explained in the procedure of the design and implementation of the system.In natural disaster process, studies such as planning preparation for the disasters, determination the existing situation at the moment of the disaster and following moments, emergency intervention and recovery should be carried out by different disciplines such as geodesy and photogrammetry, geology, geophysics, civil, environment engineering and urban and regional planning. In this process, accurate, standart and up-to-date data are needed. This study emphasizes geographical data sources such as GPS, aerial photos and satellite images and the role of GIS in the process in the settlement areas which are at risk of experiencing natural disasters preceding. Furthermore, it shows the integration of geophysical and geological data in a DIS infrastructure, necessity and contributions of Geodesy and Photogrammetry Engineering to natural disaster process along with the study accompanied by researchers in different disciplines.There are six sections in this study. The first section consists of importance, purpose, scope of the study and the methods followed. The second section mentions about subjects such as natural disasters and general concepts, natural disasters happened in Turkey, general geological structure of Turkey and NAFZ. There are natural disaster management, the role of GIS in natural disasters, the usage of aerial photos and satellite images in natural disasters and seismic microzonation studies in the third section. The fourth section emphasizes the design and application of the sustainable DIS infrastructure. The fifth section points out the evaluations for the system. The sixth section comprises of the results of the study, determinations and suggestions.