Velâyet düşüncesinin oluşum süreci ve erken dönem tasavvufunda İslam'ın ideal insan tipi
The formation process of the walayah and the ideal human type of the İslam within the early periods of sufism
Yazar: MUHAMMED NURULLAH ÇİNAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NECDET YILMAZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Evliyalar = Saints ; Kalp = Heart ; Nefs = Soul ; Peygamberlik = Prophethood ; Ruh = Spirit ; Tasavvuf = Mystic ; Velayet = Custody ; İdeal insan = Ideal human ; İnsan = Human ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu tezde, tasavvufun teşekkül sürecine dair önemli ipuçları sunması bakımından "velî" kavramının ortaya çıkış süreci velâyet düşüncesinin ilk teorisyeni olarak gösterilen Hakîm et-Tirmizî'ye kadar olan dönem boyunca ele alınmaktadır. Çalışma, velî ve velâyet kavramlarının Arap dili, Kur'ân ve hadislerdeki manalarının araştırıldığı kavramsal çerçeve ile başlamaktadır. Ardından ilk zâhid ve âbidlerden itibaren kavramların tasavvufî anlamlar kazanma süreci başta zühd meselesi, iman-amel tartışmaları, iman edenler arasındaki derecelendirme, hilâfet meselesi ve nübüvvet-velâyet tartışmaları gibi problemler ekseninde incelenmektedir. 
Çalışma, nübüvvet-velâyet tartışmalarının merkezi olan Bağdat-Basra bölgesinde yaşamış Muhâsibî, Tüsterî, Harrâz, Cüneyd-i Bağdâdî ve Nûrî gibi hicrî üçüncü yüzyıl sûfîlerinin insan tasavvurları, iman edenler arasındaki manevî derecelendirmenin temellendirilmesi bağlamında ele alınarak bu şahsiyetlerin akıl, nefs, kalb ve ruh hakkındaki görüşlerinin tasavvufun ideal insan tanımı olarak gösterebileceğimiz velî tipi ve velâyet düşüncesinin oluşumuna olan tesirleri ile son bulmaktadır. Bu bağlamda çalışmada ulaşılan en önemli sonuç, literatürde Tirmizî ile bilinen tasavvufta velâyet düşüncesinin, belirtilen problemler ile ilişkili olarak Tirmizî öncesinde tartışıldığı yönündedir.

Abstract:
In this thesis, the emergence of the concept of "wali" (saint) in terms of providing important clues about the formation process of Sufism is discussed throughout the process until al-Tirmidhi, who is shown as the first theorist of the idea of "walaya" (sainthood) in Sufism. The study begins with investigation of the conceptual framework in which the meanings of the concepts of wali and walaya in the Arabic language, the Qur'an and hadiths. Then, the process of gaining sufistic meanings of the wali and walayah from the first ascetics and worshipers is examined in the axis of problems such as the issue of zuhd, faith-action debates, grading among believers, the issue of caliphate and the debates on prophecy and sainthood.
The research is focused on the human conceptions of the third century sufis such as al-Harith al-Muhasibi, al-Tustarî, al-Kharraz, Junayd al-Baghdadi and Abu'l-Husayn al-Nuri who lived in the Baghdad-Basra region, which is the center of the prophecy-sainthood discussions, in the context of grounding the spiritual gradation among believers and ends with the influence of their views on the formation of the type of wali and the idea of walaya, which we can show as the ideal human type of Sufism. In this context, the most important conclusion reached in the study is that the idea of walaya in Sufism, known in the literature with Tirmidhi, was discussed before Tirmidhi in relation to the problems mentioned.