Divanlarda küçük mesneviler
Small mesnevis in divans
Yazar: ENES YILDIZ
Danışman: PROF. DR. HALUK GÖKALP
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Divan edebiyatı = Divan literature ; Divanlar = Divans ; Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Mesnevi = Mathnawi ; Türk edebiyatı = Turkish literature

Özet:
Klasik Türk edebiyatı yaklaşık altı yüzyıl boyunca farklı nazım şekilleri ve türlerle varlığını sürdürmüştür. Klasik Türk edebiyatı alanında metin neşri, metnin muhteva incelemesi gibi çalışmaların yanında bir nazım şeklini merkeze alarak bu alanı her yönü ile inceleyen çalışmalar vardır. Biz de çalışmamızda divanlarda önemli bir yer tutan ve üzerinde bugüne kadar hakkıyla durulmayan "küçük mesneviler" konusu üzerinde durmayı uygun bulduk. 
Divan şiirinde beyitlerle yazılan nazım şekillerinden biri mesnevilerdir. Arapça "ikili, ikişer"  anlamına gelen "mesnâ" kelimesinin nisbet eki almış şekli olan mesnevi, her beyti kendi aralarında kafiyeli nazım şekline denir. Mesneviyi, beyitlerle yazılan diğer nazım şekillerinden ayıran özelliği her beyitte ayrı kafiyeye yer verilmesidir. Divan şiirinde müstakil eser olan mesneviler yanında divanlarda yer alan küçük mesneviler de bulunmaktadır. Müstakil mesnevilerle divanlarda yer alan mesnevileri ayıran temel ölçüt müstakil mesnevilerin belli bir plan dâhilinde yazılıp kitaplaşmasıdır. 
Bu tezin amacı küçük mesnevileri şekil, muhteva, dil ve üslûp açısından incelemektir. Çalışmamızda farklı yüzyıllardan 220 divanda yer alan 1402 küçük mesnevi ele alınmıştır. Tezde ilk bölüm olarak mesnevi nazım şekli hakkında bilgi verilmiş daha sonra 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar divanlardan tespit edilen küçük mesneviler tanıtılmıştır. Sonraki bölümde küçük mesnevilerin divanlardaki yeri, başlıkları, kullanılan aruz ölçüsü, beyit sayıları ve bölümlerine göre şekil özellikleri çıkartılmıştır. Daha sonra küçük mesnevilerin muhteva özellikleri 40 başlıkta incelenmiştir. Son bölümde ise mesnevilerin dil ve üslûp özellikleri genel bir değerlendirmeye tabi tutulmuş ve ardından çalışmamızdan çıkan sonuçlar sıralanmıştır.

Abstract:
Classical Turkish literature has maintained its existence with different forms of poems and genres for nearly six centuries. In the field of classical Turkish literature, there are studies that examine texts in all aspects by taking the form of a poem as a center, besides the studies on the text, the content of the text, the language and the style. We also found it appropriate to focus on the topic of "small mesnevis", which holds an important place in divans and on which it has not focused on till now.
	One of the verse forms written in couplets in divan poetry is mesnevis. The mesnevi, the rhyming form of the word "mesna" which means "twin, two" in Arabic, is called rhyming with each rhyme between them. The distinctive feature that distinguishes mesnevi from other verse forms written in mesnevi, couplets is that every gentleman is given a separate heart. In Divan poetry there are mesneves, which are independent works, as well as small mesnevis which are located in divans. The basic criterion that distinguishes the small mesnevis which are located in the divan with the independent mesnevis is that the independent mesnevi should be written and book in a certain plan. The purpose of this thesis to examine the purpose of small mesnevis in terms of form and content. In our study there are 1402 small mesnevis which were taken from different centuries on 220 divans. In the thesis, firstly the information about the form of the mesnevi poetry was given and then the small mesnevis which were determined from the divans from the 13th century to the 19th century were introduced. In the following section, the features of the small mesneviler according to the place, titles, desire dimension and parts used in the divans have been removed. In the last part, the content characteristics of the small mesnevis are presented in 40 titles and then the results from our work are listed.