16. yüzyıl Safevi kitap sanatı içindeki "Tarih-i Nigaristan" ve nüshalarının resimli tarih geleneğindeki yeri ve tasarım çözümlemeleri
The position and design analyses of "Tarikh-i Nigaristan" and its editions' place in the illustrated historical tradition within the 16th century Safavid book art
Yazar: BÜŞRA AYAZ
Danışman: PROF. DR. EMEL EMİNE DÖNMEZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Safevî döneminde Şiraz'da üretilen yazmalardan günümüze birçok resimli nüsha ulaşmıştır. Bu yazmalardan biri de Tarih-i Nigâristân'dır. Eser Kadı Ahmed Gaffârî tarafından kaleme alınırken Hicri on asırlık dönemdeki tarihi olayları, peygamberleri, Şii imamları, İslam hükümdarlarını, Emevî ve Abbasî halifelerini; ayrıca ünlü bilim insanlarını, komutanlarını halk hikâyeleriyle harmanlayan bir eserdir. Tarih-i Nigâristân, Firdevsî'nin Şâhnâme'si gibi önemli kaynaklardan alıntılar yaparak, ahlaki ve didaktik dersler sunar. Moğolca, Türkçe terimlerin ve Arapça şiirlerin yer aldığı eserde, uzun cümleler ve yoğun betimlemeler göze çarpar. Bu arada hem edebi hem de tarihî bir değere sahip olup, Gaffârî'nin bazı tarihsel hatalarına rağmen dönemin önemli kaynaklarından biri olmuştur.
Tarih-i Nigâristân'ın farklı müze ve kütüphanelerde 3 adet resimli nüshası vardır: AKM272 (Aga Khan Müzesi), Walters Ms. W.598 (Walters Sanat Müzesi), Cod. Heid. Orient 222 (Heidelberg Üniversitesi Kütüphanesi). Bu nüshalardan AKM272 ve Walters Ms. W.598 16. yüzyılda Şiraz'da üretilirken Cod. Heid. Orient 222 numaralı nüsha ise 17. yüzyılda üretilmiştir. 
Tarih-i Nigâristân 16. yüzyıl Şiraz şehrinde üretilen hamisi belli olmayan hediye için üretilmiş resimli yazmalardan biridir. AKM272 46, Walters Ms. W.598'de 8, Cod. Heid. Orient 222'de ise 14 resim yer alır. AKM272 ve Walters Ms. W.598 numaralı nüshalardaki resimler Safevî/Şiraz Resim Uslubu'nun özelliklerini taşır. Cod. Heid. Orient 222 numaralı nüshada yer alan resimlere herhangi bir uslup atfetmek mümkün değildir.
Tarih-i Nigâristân'ın resimli nüshaları hakkında yapılan çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu manada çalışma Safevî-Şiraz üslubunun genel özelliklerini ortaya koyarak, Tarih-i Nigâristân'ın çağdaşı olan diğer eserlerle benzerliklerini ve farklılıklarını belirlemeye katkı yapmaya çalışacaktır. Ayrıca, farklı bölgelerdeki üsluplarla yapılan detaylı karşılaştırmalar dönemin sanatsal üretim ortamı hakkında daha derinlemesine bir anlayış sağlayabilecektir.

Abstract:
A significant number of illustrated manuscripts, produced in Shiraz during the Safavid period, have been preserved and survived to the present day. One such manuscript is the Tārīkh-i Nigāristān. Written by Qadi Ahmad Ghaffari, the work chronicles ten centuries of Islamic history, weaving together events involving prophets, Shi'i Imams, Islamic rulers, Umayyad and Abbasid caliphs, as well as notable scientists, military commanders, and folk tales. The work draws from significant sources such as Firdausi's Shāhnāma, providing moral and didactic lessons. The text features Mongolian and Turkish terms, as well as Arabic poetry, and is characterized by long sentences and detailed descriptions. Despite some historical inaccuracies, Tārīkh-i Nigāristān holds both literary and historical significance, making it one of the key sources from its period.
There are three illustrated copies of Tārīkh-i Nigāristān housed in different museums and libraries: AKM272 (Aga Khan Museum), Walters Ms. W.598 (Walters Art Museum), and Cod. Heid. Orient 222 (Heidelberg University Library). Of these, AKM272 and Walters Ms. W.598 were produced in Shiraz during the 16th century, while Cod. Heid. Orient 222 was created in the 17th century. The Tārīkh-i Nigāristān is among the illustrated manuscripts produced in 16th-century Shiraz, likely intended as a gift, though its patron remains unknown. The AKM272 manuscript contains 46 illustrations, Walters Ms. W.598 contains 8, and Cod. Heid. Orient 222 contains 14. The illustrations in AKM272 and Walters Ms. W.598 exhibit characteristics of the Safavid/Shiraz painting style, while no discernible style can be attributed to the illustrations in Cod. Heid. Orient 222.
Studies on the illustrated copies of Tārīkh-i Nigāristān remain quite limited. This research highlights the general characteristics of the Safavid-Shiraz style, allowing for the identification of similarities and differences between Tārīkh-i Nigāristān and other contemporary works. Moreover, detailed comparisons with styles from different regions offer a deeper understanding of the artistic production environment of the period.