MÖ 9. - 8. bin yıl kerpiç mimarisine mikroarkeolojik bir yaklaşım: Aşıklı Höyük'te kerpiç ve harç tarifleri
A microarchaeological approach to mud-brick architecture during the 9th - 8th millennium BC: Mud-brick and mortar recipes at Aşıklı Höyük
Yazar: MELİS UZDURUM
Danışman: PROF. DR. MİHRİBAN ÖZBAŞARAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Tarih Öncesi Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeolojik yerleşim = Archaeological settlement ; Aşıklı Höyük = Aşıklı Tumulus ; Höyükler = Tumuluses ; Kerpiç = Adobe ; Kerpiç yapılar = Adobe structures ; Mikroarkeoloji = Microarchaeology ; Mimari = Architectural ; Mimari ögeler = Architectural elements ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Neolitik Dönem = Neolithic Period

Özet:
Güneybatı Asya'da erken Neolitik toplulukların yerleşikliğe geçiş süreci ve yaşam biçimlerindeki değişimlerin, farklı bölgelerde özgün dinamiklerle yaşandığı bilinmektedir. Orta Anadolu Bölgesi'nin doğusunda, Volkanik Kapadokya olarak adlandırılan coğrafyada yer alan Aşıklı Höyük (MÖ 8350-7300) yerleşmesi de bölgenin özgün Neolitikleşme sürecinin ve bu süreçte toplulukların dönüşen yaşam biçimlerinin kesintisiz bir şekilde takip edilebildiği anahtar yerleşmelerden biridir. Volkanik Kapadokya'nın en eski kerpiç mimari örneklerini veren Aşıklı, kerpiç teknolojisinin kesintisiz olarak, yüzyıllarca aynı yerleşme özelinde takip edilmesini sağlaması bakımından da ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Yerleşme sakinlerinin kerpiç ve harç tariflerini nasıl hazırladığı ve bunun zaman içerisindeki değişimine odaklı gerçekleştirilen bu tez çalışmasında, tarihöncesi yapı malzemeleri mikroarkeolojik bir çerçevede incelenmiştir.

Aşıklı yerleşimcilerinin iskan geçmişi boyunca yapı malzemesi tercihindeki ısrarcı tutumunun kerpiç ve harçlarda kullandıkları hammadde kaynağı, katkı ve bağlayıcılar ile yapım teknolojisi bağlamında geçerli olmadığı, kerpiç ve harç tariflerinin yerleşiklik sürecinde dönüştüğü, standartlaştığı ve belirli normlara oturtulmuş olduğu anlaşılmaktadır. Yapılan kapsamlı analizler, yapı malzemeleri reçetelerindeki zamansal değişim eğilimi ve temposunun, yerleşikliğe geçiş sürecinde yaşanan sosyal, teknolojik, ekonomik, çevresel pek çok etken ve dönüşümlerle
karşılıklı bir ilişki içerisinde olduğunu, sakinlerin kerpiç teknolojisi konusunda yüzyıllar içerisinde edindiği tecrübenin, yerleşik yaşamın kurulması ve devamlılığının sağlanmasında etkin bir rol üstlendiğini önermektedir.

Abstract:
The transition to sedentism in Southwest Asia, and accompanying changes in the life-styles of the early Neolithic communities appeared in due to diverse and unique dynamics in different parts of this vast region. Aşıklı Höyük (8350-7300 BC), a Pre-Pottery Neolithic site in the Volcanic Cappadocia region of Central Anatolia, is one of the key sites where the region's unique Neolithisation process and the concomitant changes brought by this new way of life can be tracked continuously. The site, providing the earliest examples of mud-brick architecture in Volcanic
Cappadocia, exhibits a particular case as the nature and transformation of mud-brick technologies can be followed continuously for centuries within the same settlement. In this thesis, with the core question of how the inhabitants of Aşıklı prepared mudbrick and mortar recipes and how and why their recipes changed over time, prehistoric building materials are studied with multiple complementary methods
deriving from a microarchaeological approach.

Aşıklı community strictly preferred mud-brick as the principal building material throughout their occupation at the site; however, this strict behavior was not true for their choices in raw material and sediment sources, preparation of tempers and binders, and the production technologies they preferred. This tendency is evidenced by the changes and standardization in recipes during the overall occupation sequence. The comprehensive analyses performed within the scope of this research suggest a mutual relationship between the rhythm of the diachronic changes in building material recipes and the social, technological, economic, and environmental changes occurred during the course of the transition to a fully established sedentary way of life. It could thus be suggested that the centuries of experience the Aşıklı community gained in mud-brick technologies played an active role in establishing and sustaining settled life at the site.