Hurûfât defterlerine göre Gelibolu kazası (1690-1839)
According to Hurûfât defters township of Gallipoli (1690-1839)
Yazar: FUNDA AKKUŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ CENGİZ PARLAK
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Tarih = History
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Defterler = Registers ; Dini yapılar = Religious buildings ; Hurufat Defterleri = Hurufat Notebooks ; Kent tarihi = Urban history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Çanakkale-Gelibolu = Çanakkale-Gelibolu

Özet:
Osmanlı Devleti çok geniş bir coğrafyaya hüküm sürmüştür. Dolayısıyla da içerisinde pek çok milleti barındırarak, devlet çok uzun süre ayakta kalmayı başarabilmiştir. Osmanlı Devleti'nin çok uzun süre ayakta kalabilmesinde askeri başarısının yanı sıra hoşgörü politikası da etkili olmuştur.  Osmanlı Devleti özellikle imar faaliyetlerini vakıflar aracılığıyla sağlamış, ele geçirdiği yerleri bu sayede Türkleştirip İslamlaşmasına katkıda bulunmuştur.
Gelibolu'nun stratejik bir mevkide olması eski çağlardan itibaren Trak, Grek, Atina, Pers, Sparta, Got, Hun Kuman, Peçenek gibi kavimler ve devletler tarafından ilgi odağı haline gelmesine neden olmuştur. Yaşanan mücadeleler sonucunda Gelibolu, Osmanlı topraklarına katılarak uzun bir zaman sonra bir Türk-İslam şehri haline getirilmiştir.  Gelibolu'nun ele geçirilmesiyle Osmanlı Devleti'nde üst düzey yöneticiler, zengin ve esnaf örgütünde çalışan hayırseverler tarafından şehir ve köylerde hayrî, akar ve para vakıfları oluşturulmuş halkın dinî, eğitim gibi ihtiyaçları karşılanmıştır. Bu sayede Osmanlı Devleti mektep, medrese, muallimhane, cami, mescid gibi yapılara hazinesinden herhangi bir harcama yapmaksızın sahip olmuştur. 
Gelibolu'daki vakıf kurucuları mahallelerde birçok cami, mescid, zaviye ve tekke yaptırarak halkın hem dinî hem de kültürel ihtiyaçlarını karşılamışlardır. Ayrıca vakıf kurucuları cami, mescid, zaviye ve tekke gibi ibadethanelerin yanında eğitim kurumları olan mektep, muallimhane, medrese inşa etmişlerdir. Bunların yanı sıra hayır sahipleri tarafından Gelibolu'da çeşme, sebil, musluk, imaret gibi yapılarda inşa edilmiştir. Vakıf kurucuları inşa ettirdikleri bu vakıf yapılarına birçok menkul ve gayrimenkul de vakfetmişlerdir.  Aynı zamanda vakıf kurucuları tarafından inşa edilen cami, mescid, zaviye, mektep, medrese, çeşme, imaret, hamam gibi yapıların birçoğu ya yok olmuş ya tahrip edilmiş ya da yenilenerek ayakta kalmayı başarmıştır.
Gelibolu'da XVII. yüzyılın sonu ila XIX. yüzyıl ortalarına kadar tespit edebildiğimiz kadarıyla 109 vakıf kurulmuştur. Bu vakıfların en çoğu XVIII. yüzyılda kurulmuş, bir kaçı da XIX. yüzyıla intikal etmeyi başarabilmiştir. Vakıf kurucularının arasında toplumun askerî sınıfından olduğu kadar reâyâ sınıfından ileri gelen ve zengin kişilerin de bulunduğu görülmektedir. 
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Gelibolu, Vakıf, Dinî Yapılar, İmaret, Kent Tarihi.

Abstract:
The Ottoman Empire had reigned over very big geography. Therefore, by hasting many nations, the state has managed to survive for a very long time. In addition to its military success, tolerance policy was also effective in the survival of the Ottomon Empire for a very long time. Especially Ottoman Empire provided the zoning activities through foundatitions and contributed to the Turkishization and Islamization of the places it seized.
The fact that Gallipoli has been in a strategic position since ancient times has made it the center of attention of the tribes and states such as Thrace, Greece, Athenian, Persia and Sparta. As a result of struggles, Gallipoli becomes a Turkish Islamic city that joined the Ottomon lands. In the Ottomon Empire, high-level executives,  rich and artisan organization philianthropits worked in cities and villages to establish charitable, mite and Money foundations. The Ottoman state possessed structures such as scholls, madrasas, teacher section, mosques and masjid without spending any of its treasury.
The founders of the foundations in Gallipoli have built many mosques, masjids, lodges and dervish lodges in the neighborhoods to meet the religious and cultural needs of the people. In addition, the founders of the foundations heve built schools, teaaching centers and madrasas, which are educational institutions, as well as places of workship such as mosques, masjids a small Islamic manastery and logge. In addition to these, free distribution of water  -a public foundations-, fountains, faucets, public soup kitchen was built by charitable owners in Gallipoli. The founders of the foundations also donated many securities and real estates to these foundations structures.  At the same time, many of the structures such as mosques masjids, a small Islamic manastery, scholls, madrasah, fountain, public soup- kitchen and hammam.-Turkısh bath- which were built by the founders of the foundations, were either destroyed or ravaged or managed to survive.
One hundred and nine foundations were establishhed in Gallipoli from the end of the 17th century to the middle of the 19th century. Most of these foundations were established in the 18th century and a few of them suceeded in being transferned to the 19th century. Among the founders of the foundations, it is seen that as well as the military class of the society, there are also people who are outside of this class and who are from non administrative class and rich people.
Key Words: Ottomon Empire, Gallipoli, Foundation, Religious Buildings, Public-soup kitchen, Urban History.