Ayetullah Hûî'nin hayatı eserleri ve Şîî-İmâmî düşünceye katkıları
Ayatollah Khoei's life, works and contributions to Imami Shiism
Yazar: MEHMET TOPRAK
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÜMİT
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
İslam Dünyasında Ehl-i Sünnet'ten sonra en çok mensubu bulunan Şia'nın çoğunluğunu İmâmiyye Şîası teşkil eder. İmâmiyye Şiası'nın en ayırt edici vasfı ise imâmeti inanç esasları (usûlu'd-din) içerisinde telakki etmesidir. İmâmet anlayışının temeli, Hz. Peygamber'in vefatın-dan sonra başlayan imâmet/hilafet tartışmalarına dayandırılmaktadır. Ehl-i Sünnet sırasıyla Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'yi meşru halife kabul ederken, İmâmiyye, Hz. Ali, Hasan, Hüseyin ve Hz. Hüseyin soyundan dokuz kişinin nas ve tayinle meşru halife/imam oldu-ğuna ve imâmetin kıyamete kadar bu soydan devam edeceğine inanmaktadır. Şîî düşüncede İmâmet meselesi zaman içerisinde yorumlanarak farklı boyutlar kazanmıştır. Özellikle Gaybet-i kübra (büyük gizlilik) döneminde imamın görevleri ve imama ait yetkilerin kullanımı konusunda değişik yaklaşımlar sergilenmiştir. İmâmet teorisine dayalı olarak geliştirilen velâyet-i fakih kav-ramı ve bu kavram çerçevesindeki tartışmalar 1979 İran İslam Devrimi ile birlikte daha da hız kazanmıştır. Bazı âlimler siyasi ıslahat ve devlet yönetimini de fakihin yetkisi dahilinde görür-ken, bazıları aktif siyasetin dışında kalarak velâyet-i fakihin siyasi alana kaydırılmasının dini temelden yoksun olduğunu belirtmişlerdir. Geleneksel Şîî düşünceden beslenen İran (Kum) ve Irak (Necef) merkezli bu tartışmalar halen güncelliğini korumaktadır. İran merkezli tartışmaların odağındaki isim Ayetullah Humeyni ve fikirleri hakkında çok sayıda araştırma yapılmış olmasına karşın, Irak merkezli tartışmaların son dönemdeki en büyük ismi Ayetullah Hûî ve düşünceleri konusunda aynı şeyi söyleyebilmek güçtür. Araştırmamızda Ayetullah Hûî'nin, hayatı eserleri, talebeleri, vakıf hizmetleri, fikirleri ve özellikle imâmet nazariyesine dayalı olarak on ikinci İma-mın büyük gaybeti/gizliliği döneminde İmamın yetkilerine ilişkin tasarruf bağlamında geliştirilen velâyet-i fakih konusundaki görüşleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler: İmâmet, Ayetullah Hûî, Velâyet-i fakih, taklid, merciu't-taklid, Şîa, İmâmiyye, Zekat, Humus.

Abstract:
Twelver Shiism constitute the majority of Shia, which has the most followers after Ahl al-Sunnah in the Islamic World. The most distinctive feature of Twelver Shiism is that they consi-der the imamate within the principles of belief system (usûlu'd-din). The basis of the understan-ding of Imamate is based on the imamate/caliphate debates that started after the death of the Prophet. While Ahl al-Sunnah accepting, Hz. Abu Bakr, Hz. Omar, Hz. Othman and Hz. Ali as the legitimate caliph respectively; Twelver Shiism believes that Hz. Ali, Husayn, Hasan, and nine people from the lineage of Husayn are legitimate imams by the appointment of Allah and Prop-het, and that the imamate will continue from this lineage until the end of time. In Shiite thought, the issue of Imamate has been interpreted over time and gained different dimensions. Especially during the period of Gayba al-Kubra (Greater Occultation), different approaches were displayed regarding the duties of the imam and the use of the imam's authorities. The concept of Wilayat al-faqih, which was developed according to the theory of imamate, and the discussions within the framework of this concept gained momentum with the 1979 Iranian Islamic Revolution. While some scholars see political reform and state administration within the authority of the faqih, so-me have stated that shifting Wilayat al-faqih to the political field lacks a religious basis. These discussions, centered on Iran (Qom) and Iraq (Najaf), nourished by traditional Shiite thought, still continue. Although a lot of research has been done on Ayatollah Khomeini and his ideas, the name at the center of Iranian-centered debates, It is difficult to say the same thing about Ayatol-lah Khoei and his thoughts, the biggest name in recent Iraqi-centered debates. What follows is an analytical examination of Ayatollah Khoei's life, works, ideas and especially his views on wilayat al-faqih, which was developed in the context of the authority of the Imam during the period of greater occultation of the twelfth Imam.

Keywords: Ayatollah Khoei, Imamat, Wilayat al-faqih, taqlid, Mardja al-taqlid, Shia, Imamiy-ya, Zakat, Khums,