Klasik ve kuantum mekanik paradigma bağlamında nedensellik kavrayışının incelenmesi
Examining the conception of causality in the context of the classical and quantum mechanics
Yazar: İLAYDA BAŞPINAR
Danışman: PROF. DR. AZİZ KURTULUŞ DİNÇER
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Bilim felsefesi = Science philosophy ; Determinizm = Determinism ; Fizik = Physics ; Kuantum = Quantum ; Kuantum fiziği = Quantum physics ; Kuantum mekaniği = Quantum mechanics ; Kuantum paradigması = Kuantum paradigm ; Nedensellik = Causality

Özet:
Doğa araştırmasının salt bir theoria etkinliğinden yöntemli ve sistematik bir etkinliğe evrilmesiyle, doğaya ilişkin bilgimizin mahiyeti de dönüşüme uğramıştır. Bilimsel etkinliğin yöntemi, doğaya bakışın ufkunu belirleyen bir sınırlama olarak iş görür. Araştırmanın yöntemi tarafından sınırlanan bilgimiz gerçeklik anlayışımızı belirlerken, her yeni bilimsel kuramla, doğa hep yeniden tasarlanır.

Fizik bilimi, Antik Çağ'dan günümüze, doğa ve bilgi kavrayışımızı kökten bir şekilde dönüştüren iki büyük kuramsal devrime tanıklık etmiştir. Bu tez çalışması, Aristoteles fiziğinden, Newton fiziğine ve buradan kuantum fiziğine doğru gerçekleşen bu devrim hattını takip ederek, fizik biliminde neden kavramı ve nedensellik kavrayışlarının dönüşümünü incelemektedir. Tezin amacı, nedensellik düşüncesinin fizik teorilerinde nasıl yer bulduğunun ve teorilerde temel alınan doğa, bilgi ve bilim tasarımlarının nedensellik kavrayışlarına olan etkisinin incelenmesi; ayrıca kuantum fiziğindeki nedensellik tartışmalarının, kuantum mekaniğinin standart yorumu ve David Bohm'un geliştirdiği alternatif nedensel yorum üzerinden bilim felsefesi ışığında değerlendirilmesidir. Tezin ilk iki bölümü Aristoteles felsefesinde ve klasik fizikte nedenselliğin ele alınış biçimini ortaya sererken, son bölüm kuantum mekaniğinde söz konusu iki yorum kapsamında nedensellik tartışmalarına odaklanır; ardından, bu yorumlardan birinin ötekine yeğlenmesinin sebeplerini açıklamayı dener. Sonuç bölümünde nedensellik kavrayışının fizik teorilerinin temel aldığı doğa ve bilgi tasarımlarına bağlı olarak değişime uğradığı, bu bağlamda kuantum mekaniğinin nedensel bir yorumunun mümkün olup olmadığı iddiasının deneysel ya da tanıtlamalı bir yolda değil, ama felsefi bir temelde gerekçelendirilebileceği ileri sürülmüştür.

Abstract:
Through the transformation of the observation of nature from a mere theoria, a contemplative engagement, to a methodical and systematic activity, the nature of our knowledge about nature has also transformed. The method of scientific activity serves as a constraint that defines the horizon of our view on nature. Our knowledge, limited by the method of the science, shapes our conception of reality, while nature is redesigned by each new physical theory.

Physics has witnessed two major theoretical revolutions that have radically transformed our perception of nature and knowledge from antiquity to the present day. This thesis examines the transformation of causality in physics by tracing the path of the revolution from Aristotelian physics to quantum. The aim of this thesis is to examine how causality is incorporated into theories and to analyze the impact of the underlying conceptions of nature, knowledge, and science on the understanding of causality. Furthermore, it seeks to evaluate the debates on causality in quantum physics, based on the standard interpretation of quantum mechanics and the alternative causal interpretation developed by David Bohm, by the perspective of philosophy of science. The first two chapters of the thesis examine how causality is approached in Aristotelian and classical physics, while the final chapter focuses on the discussions of causality within the context of the two interpretations of quantum mechanics. Then it attempts to explain the reasons behind preferring one interpretation over the other In the conclusion section, it is argued that the concept of causality has transformed depending on the understanding of nature and knowledge on which the theories of physics are based. In this context, it is argued that the argument whether a causal interpretation of quantum mechanics is possible can be justified not by empirical or theoretical proofs, but rather on a philosophical basis.