COVİD-19 hastalığı geçiren sağlık çalışanlarında kısa ve uzun dönemde gelişebilecek kas-iskelet sistemi yakınmaları
Musculoskeletal disorders that may reveal in the short and long term in healthcare workers with COVİD-19 disease
Yazar: AYGUL AHMADLI
Danışman: PROF. DR. BERRİN DURMAZ
Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation

Özet:
Giriş ve amaç: COVID-19, damlacık yoluyla bulaşan bir solunum yolu enfeksiyonudur. 
COVID-19'da kas iskelet sistemi (KİS) ile ilgili semptomlar da sıkça görülür ve yorgunluk, 
halsizlik, miyalji ve artralji gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Sağlık çalışanları ister pandemi, 
isterse de COVİD-19 hastalığından en fazla muzdarip olan grup olmuştur. KİS ile ilgili
semptomlar hayat kalitesini ve iş performansını etkilemekte ve sağlık sistemi için sorun teşkil 
etmektedir. Çalışmamızın amacı Türkiye'de COVID-19 hastalığı geçiren sağlık çalışanlarında
kısa ve uzun dönemde kas iskelet yakınmalarının değerlendirilmesidir.
Gereç ve yöntem: Bu çalışma kesitsel-tanımlayıcı özellikte bir çalışmadır. Araştırma verileri, 
18-75 yaş arasındaki COVID-19 geçirmiş sağlık çalışanlarından, online olarak toplanmıştır. 
Çalışmada demografik veriler, sigara ve alkol kullanımı, COVID-19 geçirme durumu ve 
hastalık süresince ve uzun dönemde yakınmaları ile ilgili veriler incelenmiştir. 
Bulgular: 163 katılımcı çalışmaya dahil edilmiştir. Hastalık döneminde katılımcıların 
%92,6'sında en az 1 kas iskelet sistemi yakınması olup en sık yorgunluk, miyalji, artralji 
görülmüştür. Yakınmalar en çok yorgunluk, miyalji ve artralji şikayetlerinden oluşan ikili ve 
üçlü kombinasyonlar şeklinde belirtilmiştir. Uzun dönemde katılımcıların %65'inde en az 1 kas 
iskelet yakınması bildirilmiştir. Yorgunluk, miyalji, artralji ve kas zayıflığı iyileştikten sonra 
yarısından fazlasında devam etmiş, parestezi, hipoestezi ve vertigo yakınmaları kronik seyir 
almıştır. Uzun dönem yakınmaların çoğunluğu akut dönemdeki şikâyetin devamı olarak 
gelişmiştir ve en fazla yorgunluk ve miyaljiden oluşan ikili kombinasyon şeklinde ortaya 
çıkmıştır. Hastalık süresince yorgunluk, kadınlarda ve alkol kullananlarda; miyalji, doktorlarda
ve Omicron varyantı geçirdiğini belirtenlerde daha fazla saptanmıştır. Uzun dönemde 3 ay ve 
üzeri miyalji şikâyeti görülen hastalarda yaş, şikâyeti olmayanlara göre veya yalnızca ilk 3 ayda 
şikâyet görülenlere göre anlamlı olarak yüksektir. Miyalji ilk 3 ay ve 3 ay üzerinde doktorlarda 
daha fazla görülmüştür. Uzun dönemde yorgunluk durumu sigara kullanmayanlarda ve 
bırakmış olanlarda ilk 3 ay daha fazla görülse de sigara kullananlarda daha uzun süre devam 
etmiştir. Uzun dönemde miyalji şikâyeti ek hastalığı olan grupta, yorgunluk şikâyeti tiroid 
hastalığı olanlarda daha sık görülmüştür. Hastalık sürecinde ki yakınmaların sayısı ile uzun 
dönemde semptom varlığı arasında ilişki saptanmıştır (p<0,05).
Sonuç: COVİD-19 halk sağlığını tehdit eden hastalık olmaktan çıksa da özellikle 
ekstrapulmoner uzun dönem etkileri halen devam etmektedir. Pandemi dönemi ve hastalığın 
uzun dönem etkileri genel popülasyon gibi sağlık çalışanlarını da etkilemiştir. COVID-19 
sonrası kas iskelet sistemi semptomları çeşitlilik gösterir ve tam mekanizması hala tam olarak 
VII
anlaşılamamıştır. Yorgunluk, miyalji, artralji en sık ortaya çıkan KİS bulgulardır. Bu 
semptomlar hayat kalitesi ve iş performansına etkisini göstermiştir. Çalışmamızda; hastalık 
döneminde kadın cinsiyet, alkol kullanımı, COVİD-19 varyantı, meslek ile; uzun dönemde ileri
yaş, sigara kullanımı, ek hastalık varlığı, tiroid hastalığı, hastalık dönemindeki yakınmaların 
çeşitliliği arasında ilişki saptanmıştır. KİS yakınmaları ile ilgili çalışmalarda yaş grupları, 
enfeksiyonun şiddeti ve tedavi süreci gibi faktörler arasındaki farklılıklar sonuçları 
etkilemektedir. COVID-19 hastalığıyla ilgili tüm semptomların birbirleriyle ilişkisi, sağlık 
sistemi ve sosyal yaşamlar üzerindeki etkileri araştırılmalıdır. Sağlık çalışanlarının 
yaknmalarına dikkat gösterilmeli ve uzun dönemde etkilenim için önlemler alınmalıdır.
Anahtar Kelimeler: COVİD-19, Sağlık çalışanı, Kas iskelet sistemi ağrısı

Abstract:
Background and aim: COVID-19 is a respiratory infection transmitted by droplets. 
Musculoskeletal (MSK) symptoms are also common in COVID-19, and symptoms such as 
fatigue, weakness, myalgia, and arthralgia may occur. Healthcare workers have been the group 
most affected by the pandemic or the COVID-19 disease. Symptoms related to MSK affect 
quality of life and work performance and pose a problem for the healthcare system. The aim of 
our study is to evaluate short and long term musculoskeletal complaints in healthcare workers 
in Turkey who had had COVID-19.
Materials and Methods: This study is a cross-sectional-descriptive study. Data were collected 
from healthcare workers aged 18-75 who had COVID-19, via an online survey. In the study, 
information about demographics, smoking and alcohol use, COVID-19 status, and complaints 
during the disease and in the long term were examined.
Results: 63 participants were included in the study. During the disease period, 92.6% of the 
participants had at least 1 musculoskeletal system complaint, and fatigue, myalgia, and 
arthralgia were the most common. Complaints were mostly reported as double and triple 
combinations consisting of fatigue, myalgia and arthralgia. In the long term, at least 1 
musculoskeletal complaint was reported in 65% of the participants. Fatigue, myalgia, arthralgia 
and muscle weakness continued in more than half of them after recovery, and paresthesia, 
hypoesthesia and vertigo complaints took a chronic course. Most of the long-term complaints 
developed as a continuation of the complaint in the acute period and were mostly manifested 
as a dual combination of fatigue and myalgia. Fatigue during the disease, in women and alcohol 
users; myalgia was more common in doctors and those who stated that they had the Omicron 
variant. The age of patients with myalgia complaints for 3 months or more in the long term is 
significantly higher than those who have no complaints or those who have complaints only in 
the first 3 months. Myalgia was more common in doctors in the first 3 months and over 3 
months. Although long-term fatigue was more common in the first 3 months in non-smokers 
and those who had quit, it continued for a longer time in smokers. Long-term myalgia complaint 
was more common in the group with additional disease, and fatigue was more common in those 
with thyroid disease. A relationship was found between the number of complaints in the disease 
process and the presence of symptoms in the long term (p<0.05).
Conclusion: Although COVID-19 has ceased to be a threat to public health, its long-term 
effects, especially extrapulmonary, still continue. The pandemic period and the long-term 
effects of the disease have affected health workers as well as the general population.Musculoskeletal symptoms after COVID-19 vary and the exact mechanism is still not fully 
understood. Fatigue, myalgia, arthralgia are the most common MSK findings. These symptoms 
had an impact on quality of life and work performance. In our study; by female gender, alcohol 
use, COVID-19 variant, occupation; In the long term, a relationship was found between 
advanced age, smoking, presence of additional disease, thyroid disease, and the variety of 
complaints during the disease period. No relationship was found between acute and long-term 
complaints, marital status and body mass index. In studies on MSK complaints, differences 
between factors such as sample size, age groups, severity of infection and treatment process 
affect the results. The relationship of all symptoms related to COVID-19 disease, their effects 
on the health system and social lives should be investigated. Careful attention should be paid 
to healthcare workers and measures should be taken for long-term exposure.
Keywords: COVID-19, healthcare personnel, musculoskeletal pain