Kamu konut yatırımlarının ekonomik ve mekânsal etkisi (TOKİ örneği)
The impact of economic and spatial of public housing investments (TOKI example)
Yazar: BANU TANTAN
Danışman: PROF. DR. ŞEVKİYE ŞENCE TÜRK
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Konut piyasasını makroekonomik ve mikroekonomik açıdan önemli etkiler yaratması, arz ve talep olgusu ile değişik ve çok çeşitli özelliklere sahip olması nedenleriyle heterojen mal ve hizmetlerden oluşan bir piyasa olarak tanımlayabiliriz. Gayrimenkul ve konut piyasaları ülkeler, bölgeler ve bireyler için önemlidir. Konut piyasalarının karmaşıklıkları göz önüne alındığında, kamu kaynaklı toplu konut çalışmalarının geniş bir yelpazede farklı modeller kullanması şaşırtıcı değildir. Ülkemizde kentler arasında yaşanan göçler, afet riski, konut stokunun niteliği ve hane halkı oranınında küçülme olması gibi farklı nedenlerden dolayı konut ihtiyacı artmaktadır. Ayrıca, nitelikli, dayanıklı, ulaşılabilir, ekonomik olarak uygun, sosyal ve teknik hizmetleri sağlanmış konut ve konut çevrelerine de ihtiyaç duyulmaktadır. Dünyadaki örneklere benzer biçimde, ülkemizde de konut gereksinimini çözebilmek için kamu eliyle ya da desteğiyle en çok rağbet gören uygulama toplu konut şeklindeki üretim modeli olmuştur. 2002 yılı sonrasında kendisine yüklenen ekonmik ve hukuksal yetkilerle konut politikalarının şekillenmesinde en önemli aktör konumuna gelmiş olan TOKİ, 17 Mart 1984 tarihinde konut ile kentleşme problemlerine ilişkin çözüm üretmesi amacıyla özerk bir kamu kuruluşu olarak kurulmuştur. Neoliberal ekonomi programı kapsamında oluşturulan konut politikaları planlama süreci, tasarım, yapım süreci ve bunlarla ilgili mevzuat ile kentsel mekânı şekillendirmektedir. 2003 yılı itibariyle yerel yönetimlerin yetkisinde olması gereken kentleşme, kentsel mekânın geliştirilmesi gibi görevlerin TOKİ eliyle merkezi yönetimin üstlenmesi önemli bir politika değişikliğidir. 
Literatürde, kamu tarafından gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlere yönelik kamu ve büyüme konulu tartışmalar genel olarak, kamusal yatırımlar ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki üzerine odaklanan çalışmalar olarak ortaya çıkmaktadır. Barro (1991), kamu tüketim harcamalarının ekonomik büyüme ile ters yönlü bir ilişki içerisinde olduğunu belirtirken, Alexiou (2009) ise, ekonomik büyüme üzerinde kamu harcamalarının pozitif etkilerinin önemli düzeyde olduğunu belirtmektedir. Kamu yatırımlarının etkisi sonucu bölgenin ve kentin kalkınması, gelişimi olmakta ve bu durum kentlerin çekim merkezi olmasını sağlamaktadır. Kentsel alanlarda altyapı ve teknik donatılara, ulaşım ve haberleşme hizmetlerine, eğitim ve sağlık gibi sosyal donatılara erişim olanağı kentin yaşam kalitesinin artmasını sağlayacağından, bu durumun kentlerdeki göçün azalmasına da etki etmesi muhtemeldir. Bölgesel kalkınma, fiziksel sermaye, beşeri sermaye ve iş ortamı arasındaki etkileşime bağlıdır. Hangi faktörlerin bölgelerin daha üretken ve rekabetçi hale gelmesiyle sonuçlanacağını ayırt etmek, bölgelerin gelecekteki refahını sağlamak, yatırımları çekmek ve istihdamı sağlamak için çok önemlidir. Eğitim düzeyi önemli bir kolaylaştırıcı faktördür. Altyapıya yapılan kamu yatırımlarının bölgesel büyüme üzerinde olumlu bir etkisi varken eğitim düzeyi yüksek olduğunda bu durum daha güçlüdür. Bölgesel performanstaki belirleyici faktörlerin, politika oluşturma ve uygulamaya yönelik sektörler arası bir yaklaşımın önemini vurgulayarak karşılıklı olarak birbirini güçlendirdiği görülmektedir. Ayrıca beşeri sermayeye ve altyapıya yapılan yatırımın etkilerinin ortaya çıkmasının yaklaşık üç ila beş yıl olduğu belirtilmektedir (Url.1). Kamu yatırımlarının değerlendirilmesinde ekonomik analizlerin yanında, fiziksel, sosyal ve çevresel etkileri ile birlikte mekânsal boyutun da dikkate alınması gerekmektedir (Amidu ve diğ., 2016). Bu doğrultuda, her proje, politika, program, plan vb. süreçlerin bazı etkileri vardır. Bir eylem varsa, bu eylemin bazı sonuçlarının olacağı beklenmektedir. Bu sonuçlar etkiler olarak tanımlanmaktadır. Etkiler olumlu ya da negatif etkiler şeklinde ortaya çıkabilir, araştırmacılar bu açıdan gözlemler, analiz ederek değerlendirmekte ve sonuçları yorumlamaktadır. 
Kentlerin büyümesi ile konut ve altyapı gereksinimi, inşaat sektörünün faaliyetleri için talep artışı yaratmaktadır. İnşaat yatırımlarının kültürel, ekonomik, sosyal ve fiziksel boyutları ile kentlerin gelişimine katkı sunduğunu gösteren araştırmalar mevcuttur. Konut üretimi aynı zamanda inşaat sektörü ve konut piyasası başlıkları altında yer almaktadır. Konutun üretimi, hem kamu hem özel sektör aracılığıyla yapılabilmekte olup, nitelik ve yapım biçimleri ülkelerin politikalarına göre şekillenmektedir. İnsan yaşamında en geniş ve yoğun kullanılan konut, farklı disiplinlerin de araştırma konularından birisidir. Bu çalışmada, kamu konut yatırımı olarak konut üretiminin illerdeki ekonomik ve mekânsal etkisinin 2002 yılından sonraki süreçte TOKİ üzerinden incelenmesi amaçlanmaktadır.
Bu çalışma ile, Türkiye'nin özellikle 2004-2018 döneminde kamu eliyle yürütülen konut ve konut yerleşimleri politikaları doğrultusunda uygulamaya geçen kamu kaynaklı büyük konut yatırımlarının iller üzerindeki etkisi makro, mezo ve mikro seviyede analiz edilerek, ekonomik ve mekânsal etkilerinin anlaşılması hedeflenmektedir. Araştırma örneklemi, 2004-2018 dönemi için makro düzeyde Türkiye'nin 81 ilini, mezo düzeyde Türkiye il gruplarına kent nüfusları üzerinden Zipf Kanunu kapsamında çerçevesinde belirlenen büyükşehir olmayan iller arasında seçilen 14 ili, mikro seviyede Erzincan Merkez ilçe üzerinde yapılan çalışmaları kapsamaktadır. Bu tez çalışmasında, makro düzeyde 81 ilde TOKİ konut yatırımının ekonomik ve mekânsal etkisi panel veri ile regresyon analizi yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmadaki bazı bulgulara göre, kamu yatırımlarının analize dahil edilen illerin gayri safi yurtiçi hâsılalarının üzerinde anlamlı etkileri olduğu, TOKİ'nin ise etkisinin olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Mezo düzeyde yapılan analiz sonucundaki araştırma bulguları, kamu konut yatırımı olarak TOKİ'nin kentlerin ekonomik kalkınmasına bir etkisi olmadığını göstermektedir. Mikro seviyede ise, TOKİ'nin incelenen bölge olan Erzincan Merkez ilçesinde sadece deprem, afet ya da sosyal konut uygulaması sağladığı, ekonomik anlamda doğrudan etkisinin olmadığı ve mekânsal olarak da kentin gelişimine olumlu olduğu kadar olumsuz etkiler de yarattığı sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
The housing market can be defined as a market consisting of heterogeneous goods and services, as it creates significant macroeconomic and microeconomic effects and has different and diverse characteristics due to the phenomenon of supply and demand. Real estate and housing markets are important for countries, regions and individuals. Given the complexities of housing markets, it is not surprising that public housing efforts examine a wide range of different models. In our country, the demand for housing is increasing due to different reasons such as migration between cities, disaster risk, the quality of the housing stock and the decline of the household ratio. In addition, there is a demand for housing and residential environments that are qualified, durable, accessible, economically acceptable, and provided with social and technical services. Similarly to the examples in the world, the most popular practice in our country for the housing demand was the mass housing, that achieved with the help or support of the public authorities. TOKI, established as an autonomous public institution on March 17, 1984, has become the most important actor in determining housing policies with the economic and legal powers assigned since 2002 to generate solution for the housing and urbanization problems. Housing policies, that formulated under the scope of the neoliberal economic program, formed urban space through the planning, design, construction process and related regulations. The central government pursued an important policy change as overtaking some tasks and responsabilities of municipalities such as urbanization and development of urban space since 2003. 
Generally, the studies in the literature about public and growth regarding economic activities focused on the relationship between public investments and economic growth. While Barro (1991) states that public consumption expenditures have a negative relationship with economic growth, Alexiou (2009) determines that the positive effects of public expenditures on economic growth are significant. The city and its region are developping of the impact of the public investments, are becoming a center of attraction. The capability to access infrastructure and technical equipment, transportation and communication services, and social facilities such as education and health in urban areas may empower the city life quality that likely may decrease the migration to the urban areas. Regional development depends on the interaction between physical assets, human capital and the business environment. Distinguishing factors of regions are becoming more productive and competitive, and are crucial to ensuring the future prosperity of regions, attracting investment and generating employment. Education level is an important simplifying factor. Since public investment significantly impact on the regional growth, the high education level strengthens this relation. The factor determining the regional performance were mutually reinforced by highlighting the significance of cross-sectoral approach for policy formulation and implementation. It is also stated that it takes approximately three to five years for the effects of investment in human capital and infrastructure to emerge (Url.1). In addition to economic analysis, the spatial dimension along with its physical, social and environmental impacts should also be taken into account when assessing public investments (Amidu et al., 2016). In this regard, every project, policy, program, plan, etc. processes have different effects. If there is an action (cause), it is expected that this action will have some result (effect). These results are defined as impact those may occur either positive or negative. The researchers observe, analyze, evaluate and interpret the findings.
The city expansion and its consequences for housing and infrastructure requirement create proportional demand for construction activities. There are studies stating that construction investments contributed to the development of cities with their cultural, economic, social and physical dimensions. Housing production is also examined under the construction sector and housing market categories. The production of housing can be done through both the public and private sectors, and the quality and construction methods are differentiated according to the policies of the countries. Housing, used extensively in human life, is one of the main research areas of different disciplines. This study aims to examine the economic and spatial impact of housing production under public housing investment in the provinces over TOKI policy after 2002.
This study explores the economic and spatial effects of Turkey's large public housing investments, which were implemented in line with the public housing and residential development policies between 2004 and 2018, by analyzing the impact on the provinces at macro, meso and micro levels. The research sample includes 81 provinces of Turkey at the macro level for the period 2004-2018, fourteen provinces were filtered among the non-metropolitan provinces determined within the scope of the Zipf Law based on urban populations in Turkey's provincial groups at the meso level, and studies on Erzincan Central district at the micro level. 
The research period was determined as the years between 2004 and 2018 for all three levels. Two criteria were effective in determining this period. The first is that TOKİ, which was authorized to implement the housing program determined as the country's policy, it had renewed legal regulations and housing production practices in 2004. The second is the change in the institution to which TOKİ is affiliated with the transition from the parliamentary system to the Presidential Government System as of 2018, which is the research period. The method of this research consists of analyses conducted at three different levels. It is thought that conducting an international literature review at the introduction of each level, adopting such an approach within the scope of the thesis, will both facilitate the comprehensibility of the thesis and contribute to a clearer perception of the differentiation at each level.
In this study, the economic and spatial impact of TOKI housing investment in 81 provinces at the macro level was examined using panel data and regression analysis method. According to findings, it was concluded that public investments had significant effects on the gross domestic product of the provinces included in the analysis, while TOKI had no effect. Research findings as a result of the analysis at the meso level show that TOKI, as a public housing investment, has no effect on the economic development of cities. At the micro level, it has been concluded that TOKI provides only earthquake, disaster or social housing applications in the Central district of Erzincan, which is the region examined, that it has no direct economic impact and that it creates both positive and negative effects on the development of the city spatially.
Policies regarding housing in our country have been shaped according to economic programs and crises since the foundation of the Republic, and the public has adopted a more financing role, developing policies supporting the private sector. However, after 2002, a major construction boom has occurred in our country, as in developing countries around the world. This situation was carried out through strengthened institutions such as TOKİ, as in countries such as Mexico, India, and Iran. The public has taken part in housing production as the main actor in the market.
However, this study has not reached a clear finding regarding the economic and spatial impact of public housing investment on cities as a whole, and has only concluded that the impact becomes more visible in spatial terms as the scale decreases. In fact, it becomes clear that the public sector has a political power, and although it appears to be the main actor in the housing market, it also has a supportive and market-stimulating role in the development of the private sector.