Kentsel kıyı alanlarında yer alan kamusal açık alanların değerlendirilmesi: Anadolu yakası Marmara kıyı alanları - İstanbul
Evaluation of public open spaces on urban waterfronts: The case of Marmara waterfronts - İstanbul
Yazar: FULYA SARIBIYIK
Danışman: PROF. DR. HANDAN TÜRKOĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture ; Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Kamusal alan = Public space ; Kıyı alanları = Coastal areas ; Marmara = Marmara

Özet:
Kamusal alan literatüründe kamusal alan çeşitlerinden biri de kıyı alanlarında yer alan kentsel açık alanlar olarak tanımlanmıştır. Kentsel kıyı alanlarında yer alan kamusal açık alanlar kentin ve kentlinin nefes aldığı alanlar olarak tanımlanmaktadır. Bu alanlar bulunduğu çevrenin mekânsal niteliğine ve yaşam kalitesine katkıda bulunurlar. Tarih boyunca kent ile organik ilişkilere sahip kıyı alanları sanayileşme döneminde üretim alanları, depo ve fabrika gibi tesislerle dolmuş, suyun kalitesi bozulmuş ve kentsel alanlar kıyılardan uzaklaşmıştır. Sanayileşmenin kıyıdan çekilmesi sonucu kıyı ve kentin bağlantısı tamamen kopmuş ve bu alanlar uzun süre kentin işlevsiz ve âtıl alanları olarak kalmıştır. Sanayileşme sonrası kentin yaşam kalitesini arttırmaya yönelik girişimler kıyı alanlarını tekrar gündeme getirmiştir. Bu alanların kente geri kazandırılması planlama ve mimarlık dahil olmak üzere birçok disiplinin konusu haline gelmiştir. Kentsel ölçekte organizasyon ve planlama süreçleri sonucunda bu alanlar kentlere çeşitli işlevlerde ve yeni kamusal karakterleriyle kazandırılmış ve kent yaşamının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Yeni tasarlanmış bu alanların dikkat çeken özellikleri arasında su ile etkileşimi arttıran işlevsel ve fiziksel ögeler, çeşitli sosyal ve kültürel aktiviteler, rekreasyon ve kent ile olan kuvvetli ilişkileri bulunmaktadır. Çalışma kapsamında birincil amaç İstanbul Anadolu Yakası Marmara kıyılarında yer alan kentsel açık alanların mekânsal özelliklerinin değerlendirilmesidir. Bu bağlamda öncelikle kıyı alanlarında yer alan kentsel açık alanlarda mekânsal niteliği etkileyen 
faktörleri, bu faktörlerin kullanıma etkisi ve kent yaşamına olumlu veya olumsuz katkısı kapsamlı bir literatür taraması ile tespit edilmektedir. Literatür taramasında niteliğe dair çalışmalar üzerinden kriterler ve değerlendirme modelleri, kıyı alanlarının tarihsel süreçte geçirdiği dönüşümler ve mekânsal özellikleri ortaya konmuştur. Mekânsal özelliklere dair belirlenen beş kriter erişim ve süreklilik, kıyı imgesi, aktivite çeşitliliği, sosyalleşme potansiyeli, kullanıcı çeşitliliği ve yoğunluğu ve güvenlik olarak belirtilmiştir. İstanbul Anadolu Yakası kıyıları geçmişte kentin sayfiye alanları ve su kenti kültürünün önemli bir parçası olmuştur. Ancak sanayileşme, göç ve nüfus artışı sonucu bu alanlar kente dahil olmuş ve sayfiye özelliklerini yitirmiştir. Günümüzde ise kıyı alanından kazanılan dolgu alanları ile bu alanlar kentin yeni kentsel açık alanları haline gelmiştir. İstanbul Marmara kıyılarında yapılan ilk gözlemlerde beş ilçenin kıyılarında (Kadıköy, Maltepe, Kartal, Pendik, Tuzla) kentsel açık alan olarak işlevlerin rekreatif ve ticaret odaklı olduğu gözlemlenmiştir. Bu bağlamda beş ilçeden beş alan seçilmiştir. Seçilen alanlar Kadıköy kıyı alanından Fenerbahçe Dalyan koyu, Maltepe kıyı alanından Orhangazi Parkı, Kartal kıyı alanında yer alan sahil parkı, Pendik sahil 
alanında yer alan Marintürk marina ve avm ve çevresindeki kıyı aksı, Tuzla Viaport marina ve çevresindeki kıyı alanıdır. 
Çalışma alanlarında mekânsal özelliklere dair kriterler kapsamında gözlem, fotoğraf, kullanıcı gözleminden yararlanılmış ve anket çalışması yapılmıştır. Kriterler bağlamında Dalyan Koyu'nun kent ve deniz ile bağlantılarının diğer alanlara kıyasla kuvvetli olduğu gözlemlenmiştir. Diğer çalışma alanlarında ise erişilebilirlik zayıftır. Erişilebilirlik ve süreklilikte kıyı gerisindeki yapılı çevrenin ve kıyının kamusal karakterinin etkisinin güçlü olduğu gözlemlenmiştir. Kıyı imgesinin en kuvvetli olduğu semt, işaret ögeleri, çeşitlilik, su ile ilişki ve okunaklılık bakımından Fenerbahçe olarak belirlenmiştir. Diğer alanlar ise zayıftır. Özellikle Maltepe ve Tuzla semtlerinde yer alan büyük ölçekli dolgu alanları ile kent imgesinde ve kimliğindeki değişim daha belirgindir. Aktivite çeşitliliği kapsamında su ile doğrudan ilişkili aktivitelerin yok denecek kadar az gerçekleştiği, su ile dolaylı ilişkili rekreatif aktivitelerin yoğunlukla gerçekleştiği, özellikle ticari karaktere sahip alanlarda ise deniz ile ilişkili hiçbir aktivitenin gerçekleşmediği tespit edilmiştir. Kullanıcı yoğunluğu ve sosyalleşme potansiyeli kapsamında yoğunluğun alanların yüksek ölçeğine rağmen kıyı sınırında ve belli aktivitelerin çevresinde toplandığı, su ile ilişkinin arttığı alanlarda ise yoğunluğun homojen dağıldığı gözlemlenmiştir. Güvenlik kriteri kapsamında kullanıcının kendini Kartal hariç tüm alanlarda güvende hissettiği tespit edilmiştir. Bu durum alanlardaki güvenlik önlemleri, bakım ve kıyı çevresindeki kentsel alan ile ilişkilendirilmiştir. Kartal'daki çalışma alanında ise kıyı çevresindeki yapıların yüksek ölçeği, sanayi alanları ve kentsel çevrenin bakımsız görüntüsü kullanıcı yoğunluğu ve güvenliğin zayıf olmasına neden olmaktadır. Sonuç olarak Anadolu Yakası Marmara Kıyıları boyunca uzanan kentsel açık alanlar genel olarak değerlendirildiğinde mekânsal özellikleri bakımından zayıf bulunmuştur. Nedenler arasında su ile olan ilişkinin, kent ile bağlantıların ve ulaşımın zayıf olması, kıyı gerisindeki yapılı çevreninin niteliği, alanların kamusal-özel ayrımı arasında sıkışmış olması bulunmaktadır.

Abstract:
In the public space literature, one of the types of public spaces is defined as urban open spaces on waterfronts. Public open spaces on waterfront areas are defined as the breathing spaces of the city and its inhabitants. These areas contribute to the spatial quality of the environment and the quality of life. Throughout history, coastal areas that have organic relations with the city were filled with facilities such as production areas, warehouses and factories during the industrialization period. During this period, the quality of the water deteriorated and urban areas retreated from the coastal areas. As a result of the withdrawal of industrialization from the coast, the connection between the city and waterfront was completely cut off and these areas remained as disfunctional and idle areas of the city 
for a long time. Attempts to increase the quality of life of the city after industrialization brought coastal areas back to the agenda again. Bringing these areas back to the city has become the subject of many disciplines, including planning and architecture. As a result of the organization and planning processes at the urban scale, these areas have been brought to cities with various functions and new public characters and have become an integral part of urban life. Remarkable features of these newly designed areas are functional and physical elements that increase interaction with water, various social and cultural activities, recreation and strong relations with the city. Within the scope of the study, recreational and commercial oriented urban coastal areas are focused. Commercially oriented coastal areas also functionally accommodate entertainment, dining and shopping functions. The evaluation of the differences in the use and density of recreational oriented coastal areas within the scope of spatial quality and to what extent the commercial oriented areas affect the coastal areas will be evaluated within the scope of this study. The primary purpose is to evaluate the spatial characteristics of urban open spaces on the Marmara Coast of the Asian Side of Istanbul. In this context, first of all, the problems observed in these coastal areas have been revealed. Transformation processes have also affected the use of these areas, the coastline, and the surrounding structural environment. The construction of the filling areas and their use as recreational areas, the presence of marinas and commercial buildings on the coastal area, the negative effects of similar physical elements on the identity and image of the coast, the ignorance of human scale and access of the surrounding urban area behind the coast, the neglected areas that disrupting the continuity of the coast, location of main transportation lines between coastal area and the city, and lack of visual and physical relationship with water are the general problems of coastal line. In this context, the hypotheses of the research include the effect of the built environment on the coastal area, the spatial effect of the identity of the structures 
behind the coast, the effect of the interaction with water on the effective use of the space, and the effect of the transformation processes on urban identity. In the context, first of all, the factors affecting the spatial quality in urban open areas located in coastal areas, the effect of these factors on use and their positive or negative contribution to urban life are determined by a comprehensive literature review. In the literature review, criteria and evaluation models, the transformations and spatial characteristics of coastal areas in the historical process have been revealed through studies on quality. The five criteria determined for spatial characteristic are stated as 
accessibility and continuity, image, activity diversity, socialization potential and user density and security.
The shores of the Asian Side of İstanbul have been an important part of the city's summer resorts and coastal city culture in the past. However, as a result of industrialization, migration and population growth, these areas were included in the city and lost their identities. Today, these areas have become the new urban open spaces of the city with the filling areas gained from the coastal area. In the first observations made on the shores of Marmara coast, it was observed that the functions as urban open spaces on the shores of five districts (Kadıköy, Maltepe, Kartal, Pendik, Tuzla) were focuse on recreation and commerce. In this context, five areas were selected from five districts. Selected areas are Fenerbahçe Dalyan from Kadıköy coastal area, Orhangazi City Park from Maltepe coastal area, Marintürk 
marine and shopping mall from Pendik coastal area, Tuzla Viaport marine from Tuzla coastal area. In the study areas, observations, photographs, user observations and supportive surveys were carried out within the scope of the criteria for spatial characteristics. Survey studies were carried out in order to evaluate the user's opinion on the use of the 
areas, to reveal the differences between the areas in terms of selected criterias and to evaluate all the criterias except the coastal image from the user's perspective. In the context of the selected criterias, it has been observed that Fenerbahçe Dalyan has strong connections with the city and the sea compared to other study areas. Accessibility is weak in the other study areas. It has been observed that the built environment behind the coast and the public character of the coast have a great impact on accessibility and continuity. The district with the strongest coastal image was 
determined as Fenerbahçe Dalyan in terms of landmarks, diversity, relations with water and legibility. Especially, in Maltepe and Tuzla districts, the change in the image of the city is more evident with the newly built large-scale filling areas. Within the scope of the diversity of activities, it has been determined that there is no activity 
related to the water such as swimming, fishing and water sports on commercial orianted coastal areas. Recreational activities indirectly related to water are intense. Within the scope of user density and potential of socialization, it has been observed that the density is concentrated at the coastal border and around certain activities despite the large scale of the areas. Density homogeneously distributed in the areas where the relationship with water is increased. Within the scope of security criteria, it has been determined that the user feels safe in all areas except Kartal. This has been associated with security measures, maintenance and quality of the surrounding urban area. In the study area in Kartal, the high scale of the surrounding building and the neglected view of the industrial areas reduce of user density and sense of security. As a result, urban open spaces along the Marmara coast of the Asian side of the city were found to be weak in terms of spatial characteristics. The reasons are weak connections with water and the city, lack of quality of surrounding urban area and transportation and public-private seperation of the spaces. The spatial problems identified in all study areas within the scope of the thesis are important for the sustainable development of the Anatolian Side Marmara coastal areas, which constitute a large part of the urban open spaces of the city of Istanbul.
Solution of the problems between the built environment and the coastal area, planning and designing the coastal areas on a larger scale and with the urban environment around the coast are important for the sustainability and coastal areas with high spatial quality. An interdisciplinary process should be carried out in the planning processes and transformation of coastal areas. Development should be considered multidimensional in terms of social, economic and cultural aspects. The historical identity, structural elements and functions of these areas should be preserved and should provide references to new practices. Today, as the new urban open spaces of the city of Istanbul, the physical, social and cultural connections of the coastal areas with the city and the power of their social facilities and spatial organization are important factors that should be addressed in the planning and urban design processes.