Mu'tezilî düşüncenin temellendirilmesinde Arap dilinin rolü (Keşşâf örneği)
The role of the Arabic language on the establishment of Mu'tazilian thinking (Kashshaf exemplary)
Yazar: TURAN BAHŞİ
Danışman: DOÇ. DR. YASİN PİŞGİN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Keşşaf = Keşşaf ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kıraat = Reading ; Mutezile = Mutazila ; Söz dizim = Syntax ; Tefsir = Commentary ; Zemahşeri = Zemahşeri

Özet:
İslâm düşünce tarihinde Mu'tezile, aklı nakle takdim ve tahkim etmesiyle temâyüz etmiş itikadî bir mezheptir. Söz konusu ekol mensupları, usûl-i hamse adı verilen temel prensipler doğrultusunda Kur'ân'ın anlaşılması gerektiğini savunmuşlar ve bu prensiplere aykırı buldukları âyetleri çoğu kez Arap diline dayalı olarak te'vil etmişlerdir.  Bu bakımdan Mu'tezile dinî söylemlerinde nassı önceleyen bir tavırla dilden istifade etmek yerine dili, mezhebî görüşlerinin bir destekleyicisi olarak kullanmıştır. Onlardan biri olan Zemahşerî (ö. 538/1144) yazdığı Keşşâf isimli tefsirinde bir yandan i'tizâlî görüşlerin savunuculuğunu yapmış; diğer yandan da dil alanında sahip olduğu müktesabatı âyetlerin taşıdığı dilbilimsel ve edebî özellikleri açıklarken kullanmıştır. Bu araştırmanın temel amacı Zemahşerî'nin âyetleri izah ederken, mezhebî kabullerini desteklemek ya da Mu'tezile'ye yöneltilen eleştirileri çürütmek üzere kullandığı Arap diline dair konuların tespit ve tahlil edilmesidir. Tarama ve tasnif yöntemlerine başvurularak yapılan araştırma; giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Bu çalışmada öncelikle Zemahşerî'nin mensubu olduğu Mu'tezilî geleneğin Arap diliyle kurduğu ilişki tespit edilmeye çalışılmış ardından da Keşşâf isimli tefsir Arap dili ve i'tizâlî fikirler bağlamında genel hatlarıyla incelenmiştir. Zemahşerî'nin tefsirinde mezhebî görüşleri doğrultusunda kullandığı belirlenen dil verileri nahiv, belâgat ve kıraat başlıkları altında detaylı bir şekilde analize tabi tutulmuştur. Keşşâf'ta âyetlerdeki zamirin mercii, izâfet, istisnâ ve bazı kelimelerin sahip oldukları anlamlara ilişkin Zemahşerî'nin yaptığı nahvî izahlarda itikadî düşüncesinin etkili olduğu saptanmıştır. Bunun yanı sıra müellifin başta mecâz olmak üzere birtakım belâgat sanatlarını kullanmasında da Mu'tezilî fikirlere hizmet amacı taşıdığı tespit edilmiştir.

Abstract:
The Mu'tazila is a sect which became distinguished in the history of Islamic thinking by bringing the mind before the transcript. The members of this school being talked of defended that the Qor'an has to be understood in the direction of the fundamental principles named usul al-khams and many times misinterpreted based on the Arabic language the verses which they found contrary to the principles. In this regard, the Mu'tazila used the language in their religious expressions as supportive to the sectional arguments instead of profiting from the language with giving priority to the text. One of them is Zamakhsharî (d. 538/1144), who defended on the one hand the Mu'tazilian arguments in his tafsir named Kashshaf and on the other hand used his gains he owns in the area of language to explain the linguistic and literary features the verses sustain. The main goal of this study is to determine and analyze the subjects concerning the Arabic language that Zamakhsharî used while explaining verses to support his sectional acceptances or disproof the criticism directed to the Mu'tazila. This study, which is done with the screening and classification methods, consists of an introduction, three chapters, and a result. In this study especially the relation that the Mu'tazilian tradition set up with the Arabic language is tried to be determined and after that, the tafsir named Kashshaf is analyzed in context of the Arabic language and Mu'tazilian thinking. The data relating to the Arabic language Zamakshari used in this tafsir by following the sectional doctrine are particularly examined beneath the grammar and eloquence headlines. It is been determined from the explanations of Zamakhsharî in his Kashshaf about grammar subjects like pronoun reference, nominal annexation, exceptions, and some characters that his firm belief has been effective. Besides that, it is determined that some eloquence elements, impending metaphors, in usage are serving for the sectional thinking of Zamakhsharî.