Afet okuryazarlığı bağlamında gazeteci-okur pratikleri: Geliştirilmesi gereken bir uzmanlık alanı olarak afet gazeteciliği
Journalist-reader practices in the context of disaster literacy:  Disaster journalism as a field of expertise that needs development
Yazar: TOLGA ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. SELMA KOÇ AKGÜL
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Ana Bilim Dalı / İletişim Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Gazetecilik = Journalism ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Günümüzde dört bir yanımız soyut, anlaşılamaz ve imal edilmiş risklerle çepeçevre kuşatılmıştır. Günümüz risklerinin bu özelliği, riskin içinden doğan risklerin afetlerin yıkıcılığını arttırdığı sarmal bir sürecin kapısını aralamaktadır. 
Yeni risklilik durumlarının eskinin aksine kapalı, anlaşılamaz ve küresel nitelik taşıdığı bu sürecin paydaşlarından biri de medyadır. Medya bu süreçte afete dirençli toplum yaratılmasından, toplumun afetlere karşı direncinin geliştirilmesinden, müdahale süreçlerinde iletişimin sağlanmasından sorumludur. Medyadan afet haber ekosistemi içinde sunduğu haberlerle toplumun afetlere karşı hazır bulunma, risk algısının artırılması süreçlerine hizmet etmesi, toplumsal gelişmişlik düzeyine katkı sunması beklenmektedir. 
Medya, bilgilendirici içeriği yüksek afet haberleriyle toplumun bilinç düzeyinin yükselmesine katkı sunarken, "olay odaklı" bir bakış açısından daha ziyade "problem odaklı" bir bakış açısına sahip olmalıdır. Afetler sadece yaşanıldığı an hatırlanmamalı, afetlerin gerçekleşme ihtimallerine karşı "bilgilendirici" haberlerle halkın farkındalık düzeyi diri tutulmalı, afete hazır bir toplum idealine giden sürece katkı konmalıdır. 

Medyanın afetlerdeki etkin rolü dikkate alındığında, afet öncesi afetlere karşı halkın hazırlanması, toplumun afetlere karşı direncinin geliştirilmesi ve müdahale süreçlerinde de iletişimin sağlanması süreçlerine hizmet etmesi beklenmektedir. Bunun yolu ise afet okuryazarı ve alanında uzman habercilerin yetiştirilmesinden geçmektedir. Bununla beraber bir diğer önemli nokta da okur ve izler kitlenin medya metinlerini anlamlandırma sürecinde afet okuryazarlık düzeylerinin yükseltilmesidir. 

Bu kapsamda çalışmada afet haberlerine yönelik medyanın haber sunuş biçimleri entegratifsosyalkuramlar perspektifinden ele alınırken gazetecilerin afet haberciliğine yönelik algıları ve afet haberlerini sunuş biçimleri, okurların ise afet haberlerine ve medyaya yaklaşım biçimlerinin tespiti amaç edinilmiştir. Bu kapsamda Türkiye'yi derinden etkileyen, vatandaşları can ve mal kayıplarına uğratan 5 büyük afetle ilgili (Batı Karadeniz'de meydana gelen sel, Van'da meydana gelen çığ, Covid-19 salgını, Kahramanmaraş Merkezli 11 ili etkileyen depremler ve Bartın'da meydana gelen maden kazası) Posta, Sözcü ve Sabah gazetelerinin internet sitelerinde çıkan toplam 5545 haber içerik analizi yöntemiyle incelenerek afet haberlerinin sunumu tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca 16 gazeteci ve 16 okur ile yarı yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilmiştir. Gazetecilerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış mülakat yöntemiyle bir uzmanlık alanı olarak afet/risk gazeteciliği için yetkinliği nasıl algıladıkları, bilinçlenme düzeyleri ve ne tür bir donanımın gerekli olduğuna yönelik bakış açıları ve görüşleri tespit edilmiştir. Okurlarla gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış mülakat yöntemiyle ise okurların medyada yer alan enformasyona karşı etken/edilgen konumları ve enformasyonu değerlendirme biçimleri ölçülmüştür.
Çalışma sonucunda, afetlerin sansasyonalite haber faktörüyle haberleştirildiği bulgulanmıştır. Medyada afetlere yönelik haberlerin yer alma süresi, afetin büyüklüğü ve etkisiyle paralellik göstermektedir. Medyada yer alan partizanlığın afet haberlerine de yansıdığı elde edilen bir başka sonuçtur. Araştırma kapsamında incelenen internet haber sitelerinde politize oluşlukla paralel olarak muhalefetin, STK'ların, uzmanların ve afetzedelerin afetlerde hükümet ihmalleri ve sorumluluğuna yönelik iletilere Sözcü'de yer verildiği, Posta ve Sabah'ta bu yönde iletilere yer verilmediği tespit edilmiştir. Uzman seçiminde ise, alanı dışında uzmanların konuşturulduğu bulgulanmıştır. 
Gazeteciler ise afet haberciliğini bir uzmanlık alanı olarak görmemekte, afet haber yazımında uzman olmanın gerekmediğini, temel haber yazım kuralları ve etik değerlerle afet haberlerini yazmanın yeterli olacağını düşünmektedir. Gazeteciler olayları haberleştirirken artık haberi anlamlı hale getirmek için değil, okur ilgisini -okur beklentisi paralelinde- çekmek için çerçeveleme yoluna gitmektedir. Bunda etken ise medya ekonomi politiği paralelinde haberin tıklanması ve gelir elde edilme kaygısıdır. "Haberi nasıl okuturum" kaygısı burada önem arz ederken "gazetenin okuru, bu haberi okur mu?" kaygısı da önem arz etmektedir. Yani gazeteci tercihlerinde medyanın üretim biçimi yanında pazardaki hakim konumları da etkili olmaktadır. 
Bourdieu'nun da belirttiği gibi gazeteci ve gazeteciler üzerinde okur ve ilan veren baskısının her geçen gün arttığı bir sürecin içerisinde yer almaktayız. Yine Bourdieu'nun aktardığı gibi, izlenme oranı aracılığıyla ekonomik alanın etkisi altında olan gazetecilik, diğer tüm alanlara da bizzat baskı uygulamaktadır. 
Okurlar ise günümüzde medya metinlerine eleştirel yaklaşmakta, sunulan enformasyonun doğruluğunu teyit için başka kaynaklara yönelmektedir. Okur günümüzde hem bu yönüyle hem gazetecilerin haber çerçevelerini belirleme yönüyle etken konumdadır. Okur gerek sosyal medya yorumlarıyla gerekse gazeteye direkt ulaşım yoluyla tepkisini dile getirmekte ve medya metinlerinin değişmesine neden olmakta, gazeteci eylemlerini etkilemektedir. Gazeteci eylemi ile okur eylemi karşılıklı olarak birbirini etkilemektedir. Diğer taraftan etken konumdaki okurlar medyada yer alan uzmanların teknik söylemlerinden bir şey anlamazken tek uzmanın her konuda görüş beyan etmesini de doğru bulmamaktadır. 
Medya afet iletişimi sürecinde toplumsal bilgilendirme ve farkındalık oluşturarak afet zararlarının en aza indirilmesi yanında müdahale sürecinde de afet iletişiminin önemli bir aktörü olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla medyanın sadece müdahale sürecini tanımlayan afet zamanlarında değil, afet tehlike ve riskleri ile ilgili haberler konusunda objektif ve nesnel haber üretebilecek bir niteliğe sahip olması gerekmektedir.
Gazetecilerin gerek dijitalleşmenin getirdiği hız faktörü gerekse politize oluşluk gibi sorunlar nedeniyle toplumsal sorumluluk anlayışıyla hareket edemedikleri tespit edilirken bu sorunun çözümü kapsamında toplumların ortak sorunu olan afetlerle ilgili haberlerinin sunumunda tık kaygısından ve politize olmuşluktan uzak bir anlayış benimsenmesi gerektiği, bunun sağlanması adına iletişim fakültelerinde uzmanlık alanı olarak afet haberciliğiyle ilgili derslerin konulması gelecek kuşakların habercileri ve medya yöneticilerinde farkındalığının artırılması, gazetecilerin afet okuryazarı olmasının sağlanması yanında hizmet içi eğitimlerle gazetecilerin desteklenmesi, haber merkezinde görevli gazeteciler ve sahada aktif olan gazetecilere yönelik eğitim programlarının düzenlenmesi, medyanın değişmez tutum olasılığına karşı haber alımlayıcılarının da Anaokulundan başlayarak verilecek eğitimlerle afet okuryazarı olmalarının sağlanması önerilmektedir.

Abstract:
Today, all of us are surrounded by intangible, incomprehensible and fabricated risks. This feature of today's risks opens the door to a spiral process in which risk sarising from risk increase the destructiveness of disasters.
In this process, the new risk situations  have a closed, incomprehensible and global nature, unlike the old ones, and one of the stake holders of this process is the media. The media is responsible for creating a disaster-resistant society, developing society's resistance to disasters, and ensuring communication in response processes.
It is expected that the media will contribute to the level of social development by providing news with in the disaster news ecosystem to prepare the society for disasters, serve the processes of increasing risk perception and contribute to the level of social development.
While the media contributes to raising the level of awareness of society with disaster news with highin for mative content, it should have a "problem-oriented" rather than an "event-oriented" point of view. Disasters should not be remembered only at the moment they occur, the level of publica wareness should be kept alive with "informative" news against the possibility of disasters occurring, and contributions should be made to the process leading to the ideal of a disaster-ready society.
Considering the effective role of the media in disasters, it is expected to serve the processes of preparing the public for disasters before disasters, develop ing the society's resistance to disasters and ensuring communication in responseprocesses. The way to this is through the education of disaster literate and expert journalists in their field. However, another important point is to increase the disaster literacy levels of the audience who reads and watches media texts in the process of making sense of them.
In this context, the aim of the study is to determine the perceptions of journalists towards disaster journalis mand the way they present disaster news, and readers' approaches to disaster news and media, while the media's presentation methods for disaster news are considered from the perspective of integrative social theories. In this context, a total of 5545 news articles published on the websites  of Posta, Sözcü and Sabah newspapers related to 5 major disasters that deeply affect Turkey and cause citizens to löse their lives and property (floods in the Western Black Sea, avalanches in Van, Covid-19 pandemic, earthquakes affecting 11 provinces based on Kahramanmaraş and a mining accident in Bartın) were examined by content analysis method and the presentation of disaster news was tried to be determined. In addition, semi-structured interviews were conducted with 16 journalists and 16 readers. Through the semi-structured interview method conducted with journalists, how they perceive competence for disaster/risk journalism as a field of expertise, their level of awareness, and their perspectives and opinions on what kind of equipment is required were determined. With the semi-structured interview method performed with readers, readers' active/passive positions against the information contained in the media and the way they evaluate the information were measured. 
As a result of the study, it was found that disasters are communicated with the sensationality news factor. The duration of the coverage of news related to disasters in the media shows a parallel with the magnitude and impact of the disaster. Another result obtained is that the partisanship in the media is also reflected in the disaster news. It has been determined that among the internet news sites examined within the scope of there search, Sözcü contains messages from the opposition, non-governmental organizations, experts and disaster victims drawing attention to the negligence and responsibility of the government in disasters, while Posta and Sabah do not contain these messages. These results Show parallels with the politicized formation in the media. As for the selection of experts in disasters, it has been found that names who are not experts in their field are made to speak in the media.
Journalists do not consider disaster journalism as a field of expertise, they think that it is not necessary to be an expert in disaster news writing, and that it would be sufficient to write disaster news with basic news writing rules and ethical values. When journalists report events, they no longer use the framing method to make the news meaningful, but to attract the reader's interest in parallel with the reader's expectation. The factor in this is the concern of clicking on the news and generating in come in parallel with the political economy of the media. At this point, the important concern is "How do I makethenewsread" and "will the reader of the news paper read this news?" his concern is important at this point. In other words, the dominant position of the media in the market, as well as the way of production of the media, is also influential in journalist preferences.
As Bourdieu pointed out, the pressure of the reader and advertiser on Journalist in creasing every day. Again, as Bourdieu quotes, journalism, which is under the influence of the economic field through its viewing rate, also personally applies pressure to all other fields.
Today, readers approach media texts critically and turn to other sources to confirm the accuracy of the information presented. Today, the reader is in an active position both in this aspect and in determining the news frames of journalists. The reader expresses his reaction both through social media comments and through direct access to the newspaper, causing the media texts to change and influencing the journalist's actions. The action of the journalist and the action of the reader mutually affect each other. On the other hand, while readers in the active position do not understand anything about the technical discourses of the experts in the media, they also do not consider it right for a single expert to express an opinion on every issue. 
In addition to minimizing disaster damages by creating social information and awareness in the disaster communication process, the media is considered an important actor of disaster communication in the intervention process. Therefore, the media should have a quality that can produce objective and objective news not only during disaster times that define the intervention process, but also about news related to disaster hazards and risks. 
It has been determined that journalists are unable to act with an understanding of social responsibility due to problems such as the speed factor brought by digitalization and politicization.
Within the scope of the solution of this problem, it can be said that an understanding far from click anxiety and politicization should be adopted in the presentation of news about disasters, which are a common problem of societies. In order to ensure this, the introduction of courses related to disaster journalism as a field of expertise in communication faculties should be ensured to increase the awareness of future journalists and media managers. Inaddition, in addition to ensuring that journats are disaster literate, journalist sshould be supported with in-service training, training programs should be implemented for journalists working in the news center and journalists active in the field. In the event that the attitude of the media does not change, it is proposed to ensure that news buyers become disaster literate with trainings to be given starting from kindergarten.