Gaybî Sun'ullah Dîvânı'nın tahlili
Analysis of Gaybi Sun'ullah's Divan
Yazar: ABDULLAH YILMAZ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA GÜNEŞ
Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Klasik dönem Türk Edebiyatının dönemlerinden biri de Dinî ? Tasavvufî TürkEdebiyatı'dır. Orta Asya'da Hoca Ahmet Yesevî ile Anadolu'da Yunus Emre'nin dinîve insani fikirleriyle gelisen Türk Tasavvuf anlayısı, klasik siir dilimiz üzerinde önemlibir tesir icra ettigi gibi edebi hayatımızı da etkilemistir.Üzerinde çalısma yaptıgımız XVII. Yüzyıl mutasavvıf ve sâirlerinden olanGaybî Sun'ullah, Türk Tasavvuf Edebiyatı'nın önemli temsilcilerinden biri olarak kabuledilmektedir. XVII. Yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin siyasi, ekonomik ve sosyal yönlerdensarsıntı geçirdigi bir dönemdir. Önceki asırlarda baslamıs olan karısıklıklar ve siyasiçekismeler Osmanlı Devleti'nin bütün yerlesim alanlarında hissedilir. Bu devir, tariheOsmanlı'nın duraklama dönemi olarak geçmistir.Bütün bu sosyal ve siyasi çalkantılara ragmen yüzyılın idari ve siyasi hayatındanuzak kalan ilim ve sanat dünyası XVI. Yüzyılda ulastıgı olgunlugu ve verimliligi buyüzyılda korur ve yükselisine devam eder.XVII. yüzyılda devletin içinde bulundugu olumsuz gelismelerin edebiyatüzerindeki etkisinin hemen görülmemesi dikkate degerdir. Özellikle yüzyılın ikinciyarısında edebiyat ve sanat üstünlügünü korumustur.XVII. yüzyılda Tasavvuf Edebiyatı, sayısı hızla çogalan tekkelerde gelismistir.Önceki yüzyıllarda tekke çevresinde yetisen sâirlerin söylemis oldukları ilâhiler, XVII.yüzyıl tasavvuf sâirleri tarafından kendine özgü bestelerle gelistirilerek söylenmeyebasladı. Özellikle Yunus tarzı söyleyisin yayılması dikkat çekmektedir.Tarih içinde kurulup gelistirilen müesseseler medeniyetlerin, bu müesseselerikuran sahıslar da sehirlerin detaylarıdır. Birçok Osmanlı sehri gibi Kütahya'nın daönemli detaylarından biri, tekke ve zaviyeler ve buralarda hizmet üreten kisilerdir.Kütahya cografyasında önemli sahsiyetler yetismistir. Kütahya'nın edebîikliminde yetisen biri de Gaybî Sun'ullah'dır. Gaybî'nin Sohbetnâme ve Divân'ı veözellikle Kütahya'da basta Hüdâ Rabbim manzumesi oldukça yaygındır.Bu çalısma, Kütahya'nın önemli mutasavvıflarından, 5smail Hakk'ıUzunçarsılı'nın, ?baslı basına tetkik edilecek yüksek ve mütefekkir bir sahsiyettir?dedigi, Fuat Köprülü'nün Türk Edebiyatı'nda 5lk Mutasavvıflar isimli eserindesiirlerinden hareketle sâiri ?Yunus Emre gibi hakiki bir mutasavvıf ve kıymetli birsairdir.? Diyerek degerlendirdigi Gaybî Sun'ullah Divânı'nın Dinî, TasavvûfîUnsurlarının Tahlili üzerindedir.Türk tasavvuf edebiyatı tarihinde önemli bir yere sahip olan Gaybî hakkındabugüne kadar çok az sayıda çalısmanın yapılmıs olması önemli bir eksikliktir. GaybîSun'ullah Dîvânı'nın Tahlili üzerine bir çalısma yapılmaması da bu çalısmanınhazırlanmasındaki en önemli sebeplerden biri olmustur.Çalısmamız iki kısımdan olusmaktadır. Biri tahlil, digeri indekstir. 5ndeksingerekçesi, hem unsur ve mefhumları yalın olarak tespit etmek, kolayca bulma imkânınıvermek, böylece bir baska çalısmaya hazır malzeme saglamak, hem de sayı olaraktahlili mümkün olmayan kategorilere ait beyitlerin divândaki yerlerini göstermektedir.Eserin birinci bölümünde yaptıgımız tahlilde eseri meydana getiren unsur vemefhumlar tespit edilmis, bunların ihtiva ettikleri fikir ve hayal unsurları izah edilmistir.Bunu yapmak için eser bastan sona kadar bütün kelimeleriyle fislenmis vesistematik tasnif yapılmıstır. Sonra bu kavramlar mukayese yoluyla tahlil edilmistir.Tahlilde subjektif görüs ve yargılardan elden geldigince kaçınılmıstır. Sadecesiirlerde mânâya, bilgi ve kültüre, umumi ve hususi kıymet hükümlerine tefekkür,tasavvur ve tahayyüle dair her ne varsa teferuatlı bir biçimde oldugu gibi aktarılmayaçalısılmıstır. Netice itibariyle objektif olmaya gayret edilmistir.Çalısmamızın temelini teskil eden kısımda Divân'daki dinî ve tasavvûfîkavramlar tahlil edilmistir. Bu kavramları ?Din ve Tasavvuf? adlı iki baslık halindetopladık.Din bahsini itikat, ibadet, âyet ve hâdisler, dini sahsiyetler ve diger dinîmefhumlar olarak ele aldık. Tasavvuf bahsini de vahdet-i vücut, âlem, devr, tasavvufîmertebeler ve kavramlar, tarikat ile ilgili mefhumlar, bazı mutasavvıflar ve Gaybî'yegöre bazı tipler v.b. yönüyle degerlendirdik.Tahlilde, Mustafa GÜNES ? Kadir GÜLER'in yayına hazırladıgı ?KütahyalıGaybî Sun'ullah ve Siirleri? adlı kitap esas alınmıstır. Gerek indekste gerekse tahlildeparantez içinde verdigimiz numaralardan birincisi Divân'daki siire, ikincisi ise beyiteaittir.Eserin hazırlık safhasındaki çalısmalardan biri de birinci dereceden kaynakolarak kullandıgımız eserlerin gözden geçirilmesi olmustur. Bibliyografyanın çogueserin hazırlanısında büyük bir rolü vardır. Bibliyografyayı eserin sonuna ilave ettik.Daha önce yapılmıs çalısmalarda sekil unsurları yapıldıgından dolayı biz buçalısmada bunu yapmadık.Yunus Emre tarzındaki sade ve anlasılır siirleriyle Dînî ? Tasavvûfî TürkEdebiyatı'nda önemli bir yer edinmis olan Gaybî Sun'ullah Divânı'ndaki siirlerintahlili mahiyetindeki bu çalısmada bütün dikkatimize ragmen eksiklikler olabilir.Simdiden bagıslanmayı ümid ediyoruz.Bize böyle bir çalısma imkânı açan, her bakımdan bizi destekleyen, ögrencisiolmakla iftihar ettigim degerli hocam Yrd.Doç.Dr. Mustafa GÜNES'e, çalısmalarımızdabizi tesvik eden, bizlere yol gösteren, bilgi ve tecrübelerini bizlerden esirgemeyen,kıymetli hocam Yrd.Doç.Dr. Kadir GÜLER'e, maddi ve manevi desteklerinden dolayıarkdaslarım Mustafa ve Hakan'a, çalısmalarım sırasında her zaman yardımların enbüyügünü göstermis olan esim Sibel'e, çalıstıgım zamanlarda, her an yanıbasımda olan,egitimi için ilgilenmem gerekirken, çalısmak için ondan çaldıgım zamanlardan dolayıüzgün oldugum kızım Ece Betül'e ve emegi geçen tüm dostlara sükran borçlu oldugumubelirtmek isterim?Çalısmamızın yararlı olacagı ümit ve dileklerimizle?

Abstract:
One of the periods of Classical Turkish Literature which is called Religious ?Thesophistical Turkish Literature had been developed with the religious and thehumanistic thoughts of Ahmet Yesevi in Middle Asia and Yunus Emre in Anatolia. Ithad not only affected the poetic language but also literary works.The poet and thesophic Gaybi Sun?ullah has been accepted as one of theimportant representative of Turkish Theosophistical Literature.17th century has been known as a hard period for Otoman Empire in political,economical and social aspects. The troublesome in Empire had been felt in every part ofthe Empire.Although the Empire was in trouble science and art had not been affected. Theycontinued to develop as in 16th century. Especially literature had not been affected andat the second half of the 17th century art and literature preserved their importance.In 17th century, Theosophy Literature became developed in convents. Thehymns, which had been sung by the dervishes around the convents in early centuries,started to be sung by the theosophic poets in 17th century. Especially, the saying styleof Yunus Emre spreaded in Anatolia.In history, the institutions are the details of civilizations and the people whofounded the institutions are the details of the cities. As in most of the Otoman cities, themost important details of Kütahya were the convents and the people who worked there.In Kütahya, there were many trained people. One of them was Gaybi Sun?ullah.His literary works, ?Sohbetname?, ?Divan? and especially in Kütahya ?Huda Rabbim?are well-known.This activity is about the analysis of Gaybi Sun?ullah Divan?s religious andtheosopistical principles. Gaybi Sun?ullah is appreciated as a real theosophic andimportant poet like Yunus Emre by Fuat Köprülü. He is also thought to be a philosopherwho has to be examined in details.It is an important deficiency that there is not enough work about GaybiSun?ullah. The most important cause of this activity is that there is not an activity onanalysis of Gaybi?s Divan.Our activity has two parts. One of them is `analysis? and the other is `index?. Thecause of index is to make easier to find the principles and concepts and to makepreparation for the other activities and also to shaw the place of couplets which areimpossible to analyse.In the analysis of the first part of the work, the principles and the conceptsaredemonstratedand the imaginative principles that they imply are explained. In order tomake this kind of activity all of the words in the work were systematically classified.Then these concepts were analysed comparatively.We avoide to make subjective thoughts and pleading. Only the meaning,knowledge, culture, special and general pleading, thought, intention and imagination inpoems are tried to be transferred in details.On the basis of this activity, the religious and theosophistical concepts in `Divan?are analysed. We gathered them in two titles which are called `Religion? and`Theosophy?.We handle `religion? as belief, worship, verse of the Koran, Mohammed?straditions, religious people and other religious concepts.We appreciated `theosophy? asuniverse, theosophical concepts, some theosophics some people for Gaybi.The first numbers we give in `analysis? and `index? are belonging to poem in`Divan? and the second numbers are belonging to couplet.The works in bibliography have important role in the preparation of this activity.Although we made careful analysisin Divan of Gaybi Sun?ullah, there maybedeficiencies in the work. But we hope to be forgiven by the readers