Öğretmenlerin karar verme süreçlerindeki bilişsel yanlılıkların incelenmesi
Investigation of cognitive biases in teachers' decision-making processes
Yazar: UĞUR OVALI
Danışman: DOÇ. DR. ALİ ÖZDEMİR
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
İnsanlar, zaman ve bilgi ve bilgiyi işleme kapasitesi yetersiz olduğu durumlarda,
deneyimlerine, çıkarımlarına dayanan ve hızlı problem çözmeye olanak sağlayan birtakım 
bilişsel kısayollardan yararlanmaktadırlar. Bu kısayolların kullanılması sonucunda ise ortaya 
çıkan mantık ve yargılamalardaki sistematik hatalara bilişsel yanlılıklar denilmektedir. Hatalı 
bir mantık yürütmenin ürünü olan bilişsel yanlılıklar, insanı rasyonaliteden uzaklaştırmaktadır. 
Birçok alanda bilişsel yanlılıklar hakkında çalışmalar yapılmış ve birçok farklı meslek 
grubundan insanın bilişsel yanlılıklardan etkilendiği ortaya konulmuştur. Bu çalışmanın amacı 
ise öğretmenlerin eğitim örgütlerinde karşılaştıkları birtakım karar verme durumlarında, bilişsel 
yanlılıkların aldıkları kararlara olan etkilerini incelemektir. Araştırmada nicel araştırma 
yöntemlerinden biri olan statik grup karşılaştırmalı deneysel desen kullanılmıştır. Araştırmanın 
evrenini, 2022-2023 akademik yılında eğitim bilimleri alanında tezsiz yüksek lisans yapan 
öğretmenler oluşturmaktadır. Araştırmanın örnekleminin seçilmesinde uygun (kazara) 
örnekleme yöntemi benimsenmiş ve 148 öğretmen araştırmada katılımcı olarak yer almıştır.
Katılımcılar ikiye ayrılarak A ve B gruplarına atanmıştır. Veriler, vinyet (vignette) tekniği 
kullanılarak oluşturulan 6 farklı karar probleminin bulunduğu bir anket ile toplanmıştır. 
Toplanan verilerin çözümlenmesinde ise Ki-Kare Bağımsızlık, Mann-Whitney U ve KruskalWallis testlerinden yararlanılmıştır. Araştırmadan elde edilen bulgulardan hareketle 
öğretmenlerin kazanç çerçevesinde riskten kaçındıkları, kayıp çerçevesinde risk almaya yatkın 
oldukları görülmüştür. Ayrıca yüksek bir çıpa değerine maruz kalmaları durumunda öğrenci 
performans değerlendirmesi konusunda daha yüksek notlar verdikleri ve bir statüko seçeneği 
sunulması durumunda söz konusu alternatifi tercih etme davranışını devam ettirdikleri 
görülmüştür. Tüm bu bulgular ışığında, öğretmenlerin bilişsel yanlılıklardan etkilendikleri 
sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
When time, knowledge and capacity to process information are short, people use a couple of cognitive shortcuts which are based on their previous experiences and assumptions and enable them to solve problems quickly. Because of using these shortcuts, some systematic errors in the logic and judgement occur and they are called as cognitive biases. As an outcome of faulty reasoning, cognitive biases deviate people from rationality. There are dozens of studies on cognitive biases and thanks to them, it is proven that lots of people who are from different occupational groups are affected by those biases. The aim of this study is to investigate the effects of cognitive biases in teachers' decision-making processes. In this study, the static-group comparison experimental design is used as a quantitative method. The population of this study is composed of teachers who are graduate students in 2022-2023 academic year. Convenience sampling method is adopted, and 148 teachers participated in this study. Participants are divided into two and assigned to the groups. Data are collected with a survey which includes six different decision problems created with vignette technique. The collected data are analyzed with Chi-Square, Mann-Whitney U and Kruskal Wallis tests. It is observed that teachers are risk seeking when they are exposed to loss frame, and they are risk averse when they are exposed to gain frame. Also, it is observed that teachers give higher student performance scores when they are exposed to high anchor, and they insist on choosing status quo alternative when a status quo is case assigned. All in all, teachers' decisions are influenced by cognitive biases.