Fatih dönemi tarikat-devlet ilişkileri
The relations between sufi orders and the state in the period of Mehmed II the conqueror
Yazar: FATİH SÜSLEYİCİ
Danışman: PROF. DR. RAMAZAN MUSLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Fatih Sultan Mehmed dönemi tarikat-devlet ilişkilerinin seyri ve buna etki eden faktörleri tespit ve tahlil etmeyi amaçladığımız bu çalışmada; söz konusu dönemde faaliyet gösteren meşâyihin, devlet ricâliyle ilişkisinin mahiyeti, ilmî ve sosyal hayata katkıları ile seferlerde göstermiş oldukları hizmetler araştırıldı. Yine çalışma kapsamında sûfîlerin devlet yöneticilerinin talebi üzerine kaleme almış oldukları eserler ile İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ gibi mutasavvıfların eserlerinin dönemin ilmî, tasavvufî ve siyasî hayatına etkileri ele alındı. Tezde, yazma eserler ve arşiv belgeleri başta olmak üzere araştırma kaynakları, bunların karşılaştırılması, metin tenkidi, yorumlama, sebep-sonuç ilişkisi gibi yöntemler dikkate alınarak ve tasavvuf perspektifi göz önünde bulundurularak tarikat-devlet ilişkilerinin seyri ortaya konulmaya çalışıldı. Araştırmamız nihayetinde Şeyh Bedreddin Olayı, Hurûfîlik akımı ve bu dönemde vakıflarla ilgili yapılan yeni düzenlemelerin tarikat-devlet ilişkilerine tesir eden hadiselerin başında geldiği sonucuna ulaşıldı. Bu hadiselerin menfî tesirlerinin yanı sıra devletin, seferlerde yararlılık gösteren ya da ilmî hayata katkı sağlayan dervişlere ihsanlarda bulunduğu ve bazı vergilerden muâfiyet sağladığı da tespit edildi. Fakat devletin, saltanat için siyaseten tehlikeli gördüğü ya da ulemâ tarafından itikatlarında bozukluk tespit ettiği bazı tarikat mensuplarına ise ölüm ve sürgün gibi cezalar uyguladığı ancak bunun birkaç hadise ile sınırlı olduğu ve bu manada genelde ilişki düzeyinin dengeli bir şekilde devam ettiği kanaatine ulaşıldı.

Abstract:
In this study, which aims to identify the trajectory of the relationship between Sufi orders and the state during the reign of Sultan Mehmed the Conqueror, we investigate the nature of the relationships between the sheikhs active in that period and the state officials, their contributions to intellectual and social life, as well as their services during military campaigns. The study also examines the works written by Sufis at the request of state administrators and the influence of mystics such as Ibn al-Arabī and Rūmī on the intellectual, mystical, and political life of the time. The thesis employs primary sources, including manuscripts and archival documents, and utilizes methods such as comparative analysis, textual criticism, interpretation, and cause-and-effect relationships, all while considering the Sufi perspective, to elucidate the course of the relationship between Sufi orders and the state. Our research concludes that the Sheikh Bedreddin Incident, the Hurufi movement, and the new regulations concerning waqfs were among the primary events impacting the relationship between Sufi orders and the state. In addition to the negative impacts of these events, it was observed that the state bestowed rewards upon dervishes who demonstrated merit in military campaigns or contributed to intellectual life, including exemptions from certain taxes. However, the state also imposed penalties such as death and exile on certain members of religious orders deemed politically dangerous for the throne or found to have doctrinal deviations. Nevertheless, these punitive measures were limited to a few incidents, and it was generally concluded that the state's relationship with these religious orders continued in a balanced manner.