Anadolu Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali'nin mimari eserleri
Architectural buildings of the Sahip Ata Fahr'al-din Ali the viziers of the Anatolian Seljuks
Yazar: ALPTEKİN YAVAŞ
Danışman: DOÇ.DR. KIYMET GİRAY
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: Camiler = Mosques ; Külliyeler = Complexes ; Medreseler = Madrasahs ; Mimari = Architectural

Özet:
Anadolu Selçuklu Dönemi'nin en uzun siyasi kariyerine sahip kisiliklerinden biri deSahip Ata Fahreddin Ali'dir. Yaklasık kırk yıllık devlet görevi esnasında tüm önemligörevlerde bulunan Sahip Ata, dönemin, en görkemli yapılarından bazılarının da banisidir.Anadolu Selçuklu emir veya vezirlerinin yaptırdıgı bugüne ulasabilen yapı sayısı çok azdır.Genel yapı toplamı içinde bu yönetici kesiminin yaptırdıgı bina sayısı, sultan binalarındandaha fazla olmasına karsın, emir veya vezirlerin tek tek banisi oldugu yapı âdeti en fazla ikiveya üçtür. Örnegin ünlü Anadolu Selçuklu veziri Celaleddin Karatay'ın bugüne sadece üçyapısı ulasabilmistir. Sahip Ata, baniligini üstlendigi mevcut onüç, ayrıca, günümüzeulasamayan, varlıgını kaynaklardan ögrenebildigimiz onbir yapısıyla, bu yönetici grubununiçinde en fazla eser bırakan kisidir ve bu anlamda ?Ebu'l-Hayrat (Hayırların Babası)?unvanını da hak etmektedir.Sahip Ata'nın ilk mimari yatırımları Afyon ve Aksehir çevresindedir. Afyon-shaklıkazasındaki Hanı (1249) ve Aksehir'deki Medresesi (1250), XIV. yüzyılın ilk baslarına kadarküçük bir derebeylik olarak varlıgını sürdürecek olan Sahip Ata ve ogulları hâkimiyetininbölgedeki ilk yatırımıdır. Ünlü vezirin ömrünün son günlerini de Aksehir'le shaklı arasındakiNadir Köyü'nde tamamlaması, bu bölgenin kendisi ve ailesi için önemini ortaya koyar. Buhâkimiyet, bugünkü Afyon'un, geçen yüzyılın baslarına kadar Karahisar-ı Sahip olarakanılmasına neden olmustur.Sahip Ata yapılarının kronolojik bir sırayla cografi dagılımına bakıldıgında, batıdandoguya dogru bir seyir izledigi ortaya çıkmaktadır. Tarih olarak Afyon ve Aksehir'deki ikiyapısını, Konya'daki eserleri izler. Konya-Larende Kapısı karsısındaki Camii, 1258 tarihlidirve zaman içinde eklenen diger binalarla, burada bir külliye tesekkül etmistir. Ünlü vezirinsehrin su ihtiyacına karsılamak için arklar, sikâyeler (maksem) yaptırmıs olması da, Selçuklubaskentinin kamusal gereksinimleri bizzat üstlendigini de göstermesi açısından önemlidir.Sahip Ata'nın Kayseri ve Sivas'taki mimari yatırımları, ülkenin tamamen Mogol egemenligialtına girdigi yıllara rastlar. Bu durum, Mogol tahakkümü sonrası Sivas, Erzurum gibisehirlerde kamusal binaların diger sehirlerdekine nazaran daha fazla sayıda olmasına paralelbir gelismedir.Sahip Ata yapılarının bugünkü durumlarına bakılarak, tekil binalar olduklarıdüsünülebilir. Buna karsın çalısmalarımız neticesinde, yapıların aslî hallerinde, bir külliyefikri çevresinde tertiplendigi anlasılmıstır. Sahip Ata'nın yaptırdıgı ilk eser olan shaklı Hanı,yakın tarihlere kadar ayakta olan batısındaki hamamla birlikte insa edilmisti. Aksehir'dekiMedresesi, kuzeybatısına eklenmis olan mescidin dısında, bugüne sadece kitabesi ulasabilmisolan Hânkah, Matbah (mutfak) ve Çesmesiyle birlikte bir külliye tesekkülü içinde yeralıyordu. Ilgın'daki kaplıca ise kuzeybatısına eklenmis han ile birlikte, Konya-Aksehiryolunun üzerindeki Sahip Ata manzumesiydi. Sahip Ata'nın, Konya'daki yapılarındanLarende Kapısı karsısında yer alan ve Camii, Hankâh, Türbe ve Hamam'dan mütesekkilkülliyesi, sehrin en önemli yapı topluluklarından birini olusturdugu malumdur. Bunundısında, Sultan Kapısı yolunda, Odun Pazarı yakınındaki Medrese ve Mescitten olusan birbaska külliyesi ise, ?nce Minareli Medrese ve Mescidi? ismiyle bugüne ulasabilmistir. Ayrıcabugün Tahir ile Zühre diye bilinen Sahip Ata Mescidi, Karamanogulları zamanında yıkılanDârü'l-Huffâz ve Çesmeyle birlikte, Konya Kalesinin Çesme Kapısı yakınında bir baskaSahip Ata Külliyesini olusturmaktaydı. Kalenin kuzey kapılarından Odun Pazarı Kapısınınkarsısında yer alan medresesi, XX. yüzyılın baslarına kadar ayakta olan mescidi ve bugünmedresenin ön cephesinde bulunan çesmesiyle birlikte, Sahip Ata'nın Kayseri'deki külliyesiniteskil ediyordu. Sahip Ata'nın son külliyesi Sivas'ta olup, Medrese, Mescid, Çesme veDârü'l-Ziyafet (Konuklar Yurdu)den mütesekkildi.Sahip Ata'nın yapıları, Ortaçag sehirleri içinde, çok önemli ve islek bir konuma sahipolup, shaklı Han ve Ilgın Kaplıcası gibi sehir dısında yer alan binaları ise önemli sehirlerarasıyol güzergâhında yer alıyordu. Sahip Ata'nın ilk eseri olan Han (1249), Konya- Afyon yoluüzerinde bulunmaktadır. Sahip Ata'nın Aksehir'deki Medresesi, kasabayı, Nadir Köyüneoradan da shaklıya baglayan ana yolun, Ilgın'daki Kaplıcası ise Ortaçag dönemindeAksehir'i Konya'ya baglayan yol hattının üzerinde yer almaktaydı. Bu yol hattında, SahipAta'nın Hanı dısında, Aksehir'deki Külliyesi ve Ilgın'daki Kaplıcasının bulunuyor olması,hem baninin Afyon ve Aksehir çevresindeki yatırımlarını belirlemekte, hem de belirli bir yolgüzergâhını dikkate alarak bina insa ettirdigini göstermektedir.Bu yapı kompleksleri, çevresindeki yerlesimin gelismesine de katkı saglamıstır.Örnegin Han, bugünkü shaklı'nın gelisimde birincil rol oynamıs, kasaba hanın çevresindegelismistir. Ilgın'daki Kaplıca ise Selçuklu döneminde Mevlana gibi önemli sahsiyetlerinin desifa bulmak için geldigi, kasabanın o yıllardaki en önemli saglık tesisiydi.Ünlü vezirin sehir içindeki yapıları kale kapıları yakınında yer almaktaydı. Selçuklubaskenti Konya'daki üç külliyesinden biri Larende Kapısı, digeri Çesme Kapısı karsısındabulunmakta olup, Dârü'l-Hadis ve Mescitten olusan üçüncü külliyesi ise Sultan Kapısıyolundaydı. Cami, Medrese, Türbe, Hankâh ve Hamam'dan tesekkül eden Larende Kapısıkarsısındaki külliye, 1258?1283 yılları arasında, yirmibes sene içinde tamamlanmıstır.Külliye dâhil yapılar, aynı mahalle çevresinde yer almakta olup, burada ?Hoca Sahip?isminde bir mahallenin tesekkülüne sebebiyet vermistir. Hankâhın, ön cephesinde yer alannisler, aslî halinde dükkân olarak kullanılıyordu ve bu haliyle külliye, ticari, dini ve saglıkhizmeti veren yapılarıyla Larende Kapısı ve civarının en önemli sosyal-kültürel merkezi, aynızamanda sur dısı yerlesmenin Konya'daki en çarpıcı örneklerinden biridir. Ünlü vezirinMedrese ve Mescitten olusan külliyesi ise Alâeddin Tepesinin batısında yer almaktadır.Ayrıca külliye, dıs sura bitisik olan ve bir takım askeri hizmetlerin görüldügü Ahmedektepesinin batısındaydı. Külliyenin Vakfiyesinde bahsedilen Odun Pazarı dısında sehrin bukısmında bir de Bugday Pazarı oldugunu bilmekteyiz. Vakfiyede bahsedilen Sultan Kapısı,Ortaçag'da yönetim merkezinin yer aldıgı Alâeddin Tepesinin sehre açıldıgı kapıydı. Buveriler, külliyenin sehrin en önemli ekonomik ve politik alanlarından biri üzerine kuruldugunaisaret etmektedir. Ortaçag'da Konya Kalesinin batı yöndeki kapılarından, Çesme Kapısıyakınlarındaki bulunan diger Sahip Ata külliyesi ise Dârü'l-Huffâz, Mescid ve Çesme'denolusmaktaydı. Sahip Ata'nın günümüze ulasamayan bu çevrede yer alan çesmeleri kapının buisimle anılmasına nenden olmustur. Mevcut izler Sahip Ata'nın Aksehir'deki külliyesinin desehrin Ortaçagda önemli bir noktasında bulundugunu gösterir. Nitekim külliyenin medresesiyakınlarında yapılan insaat hafriyatlarında, sur kalıntılarına rastlanmıstır. .H.Konyalı da,medrese ve mescidin, ??kalenin methalinde(girisinde)?? oldugunu belirtir. H.Eldem veAhmed Nazif'in geçen yüzyılın baslarına ait sundugu bilgilere bakılırsa Kayseri'deki SahipAta Külliyesinin mescit ve medresesi karsılıklı yer alıyorlardı ve arasından yol geçiyordu.Medresenin ön cephesi, Ortaçag Kayseri'sinde, At Meydanı olarak bilinen alana bakıyordu.Ayrıca Odun Pazarı veya Meydan denilen kalenin kuzeydogu kapısı da binanın hemengüneybatısında yer almaktaydı. Bu durum, külliyenin, sehir meydanının ve önemli ticarimerkezlerden birinin yakınında yer aldıgını gösterir. Sahip Ata'nın külliyesi, sehrin bubölümünde Mogol istilasından sonra insa edilen ilk yapılardan biridir. Vezir Sahip Ata'nınyaptırdıgı Sivas'taki külliyesi, vakfiyesindeki ifadeye göre dıs surun güney yöndekikapılarından birinin karsısında yer alıyordu. Bu duruma göre, sehre güney yönden (Kayseri)gelen kervanların ilk görecegi bina Medrese olacaktır. Ortaçag Sivas'ının ticaret hayatı, UluCami ve çevresinden, güneye Sahip Ata (Gök) Medrese ve çevresine yayılmıstır. Bu alanın,XV. yüzyıl belgelerinde ?Medrese-i Sahip Mahallesi? ismiyle anılıyor olması, Medresenin bualandaki yeni bir yerlesimin gelisimine sebebiyet verdigini gösterir.Sahip Ata yapıları stilistik ve tasarım açısından bazı farklılıklar tasır. lk iki yapısı olanshaklı'daki Han ve Aksehir'deki Medrese'nin portallerinin aynı elden çıkmıs denilebilecekkadar birbirine benzedigi görülür. Konya'daki Camii ve Medresesinin, özellikle portaltasarımında birçok yenilikler dikkati çeker. Kölük bin Abdullah'ın bu iki yapısı, hem portalsüslemesi hem de çifte minare gibi uygulamaların Anadolu'daki ilk örnekleridir. Bu ikiyapıdaki yeniliklere, tarih olarak daha sonraki iki Sahip Ata yapısı olan Konya'daki Hânkahve Kayseri'deki Medresede rastlanmaz. Sivas'taki Medrese ise Kölük bin Abdullah'ınKonya'daki Sahip Ata Camiinde uyguladıgı çifte minare uygulamasının, Üstad-ı MimarKaluyan el-Konevî tarafından, bazı teknik hataların giderilerek tekrar kullanıldıgı bir yapıdır.Medrese, hem ön cephe tasarımında ulastıgı tasarım olgunlugu, hem de özellikle portaldekiyüzeyden tasıntılı, kabarık, agırlıklı olarak bitkisel karakterli süslemesiyle dikkati çeker. Busüsleme biçimi, XIII. yüzyılın üçüncü çeyregine ve XIV. yüzyılın ilk yarısına ait Erzurum veSivas'taki birçok eserde karsımıza çıkar. Bu anlamda, Sahip Ata'nın, Kölük bin Abdullahveya Kaluyan el-Konevî gibi mimarlarına, mimari ve süslemede yeni uygulamalarınıgerçeklestirebilecegi bir serbestlik tanıdıgı, buna karsın bilinen semaların tekrarlandıgıbinaların da baniligini üstlendigini söyleyebiliriz.

Abstract:
Sahip Ata Fahreddin is one of the characters who had the longest politicalcareer in Anatolian Seljuk period. Sahip Ata, who had all the important assignmentsduring his governmental job for approximately forty years, is the patronage of some ofthe most important magnificent buildings. The number of buildings which the AnatolianSeljuk Emirates or viziers have ordered to be built until today is not so many. Althoughthe numbers of the buildings which the administrator group has ordered to be built aremore than the buildings of sultans, the number of buildings which the emirs or viziershave is at most two or three for each. For example, just three buildings of the famousAnatolian Seljuk Vizier Celaleddin Karatay have left today. Sahip Ata is the one whohas ordered the most numerous buildings to be constructed in this administrator groupwith his 13 existing buildings and 11 buildings in addition to these whose existence wehave learned from publications and he deserves the title `Ebu?l Hayrat? (the Father ofCharities).Sahip Ata?s first architectural investments were around Afyon and Aksehir. TheCaravanserai in the shaklı (1249) and the Medrese in Aksehir (1250) were the firstinvestments of control of Sahip Ata and his sons which would last until the first years ofXIV. Century. The fact that Sahip Ata died in Nadir Village which is between Aksehirand shaklı, shows the importance of the area for him and his family. This sovereigntywas the reason Afyon today was called Karahisar-ı Sahip until the end of last century.When the geographical distribution of Sahip Ata buildings is studiedchronologically, it is seen that they are arranged from east to west. Chronologically, histwo buildings in Afyon and Aksehir precede his buildings in Konya. His mosque atKonya-Larende Gate is dated 1258 and in time with the buildings added it has becomea Külliye (building complex). The fact that he had canal harks and sikaye ?maksem?(Reservoir) built for the necessity of water in the city, is important because it shows hehad personally undertaken the public needs of the capital of Seljuk. The architecturalinvestments of Sahip Ata in Kayseri and Sivas were made during the years when thecountry was dominated by the Mongols. This situation was a result of the greaternumber of the public buildings in Sivas or Erzurum compared to the number ofbuildings in other cities after domination of Mongols.As we look at the situation of existing buildings of Sahip Ata, it?s clear that theyare singulars. As a result of our work, it?s understood that those buildings were plannedwithin an idea of a Külliye. The first work which Sahip Ata had done, the IshakliCaravanserai, was built with a Hamam?s on its west side which was undamaged untilrecent years. His Medrese in Aksehir, not only the Mosque at the north-west side of it,but also consisted of Hankah, whose only inscription has remained today, Matbah(kitchen) and its Çesme in a Külliye formation. And with its Caravanserai added on itsnorth-west side, Kaplıca in Ilgin, was the Külliye of Sahip Ata which located betweenKonya and Aksehir. It is known that Külliye of Sahip Ata in front of Larende Gate inKonya which composed of Hamam?s, Türbe?s (Mausoleum), Hankah and Mosque, wasone of most important group of buildings of the city. Another Külliye on the way toSultan Gate, which contained Mescid and Medrese near Odun Pazarı (WoodenBazaar), is undamaged today. The Mescid of Sahip Ata known today as ?Tahir andZuhre?, with its fountain and Darü?l- Huffaz (Swot School) which is demolished at thetime of Karaman Emirate, composed another Külliye of Sahip Ata near the FountainGate of Castle of Konya. The Medrese in front of the gate of Odun Pazari, one of thenorth gates of the castle, with its Mescid which remained undamaged until first years ofXX. Century and its fountain at the front side of the school formed the Külliye of SahipAta in Kayseri. The last Külliye of Sahip Ata was in Sivas and it consisted of Medrese,mosque, fountain and Daru?l Ziyafet (Home for the Guests).The buildings of Sahip Ata were on very important and busy locations among thecities of middle age and his buildings that were outside the cities like shaklı Han veIlgın Kaplıcası located on important intercity routes. The first work of Sahip Ata, TheCaravanserai (1249), was between Konya- Afyon. The Medrese of Sahip Ata inAksehir was on the road that connected the town to Nadir Village and from there toIshakli, and the Kaplica in Ilgin located on the road which connected Aksehir to Konyain the Middle Age. The fact that except for the on this Caravanserai, he had a Külliye inAksehir and a Kaplica in Ilgin indicates the investments of the patronage aroundAksehir and Afyon and that he constructed the buildings considering a certain route.Those buildings had contributed to the development of the settlement around them.For example, The Caravanserai provided Ishakli of today to develop, and the town hadgrown around The Caravanserai. The Kaplica in Ilgin was the most important healthcenter of the town of that time where an important person like Mevlana CelaleddinRumî used to come to find cure at the Seljuk period.The famous vizier?s structures inside the city were placed near in front of thecastle gates. One of the three külliye?s he had in the capital city of Seljuk, Konya, wasplaced in front of Larende Gate, one in front of Çesme Gate and the last Külliyeconsisting of Dârü?l-Hadis (School Which Educates Theological Science) and Mosquewas on the road to Sultan Gate. The Külliye at the Larende Gate consisting of Mosque,Medrese, Mausoleum, Hankah and Hamam was built in 25 years between 1258 and1283. All the structures including the Külliye, lay out in the same neighbour and thisresulted in the formation of a neighborhood called ?Hoca Sahip?. The niches on thefront side of the Hankah were originally used as shops and altogether the Külliye withits structures that gave health, religious and commercial services was the mostimportant socio-cultural centre around the Larende Gate and was one of the mostimpressive examples of settlement outside the walls of the city. The other külliye of thefamous vizier, which was made up of a Medrese and a Mosque, located to the west ofAlâeddin Hill. What?s more, The Külliye was to the west of Ahmedek Hill which wasadjacent to the outer city wall and was a place for several military services. It?s knownthat in addition to the Odun Pazarı stated in the Vaqfiyye of the Külliye, there was aBugday Pazarı (Wheat Market) in the same part of the city. Sultan Gate, stated in theVaqffiye, was the gate where Alâeddin Hill, which was the administrative centre in theMiddle Age, was connected to the city. These data point that the Külliye was positionedon one of the most important economical and political areas of the city. The otherSahip Ata Külliye located near Çesme Gate, which was one of the gates to the westside of Konya Castle in the Middle Age, was made up of Dârü?l-Huffâz, Mosque andFountain. Sahip Ata?s Fountains, which do not exist today, had caused the gate namedÇesme Gate. Existing trails indicate that his Külliye in Aksehir also was on animportant point of the city in the Middle Age. As a matter of fact during the constructionexcavations near the Medrese of the Külliye, remains of city walls were encountered.Also . H. Konyalı indicated that the Medrese and the mosque were ??at the entranceof the castle?.?. According to the information provided by H. Eldem and Ahmed Nazifconcerning the beginning of the last century, the mosque and Moslem teaching schoolof his Külliye in Kayseri were facing each other and there was a road passing betweenthem. The front side of Medrese was facing an area known as ?At Meydanı? (HorseSquare) in the Middle Age in Kayseri. Besides, Odun Pazari or Meydan which wasknown as the north-east gate of the castle was located to the south west of thebuilding. This situation shows that Külliye was very near to one of the most importantcommercial centers and city`s square. The Külliye of Sahip Ata is one of the buildingswhich were built at that part of the city after the Mongol invasion. According to SahipAta?s testimony in his Vaqfiyye on the Külliye, which he had ordered to be built inSivas, used to locate in front of one of the south gates on the exterior city wall.According to this situation, the first building seen by the caravans coming from south(Kayseri) would be the Medrese. The commercial life of Sivas in middle age hadspread from Grand Mosque and its surroundings to the south where Sahip Ata (Gök)Medrese located. The fact that this area was mentioned ?Medrese-i Sahip Mahallesi(Neighborhood of Sahip?s medrese)? on the XV. Century documents, shows that it hadlead to a new development of settlement around this school.Sahip Ata?s buildings show differences in design and stylistic aspects. His first twostructures, The Caravanserai at the shaklı and Medrese in Aksehir, had portals thatresemble each other so much that it can be said that they were built by the sameperson. His Mosque and Medrese in Konya were different, especially in the portaldesign. Those two buildings built by Kölük bin Abdullah were the first examples inAnatolia in both the portal decoration and two-minaret applications. These noveltiesare not seen in the next two Sahip Ata buildings which are the Hankah in Konya andthe Medrese in Kayseri. The Medrese in Sivas is a structure in which Kölük binAbdullah?s two-minaret design, which was used in the mosque in Konya, was appliedby Üstad-ı Mimar (master of architects) Kaluyan el-Konevî with some technical repairs.This Medrese draws attention by the maturity of design of its front side and especiallyby the protuberant, overflowing, mostly floral themed ornament on the portal. This kindof decoration is seen on many architectural structures built in the 3rd quarter of XIII.Century and in the 1st half of XIV. Century in Erzurum and Sivas. As a result it can bestated that Sahip Ata had given enough freedom to his architects like Kölük binAbdullah and Kaluyan el-Konevî to develop new applications but also governedbuildings where known schemes were used.