İzmit tarihi kent katmanları ve arkeolojik mirasının değerlendirilmesi
Izmit historical city layers and the evaluation of archeological heritage
Yazar: ELİF AYDIN DEMİR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMRE KİSHALI
Kocaeli Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kentsel arkeoloji = Urban archaeology

Özet:
Calvino edebi klasikleri niçin okumamız gerektiğini sorguladığında, klasiklerin önceki okumaların izini üzerlerinde taşıdıklarından; ait oldukları kültür, dil ve göreneklerin tarihsel sürecini gözlemlemek için yanıtını verir. Calvino'nun edebi klasikler için bahsettiği izi kentlerimizdeki arkeolojik miras üzerinde görmek mümkündür. Arkeolojik mirasın izini sürmek, edebi klasikleri yeniden okumakla eşdeğerdir. Arkeolojik katmanlar, tarihin her aşamasında dikkat çekici ve gizemli olagelmiştir. Gizemli olmasının sebebi günümüz modern insanından öncekilerin kültür, sosyal hayat, bellek ve kentsel iz okumalarıdır demek yanlış olmaz. Öte yandan günümüzde arkeolojik alanları tanımak ve gezmek ise antik dönemin mekânsal kurgularında, kentsel izlerinde yeniden bir şey keşfetmek, hissetmektir, mekânsal farkındalık ve bilginin artmasıdır. Bu gezintiyi çekici kılan ise kalıntıların ait oldukları yerde, kokusu, görselliği, sesi, aurası ve zamanı ile deneyimlenebilmesidir. Arkeologların çalışmalarıyla ortaya çıkan bu zamansız- mekânız dünya, ancak yerinde gözlemlendiğinde insan bedeni ile birebir ilişkilenebilir. Yerinde korunan arkeolojik katmanın da kent yaşamına pozitif katkı sağladığı birçok örnekte görülmektedir.
Bu kapsamda araştırma alanı; kentsel yayılım alanı farklı dönemlerde değişmeyerek, farklı dönemlere ait yapıların üst üste gelmesi sonucu ortaya çıkan çok katmanlı kentlerden İzmit' tir. Helenistik dönemde kurulan kentte devamında Roma, Bizans, Osmanlı- Türk dönemlerinde yerleşim kesintisiz olarak devam etmiştir. Her dönemde toplumlar, kendinden önceki toplumun kültüründen etkilenmiş, tarihsel süreçteki deprem, yangın, imar ve bayındırlık faaliyetleri gibi sebeplerle kentsel mekânları dönüştürmüş ve günümüzdeki kentsel morfolojiyi oluşturmuştur. Tüm bu yığılmalar sonucu oluşan İzmit kenti, yerüstünde bulunan kültürel mirası kadar yer altında kalmış büyük bir arkeolojik mirasa da sahiptir. Bu sebeple tezin amacı; kentin tarihsel katmanlarını ortaya çıkarmak ve kültürel mirasın bir parçası olan arkeolojik mirasın kent içindeki durumunu tanımlamaktır. Bu bağlamda öncelikle kentin oluşumu ve tarihsel süreçteki dönüşümü mekânsal olarak çözümlenmiş, bu dönüşümler analitik kent planları üzerinde işaretlenmiştir. Kent katmanları arasındaki yatay ve düşey bağlantılar incelenerek mekânsal yapıdaki süreklilikler ve kesintiler tanımlanmıştır. Ardından kentteki arkeolojik mirası koruma yaklaşımları incelenerek, bu yaklaşımların kentin çok katmanlı yapısı ile uyum içerisinde olup olmadığı değerlendirilmiştir. Bu çalışma, sonuç olarak arkeolojik mirasın korunmasına yönelik bir öneride bulunma kaygısı taşımamaktadır. Kentteki arkeolojik mirası koruma yaklaşımı ile ilgili yapılan tartışmalar için bir zemin oluşturma hedefindedir.

Abstract:
When Calvino is questioned about why we should read literary classics, he replies as 'it is because they keep bear the trace of previous readings on them; to observe the historical process of the culture, language and traditions which they blong to. It is possible to see the trace that Calvino mentioned for literary classics upon the archaeological heritage in our cities. Tracing the archaeological heritage is equivalent to re-reading literary classics. Archaeological layers have always been remarkable and mysterious throughout history. It would not be wrong to say that the reason of them being mysterious is 'the culture, social life, memory and urban trace readings of those before modern man'. On the other hand, recognizing and visiting archeological sites today is to re-discover something in the spatial constructs and urban traces of antiquity, to feel and to refresh the spatial memory and knowledge. What make this visit attractive is that the remains can be experienced where they belong with their smell, visuality, sound, aura and time. This timeless-spaceless world emerging from the work of archaeologists can be associated with human body only when observed on site. Therefore, it is possible to see in many examples that preserving the archaeological layer in its place contributes positively to urban life.
Within this framework, the research site is Izmit;one of the multilayered cities which appeared through the overlapping of structures from different periods in which the urban expansion area did not change. The settlement which was built during the Helenistic period continued without an interruption during the Roman, Byzantine and Ottoman-Turk periods. In every period societies were influenced by the culture of those before them, transformed urban spaces due to incidents in the historical process such as earthquake, fire, development and housing, and formed the modern-day urban morphology. Izmit city which arose from all this accumulation has a big archeological heritage underground as much as its cultural heritage above-ground. For this reason, the aim of this research is to discover the historical layers of the city and to identify the condition of archeological heritage which is a part of cultural heritage, in the city. Within this context, the formation of the city and its transformation within the historical process has been analyzed spatially, these transformations have been marked on analytical city plans. The endurances and interruptions of spatial structure have been identified by examining the horizontal and vertical connections between the city's layers. Subsequently, the approaches to protect archeological heritage were examined and whether these approaches were in concordance with the multilayered structure of the city was assessed. This study, in conclusion, is not concerned with making a suggestion for the protection of archeological heritage. It aims to set the ground for discussions on the approach to protect the archeological heritage in the city.