10. sınıf Türk dili ve edebiyatı ders kitabında yer alan Türk destan metinlerinin değerler eğitimi açısından incelenmesi
Investigation of Turkish epic texts in the 10th grade Turkishlanguage and literature book in terms of values education
Yazar: BURCU GÜLCAN
Danışman: PROF. DR. HAMİYE DURAN
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı ders kitabında yer alan Türk destanlarının kültür ve edebiyat alanındaki önemi ortaya konulmuş; bu destanlardan ders kitabına alınan metin parçaları, ortaöğretim programlarındaki kök değerler çerçevesinde değerler eğitimine uygunluk açısından incelenmiş ve bu metinlerin değerler eğitimindeki rolü belirlenmiştir. Elde edilen veriler, ölçüt olarak alınan kök değerlere göre kategorize edilmiş ve değerlerin kullanım durumları ve frekansları sayısal verilerle tablolaştırılmıştır. Ders kitabında yer alan destan metinlerinde en çok yer alan değerlerin saygı, sevgi ve vatanseverlik değerleri olduğu; en az yer alan değerlerin ise adalet, dürüstlük ve sabır değerleri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Destan metinlerinde kök değerlerin kullanımının ise farklılık gösterdiği; kimi destan metinlerinde bazı değerlerin hiç yer almadığı ya da değerin niceliksel olarak çok sık kullanılmış olmasına rağmen söylemsel düzeyde kalıp davranış boyutuna dönüşmeyerek ortaöğretim öğrencilerinde rol model olma ve değerleri örneklendirme konusunda yetersiz olduğu görülmüştür. Bununla birlikte bazı yerlerde ise değerler eğitimine uygun olmayan ifadelerin bulunduğu tespit edilmiştir. Ders kitabında bulunan destan metinleri üzerinden vi gidildiğinde Oğuz Kağan Destanı'nın hem destan türünün kavratılmasında hem de değerler eğitimi bağlamında uygun bir örnek olduğu görülmüştür. Alp Er Tunga Sagusu'nun tek başına destan türünü ve değerler eğitimini yansıtmakta yetersiz olmasıyla birlikte edebiyat ve tarih hayatımızda eşsiz bir yeri olan bu sagunun uygun eserlerle birlikte verilmesinin gerekliliği izah edilmiş, öneriler sunulmuştur. Ders kitabında yapma destan türünü örnekleyen ve Kurtuluş Savaşı'nı konu edinerek milli şuuru destekleyen Üç Şehitler Destanı ise doğru bir örnek olmakla birlikte ders kitabına alınırken uygun yerlerden kısaltmalar yapılmamış olmasının destanın değerler eğitimindeki yelpazesini daralttığı sonucuna ulaşılmış ve destanın tam metni üzerinden ders kitabında yer alması gereken bölümler hakkında öneriler sunulmuştur. Ders kitabında destandan hikâye türüne geçişi temsil eden Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu ve İslami Dönem Türk Destanı örneği olan Battal Gazi Destanı ise destan türünün kavratılması, Türk kültürünün yansıtılması ve destanların değerler eğitiminde kullanılması bağlamında yetersiz bulunmuş ve alternatif destan önerileri belirtilmiştir. Çalışmamızın sonunda ders kitaplarına seçilecek destan metinlerinde aranacak nitelikler açısından değerlendirmeler yapılmış, ders kitabında yer alan metin bölümleri ile birlikte verilen görseller değerlendirilmiş, alternatif metin ve görsel önerileri sunulmuştur. Ders kitabında yer alan destan metinlerinden bir kısmının şiir ve hikâye konularının işlendiği farklı üniteler içinde ve bir kısmının ise efsane konusu ile birleştirilen ortak bir ünite olan "Efsane/Destan Ünitesi" içinde yer alması yerine müstakil bir "Destan" ünitesinde toplanmasının önemi izah edilmiştir. Ayrıca destanların disiplinler arası bir yaklaşımla ele alınması ve yeniden yazım süreci ile günümüzdeki canlılığının korunmasının gerekliliği üzerinde durulmuş, bu konuda öneriler sunulmuştur.

Abstract:
In this study, it is tried to reveal the place of Turkish epics in our literature and culture in the 10th grade Turkish Language and Literature textbook. The text fragments taken from these epics into the textbook were examined in terms of their suitability for values education within the framework of root values in secondary education programs, and the role of these texts in values education was determined. The obtained data were categorized according to the root values taken as criteria, and the usage situations and frequencies of the values were tabulated with numerical data. The values most frequently included in the epic texts in the textbook are respect, love and patriotism. It was concluded that the least used values are justice, honesty and patience. The use of root values varies in the epics in the textbook. It has been determined that some values are not included at all in some epic texts, or although the value is used very frequently in a quantitative sense, it remains at the discursive level and does not turn into a behavioral dimension. Therefore, it seems that these texts are inadequate in terms of values education. It has been determined that some epic chapters contain expressions that are not suitable for values education. When the epic texts in the textbook were examined, it was seen that the Oğuz Kağan Epic was a suitable example both in teaching the epic genre and in the context of values education. Alp Er Tunga Sagusu alone is insufficient in teaching viii the epic genre and in values education. However, it has been concluded that it is important to use Alp Er Tunga Sagusu, which has a unique place in our literary and historical life, together with other works that will support the subject, and suggestions have been made. The Epic of Üç Şehitler, which is an example of the artificial epic genre in the textbook and supports national consciousness by focusing on the War of Independence, is a correct example. However, while the Epic of the Üç Şehitler was transferred to the book, some important sections were not included in the text. For this reason, the text section used in the textbook limited the scope of the values in the epic. In our study, based on the original text of the Epic of Üç Şehitler, suggestions were made about which sections should be used in the book. Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu was used in the textbook to represent the transition from the epic genre to the story genre. Battal Gazi Epic was used as an example of the Turkish Epic of the Islamic Period. It has been seen that these epics are not a good example both in terms of reflecting Turkish culture and values education. Alternative epic suggestions that can be used instead are presented. At the end of our study, evaluations were made in terms of the qualities to be sought in epic texts to be selected for textbooks, the visuals given with the text sections in the textbook were evaluated, and alternative text and visual suggestions were presented. Some epic texts in the course book are included in different units where poetry and story subjects are discussed. The other section is in a unit under the title "Legend/Epic". The disadvantages of this practice are discussed and the importance of collecting epics in a single unit, "Epic", is explained. In addition, the necessity of handling the epics with an interdisciplinary approach and preserving their current vitality through the rewriting process was emphasized and suggestions were made in this regard.