Mu'tezile kelâmında tabiî nedensellik düşüncesi
The thougth of natural causality in Muʻtazi̇la kalām
Yazar: AHMET MEKİN KANDEMİR
Danışman: PROF. DR. SÜLEYMAN TOPRAK
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Ebu İshak İbrahim bin Seyyar en-Nazzam = Ebu İshak İbrahim bin Seyyar en-Nazzam ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mucizeler = Miracles ; Mutezile = Mutazila ; Nedensellik = Causality ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmada, kelâmın ilk dönemlerinde Muʻtezilî âlimlerden Muʻammer (ö. 215/830), Nazzâm (ö. 231/845), Câhız (ö. 255/869) ve Kaʻbî (ö. 319/931) tarafından savunulan tabiat teorisi ile bunun üzerine inşa edilen nedensellik düşüncesi ele alınmıştır. Tabiat teorisi hicri II. Yüzyılın sonlarında ortaya çıkmış ve yaklaşık iki asır boyunca atomculuğa alternatif bir teori olarak varlığını sürdürmüştür.  Bu teoriyi benimseyen âlimler varlıklarda sabit ve kalıcı tabiatları ve doğada buna dayalı nedenselliği ve sürekliliği savunmuşlardır. Ancak tabiat teorisi, atomcu kelâmcıların teoriye ve onu savunanlara yönelttiği eleştirilerin etkisiyle zayıflamış ve tarih sahnesinden silinmiştir. 
Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte, öncelikle çalışmaya ilişkin kavramsal bir çerçeve sunulmuş ve çalışmanın problemi, yöntemi, temel kaynakları ve terminolojisi hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra nedensellik anlayışları ve nedenlerin sınıflandırılmasına ilişkin teorik bir zemin oluşturulmuş; felsefî ve kelâmî gelenek üzerinden düşünce tarihinde nedensellik anlayışları ve nedensellik probleminin tartışıldığı bağlamlar ortaya konmuştur. Birinci bölümde, tabiî nedensellik düşüncesine temel teşkil eden kavramlara yer verilmiş; bu bağlamda tabiatın yapısına dair cevher, araz, cisim ve halâ kavramları; tabiatın işleyişine dair maʻnâ, tabiat, kümûn-zuhûr, iʻtimâd, hareket-sükûn, fenâ-bekâ ve tevlîd/tevellüd teorileri incelenmiştir. İkinci bölümde ise öncelikle tabiat teorisinin felsefî kökleri araştırılmış, ardından bu teoriye dayanan tabiî nedensellik düşüncesi ile bunun karşısında yer alan iʻtimâd-tevlîd ile âdet-iktirân teorilerinde neden-sonuç ilişkilerinin nasıl izah edildiği ele alınmıştır. Daha sonra tabiî nedensellik düşüncesinin isbât-ı vâcib, ilâhî fiiller ve bunların tabiat ile ilişkisi, tabiat kanunları, mucize ve sürekli yaratılış konularındaki sonuçları, bu düşünceye yöneltilen eleştiriler göz önünde bulundurularak tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Muʻtezile, Tabiî nedensellik, Tabiat Teorisi, Nazzâm, Mucize.

Abstract:
In this study,  the  theory of nature (tabʻ) which advocated by Mu'tazili scholars such as Al-Muʻammar, Al-Nazzâm, Al-Jahiz and Al-Kaʻbi in the early periods of Kalām and the idea of natural causality constructed it has been discussed. Scholars who adopt this theory have defended the innate and permanent nature of beings and the causality and continuity based on it in universe.  However, the theory of nature has been weakened by the criticism of atomistic theologians towards the theory and its defenders and has been gone out of existence.  
The study consists of an introduction and two parts. In the introduction, firstly, a conceptual framework related to the study is presented and information is given about the problem, method, basic sources and terminology of the study.  Then, the concepts of causality in the history of thought and the contexts in which the problem of causality are discussed has been put forward. In the first part, the concepts that form the basis of natural causality are given; in this context, the concepts  related with the scructure of universe such as nature, essence, accident, body and void; the theories  related functioning of nature such as maʻnâ, nature, kumûn-zuhûr, iʻtimâd, motion-rest, fenâ-bekâ and tevlîd / tevellüd are examined. In the second part, firstly the philosophical roots of the theory of nature have been researched, and then the idea of natural causality based on this theory and how the cause-effect relations are explained in the theories of iʻtimâd-tevlîd and âdet-iktirân are discussed.  Afterwards, the results of the idea of natural causality on proofs of God, divine acts and their relationship with nature, laws of nature, miracles and continuous creation have been discussed by having regard to the criticisms directed against this idea.

Keywords: Kalam, Mu'tazila, Natural causality, The theory of nature, Al-Nazzâm, Miracles.