Kistik fibrozisli çocuklarda diyet ile glisemik yanıt ve inflamatuar belirteçler arasındaki ilişki
The relationship between diet and glycemic response and inflammatory markers in children with cystic fibrosis
Yazar: BÜŞRA BAŞPINAR
Danışman: PROF. DR. AYŞE ÖZFER ÖZÇELİK
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Bu çalışmanın amacı kistik fibrozisli çocukların diyetleri ile glisemik yanıtları ve bazı inflamatuar belirteçler arasındaki ilişkinin belirlenmesidir. Çalışmaya normal glukoz toleransına sahip olduğu bilinen, ortalama yaşları 10,4±3,3 yıl olan 6-18 yaşlarında 24 kistik fibrozisli (%75,0 kız) çocuk dahil edilmiştir. Anket formu ile çocukların kistik fibrozis tanı yaşı, kistik fibrozis transmembran regülatör (Cystic Fibrosis Transmembran Regulator-CFTR) mutasyonu, pankreatik enzim replasman tedavisi dozu, çocuğun beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyleri ve ailelerine ait bilgiler alınmıştır. Antropometrik ölçümleri alınan hastaların rutin olarak değerlendirilen biyokimyasal bulguları, bazı inflamasyon belirteç düzeyleri (C-reaktif protein, malondialdehit, interlökin-1-beta, tümör nekröz faktör-alfa, interlökin-6, interferon-gamma), solunum fonksiyon testleri ve sürekli glukoz izleme sensörü (CGMS) takılarak elde edilen veriler kaydedilmiştir. Sürekli glukoz izleme sensörünün takılı olduğu günler arasında birbirini takip eden üç günden elde edilen besin kaydı verileri ile Sağlıklı Yeme İndeksi 2015 versiyonu (HEİ-15) ve diyet inflamatuar indeksi (Dİİ) hesaplanmıştır. Hastaların diyetle yeterli enerji alım düzeyleri %110 üzerinden değerlendirilmiştir. Veriler SPSS 25.0 ve Prism 9.0 programları kullanılarak uygun istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiştir. Hastalarda en sık görülen mutasyon türü delF508 (%37,5) olup büyük çoğunluğu (%83,3) pankreatik enzim replasman tedavisi (PERT) uygulamaktadır. Kız hastaların ortalama beden kütle indeksi (BKİ) Z skorları -0,6±1,2 iken erkeklerin -1,0±1,3 olup; el kavrama gücü karşılama yüzdeleri kız ve erkeklerde sırası ile 71,2±15,9 ve 56,6±20,4 bulunmuştur. Ortalama zorlu vital kapasitesi (FVC) ve zorlu ekspirasyonun birinci saniyesinde atılan volümün (FEV1) antropometrik ölçümlerle ilişkisi incelendiğinde boyun çevresinin FVC ile (r=0,442), üst orta kol çevresinin FVC ve FEV1 ile (sırası ile r=0,478, r=0,640) ve el kavrama gücünün FEV1 ile istatistiksel olarak pozitif yönde anlamlı ilişkisi olduğu bulunmuştur (p<0,05). Solunum fonksiyon testleri ile sürekli glukoz izleme sensörü verileri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Hastaların diyetleri, aldıkları HEİ-15 puanlarına göre değerlendirildiğinde büyük çoğunluğunun (%83,3) geliştirilmesi gereken diyet kalitesi grubunda ve ortalama Dİİ puanlarının 1,4±3,5 olduğu belirlenmiştir. Katılımcıların ortalama kan glukozu değerlerinin karbonhidrat (g) (r=0,460), n-6 yağ asidi (r=0,515), glisemik indeks (r=0,670), glisemik yük (r=0,655) ile pozitif ve Dİİ puanları (r=-0,452) ile negatif yönde anlamlı ilişkisi olduğu bulunmuştur (p<0,05). Glukoz yönetim göstergesi değerlerinin de benzer şekilde enerji (r=0,685), karbonhidrat (r=0,696), protein (r=0,520), n-6 yağ asidi (r=0,613), glisemik indeks (r=0,792), glisemik yük (r=0,830) ile pozitif yönlü, Dİİ puanları ile (r=-0,516) negatif yönlü anlamlı ilişkisi olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Buna ek olarak hastaların HEİ-15 bileşenlerinden koyu yeşil yapraklılar ve taze baklagiller (r=-0,520), yağ asitlerinden (r=-0,486) aldıkları puanlar ve toplam HEİ puanının artışı ile (r=-0,458) diyetin inflamatuar yükünün azalması arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Kistik fibrozisle ilişkili diyabetin etiyolojisinde rol oynayan inflamasyon belirteçlerden C-reaktif proteinin (CRP) hem kan glukozu dalgalanması (r=0,575) hem Dİİ skorları ile (r=0,478) anlamlı olarak ilişkili olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Sonuç olarak kistik fibrozisli hastalarda diyetle alınan enerji ve makrobesin ögesi miktarının, karbonhidrat türünün, glisemik indeks ve yükünün, Dİİ ve HEİ skorlarının plazma sitokin düzeyleri ve glisemik yanıt ile korele olduğu belirlenmiştir. Beklenen yaşam süresinin uzaması ile görülme sıklığı artan diyabetin önlenmesinde çocukluk döneminde beslenme alışkanlıklarının düzenlenmesinin ve yakından izlenmesinin, sağlıklı bir yaşam sürdürülmesinde önemli rolü olacaktır.

Abstract:
The aim of this study was to determine the relationship between the diets of children with cystic fibrosis, their glycemic responses and some inflammatory markers. Twenty-four children with cystic fibrosis (75,0% girls) aged 6-18 years, who were known to have normal glucose tolerance and whose mean age was 10,4±3,3 years, were included in the study. With the questionnaire form, information about the children's age at diagnosis of cystic fibrosis, cystic fibrosis transmembrane regulator (CFTR) mutation, pancreatic enzyme replacement therapy dose, child's eating habits, physical activity levels and their families were obtained. Routinely evaluated biochemical results of the patients whose anthropometric measurements were taken, some inflammation marker levels (C-reactive protein, malondialdehyde, interleukin-1-beta, tumor necrosis factor-alpha, interleukin-6, interferon-gamma), respiratory function tests and data obtained from the continuous glucose monitoring sensor (CGMS) were recorded. Healthy Eating Index 2015 version (HEI-15) and dietary inflammatory index (DII) were calculated with food record data obtained from three consecutive days between the days when the continuous glucose monitoring sensor was worn. Adequate energy intake levels of the patients were evaluated at 110%. The data were evaluated with appropriate statistical methods using SPSS 25.0 and Prism 9.0 programs. The most common mutation type was delF508 (37,5%) and the majority of patients (83,3%) apply pancreatic enzyme replacement therapy (PERT). The average body mass index (BMI) Z scores of female patients was -0,6±1,2, while that of males was -1,0±1,3; hand grip strength percentages were found to be 71,2±15,9 and 56,6±20,4 in girls and boys, respectively. When the relationship between mean forced vital capacity (FVC) and the forced expiratory volume in one second (FEV1) with anthropometric measurements was examined, neck circumference was statistically positively related to FVC (r=0,442), upper middle arm circumference was statistically positively related to FVC and FEV1 (r=0,478, r=0,640, respectively) and hand grip strength were found to have a statistically significant positive relationship with FEV1 (p<0,05). There was no statistically significant relationship between respiratory function tests and continuous glucose monitoring sensor data (p>0,05). When the diets of the patients were evaluated according to their HEI-15 scores, it was determined that the majority (83,3%) were in the diet quality group that needed improvement and their mean DII score was 1,4±3,5. It was found that the average blood glucose values of the participants had a positive relationship with carbohydrates (g) (r=0,460), n-6 fatty acids (r=0,515), glycemic index (r=0,670), glycemic load (r=0,655) and a negative significant relationship with DII scores (r=-0,452) (p<0,05). Similarly, glucose management indicator values were determined to have a positive significant relationship with energy (r=0,685), carbohydrate (r=0,696), protein (r=0,520), n-6 fatty acid (r=0,613), glycemic index (r=0,792), glycemic load (r=0,830) and a negative significant relationship with DII scores (r=-0,516) (p<0,05). In addition, a statistically significant relationship was found between the patients' HEI-15 components, dark green leaves and fresh legumes (r=-0,520), fatty acids (r=-0,486), and the increase in the total HEI score (r=-0,458) and the decrease in the inflammatory burden of the diet (p<0,05). It was determined that C-reactive protein (CRP), one of the inflammatory markers that play a role in the etiology of cystic fibrosis-related diabetes, was significantly associated with both blood glucose fluctuation (r=0,575) and DII scores (r=0,478) (p<0,05). As a result, the amount of dietary energy and macronutrients, carbohydrate type, glycemic index and load, DII and HEI scores were correlated with plasma cytokine levels and glycemic response in patients with cystic fibrosis. Regulating and closely monitoring nutritional habits in childhood will have an important role in preventing diabetes, which increases in prevalence with the extension of life expectancy, and in maintaining a healthy life.