Mimarlıkta fiziksel modeller, yapmanın olaysallığı
Physical models in architecture, phenomenality of making
Yazar: ÇİĞDEM KÖSEOĞLU KAYHAN
Danışman: PROF. DR. GÜLÇİN PULAT GÖKMEN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Fiziksel modelleme = Physical modelling ; Mimarlık = Architecture ; Mimarlık bilgisi = Architectural knowledge ; Mimarlık kuramı = Architectural theory

Özet:
Mimarlık disiplininin varoluşsal gerçekliği olan mekânın üretimi, mimar ve tasarımcıların, pratik üzerinden algılanan yapma olgusunu sorgulamalarını sağlayan bir mimarlık kuramını ortaya çıkarmaktadır. Mimarlık kuramı için dikkate değer olan, yapma olgusunun hangi nitelikte, hangi ölçekte ve tasarım sürecinin hangi kısmında ele alındığıdır. Kuram ve pratik ilişkisini, mimari pratiğin üzerine ilerlediği ilişkiler katılaşmadan, diğer bir deyişle yapı inşa edilmeden ele alınabilir. Bu ilişkilerin teorileştirilmesi, pratikte kullanılan tasarım araçlarının taşıdığı olasılıkların kuram tarafından incelenmesi ile mümkün olur. Tez, mimari pratik içinde kullanılan fiziksel modelin yapım eylemine odaklanmakta ve bu eylem kapsamında gerçekleşen olayları yöneten tasarım kararlarını olaysallık kavramı altında incelemektedir.
Mimari pratik, yapma eylemiyle ve sonuçlarıyla ilgilenen grupların karmaşık etkileşimleri içinden doğar ve süregeldiği anın ilerisini tarif eden sürekli bir belgeleme durumunu ifade eder. Fiziksel modelin kullanımı bu etkileşimlerden yalnızca biri olmasına rağmen tasarlama ve üretim yoğunluklarının birbirine dönüşebildiği bir alanda yer alır. Günümüzde mimar inşa eden olmamasına rağmen inşa etmek üzere fiziksel çevre bağlamında ele alınması gereken hakimiyet hissini fiziksel model aracılığı ile bilişsel bir duruma dönüştürebilir ve yapının maddeselliğini kavrayabilir. Bu açıdan fiziksel modeli araştırmak, anlık bir gerçekliği araştırma konusu yapmanın mümkün olup olmadığıyla ilgili olduğu kadar, tasarım yapanın deneyiminin mimarlık pratiğinde yok sayılmış olduğu gerçeği ile de ilgilidir. Fiziksel modeller, mimarlık pratiği içinde yanlızca temsil amaçlı kullanılmayan, hatırlatıcı, açıklayıcı, belgeleyici araçlardır. Bu araçların elle tutularak müdahale edilebilen fiziksel parçaları hem bir inşa anının canlandırır hem de nesnenin tamamlanmamış olmasının verdiği çağrışım gücü ile epistemik objelere, bilgi üretim mekanizmalarına dönüşürler. Tezde ele alınan fiziksel modeller yapım koşullarına göre çalışma maketi, prototip (ön model),tam boy model (mock-up) ya da prova yapısı (rehearsal) olarak adlandırılabilmektedir. Bahsedilen fiziksel modellerin seçimindeki temel unsur, güncel dijital ve analog teknikleri melezleyen, ölçek temelli bir anlaşılabilirlik inşa ederek tasarım ve mimarlık dünyasının aktörleriyle etkileşime girebilen dinamik yapılar olmalarıdır. Dolayısıyla bu temsillerin oluşumlarını incelemekteki amaç, günümüzde tasarımın nasıl bir olguya dönüştüğünü araştıran bir zemin yaratmaktadır.
Tezde, öncelikle farklı mimari pratiklere ait fiziksel modellerin ele alındığı kuramsal çerçeveyi belirleyen; kavram ve tanımlar açıklanmakta, literatürdeki kullanımları irdelenmektedir. Sonrasında olaysallık kuramı ile bu kuramın değerlendirilmesinde kullanılan deney ve olasılık, ölçek, malzeme ve süreç ile bütünün parçası olarak belirlenen kavramsal filtreler tanımlanmaktadır.
Üçüncü bölüm, mimarlıkta yapma eyleminin tarihsel sürecine odaklanmaktadır. Yapma eyleminin mimari tasarım içindeki yeri, yerel mimarlık üretimleriyle ilişkili olarak zanaat olgusuyla karşılaştırılmaktadır. Yerel mimaride zanaat olarak adlandırılan gelenekselleşmiş üretim pratiği ile yapma eylemi arasındaki kökensel benzerliğin fark edilmesi amaçlanmaktadır. Ayrıca, fiziksel modelin tarihsel sürecine yer verilmektedir. Bölümün sonunda, sürecin güncel olarak deneyimlendiği noktayı anlamak adına sayısal zanaat düşüncesinin maketler üzerindeki etkisi aktarılmaktadır.
Fiziksel modelin mimari tasarım pratiğindeki kullanımına, bakmayı hedefleyen dördüncü bölümde ise, üç mimarlık ofisi ile yapılan görüşmelerin analiz ve değerlendirmelerine yer verilmektedir. Olaysallık kavramını analizler üzerinden çözümleyen beşinci bölümde, mimari tasarım sürecinde geçerli olan yapma bilgisinin güncel içeriği, bu içeriği ortaya çıkaran temel görüşleri karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır.
Tezde olaysallık kuramı üzerinden yapılan çıkarımlar aracılığıyla, mimarlık pratiğinin tasarım süreçleiryle ilişkilenen genel geçer prensiplerine eleştirel bir bakış açısı geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu bakış açısı ile günümüzde hem tercih edilme hali ve hem etkinliği artmış olan dijital tasarım araçlarının mimarlığın özünde olan yapma olgusunu ve mimarın deneyimi nasıl dönüştürdükleri fiziksel modelin henüz terk edilmemiş gibi görünen maddeselliği ele alınarak incelenmektedir. Fiziksel modellerin kazandırdığı tasarlama halini oluşturma ve tasarlanan nesneyi mimarın bireyselleştirdiği bir sistematik dahilinde geliştirme durumunun fiziksel model yapımının getirdiği düşünme alışkanlıkları ile örtüştüğü görülmektedir. Tezde alan çalışması olarak seçilen fiziksel model kullanımının tasarım aşamalarına göre konumlanışı ve model yapma yöntemleri birbirinden oldukça farklı olan üç Mimarlık Pratiği/Ofisi, modelin kazandırdığı düşünme prensiplerinin pratikler arasında nasıl ortaklaştığının görülmesini sağlamıştır. Tezin öngörüsü, yapma yöntemleri çeşitlilik gösterse bile, modelin imgesi ve sağladığı bütüncül düşünme itkisinin dönüşerek mimari pratikteki yerini koruyacağını yönündedir.

Abstract:
The production of space, which is the existential reality of the discipline of architecture, provides architects and designers with an experiential domain through the phenomenon of making and simultaneously generates architectural theory to evaluate what is produced. What is noteworthy is the scale at which the relationship between these two parallel channels is examined, as well as the specific stage of the building's existence process that is considered. It is possible to explore the relationship between theory and practice before the building is constructed, in other words, before the relations upon which architectural practice is based are solidified. The theorization of these relations can be achieved by examining the possibilities carried by the design tools used in practice through a theoretical lens. This thesis focuses on the act of making physical models in architectural practice.
Architectural practice emerges from the complex interactions of groups engaged in the act of making and its consequences, implying a constant state of documentation that defines the future of the ongoing moment. Although the use of physical models is only one of these interactions, it occupies a unique space where the intensities of design and production can intersect and transform one another. While the architect is not the builder, he or she can transform the cognitive understanding of the physical environment needed for building into a tangible experience through the use of physical models, thereby comprehending the materiality of the building. In this respect, investigating physical models is not just about examining the possibility of investigating an instantaneous reality but also about addressing the often-overlooked experience of the designer in architectural practice. Physical models serve as mnemonic, explanatory, and documentary tools that are not solely for representational purposes in architectural practice. Their tangible components, which can be manipulated and altered, not only evoke a moment of construction but also transform into epistemic objects—mechanisms of knowledge production—with the evocative power derived from the object's incompleteness.
The quality of architectural production is linked to whether it provides a tectonic response. This thesis argues that such a response can be evaluated through the use of physical models in the design phase. Accordingly, the aim of this thesis is to investigate how the discipline of architecture produces space through a contemporary examination in which the concept of tectonics is scrutinized and to discuss the importance of analyzing the stages that occur during the building's design in the broader context of the discipline. In this regard, it is expected that the findings of this study will contribute to the discourse on whether an epistemology of architecture can exist.
Research studies that view architectural practice as an object of inquiry have emerged from the application of science and technology studies to architecture, where sociology examines actors such as scientists, engineers, and physicists in their own production environments from an anthropological perspective (Yaneva 2010). At the intersection of research dealing with architectural practice and physical models is Yaneva's (2010) study, which focuses on the daily routines of architects and the representational tools they use in their performative processes. The physical model, with its tangible and observable structure, stands out as a tool that can facilitate research on architectural practice, as it enables the details of the design to become tangible for the various actors shaping it (Yaneva 2005) in the process where the virtual design idea becomes reality. Morris (2006) discusses the possibilities that physical models create in architectural practice and how these possibilities can serve as a starting point for research. In this context, understanding how designers involved in architectural practice use physical models in shaping their work constitutes the primary focus of this thesis.
The aim of examining the formation of physical models is to create a foundation for exploring how design has evolved into a phenomenon today. The physical models considered in this thesis are categorized in terms of size as follows: smaller than or the same size as the object they represent. The physical models produced in the architectural design process are tools through which the dense reality of the building is interpreted and represented as a three-dimensional physical object. Although design ideas are represented in two-dimensional planes, they cannot be fully comprehended unless they find physical expression in three-dimensional planes (Dunn 2010). In this sense, the construction of physical models is an action through which design thinking acquires architectural materiality. This is the main reason why the physical architectural model retains its place in the design process despite the advanced capabilities provided by today's computer technologies for two- and three-dimensional representations in architectural design.
Physical models, as tools in every period of architectural practice, grow and diversify with the elaboration of the design. With the emergence of material- and structure- oriented production goals, full-scale physical models are produced, in which a part or all of the design is simulated for experimentation or exploration. These productions can be called working models, prototypes, mock-ups, full-size models, or rehearsal structures, depending on the construction conditions. The main factor in selecting these physical models is that they are dynamic structures that hybridize contemporary digital and analog techniques, build scale-based intelligibility, and interact with the actors of the design and architecture world.
In this thesis, the concepts and definitions that determine the theoretical framework within which the physical models of different architectural practices are addressed are explained, and their usage in the literature is questioned. Subsequently, the theory of phenomenality and the conceptual filters used in evaluating this theory—such as probability and experiment, material and process, part of the whole, and scale—are defined.
The third chapter focuses on the historical process of making in architecture. The place of making in architectural design is compared with the phenomenon of craft in relation to vernacular architectural productions. The aim is to recognize the fundamental similarity between the act of making and the traditional production practice known as craft in vernacular architecture. Additionally, the historical process of the physical model is presented. At the end of this section, the impact of digital craft thinking on models is explained to understand where the process is currently experienced.
The fourth section, which examines the use of physical models in architectural design practice, analyzes interviews with three architectural offices using a thematic analysis approach. This section, which lays the groundwork for discussing the concept of phenomenality in making, evaluates the transformation of architectural design knowledge as an exploratory study carried out in environments where this phenomenon originates.
Increasing the number and diversifying the forms of physical models discussed will enable more insights into physical model productions. This will provide a deeper perspective on the culture of making presented by contemporary techniques and methods. On the other hand, since the research develops through dialogues with practicing architects, it is the anthropological approach that leads to the emergence of concepts like scale, material, part-whole and experimentation—concepts that are open to change depending on the physicalities they define. This approach should be developed in line with the narrative of architectural production. While the three offices selected in the thesis are qualitatively sufficient for this research, increasing their number and incorporating different narratives will further support the hypothesis. This will make the research a dynamic inquiry into what architects can contribute to architectural theory, shaped by accumulated experiences that are periodically updated. The thesis is expected to contribute to studies that establish a connection between architectural theory and the tendencies of the architectural discipline associated with making.
The thesis seeks to offer a critical perspective on the generally accepted principles of architectural practice concerning design processes, using insights derived from the theory of phenomenality of model making. It examines how digital design tools, which have become increasingly preferred and effective today, have transformed the phenomenon of making at the core of architecture and the architect's experience by addressing the materiality of the physical model, which still retains its relevance. It is observed that the systematic process of creating, designing, and developing the object envisioned by the architect—facilitated by physical models—aligns with the cognitive patterns established by physical model-making pioneers. The positioning of physical model use according to design phases and the selection of three practices with distinct model-making methods reveal that the cognitive principles provided by the model are shared across different practices. The thesis predicts that, regardless of variations in construction methods, the image of the model and the holistic cognitive impulse it provides will continue to transform and maintain its relevance in architectural practice.