Türk Amerikan ilişkileri ve Türkiye'de eğitime Amerikan etkisi (1945-1965)
Turkish-American relations and the American influence on education in Turkey (1945-1965)
Yazar: ÖMER AĞIR
Danışman: PROF. DR. ERDAL AÇIKSES
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Eğitim = Education ; Eğitim politikaları = Educational policies ; Hegemonya = Hegemony ; Soğuk savaş = Cold war ; Türk dış politikası = Turkish foreign policy ; Türk eğitim sistemi = Turkish education system ; Türk eğitim tarihi = Turkish education history ; Türk-Amerikan ilişkileri = Turkish-American relations ; Uluslararası politika = International policy

Özet:
Osmanlı döneminde XIX. yüzyılda ABD ile olan ilişkilerin en önemli
başlıklarından birini Osmanlı Devleti sınırları içerisinde faaliyet yürüten misyonerlik
teşkilatına bağlı Amerikan eğitim kurumları ve onların yürüttüğü eğitim faaliyetleri
oluşturmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kurulmasından sonra çeşitli sebepler
ile İkinci Dünya Savaşının son yıllarına kadar düşük yoğunlukta olan bu alandaki
ilişkiler, 1945-1965 yılları arasında çok yönlü ve hızlı bir şekilde gelişmeye başlamıştır.
Bu dönemde, Türkiye'de Amerikalı eğitim uzmanları ve akademisyenler vasıtasıyla
eğitimin her kademesinde Amerikan etkisini görmek mümkündür. Dünyanın ilk planlı
ve sürekli öğrenci değişim programı olarak kabul edilebilecek Fulbright Programı,
Amerikan Barış Gönüllüleri Programı, Amerikalı eğitim uzmanları ve Türkiye'de
Amerikan tarzı özel statülü üniversitelerin açılması hep bu dönemin içindedir. Bu
dönemdeki eğitim ile ilgili tüm başlıkları birlikte ve birbirlerine olan etkileri açısından
irdeleyerek değerlendirme amacı bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.
Türkiye'de 1950'li yıllardan önce yurtdışı eğitim için ağırlıklı olarak Almanya
ve Fransa gibi Avrupa ülkelerini tercih edilirken bu dönemden itibaren Türk gençleri
için artık öncelikli rota ABD olmuştur. Bu durum, kamu ve özel sektörde çalışma hayatı
içinde olup eğitim ve staj için yurt dışına gönderilen kişiler için de geçerlidir.
Erken Soğuk Savaş dönemini içine alan bu yıllarda iki ülke arasındaki eğitim ve
kültür ilişkileri, ABD'nin dünyanın birçok bölgesinde uyguladığı; amacı ABD
hegemonyasını güçlendirmek olan ve içeriğinde Amerikan propagandasını barındıran
eğitim ve kültür politikalarına uygun olarak başlayıp gelişmiştir. İki ülke arasındaki
eğitim ve kültür alanındaki ilişkinin ABD için önemi, Soğuk Savaş şartlarında antikomünist
algı oluşturmanın yanı sıra Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgedeki
etkinliğini artırmak için ihtiyaç duyduğu yerel insan kaynağının yetiştirilmesidir.
Türkiye ise bu programlara dâhil olarak, bir tarftan ulusal güvenlik ve ekonomik
alanlardaki ihtiyaçları için ABD'den destek alırken diğer taraftan da gelişmek ve
büyümek için ABD'yi model ülke olarak görmüştür. İki ülke arasındaki eğitim ve kültür
alanındaki ilişkiler bu dönemde dış politikanın diğer konularından bağımsız
gelişmemiştir.
Bu dönemde Türkiye'de, dünyanın birçok bölgesinde olduğu gibi, ABD'nin
uygulamaya koyduğu ekonomik ve sosyal programlar neticesinde ekonomik, siyasal,
sosyal ve günlük hayatta ciddi bir Amerikan etkisi oluşmaya başlamıştır. Bu etkinin
oluşmasında, ABD'nin ekonomik ve askeri yardımlarının yanı sıra o tarihlerde tüm
dünyada uygulamaya koyduğu eğitim ve kültür siyaseti belirleyici olmuştur. Bu
dönemde, Amerikan değerlerinin Türk halkına benimsetilmesi için günümüzde "Kamu
Diplomasisi" kavramı içinde değerlendirilebilecek faaliyetler; Türk-Amerikan Derneği
ve Amerikan Barış Gönüllüleri Örgütü gibi teşekkülerin yanı sıra Amerika'nın Sesi gibi
birçok yazılı ve görsel yayın kuruluşu üzerinden gerçekleştirilmeye çalışılmıştır.
Metot olarak; çalışmanın bir tarih araştırması olması nedeniyle tarih
araştırmalarının klasik yöntemi olan tasnif, tahlil, tenkit, terkip yöntemleri kullanılmış,
anlatılan konunun özelliğine göre kronolojik olarak ilerlenmiştir. Asıl amaç, iki ülke
eğitim ilişkilerinin Türkiye'ye olan etkisini açıklamak olduğundan dönemin uluslararası
ve bölgesel durumu da uluslararası ilişkiler disiplini çerçevesinde ele alınmaya
çalışılmıştır.

Abstract:
In the 19th century, one of the leading chapter of the relations took place
between the Ottoman Empire and the United States of America were the US education
institutions and their educational activites operated in the Ottoman country which were
connected to the missionary organization. From the establishment of the Republic of
Turkey to until the end of World War II, those relations were infrequent due to various
reasons, but they started to develop with an accelarating and multi-dimensonal pace
between the period of 1945-1965. At this period in Turkey, the US influence can be
easily seen at the all levels of education by the activities of the US education specialists
and academicians. The Fulbright Program which can be seen as the first and permanent
student exchange program of the world, The American Peace Volunteers Program, the
american education specialists and the openning of the universities having a special
statute like their american counterparts, all have been realized within that period. The
topic of this study is the evaluation of every chapters of education in the relevant period
both individually and their reciprocal impacts on each other.
It was obvious that while Turkish youths were predominantly preferring
European countries like Germany and France for the higher education at abroad before
1950s, then after, the US became their new primary destination. This tendency was also
the case for the individual persons employed both in public and private sectors sent to
abroad by their employers for education and internship.
At this years which covers the period of early-cold war, cultural and educational
relations taken place among the both countries were also being implemented by the US
at many regions in the world aiming to strength the US hegemony. They have been
initiated and progressed in accordance with the education and culture policies whose
contexts were including the US propaganda. From the US perspective, the importance
of the relations, took place in the field of education and culture between both countries,
were forming the anti-communist perception at cold war conditions and raising the local
human resource which the US needed for increasing of his activity in the region where
Turkey also situated. On the other hand, through the involving into those programmes
Turkey was aiming to obtain the US support for his economic and security needs and
also taking the US as a model country for his development and growth. It is certain that
the relations between both countries in the field of education and culture were not
progressed as an independent issue from the aspects of foreign policy.
In Turkey at this period, as seen in many different parts of the world, a
significant US influence has been started to occur at economic, political, social and
daily life as a consequence of economic and social programmes executed by the US. In
the existence of this influence, apart from the US's economic and military aids, the
education and culture politics implemented in the all around the world at the same
period were also decisive. At this period, in order to make Turkey to adopt with the US
values, some activities which can be issued today under the concept of public
diplomacy have been performed mainly by the means of such initiatives like Turkish-
American Association and The American Peace Volunteers Organization and through
the a few printed and visual media institutions like Volume of America.
As a history study, this study follows the classical methodologies of history
researches such as classification, dissection, criticism and composition. However,
according to type of the matter examined, the study has been advanced chronocigally.
Since the basic aim was to examine the influence of the US's education relations on
Turkey, both regional and international circumstances of the designated period were
also tried to be considered through the framework of international relations discipline.