Türkiye'de Ramazan ayının gıda tüketimine etkisi: Bingöl ili örneği
Ramadan has to food consumption in Turkey effect: Bingöl province sample
Yazar: ARZU VAROL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BEŞİR KOÇ
Bingöl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam İktisadı ve Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Ekonomi = Economics ; İşletme = Business Administration
Dizin: Bingöl = Bingöl ; Gıda tüketimi = Food consumption ; Ramazan ayı = Fasting month ; Tüketici davranışı = Consumer behavior ; Tüketim = Consumption ; Tüketim davranışları = Consumption behaviours ; Tüketim eğilimi = Consumption pattern

Özet:
Sosyolojik olarak dinî hayatın önemli bir unsuru olarak Ramazan, Müslümanlar
üzerinde çok önemli izlenimler bırakmakta ve bireysel olarak gündelik hayatlarından
başlayarak mutfaklarında, ailelerinde, işyerlerindeki sosyal ilişkilerinde,
ibadethanelerindeki dostluklarında ve Müslim-gayri Müslim komşularıyla olan
ilişkilerinde birçok etkileşimi de beraberinde getirmektedir (Gönger ve Polat, 2015).
Dünyada milyonlarca Müslüman hicri Takvimin 9. ayı olan ramazan ayında dini bir
vecibeyi yerine getirmek üzere oruç tutmaktadır. Müslümanlar için ramazan ayı çok
önemlidir. Ramazan ayında günde iki kez biri güneş doğmadan önce sahur vaktinde
diğeri ise güneşin batışından sonra iftar açılmaktadır. Ramazanda geleneksel olarak
iftarda büyük bir öğün, sahurda ise daha hafif bir öğün yenilmektedir (Yaman ve
Özgen. 2006; Yağmur ve Rakıcıoğlu, 1995).
Hizmet işletmelerinin Ramazan ayında tüketicilere yönelik daha çok reklam
vermesinin hizmet sektöründe yaşanan ekonomik canlılıktan kaynaklandığı
söylenebilir. Çünkü Türkiye'de dini vecibelerin yoğun olarak yaşandığı Ramazan
Ayı'nda insanlar sevdiklerini daha çok hatırlarlar. Bu anlamda reklamlarda tema
olarak insanların yakınlarını aramaları gerektiği vurgulanmıştır. Ramazan ayı
Müslümanlar tarafından sevap ayı olarak bilindiğinden dolayı bu ayda diğer
zamanlara göre daha fazla hayır işler yapılmaktadır. Bu durum yardım kuruluşlarının
reklam vermesini sağlamıştır (Canpolat ve Özkısaç, 2016). Ramazan ayında özellikle
gıda başta olmak üzere perakendeye yönelik bir çok sektörün satış ciroları ve reklam
maliyetlerinin en yüksek seviyeye ulaştığı, hem de geleneksel kültür unsurlarının
toplumca en yoğun yaşandığı zaman olarak ifade edilebilir. Dolayısıyla Ramazan ayı
dini ve kültürel boyutları olan ve pek çok sektör için ekonomik canlılığı arttıran son
derece önemli bir zaman dilimi olarak düşünülmektedir (Korkmaz, 2008).
Dolayısıyla Ramazan ayında gıda tüketimi, hem sahur ve iftarların açılması hem
de konuk komşu ve güçsüzlerin doyurulması, iftar çadırlarının açılması, marketlerde
gıda ürünlerinde Ramazan paketlerinin oluşturulması, TV'lerde Ramazana ayına
özgü yapılan gıda tüketim reklamları Ramazan ayında gıda tüketimini etkileyen
faktörler olarak ortaya konulabilir. Bu kapsamda bazı sosyal yardımlaşma
vakıflarının ihtiyaç sahiplerine gıda paketleri dağıtması (Işık Erol, 2014) vb.
nedenlerle hane halklarının gıda tüketim eğilimleri diğer aylara göre artış gösterdiği
2
söylenebilir. Mersin ilinde yapılan bir araştırmada, Ramazan ayında gıda
harcamasının yaklaşık yüzde 10 arttığı tespit edilmiştir. Buna göre, ortalama hane
halkı aylık gıda harcaması ramazan öncesinde 639 TL olarak hesaplanırken, yaklaşık
yüzde 10'luk bir artışla ramazan ayında 700 TL'ye ulaşmıştır. Hem oruçlu hem
oruçlu olmayan hane halklarında ortalama aylık gıda harcamasında artış yaşanmıştır.
Ancak artış oranı oruçlu olan hane halklarında daha yüksek olduğu belirlenmiştir
(Aktaş ve Yılmaz, 2012). Dolayısıyla ramazan aylarında hanehalkları sofralarını
paylaştıkları kişi sayısı arttıkça gıda tüketim harcamalarının da arttığı söylenebilir.
TUİK tarafından 2002-2017 döneminde yapılan hane halkı tipine tüketim
harcamaları çalışmasında hane halkı sayısı artıkça buna paralel olarak gıda
harcamalarının da arttığı ortaya konulmuştur. Buna göre, 2002 yılında tek çocuklu
ailelerde toplam tüketim harcamaları içinde gıda harcamalarının payı %22,7 iken, bu
oran üç çocuklu hane halkında %30,3'e yükseldiği hesaplanmıştır. 2017 yılında ise
tek çocuklu bir hanehalkının gıda harcaması %17,2 iken bu oran üç çocuklu hane
halkında 22,4 olarak gerçekleşmiştir. Hanehalkları yaptıkları gıda tüketim
harcamalarının %95,2sini parasal olarak yaptıkları halde, geri kalan %4,8'ni ise
kendi üretimlerinden tüketim yoluyla ve ayni olarak karşıladıkları belirlenmiştir
(TUİK, 2017).
TRB1 Bölgesi (Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli)'inde ise 2003 yılında toplam
tüketim harcamaları içinde gıda harcamalarının payı %30,3 iken bu oran 2015-2017
döneminde azalarak %23,3 olarak gerçekleşmiştir (TUİK, 2019).
Bu çalışmanın amacı Kuranı Kerimin indirildiği ve yardımlaşmanın artığı, fakir
ve fukaraya eskiye göre daha fazla el uzatıldığı Ramazan Aylarında oruç tutan
Müslümanlar iftarlarda zengin bir sofra hazırlama geleneğine sahiptirler. Dolayısıyla
sosyal yardımlaşma, misafir ağırlama, iftar çadırları vb. Ramazan ayı
etkinliklerinden dolayı Ramazan ayı öncesine göre gıda tüketiminin etkilenip
etkilenmediği konusu araştırmak ve istatistiki analizlerle bunu ortaya koymaktır.
Ayrıca bu konuda ve kapsamda yazılmış ilk eser olması nedeniyle de bilimsel bir
boşluğu doldurduğu söylenebilir.

Abstract:
The aim of this study is to investigate whether food consumption is affected by
Ramadan activities and to reveal this by statistical analysis. In addition, it can be said that
it fills a scientific gap due to the fact that it is a principle work written on this subject and
within this scope. This study was conducted face to face with consumers by using data
collection method in the urban area of Bingöl province. In this context, 385 questionnaires
were conducted. The distribution of the surveys to the neighborhoods has taken into account
the shares of the neighborhoods in the total population. In the analysis of the data, one of
the multivariate statistical analysis techniques, Cluster, factor analysis was used. In
addition, the double logarithmic pattern, an econometric model, was used to determine
whether food consumption increased during Ramadan.
In the cluster analysis conducted within the scope of the research, consumers were
divided into two groups. Consumers in the first group were defined as "Food Consumption
Affected Due to Ramadan Month,, while consumers in the second group were grouped as"
Food Consumption Less Affected from Ramadan Month ". Accordingly, when food
consumption expenditures of households before and after Ramadan are taken into
consideration, the effect of Ramadan month on food consumption is 43.2% in the first group
and 38.2% in the second group. It can be said that revealing the factors affecting food
consumption will clarify the issue more. Accordingly, 15 variables identified in the study
were reduced to three factors by factor analysis and identified. The first factor was defined
as consumption culture during Ramadan, the second factor was Ramadan activities and the
last factor was defined as sharing and solidarity. Therefore, it can be said that the above
mentioned food consumption increases should be handled within the framework of these
three factors. The sum of these three factors explained 67,08% of the total variance, and it
was found that the KMO test value with a high value of 0,896 was suitable for factor
analysis. According to the regression analysis, the flexibility value of 0.552 before Ramadan
has decreased to 0.538 during Ramadan, which indicates that there is a solidification in the
demands of all consumers in general, ie the month of Ramadan increases food consumption
and is effective in this sense.