Hanefî ceza hukukunda aklî istidlâl
Rational reasoning in Hanafi penal jurisprudence
Yazar: İBRAHİM DEMİRCAN
Danışman: DOÇ. DR. AHMET AYDIN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
İslam hukukunda nasların hükme delâleti; kati ve zannî olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Hükme delâleti zannî olan naslar bu zannîliğin verdiği esneklik sayesinde hüküm üretiminde aklî istidlâlin kullanımını mümkün hale getirmektedir. "İstidlâl" kavramı mütekellim usulcüler tarafından çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. İlk dönemlerde daha çok "delil talep etmek, delili araştırmak" şeklinde sözlük anlamıyla kullanılan istidlâlin; kıyas, içtihat ve istinbatla eş anlamlı kullanımlarına da rastlamak mümkündür. İmâmü'l-Harameyn el-Cüveynî (ö. 478/1085) ile birlikte ise istidlâlin kavramsal bir hüviyet kazanarak edille-i erbaâ (kitap, sünnet, icma ve kıyas) dışında beşinci şer'i bir delil kabul edildiği görülmektedir. Hanefi hukukçular ise istidlâl kavramını sözlük anlamıyla kullanmaktadırlar. Onlar mütekellim usulcüler gibi istidlâli beşinci bir delil kabul etmezler. Zira Hanefi usulünde sahih-fasit istidlâl ayırımı bulunmaktadır. Hanefilere göre lafzın delalet yolları dışında kalan istidlâller fasit istidlâl olarak kabul edilmektedir. Mütekellim usulcülerin beşinci delil kabul ederek kullandıkları istidlâl de lafzın delalet yolları dışında kaldığından Hanefî usulüne göre fasit istidlâl olarak değerlendirilmektedir. Diğer taraftan Hanefilerin ceza hukuku gibi hassas bir alanda mütekellim usulcülerin kullanımına uygun bir şekilde istidlâli kullandıkları görülmektedir. 
Çalışmada ceza hukuku bağlamında Hanefi hukukçuların had, öldürme ve yaralama (kısas) suçlarında kullandıkları aklî istidlâl metodu ele alınmaktadır. Bu bağlamda çalışma Hanefi ceza hukukunda aklın hüküm üretiminde nakle göre konumu; suçun sübut veya şekil şartlarında bulunan eksiklik, suç faili, mağdur, suçun işlendiği zaman, ehliyet arızaları ile suç aletinin cezai mesuliyete etkisi, öldürme ve yaralama (kısas)suçlarının cezasının infazında kullanılacak aletin belirlenmesi gibi hususlarda aklın 
 rolünüele almaktadır.
"Hanefî Ceza Hukukunda Aklî İstidlâl" başlıklı bu çalışma giriş, üç ana bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. Giriş kısmında araştırmanın amacı, kapsamı, kaynakları gibi konular yer almaktadır. Birinci bölüm konumuzun daha iyi anlaşılmasına katkı sunacağını düşündüğümüz "akıl" ve "istidlâl" kavramlarına gelenekte yüklenen anlamlar ve kavramsal çerçeveye ayrılmıştır.İkinci bölümde öldürme ve yaralama (kısas) suçlarındacezanın tespiti bağlamında verilen hükümlerin dayanağı olarak aklın etkinliği örnek hüküm ve olaylar çerçevesinde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde isehad suçlarına verilecek cezanın tespitinde etkili olan aklî istidlâllere yer verilmiştir.

Abstract:
In Islamic law, the texts indicate the ruling; It is divided into two: definitive and speculative. The texts that have a presumptive indication of judgment make it possible to use rational inference in the production of judgments, thanks to the flexibility provided by this presumption. The concept of "istidlal" was used in various meanings by mutekellim methodologists. In the early periods, istidlal was used in the dictionary meaning of "requesting evidence, searching for evidence"; It is also possible to encounter synonymous uses of qiyas, ijtihad and istinbat. It is seen that with Imamu'l-Harameyn al-Cüveynî (d. 478/1085), inference gained a conceptual identity and was accepted as the fifth religious evidence other than edille-i erbaâ (book, sunnah, ijma and qiyas). Hanafi jurists, on the other hand, use the concept of istidlal in its dictionary sense. They do not accept inference as a fifth evidence, like the mutakallim proceduralists. Because in the Hanafi method, there is a distinction between sahih and false inference. According to Hanafis, inferences that fall outside the means of indication of the wording are considered as vicious inferences. The inference used by mutekellim methodologists by accepting it as the fifth evidence is also considered as a false inference according to the Hanafi method, since it is outside the means of indicating the wording. On the other hand, it is seen that Hanafis use inference in a sensitive field such as criminal law, in accordance with the use of mutakallim proceduralists.
In the study, the rational method of inference used by Hanafi jurists in the crimes of hudud, killing and wounding (qisas) is discussed in the context of criminal law. In this context, the study examines the position of reason in Hanafi criminal law  
compared to narration in the production of judgments; It deals with the role of mind in matters such as the deficiency in the concrete or formal conditions of the crime, the perpetrator of the crime, the victim, the time when the crime was committed, driver's license failures and the effect of the criminal tool on criminal liability, and the determination of the tool to be used in the execution of the punishment of killing and wounding (retaliation).
This study titled "Rational Inference in Hanafi Criminal Law" consists of an introduction, three main chapters and a conclusion. The introduction section includes topics such as the purpose, scope and sources of the research. The first chapter is devoted to the meanings and conceptual framework traditionally attributed to the concepts of "reason" and "inference", which we think will contribute to a better understanding of our subject. In the second part, the effectiveness of the mind as the basis of the judgments given in the context of determining the punishment in killing and wounding (retaliation) crimes is discussed within the framework of sample provisions and events. In the third chapter, the rational inferences that are effective in determining the punishment to be given for hadd crimes are included.