Türkiye için denge döviz kuru tahmin modellerinin analizi
Analysis of equilibrium exchange rate model estimates in turkey
Yazar: ONUR KÖKTÜRK
Danışman: PROF. DR. MERT URAL
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Ekonometri = Econometrics ; Ekonomi = Economics
Dizin: ARDL Sınır Testi = Autoregressive Distributed Lag Bounds Test ; Birim kök testleri = Unit root tests ; Denge döviz kuru = Equilibrium exchange rate ; Denge döviz kuru = Equilibrium exchange rate ; Döviz kuru = Exchange rate ; Reel döviz kuru = Real exchange rates

Özet:
Bretton Woods sisteminin sona ermesinden sonraki süreçte ülkelerin esnek döviz kuru sistemini benimsemeleri, liberalizasyon hareketlerinin artması, teknoloji ve bilişim alanında yaşanan gelişmeler ve günümüzde sosyal medyanın da etkisi dikkate alındığında döviz kurlarının önemini arttırmaktadır. İki ülke mallarının karşılaştırmalı fiyatı olarak ifade edilen reel döviz kurunun; ülkelerin dış ticaretteki rekabet güçlerinin bir göstergesi olarak kabul edilmesinin yanı sıra birçok makroekonomik değişken üzerinde de etkisi bulunmaktadır. Ayrıca reel döviz kuru kadar doğrudan gözlemlenemeyen denge reel döviz kurunun modellenmesi de önem taşımaktadır. Nitekim reel döviz kurunun denge değerinden sapması bir ülkenin rekabet gücünü doğrudan etkilemekte, cari açığın artmasına dolayısıyla spekülatif atakların ve para krizlerinin yaşanmasına yol açmaktadır.

Çalışmanın amacı, seçilen modeller doğrultusunda Türkiye için denge reel döviz kurunu tahmin etmektir. Bu amaçla döviz kuru oluşumunu açıklayan geleneksel ve modern döviz kuru modelleri ile denge reel döviz kuru modellenmiştir. Geleneksel modellerden Satın Alma Gücü Paritesi (SGP) ve Esnek Fiyatlı Parasal Model (EFPM), modern yöntemlerden ise Temel Denge Döviz Kuru (FEER) ve Davranışsal Denge Döviz Kuru (BEER) yaklaşımları ele alınmıştır.

Piyasada oluşan döviz kurlarıyla karşılaştırılarak ulusal paranın değerinden sapmaların ölçümü ve ülkenin rekabet gücünün değerlendirilebilmesini sağlayan Satın Alma Gücü Paritesi Teorisi uzun dönem denge döviz kuru için önemli bir gösterge niteliğindedir. Çalışmada Satın Alma Gücü Paritesi Teorisinin geçerliliği geleneksel birim kök testleri ile Enders, Becker, Lee (2006) tarafından geliştirilen doğrusal olmayan Fourier birim kök testleri aracılığıyla sınanmış ve Türkiye'de Satın Alma Gücü Paritesi Teorisinin geçerli olduğu bulgulanmıştır. Bu durumda reel döviz kurunda yaşanacak sapmalar kalıcı olmamaktadır. Ekonomide yaşanan gelişmelere bağlı olarak denge değerine dönmesine rağmen reel döviz kurunun seçilen EFPM, FEER ve BEER modelleri için yapılan hesaplamalarda modellerin farklı derecelerde denge değerinden saptığı tespit edilmiştir. Döviz kurunu açıklayan modern yöntemlerden FEER ve BEER modellerinin geleneksel modellerden biri olan EFPM'ne göre daha başarılı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Hesaplanan denge reel döviz kurundan sapmaların seyri incelendiğinde 2008 Küresel Finans Krizi'nin yaşandığı dönemde FEER modeli diğer modellere göre Türk lirasının değerini daha iyi yansıtmaktadır. BEER modeli hem 2016 hem de 2018 yılı üçüncü çeyreğinde artan siyasi risk sonucu Türk lirasındaki değer kaybını göstermekte oldukça başarılı olmuştur.

Bu çalışmanın diğer çalışmalardan farkı Türkiye için denge reel döviz kurunun hesaplanmasında enflasyon hedeflemesi stratejisinin ve esnek döviz kuru sisteminin uygulandığı dönemi ele alırken 2016 yılı sonrasını da modelleyen ilk çalışma olmasıdır. Çalışmanın literatüre katkısı uzun dönem dengeyi de ifade eden SGP Teorisi Türkiye için geçerli olmasına karşın seçilen modellerden (EFPM, FEER ve BEER modellerinden) elde edilen uzun dönem katsayıları istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. Genel olarak bakıldığında döviz kurlarının oluşumu sadece makroekonomik değişkenler tarafından değil makroekonomik olmayan faktörlerinde etkili olmasından dolayı denge reel döviz kuru modelleri başarılı sonuçlar vermemektedir.

Anahtar Sözcükler: Denge Reel Döviz Kuru, Reel döviz Kuru, Fourier Birim Kök, ARDL Sınır Testi modeli

Abstract:
In the period following the end of the Bretton Woods system, countries' adoption of the flexible exchange rate system enhances the importance of exchange rates considering the increase in liberalization movements, developments in technology and informatics as well as the impact of social media today. The real exchange rate expressed as the comparative price of the goods of the two countries also has an impact on many macroeconomic variables besides being accepted as an indicator of countries' competitiveness in foreign trade. It is also important to model the equilibrium real exchange rate, which cannot be directly observed as well as the real exchange rate. As a matter of fact, the deviation of the real exchange rate from the balance value directly affects the competitiveness of a country, and thus, the increase in the current account deficit causes speculative attacks and currency crises.

The aim of this study is to estimate the equilibrium real exchange rate for Turkey in line with selected models. For this purpose, the traditional and modern exchange rate models explaining the exchange rate formation and the balance real exchange rate were modelled. Purchasing Power Parity (PPP) and Flexible Price Monetary Model (FPMM) from traditional models, and Fundamental Equilibrium Exchange Rate (FEER) and Behavioural Equilibrium Exchange Rate (BEER) from modern methods were addressed.

Purchasing Power Parity Theory, which allows the measurement of deviations from the value of the national currency and the competitiveness of the country to be evaluated by comparison with the exchange rates in the market, is an important indicator for long-term equilibrium exchange rate. In the study, the validity of the Purchasing Power Parity Theory was tested through traditional unit root tests and nonlinear Fourier unit root tests developed by Enders, Becker, Lee (2006), and it was found that the Purchasing Power Parity Theory was valid in Turkey. In this case, the deviations to be experienced in the real exchange rate are not permanent. Despite the return to the balance value depending on the developments in the economy, the real exchange rate deviates from the different degrees of balance values in the calculations made for the selected FPMM, FEER and BEER models. It has been concluded that FEER and BEER models, one of the modern methods explaining the exchange rate, are more successful than FPMM, which is one of the traditional models. When the course of deviations from the calculated equilibrium real exchange rate is analysed, the FEER model reflects the value of the Turkish lira better than the other models during the 2008 Global Financial Crisis. The BEER model has been very successful in showing the depreciation of the Turkish lira as a result of increased political risk in both 2016 and the third quarter of 2018.

The difference of this study from other studies is the first study to examine the period in which the inflation targeting strategy and flexible exchange rate system were implemented in calculating the equilibrium real exchange rate for Turkey, and to model the period after 2016. Although PPP Theory is valid for Turkey, the long-term coefficients obtained from the selected models (FPMM, FEER and BEER models) were found statistically insignificant. In general, equilibrium real exchange rate models do not give successful results because the formation of exchange rates are effective not only by macroeconomic variables but also in non-macroeconomic factors.

Keywords: Equilibrium Real Exchange Rate, Real Exchange Rate, Fourier Unit Root, ARDL Bounds Test Model