Kütahya Baş Melekler Rum kilisesi koruma sorunları ve çözüm önerileri
Kutahya Archangel Greek church protection problems and solution proposals
Yazar: DEMET YILMAZ
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP GÜL ÜNAL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışmada Kütahya Baş Melekler Rum kilisesinin tarihsel süreç içindeki yapım ve değişim sürecinin incelenmesi, güncel durumunun belgelenmesi, koruma sorunlarının tespit edilerek koruma önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Kent içindeki önemli anıtsal yapılardan biri olan kilise şehrin geçmişteki kültürel çeşitliliğini göstermesi, kentin fiziksel mekanına ve mimarisine katkı sağlaması açısından önemli bir yere sahiptir. Bir dönem cami ve depo olarak kullanılan bu yapı tarihsel sürece tanıklık etmiştir. Günümüzde bunu belgeler nitelikte karşımıza çıkmaktadır. Yapının mevcutta kullanılmaması ve koruma sorunlarının bulunması sebebiyle tez konusu olarak ele alınmıştır. 
Tez çalışması kapsamında yapının günümüzdeki durumuna yönelik tespitler yapılmış, yapıldığı dönemdeki durumu ve günümüze kadarki süreçte geçirdiği değişimler ve dönüşümler saptanmaya çalışılmıştır. Bu tespitler yapılırken yazılı ve sözlü kaynaklara başvurulmuş ve görsellere ulaşılmaya çalışılmıştır. Yapının kullanılarak gelecek kuşaklara aktarılması için gerekli koruma, onarım ve kullanım önerileri geliştirilmiştir.
Tarihsel süreçte bulunduğu coğrafya dolayısıyla pek çok medeniyete evsahipliği yapan Kütahya farklı inanç gruplarının bir arada yaşadığı bir kent olmuştur. Mübadele dönemine kadar yoğun bir Rum nüfusuna sahip olan Kütahya'da yer alan kilise, sosyal ve ekonomik yapısını mimari karakterine yansıtan Osmanlı dönemi hıristiyan mimarisinin kent dokusuna kattığı estetik değer nedeniyle korunması ve ileriye taşınması gereklidir.
Tez çalışması kapsamında adı Kütahya Rum kilisesi olarak bilinen yapının özgün adının "Baş Melekler Rum Kilisesi" olduğu, Küçük Asya Araştırmaları Merkezi'nde, Sözlü Tarih Arşivinde bulunan bir belgeden anlaşılmıştır. Giriş kapısı üzerinde yer alan kitabe aşınması sebebiyle okunamamıştır. Ancak kitabede yazan 1834 tarihinin yapının yapım yılı olduğu Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde bulunan bir belgeden anlaşılmıştır. Çan kulesinde yazan 1885 tarihi de kulenin ana yapıdan sonra yapıldığını göstermektedir.
Yapı, Türkiye ve Yunanistan arasında 1923 yılında yapılan mübadele sonucu cemaatini kaybetmiş ve pek çok kentteki terk edilen kiliseler gibi cemaat yitimine bağlı olarak farklı nedenlerle bozulmaya uğramıştır. Cami olarak kullanılmaya başlayan yapının mimari ve litürjik öğeleri tahrip edilmiş ya da dönüştürülerek kullanılmıştır. 1956 yılında Kızılay mülkiyetine geçen yapı depo olarak kullanılmış ve açıklıkların bir kısmı bu dönemde kapatılmıştır. Kullanılmamaya başladığı dönemden itibaren de zaman içinde terk edilen yapı define kazıları, vandalizm ve doğal etkenler nedeniyle zarar görmeye devam etmiştir. 
İlk bölümde, tezin amacı ve yönteminden bahsedilmiştir. 
İkinci bölümde, Kütahya'nın konumu, fiziksel özellikleri ile birlikte tarihsel süreçte sosyal ve demografik yapısı, kentin fiziksel gelişimi ve geleneksel kent dokusu içinde kilisenin durumu incelenmiştir. 
Üçüncü bölümde kilise tanımı yapılarak Rum Ortodoks Kiliselerinin mimari ve litürjik öğelerinin özellikleri incelenmiş, Baş Melekler Rum Kilisesi'nin konumu, tarihsel süreci hakkında bilgi verilerek mevcut durumunu gösteren rölöve ve analiz çalışmaları tanımlanmıştır.
Dördüncü bölümde yapıdaki izler, Rum Ortodoks Kiliseleri mimari özellikleri ve eski fotoğraflar ışığında yapıya yönelik restitüsyon önerileri geliştirilmiştir.
Beşinci bölümde koruma ve yeniden işlevlendirme önerisi geliştirilerek projelendirilmiştir.
Altıncı bölümde ise tüm bu bilgiler ışığında genel bir değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Kütahya, Rum, kilise, Ortodoks, restorasyon, camiye dönüştürülen kiliseler

Abstract:
In this study, it is aimed to examine the process of construction and change of the Greek Orthodox Church of Kütahya in the historical process, to document the current situation, to identify protection problems and to develop protection proposals. As one of the important monumental structures in Kütahya, the church has an important place in terms of contributing to the physical space and architecture of the city. This structure, which was used as a mosque and a warehouse for a period, has witnessed the history and it appears as an evidence of our history in the present time. It is considered as the subject of the thesis due to the fact that the structure is not used in the present and there are protection problems. 
Within the scope of the thesis study, it is aimed to determine the current situation of the structure and the transformations in the period which it was build and the changes it has undergone until present. While making these findings, written and oral sources were reached and the images were tried to be reached. Necessary protection, repair and usage recommendations for transferring the structure to future generations have been developed.
Kütahya has been a home to many civilizations in the region and it has been a city where different faith groups live together. The church in Kütahya, which has a large Greek population until the exchange period, needs to be preserved and transferred to the future due to the aesthetic value it added to the urban fabric of the Ottoman period, which reflects the architectural character of its social and economic structure.
Within the scope of the thesis study, the name of the building, known as the Kütahya Greek Church, was reached from a document in the Oral Traditional Archives of The Centre for Asia Minor Studies where the original name was the Archangel Greek Church. The inscription on the entrance door could not be read due to the damage of the inscription, but as understood from a document found in the Presidency State Archives, "1834" written in the inscription was considered to be the construction year. The date of 1885, written in the bell tower, indicates that the tower was built after the main building.
Building has lost its community due to the exchange of citizens made between Turkey and Greece in 1923 and as such abandoned churches in different cities it is degraded for different reasons. After it is used as a mosque, architectural and liturgical elements are destroyed or converted. In 1956, the building, which was owned by Kızılay, was used as a warehouse and some of the openings were closed during this period. The damage continued as a result of treasure excavations, vandalism and natural effects.
In the first chapter, the aim of the thesis was mentioned.
In the second chapter, the status and physical characteristics of Kütahya together with the social and demographic structure of the historical process, the physical development of the city and the state of the church in the traditional urban fabric were examined. 
In the third chapter, the definition of the church and the characteristics of the architectural and literary elements of the Greek Orthodox Churches were examined. 
In the fourth chapter, in the light of the traces in the structure, the architectural features of the Greek Orthodox Churches and the old photographs, restitution proposals for the structure were developed.
In the fifth chapter, protection and re-functionalization proposal was developed and projected.
In the sixth chapter, a general evaluation was made in the light of all this information.

Keywords: Kütahya, Greek, church, orthodox, restoration, churches converted to mosques