Behlûl-i Dânâ'dan öğretici hikâyeler
Instructive stories from  Behlûl-i Dânâ
Yazar: SEVİM KARACA
Danışman: DOÇ. DR. ASUMAN GÖKHAN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Fars Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
İslam dünyasında meczup olarak tanımlanan önemli kişilikler vardır. Bu meczuplar genellikle Allah aşkıyla kendinden geçmiş, aşkın âlimleridir. Sadece kendi yaşadığı dönemlerde ve coğrafyada değil, tüm dünyada önemli şahsiyetler haline gelmişlerdir. Bu meczuplar yaşadığı dönemlerdeki en alt tabakadan en üst tabakaya herkesi fikirleriyle, öğütleriyle, hiciv ve eleştirileriyle etkisi altına almışlardır.
Arap, Fars ve Türk edebiyatında önemli bir yere sahip olan Behlûl diye adlandırılan Ebû Vüheyb b. Amr b. el- Mugîre el- Kûfî es-Sayrafî, Abbasiler halifesi Hârûnürreşîd zamanında yaşamıştır. Döneminin en önemli meczubu olarak bilinen akıllı delidir. Yaşadığı dönemde çevresindekilerle olan münasebetlerinde takınmış olduğu kendine özgü tavırlarından dolayı, deli ve meczup olarak kabul edilmiştir. Fakat bunu maksatlı yaptığı aşikârdır. 
Behlûl-i Dânâ'nın doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Aslen Kûfeli'dir ancak; Bağdat'ta yaşamış olduğu rivayet edilir. Ölüm tarihi 190-805 olarak bilinmektedir. Hârûnürreşîd (170-193) dışında üç Halife dönemini gördüğü söylenir. Hârûnürreşîd'ten önce Hâdi (169-170), Mehdi (158-169) ve Mensur (136-158) olarak toplamda dört Halife döneminde (136-192) yaşamıştır. Edinilen kaynaklardan ulaşılan bilgilere göre h. 6. yy.' ın başlarında Bağdat'ta onun için bir kabir yaptırıldığı bilinir.
Bu çalışmada, hakkında çok fazla bilgi olmayan akıllı meczup Behlûl-i Dânâ'nın Farsça kaynaklarda geçen hikâyeleri, fıkraları ve şiirleri derlenip tasnif edilerek tarafımızdan Türkçeye çevrilmiştir. Bir giriş ve iki bölümden oluşan çalışmanın giriş kısmında Hiciv ve Mizah kavramlarından bahsedilip örneklerle açıklanmıştır. Birinci bölümde Abbasiler Dönemi ve Hârûnürreşîd'in hayatı, Behlûl-i Dânâ'nın hayatı ve Hârûnürreşîd ile arasındaki ilişki ve Behlûl'ün karakter ve tenkit yönü anlatılmıştır. İkinci bölümde ise Türkçeye çevrilen ve Behlûl'e ait gösterilen bazı Farsça hikâye ve fıkralar konularına göre tasnif edilmiştir.
Behlûl-i Dânâ'ya ithaf edilen hikâye, fıkra ve şiirler genellikle hizmetçi ve köleler, tüccarlar, din adamları, hükümdar ve yöneticiler gibi bazı tipler arasında geçmektedir. Bu menkıbelerde Behlûl, daima haklının yanında durmuş, sözünü sakınmadan doğru bildiğini açıkça söylemiş, muhataplarına önemli öğütler vererek adaleti savunmuştur. Behlûl'ün rahatça haklıya hakkını verebilmek ve aynı zamanda kendini de koruyabilmek için deliliğe sığınmış olabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
There are important personalities in the Islamic world who are defined as madzub. These madmen are generally scholars of love who are ecstatic with the love of God. They became important figures not only in their own time and geography, but all over the world. These crazy people influenced everyone in the times they lived in, from the lowest to the highest classes, with their ideas, advice, satire and criticism.
Ebû Vüheyb b. Amr b. el- Mugîre el- Kûfî es-Sayrafî, also known as Behlûl, has an important place in Arabic, Persian and Turkish literature. Behlûl lived during the time of the Abbasid caliph Harûnürreşîd. He is a smart madman who is known as the most important madman of his time. He was considered crazy and insane because of his unique attitudes in his interactions with those around him during his time. But it is obvious that he did this on purpose.
The exact date of birth of Behlûl-i Dânâ is not known. He is originally from Kufe, but; It is rumored that he lived in Baghdad. His death date is known as 190-805. It is said that he saw the reign of three Caliphs except Harunur Rashid (170-193). Before Hârûnürreşîd, he lived in a total of four Caliph periods (136-192), namely Hâdi (169-170), Mahdi (158-169) and Mensur (136-158). According to the information obtained from the sources h. It is known that a tomb was built for him in Baghdad at the beginning of the 6th century.
In this study, the stories, jokes and poems of the intelligent madman Behlûl-i Dânâ, which are mentioned in Persian sources, about which there is not much information, were compiled, classified and translated into Turkish by us. In the introduction part of the study, which consists of an introduction and two parts, the concepts of Satire and Humor are mentioned and explained with examples. In the first part, the Abbasid Period and the life of Hârûnürreşîd, the life of Behlûl-i Dânâ and his relationship with Hârûnürreşîd, and Behlûl's character and criticism are explained. In the second chapter, some Persian stories and jokes translated into Turkish and shown to belong to Behlûl are classified according to their subjects.
The stories, jokes and poems dedicated to Behlûl-i Dânâ are generally among some types such as servants and slaves, merchants, clergy, rulers and administrators. In these legends, Behlûl always stood by the righteous, openly stated that he knew what was right, and defended justice by giving important advice to his interlocutors. It is thought that Behlûl may have taken refuge in madness in order to easily give justice to the righteous and at the same time protect himself.