Tek Parti Döneminde Diyarbakır: 1923-1950
Diyarbakır in the Period of Single Party: 1923-1950
Yazar: ERCAN ÇAĞLAYAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SELAHATTİN TOZLU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History
Dizin: Cumhuriyet Halk Partisi = Cumhuriyet Halk Party ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Siyasi durum = Political situation ; Sosyoekonomik durum = Socio-economic situation ; Tek Parti Dönemi = Single Party Period

Özet:
Bu tezin amacı, CHP'nin iktidarda olduğu ve Tek parti dönemi olarak ifade edilen 1923-1950 yılları arasındaki Diyarbakır'ın siyasi, sosyal, fiziki, kültürel ve ekonomik yapısını ortaya koymaktır. Beş bölümden oluşan tezin birinci bölümünde Diyarbakır'daki siyasal hayat, milletvekilleri genel seçimleri, CHP ile DP'nin Diyarbakır'da örgütlenmesi ele alınmıştır. İkinci bölümde, 13 Şubat 1925'te Diyarbakır'da meydana gelen Şeyh Sait ayaklanması ve Diyarbakır'daki etkileri üzerinde durulmuştur. Aynı bölümde, 1927 yılında Diyarbakır'da kurulan Birinci Umumi Müfettişliğin Diyarbakır'daki askeri, siyasi, sosyal, iktisadi ve ümrani faaliyetleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde, 1927-1950 yılları arasında yapılan beş nüfus sayımı esas alınarak Diyarbakır nüfusunun demografik yapısı ortaya konmuştur. Devamında, Tek parti dönemi iskân ve zorunlu göç politikaları doğrultusunda Diyarbakır'daki demografik müdahaleler ele alınmıştır. Bu bağlamda, Diyarbakır'dan Batı vilayetlerine yapılan sürgünler ile Balkanlardan Diyarbakır'a yapılan göçmeniskânı üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde Diyarbakır'daki eğitim ve kültür hayatı ele alınmıştır. Bu doğrultuda Tek parti hükümetlerinin eğitim politikaları ele alınarak eğitim istatistikleri doğrultusunda Diyarbakır'daki ilk, orta ve mesleki/teknik eğitim ele alınmıştır. Akabinde, Diyarbakır'daki Türk Ocağı ile Diyarbakır Halkevi'nin siyasi, sosyal ve kültürel çalışmaları işlenmiştir. Çalışmanın beşinci ve son bölümünde ise Diyarbakır'daki ulaşım, bayındırlık ile iktisadi faaliyetler ele alınmıştır. Kısacası bu çalışmada, Tek parti döneminde Cumhuriyet Diyarbakır'ının siyasi, sosyal, iktisadi ve fiziki dönüşümü ortaya konmaya çalışılmıştır.

Abstract:
This dissertation aims to explore political, social, cultural and economic characteristics as well as the physical layout of Diyarbakır in a period Republican People's Party [RPP] remained the sole governing political power in Turkish politics. The first chapter examines the political life in Diyarbakır, the impact of the general parliamentarian elections on city life, and the nature of political organizations of RPP and Democratic Party [DP] in Diyarbakır. The second chapter discusses the revolt of SheikhSait a wide-reaching popular uprising broke out in Diyarbakır on 13 February 1925, and the ensuing effects of the rebellion on the city. The same section also includes a discussion on the military, political, social, economic activities and the investments regarding the public wealth of the city by the First General Inspectorship in Diyarbakır founded in 1927. The third chapter is dedicated to population policies applied in Diyarbakır in 1927-1950. In this regard, on the basis of five available population censuses held in the area in this period, the inhabitants of the city is grouped according to mother tongues they are speaking, religious beliefs, and the ratio of literacy. The direct involvement of the single-party government in the demographic affairs in the city, the population exchange between western and eastern parts of the country, and compulsory immigration from the city constitutes a major aspect of the dissertation. The fourth chapter deals with the educational policies introduced by the government to be carried out in Diyarbakır and their practical results on the primary, secondary and high schools. This section is supplemented by a discussion on the political, social and cultural activities Diyarbakır Branch of Türkish Ocak and Diyarbakır People's House. The last chapter discusses the development in public wealth, transportation and city economy under the single-party government.