Tehlikeli maddelerin havayoluyla taşınmasında çok kriterli karar verme yöntemi (Choquet Integral) ile alternatif havalimanı belirlenmesi
Multi criteria decision making method (Choquet Integral) for determination of alternate aerodrome  in the air transportation of hazmat
Yazar: RENGİN GİZEM MUKANBAY
Danışman: YRD. DOÇ. DR. TUFAN DEMİREL
Hava Harp Okulu Komutanlığı / Havacılık ve Uzay Teknolojileri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Yöneylem Araştırması Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering

Özet:
Tehlikeli Madde Lojistiği, günümüz dünyasında üzerinde önemle durulan bir lojistik
dalıdır. Son yıllarda tehlikeli maddelerin birçok sektörde kullanılmasına ve
teknolojinin gelişmesine bağlı olarak tehlikeli madde lojistiğine olan ihtiyaç da
artmaktadır.
Tehlikeli maddeler, özelliklerinden dolayı çok hassas ve dikkatli bir şekilde
taşınması gereken maddelerdir. Tehlikeli madde lojistiğinde maddenin kabulünden
yüklenmesine, taşınmasından boşaltılmasına kadar geçen süreçte emniyet hep en ön
planda tutulmaktadır. Tehlikeli maddeler gibi özel kargoların yüksek emniyet ve
güvenilirlikle en uzun mesafelere dahi en kısa zamanda taşınabilmesinin sağlanması
taşıma modları arasında havayolu taşımacılığını popüler kılmaktadır.
Havayolu şirketlerinin sayılarının ve aralarında rekabetin artması yapılan seferlerin
kȃrını düşürmekte ve bu da havayolu kargo taşınmacılığının önemi daha da
artırmaktadır. Dünyadaki gelişmelere paralel olarak Türkiye geneli havalimanlarında
kargo trafiği son 10 yılda giderek artmıştır. Havayoluyla yapılan kargo taşımalarının
önemli bir kısmını tehlikeli madde gönderileri oluşturmaktadır.
Karar vericiler birden çok alternatif arasından amaca yönelik olarak en uygun olanı
belirlemek ister. Çok kriterli karar verme (ÇKKV) süreci çeşitli yöntemler kullanarak
oluşturulan kriterlere göre alternatifler arasından en uygun çözümün belirlenmesidir.
Bu yöntemin avantajı karar vermeyi zorlaştıran ve karmaşık hale getiren çok sayıda
birbiriyle çelişen kriter ve alternatifin birlikte değerlendirilmesidir.
Bu çalışmada tehlikeli madde taşıyan bir kargo uçağının hava şartlarından dolayı
planlı havalimanına iniş yapamaması halinde taşıdığı kargonun özelliğine, havacılık
kurallarına ve tehlikeli madde ile havalimanları konusunda uzman ve tecrübeli karar
vericilerin değerlendirmesine bağlı olarak, alternatif havalimanları arasından
xxii
emniyetle iniş yapabileceği en uygun havalimanının uçuş öncesi planlamada
belirlenmesi amaçlanmıştır.
Uçuş öncesi yapılan planlamadaki alternatif havalimanı arayışına daha etkin sonuçlar
elde etmek için Türk Sivil Havacılık Kanunu, Ulaştırma Bakanlığının Hava Alanı
Yapım, İşletim ve Sertifikalandırma Yönetmeliği ile Tehlikeli Maddelerin Havayolu
ile Emniyetli Taşınması yayını, MEB Tehlikeli Madde Taşımacılığı, Risk ile
Havayolu Taşımacılığı modülleri ve Devlet Hava Meydanları İşletmesinden alınan
Havalimanlarının Teknik Özellikleri ve Kolaylıkları bilgilerinden faydalanılarak
oluşturulan beş ana ve on yedi alt kriter içeren havalimanı değerlendirme modeline
birbiri ile bağımlı olan ölçütlerin değerlendirilmesinde etkili olan çok kriterli karar
verme yöntemlerinden genelleştirilmiş choquet bulanık integrali uygulanmıştır.
Tehlikeli madde taşıması yapılacak bir uçuşun planlamasında çok kriterli karar
verme yönteminin sağlayacağı bilimsel katkı yardımıyla emniyetli, hızlı, maliyet
etkin uçuşlar planlanması amaçlanmıştır.

Abstract:
Hazardous materials logistics is a strongly emphasized logistics branch on today's
world . Due to the use of hazardous materials in many sectors and technology
development and with the need of hazmat logistics, transportation activities has
increased in recent years.
Hazardous materials logistics must be done very sensitive and carefully. Safety
comes first at all stages of hazmat logistics. High safety and confidence, fast shipping
even as the longest distance makes the air transportation popular.
The importance of cargo transport has increased when the passenger fees decreased
as a result of the continuing increase in the number of airlines companies and
competition between them. In Turkey general cargo traffic at airports has increased
in line with the global developments at last decade. A significant portion of the cargo
shipments constitutes from hazardous substances.
Decision-makers wants to determine the most appropriate alternative according to
their purpose. Multi-criteria decision-making (MCDA) is a process which is
determining the most suitable solution among the alternatives, according to
established criteria, using a variety of methods. The advantage of this method is to
evaluate criteria and alternatives together which makes the problem difficult and
complex to make decisions.
In this study we aimed to determine the appropriate airport for landing before the
flight, among the alternates according to aviation rules, airport 's cargo's property
and experienced judgement in case of unable for landing to the main airport due to
the weather conditions.
To achieve more effective outcomes for the alternative airport we applied to the
"MCDM method Choquet fuzzy integral. Choquet fuzzy integral is effective in the
xxiv
evaluation of criteria which are dependent on each other. We use a model with 5
main and 17 sub-criteria chosen based on Turkish Civil Aviation Law,
Transportation of Dangerous Goods, Risk and Air Transport Modules of Ministry of
Education, technical features and advantages of airports and we aimed effective
flight planning by the help of MCDM method's scientific contribution.