Tendürek Dağı (Ağrı-Van) ve yakın çevresinin jeomorfolojisi
The geomorphology of Mount Tendürek (Ağrı-Van) and it's environment
Yazar: SEMRA ÇOBANOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. HALİL ZORER
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Fiziki Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Dağlar = Mountains ; Jeomorfoloji = Geomorphology ; Kalkanlar = Shields ; Tendürek Dağı = Tendürek Mountain ; Volkan = Volcano ; Volkanik topraklar = Volcanic soils

Özet:
Arap Plakası'nın Anadolu'yu kuzeye doğru sıkıştırmasıyla oluşan kırık (fay) hatlar
üzerinde bir dizi volkan bulunmaktadır. Bu tektonik hatların en önemlilerinden biri Bitlis
Masifi'nin kuzeyinden ve Van Gölü'nün kuzeybatısından başlayıp kuzeydoğuya doğru uzanan
hattır. Bu hat üzerinde kuzeydoğuya doğru Nemrut (2935 m), Süphan (4058 m), Tendürek (3533
m) ve Ağrı (5137 m) geniş alana yayılmış Kuvaterner volkanları olarak ardalanırlar. Bu tektonik
hatları takip eden magmatizma ile oluşan Tendürek Dağı en genç volkanik dağlardan biridir.
Araştırma konusunu oluşturan Tendürek Dağı, akıcı bazalt lavlarla çevresinde geniş bir
bazalt platosu oluşturmuştur. Dağı oluşturan batı ve doğu Tendürek konileri bu bazalt platosunun
üzerinde yükselmektedir. Dağın kuzeyinde K-G yönü ile karakterize edilen sıkışma tektonik
rejimine bağlı olarak bir açılma çatlağı gelişmiş ve kuzeye doğru oluşmaya devam etmektedir.
Dağın morfolojisi de bu yönelime bağlı olarak K-G yönlü uzanan elips bir şekle sahiptir.
Doğu Anadolu Bölgesi'nde Kuvaterner döneminde oluşmaya başlayıp, kayıtlara göre
tarihsel çağlarda da gaz püskürmüş olan Tendürek Dağı, Van Gölü'nün kuzeydoğusunda Van ile
Ağrı il sınırları içerisinde bulunmaktadır. Tendürek Dağı ve ilişkili lavlar beş evrede püskürmüş
olup, düşük viskoziteli bazaltik bir yapıya sahiptir. Lavların kimyasal yapısı ve erüpsiyonun sakin
olması çift konili Tendürek Dağı'nın morfolojik olarak tipik bir kalkan volkanı formu kazanmasını
sağlamıştır.
Bu volkanik komplekste merkezi püskürmelerle oluşan Büyük ve Küçük Tendürek konileri
ve kraterleriyle polijenik volkanizma; Tendürek Dağı çevresindeki fissür çıkış hatlarına bağlı
oluşan skorya konileri, lokal lav çıkış alanları, volkanik domlar, sıçrıntı konileri ve hornitolar
çalışma alanındaki monojenik volkanizmanın en belirgin jeomorfolojik oluşumlarıdır.

Anahtar Kelimeler: Tendürek Dağı, Jeomorfoloji, Volkanizma, Kalkan Volkan, Stratovolkan, Monojenik Volkanizma

Abstract:
There are a series of volcanoes on the broken (fault) lines formed by the compression of
the Arabian plate towards the north of Anatolia. One of the most important of these tectonic lines
is the line starting from the north of the Bitlis massif and northwest of Lake Van and extending
towards the northeast. Nemrut (2935 m), Süphan (4058 m), Tendürek (3533 m) and Ağrı (5137
m) alternate to the northeast on this line as widely spread Quaternary volcanoes. Tendürek
Mountain, formed by magmatism following these tectonic lines, is one of the youngest volcanic
mountains.
Tendürek Mountain, which is the subject of the research, has formed a large basalt plateau
around it with flowing basalt lavas. The western and eastern Tendürek cones forming the mountain
rise above this basalt plateau. Depending on the compressional tectonic regime characterized by
the N-S direction in the north of the mountain, an opening crack has developed and continues to
form towards the north. Depending on this orientation, the morphology of the mountain has an
elliptical shape extending in N-S directions.
Tendürek Mountain, which started to form in the Eastern Anatolia region during the
Quaternary period and erupted with gas in historical times according to the records, is located
within the borders of Van and Ağrı provinces in the northeast of Van Lake. Mount Tendürek and
associated lavas erupted in five phases and have a low-viscosity basaltic feature. The chemical
structure of the lavas and the calmness of the eruption enabled the biconical Tendürek Mountain
to acquire a morphologically typical shield volcano form.
Polygenic volcanism with Big and Small Tendürek cones and craters formed by central
eruptions in this volcanic complex; scoria cones, local lava outflow areas, volcanic domes, spatter
cones and hornitos formed due to fissure eruptions around Tendürek Mountain are the most
prominent geomorphological formations of monogenic volcanism in the study area.

Key Words: Mount Tendürek, Geomorphology, Volcanism, Shield Volcano, Stratovolcano, Monogenic Volcanism