İş ve sosyal güvenlik hukukunda göçmen işçiler
Migrant workers in labor and social security law
Yazar: YELİZ YÜCEL
Danışman: PROF. DR. ENVER MURAT ENGİN
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı / İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
"İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda Göçmen İşçiler" ismini taşıyan bu
çalışmada göçmen işçilerin iş ve sosyal güvenlik hukukundaki durumları ele
alınmaktadır.
Göç kavramı yeni bir kavram değildir. Nitekim göç, insanlık var olduğundan
beri süregelen bir olgudur. Bunun yanında, özellikle Ortadoğu'da yaşanan savaşlar
ile Rusya'nın Ukrayna'yı işgali ve küresel iklim değişiklikleri neticesinde göç,
günümüzdeki en önemli konulardan biri haline gelmiştir. Bundan dolayı da göçün,
güncelliğini yitirmeyen bir konu olduğu ifade edilebilir.
Jeopolitik konumundan dolayı ülkemiz de tarih boyunca göçlerden
etkilenmiştir. Modern çağlarda daha ziyade kaynak veya transit ülke olarak bilinen
ülkemiz, özellikle Suriye'de yaşanan iç savaş nedeniyle bir anda yoğun bir göç
akışına maruz kalmış ve bir hedef ülke haline gelmiştir. Bu durum ise ekonomik,
demografik, sosyolojik, siyasi vb sorunların yanı sıra hukuki sorunların doğmasına
da yol açmıştır. Nitekim, daha önce bu denli büyük bir göç dalgasıyla karşılaşmamış
olan Türkiye, Suriye'den gelen göçlere karşı hukuki açısından da hazırlıksız
yakalanmıştır. Bu kişilerin yabancılar hukuku çerçevesinde hukuki statüsü uzunca bir
süre belirlenememiş ve bu sorunu aşabilmek için geçici koruma statüsü
düzenlenmiştir. Buna karşın, özellikle medyanın etkisiyle Suriyelilerin sıkça
"mülteci" olarak nitelendirilmeye devam edildikleri de görülmektedir. Halbuki Türk
hukukunda "mülteci" kavramı Suriye'den gelen kişiler için kullanılabilecek bir
kavram değildir. "Göçmen" kavramı da hukukumuzda oldukça sınırlı bir anlamda
kullanıldığı için Türk hukuku özelinde düşünüldüğünde bu kavram da aslında
Suriyelileri kapsamamaktadır. Suriye'den ülkemize yapılan göçlerin, ülkemize göç
eden kişileri yabancılar hukuku bakımından hangi statüde tanımlayacağımız
hususundaki karışıklığı su yüzüne çıkardığı söylenebilir.
xxxi
Göç konusunun, başta sosyoloji olmak üzere çeşitli disiplinlerce sıklıkla
incelenmesine rağmen, hukuk alanındaki çalışmaların diğer disiplinlere nazaran daha
az olduğu ve özellikle iş ve sosyal güvenlik hukuku alanındaki çalışma sayısının çok
daha sınırlı sayıda olduğu görülmektedir. Halbuki ülkemize gelen göçmenler iş
piyasasını da etkilemiş ve göçmenlerin burada iş sözleşmesi çerçevesinde çalışmaya
başlamalarıyla beraber iş ve sosyal güvenlik hukuku bakımından da sorunlar ortaya
çıkmaya başlamıştır. Göçmenlerin ucuz iş gücü olarak görülmesi ve kayıt dışı
çalıştırılma eğiliminin yüksek olması, iş ilişkisinden doğan haklarının yerli işçilere
nazaran çok daha rahat şekilde çiğnenebilmesi, göçmen olmaları sebebiyle iş
ilişkisinde ayrımcılığa maruz kalmaları gibi durumlar iş ve sosyal güvenlik
hukukuntaki temel sorunları oluşturmaktadır. Konu, düzensiz göçmenler bakımından
ele alındığında ise düzenli göçmenlere göre daha da kötü bir tablo ile
karşılaşılmaktadır. Nitekim düzensiz göçmenler genelde kendilerine dayatılan
çalışma koşullarını kabul etmeye mebcur kalmakta ve sınır dışı edilme tehdidi ve
korkusu nedeniyle haklarını aramaktdan da çekinmektedir. Düzensiz göçmen işçiler
tarafından açılan davaların çok sınırlı sayıda olması, bu durumu gözler önüne
sermektedir. Ayrıca, iş ve sosyal güvenlik hukukunda özellikle düzensiz göçmenler
bakımından birçok soru yanıtlanmayı beklemektedir. Örneğin çalışma izniyle ilgili
hükümlere aykırı davranan düzensiz göçmenlerin iş sözleşmelerinin geçerli sayılıp
sayılmayacağı dahi henüz üzerinde fikir birliğine varılmış bir husus değildir.
Göçmen işçilerle ilgili pek fazla akademik çalışma olmaması ve bu kişilerle
ilgili yanıtlanmayı bekleyen birçok sorunun olması sebebiyle iş ve sosyal güvenlik
hukuku bakımından göçmen işçilerin incelenmesine karar verilmiştir. Göçmen
işçilerin iş ve sosyal güvenlik hukuku açısından karşılaştıkları sorunları ortaya
koymak, bunlara karşı hangi haklara sahip olduklarını açıklamak, mevcut ya da
ortaya çıkma potansiyeli olan hukuki sorunlara çözüm yolları önermek ve bu
konuları akademik çevrelerin tartışmasına sunabilmek bu çalışmanın temel
hedeflerini oluşturmaktadır.
Çalışmamızda karşılaştırmalı hukuk yönteminden de yararlanılmıştır. Bunun
nedeni ise bir ülkedeki hukuk sisteminin, başka bir ülkedeki hukuk sistemi ile
karşılaştırılması yoluyla, mevcut veya ortaya çıkabilecek hukuki sorunlara daha iyi
çözüm önerileri getirilebilmesidir. Bu çerçevede hukukumuz ile Alman hukuku
xxxii
arasında karşılaştırmalar yapılmıştır. Alman hukukunun seçilme nedeni ise
Almanya'nın da tıpkı ülkemiz gibi yoğun göç alan bir ülke olması sebebiyle göçün iş
ve sosyal güvenlik hukuku alanında doğurduğu sorunlara Alman hukukunun ne gibi
çözümler sunduğunu ortaya koyabilmektir Çalışmamızda nicel veriler de sıkça
kullanılmıştır. Böylece çalışmamız, matematiksel verilerle de desteklenmiştir.
Bu çalışma sistematik olarak ise üç ana bölümden oluşacak biçimde
hazırlanmıştır. Hukuki çalışmalarda göç, göçmen ve göçmen işçi kavramları üzerinde
pek de durulmadığı gözlemlendiği için çalışmamızın ilk bölümünde bu kavramlar
üzerinde durulmuştur. Söz konusu kavramların tanımları üzerinde uzlaşma
bulunmadığını ifade etmek gerekir. Bu belirsizliği bertaraf edebilmek için bu
çalışmada Uluslararası Göç Örgütü (Kısaca IOM)'un tanımları ve açıklamalarından
sıklıkla yararlanılmıştır. Nitekim IOM, yaptığı çalışmalarla göç konusuna
uluslararası alanda öncülük etmektedir. Söz konusu kavramların açıklanması
suretiyle özellikle göçmen ve yabancı kavramları arasındaki farklılıklar ve göçmen
işçi kavramının kimleri ifade ettiği ortaya konulmak istenmiştir.
İkinci bölümde ise iş hukuku açısından göçmen işçiler ele alınmıştır. Burada
ilk olarak göçmenlerin çalışma hakkı üzerinde durulmuş ve bu hakkın belli açılardan
sınırlamalara tabi olduğu görülmüştür. Bu sınırlamalar çalışma izni almak ve Türk
vatandaşlarına hasredilen işlerde çalışmamak şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bu
sınırlamalara uyan göçmenler düzenli göçmen işçi statüsünde sayılırken, uymayanlar
ise düzensiz göçmen işçi statüsünde sayıldıklarını belirtmek gerekir. Bu ayrım iş
hukuku açısından oldukça önemlidir, zira iş sözleşmesinin geçerli sayılıp
sayılmayacağı sorusu bu ayrım çerçevesinde yanıtlanabilmektedir. Bu tartışmaların
ardından çalışma izni ve iş sözleşmesinin türü arasındak ikişkiye değinilmiştir. Daha
sonra göçmen işçilerin çalışma yaşamındaki temel hakları ele alınmış ve bu
çerçevede göçmen işçilerin sendika hakkı, göçmenlerin çalışma yaşamında
karşılaştığı ayrımcılıklar ile iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri konuları üzerinde
durulmuştur.
Çalışmamızın son bölümünde ise sosyal güvenlik hukuku bakımından
göçmen işçiler incelenmiştir. Göçmen işçilerle ilgili olarak sosyal güvenlik hukuku
alanında yaşanan temel sorunun ise sigortasız çalıştırılma olduğu görülmektedir.
xxxiii
Sosyal güvenlik hukuku açısından doğan sorunların çözümünün de göçmenlerin iş
sözleşmesinin geçerliliği noktasında yapılacak yoruma göre şekilleneceğini ifade
etmek gerekir.
Anahtar Kelimeler: Göç, Göçmen, Göçmen İşçi, İş Hukuku, Sosyal Güvenlik
Hukuku

Abstract:
This study titled "Migrant Workers in Labor and Social Security Law"
examines the situation of migrant workers in labor and social security law.
Migration is not a new concept. In fact, migration has been a phenomenon
that has been going on since the beginning of humanity. Moreover, due to wars in the
Middle East, Russia's invasion of Ukraine and global climate changes, migration has
become one of the most important topics of today. Therefore, it can be stated that
migration is a topic that never loses its actuality.
Due to its geopolitical location, our country has also been affected by
migration throughout history. Our country, which was known more as a migrant
sending or a transit country in modern times, has suddenly been exposed to a massive
migration flow and has become a migrant hosting country, especially due to the civil
war in Syria. This situation has led to legal problems as well as economic,
demographic, sociological, political, etc. As a matter of fact, Turkey, which has not
previously encountered such a large migration wave, has also been caught
unprepared in terms of law against migration from Syria. The legal status of these
people within the framework of law of foreigners could not be determined for a long
time and temporary protection status was regulated to overcome this problem.
However, it is observed that, particularly due to the influence of the media, Syrians
continue to be frequently labeled as "refugees". In fact, the concept of "refugee" in
Turkish law is not a concept that can be used for those coming from Syria. Since the
concept of "migrant" is used in a very limited sense in our law, this concept does not
include Syrians when considered in the context of Turkish law. It can be said that the
migrations from Syria have highlighted the confusion over the legal status of the
people migrating to our country within the scope of law of foreigners.
xxvii
Although the issue of migration has been frequently examined by various
disciplines, particularly sociology, it is observed that studies in the field of law are
less compared to other disciplines and the number of studies in the field of labor and
social security law is much more limited. However, migrants who have come to our
country have also affected the labor market and since they started to work here
within the framework of employment contracts, problems have also started to arise in
terms of labor and social security law. Considering migrants as chep labor, the
tendency to employ them unregistered, violating their rights arising from the
employment relationship much more easily, the discriminations in employment
relationships due to being migrants constitute the basic problems in labor and social
security law. When the issue is considered in terms of irregular migrants, an even
worse picture is encountered compared to regular migrants. Indeed, irregular
migrants are often forced to accept the working conditions imposed on them and are
also reluctant to claim their rights due to the threat and fear of deportation. The very
limited number of lawsuits filed by irregular migrant workers demonstrates this
situation. Furthermore, there are many unanswered questions in labor and social
security law, especially regarding irregular migrants. For example, whether the
employment contracts of irregular migrants who violated the provisions regarding
work permits will be considered valid or not is not yet a matter on which a consensus
has been reached.
Since there are not many academic studies on migrant workers and there are
many questions about these people waiting to be answered, it was decided to
examine migrant workers in terms of labor and social security law. The main aims of
this study are to reveal the problems migrant workers face in terms of labor and
social security law, to explain which rights they have, to propose solutions to existing
or potential legal problems and to present these issues to the discussion of academia.
In our study, the comparative law method has also been utilized. The reason
for this is that comparing the legal system of one country with another can provide
better solutions to existing or potential legal problems. In this context, comparisons
have been made between our law and German law. The reason for choosing German
law is to reveal what solutions German law offers to the problems caused by
migration in the field of labor and social security law, since Germany, like our
xxviii
country, is a migrant hosting country. Quantitative data has also been frequently used
in our study. Thus, our study is also supported by mathematical data.
This study is systematically structured into three main parts. Since it has been
observed that the concepts of migration, migrant and migrant worker are not
emphasized much in legal studies, the first part of our study focuses on these
concepts. It should be stated that there is no consensus on the definitions of these
concepts. In order to eliminate this uncertainty, the definitions and explanations of
the International Organization for Migration (IOM) are frequently used in this study.
Indeed, IOM is a leading organization in the international arena of migration studies.
By explaining these concepts, the study aims to clarify the differences between the
concepts of migrant and foreigner and to define who the concept of "migrant worker"
refers to.
In the second part, migrant workers are examined in terms of labor law. Here,
firstly, the right to work of migrant workers is examined and it is observed that this
right is subject to some restrictions. These restrictions are obtaining a work permit
and not working in jobs allocated to Turkish citizens. It should be noted that migrants
who obey these restrictions are classified as regular migrant workers, while those
who do not obey are classified as irregular migrant workers. This distinction is quite
important in terms of labor law, because the question of whether the employment
contract is valid or not can be answered based on this distinction. Following these
discussions, the relation between the type of work permit and employment contract is
examined. Then, the fundamental rights of migrant workers in working life are
discussed and within this framework, trade union rihgts of migrant workers, the
discriminations migrant workers face in working life and occupational health and
safety measures are emphasized.
In the final part of our study, migrant workers are examined in terms of social
security law. It is observed that the main problem experienced in the field of social
security law regarding migrant workers is that they are employed without insurance.
It should be stated that the solutions to the problems arising in terms of social
security law will be shaped according to the interpretation to be made regarding the
validity of the migrants' employment contracts.
xxix
Keywords: Migration, Migrant, Migrant Worker, Labor Law, Social Security Law