Ders kitaplarında bağımlılık: Ortaokul ders kitapları üzerine bir içerik analizi
Addiction in textbooks: A content analysis on secondary school textbooks
Yazar: MELİKE EROĞLU
Danışman: DOÇ. DR. FATMA ELİF KILINÇ ; DOÇ. DR. GÜLSEREN ÇITAK TUNÇ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Çocuk Gelişimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Psikoloji = Psychology ; Sağlık Eğitimi = Health Education

Özet:
Bu araştırmada Millî Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu onayı ile ortaokullarda okutulan ders kitaplarını bağımlılık boyutuyla taramak ve içerik analizini gerçekleştirmek amaçlanmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda 20 ders kitabı cümle bazında incelenmiştir. 
İlk aşamada, bağımlılıkla ilgili kategoriler, kodlar ve alt kodlar oluşturulmuştur. "Teknoloji Bağımlılığı", "Tütün Bağımlılığı", "Madde Bağımlılığı", "Davranışsal Bağımlılıklar", "Sağlıklı Yaşam" ve "Bağımlılık Tanımlayıcılar" olmak üzere toplamda altı kategori ve 61 kod belirlenmiştir. İkinci aşamada, belirlenen kodların cümle bağlamında sıklığı (frekans) ve mesaj nitelikleri değerlendirilmiştir. Mesajlar içeriklerine göre; "görsel destek", "uyarı", "sorgulama", "olumsuz yönlendirme", "olumlu yönlendirme" ve "belirsiz" olmak üzere altı grupta sınıflandırılmıştır. Bağımlılıkla ilgili kodların kategori dağılımları (%) ve sıklıkları (f) sırasıyla; "Sağlıklı Yaşam" %38.7 (f=492), "Teknoloji Bağımlılığı" %34.9 (f=444), "Bağımlılık Tanımlayıcılar" %11.0, (f=139), "Madde Bağımlılığı" %7.2 (f=92), "Davranışsal Bağımlılık" %4.9 (f=62) ve "Tütün Bağımlılığı" %3.4 (f=43) olarak belirlenmiştir.  Bağımlılık alt boyutlarında sınıflandırılmış olan mesaj niteliklerinin sıklık değerleri (f) incelendiğinde; sıklık (f) olarak en fazla yer aldığı kategoriler, "görsel destek" için sağlık yaşam (f=72), "uyarı" için teknoloji bağımlılığı (f=113), "sorgulama" için sağlıklı yaşam (f= 69), "olumsuz yönlendirme" (f=19) ve "olumlu yönlendirme" (f=58) için teknoloji bağımlılığı ve "belirsiz" nitelikteki mesajlar için sağlıklı yaşam (f=243) olarak bulunmuştur. Tütün bağımlılığı kategorisi, "görsel destek" (f=2), "uyarı" (f=27) ve "sorgulama" (f=3) mesaj nitelikleri yönünden en az sıklığa sahip olan bağımlılık alt boyutu olmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, ortaokul ders kitaplarında bağımlılıkla ilgili en fazla "sağlıklı yaşam" konusuna vurgu yapıldığı fakat verilmek istenen mesajların çoğunun belirsiz nitelikte olduğu, "davranışsal bağımlılık" ve "madde bağımlılığı" kategorilerine yönelik mesajlara çok az yer verildiği ve "tütün bağımlılığı" kategorisindeki mesajların nitel ve nicel olarak yetersiz olduğu belirlendi.

Abstract:
This study aims to scan and undertake a content analysis of the secondary school textbooks approved by the Board of Education of the Ministry of National Education in terms of addiction. For this purpose, 20 textbooks were analyzed on sentence basis. 
In the first step, addiction-related categories, codes and sub-codes were developed. A total of 61 codes were identified under 6 categories: "Technology Addiction", "Tobacco Addiction", "Substance Addiction", "Behavioral Addictions", "Healthy Living" and "Addiction Descriptors". The second step assessed sentence frequency and message attribute of the identified codes. Based on their content, messages were classified into six groups: "visual support", "warning", "questioning", "negative guidance", "positive guidance" and "ambiguous". The category distributions (%) and frequencies (f) of the addiction-related codes were as follows: "Healthy Living" 38.7%(f=492), "Technology Addiction" 34.9%(f=444), "Addiction Descriptors" 11.0%(f=139), "Substance Addiction" 7.2%(f=92), "Behavioural Addiction" 4.9%(f=62), and "Tobacco Addiction" 3.4%(f=43). When examining the frequency values (f) of the message attributes classified in the addiction sub-dimensions, the categories with the highest frequency (f) were healthy living for "visual support" (f=72), technology addiction for "warning" (f=113), healthy living for "questioning" (f=69), technology addiction for "negative guidance" (f=19) and "positive guidance" (f=58), and healthy living for "ambiguous" messages (f=243).The category of tobacco addiction had the lowest frequency of "visual support" (f=2), "warning" (f=27), and "questioning" (f=3) message attributes.
The findings reveal that the issue of "healthy living" iss emphasized the most in secondary school textbooks regarding addiction, but the majority of the intended messages are ambiguous, the messages for the categories of "behavioural addiction" and "substance addiction" are very few, and the messages in the category of "tobacco addiction" are both qualitatively and quantitatively inadequate.