Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler
Relations between the People's Republic of Azerbaijan and the Ottoman State
Yazar: AMİL JAFARZADE
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ALİ BOLAT
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Ana Bilim Dalı / Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Türk-Azerbaycan ilişkileri = Turkish-Azerbaijan relations

Özet:
18. yüzyılın başlarında Rus Çarlığı'nın işgaline uğrayan Azerbaycan'da, II. Aleksandr'ın 1860'lı yıllarda başlattığı reformlarla birlikte kazanılan basın özgürlüğü, ülkenin aydınları arasında ulus devlet düşüncesinin hızla yayılmasına sebep olmuştur. 1905'teki devrim sonrası Rusya'da kurulan meşruti idarenin sağladığı kısmi özgürlüklerden faydalanan Azerbaycan liderleri farklı siyasi fırkalar kurmuşlardır. Bunlardan en önemlisi, Mehmed Emin Resulzade başkanlığında 1911'de kurulan milliyetçi Müsavat Partisi olmuştur. I. Dünya Savaşı'ndan mağlubiyetle ayrılan Rusya'da Şubat ve Ekim Devrimleri sonrasında Geçici Hükümet kurulurken ve daha sonra da Bolşevikler iktidara gelirken aynı esnada Tiflis'te de bölgedeki üç milli unsurun (Gürcüler, Ermeniler ve Azerbaycanlılar) temsil edildiği Mavera-yı Kafkas hükümeti kurulmuş, bu yeni siyasi oluşumda Azerbaycanlıları Müsavat Partisi temsil etmiştir. Lakin federasyon şeklinde kurulan bu hükümet, Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndaki rakibi Osmanlı Devleti'nin Kafkaslardaki askeri harekatları sonucu 28 Mayıs 1918'de üç ayrı milli devlete bölünmüştür. Bu yeni milli devletlerden biri de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'dir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Osmanlı Devleti ile dostane ilişkiler tesis etmiş ve 4 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması gereğince İngiliz güçleri ile Ermeni ve Bolşevik çetelerin işgaline karşı Osmanlı hükümetinden askeri yardım almıştır. Kendi topraklarında siyasi otoritesini kuramamış Azerbaycan hükümeti, Osmanlı Devleti tarafından yeni oluşturulmuş ve başında Nuri Paşa'nın (Killigil) durduğu Kafkas İslam Ordusu'nun yardımıyla, en son 14 Eylül 1918'de Bakü'yü ele geçirerek, Azerbaycan topraklarını Bolşevik, Ermeni ve İngiliz unsurlarından temizlemeyi başarmıştır. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrası I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti, Azerbaycan topraklarından çekilmek zorunda kalmıştır. Bu çekilme sürecinde, Azerbaycan halkını Ermeni çetelerin insafına terk etmek istemeyen Osmanlı ordu birlikleri, İstanbul'dan gelen emirlere uymayıp Azerbaycan halkına silah ve mühimmat yardımı yapmışlardır. Daha sonra, Osmanlı ordusunun tahliye ettiği Azerbaycan'a İngiliz güçleri gelmiş ve 1919-1920 yıllarında iki ülkenin ilişkilerini sınırlamıştır. Bu süreç, 28 Nisan 1920'de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Sovyet işgaline uğramasına kadar devam etmiştir. Bu çalışma I. Dünya Savaşı'nın getirdiği yıkım sonrası, kardeşlik duygularıyla sırt-sırta mücadele eden, daha sonra ise kendi istikballeri için İtilaf Devletleri ile iyi geçinmek zorunda kalan Azerbaycan Cumhuriyeti ve Osmanlı Devleti'nin ilişkilerini askeri, sosyal, ekonomi, siyasi ve diplomatik açıdan inceleyecektir.

Abstract:
Azerbaijan, which was exposed to the occupation of the Russian Tsardom at the
beginning of the 18th century, achieved press freedom as a result of the reforms
initiated by Alexander II in the 1860s. Subsequently, the intellectuals of Azerbaijan
were influenced by the nation-state idea, which had a significant impact on the world
during the 19th century and started to take steps toward this approach. Thereon, after
the Russian Revolution in 1905, the leaders of Azerbaijan, who took advantage of the
political freedoms that took place all over Russia, formed a series of political
factions. The most influential of these was the Musavat Party, which was based on
the ideology of national consensus in 1911, under the chairpersonship of Mehmed
Emin Resulzade. This highly-supported party became a part of the three national
elements (Georgians, Armenians and Azerbaijanis) in the region of the Trans-
Caucasus Government based in Tbilisi, with the influence of the Republic and later
the Bolshevik administration, which emerged after the "February Revolution" and
"October Revolution" that shook the Russian Tsardom as a result of its defeat in the
ongoing First World War. However, this government, which was established as a
federation, surrendered its place to three separate national states on 28 May 1918 as a
result of the military operations of the Ottoman Empire, Russia's rival during the
First World War. One of them was the Azerbaijan Democratic Republic.
Before the Azerbaijan Democratic Republic declared its independence, it established
relations with the Ottoman Empire and provided its military assistance due to the
Batumi Treaty. The Azerbaijani government, which could not establish its political
authority in its lands, succeeded in clearing the Azerbaijani lands from Bolshevik,
Armenian and British elements with the help of the Caucasian Islamic Army, which
was newly formed by the Ottoman Empire and led by Nuri Pasha, on September 14,
1918, with the capture of Baku.
After the Armistice of Mudros was signed on October 30, 1918, the Ottoman Empire,
which was defeated in the First World War, had to leave the Azerbaijani lands. It was
unacceptable for the Ottoman military to leave the Azerbaijani people to the
conscience of the Armenian terrorists during this separation process. For this reason,
Ottoman soldiers helped the Azerbaijani people by providing them with weaponry,
despite the order from Istanbul. In this process, the British, who replaced the
Ottoman Empire in Azerbaijan, invaded the lands of the Ottoman Empire and limited
the relations between these two countries in 1919 and 1920. This process continued
until the Soviet occupation of the Azerbaijan Democratic Republic on April 28, 1920.
This study will examine the relations between Azerbaijan Democratic Republic and
Ottoman Empire, which fought back to back with the feelings of brotherhood after
the destruction brought by the First World War, and later had to get along with the
Entente Powers for their future in terms of military, social, economic, political and
diplomacy.
Keywords: Musavat Party, World War I, Azerbaijan, Ottoman Empire, Caucasian
Islamic Army, Nuri Pasha, Armistice of Mudoros