Dirençli epilepsi ile izlenen çocuklarda nütrisyon profili
Nutrition profile in children with drug-resistant epilepsy
Yazar: AYŞE AKÇAY
Danışman: PROF. DR. TUĞBA HIRFANOĞLU
Gazi Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases

Özet:
Giriş: Dirençli epilepsi çocukluk çağının önemli kronik hastalıklarından biridir. Epilepsi ile beslenme durumu arasındaki ilişki uzun süredir tartışılmaktadır. Dirençli epilepsi tanısı ile izlenen hastalarda malnütrisyon riskinin sağlıklı ve ilaca yanıtlı epilepsi hasta popülasyonuna göre daha fazla olabileceği ön görülmüştür. "Dirençli Epilepsi" ile izlenen spesifik grup için literatürde bakıldığında yeterince araştırma olmadığı görülmüştür. Çalışmamız bu spesifik hasta grubundaki hastaların nütrisyonel durumunu, malnütrisyon sıklığını/derecesini, gastrointestinal sistem üzerine etkilerini, takviye edici ürün kullanım sıklığını, dispeptik yan etkileri ve sonrasında hasta izleminde dikkat edilmesi gereken durumların aydınlatılmasını amaçlanmaktadır.
Yöntem: Çalışmamız Gazi Üniversitesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Nöroloji Bilim Dalı kliniğimizde, Video Eeg Monitorizasyon Ünitesi'nde 1ay- 18 yaş dirençli epilepsi ile takip edilen çocukların ebeveynlerine yüz yüze görüşme sırasında bilgilendirilmiş onam alındıktan sonra "Dirençli Epilepsi İle İzlenen Çocuklarda Nütrisyon Profili Anketi" soruları yöneltilerek gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya 110 dirençli epilepsi hastası dahil edilmiştir.
Elde edilen veriler, bilgisayar ortamında IBM-SPSS (Versiyon 24.0) istatistik paket programı kullanılarak değerlendirildi. Tanımlayıcı istatistikler için sayı, yüzde, ortalama ± standart sapma (SD), minimum (min), maksimum (maks), median değerleri kullanıldı. Kategorik verilerin karşılaştırılmasında Ki-kare ve Fisher's Exact testi kullanıldı. Post hoc testler uygulandı. Sürekli verilerin karşılaştırılmasında One way anova ve students t testi uygulandı. Kategorik değişkenler arası ilişkilerin incelenmesinde logistik regresyon analizi uygulandı. İstatistiksel anlamlılık için p≤0.05 kabul edildi.
Bulgular: Dirençli epilepsi hastalarında ek hastalıkların dağılımı incelendiğinde hastaların yaklaşık %10,9' unda bipolar bozukluk, kaygı bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), otizm, disleksi ve Tourette sendromu gibi psikiyatrik hastalıklar gözlemlenmiştir. 
İlaç tedavisi öncesi %90,9 oranında normal olan dışkı kıvamı, tedavi sonrası %37,3 oranında sertleşmiştir. İlaç tedavisi sonrasında hastaların %52,7'si günde 1 kez dışkılama yaparken, %20'sinin dışkılama sıklığı 3 günde 1'e düşmüş, %5,5'inin ise dışkılama sıklığı günde 2-3 kez olmuştur. İlaç tedavisinden önce dışkılama sıklığının %72,7 oranında günde 1 kez olduğu göz önüne alındığında, tedavi süreciyle birlikte dışkılama düzeninde kabızlığa doğru önemli farklılıklar ortaya çıktığı saptanmıştır.
İlaç tedavisinden önce kabızlık oranı %7,3 iken, ilaç tedavisinden sonra kabızlık oranı %37,3 olduğu görülmüştür. Kullanılan ilaç sayısındaki her bir artış kabızlık ihtimalini 1,5 kat artırmakta olduğu saptanmıştır. (p<0,05). Hastaların yalnızca %20si kabızlık için medikal tedavi aldığı saptanmıştır.
İştah durumuna bakıldığında, ilaç tedavisi öncesinde %66,4'ü normal iştaha sahip olan hastaların %19,1'i yüksek iştaha ve %14,5'i kötü iştaha sahipken, tedavi sonrasında iştah artışında belirgin bir yükseliş olmuştur. Tedavi sonrası hastaların %32,7'si artmış iştaha sahipken, %49,1'i normal iştaha ve %18,2'si kötü iştaha sahip olmuştur (p<0,05).
Hastaların %62,7'si ilaç tedavisi alırken hormonal etkilenme yaşamazken %37,3'ünde hormonal etkilenme olmuştur. Özellikle etkilenen grup içinde tiroid testlerinde bozulma %53,6 oranında, tüm örneklem içinde %20 oranında görülmüştür. Kilo alımı %26,8 oranında, erken ergenlik %24,3 oranında, kıllanma artışı %9,7, adet düzensizliği ise %4,8 oranında, kalsiyum düşüklüğü %2,4 oranında bildirilmiştir.
Valproik asit(VPA) ve zonisamid kullanan hastaların hormonal etkilenme oranı kullanmayanlara göre anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0,05).
Toplam 28 malnütre hastanın 21'i(%75) enteral beslenme desteği almazken, 7'si(%25) enteral beslenme desteği almaktadır. Malnütre olan 28 hastanın yalnızca 1'i(%3,6) kilo almak için diyet yaparken, fazla kilo ve obezitesi olan 39 kişinin yalnızca 3'ünün(%7,7) kilo vermek için diyet yaptığı görülmüştür. 
Ağır ve orta malnütrisyonu olan çocukların antiepileptik ilaç başlama yaşı şişman olan çocukların antiepileptik ilaç başlama yaşından istatistiksel anlamlı olarak daha düşük bulunmuştur (p<0,05). Ağır malnütrisyonu olan çocukların hafif malnütrisyonlu, normal, aşırı kilolu ve şişman olan çocuklara göre yenidoğan döneminde yenidoğan yoğun bakım yatışı yapılarak antibiyotik tedavisi alma oranları anlamlı yüksek bulunurken, yenidoğan yoğun bakım yatışı olmama oranları anlamlı düşük bulunmuştur (p<0,05). Hafif malnütrisyonu olan çocukların 3 yaşına kadarki dönemde antibiyotik kullanım sayısı 5-6 olma oranı normal ve şişman çocuklara göre anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0,05). Ağır malnütrisyonu olan çocukların antibiyotik kullanımını hatırlamama oranı diğer gruplardan anlamlı yüksek bulunurken, normal olan çocukların hafif malnütrisyonu olanlara göre antibiyotik kullanmama oranı anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0,05).
Hafif bodurluğu olan hastaların normal olan hastalara göre çiğneme yutma problemi olma oranı istatistiksel anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0,05). Orta derecede bodurluğu olan hastaların özel diyet uygulama oranı hafif bodur ve normal olan hastalara göre anlamlı yüksek bulunmuştur (p<0,05).
Sonuç: Dirençli epilepsi, çocukluk çağında ciddi morbiditeye yol açabilen önemli bir hastalıktır. Bu hastalarda, uzun süreli tedavi ve izlem sürecinde yalnızca epilepsinin kendisi değil, kullanılan antiepileptik ilaçların yan etkileri ve hastalığa bağlı gelişen komplikasyonlar da dikkate alınmalıdır. Dirençli epilepsi tedavisinde ana hedef nöbet aktivitesini kontrol altına almak olsa da, bunun yanı sıra büyüme ve gelişmenin takibi, psikiyatrik tarama yapılması, kabızlık gibi gastrointestinal yan etkilerin yönetimi, hormonal etkilerin izlenmesi ve bağırsak mikrobiyotasını düzenleyerek gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınılması gibi multidisipliner yaklaşımlar da tedavi sürecine entegre edilmelidir.

Anahtar Sözcükler: Epilepsi, dirençli epilepsi, nütrisyon, malnütrisyon, bodurluk, obezite, kabızlık, dispepsi

Abstract:
Introduction: Drug-resistant epilepsy is one of the significant chronic diseases of childhood. The relationship between epilepsy and nutritional status has been a subject of debate for many years. It is hypothesized that patients with drug-resistant epilepsy may have a higher risk of malnutrition compared to the healthy population and those with epilepsy responsive to medication. However, a review of the literature reveals a lack of sufficient research on this specific group of patients diagnosed with "drug-resistant epilepsy." Our study aims to shed light on the nutritional status of this specific patient group, the frequency and severity of malnutrition, the effects on the gastrointestinal system, the frequency of supplement use, the presence of dyspeptic side effects, and considerations for patient follow-up.
Methods: Our study was conducted at the Gazi University Pediatric Neurology Department, Video EEG Monitoring Unit, where children aged 1 month to 18 years, diagnosed with drug-resistant epilepsy, were followed up. After obtaining informed consent from the parents during face-to-face interviews, the "Nutritional Profile Questionnaire in Children with Drug-Resistant Epilepsy" was administered. A total of 110 patients with drug-resistant epilepsy were included in the study.
The data obtained were analyzed using IBM-SPSS (Version 24.0) statistical software. Descriptive statistics were expressed as numbers, percentages, mean ± standard deviation (SD), minimum (min), maximum (max), and median values. The Chi-square and Fisher's Exact tests were used for the comparison of categorical variables. Post hoc tests were applied. For the comparison of continuous variables, One-way ANOVA and Student's t-tests were used. Logistic regression analysis was applied to examine relationships between categorical variables. A p-value of ≤0.05 was considered statistically significant.
Results: In patients with drug-resistant epilepsy, approximately 10.9% exhibited psychiatric comorbidities such as bipolar disorder, anxiety disorder, attention deficit hyperactivity disorder (ADHD), autism, dyslexia, and Tourette syndrome.
Before drug treatment, 90.9% of the patients had normal stool consistency, but after treatment, 37.3% experienced hard stools. Post-treatment, 52.7% of the patients defecated once a day, 20% experienced defecation once every three days, and 5.5% had a defecation frequency of 2-3 times per day. Considering that 72.7% of patients defecated once daily before treatment, a significant shift towards constipation was observed during the treatment process.
The constipation rate, which was 7.3% before drug therapy, increased to 37.3% post-treatment. It was found that each additional medication increased the likelihood of constipation by 1.5 times (p<0.05). Only 20% of the patients received medical treatment for constipation.
Regarding appetite, 66.4% of the patients had a normal appetite before treatment, with 19.1% having increased appetite and 14.5% poor appetite. After treatment, there was a notable increase in appetite: 32.7% of patients had increased appetite, 49.1% had normal appetite, and 18.2% had poor appetite (p<0.05).
Hormonal changes were observed in 37.3% of the patients during drug treatment. Among the affected group, thyroid dysfunction was observed in 53.6%, and in 20% of the entire sample. Weight gain was reported in 26.8%, early puberty in 24.3%, increased hair growth in 9.7%, menstrual irregularities in 4.8%, and calcium deficiency in 2.4%.
The rate of hormonal changes in patients using valproic acid (VPA) and zonisamide was found to be significantly higher compared to those not using these medications (p<0.05). Of the 28 malnourished patients, 21 (75%) did not receive enteral nutritional support, while 7 (25%) did. Only 1 (3.6%) of the 28 malnourished patients followed a diet for weight gain, while out of 39 overweight and obese individuals, only 3 (7.7%) were on a diet to lose weight.
The age at which antiepileptic drugs were initiated in children with severe and moderate malnutrition was found to be statistically significantly lower than in children who were overweight (p<0.05). Children with severe malnutrition had significantly higher rates of receiving antibiotic therapy during neonatal intensive care unit (NICU) admission in the neonatal period compared to those with mild malnutrition, normal weight, overweight, and obese children, while their rate of not being admitted to NICU was significantly lower (p<0.05). The number of antibiotic treatments before the age of three in children with mild malnutrition was found to be significantly higher (5-6 treatments) compared to normal-weight and obese children (p<0.05). Children with severe malnutrition had a significantly higher rate of not remembering antibiotic use compared to other groups, while the rate of not using antibiotics in normal-weight children was significantly higher than in those with mild malnutrition (p<0.05).
Children with mild stunting had a statistically significant higher rate of chewing and swallowing problems compared to normal-weight children (p<0.05). The rate of implementing special diets in children with moderate stunting was found to be significantly higher than in those with mild stunting and normal weight (p<0.05).
Conclusion: Drug-resistant epilepsy is a significant condition that can lead to serious morbidity during childhood. In these patients, not only the epilepsy itself but also the side effects of antiepileptic drugs and complications arising from the disease should be considered during long-term treatment and follow-up. Although the primary goal in the treatment of drug-resistant epilepsy is to control seizure activity, it is crucial to integrate a multidisciplinary approach into the treatment process. This includes monitoring growth and development, conducting psychiatric screenings, managing gastrointestinal side effects such as constipation, tracking hormonal changes, and regulating gut microbiota while avoiding unnecessary antibiotic use.

Keywords: Epilepsy, drug-resistant epilepsy, nutrition, malnutrition, stunting, obesity, constipation, dyspepsia