Midyat'taki Mor Filoksenos Kilisesi ve yapı topluluğu
The Church of Mor Philoxenos and the building complex in Midyat
Yazar: FİRYAZ ALP
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA SACİT PEKAK
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Kiliseler = Churchs ; Mardin-Midyat = Mardin-Midyat ; Mimari ögeler = Architectural elements ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Mor Filoksenos Kilisesi = Mor Philoxenos Church ; Restitüsyon = Restitution ; Restorasyon = Restoration ; Süryani Ortodoks Kilisesi = The Syrian Orthodox Church ; Süryaniler = Syrians ; Tur Abdin = Tur Abdin

Özet:
Kuzey Mezopotamya bölgesinde yer alan kireçtaşı masifinden oluşan Tur Abdin platosu/bölgesi doğudan ve kuzeyden Dicle Nehri ile sınırlamaktadır. Bölge çeşitli dönemlerde Kasieri, Masius gibi isimlerle tanımlansa da altıncı yüzyılda Tur Abdin olarak adlandırılmıştır. Bölge, Erken Hıristiyanlık döneminde, çevresinde bulunan Diyarbakır (Amida), Şanlıurfa (Edessa), Dara (Anastasiopolis), Nusaybin (Nisibis) kentlerinin dini mimari geleneklerinden etkilenmiştir. Bu kentlerde en erken Hıristiyanlık dönemi dini yapıları üçüncü ve dördüncü yüzyıllarda görülmeye başlamıştır. Tur Abdin bölgesinde ise en erken yapılar beşinci yüzyılın sonu altıncı yüzyılın başına tarihlendirilmektedir. 
Tez konumuzu oluşturan Mor Filoksenos Kilisesi, Tur Abdin bölgesinin merkezi olan Midyat'ta yer alan erken Hıristiyanlık dönemi mimari yapılarından biridir. Bu çalışmada kilise ve bağlı yapıları hakkında yapılmış önceki bilimsel araştırmalar değerlendirilmiş, kilise yerinde incelenmiş, güncel çizimi yapılmış, belgelenmiş, tarihlendirilmiş ve kilisenin monografisi oluşturulmuştur. Tez kapsamında kilise kendi yapı özellikleri açısından değerlendirilmiş, Kuzey Mezopotamya mimarisi ve çevre kültürler içerisindeki plan tipi, mimari bezeme, malzeme-teknik gibi mimari öğeler yardımıyla benzer ve farklı özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. 

Anahtar Sözcükler 
Mezopotamya, Tur Abdin, Hıristiyan, Süryani Ortodoks, Mimari, Onarım, Restitüsyon.

Abstract:
The Tur Abdin plateau/region, which consists of a limestone massif in the Northern Mesopotamia region, is bordered by the Tigris River from the east and north. Although the region was named "Kasiere" and "Masius" in various periods, it was called Tur'Abdin in the sixth century. The region was influenced by the religious architectural traditions of the cities of Diyarbakır (Amida), Şanlıurfa (Edessa), Dara (Anastasiopolis), Nusaybin (Nisibis) in the Early Christian period. Even thought the religious structures of the earliest period of Christiantyin these citiesbegan to appear in the third and fourth centurie, the earlist structures in Tur'Abdin region are dated back to the end of fifth century and the beginning of the sixth century.
The Mor Philoxenos Church, which is the main subject of the thesis, is one of the architectural structures of the Early Christian period in Midyat, the center of the Tur'Abdin region. In this study, previous scientific researches on the church and its affiliated structures were evaluated, the church was examined on site, its current architectural drawing was made, documented, dated, and a monograph of the church was created. Within the scope of the thesis, the church was evaluated in terms of its own structural features, and similar and different features were tried to be determined with the help of architectural elements such as plan type, architectural decoration, materials-techniques in Northern Mesopotamian architecture and surrounding cultures.

Keywords
Mesopotamia, Tur'Abdin, Christian, Syriac Orthodoxy, Architecture, Restoration, Restitution.