Heptaptera triquetra (VENT.) tutin üzerinde farmakognozik araştırmalar
Pharmacognostic researches on heptaptera triquetra (VENT) tutin
Yazar: AYŞE ÇİÇEK KAYA
Danışman: PROF. DR. ZÜHAL GÜVENALP
Atatürk Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Apiaceae = Apiaceae ; Asetilkolinesteraz = Acetylcholinesterase ; Farmakognozi = Pharmacognosy ; Fitokimya = Phytochemical ; Heptaptera triquetra = Heptaptera triquetra ; Karbonik anhidraz = Carbonic anhydrases ; Kumarinler = Coumarins ; Seskiterpenler = Sesquiterpenes

Özet:
Amaç: Heptaptera triquetra (Vent.) Tutin bitkisinin kök ve meyvelerinden hazırlanan diklorometan ekstrelerinin in vitro asetilkolinesteraz ve karbonik anhidraz inhibitör etkilerinin belirlenmesi, ekstreler üzerinde izolasyon çalışmaları, elde edilen bileşiklerin yapı tayini ve aktivite testlerinin yapılması çalışmamızın amacını oluşturmaktadır.  
 Materyal ve Metot: Ekstrelerin ve elde edilen bileşiklerin in vitro asetilkolinesteraz inhibitör aktivite tayinleri Ellman yöntemi ile, in vitro karbonik anhidraz I ve II izoenzim inhibitör etki tayinleri ise esteraz aktivitesi üzerinden yapılmıştır. Elde edilen bileşiklerin yapıları 1D- ve 2D-NMR, kütle spektroskopisi yöntemleri kullanılarak aydınlatılmıştır. 
Bulgular: H. triquetra (Vent.) Tutin bitkisinin kök ve meyvelerinden hazırlanan ekstreler düşük seviyede asetilkolinesteraz ve karbonik anhidraz inhibisyonu göstermiştir. Yapılan izolasyon çalışmalarında H. triquetra köklerinin diklorometan ekstresinden 4 seskiterpen kumarin (umbelliprenin, badrakemin asetat, kolladonin ve karatavisinol), 1 steroidal karışım (β-sitosterol ve stigmasterol) ve 1 fenilpropanoit ester (koniferil palmitat); meyvelerinin diklorometan ekstresinden 4 seskiterpen kumarin (umbelliprenin, kolladin, kolladonin, samarkandin) ve 1 sterol (β-sitosterol) olmak üzere toplam 11 bileşik elde edilmiştir. İzole edilen bileşikler üzerinde yapılan asetilkolinesteraz inhibitör etki çalışmasına göre seskiterpen kumarinlerden umbelliprenin, kolladin, kolladonin, karatavisinol, samarkandin, steroidal yapıda bulunan β-sitosterol ve stigmasterol, fenil propanoit ester koniferil palmitat referans bileşik takrinden daha etkili bulunmuştur. Badrakemin asetat referansa göre daha zayıf etkili bulunmuştur. İnsan karbonik anhidraz hCa I ve hCa II izoenzimleri kullanılarak yapılan inhibitör etki çalışmalarına göre ise elde edilen tüm bileşikler referans bileşik asetazolamide kıyasla daha etkili bulunmuştur. 
Sonuç: H. triquetra (Vent.) Tutin türünün kök ve meyve diklorometan ekstrelerinin sekonder metabolitleri izole edilmiştir. Ekstreler ve izole edilen bileşikler asetilkolinestreraz inhibitör ve karbonik anhidraz I ve II inhibitör etkileri açısından bilimsel olarak değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Asetilkolinestreraz inhibitör aktivite, Heptaptera triquetra, izolasyon, karbonik anhidraz I ve II inhibitör aktivite, seskiterpen kumarin

Abstract:
Aim: The aim of this study is to determine the in vitro acetylcholinesterase and carbonic anhydrase inhibitory effects of dichloromethane extracts from the roots and fruits of Heptaptera triquetra (Vent.) Tutin, isolation studies on the extracts, structure determination and activity tests of the obtained compounds.
 Materials and Methods: In vitro acetylcholinesterase inhibitory activity determinations of extracts and obtained compounds with the method Ellman, and in vitro carbonic anhydrase I and II isoenzyme inhibitory activity determinations were made through esterase activity. The structures of the obtained compounds were elucidated using 1D- and 2D-NMR, mass spectroscopy methods.
Results: Extracts from the root and fruits of the H. triquetra (Vent.) Tutin showed low levels of acetylcholinesterase and carbonic anhydrase inhibition. In the isolation studies, 4 sesquiterpene coumarin (umbelliprenin, badrakemin acetate, colladonin and karatavicinol), 1 steroidal mixture (β-sitosterol and stigmasterol) and 1 phenylpropanoid ester (coniferyl palmitate) from the dichloromethane extract of H. triquetra roots; 4 sesquiterpene coumarin (umbelliprenin, colladin, colladonin, samarcandin) and 1 sterol (β-sitosterol), a total of 11 compounds were obtained from the dichloromethane extract of the fruits. According to the acetylcholinesterase inhibitory effect assay on isolated compounds, sesquiterpene coumarins umbelliprenin, colladin, colladonin, karatavicinol, samarcandin, steroidal β-sitosterol and stigmasterol, phenyl propanoid ester coniferyl palmitate were found to be more effective than the reference compound tacrine. Badrakemin acetate was found to be weaker than the reference. According to the inhibitory effect assay using human carbonic anhydrase hCa I and hCa II isoenzymes, all the compounds obtained were found to be more effective than the reference compound acetazolamide.
Conclusion: Secondary metabolites of root and fruit dichloromethane extracts of H. triquetra (Vent.) Tutin were isolated. Extracts and isolated compounds have been scientifically evaluated for their acetylcholinesterase inhibitory and carbonic anhydrase I and II inhibitory effects.
Keywords: Acetylcholinesterase inhibitory activity, carbonic anhydrase I and II inhibitory activity, Heptaptera triquetra, isolation, sesquiterpene coumarin