Cumhuriyet ve öğretmen: Aydınlanma politikası ve öğretmen kimliği (1923-1960)
Turkish Republic and its teacher: Enlightenment policy and teacher`s identification (1923-1960)
Yazar: BEDİ GÜMÜŞLÜ
Danışman: Y.DOÇ.DR. YUNUS KOÇ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Tarih = History

Özet:
11 ÖZET Gümüşlü, Bedi. Cumhuriyet ve Öğretmen: Aydınlanma Politikası ve Öğretmen Kimliği, Doktora Tezi, Ankara, 2005. Tanzimat'la başlayan Osmanlı yenileşme hareketlerinin mirasıyla bir imparatorluğun kalıntıları üzerinde ulusal bir devletin kuruluşunu ifade eden Türkiye Cumhuriyeti, devraldığı bu mirası önemli ölçüde değiştiren yeni bir modernleşme süreci başlatmıştır. Siyasi egemenliğin halka dayandığı, vatandaşlık kavramıyla insanların birbirine eşit olduğu, dinin toplumsal katmanlaşmada tasnif aracı olarak kullanılmadığı, bağımsız ve laik bir ulus-devlet kurmayı amaçlayan bu devletin değerleri, XVIII. yüzyıl Avrupa Aydınlanma düşüncesinin değerleriyle önemli ölçüde örtüşmekteydi. Türkiye Cumhuriyeti toplumu yeni rejimin değerleri ve yeni yaşam tarzıyla tanıştırma ve benimsetmede en önemli araçlardan biri olarak eğitimi kullanmıştır. Yeni devletin sosyal ve siyasi yapısına uygun olarak, milli, demokratik ve laik değerler üzerine oturtulan yeni eğitim sistemi, öğretmenin kimliğini de -aym öğelerle- şekillendirmiştir. 1923 'de Cumhuriyetin ilanından başlayarak, hem içerik, hem yöntem olarak yeni bir eğitimden geçirilen ve yasal düzenlemelerle hukuki statüsü belirlenen öğretmen, devletin kendisine verdiği, Cumhuriyetin ilkelerinin topluma ulaştırılması görevini yerine getirmeye çalışmıştır. Bu süreçte öğretmen, yaşanan kimi sorunlara karşın, halkın gözünde özellikle idealist ve milliyetçi nitelikleriyle önemli ölçüde olumlu bir iz bırakmış, okuma yazmanın yaygınlaştırılması, karma eğitimin kırsal alanlara ulaştırılması gibi başarılarıyla devletin Aydınlanma politikasının temel aktörü olmuştur. Ancak bu süreçte öğretmen hem halk, hem de devletle bazı sorunlar da yaşamıştır. Öğretmenin halkla yaşadığı sorunlar, daha çok halkın geleneksel yaşam tarzının Cumhuriyetle getirilen sosyal ve kültürel yeniliklerin kabulünü zorlaştırmasından kaynaklanmaktaydı. Görevinde sahiplenildiğini tam olarak hissetmemesi ve sık sık "ulvi" olarak nitelenen görevine karşılık kendisine biçilen düşük sosyo-ekonomik statüIll ise, öğretmenin devletle yaşadığı, ama pek dile getirmediği sorunların temelini oluşturmuştur. Çalışmanın incelediği zaman kesitinin sonu olan 1960 tarihi sürecin beklendiği gibi sonuçlanmadığım göstermektedir. Toplum Cumhuriyetin öğretmenini kabul etmiş görünmektedir, ama aynı şeyin Aydınlanma politikası için söylenmesi o kadar kolay değildir. 1950'den itibaren bu politikanın karşıtı olarak algılanan bir iktidara verilen çok güçlü halk desteği ve bunun ardından gelen, Cumhuriyetin ilk yıllarının yönetim anlayışının yeniden hayata geçirilmesini amaçladığı iddia edilebilecek olan 1960 darbesi bunun kanıtı olarak düşünülebilir. Anahtar Sözcükler Cumhuriyet, Aydınlanma, Öğretmen, Eğitim, Kimlik.

Abstract:
IV ABSTRACT Gümüşlü Bedi. Turkish Republic and Its Teacher: Enligtenment Policy and Teacher's Identification (1923-1960), Doctorate Thesis, Ankara, 2005. Turkish Republic, reflection of a national states' establishment onto an old emperorship by means o Ottoman renovation movements begin with Tanzimat period, has opened a newly developing period by the radical changes which made a considerable difference on this heritage. The refinements of this state in which the polotical sovereign belongs to the public, existing of equality with the consept of citizenship, religion is not used for benefits of social hierarcy and which aims to establish an independed secular public government, was very close to these elements of 18. century Europe's Enlightenment movement. Turkish Republic used education as an important key to introduce the society with the elements and the new style of life of this completely new regime and make inspire them this elements. The new educational system as a convenient figure for social and political face of new government also formed identity teachers with the same elements. Starting with the declaration of the Republic in 1923, the teacher, who was educated with both new methodology and content and was given new legal statue, tried to do his duty in order to introduce the principles of the republic. Along this process, teacher, with idealistic and nationalistic attempts, had a great effect on people. The teacher also became a pirincipal actor to increase literacy and to spread coeducation in countryside. However, in this process, the teacher faced some problems with both public and the state. Actually, this problems with the public because of the traditional way of life of publics with accepting of social and cultural renewals that the republic had brought. Along with feeling no exact protection from the management and despite their duty which ismentioned as "lofty", the teachers' low socio-economic level caused some "hidden" problems that they always faced but did not expressed. The year 1960, the end of the period this study surveys, showed that the process didn't have the results as it was expected. Although the society accepted the Republic's teacher, it is not so easy to say the same thing for the Enlightenment's policy. Especially in 1950s, an enormous public support which was given to a government which is said to be against this policy and the following stroke in 1960 to bring the early years of the republic back were the evidences of this conflict. Key Words Republic, Enlightenment, Teacher, Education, Identification.