Mushaf, el yazması eserlerde ve Hilye-i Şeriflerde yer alan durak motiflerinin dijital yorumlamaları
Digital interpretations of stop motifs in Mushafs, manuscripts and Hilya-i Sharifs
Yazar: ESMA ÇETİNKAYA
Danışman: DOÇ. DR. SEÇİL KARTOPU
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Tezyini sanatlar içinde yer alan Geleneksel Türk sanatları, Orta Asya kültüründe 
başlayıp, farklı coğrafyalardaki sanatçıların katkısıyla gelişerek günümüze kadar gelmiştir.
Türkler, yüzyıllar boyunca değişik coğrafi bölgelerde yaşamış ve yaşadıkları coğrafyada 
hem kendi sanat anlayışlarını devam ettirmiş hem de çağdaşları olan ulusların sanatlarını 
harmanlayıp, kendilerine özgün bir sanat üslubu geliştirmiştir. Özellikle İslamiyet'in kabul 
edilmesinden sonra Türkler, yaşadıkları coğrafyalarda devletler kurarak tezhip sanatı başta 
olmak üzere birçok sanat alanının gelişimine ve değişimine katkı sağlamıştır.
Mushaf ve el yazması kitap sanatlarının tezyinatında kullanılan tezhip sanatının, Türkİslâm kültürü içinde önemli ve uzun bir geçmişi vardır. Zengin motif geçmişine sahip olan 
tezhip sanatı desenleri, Mushaf ve el yazması eserlerde bulunan unvan sayfaları, serlevha 
(Fatiha ve Bakara sureleri), hatime sayfası, zahrîye sayfası gibi farklı sayfaların tezyinatında
kullanılmıştır. İlk Mushaflar incelendiğinde sure başlarını ve ayet sonlarını belirtmek için
basit çizim tezyinatının yapıldığı görülmektedir. Zaman içinde ayet sonlarını belirtmek için
işaretlere ihtiyaç duyulmuş ve çizgi, nokta formunda ilk durak örneklerinin ayet sonlarına 
yerleştirildiği görülmektedir.
Mushaf ayetlerinin sonunda bırakılan boşluklara dönemin özelliklerine göre durak 
motifleriyle (tezyini noktalar) yerleştirilmiştir. Bu motifler, Mushaf, el yazması ve Hilye-i 
Şerif eserlerine farklı bir incelik ve zarafet katmıştır. Zarafet ve inceliğin güzelliğini taşıyan 
durak motiflerini sanatçılar, eserlerde dönemin özelliklerine göre hatayi, pençhane,
geometrik yıldız çizimleri, helezoni, mücevher, üç yapraklı, beş yapraklı gibi durak motif 
çizimleri olarak kullanılmıştır.
Bu araştırmada; ulaşılabilen Mushaflar, el yazması ve Hilye-i Şeriflerin yer aldığı tez, 
makale, araştırma ve kitaplardaki durak motifleri incelenerek; yüzyıllar içinde durak motif
değişimlerinin tezhip sanatı yönünden üslup, renk, çizim ve dönem analizleri bulunmaktadır. 
İncelenen örnek Mushaf, el yazma ve Hilye-i Şerif eserlerinde bulunan durak motifleri ile
ilgili açıklamalar yapılarak, geçmişten günümüze değişen dönemler içinde tezhip sanatı ve 
ekolleri hakkında bilgiler verilerek, durak analiz anlatımları dijital çizim özellikleriyle 
birleştirilerek araştırmada yer almaktadır. Örnek seçilen durak motiflerinin aslı esas alınıp 
simetriye dikkat edilmeye çalışılarak dijital çizimleri yapılmış ve bazı durak motiflerine
dijital yorumlar eklenerek güncel durak motifleri oluşturulmuştur. Örnek seçilen durak 
motiflerle ilgili dini kitaplarda bulunan anlamları ve hikâyeleri motif analiz açıklamalarına eklenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Mushaf, Durak, Dijital Tasarım, Analiz, Tezhip.

Abstract:
Traditional Turkish arts, which are included in the decorative arts, started in Central 
Asian culture and developed with the contribution of artists from different geographies and 
have come to the present day. Turks have lived in different geographical regions for 
centuries and both continued their own understanding of art in the geography they lived in 
and developed a unique art style by blending the arts of their contemporaries. Especially 
after the adoption of Islam, Turks established states in the geographies they lived in and 
contributed to the development and change of many art fields, especially the art of 
illumination.
The art of illumination, which is used in the illumination of Mushaf and manuscript 
book arts, has an important and long history in Turkish-Islamic culture. The patterns of 
illumination art, which has a rich motif history, were used in the decoration of different pages 
such as title pages, serlevha (Fatiha and Baqara suras), hatime page, zahrîye page in Mushaf 
and manuscript works. When the first Mushafs are examined, it is seen that simple drawing 
decoration was used to indicate the beginning of surahs and the end of verses. In time, signs 
were needed to indicate the end of verses and the first examples of stops in the form of lines 
and dots were placed at the end of verses.
In the gaps left at the end of the Mushaf verses, stop motifs (ornamental dots) were 
placed according to the characteristics of the period. These motifs added a different delicacy 
and elegance to the Mushaf, manuscripts and Hilye-i Şerif works. The stop motifs, which 
carry the beauty of elegance and delicacy, were used by the artists as stop motif drawings 
such as hatayi, pençhane, geometric star drawings, spiral, jewel, three-leafed, five-leafed 
according to the characteristics of the period.
In this research; by examining the stop motifs in theses, articles, researches and books 
containing accessible Mushafs, manuscripts and Hilye-i Şerifs; there are style, color, 
drawing and period analyzes of the stop motif changes over the centuries in terms of 
illumination art. By making explanations about the stop motifs found in the sample Mushaf, 
manuscripts and Hilye-i Şerif works examined, giving information about the art of 
illumination and its schools in the changing periods from past to present, the stop analysis 
narratives are combined with digital drawing features and included in the research. Digital 
drawings were made based on the original durak motifs selected as examples, trying to pay 
attention to symmetry, and current durak motifs were created by adding digital comments to 
some durak motifs. The meanings and stories found in religious books related to the selected 
stop motifs are added to the motif analysis explanations.

Keywords: Mushaf, Durak, Digital Design, Analysis, Illumination