Üzüm üretiminin dış ticarette rekabet analizi ve girdi maliyetlerinin incelenmesi
Competitive analysis of grape production in foreign trade and investigation of input costs
Yazar: EMRE TOPCU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ UĞUR BAŞER
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı / Tarım Ekonomisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Beyaz üzüm = White grape ; Fiyat-maliyet marjları = Price-cost margins ; Ortalama maliyet = Average cost ; Tarımsal verimlilik = Agricultural productivity ; Şaraplık üzüm = Wine grape

Özet:
Üzüm, Türkiye'nin önde gelen tarımsal ihraç ürünlerinden biridir. Tezin amacı,
Türkiye'nin üzüm üretiminin dış ticarette rekabet analizini yapmak ve dış ticarette
önemli bir etken olan üretim maliyetlerini ortaya koymaktır. Araştırma materyalini
Manisa ili Alaşehir ilçesinde üzüm üretimi yapan ve tabakalı örnekleme yöntemine
göre belirlenmiş 128 üretici ile yapılan anket verileri oluşturmaktadır. Üzüm dış
ticarette rekabet düzeyi RCA ve RXA endeksi yoluyla belirlenmiştir.
Dış ticaret rekabet analizi sonuçlarına göre, kuru üzüm ihracatında Türkiye,
Afganistan ve Özbekistan öne çıkmaktayken, sofralık üzüm ihracatında Peru, Şili,
Güney Afrika ve İtalya ön plana çıkmaktadır. Kuru üzümde Türkiye'nin RCA endeks
değeri 2004 yılında 40.59 iken, 2022 yılında bu değer 28.27'ye düşmüştür. RXA
endeks değeri de benzer şekilde 2004 yılında 56.31'den, 2022 yılında 39.54'e
düşmüştür. Sofralık üzüm ihracatının rekabet düzeyi incelendiğinde, 2004 yılında
Türkiye'nin RCA değeri 3.62 iken, bu değer 2022 yılında %50.6 azalarak 1.79
olmuştur. RXA değeri ise 2004 yılında 3.69 iken, 2022 yılında %50.94 azalarak 1.81'e
düşmüştür. Türkiye'nin rekabet endekslerine göre üzüm ihracatında karşılaştırmalı
olarak üstünlüğünü devam ettirse de yıldan yıla bu üstünlüğün azalan bir eğilime sahip
olduğu anlaşılmaktadır. Sofralık ve kurutmalık üzüm üretiminde girdi kullanımı
incelendiğinde, sofralık üzüm için değişken masraflar toplam masrafın %61'ini
oluşturmaktayken, sabit masraflar %38.54'ünü oluşturmaktadır. Kurutmalık üzüm
üretiminde ise değişken masraflar toplam masrafın %62.67'sini, sabit masraflar
%37.22'ünü oluşturmaktadır. Üzüm üretiminde en büyük masraf kalemini işçi
ücretleri oluşturmaktadır. Araştırmada sofralık üzüm verimi 2668.3 kg/da iken,
kurutmalık üzüm üreticileri 609.7 kg/da üzüm elde etmektedir. Çalışmada sofralık
üzüm üretiminde GSÜD 37537.9 TL, brüt kar 25650 TL, net kar 18195.9 TL, nispi
kar 1.9 olarak tespit edilmiştir. Birim maliyet ise 7.2 TL olarak bulunmuştur.
Kurutmalık üzüm üretiminde ise GSÜD 31247 TL, brüt kar 20650 TL, net kar 14337
TL, nispi kar 1.8 olarak hesaplanmıştır. Birim maliyet ise 27.7 TL olarak bulunmuştur.
Ekonomik göstergeler incelendiğinde sofralık üzüm üretiminin kurutmalık üzüm
üretimine göre daha karlı olduğu ortaya konulmuştur. Üzüm dış ticaretinde rekabet
üstünlüğümüzün devam etmesi için verimlilik ve üretim maliyetlerinin yanında kaliteli
üzüm üretimi de teşvik edilmelidir.

Abstract:
Grape is one of the leading agricultural export products of Türkiye. The aim of
this thesis is to analyze Türkiye's grape production in foreign trade and to examine the
production costs, which are an important factor in foreign trade. The research material
consists of survey data from 128 producers who grow grapes in the Alaşehir district of
Manisa province, determined according to the stratified sampling method. The level
of competition in grape foreign trade was determined by the RCA and RXA indices.
According to the results of the foreign trade competition analysis, Türkiye,
Afghanistan, and Uzbekistan stand out in dried grape exports, while Peru, Chile, South
Africa, and Italy stand out in table grape exports. Türkiye's RCA index value in dried
grape was 40.59 in 2004, but this value decreased to 28.27 in 2022. Similarly, the RXA
index value decreased from 56.31 in 2004 to 39.54 in 2022. When analyzing the level
of competitiveness of table grape exports, Türkiye's RCA value was 3.62 in 2004,
decreasing to 1.79 in 2022. The RXA value was 3.69 in 2004, decreasing to 1.81 in
2022. Although Türkiye maintains its comparative advantage in grape exports
according to the competition indices, it is understood that this advantage has a
decreasing trend over the years. When analyzing the use of inputs in the production of
table and dried grapes, variable costs constitute 61% of the total costs in table grape
production, while fixed costs constitute 38.54%. In dried grape production, variable
costs constitute 62.67% of the total costs, while fixed costs constitute 37.22%. The
biggest expense item in grape production is labor wages. In the study, table grape yield
was 2668.3 kg per decare, while dried grape producers obtained 609.7 kg per decare.
In the study, GDP was 37,537.9 TL, gross profit 25,650.1 TL, net profit 18,195.9 TL,
and relative profit 1.9 in table grape production. The unit cost was found to be 7.2 TL.
In dried grape production, GDP was determined to be 31,247 TL, gross profit 20,650.5
TL, net profit 14,337.3 TL, and relative profit 1.8. The unit cost was found to be 27.7
TL. When analyzing the economic indicators, it is understood that table grape
production is more profitable than dried grape production. To maintain our competitive
advantage in grape foreign trade, quality grape production should be encouraged in
addition to productivity and production costs.