Teşekkül döneminde Nişabur'da tasavvuf (hicrî 3.-5. asırlar)
Sufism in Nishapur at the formation period (3rd -5th centuries a.h.)
Yazar: HİCRET KARADUMAN
Danışman: PROF. DR. ABDURREZZAK TEK
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışma tasavvuf tarihinde iki ana mektepten biri olarak bilinen Nişabur
tasavvufunun temel dinamiklerini tespit etmek üzere ortaya konmuştur.
Melâmet ve fütüvvet Nişabur'da oluşan tasavvufî yapının kurucu öğeleridir.
Melâmet düşüncesinin sınırlarının belirsizliği ve melâmîlerin bu sınırların
çizilmesine yönelik çekimserliği Nişabur'da melâmetin mutlak anlamda
tutunamamasına yol açmıştır. Bu doğrultuda melâmet, sûfîlerin örnek aldığı
dinî bir ihlas ideali olarak benimsenmiş ve daha ziyade fütüvvet çatısı altında
eriyerek varlığını sürdürmüştür. Nişaburlu sûfîler melâmet ve fütüvvet anlayışı
üzerine Bağdat sûfîliğiyle pek çok konuda benzeşen bir tasavvuf anlayışı tesis
etmiştir. Bunun yanı sıra Nişabur tasavvufunun tasavvufî âdâb ve erkânının
oluşmasında en büyük katkıya sahip olduğu görülmüştür.
Çalışmamızda Nişabur sûfîliği, Sünnî tasavvufun teşekkülündeki paydaşı
Bağdat sûfîliğiyle mukayese edilmek suretiyle ele alınmıştır. Bu bağlamda
ulaştığımız en önemli netice Nişabur melâmeti ve Bağdat sûfîliğinin esasen
tevhid ve şeriat noktasında birleştiği, farklılaştıkları konuların muâmelât ve
riyâzet yöntemleriyle sınırlı kaldığıdır. Sünnî tasavvufun Cüneyd etrafında
teşekkül eden Bağdat sûfîliği temelinde inşâ edildiğini dikkate alırsak Nişabur
tasavvufunun kendi hususiyetleri ölçüsünde bu çerçeveyi oluşturan diğer
unsurlardan biri kabul edilebileceği tespit edilmiştir. Bu doğrultuda üç
bölümden oluşan çalışmanın ilk bölümünde melâmet ve fütüvvetin hikâyesi,
ikinci bölümünde bu iki temâyül çerçevesinde Nişabur tasavvufunun özellikleri,
son bölümünde ise tasavvufun kurumsallaşma sürecinde Nişaburlu sûfîlerin rolü
ele alınmıştır.
Anahtar kelimeler: Tasavvuf, Nişabur, Melâmet, Fütüvvet

Abstract:
This study has been put forward to determine the basic dynamics of Nishapur
Sufism, which is known as the one of two main schools in the history of Sufism.
Malāma and futuwwa are the founding elements of the Sufi structure formed in
Nishapur. The ambiguity of the boundaries of the idea of melāmah and the
hesitancy of the melāmīs to draw these boundaries led to the failure of melāmah to
take hold in Nishapur. Malāma was adopted as a religious ideal of negligence
exemplified by Sufis and continued its existence by melting under the futuwwa.
The Sufis of Nishapur established an understanding of Sufism that blended
malāma and futuwwa and was similar to Baghdad Sufis, yet they did not show any
interest in the theoretical aspects of Sufism. On the other hand, it has been
observed that the sheikhs of Nishapur had a great role in the formation of Sufi
etiquette and manners.
The views of the Sufis of Nishapur on various issues are analysed by comparing
them with the Sufis of Baghdad, which is considered to be a stakeholder in the
formation of Sunnite Sufism. The most important conclusion we have reached is
that the melāmism of Nishapur and Baghdad Sufism are essentially united on
tawhid and sharī'ah, and their differences are limited to the methods of muāmalāt
and asceticism. Considering that Sunnite Sufism was constructed on the basis of
Baghdad Sufism, which was formed around Junayd, it was determined that
Nishapur Sufism was one of the other elements that formed this framewor. The
first part of the study deals with the story of malāma and futuwwa, the second part
deals with the characteristics of Nishapur Sufism within the framework of these
two characteristics, and the last part deals with the role of Sufis from Nishapur in
the process of institutionalisation of Sufism.
Keywords: Sufism, Nishapur, Malāma, Futuwwa