Tarih araştırmalarına kaynak olarak Akşam, Cumhuriyet ve Ulus gazetelerinde Türkiye'nin petrol politikasında yaşanan değişim (1933-1954)
The change in Turkey's petroleum policy (1933-1954) in Aksam, Cumhuriyet and Ulus newspapers as sources for historical researches
Yazar: TARKAN ERGÖR
Danışman: DOÇ. DR. FERİT YÜCEBAŞ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Dünyada petrolün rafine edilerek kullanımı, XIX. yüzyılın ortalarına rastlar. Önceleri
yağlama ve aydınlatma amacıyla kullanılan petrolün rafine edilmesiyle birlikte, başta sanayi
ve ulaşım olmak üzere pek çok sektörde aktif bir şekilde petrolün kullanımı yaygınlaştı.
Osmanlı Devleti ise bu dönemde, gerek ekonomik gerek siyasi anlamda tam bir çöküş dönemi
yaşıyordu. Hal böyle olunca, Osmanlı'nın kendi topraklarındaki petrol arama imkânı, ancak
verdiği imtiyazlarla mümkün olabildi. Gerek Osmanlı döneminde gerekse Milli Mücadele ve
Lozan sürecinde yaşanan sıkıntılar, Türkiye'nin kuruluşunun ilk yıllarından itibaren milli bir
politikaya yönelmesine sebep oldu. Bilhassa ülkedeki madenler mevzubahis olduğunda
Cumhuriyeti kuran irade, 1933 yılından itibaren katı bir devletçi politikaya yöneldi. 20
Mayıs 1933 tarihinde TBMM tarafından onaylanarak yürürlüğe giren "Altın ve Petrol Arama
ve İşletme İdareleri Teşkiline Dair Kanun" ile Türkiye Cumhuriyeti Devleti, kurduğu
işletmeyle devletin öz kaynaklarını kullanarak petrol arama görevini tek başına üstlendi. Bu
yönüyle 1933 yılı, Türkiye'nin petrol politikasında önemli bir dönüm noktası oldu. Bu
politika anlayışında ilk yumuşama adımları ise İkinci Dünya Savaşı sonrası atıldı. Zira
petrole dayalı ulaşım araçlarının ve makinelerin çoğalması, özellikle İkinci Dünya Savaşı
sonrası Türkiye'nin petrole olan ihtiyacını daha da arttırdı. Petrole olan ihtiyaç her geçen gün
artmasına rağmen Türkiye'nin petrol bulma ve petrolü çıkarma kabiliyeti yetersiz kalınca,
özellikle Demokrat Parti döneminde Türkiye'nin petrol politikası hızla değişim sürecine girdi.
Bu değişimin sonucu olarak 1954 yılında yeni petrol kanunu kabul edilmiş ve Türkiye'nin
1933 yılında başlayan milli ve devletçi petrol arama politikası tamamen terk edilerek yabancı
sermayenin teşvik edildiği yeni bir döneme geçilmiştir. Bu çalışmada 1933–1954 yılları
arasında Türkiye'de izlenen petrol politikasında yaşanan köklü değişim, 14 Mayıs 1950
Türkiye Genel Seçimleri esas alınarak, Demokrat Parti'yi destekleyen Cumhuriyet Gazetesi
ile aynı seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisini destekleyen Akşam ve Ulus Gazeteleri
üzerinden incelenmiş ve yaşanan değişimin anlaşılabilmesi açısından önemli bir kaynak
haline getirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Akşam, Cumhuriyet, Ulus, Petrol, Petrol Kanunu.
Sayfa Sayısı: ix+137
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Ferit YÜCEBAŞ

Abstract:
The refined use of oil in the world dates back to the mid-19th century. Previously used
for lubrication and lighting purposes, oil was refined, and the active use of oil became
widespread in many sectors, especially industry and transportation. The Ottoman Empire was
experiencing a period of complete economic and political collapse during this period. As
such, the Ottoman Empire was only able to explore oil on its own lands through the privileges
it granted. The difficulties experienced during both the Ottoman period and the War of
Independence and the Lausanne process caused Turkey to turn to a national policy from the
first years of its establishment. Especially when it came to the mines in the country, the will
that founded the Republic turned to a strictly statist policy from 1933 onwards. With the "Law
on the Establishment of Gold and Petroleum Exploration and Operation Administrations"
approved by the Turkish Grand National Assembly on May 20, 1933 and put into effect, the
Republic of Turkey took on the sole task of oil exploration using the state's own resources
with the enterprise it established. In this respect, 1933 was an important turning point in
Turkey's oil policy. The first steps towards softening this policy understanding were taken
after the Second World War. Because the increase in transportation vehicles and machines
based on oil increased Turkey's need for oil, especially after the Second World War. Although
the need for oil increased every day, Turkey's ability to find and extract oil became
insufficient, and especially during the Democrat Party period, Turkey's oil policy entered a
period of rapid change. As a result of this change, a new petroleum law was adopted in 1954,
and Turkey's national and statist petroleum policy, which began in 1933, was completely
abandoned and a new period in which foreign capital was encouraged began. In this study, the
radical change in the oil policy pursued in Turkey between 1933 and 1954 was examined
through the Cumhuriyet Newspaper, which supported the Democrat Party, and the Akşam and
Ulus Newspapers, which supported the Republican People's Party in the same elections, based
on the 14 May 1950 Turkish General Elections, and has become an important source in
understanding the change that took place.
Keywords: Akşam, Cumhuriyet, Ulus, Petrol, Petrol Kanunu.