Simetrinin gözlemci davranışına etkisinin görsel dikkat yazılımıyla incelenmesi
Examining the impact of symmetry on observer behavior through visual attention software
Yazar: DENİZ CAN VURAL
Danışman: PROF. DR. GÜL DENİZ DOKGÖZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Simetri kavramı hem insanlar hem de diğer yaşam formları için varoluşsaldır ve yaşamın başlangıcına tarihlenir. Yaşamın özünde yer alması nedeniyle her tarihsel dönemde ve her disiplinde sıklıkla başvurulan, sorgulanan ve anlam atfedilen bir kavram olmuştur. Yüzyıllar boyunca oran, benzerlik, dönüşüm kavramları üzerinden açıklanan simetri, bu süreçte bazen düzen ile bazen güzellik ile bazen de ahenk ile eşleştirilmiştir. Söylemler ne yönde olursa olsun, simetri çalışmalarının teorik düzleme sıkıştığı görülmektedir. Ancak son yıllarda mimarlık alanında da kendisine yer bulan sinirbilim çalışmaları, biyometrik araçlar yardımıyla beyin aktivitesinin ölçülmesini ve verilerin görselleştirilmesini sağlamaktadır. Böylece araştırmacıların teorik söylemleri uygulamalı olarak test etmesi mümkün olmuştur. Göz takibi da bahsi geçen biyometrik araçlardan biridir ve gözlemcinin görme eylemini ölçmektedir. Bu çalışmanın amacı da görme duyusunun diğer duyulardan daha etkin rol aldığı mimarlık yapıtlarında simetrinin varlığının gözlemciye etkisini keşfetmektir. Ayrıca simetri kavramıyla ilgili teorik söylemleri, bilimsel temelleri olan bir çalışmayla test etmeyi ve mimarlıkta simetri temelli yeni söylemler üretmeyi hedeflemektedir. Böylece simetri kavramı üzerine mimarlık yazınındaki uygulama temelli söylem eksikliğinin giderilmesine katkı sağlaması beklenmektedir.
Mevcut çalışmanın bulguları doğrultusunda hem diğer göz takip çalışmalarının simetri söylemlerini destekleyen hem de teorik simetri söylemleriyle eşleşen veriler elde edilmiştir. Evrimsel süreçlerin düşey ekseni insanın bilişsel süreci açısından öncelikli kılması, bir kompozisyonda sol tarafın sağdan daha fazla dikkat toplaması ve simetrik yapılanmaların asimetrik olanlara kıyasla gözlemci dikkatini daha fazla çekmesi, bu verilerden bazılarıdır. Çalışma aynı zamanda özgün söylemler de ortaya çıkarmıştır. Çalışmanın ortaya çıkardığı özgün söylemlerden biri, gözlemcinin yapı cephesine bakmasında girişi bulma isteğinin rolü olduğudur. Görsel dikkat açısından insanın simetrik cephelerle etkileşim kurmasının hem daha kolay hem de kullanıcı hafızasında yer etmesinin daha olası olması ve simetrinin eksen ya da merkez temelli tanımlanmasına rağmen gözlemci dikkatini çekmesi için bir mimari elemanla ilişkilenmesi gerektiği, çalışmanın ortaya çıkardığı özgün söylemlerdendir.

Abstract:
The concept of symmetry is existential for both humans and other life forms, dating back to the origin of life. Due to its intrinsic nature, symmetry has been a frequently invoked, questioned, and attributed concept in every historical period and discipline. Throughout the centuries symmetry, explained through concepts of proportion, similarity, and transformation, has been associated with order, beauty, and harmony at times. Regardless of the direction of discourses, it is observed that symmetry studies tend to remain confined to the theoretical realm. However, recent neuroscience studies, finding a place in the field of architecture as well, enable the measurement of brain activity through biometric tools and the visualization of data. Thus, researchers have the opportunity to practically test theoretical discourses. Eye tracking is one of the aforementioned biometric tools, measuring the observer's visual actions. The aim of this study is to explore the impact of symmetry in architecture where the sense of sight plays a more effective role than other senses. Additionally, the study aims to test theoretical discourses related to the concept of symmetry with a scientifically grounded approach and to generate new symmetry-based discourses in architecture. Therefore, it is expected to contribute to addressing the lack of application-based discourse on symmetry in architectural literature.
According to the results of the current study, findings have been obtained that both support symmetry discourses in other eye-tracking studies and align with theoretical symmetry discourses. Some of the findings include the prioritization of the vertical axis in the cognitive process of humans, the left side of a composition attracting more attention than the right side, and symmetrical structures drawing more attention from observers compared to asymmetrical ones due to evolutionary processes. The study also reveals original discourses, one of which emphasizes the role of the observer's desire to find the entrance when looking at the building facade. From the perspective of visual attention, it is suggested that human interaction with symmetrical facades is not only easier but also more likely to be retained in user memory. Despite being defined based on an axis or center, symmetry needs to be associated with an architectural element to attract observer attention, as indicated by the original discourses uncovered by the study.