Covıd-19 pandemi sürecinde erişkinlerde bitkisel ürün kullanım durumu ve ilişkili faktörlerin belirlenmesi
Determination of herbal product use status and related factors in adults during the covid-19 pandemic process
Yazar: SUEDA AKKAŞ
Danışman: PROF. DR. CANAN KARAALP
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmasötik Botanik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology

Özet:
İzmir ili Balçova ilçesinde bulunan özel bir beslenme danışmanlık merkezine başvuran 18-64 yaş arası erişkinlerde Covid-19 pandemi öncesinde, sürecinde ve anketin yapıldığı tarih itibarıyla son 1 ayda bitkisel ürün kullanım durumunu ve kullanılan ürünleri, Covid-19 korkusunu ve sağlık okuryazarlıklarını belirlemek amacıyla 217 katılımcı ile yapılmış tanımlayıcı bir araştırma gerçekleştirilmiştir.
Katılımcılara genel özelliklerini, sağlık ve yaşam tarzı ile ilgili bilgilerini, bitkisel ürün kullanım durumlarını, Covid-19 korkularını ve sağlık okuryazarlıklarını sorgulayan bir anket formu yüz yüze görüşme yöntemiyle uygulanmıştır. Veriler Sosyal Bilimler İçin İstatistik Programı (Statistical Package for the Social Sciences, SPSS) versiyon 26.0 aracılığıyla değerlendirilmiştir. Erkek ve kadınların yaş ortalamaları sırasıyla 38.97±11.35 yıl ve 40.10±10.84 yıldır. Katılım gösteren bireylerin yarıya yakını (n=96, %44.2) üniversite mezunudur. Araştırmaya katılanların Covid-19 döneminde kullandıkları toplam bitki sayısı Covid-19 öncesindeki ve son 1 aydaki toplam bitki sayısına göre fazla iken, son 1 ayda kullandıkları toplam bitki sayısının da Covid-19 öncesine göre fazla olduğu belirlenmiştir (p<0.05). Pandemi öncesi döneme ve son 1 ay'a göre Covid-19 döneminde Afrika sardunyası, adaçayı, biberiye, ekinezya, hibiskus, kuşburnu, mürver, nar, sarımsak, sumak, tarçın, zencefil, zerdeçal, çarkıfelek, ökaliptus ve zeytin (yaprak) bitkilerinin tercih edilme yüzdesi anlamlı olarak artmıştır. Katılımcıların şu andaki Beden Kütle İndeksi (BKİ) ortalamaları ile Covid-19 öncesi BKİ ortalamaları arasında fark saptanmamıştır (p>0.05). Katılımcıların Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (TSOY)'nden aldıkları puan ortalaması 32.7±7.70 olarak belirlenmiş olup çalışmamıza katılanların sorunlu-sınırlı sağlık okuryazarlığı mevcuttur. TSOY'nden alınan puanlar ile katılımcıların kullandıkları bitki sayısı arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır (p>0.05). Araştırmamızda katılımcıların Covid-19 korkusu orta düzeyde belirlenmiş olup, Covid-19 korkusu ölçeğinden alınan puanlar ile katılımcıların kullandıkları bitki sayısı arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır (p>0.05). Katılımcıların bitkisel ürünleri eczaneden temin etmesi ve bitkisel ürünleri önermesi kadınlarda erkeklere göre anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur (p<0.05). Katılımcıların bitkisel ürünleri doktorla paylaşma, etiket inceleme ve pazardan alma durumu ile TSOY arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0.05). Sağlık okuryazarlık puanı "mükemmel" olan katılımcıların, kullandıkları bitkisel ürünleri doktorla paylaşma durumu yüksek ve bitkisel ürünleri pazardan alma oranı düşük bulunmuştur. Ayrıca sağlık okuryazarlık puanı "yetersiz" olanlarda etiket inceleme durumunun düşük olduğu saptanmıştır (p<0.05). Buna göre "yetersiz" sağlık okuryazarlık durumunun yanlış ve uygunsuz bitkisel ürün kullanımına neden olabileceği saptanmıştır. 
Araştırmamızda, katılımcıların çoğu (%82.5) bitkisel ürünleri aktardan almayı tercih ederken, %76'sının kullandıkları ürünü doktor ile paylaşmadıkları belirlenmiştir. Ayrıca çoğu bireyin bilgi kaynağının yakın çevresi (%63.1) ve internet (%57.1) olduğu görülmüştür. Bu nedenle sağlık profesyonelleri tarafından bitkisel ürünlerin yan etkileri konusunda bireyler bilgilendirilmeli, toplumun yanlış bilgiye maruz kaldığı sosyal medya platformları belirlenerek bireylerin sağlığının zarar görmesi engellenmelidir.


Anahtar kelimeler: Covid-19; bitkisel ürün; fitoterapi

Abstract:
In adults between the ages of 18-64 who applied to a private counseling center located in Balçova, İzmir, a descriptive study was conducted with 217 participants in order to determine the use of herbal products and the products used, fear of Covid-19 and health literacy before, during and in the last 1 month of the Covid-19 pandemic as of the date of the survey.
A questionnaire form questioning the general characteristics, knowledge about health and lifestyle, herbal product usage status, fears of Covid-19 and health literacy was applied to the participants by face-to-face interview method. Data were evaluated using the Statistical Package for the Social Sciences (SPSS) version 26.0. The mean ages of men and women were 38.97±11.35 years and 40.10±10.84 years, respectively. Almost half of the participating individuals (n=96, 44.2%) are university graduates. While the total number of plants used by the participants in the Covid-19 period was higher than the total number of plants before Covid-19 and in the last 1 month, it was determined that the total number of plants they used in the last 1 month was higher than before Covid-19 (p<0.05). According to the pre-pandemic period and the last 1 month, African geranium, sage, rosemary, echinacea, hibiscus, rosehip, elderberry, pomegranate, garlic, sumac, cinnamon, ginger, turmeric, passionflower, eucalyptus and olive (leaf) plants the percentage of preference increased significantly.There was no difference between the current Body Mass Index (BMI) averages of the participants and their pre-Covid-19 BMI averages (p>0.05). The mean score of the participants in the Turkey Health Literacy Scale (TSOY) was determined as 32.7±7.70, and the participants in our study have problematic-limited health literacy. There was no significant difference between the scores obtained from TSOY and the number of plants used by the participants (p>0.05). In our study, the participants fear of Covid-19 was determined as moderate, and there was no significant difference between the scores obtained from the Covid-19 fear scale and the number of plants used by the participants (p>0.05). Obtaining herbal products from pharmacies and recommending herbal products by the participants were found to be significantly higher in women than in men (p<0.05). A significant correlation was found between the participants sharing herbal products with the doctor, examining the label and purchasing from the market and TSOY (p<0.05). It was found that participants with "excellent" health literacy scores were more likely to share the herbal products they used with the doctor, and the rate of purchasing herbal products from the market was low. In addition, it was determined that label examination status was low in those with "insufficient" health literacy score (p<0.05). Accordingly, it has been determined that insufficient health literacy may cause the use of wrong and inappropriate herbal products.
In our study, it was determined that most of the participants (82.5%) preferred to buy herbal products from herbalists, while 76% of them did not share the product they used with the doctor. In addition, it has been observed that the source of information for most individuals is the their immediate surroundings (63.1%) and internet (57.1%). For this reason, individuals should be informed about the side effects of herbal products by health professionals, and social media platforms where the society is exposed to false information should be determined and the health of individuals should be prevented from being damaged.


Key words: Covıd-19; herbal product; phytotherapy