Tarih-i Osmânî encümeni/Türk tarih encümeni mecmuası'nın Osmanlı tarih yazıcılığındaki yeri
The place of the journal of the committee of Ottoman history/Turkish history committee in Ottoman historioğraphy
Yazar: SELAMİ KURT
Danışman: PROF. DR. EYUP BAŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Tarih-i Osmani Encümeni = Tarih-i Osmani Encümeni ; Tarihçilik = Historiography ; Türk Tarih Encümeni mecmuası = Türk Tarih Encümeni magazine

Özet:
19. yüzyılda tarihin müstakil bir bilim olarak ortaya çıkıp konu, kaynak ve metotlarının genişlemeye başlamasıyla gelişmiş ülkelerde resmi tarih çalışmaları kurumsal düzeyde yürütülmeye başlandı. Osmanlı Devleti'nde ise resmi tarih çalışmalarının kurumsal bir boyut kazanması, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra 27 Kasım 1909 tarihinde Tarih-i Osmânî Encümeni'nin kurulmasıyla mümkün oldu. Tarihçilik alanında meydana gelen gelişmelerin etkisi ve devletin yönetim anlayışının değişmesiyle ihtiyaç duyulan mükemmel ve mufassal Osmanlı tarihini yazmak üzere kurulan Tarih-i Osmânî Encümeni,  o güne kadar yapılan bilimsel tarih çalışmalarının yetersizliği nedeniyle beklenen düzeyde bilimsel bir tarih yazımı gerçekleştiremedi. Ancak Encümen, belki de tarihimizin en zorlu şartlarında 1910-1930 yılları arasında telafi sayılarıyla beraber toplam 101 sayı yayımlayabildiği mecmuası ve 20 civarındaki külliyatıyla bilimsel tarih yazımına zemin hazırlayacak çalışmalara imza attı. 
Avrupa'daki araştırma ve inceleme usullerini ülkemizde uygulayan ilk tarih mecmuası olan TOEM/TTEM'in en belirgin özelliği, Osmanlı tarihinin konularını ve kaynaklarını genişletmiş olmasıdır. Mecmua'da Osmanlı tarihlerince ihmal edilen Anadolu Beylikleri, Osmanlı bahriyesi, sosyal ve ekonomik hayatı, kültür ve medeniyeti, dış politikası, gayrimüslim tebaa ve bazı devlet adamlarının biyografileriyle ilgili yoğun kaynak aktarımı yapılmıştır. Mecmu'anın ilk sayısından itibaren Osmanlı tarihinin eksiklerini gideren ve yanlışlarını düzelten arşiv belgeleri, âsâr-ı atîka/kitabe ve meskûkât bilgileri, yazma/nadir eserler ve yabancı dillerden yapılan tercümeler sistemli bir şekilde aktarılmıştır. Bu yönüyle mecmua aynı zamanda dönemin arşiv, müze ve kütüphanelerinin yayın organı gibidir. Bazı yazarlar tarafından kaleme alınan ve Osmanlı'nın son dönem önemli olay ve simalarını ele alan makalelerde canlı şahitliklerin aktarılmış olması ise bu makalelere yer yer birincil kaynak değeri katmaktadır. Yerli tarih kaynaklarının yetersiz kaldığı durumlarda, yabancı kaynaklardan yararlanma yoluna gidilmiş, Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemi için Arap, Bizans, Anadolu Beylikleri, İlhanlı ve Harzemşah tarih kaynaklarından, daha sonraki dönemler için de Avrupa ve Rusya tarih kaynaklarından kısmen yararlanılmıştır. Osmanlı tarihi ile ilgili güncel yerli ve yabancı çalışmalar takip edilmiş, önem atfedilen bazı çalışmalar bibliyografik makalelerde tanıtılmıştır.
Mecmua'da bilimsel usullerle kaynak aktarımına özen gösterilmiştir. Kitabe ve meskûkât bilgilerinin aktarımında tarihin yardımcı bilimlerinden Epigrafi ve Nümizmatik'ten yararlanılmıştır. Farklı yazı türleriyle kaleme alınan arşiv belgelerinin çözümlenerek aktarımında belgelerin aslına sadık kalınarak silik veya okunamayan kısımlar ifade edilmiş, günümüz Türkçesinde kullanılmayan kelimeler, kişi veya yer isimleri açıklanmıştır. Birden fazla nüshası olan bir eserin aktarımında edisyon-kritik yapılmıştır.Mecmua'daki monografik ve biyografik makalelerde kaynağa dayalı tarih yazımına önem verilmiş, yararlanılan kaynaklar çoğunlukla dipnotlarda bazen de metin içinde gösterilmiştir. Bu makalelerde, mümkün oldukça fotoğraf, resim, harita, plan, kroki ve soy ağacı gibi tarihe yardımcı materyallerden yararlanılmıştır. 
Kaynakların karşılaştırılması yöntemi, Mecmua'da en çok kullanılan tenkit metodudur. Özellikle ulaşılan yeni kaynakların bilinen diğer kaynaklarla karşılaştırılarak tarih usulünün ortaya koyduğu güvenilirlik kriterlerine göre kaynakların değerlendirildiği, zaman zaman tenkit edildiği, derecelendirildiği ve muhakeme yoluyla hakikate ulaşılmaya çalışıldığı görülür. Mecmua'nın ilk sayılarından itibaren satır aralarında görülen kaynak tenkidi, Cumhuriyet döneminde daha etkili yöntemlerle makalelere dönüşmüştür. Cumhuriyet döneminde kaleme alınan bazı makaleler, tarih usulünde alınan mesafeyi gösterir mahiyettedir.
Bir geçiş dönemi ürünü olarak TOEM/TTEM, eski ve yeni tarih usullerini birlikte içinde barındırmaktadır. Nakilci, öğretici/pragmatik ve araştırmacı tarih yazım usullerinin örneklerini içermekle birlikte daha çok nakilci ve modern-belgeci karakteri ile ön plana çıkmakta ancak modern tarih usulünün örneklerini de sergilemektedir. Bu yönüyle TOEM/TTEM, bilimsel usullerle Osmanlı tarihinin birçok kaynağını aktarmak ve modern tarih usullerini uygulamak suretiyle Modern Türk tarihçiliğinin üzerinde yükselebileceği bir zemin oluşturmuştur.

Abstract:
With the emergence of history as a separate branch of science in the 19th century and the expansion of its subjects, resources and methods, official history studies began to be carried out at institutional level in developed countries. In the Ottoman State, it was possible for the official history studies to have an institutional structure with the establishment of the Committee of Ottoman History on 27 November 1909 after the declaration of the 2nd Constitutional Monarchy. The Committee of Ottoman History, which was established to write a perfect and detailed Ottoman history needed by the effect of the developments in the field of historiography and the change of the administrative mentality of the state, was not able to produce a scientific historiography at the expected level due to the insufficient scientific history studies carried out up to that day. However, the Society has carried out studies that establish a ground for scientific historiography with a total of 101 issues including complementary issues and about 20 published corpuses, perhaps in the most difficult conditions of our history between 1910-1930.
The most prominent feature of the Journal of the Committee of Ottoman History / Turkish History Committee, which is the first history journal in our country that implements the research and examination methods in Europe, is that it has expanded the subjects and resources of Ottoman history. A considerable number of documents were published in the journal about the issues that were neglected in the Ottoman historiography, such as Anatolian Principalities, the Ottoman navy, social and economic life, culture and civilization, foreign policy, non-Muslim subjects and biographies of some statesmen. Since the first issue of the journal, archival documents, information about historical buildings / inscriptions and coins, translations from manuscripts / rare books and foreign languages that shed light on the little known aspects and gaps of the Ottoman history were systematically published in the journal.In this respect, the journal also functioned as the media organ of the archives, museums and libraries of the period. Since there were live witnesses cited in the articles written by some authors and dealing with the important events and figures of the last period of the Ottoman State, these articles were of primary source value. In cases where domestic historical resources were insufficient, foreign resources were used, and the historical resources of Arab, Byzantine, Anatolian Principalities, Ilkhanid and Hhwarazmshah were used for the foundation period of the Ottoman State, for the later periods, European and Russian historical resources were partially used.
Contemporary domestic and foreign studies related to Ottoman history have been followed and some of the important works have been introduced in bibliographic articles. Attention was paid to publishing the sources with scientific methods in the journal. Epigraphy and numismatics, the auxiliary sciences of history, were used while publishing the information about inscription and coins. While analysing and publishing the archival documents written in different writing styles, the original documents have been respected, parts that were faint or unreadable were expressed, and words, people or place names that were not used in contemporary Turkish were explained. A critical edition was made in the publication of a work with more than one copy. In the monographic and biographical articles in the journal, emphasis was placed on resource-incentive historiography, and the resources used were often shown in footnotes and sometimes in the text. In these articles, auxiliary materials of history such as photographs, pictures, maps, plans, sketches and family trees were used as much as possible.
The method of comparing the sources is the most used criticism method in the journal. In particular, it can be seen that the new sources were compared with the existing ones, the sources were evaluated according to the reliability criteria set by the historiography method, and they were criticized from time to time, and the truth was tried to be reached by reasoning. The source criticism seen between the lines since the first issues of the journal turned into articles with more effective methods in the Republican period. Some articles written during the Republican period show the progress achieved in the method of historiography.
As a transitional period product, the Journal of the Committee of Ottoman History / Turkish History Committee contains old and new historiography methods. The journal contains examples of the methods of quoter, instructive / pragmatic and investigative historiography. It is more prominent with its quoter, modern-documentary character, but it also displays examples of the modern historiography method. In this respect, the Journal of the Committee of Ottoman History / Turkish History Committee has created a ground on which modern Turkish historiography can rise by publishing many sources of Ottoman history with scientific methods and applying modern historiography methods.