Kur'an'da insanın iç denetimi
Human self-control in Qur'an
Yazar: MÜNÜR TEZCAN
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN PAZARBAŞI
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Denetim = Control ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Nefs = Soul ; Takva = Takva ; İnsan = Human ; İslamiyet = Islam ; İç denetim ve iç kontrol = Internal control and internal audit

Özet:
İnsanın olumsuz duygularını kontrol ederek istenmeyen davranışlar sergilemeyi engellemesi insana sağladığı pek çok fayda nedeniyle olumlu ve arzulanan bir durum olarak kabul edilmiştir. Bir taraftan bunu başarmanın erdemli yönü vurgulanırken diğer taraftan kendini kontrol etmenin nasıl sağlanabileceği konusunda dinler başta olmak üzere ahlâk felsefesi ve insan davranışlarını konu alan bilim dalları tarafından çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Günümüzde daha fazla stres ve gerilimle dolu gündelik hayat tarih boyunca insan zihnini meşgul eden "kendini kontrol etme/iç denetim" olgusunu daha önemli hale getirmiştir. 
İnsanı ve onun davranışlarını merkez alan Kur'an'ın böylesi öneme sahip bir mevzuda neler söylediği bu durumu anlamlandırmaya çalışan herkes için merak konusudur. Bu araştırmada İslâm dininin temel kaynağı olan Kur'an'ın "iç denetim" konusunu nasıl değerlendirdiği ve iç denetimin sağlanması için neler önerdiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Akıl, irade, şuur ve takvâ gibi insana doğuştan verilen iç denetim imkânları ile sonradan elde ettiği/geliştirdiği imkânlarının Kur'an'daki referansları araştırılmıştır. Kur'an insana doğuştan verilen potansiyel imkânlarını geliştirerek insanın kendi iç denetimini yapabileceğine işaret etmektedir. Bu noktada ona verilen ve iç denetim için merkezi öneme sahip imkân "takvâ" kavramı ile ifade edilmektedir. İman dahil bütün ibadet esasları takvâ ile ilişkilendirilerek doğuştan her insana yerleştirildiği bildirilen bu iç denetim/kontrol merkezi tahkim edilmektedir.    
Anahtar Kelimeler: Kur'an, insan, kendini kontrol, iç denetim, nefs, takvâ, fücûr.

Abstract:
Human's ability to prevent misbehaviors through control of negative feelings is accepted as a positive and desirable situation due to the lots of benefits it provides. Alongside the emphasis on the virtuous side of achieving this, a variety of opinions pertaining as to how to provide self-control has been put forward by, primarily, religions and the sciences which concern the philosophy of ethics and human behavior. Today's daily life which is rife with more stress and tension than yesterday has made the phenomenon of "self-control", which has occupied the human mind throughout the course of history, more important than the past. 
What Qur'an, in which human and his/her behaviors are at the center, says about such an important issue is a matter of curiosity for all who seek to interpret the situation. In this research, an attempt has been made to determine as to how Qur'an, which is the main source of the religion of Islam, evaluates the "self-control" issue and what it offers for self-control to be provided. The Qur'anic references about the means of self-control like reason, will, conscious and taqwa which are innately given to human and the means which human acquired/developed have been surveyed. Qur'an indicates that human can do its own self-control by developing the potential means innately given to him/her. At this point, the means which is given to him/her and has a central importance for self-control is expressed as the concept of "taqwa". This center of self-control which is told to be placed at every human being is strengthened by linking all the essentials of worship, including faith, with taqwa. 
Key words: Qur'an, human, self-control, nafs, taqwa, fujur