Farklı haşhaş tiplerinde alkaloidler yönünden morfolojik ve ontogenetik varyabilite
Morphplogical and ontogenetical variability in terms of alkaloids on different poppy types
Yazar: FATMA ALACA
Danışman: PROF. DR. NEŞET ARSLAN
Ankara Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Alkaloidler = Alkaloids ; Haşhaş = Poppy ; Morfin = Morphine ; Ontogenetik varyabilite = Ontogenetic variability

Özet:
Türkiye'de ekonomik öneme sahip tıbbi bitkilerden olan Papaver somniferum L.'de morfin, tebain, noskapin, kodein ve papaverinin sentez mekanizması göz önüne alınarak planlanan hasat zamanları ve organlarda alkaloid analizleri yapılmış ve alkaloidlerin en yüksek olduğu gelişme dönemi (ontogenetik varyabilite) ve bitkinin farklı organlarındaki alkaloid miktarı ve hangi alkaloidin bulunduğu organda daha etkin olduğunun (morfogenetik varyabilite) belirlenebilmesi amacıyla çalışma yürütülmüştür. Deneme 2012-2013 yıllarında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü deneme tarlasında tesadüf blokları deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak  yürütülmüştür. Denemede materyal olarak 2 çeşit ve 6 hat materyal olarak kullanılmıştır. Deneme materyali hat ve çeşitlerde, bitki boyu; 95,82-100,32 cm, kapsül sayısı; 1,47-2,13 adet, tepecik sayısı; 9,92-10,70 adet, kapsül+tohum verimi; 135,25-215,66 kg/da, tohum verimi; 72,415  -125,895 kg/da, kapsül verimi; 62,485 -96.85 kg/da arasında değişmiştir. Farklı gelişme dönemlerine göre organlardaki alkaloid dağılımı açısından morfin oranları; en düşük rozet 1 döneminde  tüm bitkide % 0.0177, en yüksek olgunlaşma döneminde kapsülde  %1,0602 olduğu, tebain oranları ; en düşük rozet 1 döneminde  tüm bitkide % 0,0027, en yüksek olgunlaşma döneminde kapsülde  %1,0178, noskapin oranları; en düşük rozet 1 döneminde  tüm bitkide % 0.0193, en yüksek olgunlaşma döneminde kapsülde  %1,1725 olduğu belirlenmiştir. Dekara alkaloid verimleri bakımından ortalama morfin verimi 618,76 g/da,  Ortalama tebain verimi 200,43 g/da ve ortalama noskapin veriminin 384,31 g/da olduğu tespit edilmiştir. Tüm  alkaloidlerin dağılışı bakımından tüm bitkideki baskın alkaloidin morfin (%38,53) olduğu  bunu % 32,86 ile noskapinin takip ettiği belirlenmiştir. Yapmış olduğumuz çalışmada en yüksek morfin oranının tohum rengi bakımından mavi ve beyaz tohumlu haşhaşlarda ve gelişme dönemi bakımından olgunlaşma döneminde, bitki organı bakımından kapsülde olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
This research attempts to find out the period of development with highest alkaloid amount (ontogenetic variability), alkaloid amounts in different parts and which alkaloid is more active in which part (morphogenetic variability) of the Papaver somniferum L. which is among the medicinal plants having economical significance in Turkey. For this purpose, taking into account the way of shynthesis  of morphine, thebaine, noscapine, codeine, and papaverine,  alkaloid analysis are made on  planned harvest times and parts, for  Papaver somniferum L.. The experiment is made with 3 repetition according to randomized blocks trial design on the trial field of Ankara University School of Agriculture, Department of Field Plants in 2013-2014. In the experiment use 2 lines and 6 kinds varies. The findings on experimental lines and kinds varies as follows: Plant length is 95.819-100.317 cm, the number of capsules are 1.47-2.13, the number of stigmas is 9.92-10.70, the yield of capsule+seed is 135.247-215.658 kg, the yield of seed is 72.415  -125.895 kg, and the yield of capsule is 62.485 -96.845 kg. Findings in parts for differing development periods in terms of alkaloid distribution are as follows: The morphine rate, at the first rosette for the entire plant, is % 0.0177, and at the last ripening period  for the capsule is %1.0602. The thebaine rate at the first rosette for the entire plant is  % 0.0027, and at the last ripening period for the capsule is %1.0178. The noscapine rate at the first rosette for the entire plant is  % 0.0193, and at the last ripening period for the capsule is %1.1725. Findings for alcaloid yield per decare are as follows: average morphine yield is 618.7613 g/da, average thebaine yield is 200.4271g/da, and average nescapine yield is  384.3094 g/da. For the entire plant while the most dominant one is morphine with the rate of %38.53, the second one is noscapine with the rate of % 32.86. At this study highest morphine rate observed; for the colour of seed is on blue and white seeded poppy; for the development period is at the ripening period, and for the parts is in the capsule.