Türkçe akademik yayınlar için yapısal öz çıkarım sistemi
Structured abstract extraction system for Turkish academic publications
Yazar: AYŞE ESRA ÖZKAN ÇELİK
Danışman: PROF. DR. UMUT AL
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı / Bilgi ve Belge Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Bilgi ve Belge Yönetimi = Information and Records Management
Dizin: Bilgi erişim = Information access ; Bilgi erişim sistemi = Information access system ; Bilim iletişimi = Science communication ; Bilimsel yayın = Scientific publication ; Otomatik doküman özetleme = Automatic document summarization ; Yayınlar = Publications ; Özetleme = Summarizing

Özet:
Bilgi teknolojilerinin yaşamın her alanında yaygın olarak kullanılır hale gelmesiyle
araştırmacıların makale tam metinlerini okumaya yetişememeleri sorunu farklı bir boyuta
ulaşmıştır. Araştırmacılar, elektronik ortamda eriştikleri geniş hacimli bilgi yığınını
incelerken elektronik sürümlerin, çevrimiçi ortamın ve dijital ekranların doğası gereği
yeni zorluklarla da mücadele etmektedirler. Özler, potansiyel okurların, bu elektronik
bilgi yığını içinden ilgili tam metni seçerek okumalarını sağlayacak en önemli araçtır.
Ancak, bir makalenin tam metnini taramada okura kolaylık sağlamak amacıyla üretilen
makale özleri, çoğunlukla tam metinlerinden daha zor okunurluklu ve yapısal içerik
olarak eksik üretilmektedirler.
Bu tez çalışması ile teknolojinin insanın bilgi ile etkileşimini devamlı dönüştürdüğü
günümüz koşullarında bilimsel makalelerin okur ile buluşma sürecine katkı yapmanın
yolları araştırılmıştır. Bu doğrultuda çalışma kapsamında bilimsel makalelerin özlerinin
otomatik yöntemlerle elde edilmesinde yapısal yöntemleri kullanmanın katkısı
incelenmiştir. Geliştirilen sistem, makalelerin tam metinlerinin tüm yapısal
bölümlerinden temsilci cümleler seçme prensibine göre çalışmaktadır. Elde edilen
otomatik yapısal öz başarımları sistemin klasik öz çıktılarına göre daha üstündür. Tüm
çıktıların hesaplanan okunurluk değerleri yazar özlerinin okunurluk değerlerinden
belirgin bir şekilde daha kolay okunurluk seviyesindedir. Tez çalışması kapsamında
geliştirilen özetleme sistemi veri setinden bağımsızdır. Söz konusu özetleme sistemi
Türkçe başka doküman grupları için de kullanılabilir özelliktedir. Bu çalışmanın
sonuçlarının ve kullanılan, Türkçe kütüphanecilik ve bilgibilim alanında yayımlanmış
421 makaleden oluşan derlemden elde ettiğimiz veri setinin başka araştırmalarda
kullanılabileceği düşünülmektedir. Geliştirilen yapısal öz hazırlama sisteminin, klasik
özlerle üretilen derlemler için daha iyi okunurluklu otomatik yapısal özler üretmek için
kullanılabileceği gibi yazar ve editörler için yardımcı bir araç olarak da bilimsel iletişim
sürecine katkı sunabileceği değerlendirilmektedir.

Anahtar Sözcükler: Bilimsel iletişim, bilgi erişim, metin özetleme

Abstract:
With the widespread use of information technologies in all areas of life, the long-lasting
problem of researchers' inability to read the full texts of articles has gained a different
dimension. Researchers are also tackling new challenges while studying the massive
amount of information they access in the electronic media due to the nature of electronic
versions of texts, the online media, and the digital screens. Abstracts are the most
important tools that will enable potential readers to select the relevant full texts from this
huge stack of electronic information. However, whereas their primary aim is to facilitate
the reading of the full texts, in most cases the abstracts are produced with more readability
issues and structural deficiencies in their contents when compared the actual texts.
In this dissertation, ways of contributing to the readers' experience of meeting scientific
articles in today's conditions, where technology constantly transforms people's
interaction with information, were investigated. Accordingly, the study focuses on the
contribution of the use of structural methods in obtaining the abstracts of scientific articles
through automatic methods. The system developed in the study was designed to operate
with the principle of choosing representative sentences from all structural parts of the full
texts of the articles. The automatically structured abstracts obtained are superior to the
classical version of outputs of the system. The calculated legibility values show that all
the outputs are significantly easier to read than those produced by authors. The
summarization system, which was developed within the scope of the study, is independent
from the data set. The summarization system can also be used for other Turkish document
groups. It is believed that the results of this study and the data set, which was extracted
from a total of 421 articles published in the field of Turkish librarianship and information
science, can be used in other studies as well. It is considered that this structured abstract
preparation system can be used to produce better readable automatic structural abstracts
for the corpus produced with classical abstracts, and can also contribute to the scientific
communication process as an auxiliary tool for authors and editors.

Keywords: Scholarly communication, information retrieval, text summarization