Türk sanatı ve mitolojisinde metamorfoz
Metamorphosis in Turkish art and mythology
Yazar: NERGİZ DEMİR SOLAK
Danışman: PROF. DR. YUNUS BERKLİ
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sanat Kuramı ve Eleştiri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Amaç: Bu çalışma, eski Türk inanç sistemleri çerçevesinde yer alan ve Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada karşılık bulan metamorfoz (don değiştirme) olgusunun, Türk mitolojisi ve sanatı içerisindeki konumunu incelemeyi amaçlamaktadır. En genel anlamıyla insan, hayvan ve nesneler arasındaki karşılıklı dönüşümü ifade eden metamorfozun; sanat eserleri ve mitolojik anlatılarda hangi biçimlerde ve hangi amaçlarla tezahür ettiği sorunsalı, çalışmanın temel hareket noktasını oluşturmaktadır.
Yöntem: Tez kapsamında, belirlenen konunun bilimsel çerçevede incelenebilmesi amacıyla kapsamlı bir literatür taraması gerçekleştirilmiştir. Elde edilen kuramsal veriler doğrultusunda metamorfoz olgusu, Türk sanatının tüm tarihsel dönemleri ve üslupları bağlamında değerlendirilerek yorumlanmıştır.
Bulgular: Çalışma kapsamında, metamorfozun ortaya çıkış nedenleri, Türk mitolojisindeki yansımaları ve dönüşüm motiflerinin (örneğin, insanın kuşa ya da balığa dönüşmesi) işlevi irdelenmiştir. Özellikle ikonografik temsilleri üzerinden analizler yapılmış; Türk inanç sistemi, mitolojik anlatılar ve sanat eserlerinde dönüşüm temasını barındıran örnekler belirlenmiş ve bunlar çözümleyici bir yaklaşımla ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, metamorfoz olgusunun Türk sanatının oluşum ve gelişim sürecinde merkezi bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Ayrıca eski Türk inanç sisteminin ve mitolojik yapısının dönüşüm kavramını zengin örneklerle beslediği tespit edilmiştir.
Sonuç: Türk sanatının köklü geçmişi, sürekliliği ve kendini yenileyebilme kapasitesi, metamorfoz olgusu bağlamında da belirgin bir şekilde gözlemlenmektedir. Bu olgu, Orta Asya'daki erken dönem Türk kültürlerinden itibaren sanat eserlerinde kendini göstermiş; zamanla çeşitli Türk devletlerinin sanatsal üretimlerinde biçimsel dönüşümler geçirerek günümüze kadar ulaşmıştır. İncelenen sanat eserlerinin bulundukları coğrafi çevreden etkilenmekle birlikte özsel niteliklerini büyük ölçüde koruduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Türk sanatı, Türk mitolojisi, metamorfoz, ikonografi, erken devir Türk sanatı, İslami devir Türk sanatı

Abstract:
Purpose: This study aims to examine the phenomenon of metamorphosis (shape-shifting), which is rooted in ancient Turkic belief systems and resonates across a vast geography extending from Central Asia to Anatolia, within the context of Turkish mythology and art. Metamorphosis, in its broadest sense, refers to the mutual transformation between humans, animals, and objects. The central focus of this research is the question of how metamorphosis manifests in artistic works and mythological narratives, and for what purposes.
Method: A comprehensive literature review was conducted to scientifically investigate the chosen topic. Based on the theoretical data obtained, the phenomenon of metamorphosis was interpreted and evaluated within the context of all historical periods and styles of Turkish art.
Findings: The study explores the reasons behind the emergence of metamorphosis, its reflections in Turkish mythology, and the function of transformation motifs (e.g., a human turning into a bird or a fish). Particular attention was paid to iconographic representations; examples of transformation themes in the Turkic belief system, mythological narratives, and artworks were identified and analyzed through an interpretative approach. The findings reveal that the concept of metamorphosis has played a central role in the formation and development of Turkish art. Furthermore, it was determined that the ancient Turkic belief system and mythological structure enriched the concept of transformation with a variety of illustrative examples.
Results: The deep-rooted history, continuity, and adaptability of Turkish art are clearly observable through the lens of metamorphosis. This phenomenon has been present in artworks since the early periods of Turkic cultures in Central Asia and has undergone formal transformations through the artistic productions of various Turkic states, continuing into the present day. It was concluded that, although the examined artworks were influenced by their geographical surroundings, they largely preserved their essential characteristics.
Keywords: Turkish art, Turkish mythology, metamorphosis, ıconography, early period Turkish art, Islamic period Turkish art.