Geyik elması (Sorbus umbellata (Desf.) Fritsch. var. umbellata)'nda farklı toplama zamanlarının, yükselti ve bakı'nın uçucu yağ içeriği ve uçucu yağ bileşenleri üzerine etkisi
The effects of different harvest dates, altitude and aspect on essential oil content and essential oil composition in Sorbus umbellata (Desf.) Fritsch. var. umbellata
Yazar: SERHAT ERBAŞ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN FAKİR
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Ormancılık ve Orman Mühendisliği = Forestry and Forest Engineering

Özet:
Tıbbi ve aromatik bitkiler dünyada önemini ve popülaritesini gittikçe arttıran ürün gruplarının başında gelmektedir. Bu bitkiler başta ilaç, gıda, kozmetik ve parfüm olmak üzere pek çok endüstriyel alanda yaygın bir şekilde kullanılmaya başlamıştır. Tıbbi ve aromatik bitkiler grubunda özellikle uçucu yağ zengini olanların ayrı bir önemi bulunmaktadır. Uçucu yağlar (esanslar, eterik yağlar) ve bunların aromatik ekstreleri koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm, gıda katkıları, temizlik ürünleri, kozmetik ve ilaçların tertibinde, aroma-kimyasalların kaynağı olarak ya da doğala özdeş ve yarı sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır.Geyik elması (Sorbus spp.) bitkisi Rosaceae familyasının değerli bir türü olup tıbbi değeriyle öne çıkan bir tür olarak bilinmektedir. Türkiye'deki doğal olarak yayılış yapan 12 Sorbus spp. (17 takson) türünden biri olan Sorbus umbellata (Desf.) Fritsch. var. umbellata türü Isparta yöresinde de yetişmekte olan tıbbi bir bitki olup ve yetiştiği yöre halkı tarafından doğal çay olarak içilmektedir. Bu bitkinin içeriğinde tanen, sorbitan asidi (altı değerli alkol), elma asidi, limon asidi, kehribar asidi, tartarik asit, sorbin asidi, C vitamini, amygdalin, uçucu yağlar ve renk maddesi olarak anthocyan bulunmaktadır. Yöre halkı şeker ve kalp hastalıklarına iyi geldiği düşüncesiyle kullanmaktadır. Ayrıca bu bitki aktarlar tarafından da toplanıp ticareti yapılmaktadır. Ancak bu bitkinin toplama zamanı, hangi aylarda tıbbi bileşenlerinin etkili seviyeye ulaştığı ve hangi bakılardan toplanması gerektiği ile ilgili bir belirsizlik vardır. Geyik elması bitkisinin uçucu yağ bileşenleri ile ilgili bir çalışma da yapılamamıştır.Bu tez kapsamında yöre halkı tarafından sıkça toplanan geyik elması (Sorbus umbellata var. umbellata) bitkisi Isparta'da Gölcük Tabiat Parkı, Tota Dağı ve Eğirdir (Yukarıgökdere) bölgelerinden farklı bakı, toplama zamanı ve yükseltilerden toplanıp uçucu yağları çıkarılmış ve uçucu yağ bileşenlerine bakılmıştır. Çalışma sonucunda geyik elması bitkisinde yüksek uçucu yağ içeriği ve kalitesi için özellikle uygun toplama zamanı, yükselti ve bakı belirlenmiştir.Anahtar Kelimeler: Sorbus umbellata var. umbellata, geyik elması, uçucu yağ içeriği ve kompozisyonu, toplama zamanı, yükselti, bakı.

Abstract:
Use up medicine and aromatic plants continually increasing due to its important and popularity in the world. These plants commonly start to use for many of the industrial aims such as drug, food and cosmetic. Medicine and aromatic plants contained volatile oil especially significant in this plant. Volatile oil and its aromatic extract is used produce of perfumes, food additives, cleaning materials, cosmetics and drug or as source of aroma-chemical by perfume and food industry.Sorb apple is genus of the Rosaceae which has medicine value. Sorbus umbellata (Desf.) Fritsch. var. umbellata is naturally one of the 12 species (17 taxa) growing in Turkey which is growing in Isparta region and use up as herbal tea by people in there. This plant contains tannin, sorbitan acid, malic acid, lemon acid, amber acid, tartaric acid, sorbin acid, vitamin C, amygdalin, essential oil and material of colour so people especially is believe that plant use up for treating diabetes and hearts ailments. Moreover this plant is commerced which is gathering by Herbalist. There is unclear points about harvesting time, the exact month when medicinal compositions reach effective and suitable aspect for collecting. There are limited researches on volatile oil composition of Sorb apple.This study sorb apple which was picked frequently by people of region was picked from different aspect, harvest time and altitude and were happened essential oil and content of essential oil was examined in Gölcük Nature Park, Tota Mountain andUpper Gökdere (Isparta) region. So the most suitable harvest time, altitude and aspect were determined the highest content of essential oil and quality of essential oil.Key Words: Sorbus umbellata var. umbellata, sorp apple, essential oil content and composition, harvest date, altitude, aspect.