Muhammed İkbal'de iman-akıl ilişkisi
The relationship between faith and mind in Mohammed Iqbal
Yazar: ÖMER RASİMOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. KASIM MÜMİNOĞLU
Muş Alparslan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Aşk = Love ; Benlik = Ego ; Kadercilik = Fatalism ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; İman = Faith ; İnançlar = Beliefs ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
Çalışmamızın konusu, genel anlamda Muhammed İkbal'de "Akıl ve İman" 
arasında nasıl bir ilişki olduğu değerlendirilecektir. İkbal'in üzerinde durduğu konu aklı 
arka planda bırakılmış, dini dogmalara teslim olmuş ve Müslüman dünyasının 
çaresizliğidir. İkbal'e göre insanları kurtuluşa götürecek olan din ve inançtır, bu inanç 
İslam dinidir. Akıl ve imanla yoğrulmuş olan İslam dini Müslüman'ın yaşamındaki en 
önemli şeydir. İkbal'in yaratmaya çalıştığı şey; Peygamberlerin yaşam biçimini 
rasyonalist bir çerçevede Müslüman dünyasında yetişen yeni neslin hayat tarzı haline 
getirmektir. İkbal, benimsediği fikirleri cesurca ifade etmiş, Batı dünyasının aşırı akılcı 
ve maddi değer üzerine kurulmuş olan emperyalist görüşün tehdidi ile karşı karşıya 
kaldığını da belirtmiştir. Doğu toplumlarını ise akıl destekli bir inançlarının olmayışı 
konusunda eleştirmiştir. Batı dünyasının aşırı akılcılığı ve Doğu Müslümanlarının daha 
çok dogmalarla hareket etmelerinden ve yeniliklere kapalı olmalarından şikâyetçi 
olmuştur. Oysa Müslüman akıl ve kalbin gerekliliği ile ahlaklanmalıdır. İkisi arasında 
zorunlu bir ilişki vardır, Müslümanlar bu zorunlu ilişkinin farkında olmalıdır.
İkbal'e göre insanların akılları; hurafeler, batıl inançlar ve Modern Batı anlayışı ile 
doldurulmuş ve kalpleri kuşatılmıştır. Müslüman ülkelerinin arasında bir birliğin 
sağlanması gerektiğine ve kendi değerlerine bağlı, Batının izinden gitmeyen bir toplum 
oluşturmaya çalışmış bunu da benlik üzerinden şiirlerinde ve yazılarında dillendirmiştir. 
İkbal, kendini Batının geleneklerine kaptırmış, kendi benliğini unutmuş, varlığının 
farkında olmayan İslam ülkelerine ve bireylere bir şahsiyet kazandırmaya çalışmaktadır. 
Müslüman dünyasının kurtuluşunun akıl destekli bir iman anlayışı ile mümkün 
olabileceğini söylemiştir. Buna ilaveten tarihsel süreç içerisinde dönemsel olarak farklılık 
gösteren düşünce algısına konu olan akıl ve iman ilişkisi değerlendirilmiştir. Bu dönemde 
felsefi bir sorgulamayla dinin etki alanlarını anlamaya çalışan düşünürler, Tanrının 
varlığına veya inançsal sorgulamanın temelinde yatan us yani akıldan bağımsız bir şeyin 
olamayacağını söylemişlerdir. İnançta sağlam bir temele sahip olmanın, inandığımızın bir
göstergesi olarak bunu bilmemenin mümkün olamayacağını belirtmişlerdir. Bazı 
dönemlerde inanç, bilgiyi doğuran bir etken olarak ele alınmıştır. Antikçağ ve Yunanlarda 
bir dönem akıl ön plana çıkıp yoğunluk kazanacakken, Ortaçağ gibi karanlık dönemlerde 
ise Tanrı merkezli bir algı, döneme hükmedecektir. Akıl ve iman ilişkisi bu dönemde de 
varlığını sürdürecektir ancak rasyonalist bir akıl ile değil, dindar olanın aklına göre bu 
ilişki varlığını sürdürecektir. Daha sonra Rönesans ve Reform hareketleriyle gelişen ve 
değişen düşünce algısı karşısında Tanrı hükümdarlığının yerine hümanist bir yaklaşım 
olan insanın hükümdarlığı anlam kazanmaya başlayacaktır. Aydınlanma ve Modern 
dönemle beraber rasyonalist akıl önem kazanmıştır. Bu dönem insanlığın kurtuluşu olarak 
tabir edilmeye başlanmış ve aklını kullanma cesaretini gösterenlerin dönemidir şeklinde 
tabir edilmeye başlanmıştır. Bu dönemle beraber akla büyük bir ilgi duyulmuş, dış 
dünyada karşılığı bulunmayan yani nesnellik gerçeği olmayan her şeyi reddedip iman ve 
inançtan bir uzaklaşma süreci başlamıştır.

Abstract:
The subject of our study will be evaluated in general terms how there is a 
relationship between "Reason and Faith" in Muhammad Iqbal. Iqbal's emphasis is on the 
desperation of the Muslim world, whose mind has been left in the background and 
surrendered to religious dogmas. According to Iqbal, it is religion and faith that will lead 
people to salvation, and this belief is the religion of Islam. The religion of Islam, which 
is kneaded with reason and faith, is the most important thing in a Muslim's life. What 
Iqbal is trying to create; To make the way of life of the prophets a rationalist way of life 
for the new generation growing up in the Muslim world. Iqbal boldly expressed his ideas 
and stated that the Western world was threatened by the imperialist view, which was 
based on extreme rationality and material value. He criticized Eastern societies for not 
having a belief supported by reason. He complained about the extreme rationality of the 
Western world and the fact that Eastern Muslims were more open to dogmas and 
innovations. However, Muslims must be moralized by the necessity of reason and 
heart. There is a necessary relationship between the two, Muslims should be aware of this 
necessary relationship.
According to Iqbal, people's minds are filled with superstitions, superstitions and 
modern Western understanding, and their hearts are surrounded. Iqbal tried to create a 
society that was committed to its own values and did not follow the footsteps of the West, 
and expressed this in his poems and writings through the self. Iqbal is trying to give a 
personality to individuals who have lost themselves in the traditions of the West, who 
have forgotten their own selves, who are not aware of their existence, if we are going to 
go down to Islamic countries or private. Iqbal said that the salvation of the Muslim world 
was possible with a mind-supported understanding of faith. In addition, the relationship 
between reason and faith, which is the subject of the perception of thought that differs 
periodically in the historical process, was evaluated. In this period, thinkers who tried to 
understand the areas of influence of religion through a philosophical inquiry said that 
there could be nothing independent of reason, that is, reason, which lay the basis of the 
existence of God or religious inquiry. They stated that it is impossible not to know this as 
having a solid foundation in faith as an indication of what we believe. In some periods, 
faith has also been treated as a factor that gives birth to knowledge. While in antiquity 
and Greeks the mind will come to the fore and gain intensity for a while, in dark periods 
such as the Middle Ages, a God-centered perception will dominate the period. The 
relationship of reason and faith will continue to exist in this period, but not according to 
a rationalist mind, but according to the mind of the religious. Later, in the face of the 
perception of thought that developed and changed with the Renaissance and Reformation 
movements, the reign of man, which is a humanist approach instead of the reign of God, 
will begin to gain meaning. With the Enlightenment and the modern period, rationalist 
reason gained importance. This period began to be called the salvation of humanity and 
began to be called the period of those who had the courage to use their minds. With this 
period, there was a great interest in reason, and a process of rejecting everything that has 
no counterpart in the outside world, that is, the reality of objectivity, and a process of 
moving away from faith and belief began.