Şâz kırâatler bağlamında Muhammed b. Mahmud'un (XI/XVII. asır) Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Kur'ân adlı eserinin tahlil ve tahkiki
The analysis and investigation of Muhammed b. Mahmud's (XIth/XVIIth centuries) Nihâyetü Qirâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Qur'ân in the context of shaz qira'ats
Yazar: ABDULLAH AKYÜZ
Danışman: PROF. DR. ABDULLAH EMİN ÇİMEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kıraat = Reading ; Muhammed bin Mahmud = Muhammed bin Mahmud ; İslamiyet = Islam ; Şaz görüş = Say anomaly

Özet:
Şâz kırâatler olarak tanınan Hasan-ı Basrî, İbn Muhaysın, A'meş ve Yezîdî kırâatleri, sahih on kırâat gibi rivayet ve öğretimi günümüze kadar devam eden ve haklarında eserler yazılan kırâatlerdir. Osmanlı kurrâlarından Kâtip Şemseddin Camii İmamı Muhammed Efendi'nin yazmış olduğu Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Kur'ân da bu dört kırâati ele alan eserlerden biridir. Bu çalışmada; tanımı, faydası, hükmü, eserleri ve imamları gibi yönleriyle şâz kırâatlerden bahsedilmiş; Osmanlı döneminde şâz kırâatle meşgul olan kurrâlar, bu konuda yaşanan tartışmalar, şâz kırâat öğretiminde takip edilen eser ve metodlar ile kırâat ekolleri arasında şâz kırâatler noktasında ortaya çıkan farklar incelenmiştir. Bilhassa XI/XVII. asırda İstanbul'da yaşamış olan Kâtip Şemseddin Camii İmamı Muhammed Efendi'nin hayatı ve eserleri araştırılarak şâz kırâatler hakkında yazmış olduğu Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Kur'ân isimli eserinin tanıtımı, tahlili, şâz kırâat eserleriyle mukayesesi ve tahkiki yapılmıştır.
Araştırmamızın sonucunda Osmanlı döneminde şâz kırâat eğitiminin X/XVI. asrın sonlarından XIV/XX. asra kadar kesintisiz devam ettiği ve bu dönemde şâz kırâatle alakalı çeşitli eserlerin kaleme alındığı ortaya konulmuştur. Yine Kâtip Şemseddin Camii İmamı Muhammed b. Mahmud'un Osmanlı şâz kırâat tarihi açısından önemli bir isim olduğu ve kaleme aldığı eserin de şâz kırâat konusunda Osmanlı'da yazılan eserlerin ilklerinden olup sonraki yazılanlara kaynaklık yaptığı tespit edilmiştir. Şâz kırâat eserleriyle mukayese edildiğinde üçüncü derecede yer aldığı anlaşılan bu eserin, kendisinden önce yazılmış eserlerden yararlanılarak hazırlanmış ve onların etkisinde kalmış olmasına karşın özgün özelliklere de sahip olduğu anlaşılmıştır.

Abstract:
Hasan-ı Basrî, İbn Muhaysın, A'meş and Yezîdî known as shaz qaris, are the qaris whose narrations and teachings such as authentic ten qira'ats have continued and their works have been written until today. The work "Nihâyetü Qırâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Qur'ân" by Muhammad Effendi, the imam of Katip Semsettin Mosque and one of the qaris of Ottoman, is a work discussing these 4 qira'ats. In this study, the shaz qira'ats are investigated with aspects such as their definition, benefit, ruling, works, and imams; and qaris in the Ottoman period who concerned shad qira'ats, the debates about this issue, works, and methods used in shaz qira'at teaching and the differences between qira'at schools based on shaz qira'ats. The works and life of Muhammad Effendi, the imam of the Katip Semsettin Mosque, who lived in Istanbul in XI/XVII centuries were examined and an introduction, analysis, comparison with the works of shaz qira'ats, and analysis of his work titled Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi'l-Qur'ân were carried out.
Our research has proven that shaz qira'at schooling lasted uninterruptedly throughout the Ottoman period from the end of the Xth/XVIth century to the XIVth/XXth century and that many works relating to shaz qira'at were written during this era. It has been determined that Muhammed b. Mahmud, the Imam of the Kâtip Semseddin Mosque, is an important figure in the history of Ottoman shâz qıra'at, and his work is one of the first works written in the Ottoman Empire on the subject of shâz qira'at, and it is also used as a source for subsequent writings. It is recognized that this work, which is understood to be in the third degree when compared to the works of shaz qira'at, was created by using the works written before it, and that while it was influenced by them, it also contained original qualities.