Xvı. yüzyılda Bâb-ı defterî teşkilatı ve maliye ahkâm defterleri
The Bab-ı defteri institution in the 16th century and the register of financial orders
Yazar: RIFAT GÜNALAN
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ERÜNSAL
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Bilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Bilgi ve Belge Yönetimi = Information and Records Management

Özet:
Bu tezin konusunu XVI. yüzyılda Defterdarlık teskilatı ve bu müessesenin tuttugumaliye ahkam defterleri olusturmaktadır. Tez konumuzun kapsadıgı dönemdeki defterdarlıkteskilatı hakkındaki bilgilerimiz ilk defa smail Hakkı Uzunçarsılı tarafından kullanılan veXVI. yüzyılın ikinci yarısında yazılmıs olan mecmuaya dayanıyordu. Bu tezde ise Fatihdöneminden baslayarak defterdarlık teskilatının XV ve XVI. yüzyıldaki gelisim süreci ilkdefa Osmanlı arsiv belgelerine istinaden incelenmis ve defterdarlık teskilat ve kadrolarınınortaya çıkısı ve gelisimi kronolojik bir seyir içerisinde istatistikler ve tablolarla gösterilmistir.Tezimizin ikinci bölümünde maliye ahkam defterleri incelenmis ve Defterdarlıktarafından XVI. yüzyıl boyunca tutulan maliye ahkam defterlerinin mahiyeti ve muhtevaözellikleri, bu dönemden günümüze ulasabilmis 12 defter üzerinde yapılan çalısmalar ileortaya konmaya çalısılmıstır. 927-987/1520-1580 tarihleri arasındaki bir dönemi ihtiva edenbu defterler aslında XVI. yüzyıl boyunca maliye ahkam defterlerinin muhteva ve sekilözelliklerinde meydana gelen degisim ve gelismeyi örnekleyebilecek bir yeterlilik vezenginlige sahiptir. Bu defterler arasında 927, 960, 973, 980, 984 tarihli olanlar gibi tam birhicri yılın bütün kayıtlarını ihtiva eden ve hacmi 1984 sayfaya ulasan mükemmel örnekler debulunmaktadır. Bu defterler üzerinde yapılan çalısmalar neticesinde defterlerin ve defterlerdeyer alan hüküm, berat, tezkire ve hüccet gibi muhtelif belge türlerinin diplomatik özellikleriincelenmis ve her belge türünden degisik örnekler üzerinde çalısılmıstır.Tezin üçüncü bölümünde maliye ahkam defterleri muhtevaları bakımındandegerlendirilmistir. Bu bölümde, defterlerde yer alan bütün belgeler özetlenmis ve bu özetleredayalı olarak kavram indeksleri olusturulmus ve bu kavramlar da kendi içerisindegruplandırılarak konu baslıkları altında toplanmıstır. 4944 konu baslıgı altında toplanan 36364kavram, tezin üçüncü bölümünde yedi ana baslık altında incelenmis ve tarihi bakımdandegerlendirilmistir.

Abstract:
The subject of this thesis comprises the Defterdarlık institution in the 16th and thefinancial orders registers (maliye ahkam defterleri) kept by this establishment. Our knowledgeof the Defterdarlık institution during the period covered in the subject of this thesis was basedon the mecmua written in te second half of the 16th century and first used by smail HakkıUzunçarsılı. In this thesis, the development of the Defterdarlık institution in the 15th and 16thcenturies, beginning from the time of Fatih, is examined for the first time with reference todocuments from the Basbakanlık Osmanlı Arsivi (Prime Ministry Ottoman Archives) and theemergence and development of the Defterdarlık institution and its staff positions are shownchronologically, with accompanying statistics and tables.In the second chapter of the thesis, the financial orders registers are examined and anattempt has been made to define the form and content characteristics of the financial ordersregisters kept throughout the 16th century by the Defterdarlık, by means of a detailed study of12 surviving registers. These registers, which cover the period between the dates of 927-987/1520-1580 have sufficient substance to demonstrate the changes in the form and contentof the financial orders registers taking place in the course of the 16th century. They includesome excellent examples, such as those dated 927, 960, 973, 980 and 984 containing all theentries for a full hicri year and having a volume of up to 1,984 pages. In the course of thework done on these registers, the registers themselves and the diplomatic particulars of thevarious document genres, such as hüküm, berat, tezkire and hüccet, are examined and variousexamples of each document genre are studied.In the third chapter of the thesis, the official orders registers are evaluated in terms ofcontent. In this part, a summary is made of all the documents contained in the registers andconcept indexes based on this summary are drawn up and the concepts grouped under subjectheadings. In this final part of the thesis, 36,364 concepts, grouped under 4,944 subjectheadings are examined under 7 main headings and evaluated from a historical point of view.