Bipolar bozuklukta bilişsel işlevlerin cinsiyet, steroid hormonlar ve adet döngüsü ile ilişkisi
Relations of sex, steroid hormones and menstrual cycle phase on cognitive functions in bipolar disorder
Yazar: AYŞEGÜL ILDIZ MUTLU
Danışman: PROF. DR. AYŞEGÜL ÖZERDEM
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sinir Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Biliş = Cognition ; Biliş = Cognition ; Biliş bozuklukları = Cognition disorders ; Bipolar bozukluk = Bipolar disorder ; Cinsiyet = Gender ; Cinsiyet = Gender ; Kadınlar = Women ; Menstrüal siklus = Menstrual cycle ; Menstrüasyon = Menstruation ; Steroidler = Steroids

Özet:
Giriş ve amaç: Bilişsel işlev bozuklukları bipolar bozukluğun mani ve depresyon dönemlerinde görülmekte ayrıca iyilik döneminde de sürmekte olup, hastalık için endofenotip olabileceği düşünülmektedir. Bipolar bozukluk tanısı alan hastalarda hastalık başlangıcı ve klinik seyir açısından cinsiyet farklılıklarının görülmesinin yanı sıra nörobilişsel işlevler de cinsiyet faktöründen etkilenebilmektedir. Bu araştırmada, bipolar bozuklukta cinsiyet ve cinsiyet ilişkili hormonlarla nörobilişsel işlevler arasında bir ilişki olup olmadığının incelenmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Araştırmaya 41 bipolar bozukluk tanılı hasta (15 kadın), 26 sağlıklı gönüllü (13 kadın) alınmıştır. Kadın katılımcılardan erken foliküler (2-4. gün) ve midluteal (20-22. gün) evrelerinde cinsiyet hormonların ölçümü için kan örnekleri alınmış, nöropsikolojik testler verilmiştir. Erkek katılımcılara da 45-55 günlük zaman aralığıyla iki kez nöropsikolojik test uygulanmış, yalnız ilk görüşmede kan örneği alınmıştır. Tüm katılımcılara ikinci kez nöropsikolojik test olarak yalnız sözel bellek ve mental rotasyon testleri uygulanmıştır. Veriler ki kare, bağımsız gruplar t testi, Kruskal Wallis, Mann Whitney U, ANCOVA ve Wilcoxon işaretli sıra testleri uygulanarak analiz edilmiştir.
Bulgular: Bipolar bozukluk tanılı hastalar Rey işitsel sözel öğrenme deneme 7, Rey işitsel sözel öğrenme doğru tanıma, Wisconsin kart eşleme testi kategori sayısı, görsel kopyalama anlık testlerinde, stop-sinyal testinin dur işareti sırasında tepki verme olasılığı, dur işareti tepki süresi ve ortalama tepki süresi parametlerinde sağlıklı gönüllülerden daha kötü performans göstermiştir. İz sürme testi (A formu) ve sayı dizisi testi ileri bölümünde sağlıklı erkeklerin sağlıklı kadınlardan; mental rotasyon ve işitsel sessiz üç harf testlerinde erkek hastaların kadın hastalardan daha iyi olduğu, dur işareti sırasında tepki verme olasılığı, dur işareti gecikmesi ve ortalama tepki süresinin kadın hastaların hasta erkeklere göre anlamlı olarak kısa olduğu saptanmıştır. Sağlıklı kadınların midluteal dönemdeki sözel öğrenme ve mental rotasyon test performansı kadın hastaların daha yüksek saptanmıştır. Sağlıklı erkeklerin sözel öğrenme test performansı erkek hastalardan daha iyi olarak saptanmıştır. Kadın hastaların foliküler fazda hasta erkeklerden daha düşük mental rotasyon testi puanına sahip olduğu saptanmıştır. Bipolar bozukluk tanılı kadın hastaların midluteal fazda erken foliküler faza göre estradiol ve progesteron düzeyleri anlamlı olarak yüksek saptanmıştır. Kadın sağlıklı gönüllülerde yüksek estradiol düzeyinin Rey işitsel sözel öğrenme testi toplam puan, kadın hastalarda yüksek progesteron düzeyinin Rey işitsel sözel öğrenme deneme 1 testi ile ilişkili olduğu saptanmıştır.
Sonuç: Bipolar bozukluk tanılı erkek hastalar uzamsal yetenek alanında kadınlardan daha iyi performans göstermiştir. Sağlıklı kadınların midluteal dönemde mental rotasyon testinde kadın hastalardan daha iyi performans göstermiş olması, erkek hasta ve sağlıklılarda böyle bir bulgunun saptanmaması ise kadın ve erkek hastaların hastalıktan farklı etkilendiğini göstermektedir. Mental rotasyon test puanlarında foliküler fazda kadın ve erkek katılımcılar arasında fark olmaması beklenirken, bipolar bozukluk tanılı kadın ve erkek hastalarda fark saptanmıştır. Kadın hastaların foliküler fazdaki mental rotasyon performansı literatüre göre değişiklik göstermektedir. Hastalık ile ilgili tedaviler geliştirilirken cinsiyet farkının önemli olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
Introduction: Cognitive dysfunctions are seen in bipolar disorder during mania and depression, but also during remission, and it is thought that it may be an endophenotype for the disease. In addition to gender differences in the onset and clinical course of bipolar disorder, neurocognitive functions may also be affected by the gender factor. The aim of this study was to investigate whether there is a relationship between gender and sex-related hormones and neurocognitive functions in bipolar disorder.
Methods: Forty-one patients with bipolar disorder (15 women) and 26 healthy controls (13 women) were included in the study. Blood samples were taken from female participants for the measurement of sex hormones in the early follicular (2-4 days) and midluteal (20-22 days) phases and neuropsychological tests were performed. Male participants also underwent two neuropsychological tests at a 45-55 day time interval. Verbal memory and mental rotation tests were applied to all participants as a neuropsychological test for the second time. Data were analyzed using chi-square, independent groups t test, Kruskal Wallis and Mann Whitney U tests.
Results: Patients with bipolar disorder performed worse on Rey auditory verbal learning trial 7 and recognition, Wisconsin card sorting test category number, visual reproduction immediate recall tests, mean probability of responding on stop signal trials, mean stop signal reaction time, mean reaction time on signal respond trials parameters of stop signal task than healthy volunteers. Healthy men showed better performance on Trail making test (part A) and digit span test than healthy women; male patients showed better performance on mental rotation and auditory consonant trigrams than female patients, and the mean probability of responding on stop signal trials, mean stop signal delay and mean reaction time on signal respond trials parameters of stop signal task were significantly longer than female patients. Healthy women performed better in verbal learning and mental rotation test than women patients in the midluteal phase. Healthy men performed better in verbal learning than men patients. It was found that female patients had lower mental rotation test scores in follicular phase than male patients. Estradiol and progesterone levels were significantly higher in female patients diagnosed with bipolar disorder in midluteal phase compared to early follicular phase. It was found that high estradiol level in female healthy volunteers was associated with Rey auditory verbal learning test total score and female progesterone level was associated with Rey auditory verbal learning test trial 1.
Conclusion: Male patients with bipolar disorder outperformed female patients in terms of spatial ability. The fact that healthy women performed better in patients with verbal learning and mental rotation tests in the midluteal period, and the absence of such a finding in male patients and healthy controls indicates that female and male patients are affected differently from bipolar disorder. Mental rotation test scores were not expected to differ between male and female participants in the follicular phase, whereas there was a difference in male and female patients diagnosed with bipolar disorder. Mental rotation performance of female patients in the follicular phase were not consistent with the literature. Gender differences are thought to be important when developing treatment related to the disease.