Anadolu Türk Mimarisi'nde cami ve mescitlerde pencere açıklıklarının gelişimi (İç Anadolu Bölgesi ölçeğinde 12-20. yy.)
In scale of inner Anatolian region between 12-20 th centuries
Yazar: ASLI SAĞIROĞLU ARSLAN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA DENKTAŞ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anadolu mimarisi = Anatolia architecture ; Açıklık = Openness ; Camiler = Mosques ; Mescitler = Masjids ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Pencereler = Windows ; Türk mimarisi = Turkish architecture ; İç Anadolu bölgesi = Central Anatolia region

Özet:
Işık mimari eserlerin iç mekânlarının daha iyi algılanabilmesi için gerekli en önemli etkendir. Işığın mimari yapı içerisine girmesini sağlayan mimari öğe pencere açıklıklarıdır. Pencere, yapıya göz fonksiyonu kazandıran ve o yapıya ışık, hava, ısı ve ses geçirimliliğini sağlayan önemli bir yapı elemandır.?Anadolu Türk Mimarisi'nde Cami ve Mescitlerde Pencere Açıklıklarının Gelişimi? adlı bu doktora tezinde İç Anadolu bölgesi illerinde yer alan dini mimarlık anıtlarının pencere açıklıkları incelenmiştir. Bu araştırmada, Anadolu Türk Dini Mimarisi'ndeki pencere açıklarının; 12.yüzyıldan başlayarak; Cumhuriyet dönemine kadar olan tarihsel süreç içerisindeki biçimlenişleri, gelişimi ve değişimi konu olarak seçilmiştir.Tezin amacı gün geçtikçe yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalan, yıkılan ya da yapılan müdahale ve onarımlarla orijinal hallerini kaybeden pencere açıklıklarını bütün yönleri ile ele alarak incelemek ve belgelemektir. Bu araştırmanın bir diğer amacı; pencerelerin 12.y.y.'dan başlayarak, 20.y.y. başlarına kadar geçen tarihi süreç içerisinde gelişimini ve değişimini ortaya koymaktır. Ayrıca bu pencerelerin orijinal olanlarının rölovelerini çıkararak envanterlemek, çalışmanın sonuçlarını sanat tarihi bilimine sunmak, onarımlarda uzmanlara kaynak olabilecek ön araştırmayı oluşturabilmek, tezin amaçları arasında sayılabilir. Anadolu Türk dini mimarisinde aydınlatma ve pencereler konusunda araştırmacıların dikkatini çekmek de tezin amaçlarından bir diğeridir. Bu doktora tezinde, İç Anadolu bölgesi ölçeğinde 90 adet cami ve mescidin pencereleri bütün özellikleri ile ele alınarak, detaylı olarak incelenmiştir. Pencere aynı zamanda çok önemli bir cephe elemanı olduğu için; pencere açıklığının tarihi süreç içerisindeki gelişimini tespit edebilmek, aynı zamanda cephe gelişimini belirleyebilmekle mümkündür. Tezin kataloğuna alınan 90 yapıdan 19 adet yapı Anadolu Selçuklu, 22 adet yapı Beylikler ve Erken Osmanlı, 18 adet Klasik Osmanlı dönemi ve 31 adet yapı da Geç Osmanlı Döneminde inşa edilmişlerdir. Kataloğa alınan Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerine ait mescit ve camilerin seçiminde, günümüze kadar orijinal özelliklerini büyük oranda korumuş olduklarını düşündüğümüz örneklerin seçilmesi yönünde çaba harcanmıştır. Bununla birlikte, bu anıtların orijinal pencereleriyle günümüze ulaşabildikleri yönünde bir iddiayı savunmak da mümkün değildir. Mutlaka bu yapılardaki pencerelerin büyük bir bölümü, farklı tarihlerdeki onarımlarda müdahaleye uğramış ve yenilenmişlerdir.Tezin saha çalışması; İç Anadolu Bölgesinde yer alan il merkezleri ve ilçelerindeki Türk Devri cami ve mescitleri pencerelerine göre incelenip; kataloğa alınacak olanlar belirlenerek gerçekleştirilmiştir. Arazi çalışması sırasında belirlenen yapıların Total Station adlı özel bir ölçülendirme aletiyle bütün cephelerinin ölçüleri alınmış ve rölöveleri çıkartılmıştır. Çalışmaya alınan bütün cami ve mescitlerin genelden özele ayrıntılı fotoğrafları çekilmiştir. Arazi çalışması sırasında anıtların tamamı bulundukları yerde incelenerek; pencere açıklıklarının cephelerdeki konumları ve biçimleri ile ilgili gözlem fişleri hazırlanmıştır. Kaynak araştırması ve arazi çalışması sırasında elde edilen bilgi, belge ve görsel malzemelerden yararlanılarak, tezin katalog kısmı oluşturulmuştur. Tezde fotoğraflar, her bir katalog metninin arkasına yerleştirilmiştir. Çalışmanın değerlendirme bölümünde, katalog bölümünde ayrı ayrı tanımlanan cami ve mescitlerdeki pencereler; ilk önce tarihlendirme alt başlığı altında ele alınmış, sonrada sırasıyla cephelerdeki pencere açıklıklarının düzeni, pencerelerde kullanılan malzeme, pencere tipolojisi, dış cephede ve iç mekandaki pencerelerin elemanları ve süsleme alt başlıkları altında detaylı olarak değerlendirilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ise 12.y.y'dan başlayarak 20.y.y başlarına kadar geçen tarihi süreç içerisinde pencerelerin mimaride nasıl kullanıldığı, cephelerde nasıl değişiklikler olduğu, malzeme, boyut, teknik, biçim ve süslemelerde ortaya çıkan uygulamalardan elde edilen sonuçlar ortaya konulmuştur. Sadece bir yapının cephelerindeki pencere açıklıkları ayrıntılı olarak incelenerek de yapı tarihlendirilmesi yapılabilmektedir. Bu doktora tezinin en çarpıcı sonuçlarından biri pencere elemanlarının, yapıların tarihlendirilmesine olan katkılarıdır.Anahtar Kelimeler: Pencere, Açıklık, Anadolu Türk Mimarisi, Cephe Gelişimi

Abstract:
Light is the most significant factor in order to perceive the interiors of the architectural works. The architectural element which enables the light penetrate into the architectural building is window openings. Window is an important element of building gaining the work a function of eye and permeability of light, air and sound.Throughout this dissertation titled `The Development of Window Openings at Mosques and Masjids in Anatolian Turkish Architecture?, the window openings of religious architectural monuments in the provinces at Inner Anatolian Region have been examined in a scientific and elaborate way. The formation, development and change of the window openings in Anatolian Turkish religious architecture in the course of historic process beginning from 12th century to Republic Age has been handled within the framework of this study.The main purpose of the dissertation is to examine and document the window openings along with all their characteristics which are subject to the danger of disappearance due to various reasons and have been wholly collapsed or lost their original features as a result of incorrect restoration activities. Another purpose of the research is to cast light on the development and change of the windows in the course of historic period beginning from the 12th century to the early 20th century. Among the other purposes of the research are making inventory of the windows ?only those in their original station as it was built- along with their plans, presenting the conclusions obtained from the study into the science of art history, forming the pre-research phase to be used by the related experts at repairs. Catching the attention of the researchers on the lighting and windows in Anatolian-Turkish religious works can be referred as another aim of the study. Throughout this PhD dissertation, the windows of 90 mosques and masjids on the scale of Inner Anatolian Region have been covered with all their characteristics and examined in an elaborate method. Since window is an inseparable element of facade, concluding what kind of development line window opening has followed for ages depends on determining the development of façade during the process.Of totally 90 works catalogued in this dissertation, 19 of those were built in Anatolian Seljuks period, 22 of those were constructed in the period of Anatolian Beylikhs and Early Ottoman, 18 of them were the works of Classical Ottoman buildings, and the rest (31 buildings) were built in Late Ottoman period. At the phase of determining the mosques and masjids belonging to the Anatolian Seljuks, Anatolian Beylikhs and Ottoman period to be catalogued, those which have been thought to keep much of their original station to a great extent till the present have been preferred. However, it is not possible to adduce without thinking about the reverse that all these monuments have come to the present with their windows in their original station as they were built. Many of the windows at these works might have been renewed or restored at different dates in the course of time.The field research of the dissertation was launched with the mosques and masjids of Turkish Age in the provinces and towns in Inner Anatolian Region examined based on their windows, which was then followed with the phase of determining those to be catalogued. All the measures of the determined works during the field research have been taken with a special measuring tool called Total Station, and the whole measures have been carried onto the plans of the buildings. All the mosques and masjids to be included into the dissertation have been photographed from the general to the special. All of the monuments have been examined at their locations, and observation cards have been prepared about the forms and situations of the window openings on the facade. The catalogue chapter has been created with the related knowledge, documents and visual materials obtained during the field research and resource researching. The photographs in the dissertation have been placed just after each catalogue text. At the assessment chapter, the windows at the mosques and masjids to be identified individually at the catalogue chapter have been elaborately handled under the various sub-headings- the first dating and then in order, order of window openings on facades, materials used at windows, window typology, window elements at the facade and interior space, and decoration. At the conclusion chapter, there has been mentioned about the obtained conclusions, such as in what way were the windows used in architecture from the 12th century to the early 20th century, what kind of changes occurred at facades, the other application details on material, dimension, technique, form and decoration. Any architectural work can be dated to any period by elaborately examining the window openings on its facades. One of the most remarkable conclusions this PhD dissertation argues has been the significant contribution of the window elements to dating the buildings.Key Words: Window, Opening, Anatolian Turkish Architecture, Facade Development.