Türkiye Selçukluları ile zengîler arasındaki münasebetler
The relations between Turkey Seljuks and zangids
Yazar: FATMA KÖMÜŞLÜ
Danışman: PROF. DR. MUHARREM KESİK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Kılıç Arslan II = Kılıç Arslan II ; Nureddin Mahmut Zengi = Nureddin Mahmut Zengi ; Selçuklular = Seljuks ; Selçuklular Dönemi = Seljuks Period ; Sultan Mesut devri = Sultan Mesut period ; Zengiler = Zangids ; Zengiler Devleti = State of Zangids ; İmadeddin Zengi = İmadeddin Zengi

Özet:
Anadolu, Suriye, Irak, el-Cezîre ve Mısır gibi topraklarda yaşamış olan Türkiye
Selçukluları ve Zengîler, 12. yüzyılın en önemli Müslüman-Türk devletleri arasında
yer almışlardır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın kardeşi Tutuş'un Türkiye
Selçuklu Sultanı Süleymanşâh ve Zengîlerin kurucusu İmâdeddîn Zengî'nin babası
Aksungur'un vefatına sebep olması, iki taraf için de zor bir sürecin başlangıcı
olmuştur. Türkiye Selçuklu Devleti Sultanı I. Kılıç Arslan, İznik'e gelip idareyi ele
aldıktan sonra ülkesi bir müddet rahatladı. I. Kılıç Arslan, Zengî'nin gençlik yıllarını
geçirdiği Musul'u ele geçirdi. Ancak o, Musul valisi olarak atanan Çavlı Sakavu ile
savaşı sonucunda 1107 senesinde hayatını kaybetti. Türkiye Selçukluları 1116
senesinde başa geçen I. Mesud sayesinde tekrar güç kazandı. Mesud, siyasî ve askerî
açıdan zeki bir hükümdardı. Bu sayede o hem ülkesini hem de kendisini İslâm
devletleri nezdinde büyük bir otorite hâline getirmeyi başarmıştır. Bu sırada Musul ve
çevresinde gücünü hissettiren İmâdeddîn, bilhassa Haçlılara karşı verdiği mücadele ile
Müslümanlar arasında bir kahraman olarak anılmaya başlamıştır. I. Mesud ile
İmâdeddîn Zengî, Bizans İmparatoru II. Ioannes'in 1137-38 senesinde düzenlediği
Kuzey Suriye seferine karşılık müttefik olmasalar da Bizans ordusuna karşı
koymuşlardır. İmparator, Müslümanlara karşı Haçlılarla anlaşmıştır. Zengî ise buna
karşılık Sultan I. Mesud'un yanı sıra pek çok Müslüman idareciye yardım çağrısı
yapmıştır. Ancak Bizans-Haçlı orduları geri çekilince bu tehlike ortadan kalkmıştır.
Türkiye Selçuklu sultanı ise bu sayede Bizans imparatorunun sefere çıkarken Selçuklu
topraklarına verdiği zararın intikamını almıştır. İmâdeddîn Zengî'nin Kuzey Suriye'de
yayılma politikası ve bu nedenle Artuklu topraklarına saldırıları Türkiye Selçukluları
ve Zengîleri karşı karşıya getirmiştir. Türkiye Selçuklularının da kuruluş döneminden
itibaren Güneydoğu Anadolu'ya olan ilgisi iki tarafın rakip olmasına neden olmuştur.
Hısn-ı Keyfâ Artuklu Hükümdarı Kara Arslan, kardeşi Arslan Doğmuş'un Zengî ile 
iii
kendisine karşı ittifak kurması üzerine Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud'dan yardım
talep etmiştir. Bunun üzerine I. Mesud, 20.000 kişilik bir askerî kuvvet hazırlamıştır.
Selçuklu ordusu, İmâdeddîn Zengî ve Arslan Doğmuş ile çarpışmak üzere yola
çıkmıştır. İmâdeddîn Zengî ise I. Mesud'un Kara Arslan'a gönderdiği yardımı
öğrendikten sonra Türkiye Selçuklu Devleti'yle mücadele etmek istememiş ve
askerleriyle birlikte geri çekilmeye karar vermiştir. Bu süreçten sonra I. Mesud,
Zengîler hânedanıyla münasebetlerini iyi yönde geliştirme kararı almıştır. Sultan I.
Mesud, muhtemelen II. Haçlı Seferi'nin ardından Zengî'nin oğlu Nûreddîn Mahmûd'u
kızı ile evlendirerek akrabalık ilişkisi kurmuştur. Böylece Türkiye Selçukluları ve
Zengîler, güçlü bir ittifak meydana getirerek Haçlılara karşı savaşmaya başlamışlardır.
Bu ittifakın ardından Antakya Prinkepsi Raymond de Poitiers hayatını kaybetmiş,
Tell-Bâşir Hâkimi II. Joscelin esir edilmiş ve Urfa Haçlı Kontluğu'nun devamı
niteliğindeki Tell-Bâşir Senyörlüğü tarih sahnesinden silinmiştir. Ancak Türk tarihî
adına önemli başarılar elde eden Selçuklu-Zengî ittifakı, I. Mesud'un vefatı ile sona
ermiştir. Nûreddîn Mahmûd ve Bizans İmparatoru Manuel, II. Kılıç Arslan'a karşı
kardeşi Şahinşah ile Dânişmendlileri desteklemek suretiyle Anadolu'da iç karışıklık
çıkarmaya çalışmaktaydılar. 1155 senesinde Nûreddîn Mahmûd, daha önce
kayınpederi I. Mesud'un iki taraf arasında çizdiği sınırları ihlal ederek Selçuklu
topraklarında ilerlemeye başladı. Böylece Türkiye Selçukluları ve Zengîler arasında
Güneydoğu Anadolu'daki hâkimiyet mücadelesi resmen başladı. Nûreddîn, bu
nedenle 1159 yılında Bizans İmparatorluğu ile II. Kılıç Arslan'a karşı bir ittifak kurdu.
Bunun sonucu olarak müttefiklerden Nûreddîn, Selçuklulara ikinci defa saldırdı;
İmparator Manuel ise Dânişmendlilerin Kılıç Arslan ile mücadele etmesi amacıyla
onlara askerî anlamda destek verdi. II. Kılıç Arslan, ülkesine karşı yapılan düşmanca
faaliyetleri bertaraf etmek amacıyla daha önce kendisine sığınmış olan Nûreddîn
Mahmûd'un kardeşi Nusretüddin Emîr-i Emîrân'ı yanına alarak Bizans
İmparatorluğu'nun başkentine gitti. Selçuklu sultanı, Bizans İmparatoru Manuel ile
İstanbul'da gerçekleştirdiği antlaşma sayesinde durumu kendi lehine çevirmeyi
başardı. Kılıç Arslan'ın Anadolu'da üstünlüğü ele geçirmesiyle kardeşi Şahinşah ve
Dânişmendli Beyi Zünnûn, Anadolu'dan kaçarak Nûreddîn Mahmûd'a sığınmak
zorunda kaldı. Nûreddîn Mahmûd, bu sayede II. Kılıç Arslan'a karşı büyük bir koz
elde etti ve Türkiye Selçuklularına savaş açtı. Türkiye Selçukluları ve Zengîler, büyük 
bir savaşın eşiğine gelse de bu durum, iki taraf için de kötü sonuçlar meydana
getireceği için II. Kılıç Arslan ve Nûreddîn Mahmûd, barış yapmaya karar verdiler.
Ancak 1174 senesinde Nûreddîn Mahmûd'un vefatı ile yapılan antlaşma sona erdi.
Zengîler ve Türkiye Selçukluları arasındaki çekişme de böylece bitmiş oldu. Nûreddîn
Mahmûd'un ölümünün ardından Zengîler, Türkiye Selçuklu Devleti ile iyi ilişkiler
sürdürmeyi tercih etti. Zengîlerin Türkiye Selçukluları ile olan mücadelesi,
Nûreddîn'den Salâhaddîn Eyyûbî'ye miras kaldı.
Tezimizde Arapça, Farsça, Grekçe, Latince, Süryanice ve Ermenice gibi
dillerle yazılmış kaynakları, modern araştırmalarla mukayese edip bilimsel
metodolojiye uygun bir şekilde incelemeye çalıştık. Böylece iki taraf arasında yaşanan
ittifak ve mücadelelerin nasıl geliştiğini, ne gibi sonuçlara sebep olduğunu tespit
etmekle beraber literatürde bu konu hakkındaki eksiklikleri ve hatalı düşünceleri
gidermeye gayret ettik.
Anahtar Kelimeler: Türkiye Selçuklu Devleti, Zengîler, I. Mesud, II. Kılıç
Arslan, İmâdeddîn Zengî, Nûreddîn Mahmû

Abstract:
Turkey Seljuks and Zangids who lived in lands such as Anatolia, Syria, Iraq, AlJazeera and Egypt were among the most important Muslim-Turkish states of the 12th
century. It was the beginning of a difficult period for both sides inasmuch as Tutush,
the brother of the great Seljuk Sultan Malik Shāh, caused the death of the Turkey
Seljuk Sultan Sulaymān Shāh and Aksunkur, who is the father of the founder Zangids,
Imād al-Dīn Zangī. After the sultan of the Turkey Seljuk State Kilidj Aslan I, had come
to Nicea and took over the administration, his country was relieved for a while. Kilidj
Arslān I captured Mosul, where Zangī spent his youth. However, he died in 1107 as a
result of his war with Jawali Saqawa, who was appointed as the governor of Mosul.
Turkey Seljuks regained power due to Mas‛ūd I, who ascended the Turkey Seljuk
throne in 1116. Mas‛ūd I, was a politically and militarily intelligent ruler. Thus, he
succeeded in making both his country and himself a great authority in the eyes of
Islamic states. Meanwhile, Imād al-Dīn, who showed his power in Mosul and its
surroundings began to be remembered as a hero among Muslims, in virtue of his
struggle against the Crusaders. Mas‛ūd I and Imād al-Dīn Zangī opposed the Byzantine
army, even if not allied, in response to the Northern Syria expedition organized by the
Byzantine Emperor John II in 1137-38. Although Mas‛ūd I and Imād al-Dīn Zangī
were not allies, they opposed the Byzantine army, in response to the Northern Syria
expedition, organized by the Byzantine Emperor John II in 1137-38. The emperor
made an agreement with the Crusaders against the Muslims. On the other hand, Zangī
called for help to many Muslim administrators as well as to Sultan Mas‛ūd I. However,
this danger disappeared when the Byzantine-Crusader armies withdrew. Thus, the
sultan of the Turkey Seljuk took revenge for the damage by the Byzantine emperor to
the Seljuk lands during his expedition. Imād al-Dīn Zangī's expansion policy in
Northern Syria and therefore his attacks on the Artukid lands brought the Seljuks of
Turkey and the Zangids against each other. The Turkey Seljuk's interest in southeast 
vi
Anatolia since the country's founding has resulted in both sides becoming rivals. Hisn
Kayfā the Artukid ruler Kara Arslān has requested help from Turkey Seljuk Sultan
Mas‛ūd I since his brother Arslān Dogmush formed an alliance with Zangids against
him. Thereupon, Mas‛ūd I prepared a military force composed of 20.000 people. The
Seljuk army set out to fight with Imād al-Dīn Zangī and Arslān Dogmush. Imād al-Dīn
Zangī, moreover, did not want to fight against the Seljuk State of Turkey after learning
about the help that Mas‛ūd I had sent to Kara Arslān and decided to withdraw with his
soldiers. After this event, Mas‛ūd I took a decision to positively improve his relations
with the Zangid dynasty. Sultan Mesud I probably established a kinship relationship
by marrying Nūr al-Dīn Mahmūd the son of Zangī to his daughter after the Second
Crusade. Thus, the Turkey Seljuks and Zangids started to fight against the Crusaders
by forming a strong alliance. Due to this alliance, Raymond of Poitiers, Prince of
Antioch, lost his life and Tell-Bashir Ruler Joscelin II was taken prisoner and the TellBashir Seigneurship which was a continuation of the Country of Edessa, was erased from
the stage of history. However, the Seljuk-Zangī alliance, which achieved important
successes on behalf of Turkish history, ended with the death of Mas‛ūd I. Nūr al-Dīn
Mahmūd and Byzantine Emperor Manuel were trying to cause internal turmoil in
Anatolia by supporting Kilidj Arslān's brother Shāhin Shāh and Dānishmendids
against Kilidj Arslān II. In 1155, Nūr al-Dīn Mahmūd began to march to in the Seljuk
lands, violating the borders which were established by his father-in-law, Mas‛ūd I.
Thus, the struggle for dominance in southeastern Anatolia between the Turkey Seljuks
and the Zangids officially began. Because of this reason, Nūr al-Dīn, formed an
alliance against Kilidj Arslān II with the Byzantine Empire in 1159. As a result, one of
the allies Nūr al-Dīn, attacked the Seljuks a second time; on the other hand, Emperor
Manuel gave military support to the Dānishmendids in order to fight Kilidj Arslān.
Kilidj Arslān II went to the capital of the Byzantine Empire, taking with Nusrat al-Dīn
Amīr-Amīrān the brother of Nūr al-Dīn Mahmūd, who had taken refuge in him before,
in order to eliminate the hostile activities against his country. The Seljuk sultan
managed to turn the situation in his favour due to the agreement he made with the
Byzantine Emperor Manuel in Istanbul. After Kilidj Arslān had the upper hand in
Anatolia, his brother Shāhin Shāh and Dānishmendid Dhu'l-Nūn had to flee from
Anatolia and take shelter in Nūr al-Dīn Mahmūd. Thus, Nūr al-Dīn Mahmūd gained a 
big trump card against Kilidj Arslān II and declared war on the Turkey Seljuks.
Although the Turkey Seljuks and Zangids came to the brink of a great war, Kilidj
Arslān II and Nūr al-Dīn Mahmūd decided to make peace, as this would bring bad
consequences for both sides. However, with the death of Nūr al-Dīn Mahmūd in 1174,
the treaty ended. Thus, the conflict between the Zangids and the Turkey Seljuks came
to an end. After the death of Nūr al-Dīn Mahmūd, the Zangids preferred to maintain
good relations with the Turkey Seljuk State. The struggle of Zangids with the Turkey
Seljuk State inherited from Nūr al-Dīn to Salāh al-Dīn Ayyūb.
In our thesis, we tried to examine the sources written in languages such as
Arabic, Persian, Greek, Latin, Syriac and Armenian with modern researches and in
accordance with scientific methodology. Thus, we tried to eliminate the faults and
erroneous thoughts about this issue in the literature, as well as determining how the
alliances and struggles between the two sides developed and what results they caused.
Keywords: Turkey Seljuk State, Zangids, Mas‛ūd I, Kilidj Arslān II, İmād al-Dīn
Zangī, Nūr al-Dīn Mahmūd