Kur'an'da muhsan kavramı
The concept of muhsan in the Holy Quran
Yazar: FATMA YAVUZ
Danışman: PROF. DR. MUHSİN DEMİRCİ
İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Evlilik = Marriage ; Korunma = Protection ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Muhsan = Muhsan ; Namus = Honour ; Nikah = Marriage ; İffet = Chastity ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kale gibi korunmuş, muhafaza edilmiş kök manasına gelen, "حصن "kökünden türeyen bir
kelime olan "muhsan" Kur'an-ı Kerim'de bu şekliyle mecaz manasında kullanılmış olup,
hem iffetin korunmasını, hem bu korumayı sağlayan evlilik ve hür olma durumlarını ifade
eden bir tabirdir. Bu çalışmanın birinci bölümde kelimenin kavramsal çerçevesi, lügat ve
ıstılah manaları ve ilişkili olduğu kavramlar ele alınmıştır. İkinci bölümde, tefsirlerde
kelimenin yukarıda bahsedilen manalarından hangisinin tercih edildiğinin, tercih
farklarının ortaya çıkardığı sonuçların, bu sonuçlarla bağlantılı olarak yapılan
tartışmaların izi sürülmeye çalışılmıştır. Her ne kadar birkaç ayette kelime kök manasıyla
ilişkili olarak kullanılmış olsa da bunlar "muhsan" formunda yani ism-i mef'ul kalıbında
değildir. "Muhsan" kalıbında kullanıldığı yerler iffetin korunması ile ilgili olup bunun
sonucu olarak da evlilik hukuku ve namus iftirası ile ilgili konulardan bahsedilmektedir.
Evlilik hukuku ile ilgili evli/bekar olma, hür/cariye olma, kitabi/ümmi olma,
iffetli/iffetsiz olma gibi temel tartışma konuları doğrudan muhsan kelimesine verilen
anlam ile alakalı olduğundan kelimenin geçtiği ayetlerin bu anlam odaklarına göre
gruplanarak incelenmesi uygun görülmüştür. Bu açıdan kavramsal çerçeveyi ortaya
koyduktan sonra ikinci bölümde hür kadın manasında kullanımı ve iffetli kadın
manasında kullanımı şeklinde temel bir ayrım yapılmıştır. Bununla ilgili nikâh hukukunu
etkileyen cariye ve hür kadın arasındaki farklar, kitabî, ümmi ya da Müslüman olmanın
evliliğe etkisi, evlilik tercihinde iffetin belirleyici olması gerektiği gibi detaylar alt
başlıklarda yansıtılmaya çalışılmıştır. Bu tartışmalarda oldukça fazla yer tutan Ehl-i
Kitabın tanımı ve kapsamı, Kuran'a göre kimlerin iffetli sayılıp sayılmayacağı, kölelik
hukukunun evliliğe etkileri gibi konulara da kısmen değinilmek zorunda kalınmıştır.
Evlilik hukuku Kur'an'da çok geniş ve detaylı yer kapladığından bu detaylara kavramın
anlaşılmasını sağlayacak kadar yer vermek uygun görülmüştür.
Daha sonra muhsan kavramının kullanıldığı, hem nüzul tarihi açısından hem fıkıh
açısından Kur'an'da genişçe yer alan kazif haddi ile ilgili ayetler incelenmiştir. Kazf
suçunun mağduru olanlar için muhsan tabirinin kullanılışı kelimenin iffetli vurgusuyla
alakalı olduğundan kazifle ilgili detaylara yer verilmiştir. Ayrıca kazifle ilgili ayetlerin
İslam tarihinde "ifk hadisesi" olarak bilinen olayla ilgili bir tarihsel

iv

zemine oturması muhsan kavramının somut karşılığını anlamak açısından önem
arzettiğinden konu bu detayları da verilerek ele alınmaya çalışılmıştır.

Abstract:
The term of "muhsan" that normally means "protected as a castle", and is originated from
an Arabic word "حصن "takes part in The Quran as metaphorical meaning that means the
protection of the honor. That mean contains also the marriage and independence as the
instruments of being honorable. In the first chapter of this study, it has been handled the
conceptual framework of the word, the meanings of dictionary, its technical meanings
and related concepts. In the second chapter, it is tried to trace; which is prefered as the
meaning of the word mentioned above in the exegesis, the results of the preference
differences and the discussions connected with these results. Although the word has been
used in relation to the root meaning in several verses, they are not in the form of "muhsan"
and in the structure of "ism-i mef'ul" (means the participle form of a word in Arabic). The
places where this word is used in the "muhsan" form are related to the protection of honor
and as a result of this, it is mentioned about issues related to marriage law and the slander
that targets honor. Because of the basic discussion topics such as being married /
unmarried, being free / concubine, the People of the Book / not the People of the Book ,
being honorable / being dishonorable are directly connected with the meaning of the word
"muhsan", it has been deemed it appropriate to examine the verses of this word by
grouping them according to these focal points. After revealing the conceptual framework
in this part, in the second chapter, it is made a fundamental distinction between the use of
independent women and the use of honorable women. In this regard, the differences
between the concubines and independent women are tried to reflect as these subtitles; the
influence of the People of the Book / not the People of the Book or being a Muslim to
the law of marriage and the decisiveness honor in the choice of marriage. It has also had
to be addressed partly in these discussions; the definition and the content of the phrase
"the People of the Book" , who will be deemed honorable according to the Qur'an and the
effects of slavery law on marriage. Since the law of marriage occupies a very wide and
detailed space in the Qur'an, it is deemed to appropriate to give enough space to the
understanding of the concept. In the third chapter, it has been examined the verses about
"kazif haddi" (means crime of slander targets honor and purity of a woman. These are
widely used in the Qur'an, both in terms of history of "fiqh" (Islamic canon law) and also

vi

in terms of the ranking of the verses bestowed. Since the use of the term "muhsan" for
those who are victims of the "kazf" crime (means slander targets honor and purity of a
woman) is related to the honor emphasis of the word, it hs been given details about the
"kazf". In addition, since the verses related to the "kazif" were placed on a historical basis
about the event known as the "ifk event" in Islamic history, it was important to understand
the concrete equivalence of the concept of "muhsan". So, it has been tried to address this
issue with these details.
Keywords: Muhsan (protection of the honor), honor, married, free, slander, protection,