Bilgisayarlı dilbilim çerçevesinde deyimlerin bilişsel yöneltimli etiketlenmesi
Cognitive-oriented labeling of idioms within the framework of computational linguistics
Yazar: UMUT YOZGAT
Danışman: PROF. DR. ÖZGE CAN ERDOĞAN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Bilişsel bakış açısına göre dil, bilişsel bir dizgenin bir parçasıdır ve soyutlama süreçleri, karar verme gibi tüm bilişsel yetiler de dille etkileşime girer. Bu çerçevede dili bir kavramsallaştırma süreci olarak ele alan özellikle 1970'li yıllardan sonraki çalışmalar, sözdizim ve anlambilim temelli yaklaşımların çözümlemede yetersiz kaldığı deyim olgusuna farklı bir bakış açısı getirmiştir. Dili özerk olmayan bilişsel bir süreç olarak gören bu bakış açısına göre yapısal olarak tahmin edilemeyen uzlaşılmış anlatımlar olarak deyimler, doğası gereği dilsel değil kavramsal olarak tanımlanmaktadır. Tek tek parçalarının anlamlarından öte, parçalarının tümünün anlamın yapılandırılmasına katkıda bulunduğu çok sözcüklü bileşenlerin bir alt türü olan deyimler, bireyin dünyayı anlamlandırmasında etkin bir rol oynar; bu da söz konusu dil olgusunu başta bilişsel dilbilim olmak üzere pek çok farklı disiplinin merkezine yerleşmesiyle sonuçlanır. Ne var ki hem deyimin iç yapısı hem bağlam ve olası diğer tetikleyiciler gibi etmenlerden etkilenmesi, bu olgunun çözümlenmesini oldukça karmaşık hale getirdiğinden deyimler, günümüzde bilgisayarlı dilbilim alanının adeta çözüme gereksinim duyan odak noktası konumundadır. Bu noktada çalışmamız, deyimlerin temsil ettikleri kavramların belirlenmesi bilgisayarlı dilbilim çalışmaları açısından deyimlerin tahminedilebilirliğinde işler olduğu varsayımından hareketle Türkçe deyimlerin düşünce içeriklerinin birer parçası olarak kavramları İdealleştirilmiş Bilişsel Modeller çerçevesinde saptamayı, bu yolla bilgisayarlı dilbilim araçlarına bir veri etiketlemesi yöntemi oluşturmayı amaçlamıştır. Bu amaç doğrultusunda 68 Türkçe deyim kavram etiketlenmiş, TUD verileri üzerinden gerçek kullanım örüntüleri saptanmış, bölüt içerisinde deyim-kavram eşleşmesini sınamak için bir Phyton kodu yazılmış, bu kodda Türkçe için geliştirilmiş bir dil modeli kullanılmıştır. Tüm bu kuramsal ve uygulamalı yöntemler sonucunda varsayımımız doğrulanmış, deyimler geliştirdiğimiz sistem tarafından yakalanarak işaretlenebilmiştir.

Abstract:
From a cognitive perspective, language is part of a cognitive system; and all cognitive abilities such as abstraction processes and decision making also interact with language. In this context, especially the studies after the 1970s, which deal with language as a conceptualization process, have brought a different perspective to the idiom phenomenon where syntax and semantics-based approaches are insufficient in analysis. According to this perspective, which sees language as a non-autonomous cognitive process, idioms as consensual expressions that are structurally unpredictable, are defined conceptually rather than linguistically in nature. Idioms in which the whole of their parts contribute to the construction of meaning, rather than the meanings of their individual parts, and are a subtype of multi-word components play an active role in the individual's understanding of the world; this results in the language phenomenon being placed at the center of many different disciplines, especially cognitive linguistics. However, because of the internal structure and the influence of the factors such as context and other possible triggers, idioms are the focal point of computational linguistics field that needs a solution. At this point, our study is based on the assumption that the determination of the concepts that idioms represent works in the predictability of idioms in terms of computational linguistics studies. In this study, it is aimed to determine the concepts as part of the thought content of Turkish idioms within the framework of Idealized Cognitive Models, and in this way to create a data labeling method for computer linguistics tools. For this purpose, 68 Turkish idioms are taken as a database and appropriate concepts are assigned to them, real usage patterns of idioms were determined through TUD data, a Python code has been written to test phrase-concept matching within the segment and in this code, a language model developed for Turkish is used. As a result of all these theoretical and applied methods, our hypothesis is confirmed, and the idioms are captured and marked by the system we developed.