İbn Bâbeşâz ve Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eseri
İbn Bâbeşâz and his work named Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe
Yazar: İHSAN KUTLUAY
Danışman: DOÇ. DR. CÜNEYT MARAL
Batman Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
Bu çalışmada İbn Bâbeşâz el-Cevheri'nin hayatı ve Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe
adlı eseri incelenmiştir. Çoğunluğu nahiv alanında olmak üzere birçok eseri bulunan müellifin
bu başarısında, kişisel gayreti ve yaşamış olduğu dönemdeki siyasi istikrarın neticesi olan ilmi
atmosferin etkili olduğunu söylemek mümkündür.
İbn Bâbeşâz, Mısır'da Fâtımîler döneminde yetişen nahiv âlimlerinden biridir.
Yetiştirdiği öğrenciler ve kaleme aldığı eserler ile Arap Dili tarihinde önemli bir yer edinen İbn
Bâbeşâz'ın en değerli eserlerinden birisi de Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eseridir. Nahiv
ilmine dair yazılmış olan bu eser, İbn Bâbeşâz'ın mukaddime adlı eserinin şerhidir.
İbn Bâbeşâz, Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eserinde geleneksel şerh yöntemini
kullanmıştır. İzlediği metod, genel itibari ile şerhlerde uygulanan metottur. İbn Bâbeşâz, bu
eserini "mezc" metodu ile kaleme almıştır. Bu metod sayesinde şerh ile metini birbirine
karıştırmamıştır.
İbn Bâbeşâz, on ana başlık altında incelediği bu eserinde Kur'ân-ı Kerim, Hadîs-i Şerîf
ve şiir ile istişhâdta bulunmuştur. Bununla beraber herkes tarafından anlaşılabilen kolay
örnekler de vermiştir. Müellif nahiv kurallarını temellendirmek için birincil ve ikincil derecede
illetler kullanmış, fenkale üslubuna oldukça sık başvurmuştur.
Bu çalışmada öncelikle İbn Bâbeşâz'ın tanıtılması ve Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe
adlı eserinin incelenmesi hedeflenmiştir. Eserinde kullandığı yöntem, üslup ve kendine özgü
veya tercihe dayalı görüşleri ele alınarak onun Arap gramerindeki konumunun ortaya konması
amaçlanmıştır.
Çalışmanın neticesinde müellifin, genel çerçevede Basra dil ekolünün özel çerçevede
ise Sîbeveyh'in görüşlerini tercih ettiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte İbn Bâbeşâz'ın,
Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eserinde çoğunlukla Basra dil ekolü ıstılahlarını tercih
ettiği saptanmıştır. Müellifin az sayıda Küfe dil ekolü ıstılahı ve kendine özgü bazı ıstılahlar
kullandığı görülmüştür.

Abstract:
This study examines the life of Ibn Bâbeşâz al-Jawhari and his work Şerhu'lmukaddimeti'l-Muhsibe. It is possible to say that the author, who has many works, mostly in the
field of grammar, was effective in this success due to his personal efforts and the scientific
atmosphere resulting from the political stability of the period in which he lived.
Ibn Bâbeşâz is one of the grammar scholars who grew up in Egypt during the Fatimid
period. One of the most valuable works of Ibn Bâbeşâz, who has an important place in the
history of the Arabic language with the students he trained and the works he wrote, is his work
Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe. This work, written on the science of grammar, is a
commentary on Ibn Bâbeşâz's work called Mukaddime.
Ibn Bâbeşâz used the traditional commentary method in his work Şerhu'lmukaddimeti'l-Muhsibe. The method he followed is generally the method applied in
commentaries. Ibn Bâbeşâz wrote this work using the "mezc" method. Thanks to this method,
he did not mix the commentary with the text.
In this work, which he examined under ten main headings, Ibn Bâbeşâz made an
istishhad with the Quran, the Hadith and poetry. In addition, he also gave easy examples that
could be understood by everyone. The author used primary and secondary illegitimacy to
establish grammar rules and frequently resorted to the fenkale style.
This study primarily aims to introduce Ibn Bâbeşâz and examine his work called
Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe. It is aimed to reveal his position in Arabic grammar by
examining the method, style and his unique or preferential views used in his work.
As a result of the study, it was determined that the author preferred the views of the
Basra language school in general and Sibawayhi in particular. However, it was determined that
Ibn Babashahz preferred the terminology of the Basra language school in his work called Sharh
al-Mukkadimati al-Muhsiba. It was observed that the author used a small number of Kufa
language school terminology and some terminology specific to himself