İbn 'Atıyye ve Ebû Hayyân el-Endelüsî'nin tefsirlerinin dilbilim açısından karşılaştırılması-Bakara Sûresi özelinde-
A linguistic comparison between Qur'anic exegeses of Ibn 'Atiyyah and Abu Hayyan al-Andalusi -In the specific to Surah Al-Baqarah-
Yazar: MEHMET EMİN İLHAN
Danışman: PROF. DR. ZÜLFİKAR DURMUŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İslâm'ın doğuşundan itibaren Kur'ân ilimleri üzerine çalışmalar yapan birçok müellif ve eserleri bulunmaktadır. Bu çalışmaların amacı, İslâm'ın temel kaynağı olan Kur'ân-ı Kerim'i en doğru şekilde anlamak ve anlaşılmasını sağlamaktır. Kur'ân ilimleri üzerine yapılan çalışmalar, İslâm'ın çıkış merkezi olan Mekke ve Medine ile sınırlı kalmamış daha sonra İslâm topraklarına dâhil olan diğer merkezlerde de yapılmıştır. İslâm'ın bayrağını batıda taşıyan Endülüs de bu merkezlerden biridir. Burada dinî ilimler, felsefe, astronomi, tıp gibi birçok ilim dalında önemli ilim adamları yetişmiştir. Endülüs'ün yetiştirmiş olduğu müfessirlerden olan İbn ʹAtıyye ve Ebû Hayyân, tefsirlerinde dilbilgisini kullanan müfessirlerdendir. Bu iki müfessirin tefsirlerinin dilbilimi yönünden -Bakara Sûresi özelinde- karşılaştırılması bu çalışmanın konusunu teşkil etmektedir. Bu çalışma iki bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde her iki müfessirin hayatları, eserleri, tefsirlerinde ele aldıkları yöntemler ve kaynakları ele alınarak genel bilgi verilmiştir. Çalışmanın esasını oluşturan ikinci bölümde ise İbn ʹAtıyye'nin el-Muharreru'l-Vecîz ile Ebû Hayyân'ın el-Bahru'l-Muhît isimli tefsirleri arasında -Bakara Sûresi özelinde- dilbilgisi yönünden karşılaştırma yapılmıştır. Bu karşılaştırmada her iki müfessirin birbiri ile örtüşen görüşleri ile çelişen görüşleri analitik olarak ele alınmaya çalışılmıştır. Her iki müfessir de farklı fikirlere karşı açık ve anlayışlı olmakla birlikte Ebû Hayyân İbn ʹAtıyye'ye göre farklı fikirlere daha açık denilebilir. İbn ʹAtıyye ve eseri el-Muharreru'l-Vecîz Ebû Hayyân'ın kaynakları arasında yer almaktadır. Ebû Hayyân, İbn ʹAtıyye'den zaman zaman görüşlerini desteklemek için alıntılar yapmış ve görüşlerine katıldığını belirtmiş, zaman zaman da bu alıntılardan sonra eleştirilerini sıralamıştır. Bu eleştiriler, bazen katılmadığı yönleri belirtilmek suretiyle normal bir eleştiri şeklindeyken bazen de bu eleştirilerin düzeyi çok sert olabilmektedir. Ebû Hayyân, bazen de İbn ʹAtıyye'den aktardığı noktalara açıklamalar getirmek suretiyle konuyu açıklığa kavuşturduğu ya da eksiklikleri giderdiği de olmuştur. 


Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Edebiyatı, Dilbilim, İbn ʹAtıyye, Ebû Hayyân el-Endelusi, el-Muharreru'l-Vecîz, el-Bahru'l-Muhît.

Abstract:
Since the birth of Islam, there are many authors and works that have been working on the sciences of the Qur'an. The aim of these studies is to ensure that the Qur'an, which is the main source of Islam, is understood in the most accurate way. Studies on the sciences of the Qur'an were not limited to Makkah and Medinah, the origins of Islam, but were also carried out in other centres included in the Islamic lands. Andalus, which carried the flag of Islam in the West, was one of these centres. Actually, Andalus was the origin of many important scientists and scholars in several branches of science, such as religious sciences, philosophy, astronomy, and medicine. Ibn Atiyyah and Abu Hayyân, are among the Qur'anic commentators who were born, grew up and well recognized in Andalus, and both of them also used grammar in their exegesis. The aim of this dissertation is to compare between these two commentators in the exegesis of Surah Al-Baqarah particularly from a linguistic view. This study consists of two parts: In the first part, general information about the lives, works, methods, and sources of both commentators in their exegesis were considered. In the second part, which forms the basis of the study, a grammatical comparison was made between Ibn Atiyyah's al-Muharrar al-wajiz and Abu Hayyân's al-Bahr al-Muhit commentaries of 'Surah Al-Baqarah'. In this comparison, the overlapping and conflicting views of both commentators were tried to be analytically analysed. The study concludes that Both Ibn Atiyyah and Abu Hayyan were able to accept different, strict and conservative ideas, but Abu Hayyan was more accepting than Ibn Atiyyah. Ibn Atiyyah and his work Al-Muharrar al-Wajiz are among the sources of Abu Hayyan in his exegesis of al-Bahr al-Muhit. Abu Hayyan occasionally quoted Ibn Atiyyah to support his opinions, and stated that he agreed with his views. Other times, he criticized Ibn Atiyyah after these quotations. Sometimes it was normal criticism by stating the aspects they disagreed with. But at other times, the level of these criticisms can be very harsh. Also, there were many times in which Abu Hayyan clarified the issue or corrected the deficiencies by explaining the points he quoted from Ibn Atiyyah.


Keywords: Arabic Language and Literature, Linguistics, Ibn Atiyyah, Abu Hayyân al-Andalusi, Al-Muharrar al-Wajiz, al-Bahr al-Muhit.