Euromos Zeus Lepsynos Tapınağı
The Temple of Zeus Lepsynos at Euromos
Yazar: TAYLAN DOĞAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ABUZER KIZIL
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Dini mimari = Religious architecture ; Euromos Zeus Lepsynos Tapınağı = Temple of Zeus Lepsynos at Euromos ; Mimari = Architectural ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Tapınaklar = Temples

Özet:
Euromos Zeus Lepsynos Tapınağı, kentin güneyinde, peribolos duvarları ile çevrili bir kutsal alanda yer almaktadır. Tapınağın Arkaik ve Hellenistik dönemlerine ait izlere rastlanmasına karşın, Klasik dönemine ait hiçbir bulguya rastlanmamıştır. 
Kutsal alanın en erken evresi olan Arkaik döneme ait buluntular, mimari blok ve terrakottalar, figürinler, seramikler ve bir adet kouros torsosusundan oluşmaktadır. Küçük buluntular homojen bir tabakadan gelmediği gibi mimari öğelerin de ait olduğu in situ yapı veya yapıların izlerine rastlanmamıştır. Dolayısıyla, Arkaik dönem tapınağının varlığına yönelik kesin bir yargıya varılamamıştır. Eldeki veriler, kutsal alandaki imar faaliyetlerinin MÖ 6. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleştirildiğini göstermektedir.
Tapınağın Klasik dönemine ait herhangi bir bulguya rastlanmazken, kentin Klasik dönemine ait yazılı kaynaklara ve arkeolojik verilere ulaşılmıştır. Kent geneline ilişkin elde edilen veriler, ilerleyen yıllarda kutsal alanda yapılacak detaylı çalışmalar ile tapınağın Klasik dönemine ait olası verilere ulaşılabileceğini göstermektedir.
Temenos alanının Hellenistik dönemi, sunak, anıt mimari, künk sistemi, yazıtlar, sikkeler, seramikler ve bir adet heykel torsosu ile temsil edilmektedir. Söz konusu veriler, kutsal alanın Helenistik dönemde yoğun olarak kullanıldığını göstermektedir. Mimari ve küçük buluntular, alanın Hellenistik dönem içerisinde özellikle iki evrede imar faaliyetlerine sahne olduğunu göstermektedir. Roma İmparatorluk dönemi tapınağının sütun temel aralarından ele geçen bir yazıt, Zeus Lepsynos Tapınağı'nın MÖ 3. yüzyılda var olduğunu açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Yazıtın ele geçtiği yer dikkate alındığında, Hellenistik dönem tapınağına ait mimari elemanların ele geçmemiş olması, Roma İmparatorluk dönemi tapınağının temelinde kullanılmış olmaları ile açıklanabilir. 
Roma İmparatorluk dönemine ait tapınak, Anadolu'nun en iyi korunabilmiş tapınaklarından birisidir. Tapınağın temeli, ana yapı ve peristasis olmak üzere iki farklı yapıya sahiptir. Ana yapı temeli, yapı konturunu takip etme zorunluluğu nedeniyle radie-general olarak inşa edilmiştir. Peristasiste ise sütunlar birbirinden bağımsız 2.00 m yüksekliğe varan temeller üzerine oturtulmuş ve bu temellerin araları küçük yarı işlenmiş bloklar ile kapatılmıştır. Tapınağın krepidoması dört adet krepisten oluşmaktadır. Topoğrafik yapı nedeniyle, kuzey cephede krepidomaya ek olarak 1.34 m yüksekliğinde bir teras duvarı da inşa edilmiştir. Stylobat, 14.40x26.80 m ölçülerindedir. Stylobat, pronaos, pteroma ve opisthodomosta aynı kota, naosta ise daha yüksek bir kota sahiptir. Ana yapı, pronaos, naos ve opisthodomos olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Ayrıca, naos içinde, naiskos ve adyton gibi farklı yapılar da bulunmaktadır. Yapı duvarları, Attik-İon tipinde bir kaide, gövde, taç, arşitrav ve anta başlıklarından meydana gelmektedir. Sütunlar, Attik-İon tipinde bir kaide, üç tamburdan oluşan gövde ve korinth başlıklarından ibarettir. Yalın olarak bırakılan ariştrav, üç adet fascia, bir adet ince düz silme, bir adet astragalos, bir adet ovolo, bir adet cavetto ve son olarak bir adet ince düz silmeden oluşmaktadır. Frizlerin ana sahnesi, yüksek, geniş ve dışbükey profille sahip yalın bir alandan meydana gelirken, friz tacı, kyma reversa ve düz bir silmeden oluşmaktadır. Kornişler, aşağıdan yukarıya doğru geisipodes, geison ve üzerinde çörten barındıran "S" profilli simadan meydana gelmektedir. Günümüze kadar ulaşamayan çatı örtüsünün, alınlık ve kornişler üzerinde tespit edilen yuvalardan hareketle, ahşap olduğu söylenebilir. Yapının, stylobattan tepe akroterine kadar olan toplam yüksekliği 13.72 m'dir. Peripteros planlı tapınağın peristasisi 6x11 sütun ile çevrili iken, ana yapı opisthodomos bölümde in antis, pronaos bölümünde ise prostylostur. Mimari bezeme, ana yapı duvar kaidesi, naos kapısına ait söve ile lento blokları, sütun kaideleri, korinth başlıkları ve naiskos friz blokları üzerinde görülmektedir. Mimari bezemenin paralel örnekleri, tapınağın MS 2. yüzyılda inşa edildiğini göstermektedir. 
Anahtar Kelimeler: Euromos, Zeus, Lepsynos, Tapınak, Mimari.

Abstract:
Euromos Zeus Lepsynos Temple is located in the south of the city, in a sanctuary surrounded by peribolos walls. Although traces from the Archaic and Hellenistic periods were found in the tample, no findings belonging to the Classical period were found.
The finds that belong to the Archaic period, the earliest phase of the sanctuary, consist of blocks and terracottas, figurines, ceramics and a piece of a kouros body. The small finds do not come from a homogeneous layer, moreover no structures or traces of structures of in situ to which architectural elements belong were found. Therefore, there is no definite conclusion about the existence of the Archaic temple. The available data indicate that the building activities in the sanctuary were carried out in the second half of the 6th century BC.
While there were no findings from the Classical period of the temple, written sources and archaeological data from the Classical period of the city were found. The data obtained throughout the city show that possible data on the Classical period of the temple can be reached through further detailed studies in the sanctuary.
The Hellenistic period of the temenos area is represented by the altar, the monument architecture, the pipe system, the inscriptions, coins, ceramics and a sculpture torso. The mentioned data show that the sanctuary was extensively used in the Hellenistic period. Architectural and small finds show that the area was a stage of building activities especially in two phases during the Hellenistic period. An inscription discovered among the pillar foundation of the Roman Imperial period temple clearly reveals that the Temple of Zeus Lepsynos existed in the 3rd century BC. Considering the place where the inscription was obtained, the fact that the architectural elements belonging to the Hellenistic temple were not obtained can be explained by the fact that they had been used in the foundation of the temple of the Roman Imperial period.
The temple belonging to the Roman Imperial period is one of the best preserved temples in Anatolia. The foundation of the temple has two different structures, the main structure and peristasis. The main building foundation was built as a radie-general due to the imperative to follow the contour of the construction. In the peristasis, the columns were placed on foundations up to 2.00 m high, and the gaps between these foundations were covered with small semi-processed blocks. The crepidoma of the temple consist of four crepis. Due to the topographic structure, a 1.34 m high terrace wall was also built on the north face in addition to the crepidoma. Stylobate measures 14.40x26.80 m. Stylobate in pronaos, pteroma and opisthodomos have the same elevation, while it has a higher elevation in naos. The main structure consists of three parts: pronaos, naos and opisthodomos. There are also different structures within naos such as naiskos and adyton. The building walls consist of an Attic-Ionic type base, body, crown, architrave and anta capitals. Columns consist of an Attic-Ionic type base, body consisting of three drums and Corinthian capitals. The architrave, which was left plain, consists of three fascias, a thin flat moulding, an astragalos, an ovolo, a cavetto and finally a thin flat moulding. While the main stage of the friezes consists of a simple area with a high, wide and convex profile, the frieze crown consists of kyma reversa and a flat moulding. The cornices, from bottom to top, consist of geisipodes, geison, and an "S" profiled sima with a gargoyle on it. Considering the slots fixed on the pediment and cornices, it can be said that the roof cover, which does not exist in the present day, was wooden. The total height of the building from the stylobates to the hill acroteria is 13.72 m. The plan of temple is peripteros. The peristasis is surrounded by 6x11 columns and the main building is in antis in the opisthodomos section and prostylos in the pronaos section. Architectural decoration can be seen on the main building wall base, the jamb and lintel blocks of the naos gate, column bases, Corinthian capitals and naiskos's frieze blocks. The parallel examples of architectural decoration show that the temple was built in the 2nd century AD.
Keywords: Euromos, Zeus, Lepsynos, Temple, Architecture.