İlk müslümanlara dair evâil söylemi
Awāil discourse about the first muslims
Yazar: KEVSER ÖZDOĞAN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA AĞIRMAN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Anlatı = Narrative ; Evail = Awail ; Müslümanlar = Muslims ; İman = Faith ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
Toplumların bir kökene dayanma ihtiyacını karşılayan evâil haberlerinin bir parçası olan ilk Müslümanlar hakkında gelen bilgiler kısa anlatı, liste ve olay anlatıları olmak üzere üç farklı haber tarzına göre ele alınmıştır. Bu haber tarzlarına göre yöntem önerisinde bulunulmuş ve "İlk Müslümanlar" haberleri üzerinde uygulaması yapılmıştır.
Haber tarzlarına göre belirlediğimiz yöntemleri, ilk Müslümanlarla ilgili haberlere uyguladığımızda, ilk Müslüman hakkında aktarılan kısa anlatılarda kullanılan belli kalıp ve ifadelerin ilk Müslüman anlatılarının farklı isimlerle ortaya çıkmasını kolaylaştırdığı ve ilk Müslüman anlatılarının izhar, namaz ve tasdik diye farklı boyutlara taşınmasının dönemin kelamî tartışmalarının yanı sıra hilafetle ilgili tartışmalardan da kaynaklandığı tespit edilmiştir. Kur'ân'da geçmesi, Hz. Peygamber'in kullanması ve ilk Müslümanla ilgili kalıpların tercüme edilirken çoğul yapıyla ifade edilmesi sebepleriyle ortaya çıkan "İlk Müslümanlar" tabiri, daha sonra ilk Müslümanların, Müslüman oldukları zamana dair muğlak ifadelerin kullanılmasıyla ilk Müslümanların kapsamının genişlemesine neden olmuştur. İlk Müslümanlardan olmanın getirdiği maddî ve manevî ayrıcalıklar da bu konudaki isimlerin artmasında etkili olmuştur. Belli bir olay örgüsüne sahip Müslüman olma anlatılarının müelliflerin vermek istedikleri amaca göre şekillendirildiği tespit edilmiştir. Onlarca ismin arasından ise sadece belli kişilerin Müslüman olma anlatılarının bulunması, evâilin önemli kişiler üzerinden temellendirildiğini göstermiştir.

Abstract:
In this study, the information transmitted about the first Muslims is discussed in three narration types as short narrations, lists and event narratinos as a part of the awāil narrations, which meet the need for the society to originate from a root. This study suggests a method according to these narration types, and the suggested method is practised on the narrations about "First Muslims".
When the methods chosen according to the narration types are applied on the narrations about first Muslims, it has been confirmed that certain phrases and expressions used in the short narrations about first Muslims made it easy for the first Muslim narrations to emerge under different names. It has also been determined that the moving of first Muslim narrations into different aspects such as iẓhār, ṣalāt and tasdiq spring from the time's kalam-related discussions as well as the disputes over k̲h̲ilāfa (caliphate). Taking part in the Qur'an, being used by the Prophet (pbuh) and originating because of the plural form use while translating about the first Muslim, the term "First Muslims" caused the scope of first Muslims to extend due to the use of ambiguous expressions about the time when first Muslims converted into Islam. The material and moral privileges of being among the first Muslims is another reason why the number of names increased. It has been understood that the converting into Islam narrations with a certain plot are shaped according to the purpose the authors want to emphasise. That only certain people among tens of people have narrations about their converting into Islam, shows that awāil is grounded on important people.