Van Gevaş – Bitlis Hizan ilçelerinde bulunan Gargar /Karkar bölgesi kiliseleri
The churches of Gargar/Karkar region which is located in Van Gevaş and Bitlis Hizan districts
Yazar: MUSA SARİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ YALÇIN KARACA
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bitlis = Bitlis ; Bitlis-Hizan = Bitlis-Hizan ; Dini yapılar = Religious buildings ; Ermeniler = Armenians ; Hristiyan mimarisi = Christian architecture ; Hristiyanlar = Christianies ; Kiliseler = Churchs ; Van = Van ; Van-Gevaş = Van-Gevaş

Özet:
Van'ın Gevaş İlçesi'ne bağlı Anaköy, Daldere, Töreli Köyleri ile  bu köylere bağlı Tatlıca, Beşadım ve Doruklu mezraları ile Bitlis'in Hizan İlçesi'ne bağlı Güngörmez Köyü'ne bağlı Erdoğan ve Baltacı mezralarında çalışılmıştır. Bölge; Osmanlı İmparatorluğu döneminde Van Sancağı'na bağlı Gargar / Karkar isimleriyle anılan idari bir bölgeydi. Gargar'da on iki kilise tespit edilmiştir. Bu yapılardan on tanesi incelene bilmiştir. İki tanesi ise günümüze gelememiştir.
Bu çalışma bölgede yer alan kiliselerin tamamının Sanat Tarihi metodolojisi açısında ilk defa ele alınarak, gerek mimari gerekse süsleme açısından bilim dünyasına tanıtılması noktasında önem taşımaktadır. Kiliselerin günümüzdeki son durumları saha çalışmaları ile tespit edilmiş, plan çizimleri gerçekleştirilerek görsel malzeme ile desteklenmiştir. Bu temellendirmeden sonra kiliselerin tanıtımı yapılmıştır. Öncelikle Ermeni mimarisindeki yerlerine değinilmiştir. Değerlendirme kısmında ise tek nefli kiliselerin plan tipi ve mimarisine ağırlık verilmiştir.   
Saha çalışmaları sırasında gerek arazi şartları gerekse güvenlik sorunları nedeniyle zaman zaman sıkıntılı anlar da yaşanmıştır. Ancak bölgede yer alan kiliseler hakkında bilimsel çalışmanın olmaması, bu alanda yer alan kiliselerin bilimsel metotlar ile araştırılmasına önem kazandırmıştır. Yapılan tespitler Gargar / Karkar'da yer alan kiliselerin plan tipolojisinin belirlenmesi açısından değerlidir.  
Bölge kiliselerinin tamamı tek nefli plan şemasında inşa edilmiştir. Boyut açısından farklılık gösteren kiliselerin, naos bölümleri doğu – batı doğrultusunda dikdörtgen bir alana oturtulup üstü beşik tonoz ile kapatılmıştır. Yapılar bu halleriyle oldukça mütevazi boyutlardadır ve anıtsallık yoktur.
1904 tarihli tamir kitabesi olan Anaköy Noreşan Surp Sarkis Kilisesi hariç diğer yapıların hiçbirinde tarihlendirmeye yardımcı olacak inşa kitabesi tespit edilememiştir. Bu açıdan bakıldığında yukarıda belirtiğimiz kiliselerin plan ve mimari özellikleri tarihlendirmede de önemlidir.
Yapıların hiç birisinin üst örtüsünde kubbe kullanılmamıştır. 
Günümüze ulaşabilen yapıların tamamında farklı sayılarda duvar nişlerine yer verilmiştir. Bu duvar nişleri kiliselerin iç kısımda yer almaktadır. Dış cephelerde hareketliliği sağlayacak herhangi bir duvar niş veya yırtmaç niş bulunmamaktadır. Cephelerde hareketliliği sağlayan tek unsur girişler ve pencere açıklıklarıdır.
Kiliselerin tamamında ana taşıyıcı unsuru beden duvarlarıdır. Beden duvarlarının yanında; duvar payeleri ve kemer atılımları da kullanılmıştır. 
İncelenen yapılar süsleme açısından oldukça sadedir. Ancak devşirme malzeme olarak kullanıldığını düşündüğümüz beden duvarlarındaki haç işlemeli taşlarda süsleme bulunmaktadır. 
Yapı malzemesi olarak ağırlıklı şekilde moloz taş ve kaba yonu taşın yanı sıra üst örtüde kayaç taş (şist) - yaprak taş kullanılmıştır. Sadece üç yapıda lokal yerlerde azda olsa tuğla malzeme kullanılmıştır.  
Tüm bu veriler yapıların gösterişten uzak işlevsel amaçlı yapıldıklarını göstermektedir. Bu durum lokal bir bölgede inşa edilen kiliseleri yapanların ekonomik anlamada da gücünün yetersiz olduğunu göstermektedir.

Abstract:
This study were studied, Anaköy, Daldere, Töreli Villages, Tatlıca, Beşadım
and Doruklu hamlets of Gevaş District of Van and Erdoğan and Baltacı hamlets of
Güngörmez Village of Bitlis. Area; It was an administrative disrtict called Gargar /
Karkar under Van Sanjak during the Ottoman Empire. Twelve churches were
identified in Gargar. Ten of these structures could be examined and Two of them
have not survived.
This study is considered for the first time in terms of the methodology of Art
History and it is important to introduce all the churches in the area to the world of
science both in terms of architecture and decoration. The current situation of the
churches has been determined by field studies and plan drawings have been realized
and supported with visual materials. After this foundation, the churches were
introduced. Firstly, their place in Armenian architecture is mentioned. In the
evaluation part, the plan type and architecture of single nave churches were
emphasized.
During the field studies, there were also troubled moments sometimes due to
both terrain conditions and security problems. However, the lack of scientific studies
about the churches in the region has given importance to the research of the churches
in this area with scientific methods. The findings are valuable in determining the plan
typology of the churches in Gargar / Karkar.
All the churches in the region were built in a single nave plan scheme. The
naos sections of the churches, which differ in size, were placed in a rectangular area
in the east - west direction and covered with a barrel vault. The structures are quite
modest in this state and there is no monumentality.
Except for the 1904 repair inscription of Anaköy Noreşan Surp Sarkis
Church, no building inscription could be identified to help date. From this point of
view, the plan and architectural features of the churches mentioned above were also
important in dating.
No dome was used on the top cover of any of the structures.
All of the structures that survived to the present day have different number of
wall niches. These wall niches are located inside the churches. There are no wall
niches or slits niches that provide mobility on the façades. The only elements that
provide mobility on the facades are the entrances and the window openings.
The main holdering element in all churches are body walls. Next to the body
walls; wall piers and arch was used. The examined structures are quite simple in
terms of decoration. But, there are ornaments on the cross-embroidered stones on the
body walls which we think are used as devshirmeh materials.
The building materials were mainly rubble and rough stone, as well as rock
stone (şist) - leaf stone on the top cover. In only three buildings, a small amount of
brick material was used in local places.
All these data show that the structures are built for functional purposes
without showing off. This relaize that those who build churches built in a local area
have insufficient economic power.