"El-Keşşâf" ve "El-mîzân" adlı tefsirlerin Kur'an ilimleri açısından mukâyesesi
A comparison of the commentary of "Al-Kaşşâf" and "El-mizân" in terms of Qur'an sciences
Yazar: ŞAFAK ÇATAL
Danışman: PROF. DR. MEHMET OKUYAN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: El-Keşşaf = Al-Keşşaf ; El-Mizan = Al-Mizan ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tefsir = Commentary ; Zemahşeri = Zemahşeri ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kur'ân'ın her dönemde anlaşılması, dini hayatın şekillenmesi açısından büyük
önem arz etmektedir. Böylece her dönemde Kur'ân yeniden tefsir edilmiştir. İlk dönem
yapılan Kur'ân tefsirleri daha sonraki dönemlerde yazılan tefsirlere kaynak olmuştur.
Bu açıdan önceki dönemlerde telif edilen tefsirlerle sonraki dönemlerde yapılan
tefsirlerin usul ve muhteva açısından incelenmesi önem arz etmektedir. Bu nedenle
çalışmamızda Mu'tezile âlimlerinden Zemahşerî'nin el-Keşşâf adlı tefsiri ile modern
dönem Şiî müelliflerinden Tabâtabâî'nin el-Mîzân adlı tefsiri, Kur'ân ilimleri
açısından mukâyese edilmektedir. Zemahşerî ve Tabâtabâî farklı dönemlerde yaşamış
iki önemli müfessirdir. Zemahşerî Mu'tezile ekolüne mensup bir âlim olarak önemli
eserler veren, Tabâtabâî ise Îran'da şiî kültürle yetişmiş bir âlimdir. Her iki âlim de
yaşadığı dönemde, muâsırlarına göre tefsir alanında farklı metodla öne çıkmıştır.
Bu çalışmamız beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; araştırmanın
konusu, problem durumu, araştırmanın önemi ve amacı, araştırmanın sınırı ve
yöntemi, araştırmanın kaynakları ele alınmıştır. İkinci bölümde; literatür taraması
yapılmıştır. Üçüncü bölümde; her iki müfessirin hayatları, eserleri, yaşadıkları
sosyokültürel çevre, tefsirlerinin kaynakları ve tefsirdeki metodları incelenmiştir.
Dördüncü bölümde; araştırmamızın ana eksenini oluşturan, el-Keşşâf ve el-Mîzân
tefsirleri Kur'ân ilimleri açısından incelenmiş, müfessirlerin görüşleri Ulûmü'lKur'ân'dan on beş başlık ekseninde mukayese edilmiştir. Beşinci bölümde ise; sonuç
ve değerlendirme yapılmıştır. Araştırma sürecinde her iki tefsir, benzerlik-karşıtlık
açısından irdelenmiş, tespit edilen bulgular yansıtılmıştır.
Çalışmanın amacı; iki farklı mezhebe mensup müfessirlere ait tefsirlerde, Kur'ân
ilimlerine bakış açılarındaki nükteleri ortaya çıkarmaktır. Bunun yanında her iki
müfessire ait tefsir çalışmalarında, mezhepsel bakış açılarının eserlere ne ölçüde
yansıdığını tespit etmektir.
Sonuç; yapılan çalışma neticesinde Zemahşerî ve Tabâtabâî'nin ulûmu'lKur'ân'a yaklaşımlarının benzerlik arz ettiği ve genellikle konuya yaklaşımlarının
mezhep taassubu ile olmadığı tespit edilmiştir.

Abstract:
Understanding the Qur'an is very important for forming the religious
life. Tafsir is the best way both for understanding the Qur'an properly and to convey
its message to the people. Therefore, The Qur'an is re-interpreted again and again all
the time. The Tafsir of Qur'an was written in the earlier periods and it had provided
fundamental to the ongoing ones. In this respect, it is important to examine the Tafsirs
that was published in previous times and latter times in terms of the method and
content. For this reason, we will compare Al-Kashshâf which was written by
"Zemakhshari", who was one of the Mu'tazila scholars, and Al-Mizan which was
written by one of the modern Şiite writers ,who is "Tabâtabâî", in the context of
classical-modern comparisons. Zemakhshari and Tabâtabâî are two important
mufessirs that lived in two different eras. Zemakhshari writed important books as a
Mu'tazila scholar, on the other side Tabâtabâî had grown up in shia culture. Both
scholars came up with different methods than other scholars during their era.
Our study consists of 5 parts. In the introduction part; the topic of the research,
state of problem, the importance of the research and its purpose, the boundaries of the
research and its methods and the sources of this research were discussed. In the second
part; literature review was done. In the third part; the sociocultural environment in
which al-Zamakhshari and Tabâtabâî lived, their lives, works and their Tafsirs in terms
of methods and sources were discussed. In the fourth part; the commentaries of both
commentators, Al-Kashshâf and Al-Mîzan, are examined in terms of Qur'anic
sciences, which is the backbone of our research, and the commentaries of them were
compared according to 15 titles in Ulûmü'l-Kur'ân. In the fifth part; the study is
summarized and discussed. In addition, during the research process, both
commentaries were examined in terms of similarity and contrast, and the opposite
findings were reflected.
The purpose of this research is to discover the wits of the Tafsirs, written by 2
scholars that belong to different sects. The other purpose is to determine how much
their sectarian perspective affected their tafsirs.
Result; as a consequence of the research, Similarities between Zemahşerî and
Tabâtabâi's approach to ulûmu'l-Qur'ân has been identified and it has generally been
identified that their approach to the subject is not related with their secterian zealotr