0-48 ay arası çocuğu olan annelerin çocukluk çağı aşıları hakkında bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi
Evaluation of information attitudes and behaviors regarding childhood vaccinations of mothers with children aged 0-48 months
Yazar: SEVAL DANIŞKAN KAPANŞAHİN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BURCU KORKUT ; DOÇ. DR. HABİBE İNCİ
Sağlık Bakanlığı / Karabük Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı / Aile Hekimliği Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine

Özet:
Giriş ve Amaç: Aşılar; bulaşıcı hastalıkların önlenmesini ve eradike edilmesini sağlayan en temel koruyucu biyolojik ürünlerdir. Aşının önemini vurgulayan Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), coğrafi konumu veya sosyoekonomik durumu fark etmeksizin her çocuğun aşılara eşit erişimini sağlayabilmek için 1974'te Genişletilmiş Bağışıklama Programını (GBP) başlatmıştır. Ülkemizde 1981 yılında bu program uygulamaya koyulmuştur. Bu çalışmada; 0-48 ay arası çocuğu olan annelerin çocukluk çağı aşıları hakkında bilgi düzeyi, tutum ve davranışlarını değerlendirmek amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Kesitsel tanımlayıcı özellikteki bu çalışmaya 15.01.2024-15.04.2024 tarihleri arasında Karabük İl Sağlık Müdürlüğüne bağlı Aile Sağlığı Merkezlerine başvuran, 0-48 ay arası çocuğu olan 256 anne dahil edildi. Yabancı uyruklu bireyler ve 0-48 ay aralığıyla uyumlu çocuğu olmayan kişiler çalışma dışı bırakıldı. Araştırmada veri toplama aracı olarak toplamda üç bölümden oluşan, çoktan seçmeli ve açık uçlu 34 soruluk bir anket formu kullanıldı. İlk bölümde annelerin sosyodemografik özelliklerini değerlendiren 14 soru, ikinci bölümde Sağlık Bakanlığı çocukluk çağı aşı takvimi hakkında bilgi, tutum, davranışlarını değerlendiren 15 soru ve son bölümde ücretli aşılar hakkındaki bilgi düzeylerini değerlendiren 5 soru yer aldı.  Annelere anket formu hakkında bilgi verildi ve araştırmaya katılmaya gönüllü olanların yazılı onamları alındı. Anket yüz yüze görüşme yöntemiyle uygulandı. Çalışmada elde edilen bulguların istatistiksel analizleri yapıldı ve istatistiksel anlamlılık düzeyi p<0.05 olarak kabul edildi.
Bulgular: Çalışmaya katılan annelerin yaş ortalaması 31,95±5,10 yıl, eğitim düzeyi %50,8'inin üniversite ve üzerindedir. Annelerin %86,7'si çocukluk çağı aşıları hakkında bilgi sahibi olduğunu, %91,8'i çocukluk çağı aşılarının yapılması gerektiğini, %68,0'ı aşıların hastalıklardan koruduğu için gerekli olduğunu, %73,0'ı aşı yapılmadığında hastalıkların ağır geçirileceğini düşünmektedir. Annelerin %74,6'sının aşılar hakkında bilgi kaynağı doktorlardır ve %64,5'i ilk aşı zamanını, %77,3'ü ilk aşının ne olduğunu ve çoğunluğu aşıların nerede-kim tarafından yapıldığını doğru bilmekte, %75,0'ı aşıların yan etkisi olduğunu düşünmekte, %73,0'ı ateş yan etkisini bilmektedir. Annelerin %86,3'ü çocuklarını tam ve zamanında aşılatırken, %7,8'inin geciktirme veya eksik aşılatma nedeni ateşli hastalıklardır. Ebeveynlerin rutin aşı isimlerinden en sık bildiği kızamık, kızamıkçık, kabakulak (KKK) (%87,5), en az bildiği konjuge pnömokok (KPA) (%43,8) aşısıdır. Eğitim düzeyi üniversite ve üzeri olan annelerin lise ve altı olanlara göre rutin aşı isimlerini bilme oranları istatistiksel olarak anlamlı şekilde yüksektir (p<0.01 ile uyumludur). Annelerin %80,9'u ücretli aşılardan haberdar, %45,7'sinin bilgi kaynağı çocuk doktorlarıdır ve bildikleri ücretli aşılar en sık rota (%67,6), en az HPV'dir (%14,8). Annelerin özel aşıları bilme oranı geliri giderinden yüksek olanlarda istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksektir (p<0.05 ile uyumludur). Annelerin %34,0'ı çocuğuna ücretli aşı yaptırmıştır ve ilk çocuğu ile gelenlerin ücretli aşı yaptırma oranı istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksektir (p=0.048). En sık yaptırmama nedeni gerekli görmemeleridir (%34,3). Anne eğitim düzeyi, mesleği ve toplam gelir düzeyi ile çocuklarına ücretli aşı yaptırma oranları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık saptanmıştır (sırasıyla p<0.001, p<0.001, p=0.014). Ücretli aşı yaptıranların, rutin aşıları tam ve zamanında yaptırma oranı istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksektir (p=0.024). 
Sonuç: Çalışmamızda eğitim düzeyi yüksek olan annelerin Sağlık Bakanlığı çocukluk dönemi aşı isimlerini, gelir düzeyi yüksek olan annelerin ise özel aşı isimlerini bilme düzeyi daha yüksektir. Eğitim düzeyi, meslek, gelir durumu ve aşıya gelen çocuğun doğum sıralaması ailelerin çocuklarına ücretli aşı yaptırma oranını etkilemektedir. Çocuklarına rutin aşıları tam ve zamanında yaptıran annelerin ücretli aşı yaptırma oranları da daha yüksektir. Ücretli aşıların Sağlık Bakanlığı çocukluk çağı aşı programına dahil edilmesinin, ebeveynlerin çocuklarına ücretli aşı yaptırma oranlarını arttırabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
Introduction and Objective: Vaccines are the most fundamental protective biological products that prevent and eradicate infectious diseases. The World Health Organization (WHO) emphasises the importance of vaccines and initiated the for every child regardless of their geographical location or socioeconomic status. In our country, this programme was implemented in 1981. This study aims to assess the knowledge level, attitudes, and behaviours of mothers with children aged 0-48 months regarding childhood vaccinations.  
Materials and Methods: This cross-sectional descriptive study included 256 mothers with children aged 0-48 months who applied to Family Health Centers affiliated with Karab¸k Provincial Health Directorate between 15.01.2024-15.04.2024. Individuals of foreign nationality and those who did not have a child in the 0-48 month age range were excluded from the study. A total of three sections, consisting of a 34-item questionnaire with multiple-choice and open-ended questions, were used as the data collection tool in the research. The first section included 14 questions evaluating the mothers' sociodemographic characteristics, the second section comprised 15 questions assessing knowledge, attitudes, and behaviors regarding the Ministry of Health childhood vaccination schedule, and the final section consisted of 5 questions evaluating the knowledge levels on paid vaccinations. Mothers were informed about the questionnaire, and written consent was obtained from those willing to participate in the research. The questionnaire was administered through face-to-face interviews. The statistical analysis of the findings obtained in the study was conducted, and a statistical significance level of p<0.05 was accepted.
Results: The average age of mothers participating in the study is 31.95 ± 5.10 years, with 50.8% having a university degree or higher. 86.7% of the mothers are knowledgeable about childhood vaccinations, 91.8% believe that childhood vaccinations are necessary, 68.0% understand that vaccines are essential for disease prevention, and 73.0% think that diseases will be severe if vaccinations are not administered. 74.6% of the mothers get vaccination information from doctors, with 64.5% correctly knowing the timing of the first vaccination, 77.3% knowing what the first vaccine is, and the majority correctly identifying who administers the vaccines. 75.0% believe vaccines have side effects, and 73.0% are aware of fever as a side effect. 86.3% of mothers ensure their children receive vaccinations on time, while 7.8% delay or miss vaccinations due to febrile illnesses. The most widely recognized routine vaccine names among parents are measles, mumps, rubella (MMR) (87.5%), while the least recognized is pneumococcal conjugate vaccine (PCV) (43.8%). Mothers with a university education or higher statistically show a higher rate of recognizing routine vaccine names compared to those with high school education or lower (p<0.01). 80.9% of the mothers are aware of paid vaccines, with 45.7% receiving information from 
pediatricians, and the most recognized paid vaccines are rotavirus (67.6%) and the least known is HPV (14.8%). The rate of mothers aware of special vaccines is significantly higher in those with higher income levels (p<0.05). 34.0% of mothers have paid for vaccines for their children, and the rate of paid vaccinations for first-born children is significantly higher (p=0.048). The primary reason for not getting vaccinations is not considering them necessary (34.3%). There is a statistically significant difference in the rates of paid vaccinations for children concerning mothers' education level, occupation, and total income level (p<0.001, p<0.001, p=0.014, respectively). The rate of timely administration of routine vaccinations is significantly higher among those who opt for paid vaccinations (p=0.024).
Conclusion: In our study, mothers with higher education levels have a higher level of knowledge of Ministry of Health childhood vaccination names, while mothers with higher income have a higher level of knowledge of private vaccination names. Education level, occupation, income status, and the birth order of the child receiving the vaccine influence the rate at which families have their children vaccinated with paid vaccines. Mothers who have their children vaccinated with routine vaccines in full and on time also have higher rates of having paid vaccines administered. It is believed that including paid vaccines in the Ministry of Health childhood vaccination program could increase the rate at which parents have paid vaccines administered to their children.