Sâsânîler döneminde İran ve Turan ilişkileri
Iranian and Turanian relations in the Sasanian period
Yazar: FİLİZ TEKER
Danışman: PROF. DR. MUHAMMET BEŞİR AŞAN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Ak Hunlar = White Huns ; Kültür = Culture ; Sasaniler = Sasaniler ; Siyasi kültür = Political culture ; Turan = Turan ; İran = Iran

Özet:
İran Platosu, konumu itibariyle tarih boyunca özellikle hem Kafkaslardan hem de Hazar Denizinin güneydoğusundan gelen göçebe istilalarına açık bir bölge olmuştur. Bu durumun sürekliliği, Avesta çağından itibaren İranlıların Tur (an) adını verdikleri bir kültür /kavim ile çatışma içerisine girmelerine neden olmuştur. Avesta çağından itibaren bu kültürün mensupları hangi etnik gruba dahil olursa olsun yerleşik kültürün temsilcisi olan İran ile bir karşıtlık oluşturmuştur. Bu karşıtlığı özellikle İran kaynaklarında takip edebilmek mümkündür.
Turan kültürün temsilcileri M.S. 350'lerden itibaren yoğun şekilde Sâsâni İran'ına girmeye başlamış ve Sâsânîler ile çok önemli temaslarda bulunmuşlardır. Ancak, İran kaynaklarında belirsiz gibi görünse de bütünsel bir değerlendirme yapıldığında bu göçlerin M. S. IV. yy. ın çok daha öncesinde başladığını söylemek mümkündür.  Bu temaslar, siyasi ilişkiler ile kısmen kayıt altına alınmıştır. Yoğunlaşan temasların neticesinde ise "etkileşim" her alanda kendini göstermiştir.
Siyasi ilişkilerin dışında iki ayrı kültürün temsilcisi olan İran ve Turan, siyasi kültür unsurları açısından da bir etkileşime girmiştir. Yakın Doğu'dan İran'a aktarılan siyasi-kültürel bir miras, Sâsânîlerin hükümdarlık anlayışına da yansımıştır. Hükümdarın temsili, unvanları, meşruiyet kazanma şekilleri gibi siyasi kültür unsurlarının büyük çoğunluğunu öncüllerinden alan Sâsâniler, kimi zaman da Turanlılara karşı Avesta çağının unsurlarına yönelmişlerdir. Kendi dönemlerinde de Turanlılarla temas ederek "hibrit" bir kültür dairesinin etkisine girmişlerdir. Aynı şekilde Turanî kavimler hem Turanî unsurları devam ettirmiş hem de İran ile temasları neticesinde İran'ın siyasi kültür unsurlarını melezleştirerek bünyelerine katmışlardır.

Anahtar Kelimeler: İran ve Turan, Sâsânîler, İran, Turan, Akhunlar, Eftalitler

Abstract:
Due to its location, the Iranian Plateau was historically open to nomadic invasions both from the Caucasus and from the southeast of the Caspian Sea. The continuity of this phenomenon resulted in the Iranians engaging in a conflict with a culture/tribe they called Tur (an) since the Avesta era. Since the Avesta era, the members of this culture, regardless of their ethnic group, have constituted an opposition to Iran, the representative of the settled culture. This opposition can be traced especially in Iranian sources.
Representatives of Turanian culture began to penetrate Sasanian Iran intensively around 350 AD and had very close contact with the Sassanids. However, although it may seem ambiguous in Iranian sources when a holistic analysis is conducted, it is possible to argue that these migrations started much earlier than the 4th century AD.   Such contacts were partly documented through political relations. As a result of intensified contact, "interaction" manifested itself in every field. 
Beyond political relations, Iran and Turan, as the representatives of two different cultures, also interacted in terms of elements of political culture. The political-cultural heritage transferred from the Near East to Iran was also reflected in the Sasanian conception of rulership. Deriving most of the elements of political culture from their predecessors, such as the representation of the ruler, his titles, and the means of gaining legitimacy, the Sasanians sometimes borrowed elements of the Avesta era against the Turanians. They came into contact with the Turanians during their period and fell under the influence of a "hybrid" cultural circle. Similarly, Turanian tribes both maintained Turanian elements and hybridized and incorporated elements of Iranian political culture into their bodies following their contacts with Iran.

Keywords: Iran and Turan, Sasanids, Iran, Turan, White Huns, Hephthalites