İştikâk-ı Kebîr'in Kur'ân ayetlerine tatbiki: ب – ح – ر
be – ha – ra ve ح – ل – م / ha – le – me örnekliğinde bir inceleme / The application of al-ishtiqāq al-Kabīr to the verses of the Qur'ān: a review within the framework of ب – ح – ر / ba – ḥa – ra and ح – ل – م / ḥa – la – ma
Yazar: REYHAN OLGUN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İHSAN KAHVECİ
İbn Haldun Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion

Özet:
Hicrî ikinci yüzyılda, Halîl b. Ahmed'in (ö. 175/791) geliştirdiği ve Kitâbu'l-Ayn'da uyguladığı taklîbe dayalı fonetik sistem, hicrî dördüncü yüzyıla gelindiğinde, taklîb edilen kelimeler arasında anlam itibariyle bir münasebetin bulunduğunu söyleyen İbn Cinnî (ö. 392/1002) ile bir adım daha ileri taşınmıştır. İştikâk-ı kebîr olarak isimlendirilen bu usûle hem bir arka plan hem de bir uygulama zemini sunan elinizdeki tez, giriş ve sonuç kısımları da dahil olmak üzere toplamda beş bölümden teşekkül etmektedir. Teze giriş mahiyetindeki birinci bölümde, tezin konusu, amacı, kapsamı ve önemine dair bir ön bilgilendirme yapılmış, akabinde genelde iştikâk, özelde iştikâk-ı kebîr ile alakalı şu ana kadar yapılan çalışmalar değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, iştikâk mefhumunun mahiyetine, nevilerine ve iştikâk-ı kebîre dair gerekli hususlar kısaca belirtilmiştir. Üçüncü bölümde, ب – ح – ر / Be – Ha – Ra ve ح – ل – م / Ha – Le – Me harflerinin taklîb edilmesiyle meydana gelen maddelerden her biri, çeşitli sözlükler aracılığıyla etraflıca çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, ب – ح – ر / Be – Ha – Ra harflerinden müteşekkil mukalleb maddelerin üzerinde birleştikleri ortak mana Kur'ân ayetlerine tatbik edilmiştir. Tüm bunların neticesinde, iştikâk-ı kebîr usûlü ile taklîb edilen maddeler arasında bir ortak mana yakalayabilmenin ne derece mümkün olduğu, mezkur ortak mana amilinin ne türden bir fayda sağlayabileceği, bir başka deyişle, iştikâk-ı kebîrin Kur'ân ayetlerinin tefsiri esnasında başvurulabilecek kaynaklardan biri olup olamayacağı müşahhas bir surette gözler önüne serilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Halîl b. Ahmed, İbn Cinnî, İştikâk-ı kebîr, Kitâbu'l-Ayn, taklîb, tefsir.

Abstract:
The Arabic phonetic system, which is based on the taqlīb (the variations of words based on the same root letters) that was established in Kitāb al-'Ayn by al-Khalīl ibn Aḥmad (d. 175/791) in the second century hijrī, was taken a step further in the fourth century hijrī by Ibn Jinnī (d. 392/1002). He states that there is a semantic relationship between those words having the same, yet switched around, root letters: al-Ishtiqāq al-Kabīr (The Great Derivation). This thesis, which presents both a background and a field of application for this method called al-Ishtiqāq al-Kabīr, consists of five chapters in total. In the first chapter, which is the introduction of the thesis, a preliminary information about the subject, purpose, scope and importance of the thesis is given, and then, the studies done so far related to al-ishtiqāq in general and al-ishtiqāq al-kabīr in particular is evaluated. In the second chapter, the essential aspects of the nature of al-ishtiqāq (the science of word derivations), of its types, and finally of al-ishtiqāq al-kabīr itself are briefly elaborated. In the third chapter, each of the maddahs (combinations), formed by switching around the letters ب – ح – ر / Ba – Ḥa – Ra and ح – ل – م / Ḥa – La – Ma, is studied in detail through the usage of various dictionaries. In the fourth chapter, the common meaning obtained from the maddahs (muqallab) composed of the letters ب – ح – ر / Ba – Ḥa – Ra is applied to the verses of the Qur'ān. As a conclusion, the extent of the possibility of a common meaning being generated by the usage of al-ishtiqāq al-kabīr amongst lexically varied maddahs; what kind of benefits the aforementioned common meaning agent can provide; whether al-ishtiqāq al-kabīr can be a feasible source to consult in the event of Qur'ānic interpretations are demonstrated in order.

Keywords: Al-ishtiqāq al-kabīr, al-Khalīl ibn Aḥmad, Ibn Jinnī, Kitāb al-'Ayn, taqlīb, tafsīr.