Mabeyn-i Hümayun'a sunulan şiirlerin edebi, tarihsel ve sosyal yönden analizi (1840-1878)
A literature, historical and social analysis of the poems presented to Mabeyn-i̇ Hümayun (1840-1878)
Yazar: UMUT SOYSAL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ EMRE ÖZYILDIRIM
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk dili ve edebiyatı = Turkish language and literature

Özet:
Türk Edebiyatı'nın târihi gelişim çizgisi içerisindeki en önemli bölünmelerden birisi, Tanzimat döneminde ilk örnekleri görülen ve edebiyat târihçileri tarafından Batı etkisinde gelişen Türk Edebiyatı olarak adlandırılan dönemdir. Bu döneme dair yazılan edebiyat araştırmalarının pek çoğunda Osmanlı klasik edebiyat geleneğinin pek çok unsuruyla birlikte Tanzimat sürecinin erken dönemlerinde kısa bir süre içinde ortadan kalktığı gibi yaygın bir kanı ve iddia yer almaktadır. Oysa Tanzimat sürecinde Osmanlı klasik edebiyat geleneği ortadan kalkmamış, aksine geleneğe dair pek çok unsuruyla birlikte var olmaya devam etmiştir. Ancak edebiyat târihini değiştiren, dönüştüren ayrıca siyasal muhalefetin de sesi durumuna dönüşen Tanzimat'ın reformist edebiyat ve edebiyatçılarının yanında, klasik geleneğin temsilcileri toplum nezdinde ve edebiyat târihinin genel akışı içerisindeki etki alanlarını yitirmişler zamanla önemsizleşmişlerdir. Bu araştırmada Tanzimat devri Türk edebiyatı hakkında yapılan araştırmaların üzerine fazla eğilmediği klasik geleneğin Tanzimat dönemdeki hikāyesinin izi sürülmüş, özellikle klasik geleneğin önemli bir unsuru olan edebî patronaj ilişkileri üzerinde durulmuştur. Araştırmada ayrıca edebiyat bilimcilerinin yaygın şekilde kullanmadığı önemli bir siyâsî, hukuki ve târihi metin koleksiyonu olan Osmanlı Arşivleri'nde mevcut belgeler ana kaynak olarak kullanılmış, saray ve edebiyat ilişkisi üzerine edebî, târihsel ve sosyolojik bir analiz yapılmaya çalışılmıştır. Sarayla diyaloğun o dönemki en önemli durağı olan Mabeyn-i Hümayun'un kuruluş yılı kabul edilen 1840 ile Tanzimat reformlarınn kesintiye uğradığı yıl kabul edilen 1878 yılları da târihsel aralık olarak seçilmiştir. Araştırmada akademik pozitivist edebiyat biliminin yöntem ve tekniklerinden yararlanılmış, iddialar belgelerle delillendirilmiş; edebî patronaj ilişkileri ve edebiyatçıların sarayla kurduğu diyaloğun iktisâdî yönü yine sayısal verilerle açıklanmaya çalışılmıştır. Ulaşılan sonuçlara göre klasik edebiyat geleneğin etkisini yitirmesinde devletin siyâsî ve ekonomik yönden zayıflamasının yanında tıpkı Osmanlı Devleti gibi klasik edebiyatın da biçim ve içerik yönünden kendini yenileyememesinin, topluma ve edebiyat sanatına yeni bir söz söyleyememiş olmasının büyük bir payı vardır. Bu savların belgelerle kanıtlanması da edebiyat târihi araştırmalarına, kültürel çalışmalara ve sosyal bilimlere bir katkı olarak düşünülmelidir. 

Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Tanzimat Dönemi, Edebî Patronaj, Saray ve Edebiyat.

Abstract:
One of the most important divisions in the historical development of Turkish Literature is the period called Turkish Literature, the first examples of which were seen in the Tanzimat period and developed under the influence of the West by literary historians. In most of the literary studies written about this period, there is a common belief and claim that many elements of the Ottoman classical literary tradition disappeared in a short time in the early stages of the Tanzimat period. However, during the Tanzimat period, the Ottoman classical literature tradition did not disappear, on the contrary, it continued to exist with many elements of the tradition. However, besides the reformist literary and literary figures of the Tanzimat, who changed and transformed the history of literature and became the voice of the political opposition, the representatives of the classical tradition lost their sphere of influence in the society and in the general course of literary history and became insignificant over time. In this research, the story of the classical tradition in the Tanzimat period, on which the researches on the Tanzimat era Turkish literature did not focus much on, were traced, especially the literary patronage relations, which are an important element of the classical tradition. In the research, the existing documents in the Ottoman Archives, which is an important collection of political, legal and historical texts that are not widely used by literary scientists, were used as the main source, and a literary, historical and sociological analysis was tried to be made on the relationship between the palace and literature. The years 1840, which was accepted as the foundation year of the Mabeyn-i Hümayun, which was the most important stop of the dialogue with the palace at that time, and 1878, which was accepted as the year when the Tanzimat reforms were interrupted, were also chosen as historical intervals. In the research, the methods and techniques of academic positivist literary science were used, and the claims were proven with documents; Literary patronage relations and the economic aspect of the dialogue between the literati and the palace were tried to be explained with numerical data. According to the results, the weakening of the state in terms of politics and economy, the inability of classical literature to renew itself in terms of form and content, and the inability to say a new word to society and the art of literature, have a great role in the loss of the influence of the classical literary tradition. Evidence of these claims with documents should also be considered as a contribution to literary history studies, cultural studies and social sciences.

Key Words: Turkish Literature, Tanzimat Period, Literary Patronage, Palace and Literature.