İfade aracı olarak portre
Portrait as a means of expression
Yazar: MERAL LALETAŞ
Danışman: PROF. İSMAİL ATEŞ
Hacettepe Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı / Resim Sanat Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Portre = Portrait ; Resim sanatı = Painting art ; İfade = Statement ; İmaj = Image

Özet:
Bu tezde sanat tarihine mal olmuş, dünyaca ünlü bazı yapıtların analizleri ve bunların
bilgileri ışığında kendi çalışmalarımla devam eden tez sürecinde ortaya çıkan figüratif
ifade biçimleri ele alınmıştır. Bu ifade biçimleri, toplumsal sınıfın davranışlarına yön
veren düşünceler, etik ve estetik değerler bütünlüğü içinde incelenmiştir. Bu çalışmanın
diğer bir amacı da yapmış olduğum çalışmanın dayandığı esas meseleye yani; içgüdüsel
ve bilinç/bilinçaltı durumlarının, yüz ifadesiyle sentezine vurgu yapmaktır. Tez
kapsamında portreyi konu olarak seçmiş olan sanatçıların eserleri ve bu eserlerdeki
imgeler irdelenerek değerlendirilmiştir. Bilimsel araştırma çalışmalarına ek olarak konu
doğrultusunda yapılan uygulamalarda, portre niteliği taşıyan, farklı duygu ve
düşünceleri yansıtan kompozisyonlara yer verilmiştir.
Portre ve figüratif eserlerde görülen ve ya görülmeyen statükonun, hiyerarşinin,
karekterin izleyiciye yansıyan etkisi çok önemlidir. Figürlerde betimlenen kusursuz ve
ya deforme anatomi ve resimsel yetkinlik öne çıkmaktadır. Yüz ifadesi, resme konu
olan insanın hiyerarşi içerisindeki konumunu, toplumsal rolünü, kimliğini belirleyen
öğelerle bir bütünlük içerisinde sunulmaktadır. Bununla birlikte ekspresyonist bir
ressamın ilk amacı betimleme değildir.
Bu anlayışla birlikte yapılan uygulamalarda; dışavurumcu bir tavırla, somut gerçekleri,
toplumsal olayları ve insana dair olanı ayrıcalıklı bulup bundan hareketle araştırmalara
yer verilmiştir. Bu öğelerin yanısıra; insanın dış gerçeklik karşısında duyduğu
heyecanların, korkunun, dinginliğin, aşkın, öfkenin ve diğer duyguların plastik öğelerle
görselleşmesi üzerine kurgulanmış çalışmalara yer verilmiştir. Portre, izleyicisine gizli
ve güçlü bir psikolojik etki bırakır; çünkü portre, salt bilgi ve güzellik değil, mekânsal
ve ruhsal deneyimdir. Portrenin, kişinin görünüşünü, kişiliğini ve ruh hâlini yansıtması
niteliği onu her dönemde geçerli kılmaktadır. Bu sebeple sanat alanlarının tamamında
belirli bir kompozisyon dahilinde kişinin yaşadığı "an"ı yakalayıp onu sunma temeline
dayanır. Portrenin bir sanat yapıtı olarak kabul görmesi, nesnel yönüyle tuval, kâğıt,
boya gibi malzemeler üzerine kişinin görüntüsünün aksettirilmesinin yanı sıra manevi
yönüyle bireyin özelliklerini sunmakta olmasıdır. Bireyin duygu durumunu aktarmak ve
bireyi ölümsüzleştirmek gibi varlığın her alanda hissedilmesi duygusuna aracılık
etmektedir.
Portrenin özelliklerinden birisi de insan doğasına ayna tutmasıdır; burada sevimli,
ürkütücü, güleç, gerilimli olmanın bütün halleri barınır. İnsan doğar, büyür gelişir,
kendini bir dille ifade eder ve sonra dil ile diyaloglar kurar; böylece, ben ve sen başlar.
Artık dil bir platformdur. Portre de ise ben ve sen, o, biz, siz gibi sıfatlar; ben ve ben'e
dönebilir.
Portreyi diğer eserlerden ayıran, ben'in- bireyin ön plana çıkmasıdır. Bu anlamda portre
kişinin özgün yanlarının yansıtılması ve aktarılmasıdır. Portrenin temel alındığı
anlatımlarda, bireyin kendi dünyasını, çevresiyle etkileşiminin getirdiği birikimleri
"yüzünde" yakalama ve aktarma çabası vardır. Bu "yüzünde yakalama" çabası sırasında
düşünme, görme, duyma gibi algılar, akılla birleşir ve tuvalde hayat bulur. Bu tezde
incelenen sanatçılar ya kendi yüzlerinden ya da başkalarının yüzlerinden yola
çıkmışlardır. Böylece, tuvalde hayat bulan portreler beyin, zihin ve bellek gibi üç
psikolojik sürece tanıklık eder, geçmiş, gelecek ve şimdi adına birer köprü olur ve tarihe
ve zamana da birer belge indirirler.
Tarihsel bir akışla birlikte var olan çeşitli sanatsal yaklaşımlar, ait oldukları yüzyılın
dinamikleriyle değişimlere uğramıştır. Bu rapor kapsamında sanat tarihine ışık tutmuş
olan eserlerin araştırılıp incelenmesiyle eş zamanlı yapmış olduğum resimler tezin ana
eksenini oluşturmaktadır.

Abstract:
In this thesis, the analysis of some of the world-famous works and their knowledge in
the history of art has been discussed. These forms of expression are examined in the
integrity of the ideas, ethical and aesthetic values that direct the behaviors of the social
class. Another aim of this study is the main issue on which the project is based; to
emphasize the synthesis of instinct and consciousness / subconscious states with facial
expression. Within the scope of the thesis, the works of the artists who have chosen the
portrait as the subject and the images in these works are evaluated. In addition to
scientific research studies, in the applications carried out in line with the project scope,
compositions reflecting different emotions and thoughts, which are portrait, are
included.
It is very important that the status quo, hierarchy and character that are seen or not seen
in portrait and figurative works are reflected in the audience. In the portraits and figures
created in line with the expectation of the audience, the flawless and deformed anatomy
and pictorial competence stand out. The facial expression is presented in unity with the
elements determining the status quo, the position, the social role and the identity of the
subject in the picture. However, the first purpose of an expressionist painter is not
depiction.
The portrait leaves a hidden and powerful psychological effect on the viewer; because
portrait is not just knowledge and beauty, but spatial and spiritual experience. The
quality of portraits that reflects the person's appearance, personality and state of mind
makes him valid at every period. For this reason, it is based on catching the "moment"
in which a person lives within a certain composition in all art areas. The acceptance of
the portrait as a work of art introduces the individual's characteristics in terms of the
spiritual aspect, as well as the image of the person on the materials such as canvas,
paper and paint. It conveys the feeling of "feeling of being" in every area such as
transferring the emotion of the individual and immortalizing the individual.
The portrait has many features, but its most important feature is its mirroring of human
nature; there are all cases of being cute, eerie, laughing, tense. Human beings are born,
grow, express themselves in a language and then establish dialogues with language; So,
"I" and "you" start. It is now a language platform. In the portrait, I and you, it, we,
adjectives like you; he can return to "me and me". This is a small but important detail.
The primary factor that differentiates the portrait from the other works is "the
emergence of the individual". In this sense, portrait is the reflection and transmission of
the original aspects of the person. In the narratives based on the portrait, there is an
attempt to capture and transfer the accumulations brought by the interaction of the
individual with his / her own environment on his / her face. During this capture on the
facial expressin, he perceives thinking, seeing, hearing, merging with the mind and
finding life on the canvas. The painters examined in this thesis started their journeys
either from their faces or from the faces of others. Thus, portraits that live on the canvas
testify to the three psychological processes of the brain, mind and memory.
Comparison of the portraits of the same or different dates; personal and historical
portraits are subjects of analysis. The various artistic approaches that existed together
with the historical flow have undergone changes with the dynamics of the century
which they belong. The portraits that I've made along with the research and analysis of
the portraits that constitute the landmarks of history of art, constitute the main theme of
the thesis. In this sense, I consider my thesis as a starting point that teaches me what to
do rather than a result.