Urfa Sancağı ve çevresinde aşiretler (XVIII. ve XIX. yüzyıllar)
The tribes in and vicinity of Urfa Sanjak (sub-province) (In the 18th and 19th centuries)
Yazar: MEHMET NURİ ŞANDA
Danışman: PROF. DR. ŞERİFE YORULMAZ
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Aşiretler = Tribes ; Kent tarihi = Urban history ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyal tarih = Social history ; Yerel tarih = Local history ; Şanlıurfa = Şanlıurfa

Özet:
Orta Doğu'da "Bereketli Hilâl" olarak adlandırılan bölgenin kuzeyinde yer alan Urfa birçok
aşiretin yurdu olmuştur. Demografik yapıdaki çeşitlilik Urfa'nın tarih boyunca farklı devlet ve
toplumların hâkimiyetine girmesiyle ilgilidir. VII. yüzyılda Müslüman Araplar, Arabistan'ın
kuzeyine doğru fetih hareketleri gerçekleştirmiş ve Anadolu'nun güneyine kadar olan bölgeleri
fethetmişlerdir. Bu fetih hareketlerinden sonra bölgeye Şemmer, Aneze ve Tayy gibi birçok Arap
kabilesi yerleşmiştir. Daha önce bölgede bulunan Ekrâd kabileleri de İslâmiyet'i benimseyerek
Urfa ve çevresinde varlıklarını devam ettirmişlerdir. İskitler zamanında Anadolu'ya yapılan ilk
Türk akınları yurt bulma amacıyla yapılmamış, ekonomik kazanç elde etme amacıyla
gerçekleştirilmiştir. XI. yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti'nden itibaren Anadolu'ya yapılan Türkİslâm akınları ve göçleri yurt bulma amacına yöneliktir. XIII. yüzyılda meydana gelen Moğol
istilası Türklerin batı yönündeki göç hareketlerini hızlandırmıştır. Bu istiladan kaçan Beydili,
Döğer, Avşar gibi 24 Oğuz boyuna mensup Türk boyları Anadolu'ya gelerek burayı yurt
edinmişlerdir. Bu durum Anadolu'da farklı toplumlara mensup birçok aşiret, kabile ve oymağın
bir arada yaşamasına ortam hazırlamıştır.
Anadolu'nun güneydoğusunda yer alan Urfa'daki aşiret ve oymakların büyük bir kısmı
XVIII. ve XIX. yüzyıllarda konargöçer olup sonraki yıllarda yerleşik hayata geçmişlerdir. Yaşam
tarzları gereği hareketli olan konargöçer aşiretler bazen yaylak ve kışlaklarına giderken
yerleşiklerin ekinlerine zarar vermiş, bazen de yerleşim birimlerini yağmalamışlardır. Aşiretlerin
bu yağma hareketleri merkezi ve mahalli yöneticiler tarafından çeşitli tedbirlerle engellenmeye
çalışılmışsa da tam olarak sonlandırılamamıştır. Tüm uyarılara rağmen yağma ve gasp
hareketlerinde ısrarcı olan aşiretler merkezi hükümetler tarafından zorunlu iskâna tâbi
tutulmuştur. Bu iskân faaliyetleri belli bir plan dâhilinde gerçekleştirilmiştir. Bu duruma 1691
yılında Urfa ve Rakka arasına gerçekleştirilen iskânlar örnek gösterilebilir.
Urfa sancağı ve çevresindeki aşiretler, yaşam tarzları gereği yerleşiklere bazı zararlar
vermiş olsa da toplum ve devlete önemli katkılar da sağlamışlardır. Örneğin besledikleri
hayvanlar için her yıl devlete ciddi meblâğlarda ağnam ve ağıl vergileri ödemişlerdir. Bunun
yanında ürettikleri hayvansal ürünlerle yerleşiklerin et, süt ve yağ gibi ihtiyaçlarını
karşılamışlardır. Aşiretler askeri anlamda da devlete önemli katkılar sunmuşlardır. Bu duruma
aşiret kuvvetlerinin Avusturya, İran ve Rusya'ya karşı yapılan savaşlara çağrılması ve
Ermenilerin ayaklanma ihtimaline karşı Hamidiye Alaylarının kurulması örnek verilebilir. Ayrıca
Kurtuluş Savaşı sırasında Urfa, Fransızlar tarafından işgal edilince Badılı, Bucak, Fettahlı, Şeddâdi,
Gerger, Karakeçili ve Kırvar gibi aşiretler Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetleri etrafında örgütlenerek
işgale karşı direnmişlerdir.
Osmanlı Devleti'ndeki toplumsal yapının bir bütün olarak değerlendirilmesi için bu yapı
içinde yer alan aşiretlerin de sosyal, idari, hukuki, askeri ve ekonomik yapılarının incelenmesi ve
bu aşiretlerin devletle, yerleşiklerle ve birbirleriyle olan ilişkilerinin araştırılması önem arz
etmektedir. Literatürde aşiretlerle ilgili araştırmalar bulunsa da yapılan çalışmalarda başvurulan
kaynaklar, araştırılan dönemler ve takip edilen yöntemlere bağlı olarak yazılanlar arasında
önemli farklılıklar görülmektedir. Araştırmacıların bir kısmının konuyu yüzeysel olarak ele aldığı
ve arşiv belgelerinden yeterince faydalanmadığı, bir kısmının da konuyu nesnel
değerlendirmeden subjektif yorum ve yönlendirmelere yer verdiği tespit edilmiştir. Bu tespitlere
araştırmanın ilgili bölümlerinde değinilmiştir. Aşiretler konusu çok sayıda ihtilaf ve problemi
içinde barındırdığı için açıklamalarda olabildiğince dikkatli davranılmaya çalışılmıştır.
Araştırmada XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Urfa sancağı ve çevresinde yaşayan birçok aşiret,
oymak ve cemaat ele alınmıştır. Urfa sancağı ve çevresinde yaşayan yüzlerce aşiretin
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi belgelerinden tespit edilmesi, incelenmesi ve sınıflandırılması
beraberinde bir takım sıkıntıları da ortaya çıkarmıştır.
XVIII. ve XIX. yüzyıllarda ziraatle uğraşan yerleşik aşiretler olduğu gibi göçebe olan
aşiretler de mevcuttur. Zikredilen yüzyıllarda aşiretler genel olarak yaylak ve kışlak arasında yarı 
v
göçbebe bir yaşam sürmüşlerdir. Konargöçer olan bu sosyal teşekküllerin tamamen bir sancak
veya kazaya yerleştiğini belirtmek doğru değildir. Nitekim bazen bir aşiret birden fazla sancak ve
kazanın sınırları içinde yaşamıştır. Bu noktada araştırmamızda konargöçer olan aşiretlerin Urfa
sancağında daha çok hangi kazada yaşadığı arşiv belgeleri ve literatürdeki araştırma-inceleme
eserler ışığında tespit edilmeye çalışılmıştır.
Yapılan araştırma neticesinde XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Urfa sancağı ve çevresinde
toplamda 362 aşiret ve cemaat tespit edilmiştir. Bunların 100'ü Urfa merkez kazası, 50'si Birecik
kazası, 45'i Suruç kazası, 26'sı Rumkale kazası, 58'i Harran kazası, 79'u da Siverek sınırları
içindedir. Bu aşiretler dışında Urfa sancağına bağlı olmamakla birlikte yılın belli dönemlerinde
gasp ve yağma amacıyla Urfa'ya gelen Aneze, Şemmer, Caf ve Hemavend gibi aşiretler de
araştırmada yer almaktadır. Açıklanan 362 aşiret, cemaat ve oymak dışında da birçok aşiret ve
cemaatin adı araştırmada geçmektedir.
XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Urfa sancağı ve çevresindeki aşiretleri konu alan bu çalışma sekiz
ana bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde araştırmanın problem tanımı, amacı, önemi, yöntemi, veri toplama
teknikleri ve kaynak değerlendirmesi; ikinci bölümde Urfa'nın konumu, tarihi ve idari yapısı;
üçüncü bölümde aşiretlerin sosyal ve idari yapısı; dördüncü bölümde aşiretlerin Urfa sancağına
iskân edilmeleri üzerinde durulmaktadır. Beşinci bölümde XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Urfa sancağı
ve çevresinde yaşayan aşiretlere; altıncı bölümde Urfa'daki aşiretlerin birbiriyle mücadeleleri ve
devlete karşı gerçekleştirdikleri isyanlara; yedinci bölümde Urfa sancağındaki aşiretlerin
ekonomik yapısına; sekizinci bölümde ise Urfa sancağındaki aşiretlerin askeri yapısına
değinilmektedir.
Urfa ve çevresindeki aşiretlerle ilgili konunun bu sekiz bölümde anlatılanlarla
tamamlanmış olmadığı da bir gerçektir. İleriki yıllarda bu konuyla ilgili yapılacak çalışmalar
konunun daha da aydınlanmasına katkı sunacaktır.

Abstract:
Located in the north of the region called "Fertile Crescent" in the Middle East, Urfa has
been the home of many tribes. The varieties in demographic structure are related to the fact that
Urfa has been dominated by different states and societies throughout history. In the 7th century,
Muslim Arabs carried out conquest movements to the north of Arabia and conquered the regions
to the south of Anatolia. After these conquest movements, many Arab tribes such as Şemmer,
Aneze and Tayy have settled in the region. The Ekrâd tribes who had been living in the region also
adopted Islam and continued their existence in Urfa and its surroundings. The first Turkish raids
to Anatolia in the time of the Scythians were not for the purpose of finding a motherland, but for
the purpose of obtaining economic gain. In the 11th century the Turkish-Islamic raids and
immigraions that happened to Anatolia since the Great Seljuk State had been aimed at finding a
home. The Mongol invasion that took place in the 13th century accelerated the migration
movements of the Turks in the west. Turkish tribes belonging to twenty four (24) Oghuzz tribes
such as "Beydili, Döğer, Avşar, Kayı", who escaped from this invasion, came to Anatolia and
created their homeland there. This situation has created an environment for many tribes, troops
and families belonging to different nations to live together in Anatolia.
Most of the tribes in Urfa, in the southeast of Anatolia, in 18th and 19th centuries were
nomadic and then settled in the following years. Unaccustomed to being under the domination of
a certain authority due to their lifestyles, the active apostles sometimes damaged the crops of the
settlers on their way to the pastures and winter quarters, and sometimes they looted the
settlements. Although these pillaging movements of the cultists were tried to be prevented by the
central and local administrators with various measures, they could not be ended completely.
Despite all warnings, the tribes who insisted on looting and extortion were subjected to
mandatory requirement to settle somewhere else by the central government. These settlement
activities had been carried out within a certain plan. The settlements between Urfa and Raqqa in
1691 can be given as an example to this situation.
Although the sanjak of Urfa and the tribes around it caused some damage to the residents
due to their lifestyle, they also did important economic contributions to the state. For example,
they paid serious amounts of agnam and sheepfold taxes to the state every year for the animals
they fed. In addition, they met the needs of the society residents such as meat, milk and oil with
the animal products they produced. The tribes not only contributed to the state in social and
economic terms, but also in military terms. This situation can be given as an example of calling
the citadel forces to wars against Austria, Iran and Russia and the establishment of the Hamidiye
Regiments against the possibility of the Armenian revolt. In addition, when Urfa was occupied by
the French during the War of Independence, the tribes in Urfa such as Badılı, Bucak, Fettahlı,
Şeddadi, Gerger, Karakeçili and Kırvar organized around the Mudafa-i Hukuk Societies and
resisted the occupation.
In order to evaluate the social structure in the Ottoman Empire as a whole, it is important
to examine the social, administrative, legal, military and economic structures of the tribes in this
context and to investigate their relations with the state, residents and each other. Although there
are studies on tribes in the literature, there are significant differences between the written work
depending on the sources referenced, the periods researched and the methods followed. It has
been determined that some of the researchers deal with the subject superficially and do not make
enough use of archive documents, and some of them include subjective comments and directions
without objective evaluation. These findings are mentioned in the relevant sections of the
research. Since the subject contains many conflicts and problems, it has been tried to be treated
as carefully as possible in the explanations.
In this research, the sanjak of Urfa and its environs with many tribes, troops and tribes in
18th and 19th centuries were discussed. The detection, analysis and classification of hundreds of
tribes living in the city of Urfa and its surroundings from the documents of the Presidential 
vii
Ottoman Archives have also revealed some problems. As it is known, tribes generally had a
nomadic life. In the 18th and 19th centuries, there were settled tribes engaged in agriculture as
well as nomadic tribes. In the mentioned centuries, the tribes generally led a semi-nomadic life
between the highland and winter quarters. It is not correct to state that these social organizations,
which are nomads, are entirely within a sanjak or country lifestyle. As a matter of fact, sometimes
a tribe lived within the borders of more than one sanjak and district. At this point, in our research,
it has been tried to determine which district the nomadic tribes mostly lived in the Urfa sanjak in
the light of archive documents and research-analysis works in the literature.
As a result of the research, a total of 362 tribes and communities were identified in and
around the sanjak of Urfa in the XVIII and XIX centuries. 100 of them are in the central district of
Urfa, 50 in the Birecik district, 45 in the Suruç district, 26 in the Rumkale district, 58 in the Harran
district and 79 in the Siverek borders. Apart from these tribes, tribes such as Aneze, Şemmer, Caf
and Hemavend, which come to Urfa for the purpose of usurpation and plunder at certain times of
the year, are also included in the research, although they are not affiliated with the Sanjak of Urfa.
Apart from the 362 tribes, communities and tribes described, many tribes and communities are
mentioned in the research.
This study, which deals with the sanjak of Urfa and its surroundings in 18th and 19th
centuries, consists of eight main sections.
In the first part; the purpose, method, problem definition, the technical dimension of data
collection and importance of the research are mentioned; In the second part; the location, history
and administrative structure of Urfa; In the third part; the social and administrative structure of
the tribes; The fourth part focuses on the settlement of the tribes in Urfa sanjak. In the fifth part;
to the tribes living in and around the sanjak of Urfa in the 18th and 19th centuries; In the sixth part;
the struggles of the tribes in Urfa with each other and the revolts they carried out against the
state; In the seventh part; the economic structure of the tribes in the sanjak of Urfa; In the eighth
part; the military structure of the tribes in the sanjak of Urfa is mentioned.
It is a fact that the subject of the tribes in and around Urfa is not totally complete with
these eight parts. Studies on this subject in the following years will contribute to further
enlightenment of the subject.