Siyasi parti programlarında demokrasi temel hak ve özgürlükler (1950-1980)
Democracy, fundamental rights and freedoms in political party programs
Yazar: HALİL TATAR
Danışman: PROF. DR. ORHAN DOĞAN
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History
Dizin: Cumhuriyet tarihi = Republic history ; Demokrasi = Democracy ; Siyasi parti programları = Polical party manifests ; Siyasi partiler = Political parties ; Siyasi tarih = Political history ; Temel haklar = Fundamental rights ; Temel özgürlükler = Fundamental freedoms

Özet:
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan itibaren Cumhuriyetin kurucuları, Cumhuriyet rejiminin şartlarından sayılan çok partili siyasi hayatı planlamış, ancak yeni rejimin toplum tarafından benimsenmesi zaman almış, birkaç kez çok partili düzene geçilmek istenmişse de bu dönem Türkiye'nin içinde bulunduğu siyasi ortam buna izin vermemiştir. 1945 yılında bu konuda istenilen amaca ulaşılmıştır. Daha demokratik siyasi ortama kavuşan Türkiye'de bunun sonucunda devletin kuruluşunda payı olan ve 1923-1946 arasında iktidarda tek parti olarak görev yapan Cumhuriyet Halk Partisi, 1946 yılında kendi içinden ayrılanların kurduğu Demokrat Parti'ye 1950 yılında yapılan seçimlerde yenilmiş, Türkiye'de ilk kez iktidara yeni bir parti geçmiştir. Bu süreçten sonra Türkiye'de yavaş yavaş sosyoekonomik ve siyasi ortam dönüşmeye başlamıştır. 1950-1960 yıllarında iktidarda kalan DP'nin yürüttüğü çalışmamızda inceleyeceğimiz politikalar neticesinde ortaya çıkan ortamı kaotik olarak değerlendiren ordu mensupları teşkilatlanmış, cumhuriyet dönemindeki ilk askeri darbeyi gerçekleştirerek yönetime el koymuştur. Bu süreçte ordu kendi oluşturduğu mecliste yapılan çalışmaların ardından 1961 Anayasası'nı meydana getirmiştir. Türk demokrasisine sağladığı katkı günümüze kadar tartışılan yeni oluşturulmuş 1961 Anayasası'na dayanarak kurulan siyasi partiler dönemin koşullarına göre politikalarını şekillendirmişlerdir. 1950'lerde Demokrat Parti'nin iktidarının yürüttüğü politikaların demokratik rejime uymadığı eleştirileri parti programlarına yansırken, 1960'lar ve 1970'lerde ise ordunun siyasete müdahalesi nedeni ile siyasi partiler demokrasi, temel hak ve özgürlükler söylemlerine yönelmişlerdir. Siyaset sahnesine çıkan Adalet Partisi, Demokrat Parti'nin siyasi mirasını benimsemiş, benzer politikalar takip ederek iktidara gelmiştir. CHP, halkın desteğini kazanabilmek için halkçılık ilkesine önem vermeye başlarken CKMP ise bu dönemde artan komünizmin tehlikelerini halka anlatarak milliyetçi ve muhafazakârları kendi safına çekmeye çalışmıştır. Bu çalışmada demokrasi, temel hak ve özgürlükler söylemlerinin siyasi parti programlarına ve bu partilerin politikalarına yansıyan yönleri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler: CHP, Demokrat Parti, Adalet Partisi, Siyasi Parti Programları, Demokrasi, Temel Haklar, Özgürlükler.

Abstract:
Since the founding of the Republic of Turkey, the founders of the Republic planned multi-party system, which was considered one of the fundamental principles of the republican regime, however it took time for the new regime to be adopted by the society. Despite the efforts to transition to a multi-party system in this process, the political environment in Turkey did not allow this. This goal was achieved in 1945 and, thus a more democratic period started in Turkey. In this regard, the Republican People's Party, which had an important place in the establishment of the state and served as the only party in power between 1923 and 1946, was defeated in the 1950 elections by the Democrat Party, which was founded by those who left Republican People's Party in 1946. Thus, for the first time in Turkey, a new party came to power. After this process, a socio-economic and political structure began to form in Turkey. The members of the army, who assessed the environment that emerged as a result of the policies carried out by the DP as chaotic, which remained in power between 1950-1960,  organized and seized the administration. It became the first military coup in the republican period. In this process, the Constitution of 1961  was introduced as a result of the works in the assembly established by the army. The political parties, which were established on the basis of the Constitution of 1961  and their contribution to Turkish democracy has been discussed until today, shaped their policies according to the conditions of the period. These parties formed party programs that argued that the policies carried out by the Democratic Party in the 1950s were antidemocratic. On the other hand, political parties in the 1960s and 1970s, focused on discourses such as democracy, fundamental rights and freedoms due to the military's intervention in politics in this period. This study deals with reflections of the discourses of democracy, fundamental rights and freedoms on the program and policies of political parties.
Keywords: RPP, DP, JP, Political Party Programs, Democracy, Fundamental Rights, Freedoms.