Bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programının ergenlerin problemli internet kullanım düzeylerine etkisi
The effects of the psychoeducational program based on the cognitive-behavioral approach on problematic internet use levels of adolescents
Yazar: BEKİR EROL
Danışman: PROF. DR. HAYRİYE GÜZİN SÜBAŞI
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Bilişsel davranış terapileri = Cognitive behaviour therapy ; Bilişsel davranışlar = Cognitive behaviours ; Ergenler = Adolescents ; Problem davranış = Problem behavior ; Psiko-eğitim programı = Psycho-educational program ; Ölçme-değerlendirme = Measurement and evaluation ; İnternet = Internet ; İnternet kullanımı = Internet use

Özet:
Bu araştırmanın amacı, Bilişsel-Davranışçı Yaklaşıma Dayalı Psiko-Eğitim Programı geliştirerek bu programın ergenlerin problemli internet kullanım düzeyleri üzerindeki etkisini incelemektir. Ayrıca çalışma kapsamında programın alt yapısını oluşturmak için "Ergenlerin Problemli İnternet Kullanımına İlişkin Görüşleri" adlı nitel bir araştırma yapılmıştır. Bunun yanı sıra araştırma kapsamında daha önce üniversite öğrencileri için geliştirilen İnternette Bilişsel Durum Ölçeği'nin lise öğrencileri üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. Araştırmanın deneysel boyutuyla ilgili katılımcıları belirlemek üzere 2017-2018 Eğitim-Öğretim yılında Elazığ İl Merkezindeki bir Anadolu Lisesinin 9. ve 10. sınıflarda okuyan 8 şubedeki 235 öğrenciye ölçme aracı uygulanmıştır. Bu öğrencilerin 138'i kız, 97'si erkektir. Problemli internet kullanım düzeyleri yüksek olan ergenlerden gönüllü olanlardan seçkisiz atama yöntemiyle 20'şer kişilik deney ve kontrol grubu oluşturulmuştur. Deney ve kontrol gruplarındaki öğrencilerin 23'ü kız, 17'si erkek öğrenciden oluşmaktadır. Araştırma kapsamında 10 oturumluk psiko-eğitim programı geliştirilmiştir. Geliştirilen psiko-eğitim programına PİKAP (Problemli İnternet Kullanımını Azaltma Programı) adı verilmiştir. Deney grubuna 10 oturumluk PİKAP programı uygulanmış, kontrol grubuna ise farklı konularda 2 oturumluk çalışma yapılmıştır. Araştırmanın deseni "ön-test, son-test ve izleme testlerinin bulunduğu deney ve kontrol gruplu" desendir. Araştırmanın bağımsız değişkeni "Bilişsel-Davranışçı Yaklaşıma Dayalı Psiko-Eğitim Programı"dır. Bağımlı değişken ise ergenlerin problemli internet kullanım düzeyleridir. Araştırmada kullanılan ölçme aracı problemli internet kullanım düzeyini ölçen İnternette Bilişsel Durum Ölçeği-Ergen (İBDÖ-E)'dir. Ölçme aracı, program uygulamasından 2 hafta önce ön-test; programın tamamlanmasının ardından son-test ve programın etkisinin kalıcı olup olmadığını belirlemek amacıyla da son oturumdan 6 hafta sonra izleme testi olarak uygulanmıştır. Verilerin analizi için "Mann Whitney U" ve "Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi"  kullanılmış ve sonuçlar SPSS 22.00 programında analiz edilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular, Bilişsel-Davranışçı Yaklaşıma Dayalı Psiko-Eğitim Programının deney grubundaki ergenlerin problemli internet kullanım düzeylerini düşürdüğünü ortaya koymuştur. Bu düşüşün izleme testi sonucunda kalıcı olduğu bulunmuştur. Kontrol grubundaki ergenlerin ön-test, son-test ve izleme testi ölçümleriyle elde edilen problemli internet kullanımı puanları arasında anlamlı bir farklılığın olmadığı görülmüştür. Bu bulgular tartışılarak gelecekte yapılacak çalışmalar için öneriler sunulmuştur.

Abstract:
The aim of this study is to develop a psychoeducational program based on the cognitive-behavioral approach and investigate the effects of this program on the problematic internet use levels of adolescents. Within the framework of the study, a qualitative study titled "The Opinions of Adolescents Regarding Problematic Internet Use" was also conducted in order to build the infrastructure of the program and investigate the components of the problematic internet use of adolescents in a sample of Elazığ. Furthermore, within the framework of the study, the Online Cognition Scale, which was previously developed for university students, was conducted with high school students for validity and reliability studies. In order to determine the participants for the experimental section of the study, the measurement tool was conducted with 235 students, who studied in an Anadolu High School in the city center of Elazığ during 2017-2018 education period, consisting of 9th and 10th graders from 8 branches. These students consisted of 138 females and 97 males. Of the students with higher levels of problematic internet use, volunteers were divided into groups of 20 for the experiment and the control group by the random assignment method. The students from the experiment and the control group consisted of 23 females and 17 males. Within the scope of the study, a 10-session psycho-educational program was developed. The psycho-educational program developed was called PIURP (Problematic Internet Use Reduction Program). The experiment group was implemented with the 10-session PIURP program while the control group was implemented with a 2-session practice about different subjects. The study design is an "experiment and control group design with pretest, posttest and monitoring test" design. The independent variable of the study is the Psycho-educational program based on Cognitive-Behavioral Approach. The dependent variable is the problematic internet use levels of adolescents. The measurement tool used in the study is the Online Cognition Scale-Adolescents (OCS-A). The measurement tool was used as the pretest 2 weeks prior to the implementation of the program, as the posttest following the conclusion of the program and as the monitoring test 6 weeks later than the last session in order to determine whether the effects of the program was permanent. For the data analysis, "Mann Whitney U"  and "Wilcoxon Signed Rank Test" were used and the results were analyzed in the SPSS 22.0 software. The findings obtained in the study revealed that the Psycho-educational program based on the cognitive-behavioral approach reduced the problematic internet use levels of adolescents. The reduction was observed to be permanent by the monitoring test. It was also observed that there was no statistically significant difference in the scores of problematic internet use levels of the adolescents in the control group obtained from the measurements of pretest, posttest and monitoring test. These findings were discussed, and suggestions were presented for future studies.