Hatice Nakiyye Hanım Lügât-ı Fârisiyye
Hatice Nakiyye Hanım Lügât-i Fârisiyye
Yazar: SOLMAZ AHMADZADEH TAJADODI NEJAD
Danışman: PROF. DR. OSMAN HORATA
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Farsça = Persian ; Hatice Nakiyye Hanım = Hatice Nakiyye Hanım ; Klasik Türk edebiyatı = Classical Turkish literature ; Sözlük = Dictionary ; Türkçe = Turkish

Özet:
Bir dilin söz varlığını ortaya koyan sözlükler, o dilin yapısı ve işleyişi hakkında bilgiler veren önemli kültür miraslarıdır. Dilin doğru öğrenilmesi ve öğretilmesi hususunda en temel kaynaklar olarak karşımıza çıkan sözlükler, bilimsel araştırmaların zeminini oluşturması bakımından ayrı bir öneme haizdir. Farsça, edebî dil olarak tarih boyunca Türk kültür ve medeniyetini etkilemiştir. Özellikle Farsçanın çok fazla ilgi gördüğü Osmanlı'da, Farsçanın öğretilmesi amacıyla manzum ve mensur sözlüklerin kaleme alındığı görülmektedir. Manzum sözlükler daha çok ilkokul seviyesindeki çocukların dil öğretiminde kullanılırken, mensur sözlükler her yaştan insanın dil öğrenmesi noktasında ihtiyaçlarına cevap veren eserler olmuştur. Bundan dolayı klasik Türk edebiyatı sahasında çok sayıda Farsça-Türkçe mensur lügat kaleme alınmıştır. 
Tez çalışmamızda 19. yüzyılın önemli ilim sahibi kadınlarından olan şair Hatice Nakiyye Hanım'ın Lügât-ı Fârisiyye isimli mensur Farsça-Türkçe sözlüğü incelenmiştir. Lügât-ı Fârisiyye dönemin önemli Farsça-Türkçe sözlüklerindendir. Beyazıt Devlet Kitaplığı'nda (nr. 22556, 1310) Lügât-ı Fârisiyye adı ile kayıtlı bulunan lügat, Nakiyye Hanım'ın basılmış tek eseridir. Sultan AbdulhAmîd Han adına yazılmış olan bu sözlük vesilesi ile, Tarih ve Farsça öğretmeni olan şair Nakiyye Hanım gümüş madalya ile ödüllendirilmiştir. 
Şair, eserinde 41 başlık altında çeşitli konularda Farsça kelimelerin Türkçe karşılığını vermiştir. Bu eserinde yazar, dinî ve uhrevî konulardan, padişah ve padişahlara ait isimlere, çeşitli yiyecek adlarından kıymetli taşlara kadar muhtelif ait 2153 Farsça kelimenin Türkçe karşılığını vermiştir.
Tezin giriş bölümünde sözlük kavramı üzerinde durulmuş, sözlükçülük tarihine kısaca değinilerek Farsça-Türkçe mensur sözlüklerden bahsedilmiştir. Birinci bölümünde, Hatice Nakiyye Hanım'ın hayatı ve eserleri üzerinde durulmuş, ikinci bölümünde ise metin tespitinde kullanılan transkripsiyon sistemi ve metin yazımı ile ilgili açıklamalarda bulunularak sözlüğün metninin yazı (transkripsiyonu) çevrimi verilmiştir.  Çalışmanın sonunda da, Lügât-ı Fârisiyye'nin tıpkı basımı yer almaktadır.
Anahtar Sözcükler
Klasik Türk Edebiyatı, Sözlük, Farsça-Türkçe Sözlük, Mensur sözlük, Hatice Nakiyye Hanım

Abstract:
The dictionaries which exhibit vocabulary of a language, represent cultural heritages giving important information about structure and functioning of that language. The dictionary which emerge as the most significant sources in terms of learning and teaching a language, have vital importance in terms of setting the ground for scientific researches. Farsi, as a language of literature, has always influenced Turkish culture and civilization throughout the history. Especially during Ottoman era when Farsi received lots of attention, it is observed that many dictionaries in poetry and prose form, had been authored for teaching Farsi. While those dictionaries in poetry form were used for teaching primary school students, those dictionaries in prose form were works which satisfied the language learning requirements of the people of all ages. Consequently, many Farsi-Turkish dictionaries have been authored in the field of classical Turkish literature. 
In this present paper, I have studied Lügat-ı Fârisiyye (Farsi Dictionary) authored in prose form by the poetess, Hatice Nakiyye Hanım, who was one of the most significant women of 19th Century, full of wisdom. Lügât-ı Fârisiyye (Farsi Dictionary) is one of the most significant Farsi-Turkish dictionaries of the era. The dictionary which is kept at Beyazıt State Library under the name of Lügât-ı Fârisiyye (No 22556, 1310) is the only published work of Nakiyye Hanım. On the account of this dictionary which was dedicated to Sultan AbdulhAmîd Han, Nakiyye Hanım, a History and Farsi Teacher, was decorated with a silver medal. 
The poetess, in her work, gave Turkish counterparts of Farsi words in various fields under 41 topics. In her work, the authoress employed 41 different headings as per various topics ranging from spiritual and mundane issues to names of sultans and related royal names, from names of various foods to valuable gems. There are Turkish counterparts of 2153 Farsi words in the dictionary.
In introduction part of present paper, I have discussed the concept of dictionary, briefly elaborated on the history of lexicography and mentioned about Farsi-Turkish dictionaries in prose form. In the first part of the paper I narrated life and works of Hatice Nakiyye Hanım and in the second part, I made some explanations about transliteration system and writing script employed in determining the text and gave main text of the dictionary in Farsi-Turkish. There is a facsimile version of Lügât-ı Fârisiyye at the end of the paper.
Key Words
Classical Turkish Literature, Dictionary, Farsi-Turkish Dictionary, Dictionary in Prose Form, Hatice Nakiyye Hanım