Mitolojik kökenleriyle Türklerde Şamanizm ve kadın
Shamanism and women in Turks with mythological origins
Yazar: ÖZGÜR ELSA ÖZBEK
Danışman: PROF. DR. ALİ İHSAN YİTİK
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Kadınlar = Women ; Mitoloji = Mitology ; Orta Asya = Central Asia ; Orta Asya ülkeleri = Central Asia countries ; Türk toplumu = Turkish society ; Türkler = Turks ; İnançlar = Beliefs ; Şaman = Shaman ; Şamanizm = Shamanism

Özet:
Çalışmamızda Orta Asya Türk toplumlarında kadının konumu incelendi. Orta Asya Türk toplumlarında gerek toplumsal yaşantıda gerek inanç bağlamında kadının konumu dinler tarihi açısından ele alınmamış bir konudur. İslam öncesi Türk toplumu Eski Türkler olarak ifade edildi. Eski Türkler ilk oluşum anından itibaren ekonomik ve kültürel koşulları içinde ele alındı. Türklerin ilk inanç sistemi olan Şamanizm ve Türk Mitolojisi'nde kadın kavramının değişimi incelendi. Toplumun oluşum sürecinde kadının ve doğanın kutsallaştırıldığı, her ikisinin de yaratan ve üreten rolü kazandığı tespit edildi. 
İnsanları koruyan, farklı varlıklarla dua aracılığı ile iletişim kuran, toplumsal sorunlara çare, bireysel hastalıklara da şifa bulan şamanların ilk olarak kadın şamanlar biçiminde ortaya çıktığı tespit edildi. Tarihsel süreçte Türk kültürünün erilleştiği, gerek kadının gerek kadın şamanların gerekse kadın ilahların öneminin azaldığı, ancak yine de kültür içindeki değerini daima koruduğu ifade edildi.  Çalışmamızın birinci bölümünde genel olarak Şamanizm ve şamanlar hakkında açıklamalarda bulunuldu. İkinci bölümde toplumsal cinsiyet kavramının ekonomik süreçlerle olan ilişkisi açıklandı. Kadın kavramı anaerkil ve ataerkil sitemler içerisinde değerlendirildi. Tarihsel süreçte kadın şamanlar ve toplumsal rolleri alındı. Türklerin askeri, siyasal ve kültürel yaşamında, Türk destanlarında kadının konumuna yer verildi. Üçüncü bölümde Türk Mitolojisi'ndeki eril ve dişil nitelikteki kültler ve ilahlar incelendi. Şamanlar içerisinde kadın şamanın konumundan öneminden ve erkek şamanların kadına benzemesinin gerekçelerinden söz edildi.

Anahtar Kelimeler:  Orta Asya, Şamanizm, Türk Mitolojisi, kadın, şaman, kadın şaman

Abstract:
In this work, the status of woman in Central Asian Turkish Societies are aimed to be analyzed. As a subject, the status of woman in Central Asian Turk Societies is not treated in terms of history of religions, neither in the context of belief nor in social life. Pre-islamic Turkish Society is mentioned as Old Turks, and they are approached in cultural and economical aspects as from their primary developement. Shamanism, which is Turks' first belief system, and the change of woman concept in Turkish Mythology are examined. The research has established that woman and nature was sacralized in the process of the developement of the society, and they both were given the creator and producer roles. Besides, shamans who protected people, communicated particular beings through prayer, found remedy to social matters and cured illnesses in individuals were actually female shamans. It is also mentioned that in historical process Turkish culture gradually became masculine, the significance of female shamans and women diety decreased, yet, always kept a certain level of importance. In the first chapter of the work, shamanism and shamans are explained in general. In the second part, the relations of economic process to the concept of social gender is treated. Concept of woman is evaluated in the sense of matriarchal and patriarchal systems, and, female shamans are studied in historical process. Women's status in Turkish heroic sagas and in Turks' military, political and cultural life is also included. In the last chapter, the masculine and feminine cults and dieties in Turkish Mythology are treated. Lastly, the significance and position of female shamans among shamans, and the fact that male shamans tried to look like female shamans are pointed out. 

Keywords: Central Asia, Shamanism, Turkish Mythology, woman, shaman, female shaman.