Düalist dinlerde Tanrı inancı üzerine bir karşılaştırma (Mecusilik, Sabiilik, Manicilik)
Comparison on belief in God in dualist religions (Zoroastrianism, Mandaeism, Manichaeism)
Yazar: MIHDAT AKTULGA
Danışman: PROF. DR. DURMUŞ ARIK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Dinler Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Dualizm = Dualism ; Maniheizm = Maniheism ; Mecusilik = Magi ; Sabiilik = Mandaeism ; Tanrı anlayışı = God understanding ; Tanrılar = Gods

Özet:
Bu tez çalışması düalizm kavramı çerçevesinde Mecusilik, Sâbiîlik ve Maniciliğin 
düalist tanrı anlayışı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Düalizm, varlığın mahiyet ve kemiyet 
itibariyle karşıt yönlere bölünmesi veya din bağlamında söylenecek olursa evrende 
birbirinden bağımsız ezeli ve ebedi iki tanrının varlığını kabul eden anlayışa denir. 
Monist ve politeist görüşten farklı olarak düalizm, tanrı, insan, doğa, madde ve ruh 
arasında her zaman mutlak, değişmez ve birbiriyle uyuşmaz bir ikiciliğin varlığına atıfta 
bulunur. 
 Tezimiz dört bölümden oluşmaktadır. İlk üç bölümde Mecusi, Sâbiî ve Mani 
dinlerdeki teolojik yapının derin analizlerine yer verilmiştir. Daha sonra Düalist 
dinlerde iyilik tanrıları Ahura Mazda, Malka d Nhura, Zurvan ve kötülük tanrıları Angra 
Mainyu, Malka d Hşuka ve Arkon ile birlikte bu dinlerin yaratılış, kurtuluş ve 
eskatolojik düşünceleri ilgili kaynaklardan yararlanılarak ayrıntılı bir biçimde ele 
alınmıştır. Tezin dördüncü bölümünde ise düalist dinlerin tanrı tasavvurunun benzer ve 
farklı yönleri karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Ayrıca düalist teolojilerde sık 
kullanılan kavramların birbiriyle ilişkili yönlerine değinilerek Mecusilik, Sâbiîlik ve 
Maniciliğin düalizm noktasında birbirlerinden etkilenme oranı da ortaya konulmuştur.

Abstract:
This thesis study focuses on the dualistic god understanding of Zoroastrianism, 
Mandaeism and Manichaeism within the framework of the concept of dualism. Dualism 
is the division of existence into opposite directions in terms of nature and quantity, or, 
in the context of religion, the understanding that accepts the existence of two 
independent eternal gods in the universe. Unlike the monist and polytheistic view, 
dualism refers to the existence of an absolute, unchanging and incompatible dualism 
between god, man, nature, matter and spirit at all times.
 Our research consists of four parts. In the first three chapters, deep analyzes of the 
theological structure in the Zoroastrianism, Mandaeism and Manichaeism religions are 
given. Later, the creation, salvation and eschatological ideas of these religions, together 
with the gods of good Ahura Mazda, Malka d Nhura, Zurvan, and the evil gods Angra 
Mainyu, Malka d Hşuka and Arkon, in the Dualist religions were discussed in detail by 
using the relevant sources. In the fourth part of the thesis, similar and different aspects 
of dualist religions' conception of god are presented comparatively. In addition, the 
interrelated aspects of the concepts that are used in dualist theologies are mentioned 
frequently and the rate of influence of Zoroastrianism, Mandaeism and Manichaeism at 
the point of dualism is revealed.