Ebü'l-Hüseyn El-Basrî'nin Kitâbu'l-Mu'temed fî Usûli'l-fıkh adlı eseri çerçevesinde umûm ve husûs anlayışı
Understanding the concept of umûm and husûs within theframework of Abu'l-Husayn Al-Basri's work tittled Almu'Tamad fi usuli'l-fikh
Yazar: İDRİS BEGEÇ
Danışman: PROF. DR. HASAN HACAK
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Ebu'l-Hüseyin el-Basri = Ebu'l-Hüseyin el-Basri ; Mezhepler = Sects ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ebü‟l-Hüseyn el-Basrî, Mu„tezile mezhebinin müteahhirun alimlerindendir. Kâdî 
Abdülcebbâr‟ın öğrencisi olan Ebü‟l-Hüseyn el-Basrî fıkıh usûlü alanında yazdığı "Kitâbu‟l-
Mu„temed fî Usûli‟l-Fıkh" adlı eseri, mütekellimûn usûl metodu ile kaleme alınan dört temel eserden 
bir tanesidir. Daha sonraları Ġslam dünyasının önemli isimlerinden Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ve 
Ebû Muhammed el-Ġsnevî (ö. 772/1370) gibi alimlerin fıkıh usûlü eserlerinde bu kitaba atıflarda 
bulunmaları hatta nakilde bulunmaları, eserin önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Eser usûl 
konularını mütekellimûn metodu ile ele almıĢ ve incelemiĢtir. 
Fıkıh usûlü konularından âm ve hâs meselesi kaynaklardan istinbat/hüküm türetme hususunda 
önemli iki kavramdır. Ġslam hukuk alimleri, Ģârinin maksadını anlamayı, bunlardan hareketle Ģer‟i 
hükümlere ulaĢmayı sağlayan usûl ilmi, lafızlarının konuluĢ amaçlarını ve bunların dilbilim açısından 
hükmü kapsama meselesini tartıĢmıĢlardır. Umûm ifade eden bir lafzın ifade ettiği umûmiyet ve bunun 
sınırlarını koymak elbette hükmün tezahürü için büyük önem arz etmektedir. 
Ancak usûl ilminin tarihine bakıldığında Ġslam fıkhı için ortaya konulan kurallar mütekellimûn 
metodu ve fukahâ metodu Ģeklinde iki ana baĢlık altında incelenmiĢtir. Fukahâ metodunun ortaya 
konulması Ehl-i Sünnet alimlerinin önde gelen isimlerinden Ġmâm Ebû Hanîfe‟ye (ö. 150/767) 
dayandırılmıĢtır. Ortaya koyduğu fıkıh usûlü kuralları da mütekellimûn metodunun ortaya koyduğu 
metottan daha güçlü olduğu kabul edilmiĢtir. Ancak Ehl-i Sünnetin diğer bir kolu olan ġâfiî mezhebi 
ve imamı olan Ġmâm ġâfiî (ö. 204/820) mütekellimûn metodunu benimsemiĢ ve fıkhî istinbatlarını bu 
metot üzere belirlemiĢtir. 
Bu çalıĢmada, iki fıkıh usûlü metodundan biri olan mütekellimûn metodunun en önemli dört 
eserinden biri olan "Kitâbu‟l-Mu‟temed fî Usûli‟l-Fıkh" adlı kitabında ele aldığı âm ve hâs lafızlarının 
muhtevası incelenecektir.

Abstract:
Abu al-Husayn al-Basri is one of the mutaakhirrun (late) scholars of the Mu'tazila sect. The 
work "al-mu'tamad fi ushul fiqh" of Abu al-Husayn al-Basri, a student of al-Qadi Abd al-Jabbar, 
which he wrote in the field of Usul al-Fiqh (methodology of Islamic jurisprudence), is one of the four 
basic works written with the methodology of mutakallimun (scholastic theologians of Islam). 
Afterwards, the fact that scholars like Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) and Abu Muhammad al-
Isnawi (d. 772/1370), who are important names within the circle of Islamic scholars, refer to this book 
in their works of Usul al-Fiqh and even report it, reveals the importance of the work once again. The 
work has dealt with and examined its subjects related to Usul al-Fiqh with the methodology of 
mutakallimun.
The issue of 'amm (generals) and hass (Particulars), which is one of the subjects of Usul al-
Fiqh, are two important concepts in the deduction of provisions. The scholars of Islamic law have 
discussed the purpose of coining the wording of the science of Usul al-Fiqh, which enables to 
understand the purpose of the shari' (the law maker) and to reach the shar'i (Islamic law) 
rulings/provisions based on them, and the issue of including the ruling/provision in terms of 
linguistics. The generality expressed by a general word and setting its limits are of course of a great 
importance for the manifestation of the ruling/provision.
However, when we look at the history of the science of Usul al-Fiqh, the rules set forth for 
Islamic fiqh are examined under two main headings as the methodology of mutakallimun and the 
methodology of fuqaha (jurists). The introduction of the fuqaha‟s methodology is based upon Imam 
Abu Hanifah (d. 150/767), one of the leading names of Ahl as-Sunnah scholars. It is accepted that the 
rules of Usul al-Fiqh he put forward are more powerful than the ones presented by the mutakallimun‟s 
methodology. Nevertheless, another branch of Ahl as-Sunnah the Shafi'i sect and its pioneer Imam al-
Shāfi„i (d. 204/820), adopted the mutakallimun‟s methodology and lay out his jurisprudence deduction 
according to it.
In this study, the content of the âmm and hass concepts that are dealt in one of the four most 
significant works of the mutakallimun‟s methodology "al-mu'tamad fi ushul fiqh " will be examined.