21 hidroksilaz eksikliğine bağlı konjenital adrenal hiperplazili olgularda bir takip belirteci olarak tükürükte 17 OH progesteron 
düzeyinin ölçümü
Evaluation of salivary 17-hydroxyprogesterone in monitoring of the 
treatment of congenital adrenal hyperplasia due to 21-hydroxylase deficiency
Yazar: MELTEM DİDEM ÇAKIR
Danışman: PROF. DR. NURGÜN KANDEMİR
Hacettepe Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı / Çocuk Endokrinolojisi ve Metabolizma Bilim Dalı
Derece: Tıpta Yan Dal Uzmanlık, 2014
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: Adrenal hiperplazi-konjenital = Adrenal hyperplasia-congenital ; Hidroksiprogesteronlar = Hydroxyprogesterones ; Karışık fonksiyonlu oksijenazlar = Mixed function oxygenases ; Malformasyonlar = Abnormalities ; Progesteron = Progesterone ; Tükürük = Saliva

Özet:
21 hidroksilaz eksikliği, konjenital adrenal hiperplazinin en sık görülen formudur.
Hiperandrojenizm, bu olgularda kemik yaşının ilerlemesine ve boy kısalığına neden
olmaktadır. Tedavide, glukokortikoid ve mineralokortikoid hormonu ile ACTH
salgısını ve adrenal androjen üretiminin azaltılması amaçlanır. Tedavi uyumu ve
yeterliliğinin değerlendirilmesinde büyüme hızı ve kemik yaşı ile birlikte serum 17
OH progesteron (17-OH P) düzeyi kullanılmaktadır.
Y a p ılan çalışmalarda serum ile tükürükte 17-OH P düzeyleri arasında
korelasyon saptanmıştır. Tükürükte hormon ölçümünün birçok avantajı mevcuttur.
Stres, başta kortizol olmak üzere birçok hormonun yükselmesine yol açar. Tükürükte
hormon ölçümü, kan alma sırasındaki stresi ortadan kaldırmakta, ağrı ve korkuyu
önlemektedir. Kolay, sık tekrarlanabilen, invazif olmayan örnek toplanmasına imkan
sağlamaktadır. Çalışmanın amacı, 21 hidroksilaz eksikliğine bağlı konjenital adrenal
hiperplazili çocuklarda serum ve tükürük 17-OH P düzeyi arasındaki korelasyonu
değerlendirmek, tükürük 17-OH P düzeyinin tedavi takibindeki değerini ortaya
koymaktır.
Çalışmaya Ocak 2013-Ekim 2013 tarihleri arasında Hacettepe Üniversitesi İhsan
Doğramacı Çocuk Hastanesi Çocuk Endokrinoloji Bilim Dalı'nda 21 hidroksilaz
eksikliğine bağlı konjenital adrenal hiperplazi (KAH) tanısı ile izlemde olan 67
olgudan toplam 123 serum ve tükürük örneği alındı. Çalışmanın yürütüldüğü
dönemde daha önce steroid tedavisi almamış 72 sağlıklı olgu, kontrol grubuna dahil
edildi. Kontrol grubu ile hasta grubu, yaş ve vücut kitle indeksine uygun olarak
olarak eşleştirildi.
K AH olgularının ortalama serum ve tükürük 17 OH-P düzeyi kontrol grubuna
göre anlamlı derecede yüksekti (p<0,001). KAH'lı olgularda serum ile tükürük 17-
OH P düzeyi güçlü korelasyon göstermekte idi (r=0,904, p<0,001). Kontrol grubunda
da serum ile tükürük 17-OH P düzeyi güçlü korele idi (r=0,938, p<0,001). Kontrol
grubunda, tükürük 17-OH P düzeyinin serumdaki karşılığı, serum 17-OH P = 0,18 +
0,08 x Tükürük 17-OH P formülü ile belirlendi. KAH olgularının klinik takibinde,
serum 17-OH P ≤10 ng/ml ise tedavi kontrolü yeterli olarak kabul edildi. Tükürük
17-OH P ölçümlerine ait ROC analizinde serum 17-OH P 10 ng/ml düzeyinin
tükürükteki karşılığı 0,155 ng/ml olarak bulundu (p<0.001). Bu noktadaki tükürük
17-OH P'un sensitivitesi %87,5, spesifisitesi %86,4 idi.
S onuç olarak 21 hidroksilaz eksikliğine bağlı konjenital adrenal hiperplazili
olgularda, serum ve tükürük 17-OH P düzeylerin güçlü korelasyon göstermiş olması,
tükürükte 17 OH P düzeyinin tedavi takibinde kullanılabileceğini göstermektedir.
Tükürük düzeyinin serum düzeyi ile karşılaştırılabilmesi, geliştirilmiş olan bu formül
aracılığı ile sağlanabilmektedir. Tükürük ölçümleri; sık tekrarlanabilen, kolay ve
invazif olmayan bir yöntem olması bakımından bu olguların izleminde avantaj
sağlamaktadır.

Abstract:
T h e most common cause of congenital adrenal hyperplasia (CAH) is 21-
hydroxylase deficiency. These patients require glucocorticoid treatment to reduce the
amount of circulating adrenal sex steroids and minimize the risk of adrenal
insufficiency. The effectiveness of treatment is monitored by measurement of 17-OH
P. This means that the invasive procedure needs to be done every 3-6 months.
S aliva which offers a noninvasive and stress-free alternative to plasma, is a
widely accepted sample source for analyses of steroids. Obtainment of saliva is
painless and more pleasant in serial sample collections than the use of intravenous
cannules. Salivary 17-OH P also represents the free and physiologically active
hormone. Therefore, its determination has been described as useful in the hormonal
evaluation of patients with 21- hydroxylase deficiency. However, salivary hormone
measurement presents some difficulties. Its concentrations are considerably low,
resulting in the necessity of sensitive assays and tecnically trained laboratory
personel.
In this study, we compared 17-OH P levels obtained simultaneously in plasma
and saliva in order to develop a system of monitoring steroid treatment in CAH
patients using only saliva. Saliva and serum samples were collected simultaneously
from 67 patients (123 samples) with CAH and 72 age and body mass index matched
healthy controls from Hacettepe University Pediatric Endocrinology Department.
T h e serum and salivary 17-OH P levels in patient group were significantly
higher than controls. There was an excellent correlation between serum and salivary
17-OH P in both groups. The strong positive correlation also existed in serial
samples. In control group, salivary 17-OH P levels were equivalent to serum levels
as using this formula: Plasma 17-OH P = 0,18 + 0,08 x Salivary 17-OH P In CAH
patients, upper limit of 10 ng/ml for plasma 17-OH P was defined poor controlled.
ROC analyses of salivary 17-OH P provided serum 17-OH P 10 ng/ml level
equivalent to salivary level of 0,155 ng/ml (p<0.001).
I n conclusion, the current study demonstrates significantly positive corelation
between serum ve saliva, salivary 17-OH P provides a useful alternative to
measurement of this hormon in serum for monitoring the treatment of CAH. Saliva,
instead of serum sampling offers some advantages, such as painless and more
pleasant in serial sample collections, easy to perform on an outpatient basis,
measurement of bioactive free hormone