Amaseıa Antik Kenti ve kentsel gelişimi
Amaseia Ancient City and urban development
Yazar: HÜSEYİN ONUR ERDEM
Danışman: PROF. DR. MUSA KADIOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Amaseia Antik Kenti, Hellenistik Dönem'de Pontus Krallığı'nın başkenti olmuş,
krallık ile Roma arasındaki uzun süren Mithradates Savaşları sonrasında ele
geçirilmiştir. Kent, önemini Roma Dönemi'nde de sürdürmüş ve bölgenin metropolisi
olmaya devam etmiştir. Ancak Pers kökenli bir hanedan ile Anadolu ve Grek kökenli
bir halktan oluşan bu yerleşim, Roma hakimiyetiyle ne gibi değişikliklere uğramıştır?
Bu soruya kısmen de olsa cevap aramak çalışmanın asıl amaçlarından birini oluşturur.
Buna ek olarak, antik kentin modern Amasya Kenti ile aynı alanda konumlanması
nedeniyle büyük ölçüde toprak altında kalması, kente dair görünümler elde edilmesini
güçleştirmektedir. Bu tez çalışmasıyla birlikte, Amaseia gibi yerleşimin kesintisiz
devam ettiği kentlerde, Antik Dönem kent yapısına dair hangi bulgulara ne oranda
ulaşılacağı sorusuna da bir cevap aranmıştır.
Amaseia'nın Hellenistik Dönem'den günümüze önemini hiç kaybetmeyen bir
kent olmasına karşın arkeoloji literaüründe kente dair çok az bilgi bulunmaktadır.
Bununla birlikte, kentte günümüze kadar yapılan bilimsel araştırmaların sayısı da
oldukça azdır. Öyle ki bu çalışma, kente yönelik yapılan ilk bütüncül çalışmayı
oluşturmaktadır. Bu nedenle kentin yapısını ve yayılımını anlamak gerekliliği öne
çıkmıştır.
Amaseia, Strabon'un da anlatımıyla "πόλεως τε ἅμα καὶ φρουρίου" yani hem
kale hem kent özelliğini bir arada gösterir. Bu nedenle kentin merkezini teşkil eden
kalenin bir planı çıkartılmış ve bölümleri analiz edilmiştir. Kalenin etrafında gelişen
kentin yayılımını anlamak içinse extramural nekropollerin tespiti yapılmıştır. Kale ve
nekropoller, hazırlanan bir kent haritasına eklenmiş, bu sayede merkezde bir kale ve
kaleiçi yerleşim, periferinde ise nekropollerin bulunduğu bir kent yayılımı ortaya
çıkmıştır. Ancak kentin gelişimini ve özellikle Hellenistik Dönem ile Roma Dönemi
arasındaki değişimini anlamak için, nekropollerde yer alan mezarların tipolojisi ve
tarihlemelerinin yapılması gerekmektedir. Bu nedenle kentteki mezar tipleri belirlenmiş,
analojileri yapılmış ve tarihleme yapmak için birer kriter olarak kullanılması önerilen
genel özellikleri tespit edilmiştir.
Kentte mevcutta korunmuş olan köprü, su yolu, sarnıç, basamaklı tünel vb.
yapılar da kale ve nekropoller üzerine yapılan değerlendirmelere eklenmiş, bu sayede
bütüncül bir bakış açısıyla kentin gelişimine yönelik değerlendirmeler yapmak mümkün
olmuştur. Sonuç itibariyle; korunmuş yapılar, bilimsel kazılar, kurtarma kazıları ve
literatürdeki bilgiler bir araya getirilerek eldeki verilerle bir kenti anlamaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Amaseia, Pontus, Nekropol, Kentsel Gelişim, Kaya Mezarı

Abstract:
The ancient city of Amaseia was the capital of the Pontus Kingdom during the
Hellenistic Period and was captured after the long Mithradate Wars between the
kingdom and Rome. The city maintained its importance during the Roman Period and
continued to be the metropolis of the region. However, what kind of changes did this
settlement, which was composed of a dynasty of Persian origin and a population of
Anatolian and Greek origin, undergo under Roman rule? Seeking an answer to this
question, even if only partially, is one of the main aims of this study. In addition, the
fact that the ancient city is located in the same area as the modern city of Amasya,
which is largely under the ground, makes it difficult to obtain views of the city. This
thesis also seeks an answer to the question of which findings and to what extent can be
obtained regarding the ancient city structure in cities such as Amaseia where settlement
continued uninterruptedly.
Although Amaseia is a city that has never lost its importance since the
Hellenistic Period, there is very little information about the city in the archaeological
literature. In addition, the number of scientific studies conducted on the city to date is
also very low. In fact, this study constitutes the first postgraduate study on the city.
Therefore, the need to understand the structure and spread of the city has come to the
fore.
Amaseia, as Strabon puts it, is "πόλεως τε ἅμα καὶ φρουρίου", meaning it
displays both castle and city features. For this reason, a plan of the castle, which
constitutes the city center, was drawn and its sections were analyzed. In order to
understand the spread of the city that developed around the castle, extramural
necropolises were identified. The fortresses and necropolises were added to a map of the
city, resulting in an urban sprawl with a fortress and citadel settlement in the center and
necropolises on the periphery. However, in order to understand the development of the
city and especially the changes between the Hellenistic Period and the Roman Period,
the typology and dating of the graves in the necropolises should be made. For this
reason, the grave types in the city were identified, analogies were made and their
general characteristics, which are recommended to be used as a criterion for dating,
were determined.
The structures preserved in the city such as bridges, waterways, cisterns, stepped
tunnels, etc. were added to the evaluations made on the castles and necropolises, thus
making it possible to make evaluations regarding the development of the city from a
holistic perspective. As a result; preserved structures, scientific excavations, rescue
excavations and information in the literature were brought together to understand a city
with the available data.
Key Words: Amaseia, Pontus, Necropol, Urban Development, Rock Tomb