İslam Hukuk usûlünde hüküm istinbâtı: Gazalî ve İbn Rüşd örneği
Methods of making judgment in Islamic Law method: example of Ghazali and Ibn Rushd
Yazar: ÜMMÜHAN ARK
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA YILDIRIM
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Gazzali = Gazali ; Hüküm = Judgement ; Lafız = Listeral ; İbn Rüşd = İbn Rüşd ; İslam Hukuku = Islamic Law ; İslamiyet = Islam ; İstinbat yöntemi = Reasoning method

Özet:
Müslümanların uyması gereken şer'î-amelî hükümlerin müctehidlerin yorumları ile sistematik bir biçimde oluşturulmasını ifade eden fıkıh ilminin teorik temelleri fıkıh usûlüne dayanır. Fıkıh usûlü de Kur'an ve sünnetten şer'î-amelî hükümlerin elde edilmesi için gerekli kural ve yöntemlerden söz eder. Kur'an ve sünnet metinlerinin murad-ı ilahiyi taşıyan ifade biçimleri ve anlam kalıpları olması sebebiyle usûlcüler eserlerine ilk olarak "beyân" konusuyla başlamışlar ve lafızların mümkün muhtemel ve zorunlu anlamlarını tespit etmeye gayret etmişlerdir. Lafzın anlama delâleti kısaca "Şârî'nin ne dediğini" tespit etmek demektir. Ancak lâfzî anlamın elde edilmesi ilk hedef olsa da nihai hedef değildir. Zaten tarihi tecrübe bunun yeterli olmadığını Hz. Peygamber'in vefatının hemen ardından doğrulamıştır. Bu bakımdan lafzın anlamının hükme delâletini yani mükellefin fiillerine taallukunu da belirlemek gerekir ki artık bu aşamada "Şârî'nin ne demek istediğini" de tespit etmek gerekir.
Dinin, hayatın tüm yönlerini kuşatan ve güncel sorunlarla baş ederek çözüm sunan yapısı ile evrenselliğini koruması da böylece mümkün olacaktır. Bu sebeple lâfzî anlamın yetersiz kaldığı durumlarda ulema, nassların sınırlı, olayların sınırsız olduğu düşüncesinden hareketle örf başta olmak üzere kıyas, istihsan, ıstıslah gibi yollarla alternatif anlam arayışına gitmiştir. Bu çalışma, bahsi geçen kural ve yöntemlerin Gazalî ve İbn Rüşd'ün anlayışları ile değerlendirilmesini konu almaktadır. Bu çalışmada her iki âlimin dil ve mantık kurallarıyla formüle ettikleri yöntemlere ve aralarındaki yöntem farklılıklarına yer verilmiştir.
v
Anahtar Kelimeler: Gazalî, İbn Rüşd, lafız anlam ilişkisi, hüküm çıkarma metodları.

Abstract:
The theoretical bases of the fiqh law, which expresses the systematic formation of the shariah provisions that Muslims must obey, with the comments of the mujtahids, is based on the fiqh. The fiqh way aims to determine the rules and methods which are necessary for obtaining the sharia provisions from the Qur'an and Sunnah with the effort of the mujtahids. Because of the expression, forms and meanings of the Qur'an and Sunnah texts have the divine purpose, they first started with "declaration" to their procedural works and strived to determine possible and necessary meanings of the texts. The meaning of the letter is simply to identify "what Allah said". Although, getting the meaning of the word is the first goal, it is not the ultimate goal. In fact, it is proved right after the death of the Prophet that this method is not enough. In this respect, it is also necessary to determine the meaning of the letter of the ruling, that is to say, what is meant by the "Sharia".
It is also able to be possible to maintain universality through the structure that surrounds all aspects of life, coping with current problems, and providing solutions. For this reason, in some situations where the meaning of the word is insufficient, the scholars decided to search alternative meaning by means of comparison, ijtihad, and ıstıslah, especially with the thought that the limited events of religious texts are limitless. This study deals with the evaluation of the methods and methods of betting with the insights of Ghazali
vii
and Ibn Rushd. It also includes the methods they formulated by using language and logic and the differences of the method they used.
Keywords: Ghazali, Ibn Rushd, lexical meaning relation, methods of acquiring judgments