Modern mimarlık mirasının korunması: Planlı yerleşim alanı örnekleri için yöntem önerisi
Preservation of modern architectural heritage: A proposal for housing estates
Yazar: ESRA NARTKAYA
Danışman: DOÇ. DR. AHMET EMRE DİNÇER
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Türkiye'de Modern yapı örnekleri yeterince değer görme ve korunma konusunda sorunlarla karşılaşılabilmektedir. Bu yapıların korunmasına yönelik mevzuatta engel olmamasına rağmen, doğrudan belirleyici ve sınırlayıcı hükümler bulunmamaktadır ve belgeleme ve tescil süreçlerinde karar vericiler tarafından farklı yorumlanabilmektedirler. Bu örneklerden özellikle planlı yerleşim alanı olarak yapılmış çok sayıda örneğin bulunduğu alanların tescil edilerek korunmalarında sorunlar yaşanabilmektedir. Bu yapıların tümünün korunabilmesi mümkün olamayacağından, literatürde de özellikle sıklıkla vurgulanan "kültürel önem"e sahip yapıların tespit edilmesi gerekliliği bulunmaktadır. Bu çalışma kapsamında, kişiden kişiye değişen öznel tercihlerle şekillenen yapı değerlendirme sürecinin, daha ölçülebilir ve şeffaf olacak bir analiz içeren metodu üzerine çalışılmıştır. Bu doğrultuda, bu çalışma, Karabük'ün Yenişehir mahallesi özelinde, savaş sonrası toplu konut alanlarının miras niteliklerinin ve öneminin daha iyi anlaşılması amaçlamaktadır. Kültürel önem ve miras değerleri (DOCOMOMO miras değerleri) çerçevesinde, uzman görüşmelerinden faydalanılarak bir değerlendirme yapılmıştır. Karar destek sistemlerinden biri olan AHP (analitik hiyerarşi süreci) yöntemi, öznel karar sürecine katkı sağlamak amacıyla kullanılmıştır. Alanı bilen ve farklı disiplinlerden seçilen uzmanlar tarafından kıyaslanması sağlanmıştır.  Uzmanlar, incelenen binaların korunmasının gerekip gerekmediğine göre önem seviyelerini belirlemiştir. AHP ile yapılan karşılaştırmalar, özellikle soyut-maddi olmayan değerlere ilişkin farklı görüşleri gösteren önemli veriler oluşturmuştur. Süreç boyunca, binaların nitelikleri ve değerleri görünür kılınmıştır. Uzmanlara göre binaların öneminin değiştiği görülmüştür. Bu çalışma 5 aşamadan oluşmaktadır: alandaki binaların özgünlük analizi, binaların sınıflandırılması, AHP'nin daha büyük öneme sahip binalara uygulanması, kültürel önem sıralamasının belirlenmesi ve sıralamaya göre önerilerde bulunulması. Yapılan çalışma sayesinde, modern miras için korunacak yapı kapsamının bilimsel yöntem çerçevesinde değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Oluşturulan modelin başka alanlara uyarlanabilir örnek olabilecek bir çalışma olması hedeflenerek, seçilen alana yönelik bir yöntem geliştirilmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
Although there are no obstacles in the legislation for the protection of Twentieth-Century building examples in Türkiye, problems may be encountered in the registration and protection of these buildings due to the lack of direct determining and limiting provisions. Especially due to their larger numbers, it is essential to determine their ones with 'cultural significance.' There is a need for a method that involves a more measurable and transparent analysis of the building evaluation process, which is shaped by subjective preference. In this context, this study presents a model based on the AHP-Analytic Hierarchy Process method, which is one of the multi-criteria decision-making methods developed with the modern heritage values of DOCOMOMO. The model was first tested in 3 buildings in Yeni̇şehi̇r, which is an example of a planned settlement area in Karabük city in Türkiye. Survey analyses examined how the buildings were evaluated by experts who were familiar with the area and from various disciplines.  Through the comparison, thus, the study evaluated the scope of the building to be protected for modern heritage within the framework of the scientific method. Finally, the method proved to be an exemplary study and could serve other fields as well.