Tanzimat Dönemi romanlarında eğitim unsurları
Educational components of novels in Tanzimat era
Yazar: BURCU ÇAKIN ERDAĞ
Danışman: DOÇ. DR. SABAHATTİN ÇAĞIN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Batılılaşma = Westernization ; Eğitim = Education ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Roman = Novel ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period ; Türk romanı = Turkish novel ; Örgün eğitim = Formal education ; İnformal eğitim = Informal education

Özet:
Osmanlı İmparatorluğu'nda 16. yüzyılın sonlarından itibaren yükselme ve genişleme devreleri sona ermiş ve bir duraklama devresi başlamıştır. Başta askerlik olmak üzere, devlet sistemini oluşturan kurumlarda düzenlemeler yaparak sorunları ortadan kaldırmak isteyen yöneticilerin önceliği Kanun-ı Kadim olarak adlandırılan eski düzeni yeniden tesis etmek olmuştur. Ancak alınan tedbirler askerî başarısızlıkları önleyememiş ve devletin tüm sistemleri bu başarısızlıklarla bağlantılı olarak çözülmeye başlamıştır. Bu aşamada Osmanlılar yüzyıllardır üstünlük sağladıkları Batı medeniyetinin ilmî ve teknik açıdan gerisinde kaldıklarını kabul etmek durumunda kalmışlar ve askerlik kurumu başta olmak üzere her alanda Batı'nın teknolojilerinden yararlanma yoluna gitmeye karar vermişlerdir. Padişahların ve sadrazamların kişilikleriyle özdeşlemiş ve sık sık kesintiye uğrayan modernleşme hamlelerinin ardından 1839 yılında Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla programlı bir Batılılaşma süreci başlamıştır.
Batılılaşma hareketleri askerlikten, hukuka, devlet yönetiminden toplumun günlük yaşamına kadar yayılmış ve Osmanlı İmparatorluğu içerisinde çatışmalarla ilerleyen hızlı bir değişim başlamıştır. Konusu insan olan edebiyatın da bu süreçte değişim rüzgârından etkilendiği görülmektedir. Yüzyıllardır Doğu sanatının estetik algıları çerçevesinde gelişen, soyut bir edebiyat geleneği olan Divan şiiri Tanzimat yıllarında yerini toplumsal meseleleri dile getirmeyi görev edinmiş, Batı'nın estetik kaidelerini ve türlerini uygulamaya çalışan bir edebiyat hareketine bırakmıştır. Bu dönemde her edebî tür toplumun içinde bulunduğu sıkıntılı durumu ifade etmek ve iyiye doğruya götürmek amacıyla işlenmekle birlikte özellikle Batı'dan alınan tiyatro, hikâye, roman gibi edebî türler adeta birer eğitim aracı misyonu üstlenmiştir.
Her biri dönemin imkânları dahilinde iyi eğitim almış, çeşitli vasıtalarla kendini geliştirmiş ve girilmek istenen Batı medeniyeti dairesiyle temas etme fırsatı bulmuş Tanzimat dönemi roman yazarları bir yandan yeni bir edebî türü geliştirip bir gelenek kurmaya çalışırken bir yandan da ondan halkı eğitmek için faydalanma yoluna gitmişlerdir. Tanzimat romanları, kurmaca metinler olmakla birlikte yazarlarının formal ve informal öğrenme ve öğretme deneyimlerinden edindikleri izlenimleri yansıttıkları önemli levhalardır. Bu romanlarda toplumun aydın kesimini temsil eden yazarlar halka eğitimin önemini, cehaletin zararlarını, çocuk yetiştirirken yaptıkları yanlışları, yapmaları gereken doğruları, Batılılaşmanın nasıl olması gerektiğini, kız çocuklarının eğitimiyle ilgili izlenmesi gereken yolları anlatmaya çalışırlar. Bunu yaparken bir yandan da ele aldıkları dönemlerde okullarda, evlerde, kütüphanelerde, devlet dairelerinde, matbaalarda, gazete yazıhanelerinde yürütülen formal, informal ve yarı formal eğitim süreçlerini eserlerine yansıtırlar. Doğru ve yanlış buldukları noktaları yücelttikleri veya yerdikleri roman kişileri üzerinden vurgularlar. Bu anlayış Tanzimat dönemi romanlarını eğitim unsurları açısından zengin birer kaynak hâline getirir.
Roman türü bu dönemde bir ibret aynası, bir ansiklopedik bilgi kaynağı, yazarın tecrübesini okuyucuya aktaran bir kanal, okuma eylemini popüler hâle getiren bir eğlence olarak toplumun kültürel hayatının önemli bir aktörü olmuştur. Namık Kemal, Şemsettin Sami, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım, Mizancı Mehmet Murat gibi az sayıda roman yazan sanatçıların yanı sıra dönemin en üretken ismi Ahmet Mithat Efendi ve onun yetiştirdiği Fatma Aliye Hanım, Tanzimat romanının karakteristiklerini yansıtan eserler yazmışlardır. Bu eserlerin en önemli ortak noktaları toplumsallıkları ve eğitim kavramıyla olan ilişkileridir. Bu yazarlar, çoğunlukla zıtlıkların çatışmasından yararlanarak olumlu ve olumsuz tipler vücuda getirmiştir. Bu tiplerin eğitimlerinde takip edilen aşamalar ve süreçler incelendiğinde dönemin idealize edilen insan tipini ve bu tipin nasıl bir eğitim anlayışıyla yetiştirilebileceğini tespit etmek mümkündür.

Abstract:
As of the end of the 16th century, the periods of rise and expansion in the Ottoman Empire ended and a period of stagnation began. The priority of the administrators who wanted to eliminate the problems by making arrangements in the institutions that constitute the state apparatus, especially the military service, was to re-establish the old order called Kanun-ı Kadim. However, the measures taken could not prevent military failures and all the systems of the state began to dissolve in connection with these failures. At this stage, the Ottomans had to admit that they were scientifically and technically behind the European civilization, which they had dominated for centuries and they decided to take advantage of the technologies of the Europe in every field, especially the military establishment. A programmed Westernization process began with the declaration of the Tanzimat Edict in 1839, following the frequently interrupted modernization moves that identified with the personalities of the sultans and grand viziers.
Westernization movements spread from military service to law, from state administration to the daily life of society, and a rapid change began in the Ottoman Empire with conflicts. It is seen that literature, whose subject is human, is also affected by the wind of change in this process. Divan poetry, which is an abstract literary tradition that has been developing within the framework of the aesthetic perceptions of Eastern art for centuries, left it's place to a literary movement that tried to apply the aesthetic rules and genres of the European literature in the Tanzimat years to express social issues. 
In this period, although every literary genre was processed in order to express the troubled situation of the society and to bring it to the better, literary genres especially taken from the West such as theater, story and novel, almost assumed the mission of educational tools. 
The novelists of the Tanzimat Era, each of whom received a good education within the possibilities of the period, improved themselves through various means, and had the opportunity to come into contact with the circle of Western civilization that they wanted to enter, tried to develop a new literary genre and establish a tradition and benefit from it to educate the public. Although Tanzimat novels are fictional texts, they are important plates in which their authors reflect their impressions from their formal and informal learning and teaching experiences.  In these novels, the writers who represent the intelligentsia of the society try to explain to the public the importance of education, the harms of ignorance, the mistakes they made while raising children, the right things to do, how Westernization should be, and the ways to be followed about the education of girls. While doing this, they reflect the formal, informal and semi-formal education processes carried out in schools, homes, libraries, government offices, printing houses and newspaper offices. They emphasize the points they find right and wrong through the characters of the novels they glorify or criticize. This understanding makes the Tanzimat Era novels a rich source in terms of educational elements.
In this period, the genre of novel became an important actor of the cultural life of the society as a mirror of a lesson, a source of encyclopedic information, a channel that conveys the author's experience to the reader, and an entertainment that popularizes the act of reading. Besides the artists who wrote a small number of novels such as Namık Kemal, Şemsettin Sami, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım, Mizancı Mehmet Murat, the most prolific name of the period Ahmet Mithat Efendi and Fatma Aliye Hanım, who was raised by him, wrote works reflecting the characteristics of the Tanzimat novel. The most important common points of these works are their sociality and their relations with the concept of education. These writers created positive and negative personality types, mostly by taking advantage of the conflict of opposites. When the stages and processes followed in the education of these types are examined, it is possible to determine the idealized human type of the period and what kind of education this type can be raised with.