İlkokul matematik dersinde yüksek bilişsel talebin sağlanmasında matematiksel iletişimin rolü: Örnek olay çalışması
The role of mathematical communication in maintaining the cognitive demand in primary school mathematics lessons: A case study
Yazar: DEFNE YABAŞ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SERTEL ALTUN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bilişsel talep = Cognitive demand ; Matematik dersi = Mathematics lesson ; Matematik eğitimi = Mathematics education ; Matematik öğretimi = Mathematics teaching ; Matematiksel iletişim modeli = Mathematical communication model ; Öğretim programları = Teaching curriculums ; İlkokul öğrencileri = Primary school students ; İlkokullar = Primary schools

Özet:
İlkokul matematik öğretim programlarında, matematiğin anlamlı bir biçimde öğrenilmesi ve üst düzey becerilerin kazanılması konuları sıklıkla vurgulanmaktadır. Ancak, matematik derslerinde uygulanan öğrenme görevleri, öğrencilere sunduğu öğrenme olanakları bakımından farklılık gösterebilmektedir. Bu doğrultuda gündeme gelen bilişsel talep kavramı, bir öğrenme görevinin öğrenciye sunduğu düşünme, akıl yürütme, problem çözme vb. olanakları tanımlamak için kullanılmaktadır. Bilişsel talep kavramı bağlamında, uygulamaya da dikkat çekilmiş, bir öğrenme görevinin bilişsel talep düzeyinin, öğretmenin görevi öğrencilere sunmasından, öğrencilerin görevi tamamlayana dek geçen süreçte değişebildiği belirtilmiştir. Bu değişimde rol oynayan öğrenme desteği sunma, öğrenciyi açıklama yapma, savunma, sorgulama ve yorum yapma yönünde cesaretlendirme vb. faktörlerin sınıf içi iletişim ile doğrudan ilişkili olduğu gözlenmektedir. Bu nedenle, öğretmenin görevi öğrencilere hangi detayları vererek sunduğu, öğrencilere uygulama süresince nasıl bir öğrenme desteği sağladığı, öğrencilerin fikirlerini tartışmalarına ne kadar olanak verdiği, öğrenme görevinin bilişsel talep düzeyinin sürdürülmesinde önem taşımaktadır. Bilişsel talep ve matematiksel iletişim arasındaki bu ilişkiden yola çıkarak çalışmada, sınıf öğretmenlerine bilişsel talep ve matematiksel iletişim ile ilgili profesyonel gelişim eğitimi aracılığıyla farkındalık kazandırılarak, matematiksel görevlerin sınıf ortamındaki uygulama sürecinin incelenmesi amaçlanmıştır. İstanbul'da bir özel okulda görev yapan iki dördüncü sınıf öğretmeni ve 37 öğrencinin katıldığı araştırmanın desenini nitel araştırma yöntemlerinden araçsal örnek olay oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında öğretmenlere bilişsel talep ve matematiksel iletişim kavramlarıyla ilgili bir profesyonel gelişim eğitimi verilmiş ve matematik dersi kesirler ünitesi bağlamında, her iki şubede, ikisi ön gözlem olmak üzere sekizer ders saati sınıf gözlemi gerçekleştirilmiştir. Öğretmenlerle birebir ön ve son görüşmeler, öğrencilerle odak grup görüşmeleri ve ders gözlemleri aracılığıyla toplanan veriler içerik analizi ile analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, öğretmenlerin matematiksel görevlerin seçimi ve öğrencilere amacına uygun bir biçimde ulaştırılması bakımından, belli bir farkındalık kazanmalarına rağmen, yeterli düzeyde olmadığına işaret etmiştir. Aynı zamanda, matematiksel görevlerin amacına uygun bir biçimde uygulanmasında bilişsel talep ve matematiksel iletişim ortamının birlikte düşünülmesi gereken kavramlar olduğu ortaya çıkmıştır.

Abstract:
Mathematics curricula emphasize importance of learning mathematics in a meaningful way and acquiring high-level skills. However, learning opportunities provided to students by mathematical tasks implemented in classroom settings can differ. Regarding this difference in learning opportunities, the concept of cognitive demand defines the degree of thinking, reasoning and problem solving opportunities offered to students through a mathematical task. Cognitive demand concept focuses also to the classroom implementation by pointing out that the cognitive demand of a mathematical task can change over a class period in set-up and implementation phases. According to literature, scaffolding, encouraging students to give explanations, justify, question and make comments, etc. are factors associated with the change in cognitive demand. These factors are also strongly related to in-class mathematical communication. Therefore, cognitive demand of mathematical tasks can be affected from the way teachers present the task, the way they give guidance and the environment they create for mathematical discussions. Regarding this relationship between cognitive demand and mathematical communication pointed out in the literature, the study aims to increase the awareness of teachers about these concepts and determine the reflections of this awareness in their implementations of mathematical tasks. The study employed instrumental case study design. Participants were two 4th grade teachers and their 37 students attending to a private school in İstanbul. Data collected through classroom observations, pre-and post-implementation interviews with the teachers and focus group interviews with the students, were analyzed through content analysis. Results indicated that, although teachers developed some degree of awareness about the concepts of cognitive demand and mathematical communication, they face difficulties in selecting and implementing mathematical tasks having high cognitive demand. Detailed analyses of mathematical tasks also pointed out that cognitive demand and mathematical communication should be considered together for an effective implementation of highly demanding mathematical task.