Birinci Dünya Savaşı sürecinde Kızıldeniz'in Yemen, Asir ve Hicaz kıyılarında Osmanlı-İngiliz nüfuz mücadelesi
The Ottoman-British struggle for influence in the Yemen, Asir and Hejaz coasts of the Red Sea during the First World War
Yazar: ADEM ÇELİK
Danışman: PROF. DR. HALİL BAL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Tarihi süreçte gerek ticaret yolları üzerinde bulunmasından ve gerekse
Müsülümanlar için kutsal kabul edilen Mekke ve Medine'ye yakınlığından dolayı
Kızıldeniz'in Yemen, Asir ve Hicaz kıyıları stratejik önemini hep muhafaza etmiştir.
Yavuz Sultan Selim'in 1517'de Mısır'ı fethiyle Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altına
girmeye başlayan ve ilerleyen süreçte tamamen bir Türk gölü haline gelen Kızıldeniz
ve kıyıları zamanla sömürgeci devletlerin ilgi duyduğu ve yerleşmeye çalıştığı bir
bölge olmuştur.
Önce Portekiz daha sonra İngiltere, Hollanda, Fransa, İtalya ve diğer Avrupalı
sömürgeci devletlerin ticari faaliyetlerine sahne olan Kızıldeniz kıyıları zamanla
Osmanlı Devleti'nin bölgedeki nüfuzunun zayıflamasına paralel olarak bu devletler
tarafından yer yer işgale uğramıştır. 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılması ile Kızıldeniz
ve kıyıları daha da önem kazanmıştır. Bu durum başta İngiltere olmak üzere diğer
sömürgeci devletlerin Kızıldeniz kıyılarındaki faaliyetleri ve işgallerini arttırmıştır.
Osmanlı Devleti, Kızıldeniz'deki konumunu güçlendirmek ve sömürgeci devletlerin
bölgedeki nüfuzunu zayıflatmak için uğraşmış ancak başarılı olamamıştır. İlerleyen
süreçte İngiltere; Aden, Perim, Sevakin, Mısır, Sudan'ı, İtalya; Assab, Musavva'yı ve
Fransa ise Cibuti'yi işgal ederken Osmanlı Devleti Kızıldeniz'in Yemen, Asir ve Hicaz
kıyılarındaki hâkimiyetini muhafaza edebilmiştir.
Birinci Dünya Savaşı'na giden süreçte İngiltere, bu bölgelerde kabile şefleri ve
şeyhlere erzak, para, silah ve mühimmat yardımlarında bulunarak Osmanlı Devleti'nin
bölgedeki hâkimiyetini zayıflatıp kendi nüfuzunu genişletmeye çalışmıştır. İngiltere;
Osmanlı hâkimiyetinin zayıf olduğu ve Osmanlıların bir takım sorunlar yaşadığı
Yemen'de İmam Yahya, Asir'de Seyid İdrisi ve Hicaz'da Şerif Hüseyin ile ilişkilerini
geliştirerek onları kendi nüfuzuna almanın yollarını aramıştır.
Savaşın başlaması ve Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın yanında savaşa
girmesi ile birlikte, kurduğu Kuzey ve Güney Devriyeleri ile Kızıldeniz'i abluka altına
alan İngiltere, Kızıldeniz'in Yemen, Asir ve Hicaz kıyılarındaki Osmanlı güçlerini
etkisizleştirmeye çalışmıştır. Asir'de Seyid İdrisi, Hicaz'da Şerif Hüseyin ile yaptığı
anlaşmalarla onlara erzak, para, silah ve mühimmat yardımlarında bulunan İngiltere,
Yemen'de de İmam Yahya ile anlaşmanın yollarını aramıştır. Ancak İmam Yahya,
1911'de Osmanlı Devleti ile yaptığı Dean Anlaşmasına sadık kalarak savaş boyunca
Osmanlı Devleti'ni desteklemiştir. Bu durum Yemen cephesinde ve Asir'in iç
bölgelerinde Osmanlı ordusunun zafer kazanmasında önemli bir etken olmuştur.
Ancak 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin 16. maddesi gereğince
Yemen, Asir ve Hicaz'da bulunan Osmanlı ordusu İngilizlere teslim olarak bölgeden
çekilmişlerdir.
Bu çalışmada Birinci Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti'nin
Kızıldeniz'in Yemen, Asir ve Hicaz kıyılarında İngiltere'ye ve onun desteklediği
şeyhlere karşı verdiği mücadele Türk ve İngiliz arşiv belgeleri ışığında ortaya
konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca dönemin gazetelerinden, yerli ve yabancı eserlerden
istifade edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti, İngiltere, Yemen, Asir,
Hicaz, İmam Yahya, Seyid İdrisi, Şerif Hüseyin.

Abstract:
Historically, the Red Sea coasts of Yemen, Asir and Hejaz have always
maintained their strategic importance due to their location on trade routes and their
proximity to Mecca and Medina, which are considered sacred for Muslims. The Red
Sea and its coasts, which started to come under the sovereignty of the Ottoman Empire
with Yavuz Sultan Selim's conquest of Egypt in 1517 and became a Turkish lake in
the following period, became a region that colonial states were interested in and tried
to settle.
The Red Sea coasts, where first Portugal and then England, the Netherlands,
France, Italy and other European colonial states engaged in commercial activities,
were occasionally occupied by these states in parallel with the weakening of the
Ottoman Empire's influence in the region. With the opening of the Suez Canal in 1869,
the Red Sea and its coasts gained even more importance. This situation increased the
activities and occupations of other colonial states, especially Britain, on the Red Sea
coasts. The Ottoman Empire tried to strengthen its position in the Red Sea and weaken
the influence of the colonial states in the region, but without success. In the following
period, Britain occupied Perim, Sevakin, Egypt, Sudan, Italy occupied Assab,
Musawwa and France occupied Djibouti, while the Ottoman Empire was able to
maintain its dominance on the Red Sea coasts of Yemen, Asir and Hejaz.
In the period leading up to the First World War, Britain tried to weaken the
Ottoman Empire's dominance in the region and expand its own influence by providing
supplies, money, weapons and ammunition to tribal chiefs and sheikhs in these
regions. Britain sought ways to bring them under its influence by improving its
relations with Imam Yahya in Yemen, Sayed Idrisi in Asir and Sharif Hussein in Hejaz,
where Ottoman rule was weak and there were some problems.
With the outbreak of the war and the Ottoman Empire's involvement on the
side of Germany, Britain, which blockaded the Red Sea with the North and South
Patrols it established, tried to neutralize the Ottoman forces on the coasts of Yemen,
Asir and Hejaz. Having made agreements with Sayyid Idrisi in Asir and Sharif Hussein
in Hejaz to provide them with supplies, money, arms and ammunition, Britain sought
ways to reach an agreement with Imam Yahya in Yemen. However, Imam Yahya
remained loyal to the Dean Agreement he made with the Ottoman Empire in 1911 and
supported the Ottoman Empire throughout the war. This was an important factor in the
victory of the Ottoman army on the Yemeni front and in the interior of Asir. However,
according to Article 16 of the Armistice of Mudros signed on October 30, 1918, the
Ottoman army in Yemen, Asir and Hejaz surrendered to the British and withdrew from
the region.
In this study, the struggle of the Ottoman Empire against Britain and the
sheikhs supported by Britain in Yemen, Asir and Hejaz coasts of the Red Sea during
the First World War has been tried to be revealed in the light of Turkish and British
archival documents. In addition, newspapers of the period and local and foreign works
have been utilized.
Keywords: World War I, Ottoman Empire, Britain, Yemen, Asir, Hejaz, Imam Yahya,
Sayed Idrisi, Sharif Hussein.