Aksâ'l-Ereb fî Tercemeti Mukaddimeti'l-Edeb I. Cilt İshak Hocası Ahmed Efendi (inceleme-metin)
Akse'l-Ereb fi Tercemeti Mukaddimeti'l-Edeb Volume I İshak Hocası Ahmed Efendi (text-analysis)
Yazar: SEMRA MELHEM
Danışman: PROF. DR. SELAMİ ECE
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Asıl adı Şemseddin Ahmed olan Ahmed Efendi, doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte Aydın'da doğmuştur. Bursa'da müderrislik vazifesi yaparken 1708 yılında vefat etmiştir.  Müellif,  döneminin velût kalemlerindendir. İshak Efendi adlı birine hocalık yaptığından dolayı İshak Hocası diye tanınmıştır. Ahmed Efendi'nin çalışmamıza konu olan eseri, Aksâ'l-Ereb fi Tercümeti Mukaddimeti'l-Edeb, 1705 yılında meşhur tefsir ve lügat âlimi Zemahşeri tarafından yazılan ve Hârizmşahlar Devleti hükümdarı Atsız b. Muhammed'e sunulan Mukaddimetü'l-Edeb'in Türkçeye tercümesidir. Türk dilinin tarihi sözlüklerinden olması çalışmanın özgün değerini vurgulamaktadır. Yazar  söz konusu eseri tercüme etmekle kalmayıp mühim eklemeler de yapmıştır. 
 Müellif eserin sözlük kısmını üç bölümde hazırlamıştır. Sözlük bölümüne geçmeden önce biri Farsça diğeri Arapça grameri hakkında iki uzun mukaddime yazmıştır. Bu bölümde yapılan izahat araştırmacıya kolaylık sağlamaktadır. Dil bilgisi açıklamaları ve gösterilen referanslar da önemlidir. 
 Çalışmamız bir giriş ve  dört bölümde ele alınmıştır. Giriş bölümünde Türk-İslam edebiyatında Akse'l- Ereb fi Tercemeti Mukaddimeti'l-Edeb ile muhtevası benzerlik gösteren sözlükler ve bu sözlükler üzerine dikkatler sunulmuştur. Birinci bölümde Ahmed Efendi'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde Mukaddimetü'l-Edeb'in yazarı Zemahşerî ve eserlerine dair bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde metin analizi sonucu elde edilen veriler işlenmiştir. Dördüncü bölümde çeviri yazı yapılmış metin verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Mukaddimetü'l-Edeb, Aksâ'l-Ereb, İshak Hocası, Sözlük, Türk Dili.

Abstract:
Ahmet Efendi, whose full name was Şemsettin Ahmet, was born in Aydın, although his exact date of birth is unknown. He passed away in 1708, while serving as a professor In Bursa. The author was one of the prolific writers of his time. He became known as "İshak Hocası" because he had served as a mentor to someone named İshak Efendi. The work of Ahmet Efendi that forms the subject of our study, Aksâ'l-Ereb fi Tercümeti Mukaddimetü'l-Edeb, is a Turkish translation of Mukaddimetü'l-Edeb, originally written in 1705 by the renowned commentator and lexicographer Zemahshari and presented to Atsız b. Muhammad, the ruler of the Khwarazmian Empire. Its status as one of the historical dictionaries of the Turkish language underscores the unique significance of this study. The author not only translated the work but also made significant additions. The author structures the dictionary section of his work into three chapters. Before moving on to the dictionary section, the author wrote two lengthy introductions—one on Persian grammar and the other on Arabic grammar.  The explanations provided in this section have been made with the aim of facilitating the researcher's work. The grammatical explanations and the references provided are also of significant importance. Our study is structured into an introduction and three chapters. In the introduction, dictionaries with contents similar to Aksa'l-Ereb fi Tercümeti Mukaddimetİ'l-Edeb in Turkish-Islamic literature are discussed, and attention is drawn to this particular dictionary. The first chapter provides information about the life and works of Ahmet Efendi. The second chapter offers details about the author of Mukaddimetü'l-Edeb, Zemahsharî, and his works. The third chapter presents the data obtained from the text analysis. In the fourth chapter, the translated version of the text is provided.
Keywords: Mukaddimetü'l-Edeb, Aksâ'l-Ereb, İshak Hocası, Dictionary, Turkish language.