İstibdal uygulamaları ışığında Osmanlı Vakıf hhhhhhhukukunun dönüşümü
The transformation of Ottoman Waqf law in the light of istibdal practices
Yazar: HATİCE KÜBRA KAHYA
Danışman: PROF. DR. MÜRTEZA BEDİR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Tarih = History
Dizin: Evkaf-ı Hümayun Nezareti = Ministry of Evkaf-ı Hümayun ; Osmanlı hukuku = Ottoman law ; Vakıflar = Foundations ; İslam hukuku = Islamic law ; İstibdal = İstibdal

Özet:
İstibdal, vakfın mülk ile mübadelesi anlamına gelir. Vakıf kurumsal olarak bir malın ebediyen tedavülden alıkonulması fikri üzerine kurgulandığı için istibdal hem izahı oldukça güç hem de suistimale fazlasıyla açık bir hukuk kurumudur. Nitekim vakıfların iptaline giden yolda istibdalin nasıl araçsallaştırıldığı hakkında pek çok tarihi veri bulunur ve ilgili eleştirilerin odağında, istibdal kararı alma noktasında esas yetkili kabul edilen kadılar yer alır. Nihayet 951/1544-5 tarihli emr-i sultân ile Osmanlı Devleti'nde kadılar üzerinde bir denetim mekanizması geliştirilir ve vakıf akarı ilgilendiren istibdal kararları, sultanın iznine tabi kılınır. Meşrutiyet dönemi ve sonrasında ise şer'î yargıyı tamamen devre dışı bırakarak, Evkaf Nezâreti eliyle vakıfların nakit karşılığında istibdalini mümkün kılan yasalar çıkarılır. Parlamentonun varlığı, fıkhî olanın bazen karşısında bazen de yanında daha kuvvetli bir kanuni söylem geliştirilmesini ve böylece vakıf ıslahatlarına daha geniş bir faaliyet alanı açılmasını mümkün kılar. Bu ıslahatlar, cüz'î vakıfların yararını küllî vakfın yani Evkaf Hazinesi'nin yararı karşısında terk etme fikri üzerine kurgulanır. Geleneksel fıkhın araçlarıyla söylenmesi zor olan bu modern fıkıh çözümlemeleri ise halifenin tercihine yüklenen yeni anlamlar üzerinden meşrulaştırılmaya çalışılır. Kanunu ve fıkhı tek bünyede toplayan bu melez ve çok mezhepli hukuk düzeninin ya da yeni fıkhın yeni usulü de yazılır. Hukuk sisteminin merkezine yerleştirilen halife, mevzuatın bağlayıcılık karakterinin esas vericisi olarak sunulur.

Abstract:
Istibdal means the exchange of waqf with property. Since the waqf is institutionally built on the idea of keeping a property, eternally, out of circulation, istibdal is a legal institution which is hardly explainable and very open to abuse. As a matter of fact, there is a lot of historical data about how istibdal was instrumentalized on the way to the annulment of waqfs, and the focus of the relevant criticisms was on the kādīs, who were considered the main authority in making the decision of istibdal. Eventually, in the Ottoman Empire, with the amr al-sultān dated 951/1544-5, a supervisory mechanism was developed over the kādīs, thereby the decisions of istibdal concerning the reel estate waqfs became subject to the permission of the sultan. During and after the constitutional period, laws were enacted that made it possible to exchange the waqfs in return for cash, only by means of the Ministry of Waqfs, dispensing completely with the need for the shar'ī judicial process. The presence of the parliament also provided an opportunity to develop a relatively stronger qānūnī argument, for and against the fiqhī one, and thus smoothed the way for reforming the waqf system. The reforms were built on the idea of disregarding the benefit of minor waqfs for the benefit of the major Waqf, namely the Waqf Treasury. Such modernized fiqhī solutions, that are extremely difficult to be acquired with the tools of the conventional fiqh, were legitimized by the new qualifications ascribed to the caliph's choice. The new usūl of this hybrid and multi-denominational legal order, that is to say the new fiqh, that combines qānūn and fiqh in one body, was also drawn up. The caliph, who was placed at the center of the legal system, was depicted as the main transmitter of the binding character of the law.