Kentsel arkeolojik mekânlara ilişkin farkındalık üzerine bir araştırma: Kayseri örneği
A study on awareness of urban archaeologicial sites: The case of Kayseri
Yazar: NAZLICAN KARAKOÇ
Danışman: PROF. DR. YENER BEKTAŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Antropoloji = Anthropology ; Arkeoloji = Archeology ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Kentsel arkeoloji; dünyanın değişen koşullarında, çok katmanlı kentlerde yöntemsel
ve yasal yetersizlikler nedeniyle ortaya çıkan sorunlara çözüm arayan bir alandır.
Katmanların sağlıklı bir biçimde geleceğe aktarılması için ilgili araştırmaları
değerlendirme ve kent yaşamıyla bütünleşme amaçlanmaktadır. Kentsel arkeoloji kent
merkezi ve çevresinde var olan arkeolojik mekânlara ilişkin koruma kurtarma
planlarını içeren kentli için görünür hale getiren yeni bir yaklaşım biçimidir. Geçmiş
ile bugünü bütünlüklü bir şekilde sergileme meselesidir. Yaşayan kentte yer alan
arkeolojik veriyi ve yapılan bütün eylemleri kapsamaktadır.
I.ve II. Dünya Savaşları arası dönemde savaşın yarattığı tahribatın önlemek amacıyla
kentsel arkeoloji alanında çalışmalara başlanmıştır. Kentsel arkeolojinin yeniden inşa
sürecinde Avrupa kentlerinin geçmişine dönük araştırmalar yapılmış ve bulgular elde
edilmiştir. Bu çalışmalar 1940'lı yıllarda kısmi ve hızlı kazılarla kurtarma arkeolojisi
kapsamında ele alınırken 1960 ve sonrası dönemde Kentsel Koruma ve Bütünleşik
koruma kavramları kullanılmaya başlanmış ve planlamayı esas alan öneriler
sunulmuştur. 1980 ve sonrasında ki süreçte sosyal değişim ve ekonomik durum
belirleyici olmuştur. Bu dönemde Washington tüzüğünde koruma planlama sürecinde
disiplinler arası çalışmaların önemine vurgu yapılmıştır. 1990-2000 yılları arası
dönemde Bütünleşik Koruma Planlarında biricik eserlerin korunmasının gerekliliği,
çok yönlü düzenlemelerin yapılması gerektiği dile getirilmiştir. Arkeolojik mirasın
korunması ahlaki bir görev olarak ele alınması, yasalar ile desteklenmeli ve etkin
yönetimi için gerekli maddi kaynaklar sağlanmalıdır aynı zamanda araştırma takip
zorunluluğu getirilmelidir açıklamasında bulunulmuştur. 2000 yılından günümüze
kadar geçen sürede gözlenen gelişmeler ise kent ve kentli arasındaki yakınlığın
sağlanması, tahribatın önlenmesi, disiplinler arası katı sınırların kalkmasıyla farklı
yöntemlerle kapsamlı çalışmaların yapılması ve bilişim teknolojilerinin gelişimiyle
karar destek sistemlerinin oluşturulması gündeme gelmiştir. Bu dönemde Valetta
ilkeleri arkeolojik kalıntılardan bahseden en kapsamlı ilke özelliğini taşımaktadır.
Ülkemizde ise kentsel arkeolojinin çalışmaları 1990'lı yıllarda başladığı görülmekle
birlikte henüz istenen seviyeye ulaşmadığı dikkat çekmektedir.
Kayseri'de yaşayan insanların kentsel arkeolojik mekânlara ilişkin farkındalığı
çalışmamızın ana konusunu oluşturmakla birlikte kentli tutum ve davranışına ilişkin
bilgilere bulgular da elde edilmiştir. Kent çokça yerleşim görmüş önemli merkezlerden
biridir. Bu sebeple halkın farkındalığı kültürel miras ögelerine karşı tutumu
etkileyecek ve kültürel miras ögelerinin ayakta kalmasına olanak tanıyacaktır. Bu
çalışmada Kayseri'de yaşayan insanların bulundukları çevrede arkeolojik mekâna
ilişkin gözlemlerini ölçmek için anket tekniği kullanılmıştır. Yapılan anket çalışması
ile Kayseri'de yaşayan halkın arkeolojik alan ziyaretlerini, kente dair arkeolojik bilgi
ve deneyimlerine ilişkin çıktıların elde edilmesi amaçlanmıştır. Anket çalışması aynı
zamanda Kayseri'nin arkeolojik tarihine ve yerleşimlerine karşı tutum ve bilgilerini
ölçmeye yönelik algı/farkındalık sorularını da içermektedir. Kentsel arkeoloji alanına
yeni bir bakış açısı kazandırmak da hedefler arasındadır.
Arkeolojik çalışmaların koruma, kurtarma tutum ve önerilerinde eksik kalması
nedeniyle ortaya çıkmış olan kentsel arkeolojinin yeterli ilgiyi ve farkındalığı
çevresine toplamakta güçlük çektiği gözlenmiştir. Yapılan çalışmaların yeterli
seviyede olmadığı görülmekle birlikte konuya olan ilginin giderek arttığı ve
çalışmalarda kapsamlı ve her bölge için ayrı bir tutum geliştirilmesi gerekliliği
literatürde vurgulanmaktadır. 300 katılımcı ile yürütülen bu araştırmada örneklem
grubunda yer alan bireylerin farklı yaş, cinsiyet, gelir seviyelerinden olduğu
görülmektedir. Diğer değişkenlerde de gözlenen bu çeşitliliğin bireylerin sahip
oldukları farkındalık düzeyleri üzerinde etkili olduğu gözlenmiştir. Bir başka husus
ise arkeolojik alanlara erişimle ilgili problemlerin olduğunun görülmesidir. İnternet
kullanıcılarının bu konuda daha fazla bilgiye erişebildiği gözlenirken diğer alanlarda
eksikliklerin olduğu tespit edilmiştir. Yine kente yakınlığı ya da uzaklığı belediyelerin
bu durumla ilgili yaptığı çalışmalar da önemli yer tutmaktadır.
Sonuç olarak Kayseri'de yaşayan insanların kent hakkındaki arkeolojik bilgisinin
yeterli seviyede olmadığı görülmektedir. Bu anlamda kentin tarihinin, hafızasının,
kültürel mirasının korunmasının yolu kentsel arkeoloji alanındaki farkındalık
çalışmalarının artırılmasından geçmektedir. Geliştirilecek olan yeni yerel ve genel
politikalarla birlikte kent ve kentli arasındaki bağlantılar güçlendirilebilir ve
sürdürülebilir bir yapı kazandırılabilir.
Anahtar Kelimeler: Kent, Arkeoloji, Farkındalık

Abstract:
Urban archeology is a field that seeks solutions to the problems that arise due to
methodological and legal inadequacies in multi-layered cities in the changing
conditions of the world. In urban archaeology, it is aimed at evaluating the relevant
research and integrating it with urban life in order to transfer the layers to the future in
a healthy way. Urban archeology is a new approach that includes conservation and
rescue plans for archaeological sites in and around the city center and makes them
visible to citizens. It is a matter of displaying the past and the present in a holistic way.
It covers the archaeological data and all the actions taken in the living city.
In the period between the World Wars, studies in the field of urban archeology were
started in order to prevent the destruction caused by the war. During the reconstruction
process of urban archeology, research on the past of European cities was conducted,
and findings were obtained. While these studies were handled within the scope of
rescue archeology with partial and rapid excavations in the 1940s, in the 1960s and
onwards, the concepts of urban conservation and integrated conservation began to be
used, and suggestions based on planning were presented. Social change and the
economic situation were decisive in the period from 1980 onwards. During this period,
the importance of interdisciplinary studies in the conservation planning process was
emphasized in the Washington Charter. In the Integrated Conservation Plans between
1990 and 2000, it was expressed that unique works should be protected and that
multifaceted arrangements should be made. It has been stated that the protection of the
archaeological heritage should be considered a moral duty; it should be supported by
laws; the necessary financial resources should be provided for its effective
management; and at the same time, research should be obliged to follow up. The
developments observed in the period from 2000 to the present day include ensuring
the closeness between the city and its citizens, preventing destruction, carrying out
comprehensive studies with different methods with the removal of strict
interdisciplinary boundaries, and creating decision support systems with the
development of information technologies. In this period, the Valletta principles are the
most comprehensive principles when talking about archaeological remains.
It seems that urban archeology studies started in our country in the 1990s, but it is
noteworthy that they have not yet reached the desired level. Although the awareness
of people living in Kayseri regarding urban archaeological sites is the main subject of
our study, findings regarding urban attitudes and behavior have also been obtained.
The city is one of the important centers, with many settlements. For this reason, public
awareness affects the attitude towards cultural heritage items and allow cultural
heritage items to survive. In this study, a survey technique was used to measure the
observations of people living in Kayseri regarding the archaeological site in their
environment. The survey study aimed to obtain outputs regarding the archaeological
site visits of the people living in Kayseri and their archaeological knowledge and
experiences about the city. The survey also includes perception and awareness
questions to measure attitudes and knowledge towards Kayseri's archaeological history
and settlements. Giving a new perspective to the field of urban archeology is also
among the goals.
It has been observed that urban archeology, which emerged due to the lack of
conservation and rescue attitudes and suggestions in archaeological studies, has
difficulty attracting sufficient interest and awareness. Although it seems that the
studies carried out are not at a sufficient level, it is emphasized in the literature that
interest in the subject is increasing and that there is a need to develop a comprehensive
approach for each region in the studies. In this research conducted with 300
participants, it is seen that the individuals in the sample group are of different ages,
genders, and income levels. It has been observed that this diversity, which is also
observed in other variables, has an impact on the awareness levels of individuals.
Another issue is that there are problems with access to archaeological sites. While it
has been observed that internet users can access more information on this subject, it
has been determined that there are deficiencies in other areas. Again, the studies
carried out by municipalities regarding this situation, whether close to or far from the
city, also play an important role.
As a result, it is seen that the archaeological knowledge of the people living in Kayseri
about the city is not at a sufficient level. In this sense, the way to preserve the history,
memory, and cultural heritage of the city is through increasing awareness studies in
the field of urban archaeology. With new local and general policies to be developed,
the connections between the city and its citizens can be strengthened, and a sustainable
structure can be achieved.
Keywords: Urban, Archaeology, Awareness