XVII. Yüzyılda Mekke Şerifleri ve Osmanlı devleti
The Sharifs of Mecca and the Ottoman empire in the 17th Century
Yazar: ATTALLAH ALRAWASHDEH
Danışman: DOÇ. DR. ŞEFAATTİN DENİZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Arap Yarımadası = Arabian Peninsula ; Hac = Pilgrimage ; Hicaz = Hedjaz ; Mekke Emirliği = Mekke Emirate ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Şerifler = Sharifs

Özet:
Bu araştırma, 17. yüzyılda Hicaz bölgesine odaklanarak, bölgedeki önemli kurumları ve figürleri incelemeyi hedeflemektedir. Özellikle, Mekke şerifliği ve şerifleri ile Osmanlı Devleti ve çevre güçler arasındaki ilişkilere odaklanmaktadır. Çalışmanın önemi, genellikle Anadolu veya Mısır gibi diğer bölgelerden ziyade, olayların merkezi olarak kabul edilen Mekke'den bakarak rivayetleri değerlendirip tarihî olaylarla ilgilenmesindedir. Araştırmacı, muhtelif kaynaklardan elde edilen tarihî anlatıları sunmuş ve bunları Osmanlı arşiv belgeleriyle karşılaştırarak betimsel ve tümevarımsal tarihsel araştırma yöntemini benimsemiştir. Bu araştırmada; bir giriş, üç ana bölüm ve bir sonuç kısmı bulunmaktadır. Giriş bölümünde, İslam tarihi boyunca Mekke'nin yönetimi, Mekke şerifliği kavramının oluşumu ve 16. yüzyılda Osmanlı yönetiminin başlangıcı hakkında bilgi sunulmaktadır. Ayrıca, araştırmanın kapsamı içinde yer alan bazı kavramlar açıklanmakta ve şeriflik kurumunun işleyişi detaylı bir şekilde incelenmektedir. Çalışmanın ilk bölümünde, 17. yüzyılda Mekke şerifliği görevini üstlenen önemli şahsiyetleri, Mekke'yi yönetme yetenekleri, Mekke'deki iktidar mücadelesi ve Osmanlı Devleti'nin bu duruma yaklaşımı ele alınmaktadır. İkinci bölümde, şerifin temsil ettiği Mekke şerifliği kurumu ile Hicaz'daki diğer önemli kurumlar ve kişiler arasındaki ilişkiler incelenmektedir. Bu bağlamda, Mekke ile Cidde sancakbeyliği, Medine ve Arap kabileleri arasındaki ilişkiler derinlemesine araştırılmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise, Mekke şerifleri ile Mısır, Yemen, İran ve Hindistan gibi Hicaz dışındaki güçler arasındaki ilişkiler açıklığa kavuşturulmuş ve bu ilişkilerin Osmanlı merkezi kararları üzerindeki etkisi vurgulanmıştır.
Sonuç kısmında, hac işlerinin yönetimi ve kutsal mekânların bakımı gibi önemli konularda Mekke şeriflerinin, birçok siyasî ve ekonomik zorluklara rağmen yüksek bir hassasiyet gösterdiği vurgulanmıştır. Özellikle, Hicaz'ın Osmanlı Devleti'ne bağımlılığının korunmasında Mekke şeriflerinin oynadığı rol ve sahip oldukları yetenekler ön plana çıkarılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, Mekke şerifliği kurumunun idari açıdan Osmanlı Devleti'ne bağlı olmasına rağmen, Osmanlı'nın bölgeyi kontrol altına almak için Hicaz ve Mekke'deki Cidde sancakbeyi ve şeyhülharem gibi görevlere atama konusunda önemli bir çaba gösterdiği belirtilmiştir. Bununla birlikte, şeriflerin bölgede özel ilişkiler geliştirebildikleri ve bazı kritik kararlar alabildikleri üzerinde durulmuştur.

Abstract:
This study aims to meticulously examine the significant institutions and prominent figures within the Hijaz region during the 17th century. It particularly delves into the Mecca Sharifate and the individuals entrusted with this position, alongside their relationships with the Ottoman Empire and neighboring powers. The importance of this research stems from its departure from the conventional methodology of scrutinizing Mecca's events solely through the perspectives of regions like Anatolia or Egypt. Instead, the focus is to scrutinize events in Mecca from its own vantage point. The narrative evaluation centers on the pivotal hub of events, Mecca itself. The researcher diligently presents historical narratives sourced from Arabic, Ottoman, and Persian references, meticulously cross-referencing them with Ottoman archival documents. This meticulous approach embodies a descriptive and inductive historical research methodology.
This study is structured into an introduction, three main sections, and a conclusion. The introduction provides overview into the historical governance of Mecca throughout Islamic history, the emergence of the Sharifate of Mecca concept, and the onset of Ottoman administration in the 16th century. Additionally, it clarifies key terms relevant to the research scope and thoroughly examines the operational dynamics of the Sharifate institution.
The first section meticulously examines notable individuals who assumed the mantle of Sharifate of Mecca in the 17th century, exploring their governance capabilities, the internal power struggles within Mecca, and the Ottoman Empire's approach to these dynamics. In the subsequent section, the focus shifts to a comprehensive analysis of the relationships between the Sharifate of Mecca institution and other significant entities and personalities across the Hijaz region. This includes a detailed exploration of the interactions between Mecca and the Jeddah sanjakbeylik, Medina, and various Arab tribes. The final section delves into elucidating the relationships between Sharifs of Mecca and external powers such as the Egyptian province, Yemen, Iran, and India. Emphasis is placed on highlighting the impact of these relationships on Ottoman central decision-making. This segment offers a crucial perspective for understanding the external dynamics of the Hijaz region under Ottoman administration.
In the concluding remarks, a comprehensive list of the primary foreign sources forming the backbone of the research is provided, accompanied by a succinct overview of the content of each source. Following this, the study's conclusions and recommendations are delineated. The research underscores the remarkable diligence displayed by Mecca sheriffs in navigating significant challenges, such as the management of pilgrimage affairs and the preservation of sacred sites, amidst a backdrop of political and economic complexities. Notably, the study accentuates the pivotal role and capabilities of Mecca sheriffs in upholding the Hijaz region's allegiance to the Ottoman Empire. Despite the administrative affiliation of the Sherifate of Mecca with the Ottoman administration, substantial efforts were undertaken by the Ottomans to appoint key officials, including the governor of Jeddah and the sheikh al-haram, to consolidate authority in the Hijaz and Mecca. Furthermore, the research underscores the sheriffs' adeptness in forging unique relationships within the region and making pivotal decisions.