Osmanlı'da dinî-siyasî bir yapılanma olarak Kadızâdeliler hareketi /
Yazar: ALİ DURMUŞ
Danışman: PROF. DR. HALİL İBRAHİM BULUT
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Din-siyaset ilişkileri = Religious-politics relations ; Kadızadeliler = Kadızadelis ; Maturidi = Maturidi ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Selefiye = Selefiye ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Bu çalışma, 17. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nde ortaya çıkan, hem dinî hem de siyasî bir boyuta sahip olan, Osmanlı'nın Selefî'leri olarak sunulan Kadızâdeliler hareketinin ortaya çıkışını, dinî ve siyasî görüşleri ekseninde mezhebî durumlarını anlatmak-tadır. Araştırmada öncelikle Kadızâdelilerin ortaya çıkışına etki eden siyasî, ekonomik, içtimaî, dinî ve fikrî nedenler incelenmiş; ardından Kadızâdeli liderler ve Sivasîlerle olan mücadeleleri kronolojik olarak üç dönemde ele alınmıştır. Akabinde ise, Kadızâdelilerin Sivasîler başta olmak üzere diğer tasavvufî ekollerle olan mücadelele-rinde öne çıkan itikadî, tasavvufî ve fıkhî görüşler ele alınarak; mezhebî aidiyetlerini ortaya koyabilmek için itikadî görüşleri ve diğer mezheplerle ilgili görüşleri üzerinde durulmuştur. Günümüzde Ortadoğu'daki karışıklıklar sonrasında, başta İslam coğraf-yası olmak üzere bütün dünyanın dikkatini ve tepkisini çeken "Selefîlik" hareketinin ve Selefî düşünce tarzının sıklıkla tartışıldığı ortadadır. Dolayısıyla konunun güncel bir mesele olduğu muhakkaktır. Bu nedenle çalışmada, Kadızâdelî liderlerin itikadî, tasavvufî ve fıkhî görüşleri merkezinde mezhebî kimliklerini sağlıklı bir şekilde belirlenmesi ve özellikle de bu hareketteki Selefî ve Hanefî-Mâtürîdî etkilerin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. 
Anahtar Kelimeler: Kadızâdeliler, Kadızâde Mehmed Efendi, Ahmed Rûmî Akhisârî, Üstuvânî, Vânî, Hanefî-Mâtûrîdilik, Selefîlik, Osmanlı

Abstract:
This study is going around occurrence of the Qadi-zadelis Movement that show up in the 17th Centruy Ottoman Empire and was denoted Ottoman's Salafi, had religious-political characteristic and their denominational situation in their religi-ous and political opinions center. Primarily in this study, religious, political, economi-cal, social and intellectual reasons that affected occurrence of the Qadi-zadelis Mo-vement was analyzed. Moreover, Qadi-zadeli leaders and their fight with Sivasî's as three parts was went around choronologically. After that, Qadi-zadeli's belief-reliated, sufistic and juristic controversies in the their fights with sufistic schools in the 17th Centruy Ottoman Empire especially Sivasî's went around. And for to reveal their denominational relations dealt with their belief-reliated views and their opinion that related to the other denominations. Nowadays, afther disorders in the middle east, Salafism and Salafi thought system that stand out to whole word especially Is-lamic geography and all of the world reacted was argued too often. Because of that issue of this study is current matter certainly. Therefore in this study, we worked up to designate denominational identity of the Qadi-zâdeli preachers in their belief-related, sufistic and Islamic juristic opinions center; and to elicit Salafi and Hanafi-Mâturîdî impacts in this movement.
Keywords: Qadi-zadeli's, Qadi-zade Mehmed Efendi, Ahmad Rumi Aqhisa-ri, Ustuvani, Vani, Hanafism-Mâturîdîsm, Salafism, Ottoman