Madde kullanım bozukluğunda yürütücü işlevlerin değerlendirilmesi
Assessment of executive functions in substance use disorder
Yazar: MAKBULE CANSU BİRİKMEN TEKİN
Danışman: PROF. DR. FÜSUN FERDA ERDOĞAN
Erciyes Üniversitesi / Gevher Nesibe Genom ve Kök Hücre Enstitüsü  / Nörobilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Nöroloji = Neurology ; Psikoloji = Psychology ; Uyuşturucu Alışkanlığı ve Alkolizm = Drug Addiction and Alcoholism
Dizin: Bağımlılık = Dependency ; Madde kullanım bozuklukları = Substance-related sdisorders ; Narkotik bağımlılığı = Narcotic dependence ; Nöropsikolojik testler = Neuropsychological tests ; Yönetici işlevler = Executive functions

Özet:
Madde kullanımı ve bağımlılığı, tüm toplumlarda sosyal, psikolojik ve ekonomik açıdan, yıkıma uğratan, kullanım yaşı giderek düşen ve Dünya çapında hızla yayılan bir problem olarak görülmektedir. Yapılan araştırmalar psikoaktif madde türlerinin farklı bilişsel etkileri olduğunu ileri sürmektedir. Literatürde bulunan çalışmalar da bağımlılığın yönetici işlevlerle ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu durum madde kullanım bozukluğunda, yaşantısını planlayamama, alternatifler üretememe, tedaviden kopma ve tekrar maddeye başlama şeklinde karşımıza çıkabilmektedir. Dünya genelinde literatürde psikoaktif madde kullanımının bilişsel işlevler üzerindeki etkilerini inceleyen çalışmalar artmış olsa da ülkemizde yapılan çalışmalar sınırlı kalmaktadır.
Amaç: Madde kullanım bozukluğu (MKB) tanısı almış bireyler ile sağlıklı kontroller, yürütücü işlevler açısından karşılaştırılıp değerlendirilmesidir. Bağımlılıkların nöropsikolojisinin daha net anlaşılabilmesi, madde kullanımını önleme ve bağımlılığın tedavisi için faaliyet gösteren programların planlanması ve geliştirilmesinde kaynak niteliğinde olması hedeflenmiştir.
Gereç ve Yöntem: Araştırmanın örnekleminde, 18-65 yaş aralığında olup, Kayseri Devlet Hastanesi Amatem Kliniği'nde DSM-V tanı kriterlerine göre "madde kullanım bozukluğu" tanısıyla tedavi gören gönüllü 50 birey hasta grubunu oluşturmuştur. Sağlıklı kontrol grubunu ise, herhangi bir psikiyatrik, nörolojik ve sistemik bir hastalığı bulunmayan gönüllü 20 birey oluşturmuştur.
Çalışma kapsamında gönüllülük esasında, araştırmacının gözetiminde ve testlerin yönergeleriyle olmak üzere tüm katılımcılara, sosyodemografik bilgi formu, Barratt Dürtüsellik (İmpulsivite) Ölçeği 11 (BIS-11), İz Sürme Testi (İST), Gözlerden Zihin Okuma Testi (GZOT), Moxo d-CPT Testi (Genç&Yetişkin), Stroop Testi TBAG Formu (Stroop TBAG) yönetici işlev testleri, uygulanmıştır. Ayrıca MKB tanısı almış bireylere BAPİ (Bağımlılık Profil İndeksi) ölçeği uygulanmıştır. Her iki grubun tüm ölçek ve test puanları karşılaştırılmıştır. MKB tanısı almış bireyler kendi aralarında alkol, madde, alkol ve madde kullanıcıları olarak 3 grup olacak şekilde, sağlıklı kontrollerle karşılaştırılmıştır. Çalışmada elde edilen verilerin dağılımı ShapiroWilk's test istatistiği, histogram, q-q grafiği ile değerlendirilmiştir. Gruplar arası (2 grup) karşılaştırmalar, nicel değişkenler için normal dağılım varsayımları sağlanmadığından Mann-Whitney U testi, ikiden fazla grubun karşılaştırılmasında Kruskal Wallis varyans analizi kullanılmıştır. Çoklu karşılaştırma testi olarak ise Dunn's testi kullanılmıştır. Nicel değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek için Spearman Korelasyon analizi uygulanmıştır. Kategorik değişkenler arasındaki ilişkiler ki-kare analizi ile test edilmiştir. İstatistiksel anlamlılık düzeyi iki yönlü olarak p<0.05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. Veriler TURCOSA (Turcosa Analytics Ltd Co, Turkey, www.turcosa.com.tr) istatistik yazılımında analiz edilmiştir.
Bulgular: MKB tanısı almış bireylerle bahsedilen psikometrik testler kullanarak yürütücü işlevleri değerlendirilmiş ve sağlıklı kontrollerle karşılaştırılmıştır. Çalışma neticesinde elde edilen bulgulara göre, MKB grubunun test performanslarının sağlıklı kontrol bireylerine göre kötü olduğu tespit edilmiştir. MKB tanılı bireylerde maddeyi kullanım süresi arttıkça, öğrenme ve bellek yeteneklerinde azalma olduğu bulunmuştur.  Erken yaşta madde kullanımına başlanması, planlama, problem çözme ve bilişsel esneklik becerilerini kötü etkilemektedir. MKB tanılı hem alkol hem de psikoaktif maddeyi birlikte kullanan grupta, dikkat ve enterferansa direnç azalmakta olup, inhibisyon kontrolü, işlemleme ve bilişsel esnekliğin diğer gruplara kıyasla daha fazla bozulduğu bulunmuştur. 
MKB grubunu oluşturan bireylerin emosyon tanımayı içeren sosyal biliş işlevleri değerlendirildiğinde, sağlıklı kontrol gurubuna göre bozuk olduğu saptanmıştır. Ayrıca, yürütücü işlev bozukluklarının madde kullanım bozukluğu geliştirmede bir risk faktörü olduğu ve bu nedenle klinik popülasyonlarda bu değişkenler arasındaki nedenselliğin yönünü ve doğasını belirlemeyi zorlaştırdığını gösteren kanıtlar mevcuttur.
Sonuç: Bağımlılığın yürütücü işlevlerle ilişkisi bakımından, literatürde bulunan çalışmalar ile uyum göstermektedir. Madde kullanımını önlemede, nüksünde, bağımlılığın tedavisi için faaliyet gösteren programların planlanması ve geliştirilmesinde katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Bu çalışma bağımlılık yapıcı çok sayıda maddenin etkisinde kalan bireylerin gerek sosyo-kültürel gerek eğitim düzeyi gerekse cinsiyet dağılımı açısından herhangi bir ayırım gözetilmeksizin değerlendirilmesiyle yapılmıştır. Bu sebeple, elde edilen veriler genel ve ortalama bir değer ortaya koymuştur.  Mevcut çalışmamızı destekleyecek veya farklılıkları ortaya koyacak ek çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.
Anahtar kelimeler: Bağımlılık; Madde kullanım bozukluğu, Yürütücü işlevler; Nöropsikolojik Test

Abstract:
Substance use and addiction is seen as a devastating social, psychological and economic problem in all societies, with a decreasing age of use and spreading rapidly around the world. Studies suggest that psychoactive substance types have different cognitive effects. Studies in the literature have shown that addiction is associated with executive functions. In substance use disorder, this situation can be seen as inability to plan one's life, to produce alternatives, to withdraw from treatment and to start using substances again. Although studies examining the effects of psychoactive substance use on cognitive functions have increased in the world, studies in our country are limited.
Aim: It is the comparison and evaluation of individuals diagnosed with substance use disorder (SUD) and healthy controls in terms of executive functions. It is aimed to provide a clearer understanding of the neuropsychology of addictions, to be a resource in the planning and development of programs operating for the prevention of substance use and the treatment of addiction.
Materials and Methods: In the sample of the study, 50 individuals aged between 18 and 65 who were treated with the diagnosis of "substance use disorder" according to DSM-V diagnostic criteria in Kayseri State Hospital Amatem Clinic constituted the patient group. The healthy control group consisted of 20 volunteers without any psychiatric, neurological or systemic disease.
Within the scope of the study, on a voluntary basis, under the supervision of the researcher and with the instructions of the tests, all participants were provided with the sociodemographic information form, Barratt Impulsivity (Impulsivity) Scale 11 (BIS-11), Trail Making Test (IST), Mind-Reading from the Eyes Test (TROT), Moxo d- CPT Test (Young & Adult), Stroop Test TBAG Form (Stroop TBAG) executive function tests were applied. In addition, the APPI (Addiction Profile Index) scale was applied to individuals diagnosed with SUD. All scale and test scores of both groups were compared. Individuals diagnosed with SUD were compared with healthy controls in three groups: alcohol, substance, alcohol and substance users. The distribution of the data obtained in the study was evaluated with ShapiroWilk's test statistics, histogram, and q-q graph. Since the normal distribution assumptions were not provided for the comparisons between groups (2 groups) and for quantitative variables, the Mann-Whitney U test was used, and Kruskal Wallis analysis of variance was used to compare more than two groups. Dunn's test was used as a multiple comparison test. Spearman Correlation analysis was applied to determine the relationships between quantitative variables. Relationships between categorical variables were tested by chi-square analysis. The level of statistical significance was considered to be statistically significant with a p<0.05 value in both directions. The data were analyzed in TURCOSA (Turcosa Analytics Ltd Co, Turkey, www.turcosa.com.tr).
Results: Executive functions of individuals diagnosed with SUD were evaluated using the psychometric tests mentioned and compared with healthy controls. According to the findings obtained as a result of the study, it was determined that the test performances of the SUD group were worse than the healthy control individuals. It was found that as the duration of substance use increased in individuals with SUD, learning and memory abilities decreased. Starting substance use at an early age adversely affects planning, problem solving and cognitive flexibility skills. In the group diagnosed with SUD, using both alcohol and psychoactive substances together, attention and resistance to interference decreased, and inhibition control, processing and cognitive flexibility were found to be impaired more than the other groups.
When the social cognition functions including emotion recognition of the individuals in the SUD group were evaluated, it was found that they were impaired compared to the healthy control group. In addition, there is evidence to suggest that executive dysfunctions are a risk factor for developing substance use disorder, making it difficult to determine the direction and nature of causality between these variables in clinical populations.
Conclusion: In terms of the relationship between addiction and executive functions, it is compatible with the studies in the literature. It is thought that it will contribute to the planning and development of programs operating for the prevention of substance use, relapse and treatment of addiction. This study was conducted by evaluating individuals who are under the influence of many addictive substances without any discrimination in terms of socio-cultural, educational level and gender distribution. Therefore, the obtained data revealed a general and average value. Additional studies are needed to support our current study or reveal differences.
Keywords: Addiction; Substance use disorder, Executive functions; Neuropsychological Test