IV. Tuthaliya dönemi ve sonrası Hitit krallığında siyasal, ekonomik ve sosyal gelişmeler
Political, economical and social developments in the period of Tuthaliya IV and the following era of the Hittite kingdom
Yazar: ALİ ÖZCAN
Danışman: PROF. DR. TURGUT YİĞİT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Bölümü / Tarih Ana Bilim Dalı / Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: Ekonomik durum = Economic situation ; Ekonomik gelişmeler = Economic developments ; Hitit Dönemi = Hittite Period ; Hitit metinleri = Hittite texts ; Hititler = Hittites ; Hititoloji = Hittitology ; Siyasi gelişmeler = Political improvements ; Sosyal gelişme = Social development ; Sosyal yapı = Social structure

Özet:
M.Ö. 17. yy.'ın ortalarından itibaren Kızılırmak kavisi merkez olmak üzere Anadolu'da büyük bir imparatorluk olarak ortaya çıkan Hitit Krallığı, M.Ö. 13. yy.'da Kuzey Mezopotamya ve Suriye'yi siyasi etki sahası içinde tutmaktadır. Hitit Krallığı'nda zayıflama belirtilerinin görülmesi M.Ö. 13. yy.'ın ilk yarısına, III. ♂attušili dönemine kadar geriye gitmektedir. III. ♂attušili'nin siyasi ihtirası neticesinde II. Muwatalli Hitit başkentini Tar♀untašša'ya taşımıştır. Başkentin Tar♀untašša'ya taşınması imparatorluğun fiilen ikiye ayrılmasına neden olmuştur. II. Muwatalli'nin oğlu Ur♀i-Tešup'un başkenti tekrar Hattuša'ya taşıyarak III. ♂attušili'nin otoritesini kırmaya yönelik hamleleri Hitit Krallığı'nda iç savaşa neden olmuştur. III. ♂attušili, Ur♀i-Tešup'a karşı giriştiği mücadeleyi kazanarak Ur♀i-Tešup'u başkentten uzaklaştırmıştır. III. ♂attušili Hitit tahtına oturmuş ve yeğeni Kurunta'yı Tar♀untašša tahtına atamıştır. 
III. ♂attušili'nin siyasi ihtirası ve II. Muwatalli'nin başkenti Tar♀untašša'ya taşıması ile başlayan süreç Tar♀untašša sorunu olarak Hitit Krallığı'nın yıkılışına kadar önemli bir iç sorun olarak devam etmiştir. Hitit Krallığı'nın enerjisini iç çekişmelere harcamasına ve güç kaybetmesinde etkili olmuştur. 
Hitit başkentindeki Yazılıkaya'nın inşasının başlaması III. ♂attušili dönemine atfedilmektedir. III. ♂attušili Anadolu'daki Hitit kavmi dışındaki halkların bağlılığını sağlamak amacıyla Hurri halkının dini inançlarını Hattuša'ya taşımıştır. III. ♂attušili, siyasi ve askeri gücünü artıran Asur Krallığı'na karşı Babil ve Mısır krallıkları ile ilişkiler kurmuştur. 
IV. Tut♀aliya, tahta geçer geçmez Tar♀untašša kralı Kurunta'nın bağlılığını sağlamak amacıyla bir antlaşma yapmıştır. IV. Tut♀aliya babası III. ♂attušili dönemindeki antlaşmalara ek olarak tavizler vermek zorunda kalması Hitit Krallığı'nın bu dönemde güç kaybettiğine işaret etmektedir. IV. Tut♀aliya döneminde Yazılıkaya'nın inşası devam ettirilmiş ve kült reformu ile Hitit kavmi dışındaki Anadolu halklarının Hattuša'ya bağlılığı artırılmaya çalışılmıştır. 
IV. Tut♀aliya döneminde Asur ve A♀♀iyawa krallıkları Yakındoğu'nun süper güçleri arasında yerini alması, Hitit Krallığı'nı siyasi açıdan zor durumda bırakmıştır. Bu dönemde Asur Krallığı ile ilişkiler savaşa dönüşmüştür. Asur Krallığı'nın siyasi ve askeri gücünü artırması, IV. Tut♀aliya'nın Kargamıš Kralı Ini-Tešup'u 'büyük kral' olarak tanımasına neden olmuştur. IV. Tut♀aliya, Güneybatı Anadolu'da ise A♀♀iyawa Krallığı ile mücadele etmiştir. 
III. Arnuwanda döneminde Tar♀untašša kralı Kurunta, saltanat iddiasına kalkışarak Hitit Krallığı'nın ikiye ayrılmasına neden olmuştur. IV. Tut♀aliya döneminde Kargamıš Krallığı'na 'büyük kral' ünvanının verilmesi dikkate alındığında, III. Arnuwanda döneminde Hitit Krallığı'nın üçe parçaya ayrıldığı anlaşılmaktadır. Bu dönemde başkent ♂attuša'da iç karışıklıklar yaşanmaktadır. Ayrıca II. Šuppiluliuma dönemin kayıtlarından anlaşıldığı üzere Çukurova ve Güneybatı Anadolu'da A♀♀iyawa tehditi mevcuttur. Anadolu'da ise kuraklık yaşanmaktadır. Tüm bu karışıklar içerisinde II. Šuppiluliuma III. Arnuwanda'ya karşı bağlılık yeminini bozarak Hitit tahtına oturmuştur. 
II. Šuppiluliuma, Tar♀untašša, Kuzeybatı, Güneybatı Anadolu, Kıbrıs ve Çukurova'da düşman ile savaşmıştır. Mısır Kralı Merneptah'ın verdiği bilgilerden anlaşıldığı karıyla bu dönemde 'Deniz Kavimleri' göçü yaşanmaktadır. Anadolu'da ise kendisini iyice hissettiren kuraklık, kıtlığa dönüşmüştür. Mısır, Ugarit ve Hitit arşivinde yer alan kayıtlardan anlaşıldığı kadarıyla bu dönemde Mısır'dan Ugarit vasıtasıyla ♂itit Krallığı'na tahıl gönderilmiştir. II. Šuppiluliuma'nın gayretleri Hitit Krallığı'nı ayakta tutmaya yetmemiş, kısa saltanatının sonunda Hitit Krallığı son bulmuştur.

Abstract:
The Hittite Kingdom, that emerged in the 13th century BC by founding a great emperorship in Anatolia where the Kızılırmak curve was the center from the 17th century BC onwards kept the North Mesopotamia and Syria under its political influence region. Observing of weakening signs in the Hittite Kingdom dates back to the first half of the 13th century BC, back to the era of Hattušili the IIIrd. Muwatalli the IInd had moved the Hittite capital to Tarhuntašša as a result of the political ambition of Hattušili the IIIrd. Moving of the Hittite capital to Tarhuntašša had actually caused the emperorship to divide up into two. The moves of Urhi-Tešup, the son of Muwatalli the IInd in the direction of breaking up the authority of Hattušili the IIIrd had caused internal - civil war in the Hittite Kingdom by moving the Hittite capital again back to the Hattuša. Hattušili the IIIrd had expelled Urhi-Tešup from the Hittite capital by winning the struggle that he entered against Urhi-Tešup. Hattušili the IIIrd had ascended to the Hittite throne and had appointed his cousin Kurunta to the Tarhuntašša throne.
The process that commenced with the political ambition of Hattušili the IIIrd and with moving the Hittite capital to Tarhuntašša had continued as an important internal matter until the collapse of the Hittite Kingdom.  These caused had been effective on spending of the energy of the Hittite Kingdom to internal disputes and losing power.
Commencing of the construction of Yazılıkaya in the Hittite capital is being referred to the era of the Hattušili the IIIrd. Hattušili the IIIrd had moved the religious faith of the Hurri people to Hattuša for the purpose of providing the dependence of the peoples outside the Hittite nation in Anatolia. Hattušili the IIIrd had set up relationships with the Babylon and the Egyptian Kingdoms against the Assyrian Kingdom that increased its political and military power.
Tuthaliya the IVth had made a treaty as soon as he ascended to the throne for the purpose of providing the dependence of Kurunta, the King of Tarhuntašša. Obliged of Tuthaliya the IVth to grant additional compromises in addition to the treaties in the era of his father Hattušili the IIIrd points to the fact that the Hittite Kingdom, had lost its power in this era. The construction of Yazılıkaya had been continued in the era of Tuthaliya the IVth and the dependence of the Anatolian peoples outside the Hittite nation had tried to be increased through a cultic reform. 
Taking place of the Assyrian and the Ahhiyawa Kingdoms among the super powers of the Near East in the era of the Tuthaliya the IVth, had kept the Hittite Kingdom in difficult position from the political point of view. The relationships with the Assyrian Kingdom had been transformed into war in this era. Increasing of the political and military power of the Assyrian Kingdom had caused the Tuthaliya the IVth to recognize Ini-Tešup, the King of Kargamıš as the ' Great King '. Whereas, Tuthaliya the IVth had struggled with the Ahhiyawa Kingdom in the Southwest Anatolia. 
Kurunta, the King of Tarhuntašša had caused the Hittite Kingdom to break up into two in the era of Arnuwanda the IIIrd, by attempting sovereignty pretence. It is being understood that the Hittite Kingdom had been broken into three parts in the era of Arnuwanda the IIIrd, when the granting of the ' Great King ' title to the Kargamıš Kingdom in the era of the Tuthaliya the IVth is taken into consideration. Internal turmoil is being lived in this era in the capital Hattuša. Apart from this, as it s understood from the records in the era of the Šuppiluliuma the IInd, that there is the Ahhiyawa threat in the Çukurova and in the Southwest Anatolia. Whereas, aridity is being lived in Anatolia. Šuppiluliuma the IInd had ascended to the Hittite throne in all these turmoil by spoiling his dependence oath towards Arnuwanda the IIIrd.    
Šuppiluliuma the IInd had fought with enemy in Tarhuntašša, Northwest and Southwest Anatolia, Cyprus and in Çukurova. As it is understood from the information provided by Merneptah, the Egyptian King, immigration of 'Sea Nations' is being lived in this era. On the other hand, the aridity that is being felt well in the Anatolia had been transformed into a famine. As it s understood from the records in the Egyptian, Ugarit and the Hittite archives that grain had been sent from Egypt in this era to the Hittite Kingdom through Ugarit. Efforts of Šuppiluliuma the IInd had not been sufficient to keep the Hittite Kingdom to live up and then the Hittite Kingdom had terminated at the end of a short sovereignty.