Öküzlü Kuzey Kilise örneğinde erken Bizans dönemi Kilikia ve İsauria transeptli bazilikaları
Transept basilicas of Cilicia and İsauria in early Byzantine period the example of Okuzlu North Church
Yazar: YUNUS MULUK
Danışman: ÖĞR.GÖR. MACİT TEKİNALP
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Tez çalışmamızın konusu "Öküzlü Kuzey Kilise örneğinde Erken Bizans Dönemi Kilikia ve Isauria Transeptli Bazilikaları" dır. Bu tez; Giriş, Tarihi Coğrafya, Katalog, Değerlendirme ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş Bölümü, çalışmanın amaç, yöntem, ve sorunlarına ilişkin genel bir değerlenme niteliğindedir. Katalog Bölümü'nde Öküzlü Antik Kenti, Kuzey Kilise mimari, Kuzey Kilise mimari plastik katalogu ve öküzlü'de bulunan Diğer kiliseler (Güney Kilise ve Yeni Kilise) alt bölümleri bulunmaktadır. Değerlendirme Bölümü'nde öncelikle öküzlüde bulunan kiliselerin bölge mimari içerisindeki yeri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu başlık altında yapılan değerlendirme çalışmasında, pastaphorium odaları ve doğu koridorların liturjik işlevlerine ilişkin tartışmalara yer verilmiştir. Mekanlarla ilgili olarak, bölgede bu mekanlar alışılmışın ötesinde bir işleve (Vaftizhane ve Ambulatorium) sahip olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca, transept planın ortaya çıkışı ve işlevi de değerlendirme bölümünde ele alınmıştır. Transeptli bazilika plan tipinin Kilikia ve Isauria Bölgeleri'nde sıklıkla karşımıza çıkmasının nedenleri sorgulanmaya çalışılmıştır. Bu amaçla yapılan sorgulama sonucunda, nedenin bölgeye özgü liturjik kaygıların olduğu sonucuna varılmıştır. Ayrıca, Anadolu'da bulunan diğer transeptli bazilikalar tespit edilmeye çalışılmıştır. Anadolu'da sanılıdığının aksine daha çok sayıda transeptli bazilika olduğu sonunucuna varılmıştır. Lycia, Pisidia, Pamphylia bölgelerinin metropolitlik merkezlerinde ve önemli kentlerinde transeptli plana sahip kiliselerin bulunması, yapıların daha dikkatli incelenmesi gerektiği sonucuna götürmüştür. Değerlendirme sonucunda son olarak ele alman konu transeptlerin tasarımsal ilkeleridir. Transeptin ne şekilde bazilikal planın içerisine yerleştirildiği, bunu yaparken ne tür orantısal ilkeleri kullanıldığına dair önemli sonuçlara ulaşılmıştır.Sonuç Bölümü'nde ise genel bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Transeptli bazilika plan tipi, bazilika plan tipinden daha öncemi ortaya çıktı? Roma'da bulunan Aziz Petrus Kilisesi ve Sn. Giovanni Laterano Bazilikası transeptli plana sahiplerdir ve imparatorun inşa ettirdiği ilk yapılardır. Aziz Petrus'un mezarı üzerine inşa edilen Aziz Petrus Kilisesi aynı zamanda Aziz'in mezarını da onurlandırmaktadır. Lememe ve Hill gibi araştırmacıların önerdiği gibi bu yapılar martyrium karakterli yapılar olabilir. Çalışmamız iki aşamada şekillendirilmiştir, ilk aşama arazi çalışması olmuştur. Arazi aşamasında, kentte giderek kiliselerde çeşitli plan ve kesit çalışmaları yapılmıştır. Ayrıca, kent içerisinde yaptığımız incelemeler sırasında daha önce literatüre geçmemiş bir kilise ve Roma Dönemi'ne ait yazıtlı bir parça ele geçirilmiştir. Çalışmanın diğer aşaması olan kütüphane ve değerlendirme aşamasında ise konuyla ilgili yayınlar ışığında öküzlü Kuzey Kilise'ye ait veriler değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
This thesis is comprised of the chapters: Introduction, Historical Geography, The Catalogue Evaluation and Conclusiun. The introduction part aims to evaluate the aims, method and problems voncerning the study. The Historical Geography part including subtitle: The Historical Geography of Cilicia Isauria regions, the road systems of the regions, the other cities and Ancient city of Öküzlü the place of in these regions. In the Catalogue Part exists the subtitle: the architectural catalogue and architecture! plastic catalogue of öküzlü North church, and other churches in Öküzlü Ancient City İn the Evaluation part, primarily it is attempted to reveal the posision of the Öküzlü Churhes in the regional architecture, in thhe evaluation made under this title, pastaphorium halls and liturgical functions of eastern corridors are discussed. As the places, it is infered that these places bear an function ( baptisterium and Ambulatorium). Furthermore, the origination emergence and the function of the transept plan are dealt with in the evaluation section the reason, Why transept basilica plan type is seen so frequently in Cilicia and Isauria Regions. As a resault of the questioning carried out for this aim, it is concluded that the reason was liturgical concerns peculiar to the rerion. in addition, the other transept basilicas in the Anatolia are tried to be determined. It is dedicated that there are more transept basilicas in the Anatolia than it is assumed. The fact that there are buildg with a transept plan In the metropolitan centers and signifact cities of Lycia, Pisidia and Pamphylia regions leds as to the need for a more careful examiniation of buldings. The las issume handled in the evaluation part is the creative principles of transepts. Significant conclusions as to how the transept was embedded in the basilical plan and what type of proportinal method was used. in the conclusion part is general evaluation is given. In our opinion. At this point this question should be discussed: did the transept basilica plan type emerge before the basilica plan type? The buldings like St. Peter and Lateran Basilika were of the earliest ones that the impire built. The St. Peter church which built on grave of Saint Peter and honored the Saint's grave at same time. As the researchers Lemerne and Hill mention, these buildings may have the feature of martyrium caracteristic. These study is shaped in the two steps. The first step is the study of church after arriveing the city in the Northern Church, various plans and measurement studies have been fulfilled. Moreover. While making investigations in the city, a church which has not taken place in the literature and a piece with a inscription from the Roman Period were found. Second step is study in library.