Öğretmen kimliğini etkileyen faktörler: Bir karma yöntem araştırması
Factors affecting teacher identity: A mixed method research
Yazar: BÜŞRA GÖRKAŞ KAYABAŞI
Danışman: PROF. DR. GÜRCÜ KOÇ
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Branş öğretmenleri = Branch teachers ; Mesleki kimlik = Professional identity ; Okul öncesi öğretmenler = Preschool teachers ; Sınıf öğretmenleri = Class teachers

Özet:
Bu çalışmanın amacı öğretmenlerin mesleki kimlikleri ve etkileyen faktörlere yönelik görüşlerini belirlemek ve öğretmen kimliğini etkileyen etkileşimsel faktörlerin öğretmen kimliği ile ilişkilerini ve öğretmen kimliğini yordama düzeyini tespit etmektir. Kısmi karma sıralı nicel baskın statülü desende yürütülen çalışmanın nitel aşamasında devlete bağlı okullarda, farklı kademe ve branşlarda görev yapan öğretmenlerle görüşme yapılmıştır. Görüşmelerin analizinde içerik analizinden yararlanılmıştır. Nitel bulgular ve alanyazın temel alınarak Öğretmen Kimliği Algısı Ölçeği, Öğretmen-Öğrenci İlişkisi Ölçeği, Öğretmen-Meslektaş İlişkisi Ölçeği, Öğretmen-Veli İlişkisi Ölçeği ve Öğretmen-Okul Yönetimi İlişkisi Ölçeği geliştirilmiştir. Araştırmanın nicel aşamasında Ankara'da okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise kademelerinde görev yapan ve küme örnekleme ile belirlenen 725 öğretmene ölçekler uygulanmıştır. Verilerin analizinde açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri, paralel analiz, betimsel istatistikler, t-testi, Mann-Whitney U testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA), Kruskal Wallis T testi, korelasyon ve yol analizi kullanılmıştır. Araştırmanın nitel bulguları sonucunda; öğretmen kimliğinin motivasyon, iş doyumu, özyeterlik, adanmışlık ve öz-imaj boyutlarından oluştuğu ve bireysel, bağlamsal, öğretmen-öğrenci, meslektaş, veli ve okul yönetimi ilişkileri, öğretmen kimliği çelişkileri, öğretmenlik mesleği toplumsal imajı ve bakanlık politikalarından etkilendiği belirlenmiştir. Öğretmenlerin mesleki kimliklerini oluşturan motivasyon, özyeterlik, adanmışlık ve öz-imaj düzeylerinin çok yüksek, iş doyumu algılarının ise orta düzeyde olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Öğretmenlerin öğretmen-öğrenci ilişkisine yönelik yakınlık algılarının çok yüksek, çatışma algılarının düşük, meslektaş ve okul yönetimi ilişkilerine yönelik yakınlık algılarının yüksek, çatışma algılarının düşük, veliler ile ilişkilerine yönelik yakınlık algılarının orta ve çatışma algılarının ise düşük düzeyde olduğu belirlenmiştir. Demografik değişkenler açısından incelendiğinde, öğretmenlerin mesleki kimlik algıları alt boyutlarında kıdeme, kademeye, mezun olunan fakülteye ve branşa göre anlamlı farklılıklar olduğu görülmüştür. Öğretmenlerin öğretmen-öğrenci ilişkisine yönelik algılarında branşa ve kademeye, öğretmen-okul yönetimi ilişkisine yönelik algılarında kademeye ve kıdeme, öğretmen-veli ilişkisine yönelik algılarında ise kıdem, kademe ve branşa göre anlamlı farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, yapılan yol analizi sonucunda öğretmenlerin öğrencileri, meslektaşları ve velileri ile ilişkilerine yönelik yakınlık algıları ile öğretmen-öğrenci ilişkilerine yönelik çatışma algılarının öğretmen kimliğini anlamlı düzeyde yordadığı sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma sonuçları doğrultusunda öğretmen kimliği gelişiminin desteklenmesi ve kimliği etkileyen faktörlerin kimlik gelişimini destekleyecek şekilde düzenlenmesi amacıyla paydaşlara, politika yapıcılara ve araştırmacılara öneriler sunulmuştur.

Abstract:
The aim of this research is to examine teachers' views on their professional identities and the factors affecting them, and to determine the relationship between teacher identity and interactional factors affecting teacher identity and their level of prediction of teacher identity. In the qualitative phase of the study, which was conducted in a partially mixed sequential quantitative dominant status design, interviews were conducted with teachers working at different levels and branches in public schools. Content analysis was used to analyse the interviews. Based on the qualitative findings and the literature, the Teacher Identity Perception Scale, Teacher-Student Relationship Scale, Teacher-Colleague Relationship Scale, Teacher-Parent Relationship Scale and Teacher-School Management Relationship Scale were developed. In the quantitative phase of the study, the scales were administered to 725 teachers working at pre-school, primary, secondary and high school levels in Ankara and determined by cluster sampling. Exploratory and confirmatory factor analyses, descriptive statistics, t-test, Mann-Whitney U test, one-way analysis of variance (ANOVA), Kruskal Wallis T test, correlation and path analysis were used in data analysis. As a result of the qualitative findings of the study, it was determined that teacher identity consists of motivation, job satisfaction, self-efficacy, commitment and self-image dimensions and is affected by individual, contextual, teacher-student, colleague, parent and school management relations, teacher identity tensions, social image of teaching profession and ministry policies. It was concluded that teachers' levels of motivation, self-efficacy, commitment and self-image, which constitute their professional identities, were very high and their perceptions of job satisfaction were moderate. It was determined that teachers' perceptions of closeness towards teacher-student relationship were very high and their perceptions of conflict were low, their perceptions of closeness towards colleague and school management relationships were high and their perceptions of conflict were low, their perceptions of closeness towards their relationships with parents were medium and their perceptions of conflict were low. When analysed in terms of demographic variables, it was seen that there were significant differences in the sub-dimensions of teachers' perceptions of professional identity according to seniority, level, graduated faculty and branch. It was found that there were significant differences in teachers' perceptions of teacher-student relationship according to branch and grade, perceptions of teacher-school management relationship according to grade and teaching experience, and perceptions of teacher-parent relationship according to teaching experience, grade and teaching subject. In addition, as a result of the path analysis, it was concluded that teachers' perceptions of closeness towards their relationships with students, colleagues and parents and perceptions of conflict towards teacher-student relationships significantly predicted teacher identity. In line with the results of the research, recommendations were presented to stakeholders, policy makers and researchers in order to support teacher identity development and to organize the factors affecting identity in a way to support identity development.