Osmanlı Türkçesi döneminde yazılmış sözlüklerde bitki adları
Plant names in dictionaries written in the Ottoman Turkish period
Yazar: RAVZA KAYGUSUZ
Danışman: PROF. DR. FUNDA TOPRAK
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Adlar = Nouns ; Bitki adları = Plant names ; Kamus-ı Türki = Kamus-ı  Turk ; Lehce-i Osmani = Lehce-i Osmani ; Lügat-ı Naci = Lügat-ı Naci ; Müntahabat-ı Lügat-ı Osmaniyye = Müntahabat-ı Lügat-ı Osmaniyye ; Osmanlıca = Ottoman ; Söz varlığı = Vocabulary ; Sözlük = Dictionary

Özet:
Osmanlı Türkçesi Döneminde Yazılmış Sözlüklerde Bitki Adları
Bu çalışma Osmanlı İmparatorluğu döneminde bitki adlandırmaları, bitkilerin hangi
amaçla, nerelerde kullanıldığı gibi bitkilere ait unsurların sözlüklerdeki biçimini ortaya
koymak için gerçekleştirilmiştir. Tarama sonucunda tespit edilen sözcükler kullanım
yerlerine, türlerine, yetişme yerlerine, hayvan, organ, renk adları ile türetilmelerine ve
oluşturulma biçimlerine göre tanımlarıyla verilmiştir. Çalışmada söz konusu dönemde
kaleme alınan Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i
Osmânî sözlükleri taranmış, elde edilen söz varlığı konularına göre sınıflandırılmıştır.
Çalışmanın giriş bölümünde söz varlığının kuramsal çerçevesi çizilmiş, söz varlığı
ve sözlük ilişkisi üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu döneminin
incelenen sözlükleri tanıtılmıştır.
Çalışmalar bölümünde bitki adları ile ilgili on yedi tane çalışmadan bahsedilmiştir.
Yöntem bölümünde bu çalışmanın malzemelerine ve çalışmada nasıl bir yöntem
kullanıldığına değinilmiştir.
Bulgular bölümünde teze kaynaklık eden Osmanlı İmparatorluğu döneminde
yazılmış Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i
Osmânî sözlüklerinde bitki ile ilgili söz varlığı konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir.
Aynı zamanda bu bölümde her konu başlığına göre tespit edilen veriler tablo halinde
alfabetik olarak sıralanmış ve bu verilerin incelenen dört sözlükteki durumları
karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma ile sözlüklerin bir konu üzerinde ortaklık ve farklılıkları
ortaya konulmuştur. Konu başlıkları tespit edilirken bitki kavramı ile ilgili yapılmış
çalışmalar incelenip bu çalışmaya uygun başlıklar belirlenmiştir. Başlıklar oluşturulurken
bitki ile ilgili kullanım yerlerine göre adlandırmalar, türlerine göre adlandırmalar, yetişme
yerlerine göre adlandırmalar, hayvan adları ile oluşan adlandırmalar, organ adları ile
oluşan adlandırmalar, renk adları ile oluşan adlandırmalar ve oluşturulma biçimlerine göre
adlandırmalar gibi geniş ölçüde sınıflandırma yapılmıştır.
Bu çalışmanın sonuç kısmında taranan sözlüklerde tespit edilen bitki ile ilgili söz
varlığı genel bir değerlendirmeyle verilmiştir. Sözlüklerin birbirleriyle bitki söz varlığı
v
bağlamında benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Bundan hareketle bitki adlarının
fazla olması bitki çeşitliliğinden ve alıntı sözcüklerin fazla olmasından kaynaklanmıştır.
Bu çalışmanın da bitki adlandırmalarının söz varlığı açısından başka çalışmalara kaynaklık
edebileceği düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Bitki adları, Kâmus-ı Türkî, Lehçe-i Osmânî, Lügat-ı Nâcî,
Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye

Abstract:
Plant Names in Dictionaries Written in the Ottoman Turkish Period
This study was carried out in order to reveal the form of plant-related elements such
as plant naming, for which purpose and where plants were used during the Ottoman
Empire. The words determined as a result of the screening are given by their recognition
according to their place of use, their species, their place of growth and the way they were
created with animal and organ color names. In this study, Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî,
Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye and Polish-i Osmânî dictionaries, which were written in
the period in question, were scanned and classified according to the subjects of vocabulary
obtained.
In the introduction part, the theoretical framework of vocabulary is drawn and the
relationship between vocabulary and dictionary is emphasized. Simultaneously, the
dictionaries examined during the Ottoman Empire were introduced.
Seventeen studies on plant names are mentioned in the studies section.
Method part of the study, the materials of this study and the method used in the
study are mentioned.
The vocabulary related to the plant was classified according to the topics in the
Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye and Polish-i Osmânî
dictionaries that were written during the Ottoman Empire, which served as a source of
thesis in the findings part. At the same time, in this part, the data determined according to
each topic are listed in alphabetical order in the table and the statuses of these data in the
four dictionaries were examined and compared.With this comparison, the similiarities and
differences of the dictionaries on a subject are revealed. While determining the subject
titles, studies related to the concept of plant were examined and titles suitable for this study
were determined. While creating titles, a wide classification has been made such as
naming according to plant usage places, naming by type, naming by growing place,
naming with animal names, naming with organ names, naming with color names, and
according to naming the way they were created.
vii
In the conclusion part of this study, the vocabulary of the plant determined in the
dictionaries scanned is given with a general evaluation. Similarities and differences of
dictionaries with each other in terms of plant vocabulary have been revealed. Hence, the
high number of plant names resulted from the diversity of plants and the high number of
quoted words. It is thought that this study may also be a source for other studies in terms of
vocabulary naming.
Keywords: Plant Naming, Kâmus-ı Türkî, Lehçe-i Osmânî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı
Lügât-ı Osmâniyye