Zaman – mekân boyutuyla kentsel erişilebilirliğe yönelik analiz araçlarının belirlenmesi: Engelliler örneği
Determining of analysis tools for urban accessibility with the time-space approach: The example of the people with disabilities
Yazar: OZAN ARİF KESİK
Danışman: PROF. DR. ARİF ÇAĞDAŞ AYDINOĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bilişim Uygulamaları Ana Bilim Dalı / Coğrafi Bilgi Sistemleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Coğrafya = Geography ; Ulaşım = Transportation
Dizin: Bedensel engelliler = Physical handicappeds ; Bilgi ve iletişim teknolojileri = Information and communication technologies ; Bilgisayar teknolojisi = Computer technology ; Görme engelliler = Visually impaired ; Ulaşım coğrafyası = Transportation geography ; Zihinsel engelliler = Mentally retardation ; İletişim engelleri = Communication barriers ; İnsan coğrafyası =   ; İşitme engelliler = Hearing impaired

Özet:
Dünya nüfusunun her geçen gün artması ve yaşlanması, sağlıksız ve yetersiz beslenme, savaşlar, doğal afetler, hastalıklar, kazalar ve çevre sorunları gibi birçok nedenle her geçen gün daha fazla sorunla karşı karşıya kalmaktayız. Bu sorunların sonucu olarak dünyada engelli nüfusu giderek artmaktadır.  1975 yılında dünya nüfusunun yaklaşık %10'u engelli iken bu oran 2010 yılında %15'e yükselmiştir. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) yapmış olduğu çalışmaya göre günümüzde dünya genelinde 1 milyardan fazla engelli bulunmaktadır. Nüfus yaşlandıkça engelli birey sayısı artmaktadır. 2000 yılında Avrupa kıtasında engelli nüfus %20 iken, 2050 yılında bu nüfusun %37'ye çıkacağı tahmin edilmektedir Bu sonuçlar gelecek yıllarda engelli nüfusun daha fazla artacağını göstermektedir. 
Engellilik tarihi çağlar boyunca toplumun mücadele ettiği bir durum gibi değerlendirilirken aslında bu mücadeleyi engelli kişi ve ailesi gerçekleştirmektedir. DSÖ engelliliği; bireylerin kısmi veya tüm vücut fonksiyonlarını kullanamaması, vücudunda yapısal bozukluk, eksiklik bulunması, bu durumların sonucunda herhangi bir sosyal olaya katılımının engellenmesi olarak tanımlamıştır. DSÖ engelliliği noksanlık, engellilik ve maluliyet olarak üç farklı gruba ayırmıştır. Noksanlık insan vücudunda organ, uzuv kaybı veya vücut yapısının görevini yapamama durumu olarak tanımlanırken, engellilik noksanlığın sonucunda aktivite kısıtlamasıdır. Maluliyet ise toplumsal olarak değerlendirilmesi gereken bir sorundur.  Maluliyet seviyesi kişinin bulunduğu çevreye, sosyal yapıya, ekonomiye göre değişir. 
Engelli birey;  'doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılama güçlükleri olan ve korunma, bakım, iyileştirme, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişi', kişinin ideal kapasitenin altında olması, sosyal hayatta rollerini oynayamaması, belirli aktiviteleri yapamaması durumu olarak tanımlanmaktadır..
Erişilebilirlik şehir planlaması, inşaat mühendisliği, kamu yönetimi, coğrafya bilimleri gibi özellikle planlama ve yönetim ile uğraşan bilim dallarında önemini artıran bir kavramdır. Şehrin bütün alanlarının herkes tarafından erişilebilir olması  şehrin gelişmişlik seviyesini, sosyal adalet ve eşitlik durumunu gösterir. Engelliler açısından hayati öneme sahip olan erişilebilirlik, zaman-mekân uzayında istenilen yere, bir ulaşım aracı kullanarak aktivitelere ulaşabilme kolaylığı ve özgürlüğü olarak tanımlanabilir. 
Bu tez çalışmasının temel amacı; farklı ulaşım araçlarının ve nüfusun fazla olduğu bir alanda, engellilerin kimsenin yardımına ihtiyaç duymadan toplumsal hayata daha fazla dâhil olabilmesi için yerel yönetimlerin kullanımına yönelik, zaman - mekân boyutuyla bu alanda kentsel erişilebilirlik ihtiyacı olan öncelikli alanların belirlenmesi, engelli erişilebilirlik parametresinin ve modelinin oluşturularak, CBT (Coğrafi Bilgi Teknolojileri) analizleri sonucunda çıktıların alınmasıdır. 
Çalışmanın araştırma soruları aşağıda sıralanmıştır.
•Engellilerin erişilebilir olmasını istediği alanlar nerelerdir? Bu alanlar oluşturulan engelli davranış tiplerine göre farklılık gösteriyor mu?
•Hangi alanlar engelliler için engel teşkil ediyor ve engelli erişilebilirliğini azaltıyor?  
•Engelliler gün içerisinde daha çok hangi mekânlarda bulunmayı tercih ediyor? Zamana göre bu değişim durumu nasıldır? Bu mekânların engelli davranış tiplerine etkisi nedir?
•Engelli hareket hızına göre engelli toplu taşıma erişilebilirlik parametresi oluşturulabilir mi? 
•Kadıköy ilçesinin zaman-mekân boyutuyla erişilebilirlik durumu nasıldır, buna göre engelli erişilebilirliğini arttırılması için hangi çalışmalar yapılabilir?
Tez çalışmasında Türkiye genelinde farklı illerde bulunan 1050 engelliye ulaşılarak zaman – mekân kapsamlı 13 farklı soruyla anket analizi gerçekleştirilmiştir. Engellilerin erişilebilirliliğine Türkiye ve diğer ülkelere model oluşturması açısından toplu ulaşım araçlarının çeşitliğinin fazla olması (metro, metrobüs, tren, tramvay, feribot, otobüs), bu araçların yoğun olarak kullanılması, nüfus ve konut sayısının fazla olması ve kentsel planlama ihtiyacının olması sebebiyle İstanbul ili Kadıköy ilçesi çalışma alanı olarak seçilmiştir. Engelli bireyler için toplu ulaşım erişilebilirliği analizinde, yürüme hızı en düşük olan tekerlekli sandalye kullanan engelllilerin yürüme hızları esas alınmıştır. Engellilerin toplu taşıma parametresinin oluşturulmasından sonra ağ analizi teknikleri ve yoğunluk analizi teknikleri kullanılarak çalışma alanında engelli erişilebilirlik durumu ortaya çıkarılmıştır. Literatüre katkı olarak engelli toplu ulaşım parametreleri oluşturulmuş ve analizi gerçekleştirilmiştir.
Çalışma sonucunda engellilerin zaman - mekân değişiminin analizine ve modellenmesine yönelik önemli bulgulara ulaşılmıştır.  Buna göre, engel türünün, cinsiyetin mesleğin ve yaşın, engellilerin zaman – mekân prizmasını değiştirdiği sonucuna varılmıştır. Ankete katılan engellilerin %65'inin şehirdeki aktivitelerinde başkasının yardımına ihtiyaç duyduğu görülmüştür. Engellilerin erişilebilirliğini en fazla kısıtlayan etmenin toplu ulaşım araçları olduğu, en fazla erişilebilir olması istenen alanların ise kamu alanları olduğu tespit edilmiştir. Zamansal olarak engellilerin mekânsal değişimine bakıldığında genel olarak engellilerin toplumsal hayata karışamadığı ve  çoğu zaman evlerinde bulunduğu sonucuna varılmıştır. Bu durum Türkiye'de engelliliğin maluliyet seviyesinde olduğunu göstermektedir.
Kadıköy ilçesinde engelli olmayan bireylerin toplu ulaşım erişilebilirlik seviyesinin çok yüksek olduğu saptanmıştır. Kadıköy ilçesinde 1060,70 hektarlık alan engelliler için erişilebilir durumdadır.  Engelliler için özellikle Caferağa, Osmanağa, Rasimpaşa mahallelerinin erişelebilirlik açısından daha önemli olduğu saptanmıştır. Bu alanların yoğun olarak tercih edilme sebebi gitmek istediği alanların, mekânların sayısının fazla olması ve engelliler için öneme sahip olan kamu alanlarının, eğitim alanlarının, sağlık alanlarının bu alanlarda yoğunlaşmasıdır. Ayrıca bu alan eğlence merkezlerinin, kafe ve diğer sosyal alanların yoğun olduğu alanları kapsamaktadır. Çalışma alanında ayrıca engellilerin engel türüne ve çalışma durumuna göre mekânların yoğunluğu ve zaman- mekân değişimi incelenmiştir. Buna göre engel türü, çalışma durumu ve zamana göre engelliler farklı davranış biçimine sahip olduğu saptanmıştır.
Zaman ve mekânda engelliler için yapılan bütünleşik analiz modelinde en fazla kullanılan alanlar ortaya çıkarılmıştır. Bu analiz sonucunda 8– 12,  12-13, 13 –17, 17 – 24 saatlerini kümülatif erişilebilirlik yöntemiyle, engelli erişilebilirliği için toplu taşıma parametresine göre belirlenen sınıflara göre gruplandırılmıştır. Bu analiz sonucunda engelliler için zaman mekân boyutunda bütünleşik bir model belirlenmiş ve bu model sayesinde engellilerin gün içerisindeki hareketleri tek bir modelde gruplandırılmıştır. Zaman ve mekâna göre engellilerin hareketlerinin incelenmesi ve engelli erişebilirliğin artırılması açısından çeşitli senaryolar oluşturulmuştur. Bu senaryolar engellilerin topluma karışması için yapılması gereken mimari değişimleri ortaya çıkarmıştır. Buna göre engelli türüne göre, istenilen saat diliminde, toplu ulaşım araçlarını kullanarak erişebilinecek alanların tespiti gerçekleşecektir.

Abstract:
Individuals and societies are facing new challenges every day from environmental problems, unhealthy and inadequate nutrition, accidents and natural disasters, and the challenges related to the growth and the aging of the global population. As a consequence of some of these developments, the number of people with disabilities has continued to increase around the world. In 1975, 10% of the global population was comprised of people with disabilities, but by 2010 this figure had increased to 15% with more than 1 billion people classified as having a disability. As the global population rapidly ages the proportion of the number of people with disabilities will continue to rise. By the year 2000, 20% of individuals over 60 years old in Europe had a disability and this is estimated to increase to 37% by 2050. According to these statistics, the number of disabled people within the population will certainly continue to increase.
A disabled person is defined as a person who has difficulties in meeting his daily needs and requires protection, care, rehabilitation, counseling and support services due to a congenital condition or due to the subsequent loss of his physical, mental, spiritual, sensory and social abilities in varying degrees. It also includes situations where the person is below his ideal capacity, cannot do certain activities, and cannot function or has difficulty adapting to social life. 
According to the World Health Organization (WHO), a disability can be defined as an individual's inability to use some or all of his bodily functions and the presence of structural defects or deficiencies in their body. In addition, these incapacities and inabilities can prevent disabled individuals from fulfilling their social roles in society and carrying out certain activities. To clarify the term 'disability', the WHO created the following three classifications: impaired, disabled, and handicapped. The definitions and examples of these concepts are given below: Impairment is generally referred to as an abnormal state or loss of a psychological, psycho-sociological, or anatomical function such as blindness, deafness, muteness, paralysis, organ removal, and intellectual disability. A disability is defined as the inability to perform normal activities carried out by healthy people and includes functional limitations or activity restrictions as a result of a deficiency. A handicap refers to the state of an individual's failure to perform his/her duties in the community as a result of a deficiency or disability. The level of handicap is related to the environment of an individual as well as their social and economic situation.
The concept of accessibility continues to grow in importance for policymakers and is particularly used in areas such as public administration, urban planning, geography, and transportation. In addition, the fact that all areas of a city are accessible to everyone indicates the level of development, social justice, and equality within a city. Naturally, accessibility is vitally important for people with disabilities and is defined as the ability or the ease of reaching a desired place measured in relation to the space- time components. 
The main purpose of this thesis is to determine with these space - time components the priority areas that need more development regarding urban accessibility, particularly in places that use different modes of transportation and have a relatively high population. A disabled accessibility index and model are created by using results from a Geographic Information Technology (GIT) analysis. Discovering these priority areas will give local governments the necessary tools to create more accessibility and allow people with disabilities to have independent access to more parts of their community.
The research questions of the study are listed below.
•What areas do people with disabilities want access to? Do these areas differ according to the types of disabilities? 
•Which areas create barriers for people with disabilities and reduce their level of accessibility?
•Which places do people with disabilities prefer to be during the day? How does this situation change over time? What is the effect of these places on the type of behaviors of people with disabilities?
•Is it possible to create a disabled accessibility index according to the speed at which different groups of disabled people are able to move? 
•What is the accessibility situation of the Kadıköy district in Istanbul in terms of the space - time factors? Accordingly, what can be done to increase the accessibility for people with disabilities?
In Turkey, a public survey was conducted focusing on space - time factors by asking 1050 disabled people 13 specific questions. Given the density of the population, the diversity of the types of public transportation (metro, metrobus, train, tram, ferry, bus), the scale and intensity of their use, and the need for careful urban planning, the Kadıköy district in Istanbul was chosen as a potential model for Turkey and other countries to closely examine the accessibility dimensions for people with disabilities. In the analysis, the lowest pace of travel for wheelchair users (0.7325 m/s) was taken as a basis for measuring the accessibility factors. After creating a pace of travel index, the accessibility dimensions of disabled individuals were assessed by using network analysis techniques and density analysis techniques. As a contribution to the literature, a disabled public transportation index was developed and analyzed.
The results of the study obtained important findings for analyzing and modeling the changes in space - time aspects for people with disabilities. Accordingly, it was concluded that the space - time components changed with respect to age, gender, occupation, and the type of disability. It was seen that 65% of the disabled individuals who participated in the survey needed the assistance of others for their respective activities in the city. The analysis determined that the most restrictive aspect concerning accessibility for disabled individuals is public transportation, whereas the most accessible areas were found to be the public areas of the city. Overall, looking at the spatial aspects, the findings show that disabled individuals generally do not get involved in the social life of the city and are mostly in their homes. This situation shows that the level of accessibility for the disabled in Turkey is at the level of handicapped.
It was determined that the level of accessibility of public transportation for non-disabled individuals in the Kadıköy district is very high. According to the results of the analysis concerning transportation accessibility in the Kadıköy district, an area of 1060.70 hectares was found to be accessible for the disabled. It was determined also that the neighborhoods of Caferağa, Osmanağa, and Rasimpaşa were important in terms of providing accessibility for disabled individuals. These neighborhoods are in high demand because of the concentration of public areas, education institutions, health facilities, and other preferred places that are important for the disabled. In addition, this area includes entertainment centers, cafes, and other places for social activity. In the study, the concentration of activity in each of these areas and the changes in the space - time components were also examined according to the type of accessibility obstacles and even the work status of the individuals. As a result, the findings showed that disabled individuals have different patterns of behavior with respect to the type of disability, their work status, and the various time factors.
In the integrated analysis model, the most used areas were determined for people with disabilities. As a result of the analysis, the hours between 8:00–12:00, 12:00–13:00, 13:00–17:00, and 17:00–24:00 are grouped according to the classifications of the public transportation index for people with disabled access, using the cumulative accessibility method. With these findings, an integrated model was developed for examining accessibility in terms of space and time. As a result, by grouping all these elements into a single integrated model, it allows researchers to track the movements of disabled individuals throughout the day.
Various scenarios have been created in order to increase accessibility for disabled individuals and examine their movements with respect to space and time. These scenarios also highlight the infrastructure changes that are necessary for the disabled to be well integrated into society. Furthermore, the model can help determine the areas where individuals with certain types of disabilities use public transportation most extensively with respect to the time factors.