Dünya susam koleksiyonunun Agro-Morfolojik ve kalite özellikleri bakımından karakterizasyonu ve genetik çeşitliliğin belirlenmesi
Identification of genetic diversity and characterization of world sesame collection for Agro-Morfological and quality characters
Yazar: ENGİN YOL
Danışman: DOÇ. DR. BÜLENT UZUN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2011
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Genetik varyasyon = Genetic variation ; Kalite özellikleri = Quality properties ; Karakterizasyon = Characterization ; Morfolojik özellikler = Morphological properties ; Susam = Sesame ; Verim ögeleri = Yield components ; Yağ oranı = Oil ratio

Özet:
Bu çalışma dünya susam koleksiyonunu temsilen 345 susam genotipinin tarımsal performansını, verim ve verim komponentleri arasındaki ilişkiyi, bölgeye uygun çekirdek koleksiyon oluşturulmasını ve yağ oranlarını belirlemek amacıyla 2008-2009 yıllarında Antalya'da yürütülmüştür. Araştırma tesadüf blokları deneme desenine göre iki tekerrürlü olarak düzenlenmiştir. Sap tüylüğü, sap şekli, sap yassılaşması, dallanma durumu, yaprak tüylülüğü, yaprak pozisyonu, yaprak koltuğunda çiçek sayısı, kapsülde karpel sayısı, kapsül tüylülüğü, kapsül çatlatma durumu, çiçek rengi, tohum rengi olmak üzere 12 kalitatif ve ilk çiçeklenme gün sayısı, % 50 çiçeklenme gün sayısı, ilk kapsül yüksekliği, bitki boyu, bitkide dal sayısı, bitkide kapsül sayısı, kapsülde dane sayısı, 1000 dane ağırlığı, tohum verimi olmak üzere 9 kantitatif özellik genotipleri karakterize etmede kullanılmıştır. Daha iyi tohum verimi, erken çiçeklenme, daha fazla dal ve kapsül sayısı, sarı ve kahverengi tohum rengi, mor sap ve kapsül rengi, tüylülük, kapalı kapsül ve determinant büyüme gibi spesifik özelliklere sahip genotipler belirlenmiş ve susam ıslahındaki potansiyelleri değerlendirilmiştir. Verim ve verim komponentleri arasındaki ilişkiler basit korelasyon katsayıları ile belirlenmiş, doğrudan ve dolaylı etkiler path analizi ile açıklanmıştır. Bu analizler neticesinde bitki boyunun en yüksek direkt etkiye sahip olduğu bulunmuştur. Ayrıca dal sayısı ve kapsül sayısı özelliklerinin de bitki boyu ile birlikte verim üzerinde önemli dolaylı etkilerinin olduğu saptanmıştır. Yapılan çoklu karşılaştırma analizleri ise koleksiyonun geniş bir varyasyona sahip olduğunu ve özellikle ilk ve % 50 çiçeklenme gün sayısı, ilk kapsül yüksekliği, bitki boyu ve dal sayısı karakterlerinden etkilendiğini göstermiştir. Ayrıca çekirdek koleksiyon oluşturularak, DNA tabanlı çalışmalar ile yağ asitleri kompozisyonları gibi maliyetli araştırmalarda daha az genotiple çalışma imkânı sağlanmıştır. Kalitatif ve kantitatif karakterler kullanılarak yapılan analizlerle oluşturulmuş olan çekirdek koleksiyonun bütün koleksiyonu optimal olarak temsil ettiği belirlenmiştir.

Abstract:
This study was conducted to characterize 345 sesame accessions representing worldwide sesame collection and to develop a core collection. The associations among yield, yield components and oil content were also determined. Materials were grown in randomized complete blocks design with two replications in 2008 and 2009. 12 qualitative; stem hairiness, stem shape, stem flattening, stem branching, leaf hairiness, leaf arrangement, number of flowers per leaf axil, number of carpels per capsule, capsule hairiness, capsule dehiscence at ripening, corolla color, seed color and 9 quantitative characters; days to flowering date, days to 50% flowering, stem length to the first capsule, plant height, number of branches, number of capsules per plant, number of seeds per capsule, 1000 seed weight and seed yield traits were used to characterize the material. Some accessions which have better seed yield, early maturing, more branches and capsules, yellow and brown seed color, purple stem and capsule color, hairiness, non-shattering capsule and determinate growth habit were also identified and argued their potential in crop improvement programs. Relationship between yield and yield components were also determined by simple correlation coefficients and path analysis. According to path analysis, plant height showed the highest direct effect on seed yield. Number of branches and number of capsule per plant had the highest indirect effect over plant height on seed yield. Multivariate analyses of the whole collection revealed wide variation, which was mainly influenced by days to maturity, stem length to the first capsule, plant height and number of branches. A core collection has also been developed and it is highly useful for DNA-based and fatty acid composition studies as core collection allows working on less number of entries. The comparisons between core and whole collection according to qualitative and quantitative descriptors indicated that core collection sampling was optimal and represented well to whole collection.