TRT arşivinde yer alan Hüzzam ilâhilerin usûl ve makam açısından incelenmesi
Examination of Huzzam hymns in the archives in terms of maqam and rhythm
Yazar: MEHMET ERARABACI
Danışman: PROF. DR. MEHMET GÖNÜL
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Müziği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Müzik = Music
Dizin: Hüzzam makamı = Huzzam mode ; Türk müziği = Turkish music ; Usul = Rhytm ; İlahiler = Hymns

Özet:
Kadim çağlardan îtibâren insanlar mûsikî ezgilerini hatırlamak ve gelecek nesillere
aktarmak maksadıyla, yazı dilinde olduğu gibi sesleri hatırlatıcı bazı işaretler kullanmışlardır. Türk
Mûsikî kültürümüzde de Göktürkler ve Uygurlardan beri bazı notalama yöntemleri uygulandığı
bilinmektedir. Klasik Türk Mûsikîmizin zirveye çıktığı ve makam anlayışının olgunlaştığı Osmanlı
döneminde farklı notalama yöntemleri denenmiş ve uygulanmış olsa da "meşk sistemi" adını
verdiğimiz ustadan çırağa şeklinde bir eğitim metodu daha çok benimsenmiştir. Hâfıza esâsına
dayanan bu öğretim tarzı, üslûb ve tavrın korunmasında ve sonraki nesillere aktarılmasında çok
önemli bir vazifeyi icrâ etmiştir.
Osmanlı'nın son dönemlerinden îtibâren meşk sisteminin zayıflaması, bir müzik yazı dili olmayan
eserlerin unutulmasına sebep olmuştur. Bu süreçte ortaya çıkan batı tarzı notalama
yöntemlerimakam anlayışlarını da değiştirerek kadim mûsikîmizin nazariye ve ameliyesinde
bozulmalara sebep olmuştur. Batı nota sistemi ile eserlerin kayıt altına alınma çabaları eserlerin
muhâfaza edilmesi için gerekli olmuştur. Ancak bu durum eserlerin orijinal icrâlarının
farklılaşmasına, makamları algılama yetkinliğinin nüshayı yazan kişi ile sınırlı kalmasına, arûz vezni
ile yazılan birçok eserin ölçülerde akla ilk gelen usûlle belirtilmesine, nota yazım esnâsında usûle göre
değil ezgilere göre usûl düzümlerinin oluşturulmasına sebep olmuştur.
Bu çalışmamızdaTRT arşivinde yer alan tüm Hüzzam ilâhilerin makam ve usûl yönünden incelenmesi
yapılmış; makam ve usûl farklılıkları belirlenmiş, bütün nüshalar yeniden notalandırılmak sûretiyle
arşive katkıda bulunulmuştur. Eserlerin makam yönünden incelenmesi Abdülbâkî Nâsır Dede, Raûf
Yektâ Bey ve Yakup Fikret Kutluğ'un kuramlarındaki Hüzzam makâmının teorik özelliklerine ve
Türk mûsikîsinin kadim anlayış ve geleneğini temsil eden bestekârların klasik icrâ hüviyetine sahip
eserlerindeki seyir özelliklerine göre yapılmıştır. Usûl incelemeleri ise Prof. Dr. Mehmet GÖNÜL'ün
kitabında târif ettiği usûl kâide ve şartlarına göre yapılmıştır. Bu bağlamda ezgi ve güfte cümlelerinin
usûl dâirelerinde belirtilen zaman ve darplarla uyumu, güfte ve nağme unsurlarının ölçü içindeki
konumları ve dağılımları, usûl kalıbındaki kuvvetli ve zayıf darplar ile güfte ve bestedeki vurgu ve
mânâların münasebeti, eserdeki mûsikî cümle yapısının belirtilen usûldeki birim zamanlarla âhenkli
olması gibi hususlar incelenmiştir. Çalışma nitel bir çalışması olup tarama modeli kullanılmıştır.
Hüzzam ilâhilerin makam ve usûl incelemelerinin ardından tashih edilen nüshaları eklerde
sunulmuştur.

Abstract:
In order to remember their musical melodies and pass them down to subsequent generations,
people have utilized some signs that resemble sounds, such as in written language, since ancient times.
It is well known that several notation techniques have been used in our Turkish musical tradition since
the Gokturks and Uyghurs. When Classical Turkish Music reached its pinnacle and the perceptive of
'makam' developed, different notation techniques were tried and put to use, but the "mesk system,"
which we refer to as a master-to-apprentice, teacher to student system, was more widely adopted. This
method of memory-based instruction has been crucial in preserving the aesthetic and attitude of music
and passing down to following generations.
The works that lacked a written musical language were lost due to the deterioration of the meşk
practice system since the later phases of the Ottoman Empire. The development of western-style
notation techniques during this period also altered how makam was perceived and led to disruptions of
the theory and practice of our ancient music. It became required to make efforts to preserve the works
by recording them using the Western notation method. Nevertheless, this situation has caused the
differentiation of the original performances of the works, remaining to be limited the competence to
perceive the makam to the person who wrote the copy, being indicated the meters for many works
written with aruz prosody with the first usûl that comes to mind, and the formation of usûl
arrangements according to the melodies, not according to the usûl during the writing of the note. -
The TRT archive's whole collection of Hüzzam hymns was analyzed in this study in terms of makam
and usûl. After identifying these discrepancies, all copies were re-noted and contributed to the archive.
The works were examined in terms of makam in accordance with the theoretical aspects of the
Hüzzam makam in the theories of Abdülbâkî Nâsır Dede, Raûf Yektâ Bey, and Yakup Fikret Kutluğ,
as well as the observation aspects of the works which have the identity of classical performance
composers representing the ancient understanding and tradition of Turkish music. Reviews of Usûl are
made in accordance with the guidelines and standards for Usûl set forth in Prof. Dr. Mehmet Gönül's
book. In this context, concerns like the harmony of the melody and lyric phrases with the times and
beats denoted in the usûl circles, the placement and distribution of the tune and lyric elements inside
the meter, the connection between the usûl pattern's strong and weak beats, as well as the focus and
meanings in the lyrics and composition, and the work's unit times and musical phrase structure
harmony in the denoted usûl were investigated. The study that is a qualitative study was adopted for
the screening model. The appendices provide copies of the hymns of Hüzzam that have been adjusted
in light of the makam and usûl investigations.