Erzurum merkez sancağında âfetler (1843-1911)
Disasters in Erzurum central sanjak (1843-1911)
Yazar: ESİN ALTUN
Danışman: PROF. DR. BESİM ÖZCAN
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Coğrafya = Geography ; Tarih = History

Özet:
Erzurum vilayeti merkez sancağı, bulunduğu coğrafi konum itibariyle tarih boyunca deprem, yangın, sel, heyelan, dolu yağışı, kuraklık ve kıtlık, nehir taşkını, çekirge istilası, yıldırım düşmesi gibi birçok âfetle karşı karşıya kalmıştır. Vilayetin ekseriyetle fay hatları üzerinde bulunması bölgede birçok yıkıcı depremin olmasına sebep olmuştur. Sancağın coğrafi konumunun yanı sıra, iklimi, bitki örtüsü ve arazinin toprak yapısı da âfetlerin meydana gelmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Kısa sürede ortaya çıkan âfetler, insan ve çevre üzerinde etkisini uzun süre hissettiren tahribatlara yol açmış; insanlığa maddi ve manevi büyük zarar vermiştir. Bununla birlikte âfetler, birçok can kaybının yaşanmasına da sebep olurken bazı durumlarda tarihî doku ve çevre düzeninin yok olmasına da zemin hazırlamıştır.
Bu çalışmada, Erzurum merkez sancakta meydana gelen âfetler, bu âfetlerin insan hayatı üzerinde bıraktığı etkiler, halkın âfetlerden sonra yaşadığı maddi ve manevi sıkıntıları, sancaktan zorunlu olarak yaşanan göçler ve Osmanlı Devleti'nin âfetler sonrasında halka yaptığı yardımlar incelenmiştir. Bunların yanı sıra, çalışmada halkın âfetlerden sonra yaşadığı sıkıntılı zamanlarında devletten yardım talepleri ele alınırken bu taleplere devletin nasıl el uzattığından da bahsedilmiştir. Yaşanan âfetlerin bölge ve ülke ekonomisine nasıl etki ettiği de araştırılarak, âfetler sonrasında oluşturulan devlet-millet bütünlüğü belgeler ve diğer kaynaklar ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Erzurum, Erzurum sancağı, Âfet, Doğal âfet, Deprem, Yangın, Sel, Heyelan, Kuraklık, Kıtlık.

Abstract:
Due to its geographical location, the central sanjak of Erzurum province has faced numerous disasters, such as earthquakes, fires, floods, landslides, hails, droughts, famines, river floods, locust invasions, and lightning strikes throughout history. Many destructive earthquakes have occurred in the region since the province is mostly on fault lines. Aside from the sanjak's geographical location, the climate, vegetation, and the land's soil composition played a decisive role in the frequency of natural disasters. The disasters that struck in a short time caused destructions that have inflicted long-term damage to people and the environment, leading to immense harm to humanity materially and morally. Disasters, while inducing many casualties, also paved the way for the devastation of historical texture and environmental order in some cases.
This study analyzed the disasters that struck the Erzurum central sanjak, their consequences on human life, the post-disaster material and moral issues experienced by the survivors, the forced migrations from the sanjak, and the Ottoman Empire's aid to the survivors after the disasters. Additionally, the study discussed the relief requests of the residents from the government during the difficult times following disasters and how the state responded to these demands. Finally, the study scrutinized how the disasters impacted the regional and national economy and attempted to reveal the post-disaster state-nation integrity in the light of documents and other relevant sources.
Keywords: Erzurum, Erzurum sanjak, Disaster, Natural disaster, Earthquake, Fire, Flood, Landslide, Drought-famine.