Yaşlanma, yaşlılık ve mekânsal haklar bağlamında mekânın adil paylaşımı
Aging, space rights in the context of aging and equitable sharing of spatial
Yazar: ŞEVVAL GÜÇLÜ
Danışman: DOÇ. DR. EMİN YİĞİT
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Endüstri ve post-endüstri toplumlarında toplumsal yaşlanmanın arttığı ve Batı
toplumlarının ileri yaş döngüsüne girdiği bilinen bir gerçekliktir. Kentli olma özelliği gösteren
bu toplumlarda yaşlanma kente özgü bir özelliktir. Gelinen noktada sanayileşmekte olan
ülkelerde de nüfusun önemli bir kısmı kente özgü mekânlarda yaşamını sürdürmekte ve bu
mekânlardaki donatıları tüketmektedir. TÜİK'in 2023 raporunda Türkiye'deki toplam
doğurganlık hızı 1.51'dir ve bu oran Türkiye nüfusunun da hızlı bir şekilde yaşlandığını
göstermektedir. Ülke nüfusunun yaklaşık olarak %85'i kentlerde yaşamaktadır. Hızla
yaşlanan Türkiye'de de yaşlanma hızı göreli olarak Batı Anadolu illerinde daha yüksektir.
Yaşlanmaya ilişkin yaşanan sosyal dönüşüme paralel olarak, yeni mekânsal planlamaların
yapılması ise kaçınılmaz görünmektedir. Çünkü zaman ve yaşlanma son derece lineer bir
akışkanlığa sahipken mekânın sabit kalması, mekânın kullanımına ilişkin eşitsizlikleri de
üretmektedir. Dolayısıyla bu çalışma, yaşlanma ve yaşlılık ile birlikte mekânın adil
paylaşımına odaklanmaktadır. Bağlı olarak bu çalışmada, mekânsal haklar bağlamında
mekânın adil paylaşımı, yaşlanma ve yaşlılık üzerinden sorgulamaktadır. Bunların tamamını
yapabilmek adına öncelikle mekânla bağlantılı olarak yaşlanma/yaşlılık ve toplumsal
yaşlanma kavramları açıklanmaktadır. Daha sonra ise mekânsal haklar bağlamında mekânın
adil paylaşımı, yaşlanma/yaşlılık üzerinden tartışılmaktadır. Nazilli'de 2024 yılının Şubat ve
Mart aylarında 30 katılımcıyla Aydın'ın Nazilli ilçesindeki farklı mahallelerde
gerçekleştirilen saha çalışmasının verileri, mekânın özelliklerinin de yaşlılığın deneyimlenme
biçimleri üzerinde belirleyici olduğu gerçekliğini ortaya koymaktadır. Açıktır ki toplumsal
yaşlanmanın giderek hız kazandığı kentlerde, mekânın yaşlı bireylerin gündelik pratiklerine
uygun planlanmadığı Nazilli özelinde dikkat çekmektedir. Zaman ve yaşlılık akışkanken;
başka bir anlatımla zaman ilerliyorken ve toplum yaşlanıyorken, mekânın yaşlıların
kullanımına uygun bir şekilde planlanmadığı ve dönüştürülmediği görülmektedir. Üstelik
yeni yapılanan mahallelerde de bu durum geçerlidir ve mekânın planlanması "hak" temelli
değildir ve mekân adil paylaşılmamaktadır.

Abstract:
In industrial and post-industrial societies, as Western societies progress into advanced
age cycles, social aging becomes more pronounced. The phenomenon of aging is notably
accentuated in urban areas within these societies. With a considerable proportion of the
population residing in urban locales and utilizing the infrastructure within, a demographic
shift is observed. Notably, as per the 2023 report by the Turkish Statistical Institute (TÜİK),
Turkey's total fertility rate stands at 1.51, indicating a rapid aging trend within the Turkish
populace. A significant majority, approximately 85%, of the country's inhabitants dwell in
urban settings, with the Western Anatolian provinces exhibiting a relatively higher rate of
aging. As society evolves in response to aging demographics, the necessity for novel spatial
planning becomes increasingly apparent. While the progression of time and aging follows a
linear trajectory, the static nature of physical space engenders disparities in its utilization.
Hence, this study delves into the issues of aging and equitable spatial allocation, particularly
concerning the elderly. The primary focus pertains to the examination of just space
distribution among the aging population, questioning the themes of aging, old age, and spatial
rights.
The study initiates by elucidating the nuances of aging/old age and social aging within
the spatial context. Subsequently, a discourse on fair spatial distribution interconnected with
aging/old age is undertaken within the framework of spatial rights. Insights derived from a
field study encompassing 30 participants across diverse neighborhoods in the Nazilli district
of Aydın during February and March 2024 underscore the significant influence of local
characteristics on the elderly's lived experiences. Evidently, in urban areas witnessing a
progressive surge in social aging, such as Nazilli, the lack of alignment between spatial
arrangements and the everyday routines of elderly individuals is palpable. As time inexorably
marches on and society continues to age, the absence of deliberate spatial planning tailored
to the needs of the elderly becomes apparent, extending even to newly developed
neighborhoods. Regrettably, the prevailing circumstance amplifies the absence of spatial
planning founded on principles of "rights," consequently impeding the equitable sharing of
space.