Mesnevî'de varlık ve bilgi görüşü: Ankaravî ve Anvi Konuk Mesnevî şerhleri
The concept of existence and knowledge in Mathnawī: The commentaries of Ankaravî and Avni Konuk
Yazar: GÜLSÜM YAĞCIOĞLU
Danışman: PROF. DR. REŞAT ÖNGÖREN
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / İslam Medeniyeti, Düşüncesi, Tarihi ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Bilgi felsefesi = Information philosopy ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism ; Tasavvuf felsefesi = Philosophy of mysticism ; Türk-İslam felsefesi = Turkish-Islamic philosophy ; Varlık felsefesi = Existence philosophy ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin altı ciltten oluşan Mesnevî'si, tasavvufî düşüncenin bütün konularını içermekte ve İslâm kültürünün en önemli eserleri arasında sayılmaktadır. Mesnevî, telif edildiği dönemden itibaren Osmanlı medeniyetinin ilim, irfan ve edebiyat sahasında kalıcı bir etki icra etmiş ve Osmanlı şerh geleneğinin temellerinden birisi olmuştur. Bu tez çalışmasında İsmâil Rusûhî Ankaravî'nin Mecmûatü'l-letâif ve matmûratü'l-maârif'i ile Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi eserleri bağlamında, Mevlânâ'nın Mesnevî'de varlık ve bilgi görüşü incelenmiştir. Literatürde daha önce doğrudan Mevlânâ'nın varlık ve bilgi görüşünün şerhler kapsamında incelendiği sistematik bir karşılaştırma çalışması yer almamaktadır. Tezin yöntemi oluşturulurken, tezin referans çerçevesi (bağlamı) ve sınırları belirtilmek suretiyle bu geniş kapsamlı konu bir tezin sınırları içerisinde tarif edilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda, tezin ikinci ve üçüncü bölümlerinde, iki şârihin Mesnevî şerhlerinde ortaya koydukları varlık ve bilgi anlayışları mukayese edilerek Mevlânâ'nın görüşlerinin izleri sürülmüştür. Bununla birlikte, şârihlerin Mesnevî'de varlık ve bilgi konusunda açıkladıkları görüş ve yaklaşımlar arasında tespit ettiğimiz ortak ve farklı hususlar, tezin dördüncü bölümünün sonunda, tespit edilen hususlara işâret eden on iki başlık altında tasnif edilmiştir. Mevlânâ'nın varlık görüşünün temelleri ve Mevlânâ'nın varlık görüşünün vahdet-i vücûd çizgisinde olduğu konusundaki tezin hipotezi, "tez" olarak dördüncü bölümde, ikinci ve üçüncü bölümden elde edilen bulgular üzerine inşa edilmiştir. Değerlendirmede, tespit edilen görüşler, İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-hikem eseri etrafında varlık ve bilgi içeriği ile, bu tezin sınırları dahilinde, birlikte okunarak Mevlânâ'nın varlık ve bilgi görüşünün ortaya konulmasına çalışılmıştır.

Yapılan çalışma çerçevesinde Mevlânâ ve İbnü'l-Arabî'nin varlık ve bilgi görüşlerinin uyumlu olduğu tezin dördüncü bölümünde, elde edilen bulgular çerçevesinde ispatlanmıştır. Mevlânâ varlık ve bilgi konusunu kendine özgü terminoloji ile hikâyeler ve semboller üzerinden anlatmaktadır. Mevlânâ varlığı bir bütün olarak değerlendirmekte, küll-cüz ilişkisi üzerinden incelemektedir. Yaptığımız çalışma çerçevesinde Zorunlu varlık olarak tespit ettiğimiz Ulûhiyet makamı yani Aşk-ı ekber makamı Mevlânâ'ya göre varlığın illetidir. Bu bakımdan Mevlânâ'nın terminolojisine göre mertebeler, Ulûhiyet makamı—Aşk-ı ekber makamı, Rubûbiyet makamı—Hazret-i mâşuk makamı olarak tespit edilmiştir. Rûbûbiyet mertebesi—A'yân-ı sâbite mertebesi olarak da ifâde edeceğimiz mertebe çerçevesinde Rab-merbûb ilişkisi Mevlânâ tarafından maşûk—âşık olarak anlatılmaktadır. Bu tespitler çerçevesinde dördüncü bölümde Mesnevî ve Fusûsü'l-hikem birlikte okunarak Mevlânâ ve İbnü'l-Arabî arasındaki ilişki ayrıntılı şekilde incelenmiş, iki düşünce sistemi arasındaki uyum ortaya konulmuştur. Böylece ilk kez Mevlânâ'nın varlık görüşünün, kendi özgün terminolojisi ile İbnü'l-Arabî'nin varlık sisteminde hangi varlık mertebelerine karşılık geldiği açıklanmıştır. 

Mevlânâ'nın varlık ve bilgi anlayışı, Ankaravî ve Konuk'un Mesnevî şerhleri bağlamında incelenmiştir. Her iki şârihin varlık ve bilgi görüşü ayrıntılı şekilde ortaya konulmuştur. Varlık ve bilgi konusunda şârihlerin görüşlerinin uyum içerisinde olduğu ancak bazı kavramları farklı şekilde ifâde ettikleri tespit edilmiştir. Yapılan çalışma çerçevesinde Mevlânâ'nın varlık ve bilgi anlayışı tüm eserde tutarlı bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Abstract:
The Mathnawī of Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī, composed of six volumes, encompasses all the themes of Sufi thought and is considered one of the most significant works in Islamic culture. From the time it was authored, the Mathnawī has had a lasting impact on the fields of knowledge, wisdom, and literature in Ottoman civilization and has become one of the foundational pillars of the Ottoman commentary tradition. In this thesis, the views of existence and knowledge presented in Rūmī's Mathnawī are examined within the context of Ankaravī's Majmū'at al-laṭā'if wa matmūrat al-ma'ārif and Ahmed Avni Konuk's Mathnawī commentaries. So far, no systematic comparative study in the literature hasdirectly examined Rūmī's views on existence and knowledge within the framework of commentaries. While structuring the methodology, the context and boundaries of the thesis were defined, aiming to delineate this comprehensive subject possible within the scope of a single thesis. In this context, the second and third chapters of the thesis compare the understandings of existence and knowledge presented in the commentaries of the two exegetes, tracing the reflections of Rūmī's views. Furthermore, at the end of the fourth chapter, the commonalities and differences identified in the interpretations and approaches of the exegetes concerning existence and knowledge in the Mathnawī are categorized under twelve headings. The hypothesis of the thesis, which posits that the foundations of Rūmī's understanding of existence align with the concept of wahdat al-wujūd (the unity of being), is constructed in the fourth chapter based on the findings of the second and third chapters. During the evaluation, the identified perspectives are analyzed within the framework of the content of existence and knowledge found in Ibn 'Arabī's Fuṣūṣ al-ḥikam, while remaining within the boundaries of this thesis, to elucidate Rūmī's views on existence and knowledge.

Within the framework of the study, it has been proven in the fourth section of the thesis that the views of existence and knowledge of Mawlānā and Ibn 'Arabī are compatible within the framework of the findings obtained. Mawlānā explains the subject of existence and knowledge with his own terminology through stories and symbols. Mawlānā evaluates existence as a whole and examines it through the relation of whole and part. Within the framework of our study, the station of Uluhiyet, namely 'ishq al-akbar, which we have determined as the Necessary Being, is the cause of existence according to Mawlānā. In this respect, according to Mawlānā's terminology, the stages have been determined as the station of Ulūhiyyah— the station of 'ishq al-akbar, the station of Rubūbiyyah— the station of ḥaḍrat al-ma'shūq. Within the framework of the level of Rubūbiyyah—the level of fixed entities (a'yān al-thābita), which we will also refer to as the level of a'yān al-thābita, the Lord-merbub relationship is described by Mawlānā as the beloved-lover. Within the framework of these determinations, in the fourth section, the relationship between Mawlānā and Ibn 'Arabī is examined in detail by reading the Mathnawī and Fuṣūṣ al-ḥikam together, and the harmony between the two systems of thought is revealed. Thus, for the first time, it has been revealed which levels of existence Mawlānā's view of existence corresponds to in Ibn 'Arabī's system of existence with his own unique terminology. 

Mawlānā's understanding of existence and knowledge has been examined in the context of Ankaravī and Konuk's commentaries on the Mathnawī. The views of existence and knowledge of both commentators have been presented in detail. It has been determined that the views of the commentators on existence and knowledge are in harmony, but they express some concepts differently. Within the framework of the study, Mawlānā's understanding of existence and knowledge appears as a consistent system throughout the work.