İngiliz işgalinden Lozan'a Mısır (1882-1923)
Egypt from the British occupation to Lausanne (1882-1923)
Yazar: FATİH ÖZÇELİK
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ÖZTÜRK
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Himaye = Protection ; Lozan Antlaşması = Lausanne Treaty ; Mısır = Egypt ; Mısır sorunu = Egyption question ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı hakimiyeti = Ottoman soverignty ; Türk-Mısır ilişkileri = Turkish-Egypt relations ; İngiliz işgali = English occupation ; İngiltere = England ; İşgal = Occupation

Özet:
Napolyon Bonaparte'ın 1798'de Mısır'ı işgali Osmanlı Devleti ve Mısır tarihinde önemli bir dönüm noktasını teşkil eder. Bu işgal neticesinde Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altındaki bir bölge ilk defa olarak emperyal rekabet ve sömürgeciliğe bağlı olarak işgale uğradı. Başka bir ifade ile Osmanlı Devleti'nin topraklarına sömürgecilik ekseninde artık Avrupalı güçlerin rekabet ve çatışması taşınmıştı. Mısır'da ise işgal ile birlikte önemli bir döneme girildi. Özellikle Mısır idaresi açısından bakıldığında işgal şimdiye kadar idarenin dağınık olmasında büyük rol oynayan yerel güç odakları Memlüklerin yok olması sürecini başlattı. Ardından da işgale karşı gönderilen birlikler içinde Mısır'a gelen Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın kısa sürede idareyi ele alması ve 1805 yılında vali tayin edilmesi ile birlikte Mısır idaresinde merkezileşme ve Mısır'da modernleşme dönemi başladı. 1841 yılından itibaren de Mısır idaresinde bir anlamda Kavalalı Hanedanlığı tesis edildi.
İşgalin ardından Fransa tabiri caizse büyük birader olarak Mısır'ı kendi gözetim ve desteğiyle modernleşme sürecini yaşayan bir ülke konumunda gördü. İngilizler ise kendi imparatorluğunun devamı ve güvenliği açısından Mısır'ın önemini kavradı ve kendisinden başka bir gücün Mısır'ı ele geçirmemesi politikasını benimsedi. XIX. yüzyıl son çeyreğinde yaşanan gelişmeler ve Mısır'ın malî iflasının sonucunda da kendisi için stratejik açıdan önemli bir mevkide bulunan Mısır'ı 1882'de işgal etti. Mısır'da İngiliz işgaline giden süreçte 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılması ve Hidiv İsmail Paşa'nın 1863-1879 yılları arasındaki idare döneminde yaşanan dış borçlamalar önemli rol oynadı.
Mısır'ın modernleşmesi uğruna dedesi Mehmet Ali Paşa'dan farklı olarak İsmail Paşa dış borçlanma yöntemini benimsedi. Neticede Avrupalı finansörlerden alınan kredilerin zaman içinde faizlerinin dahi ödenemediği bir döneme gelindi. Mısır'daki malî iflas akabinde Avrupalı iki güç tarafından önce Mısır maliyesi ardında da Mısır idaresi üzerinde denetim kuruldu. Kötü malî koşulların bir sonucu olarak Mısır'da artan Avrupalı etkisi Mısır'da Urabi Paşa Hareketi ile sonuçlandı.
"Mısır Mısırlılarındır! / Mısırlılar için Mısır!" şiarı ile hareket eden Urabi Paşa Hareketi'ni İngilizler Mısır'da Avrupalı karşıtı radikal bir hareket olarak değerlendirdi ve müdahale kararı aldı. Ardından da 1882 yazında İngilizlerin Mısır'a askerle müdahalesi gerçekleşti. Askeri müdahale her ne kadar Mısır'daki gelişmelerin bir sonucu ve "geçici" bir önlem olduğu İngilizler tarafından ifade edilse de birkaç yıl içinde "geçici" olduğu ifade edilen işgalin kalıcılığa evrilme süreci başladığı gibi Mısır'da İngiliz dolaylı yönetimi de tesis edildi.
Mısır hukuken Osmanlı Devleti hâkimiyetinde olmasına rağmen İngiliz dolaylı yönetimi ile kırk yıla yakın bir süre idare edildiği dönem bizim çalışmamızın konusunu teşkil etmektedir. Bu nedenle çalışmamızda İngiliz dolaylı yönetiminin tesis edilmesi, bu süreçte yaşanan gelişmeler, dolaylı yönetimin sonuçları ve sona ermesinin incelenmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
Napoleon Bonaparte's invasion of Egypt in 1798 constitutes an important turning point in the history of the Ottoman Empire and Egypt. As a result of this occupation, a region under the domination of the Ottoman State was occupied for the first time due to imperial competition and colonialism. In other words, the rivalry and conflict of the European powers was carried to the lands of the Ottoman Empire on the axis of colonialism. In Egypt, an important period was entered with the occupation. Especially from the point of view of the Egyptian administration, the occupation started the process of destruction of the Mamluks, the local power centers that played a major role in the dispersion of the administration until now. Then, when Mehmet Ali Pasha of Kavala, who came to Egypt among the troops sent against the occupation, took over the administration in a short time and was appointed a governor in 1805, the period of centralization in Egyptian administration and modernization in Egypt began. From 1841 onwards, the Kavalalı Dynasty was established under the Egyptian administration.
After the occupation, France, as the big brother, saw Egypt as a country experiencing the modernization process with its own supervision and support. The British, on the other hand, grasped the importance of Egypt in terms of the continuity and security of their empire and adopted the policy of not seizing Egypt by any power other than itself. As a result of the developments in the last quarter of the XIXth century and the financial bankruptcy of Egypt, he occupied Egypt, which was strategically important for him, in 1882. In the process leading to the British occupation in Egypt, the opening of the Suez Canal in 1869 and the foreign borrowing of Hidiv Ismail Pasha during the administration period between 1863-1879 played an important role.
Unlike his grandfather Mehmet Ali Pasha, İsmail Pasha adopted the method of foreign borrowing for the sake of modernizing Egypt. As a result, a period came when even the interest rates of the loans received from European financiers could not be paid over time. Following the financial bankruptcy in Egypt, control was established first by the two European powers over the Egyptian finance and then over the Egyptian administration. As a result of bad financial conditions, the increasing European influence in Egypt resulted in the Urabi Pasha Movement in Egypt.
The British evaluated the Urabi Pasha Movement, which acted with the Egyptian for the Egyptians, as an anti-European radical movement in Egypt and decided to intervene. Then, in the summer of 1882, the British military intervention in Egypt took place. Although the British stated that the military intervention was a result of the developments in Egypt and was a temporary measure, the occupation, which was stated to be temporary, started in a few years, and the British indirect administration was established in Egypt.
Although Egypt was legally under the rule of the Ottoman Empire, the period when it was ruled by the British indirect administration for nearly forty years is the subject of our study. Therefore, in our study, it is aimed to establish the British indirect administration, to examine the developments in this process, the results and the end of the indirect management.