Hakîm-i Heydecî ve Türkçe şiirleri
Hakîm-i Heydecî and Turkish poems
Yazar: SİNAN CEREYAN
Danışman: PROF. DR. AHMET TANYILDIZ
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Divanlar = Divans ; Fars edebiyatı = Persion  literature ; Hakim-i Heydeci = Hakim-i Heydeci ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism ; Şairler = Poets ; Şiir = Poem

Özet:
Türkiye'de tanınmayan ama İran'da meşhur olan Hakîm-i Heydecî ve onun Türkçe şiirleri çalışmanın genel çerçevesini ihtiva etmektedir. Heydeci'nin Türkçe şiirleri dil, uslüp ve muhteva açısından tahlil edilmiştir. Heydeci'nin Türkçe şiirleri Dîvân'da yer almaktadır. Dîvân'ın da iki nüshası (Tahran ve Meşhed) olduğu tespit edilmiştir. Nüshalar önce yeni yazıya aktarılmış sonrasında ise karşılaştırma yapılmıştır. İki nüshayı karşılaştırmadaki amaç, nüshalar arasındaki eksiklik ve farklılıkları göstermektir. Bu nüshalardaki şiirler, yöntem olarak nazım biçimlerine göre tasnif edilmiştir. Heydecî şiirlerinde, atasözleri, vecizeler, halk söyleyişleri ve deyimler dikkat çekecek derecede çoktur. Bütün bunlar, Heydecî'nin dile olan hâkimiyetinin bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Ayrıca Heydecî, dînî mahiyette çokça şiirler yazdığı için tasavvuftaki yeri de yadsınamaz. Şiirlerinde Allah'ın yaratıcılığından, Hz. Muhammed'e ve Hz. Ali'ye olan bağlılığından bahseder. Şirlerinde Şiî inancına tabi olduğu da anlaşılmaktadır.

Heydecî, Şeyh-i İşrâk Sühreverdî, Sa'dî-i Şîrâzî, Hâfız-ı Şîrâzî gibi şairlerin şiirlerine tazminler yazmış ve bu şairleri kendisine üstat kabul etmiştir. Şair, Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yazmış, şiirlerinde çeşitli sanatları kullanmıştır. Gazel, mesnevî, kaside, tercî-i bend, terkîb-i bend gibi Dîvân şiirinin hemen hemen bütün nazım şekillerine örnekler vermiştir. Heydecî'nin şiirlerinin Dîvân şiiri geleneğine uygun olduğu tespit edilmiştir. Heydeci, şiirlerinde sade ve akıcı bir dil kullanmış, atasözü, deyim ve halk söyleyişlerine çokça yer vermiştir.

Anahtar Kelimeler: Heydecî, Dîvân, Türkçe şiirler, Tasavvuf

Abstract:
Unrecognized in Turkey but the famous in Iran Heydeci and his Turkish poems are general framework of the study. Heydeci's Turkish poems were analyzed in terms of language, style and content. Heydeci's Turkish poems are in Divan. It has been determined that the Divan has two copies (Tehran and Mashhad). The copies were first transferred to the new article and then the comparison was made. The purpose of comparing the two copies is to show the differences and deficiencies between the copies. The poems in these copies are classified according to the verse forms. Proverbs, verses, folk sayings and idioms are remarkable in Heydeci poems. All this can be seen as an indicator of Heydeci's command of the language. Moreover, Heydeci cannot be denied his place in Sufism because he wrote many poems of religious natüre. He talks about God's creativity in his poems. Hz. Muhammad and the Prophet. From his loyalty to Ali. It is also understood that he was subject to Shiite belief in his poems. Wrote such poems of Suhrawardi, Saadi Shirazi, Hafez Shirazi and accepted them as masters. He wrote Arabic, Persian and Turkish poems and used various arts in his poems. He gave examples of almost all verse forms of Divan poetry such as gazel, mesnevi, kaside, tercî-i bend and terkîb-i bend. His poems conform to the tradition of Divan poetry. He used a simple and fluent language, proverb, idioms and public sayings have given much space.

Keywords: Heydeci, Divan, Turkish Poems, Mysticism