Ahmet Rıza Bey'in fikirleri ve siyasal faaliyetleri (1894-1914)
Ahmet Rıza's ideas and political activities (1894-1914)
Yazar: ÖMER AVCI
Danışman: PROF. DR. MAHİR AYDIN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Ahmet Rıza Bey, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerine bir düşünce ve eylem adamı olarak tanıklık etmiş bir Osmanlı aydınıdır. Fransız Devrimi'ni sağlayan aydınlanma geleneği ve pozitivizm, kendisinin temel referans çerçevesidir. Ahmet Rıza Bey'in fikirleri ve siyasal faaliyetleri Türk modernleşme tarihi bağlamında değerlendirilmesi gereken bir konudur. Sultan Abdülhamit'in yönetim anlayışına olan muhalefetinin kökündeki psikolojik motivasyonlarından biri, yüksek bürokrat sınıfından gelen babası İngiliz Ali'nin gözden düşmesi ve haksız yere Konya'ya sürgün edilmiş olmasıdır.
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin isim babası Ahmet Rıza Bey'dir. Aynı zamanda, bu cemiyetin örgütsel yapısının en önemli aktörlerinden biridir. Ancak pozitivizm taraftarlığı, şiddet yoluyla bir ihtilal girişimine karşı daima mesafeli olmasını sağlamıştır. Kendisi, bir Jön Türk olarak entelektüalist yönüyle ön plana çıkmış, eğitim yoluyla bir toplumsal değişim ve dönüşüm seferberliğinin başlatılmasının taraftarı olmuştur. Reformist politikalarına yön veren kavramsal çerçevesi pozitivizmin "düzen" ve "ilerleme" sloganıdır.
Onun eğitim layihası ve mektup ismiyle bilinen "muhtıraları" gençler için istibdata karşı adeta bir motivasyon kaynağı olmuştur. Kendisinin kurduğu ve yöneticiliğini üstlendiği Osmanlı Türkçesinde Meşveret ve Fransızca Mechveret gazeteleri, basın tarihimiz bakımından önemli dönüm noktalarındandır. Meşrutiyet'in yeniden ilanı ile önce Meclis-i Mebusan reisi olmuş daha sonra Ayan Meclisi'ne aza olarak atanmıştır. Yaşamı boyunca düşünsel çizgisinden sapma göstermemiş kendince değerli bulduğu prensiplerden taviz vermemiştir. Ahmet Rıza Bey'in pozitivist anlayışı her ne kadar ismi anılmasa da Cumhuriyet dönemi inkılaplarının temel referans çerçevelerinden biri olmuştur.

Abstract:
Ahmet Rıza Bey is an Ottoman intellectual who witnessed the last periods of the Ottoman Empire as a man of thought and action. The tradition of enlightenment and positivism that produced the French Revolution is his main frame of reference. In this sense, Ahmet Rıza Bey's ideas and political activities need to be evaluated in the context of Ottoman-Turkish modernization history. One of the main psychological motivations behind his opposition to Sultan Abdülhamit's understanding of governance was the falling from grace situation of his father – İngiliz Ali who came from the high bureaucrat class, but was sentenced to and unfair exile to Konya.
Ahmet Rıza Bey is the foundational father of the Ottoman Union and Progress Society. At the same time, he is one of the most important actors of the organizational structure of this Society. However, his relational motivation with the concept of positivism has always kept him back at a distance from any attempt at a violent revolution towards the government. As a Young Turk, he came to the fore with his intellectual aspect, and became the prioneer for starting a social change and transformation through the education. The conceptual framework that guides his reformist ideas is the principles of order and progress as building blocks of Positivism.
His memorandum of education, known as the letter of education, has been a source of motivation for the youth against the authoritarianism. The Ottoman Meşveret and French Meşveret Newspapers, which he founded and managed, are important turning points in Turkish press history. With the re-declaration of the Constitutional Monarchy, he first became the President of the Parliament and later he was appointed as a member to the Ayan Assembly. Throughout his life, he did not deviate from his intellectual line and did not compromise on the principles that he considered valuable and dedicated his life. Although his name is not mentioned, Ahmet Rıza Bey's positivist understanding has been one of the main reference frames of the Republican Revolutions.