Tefsirde İbâdiyye–Mu'tezile etkileşimi
The interaction between Ibadiyya and Mu'tazila in tafsir
Yazar: MUSTAFA AKDAĞ
Danışman: PROF. DR. MEHMET SUAT MERTOĞLU
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam düşünce tarihinde teşekkül etmiş olan mezheplerin/ekollerin birbirleriyle olan ilişkileri pek çok araştırmaya konu olmuş, bu çalışmalarda bazı mezhepler arasında siyasî, sosyolojik veya metodolojik açıdan meydana gelen etkileşimler ortaya konulmaya çalışılmıştır. İbâdiyye ve Mu'tezile arasındaki sıkı ilişki de kimi zaman dile getirilmiş ve bazı araştırmacılar tarafından bu iki mezhep arasındaki etkileşim çeşitli açılardan incelemeye tâbi tutulmuştur. Binaenaleyh söz konusu iki ekolün inanç esasları itibarıyla birçok ortak noktasının olduğu tespit edilmiş ve farklı kanaatlere sahip olduğu hususlar da aynı şekilde irdelenmiştir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla İbâdiyye ve Mu'tezile'nin ortak kanaate sahip olduğu hususlar 'tevhid' ilkesi bağlamında "ilahî sıfatlar", "halku'l-Kur'ân", "rü'yetullah"; adalet ilkesi bağlamında "va'd-vaîd", "iman-amel ilişkisi", "mürtekib-i kebîre" ve "şefaat'', ulûmü'l-Kur'ân açısından ise ''nesih'' ve ''muhkem-müteşâbih'' meselesidir. Biz de bu çalışmamızda her iki mezhebe mensup müfessirlerin tefsirleri üzerinden hem kelâm ilmine hem de ulûmü'l-Kur'ân'ın ilişkin benzer görüşlere sahip oldukları meseleleri tetkik edip söz konusu ilişkinin boyutlarının Kur'an yorum anlayışlarına etkilerini ve tefsir faaliyetine/sahasına yansımalarını ayrı başlıklar halinde mukayese etmeye çalışacağız. Bu mukayeseyi yaparken de öncelikle her konu başlığının altında ele aldığımız meseleye genel hatlarıyla değinecek, ardından Mu'tezilî ve İbâdî müfessirlerin o meseleye dair görüşlerine, bu görüşlerini temellendirirken kullandıkları argümanlara ve karşıt görüşte olanları eleştirdikleri noktalara yer verip mevzubahis hususlarda iki ekol arasındaki etkileşimi ortaya koymaya çalışacağız. Dolayısıyla bu çalışmayla birlikte İbâdiyye ve Mu'tezile arasındaki söz konusu etkileşimin Kur'an yorum anlayışlarına olan etkisini ve buna paralel olarak pek çok meselede vuku bulan benzer yönlerini gün yüzüne çıkarmayı hedefliyoruz.

Abstract:
The relations between the sects/sects that have been formed in the history of Islamic thought have been the subject of many studies, and these studies have tried to reveal the political, sociological or methodological interactions between some sects. The close relationship between the Ibādiyya and Muʿtazila has also been mentioned from time to time, and the interaction between these two sects has been analysed from various angles by some researchers. In other words, it has been determined that these two schools have many common points in terms of the principles of belief, and the issues on which they have different opinions have been analysed in the same way. As far as we have been able to determine, the issues that the Ibādiyya and Mu'tazilah have in common are "divine attributes", "people of the Qur'ān", "rü'yatullah" in the context of the principle of 'tawhid'; "promise-va'd-va'id", "relation between faith and deed", "apostate-kabîra" and "intercession" in the context of the principle of justice, and the issue of "naskh" and "muhkam-mutashshabih" in terms of ulūm al-Qur'ān. In this study, we will try to compare the effects of the dimensions of this relationship on their understanding of Qur'anic interpretation and their reflections on the exegesis activity/field under separate headings by examining the issues that the commentators belonging to both sects have similar views on both theology and ulūm al-Qur'ān through their exegesis. While making this comparison, we will first mention the issue we are dealing with under each subject heading in general terms, and then we will try to reveal the interaction between the two schools on the issues in question by including the views of Muʿtazilite and Ibādī commentators on that issue, the arguments they use to justify their views, and the points they criticise those who hold the opposite view. Therefore, with this study, we aim to reveal the effect of this interaction between the Ibādiyya and Muʿtazilites on their understanding of Qurʾānic interpretation and the similar aspects that occur in many issues in parallel with this.