Kocaeli ili cami mimarisi
Kocaeli̇ province mosque architecture
Yazar: SALİHA TANIK
Danışman: PROF. DR. MEHMET ZEKİ İBRAHİMGİL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Camiler = Mosques ; Dini mimari = Religious architecture ; Dini yapılar = Religious buildings ; Kocaeli = Kocaeli ; Mescitler = Masjids ; Mimari = Architectural ; Süslemeler = Ornamentations

Özet:
Kocaeli, önemli stratejik yollar üzerinde Karadeniz ve Akdeniz ikliminin kesiştiği bir alanda kurulmuştur. Yapılan yayınlarda diğer yapı türlerine oranla daha sağlam kalan cami/mescit/namazgah gibi birimlerin oldukça yüzeysel şekilde ele alındığı anlaşılmıştır. Kronolojik olarak incelediğimiz yapılar 14. ve 20.yy. arasına tarihlenmektedir. Cami/mescit ve namazgah yapılarıyla birlikte toplam 55 eser çalışılmıştır. Bu yapı türlerinden 48'i cami, 4'ü mescit ve 3'ü namazgah yapısına aittir. Cami/Mescit örneklerine ait Hurufat Defterlerinde 48 adet defter taranmıştır. Burada, toplam 367 adet cami ismine rastlanılmıştır. Kocaeli İli dahilinde İznikmid (İzmit) Hurufat Defterlerinde 89 adet cami, Üsküdar Hurufat defterlerinde 251 adet cami katalog dışında tespit edilmiştir. Kalan 27 adet cami kataloğumuz içinde yer almaktadır. Yaptığımız incelemede 17 Ağustos 1999 depreminde 7 adet caminin ve iklim ve fiziksel koşullar nedeniyle 2 adet caminin yıkılıp yeniden aslına uygun yapıldığını saptadık. 5 adet cami günümüze gelememiş olmakla birlikte eski arşiv fotolarına göre tanımladık. 3 adet cami de harap vaziyetlerinden dolayı ibadete kapalıdır. Geriye kalan 35 adet cami/mescit ayaktadır. 3 adet namazgah yapısından da 2 adet örneğin yapılan onarımlarla kısmi özgünlüğünü yitirdikleri görülmektedir. Günümüzde 41 adet cami/mescit örneğinin üzeri ahşap tavanlı iken, 5 adet cami kubbelidir. 5 adet cami sonradan yapılan müdahalelerle tavanı betonarme ya da pvc malzemeyle değişmiştir. 1 adet çandı tipinde caminin ahşap tavanı (?) yıkılmıştır. Yapılan incelemelerde 16 tanesinin ahşap tavan üzerinde bağdadi bir kubbesi bulunduğu anlaşılmıştır. Yapılarda görülen süslemelerde ahşap, kalemişi ve taş malzeme ağırlıktadır. Yapı malzemesi olarak genelde ahşap hatıl arası moloztaş, düzgün kesme taş ve ahşap yığma (çandı) tekniği görülmektedir. Yaptığımız çalışmayla yapıların şimdiki durumları belgelenmiş, arşiv belgeleri ve eski arşiv fotoları ışığında yapıların geçmişten günümüze mimari, süsleme, tarihsel ve şehir konumundaki yeri ayrıntılı şekilde ele alınmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Kocaeli was established on important strategic roads, in the area where the Black Sea and Mediterranean climates intersect. In the publications, it has been understood that building examples such as mosque/masjid/namazgah which remained stronger compared to other building types were discussed quite superficially. The buildings that we have examined chronologically are dated between the 14th and 20th centuries. In total, 55 buildings have been examined including mosque/masjid and namazgah ones. Of these building types, 48 ones are mosques, 4 ones are masjids and 3 ones are namazgahs. In the Registry Books of Mosque/ Masjid examples, 48 books have been scanned. Here, a total of 367 mosque names have been found. In Iznikmid (Izmit) Registry Books in Kocaeli 89 mosques have been found outside the catalogue, and in Usküdar Registry Books this number is 251 mosques. The remaining 27 mosques are included in our catalogue. In our examination, we have found that 7 mosques were destroyed in the earthquake of 17 August 1999 and also 2 mosques fell into ruin due to climatic and physical conditions, and then they were rebuilt in accordance with the original. Although 5 mosques have not survived until today, we have defined them according to old archive photos. 3 mosques are closed to worship due to their dilapidated condition. The remaining 35 mosques/masjids are still standing. It is seen that 2 examples also from 3 namazgah buildings lost their partial originality with the repairs. Today, 41 mosques/masjid examples have wooden ceilings while 5 mosques have domes. The ceilings of 5 mosques were replaced with reinforced concrete or PVC material with the changes made later. The wooden ceiling (?) of one mosque built in the style of log (çandı) was destroyed. In the examinations, it has been found that 16 ones had a lath and plaster dome on the wooden ceiling. Mostly, wood, hand-drawn and stone materials were used in the decorations of the buildings. It is seen that rubble stone between timber peripheral ties, dimension stone and wooden piles techniques were used generally as a building material. With this study, the current state of the buildings has been documented, and in the light of archive documents and old archive photos, the architectural, ornamental, historical and urban status of the buildings from past to present has been tried to be discussed in detail.