Tisna bulguları ışığında Aiolis bölgesi demir çağ mezar tipleri ve ölü gömme gelenekleri
Iron age grave types and burial traditions of the Aeolis region in the light of Tisna findings
Yazar: DİLAN CENGİZ
Danışman: DOÇ. DR. EMRE ERDAN
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Antik Dönem'de; Batı Anadolu içerisinde yer alan Aiolis Bölgesi kentlerinde, birçok nekropol tespit edilmiş ve yayınlanmışlardır. Bölge kentlerinin nekropolleri ve mezarları, Neolitik Dönem'den bu yana görülmeye başlanmıştır. Dağlık bir coğrafyaya sahip olan bölge yerleşimlerinin, kıyı kesimine doğru yayılım gösterdiği bilinmektedir Bununla beraber çok sayıda kırsal yerleşim de bulunmaktadır. Buna bağlı olarak kentlerde yerleşim alanları olarak daha çok kuruldukları tepelerin zirve kısımları tercih edilmiş ve nüfusta artış oldukça yamaçlara doğru yayılım göstermiştir.
Bu Çalışmada, bölge ve bölge kentleri coğrafyası hakkında detaylı bilgi aktarıldıktan sonra, tholos mezarlardan itibaren ele alınan toplamda 12 adet mezar tipi incelenmiş ve tiplerine göre başlıklar altında değerlendirilmiştir. Aiolis özelinde, Demir Çağı kapsamında ele alınan mezarlar; tümülüsler, oda mezarlar, kaya mezarlar, lahitler, kireçtaşı kapaklı mezarlar, urneler, sanduka mezarlar, pithos mezarlar, çömlek mezarlar ve basit toprak mezarlardır. 
	Tez kapsamında bölge mezarlarının mimari özellikleri, tipolojik ayrımları ve mezar içi buluntuları değerlendirilmiştir. Yapılan incelemelerin sonucunda ölü gömme gelenekleri ve mezar tiplerinin dönemleri göz önüne alındığında kendi içlerinde benzerlik ve farklılıkları incelenmiştir. Bölgede değerlendirilen Nekropollerde en fazla tümülüsler, lahitler, khamasorionlar, urne mezarlar ve basit toprak mezarlar görülmektedir. Anıtsal mezar niteliği taşıyan gruplar ise tümülüsler ve özellikle Tisna'nın kaya mezarları olarak değerlendirilebilmiştir. Peyzaj açısından oldukça elverişli noktalara inşa edilen bu mezarlardan bazıları, Batı Anadolu arkeolojisi açısından oldukça önemlidir.  
Farklı mezar tiplerini içerisinde barındıran bu bölgenin Hellenistik Dönem'e kadar olan mezar örnekleri incelenmiş ancak mezarların yoğunluğunun Hellenistik Dönem sonrasına ait olduğu anlaşılmıştır. Bu durum İÖ 4. yüzyıl sonrası artan nüfus ile doğru orantılı olmalıdır. 
Hellenistik Dönem öncesi Aiolis Bölgesi özelinde ünik bir mezar tipi sadece Tisna'dan bir örnekle bilinmektedir. Hem Tisna, hem de Larisa'dan bilinen kaya-oygu tümülüsler bölgenin karakteristik anıtsal mezarları görünümündedir. Aiolis Bölgesi'nde arkeolojik arazi çalışmalarının arttırılmasıyla daha fazla nekropol yanı sıra yerleşim arkeolojisi açısından da daha kapsamlı bilgilere ulaşmanın mümkün olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
In Antiquity, many necropolises have been identified and published in the cities of the Aeolis region of Western Anatolia. The necropolises and graves of the cities of the region have been seen since the Neolithic period. It is known that the settlements of the region, which has a mountainous geography, spread towards the coastal area. However, there are also many rural settlements. Accordingly, the upper parts of the hills where they were established were preferred as residential areas in the towns, and as the population increased, it spread towards the slopes.
In this study, after providing detailed information on the geography of the region and its towns, a total of 12 grave types, starting with tholos graves, have been examined and evaluated under headings according to their type. With Aeolis, the graves considered within the framework of the Iron Age are tumuli, chamber graves, rock graves, sarcophagi, limestone and limestone lidded graves, urns, cist graves, pithos graves, pottery graves and simple earth graves.
      	The thesis evaluated the architectural features, typological distinctions and intra-grave finds of the regional graves. As a result of the studies, many similarities and differences were examined, taking into account the burial traditions and periods of the grave types. Tumuli, sarcophagi, boat graves, urn graves and simple earthen graves are the most common in the necropolises studiet in the region. Tumuli, especially the rock graves of Tisna, can be considered as groups of monumental graves. In these graves, which were severely damaged by illegal excavations, only the architecture of the graves could be evaluated. Some of the graves, which were built on very suitable sites, are very important fort he archaeology of Western Anatolia.
	Graves samples from the Hellenistic period in this region, which contain different types of graves, have been studiet, but it is clear that the density of graves belongs to the post-Hellenistic period. This situation must be directly proportional to the increase in population after the 4th century BC.
	A unique grave type specific to the Aeolis region before the Hellenistic period is known only from an example from Tisna. The rock-cut tombs known from both Tisna and Larisa appear to be the characteristic monumental graves of the region. It is believed that by increasing archaeological fieldwork in the Aeolis region it will be possible to obtain more comprehensive information in terms of settlement archaeology as well as more necropolises.