Misyoner faaliyetlerinin Osmanlı kentlerinin biçimlenmesine etkisi- merkezi Türkiye misyonu örneği
The effect of missionary activities on the shaping of Ottoman cities- the case of central Turkey mission
Yazar: ÖZGE BOZGEYİK
Danışman: PROF. DR. FAZİLET DUYGU SABAN
Çukurova Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Adana = Adana ; Gaziantep = Gaziantep ; Kent morfolojisi = Urban morphology ; Misyon = Mission ; Misyonerlik faaliyetleri = Missionary activities

Özet:
Bu tez çalışması politik, dini, etnik, düşünsel olayların simgesi mekânların şehir içi dağılımlarını incelemeyi ve konumsal özellikleriyle şehir morfolojisinde oluşturdukları değişim ve dönüşümü misyonerlik faaliyetleri üzerinden tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda 19. yy. içinde ve 20. yy. başında Osmanlı İmparatorluğu'nda yoğun şekilde faaliyet gösteren misyoner örgütlerden Amerikalı Yabancı Misyon Görevlileri Kurumu (ABCFM)'nun "Merkezi Türkiye Misyonu"na ait Adana, Gaziantep, Kahramanmaraş ve Saimbeyli (Haçin) istasyonlarının tarihi ve coğrafi özellikleri araştırılmış, inşa edilen Hristiyan misyoner yapılarının nitelikleri incelenerek dönem haritaları üzerine işlenmiş, bugünkü korunma durumlarına ilişkin bilgiler derlenmiştir. Elde edilen en net bilgiler doğrultusunda Adana ve Gaziantep üzerinden yapılan morfolojik analiz, yapıların şehirdeki konumsal özelliklerinin, yerleşimdeki parsel organizasyonunun, sokak dokusunda meydana getirdikleri değişimin karşılaştırmalı çalışmasına dayanmaktadır. Yapılan çalışma sonucunda inşa edilen yapıların topografik ve iklimsel özellikler doğrultusunda belirli ilkelere göre inşa edildiği, şehir siluetinde ve şehrin morfolojik dokusunda baskın mimari öğeler oldukları, bütünleşik koruma ilkelerine göre korunmaları gerektiği anlaşılmıştır.

Abstract:
This thesis study aims to examine the urban distribution of the symbolic places of political, religious, ethnic, and intellectual events and to establish the changes and transformations they created in the city's morphology with their location characteristics through missionary activities. In this regard, the historical and geographical characteristics of Adana, Gaziantep, Kahramanmaraş, and Saimbeyli (Haçin) stations belonging to the "Central Turkey Mission" of the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM), one of the missionary organizations operating in the Ottoman Empire intensively in the 19th century and at the beginning of the 20th century were researched, the characteristics of the Christian missionary structures were examined and indicated on the period maps, and the information on their current conservation conditions was compiled. The morphological analysis on Adana and Gaziantep conducted in accordance with the most accurate information obtained is based on a comparative study of the location characteristics of the structures in the city, the parcel organization in the settlement, and the change they caused on the texture of streets. As a result of the study, it was found out that the structures were built according to certain principles as per the topographical and climatic characteristics, they are the dominant architectural elements in the city silhouette and the morphological texture of the city, and they should be conserved according to integrated conservation principles.