Samsun'daki ahşap yığma camilerin ulusal seri miras önerisi kapsamında değerlendirilmesi
Evaluation of wooden mosques in Samsun within the scope of the serial national property proposal
Yazar: ZEYNEP AKTAŞ
Danışman: PROF. DR. AYNUR ÇİFCİ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Ahşap = Wooden ; Cami = Jami ; Samsun = Samsun ; UNESCO = United Nation Educational Scientific and Cultural Organization

Özet:
Karadeniz Bölgesi'nde var olan geniş ormanlık alanlar, bu bölgede farklı işlevlere sahip önemli bir ahşap mimari mirasın gelişmesini sağlamıştır. Samsun kırsalda tespit edilen 107 ahşap yığma yapım tekniği ile inşa edilen cami ile öne çıkmaktadır. Bu camiler sahip oldukları eskilik, teknik, estetik, süreklilik gibi değerler doğrultusunda korunması gerekli kültür varlıklarıdır. Bu yapılardan bazıları mimari açıdan daha da nitelikli olup özel hedeflerle yaklaşılması gereken değerlerdir.   
UNESCO aynı ülke sınırları içindeki farklı konumlarda bulunan ve birbirleri ile önemli bir bağlantı ya da ilişki içindeki varlıkları 'ulusal seri miras' olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda tez kapsamında incelenen camilerden 9'u 'ulusal seri miras' adayı olarak değerlendirilmiştir. 
Her ne kadar ahşap camiler daha önce çeşitli bilim dallarından akademik çalışmalara konu olmuş olsalar da camilerin mimari koruma perspektifinden çok az ele alındığı, nitelikli belgeleme çalışmalarının yeterli olmadığı, yapım tekniği ve özgün detayların neredeyse hiç çizilmediği ve uluslararası literatürde temsiliyetlerinin çok az olduğu görülmektedir. 
Hazırlanan tez çalışmasında giriş bölümünden sonra 'ulusal seri miras' için kavramsal çerçeve sunulmuş olup karşılaştırmalı analizlerle ahşap yığma camilerin 'ulusal seri miras' olma potansiyeli tartışılmıştır. Üçüncü bölümde ise il genelindeki 107 caminin mimari özellikleri ele alınmıştır. Bu bölümde yapılan değerlendirmeler sonucunda çeşitli kriterler belirlenerek 'ulusal seri miras' olmaya aday 9 cami detaylı olarak dördüncü bölümde sunulmuştur. Devamında bu bölümlerden gelen veriler doğrultusunda tespit edilen koruma sorunları için koruma önerileri geliştirilmiş olup devamında tartışma ve değerlendirmeye yer verilmiştir. 
Tez kapsamında il genelindeki camilerin kapsamlı belgeleme çalışmalarının yapılması, mevcut koruma sorunlarının doğru tanımlanması ve uluslararası güncel koruma yaklaşımları ile önerilerin geliştirilmesi, UNESCO 'ulusal seri varlık' çerçevesinde bu yapıların detaylı olarak değerlerinin tanımlanabilmeleri, bu potansiyele sahip diğer iller için de öncü bir çalışma niteliğindedir. İlerleyen zamanlarda Gürcistan Adjara'daki ahşap yığma camiler de dahil edilerek bu potansiyel sınır aşırı miras kapsamında ele alınabilir.

Abstract:
The broad forested areas in the Black Sea Region have led to the development of an important wooden architectural heritage with different functions. Samsun stands out with 107 mosques constructed using the wooden load-bearing technique identified in the rural areas. These mosques, due to their antiquity, technique, aesthetics, and continuity, are cultural assets that must be preserved. Some of these structures are of even higher architectural quality and should be approached with special consideration.
UNESCO defines assets located in different locations within the same country and having significant connections or relationships with each other as "serial national property". In this context, 9 of the mosques examined within the scope of the thesis have been evaluated as candidates for "serial national heritage".
Although wooden mosques have previously been the subject of academic studies from various disciplines, it is evident that they have been seldom addressed from an architectural conservation perspective. There is a lack of sufficient high-quality documentation, with construction techniques and original details rarely being drawn, and their representation in international literature is minimal.
In the doctoral thesis, after the introduction, the conceptual framework for 'national serial heritage' is presented and the potential of wooden mosques as "national serial heritage" is discussed through comparative analysis. In the third chapter, the architectural characteristics of 107 mosques in the province are discussed. As a result of the evaluations made in this section, 9 mosques, which are candidates to be "national serial heritage" by determining various criteria, are presented in detail in the fourth section. In the following section, conservation suggestions have been developed for the conservation problems identified in line with the data from these sections, followed by discussion and evaluation.
Within the scope of the thesis, comprehensive documentation of the mosques across the province, accurate identification of existing conservation issues, and development of recommendations based on current international conservation approaches, as well as the determination of construction dates through dendrochronological analyses, are carried out. The detailed definition of the values of these structures within the framework of UNESCO "serial national property" serves as a pioneering study for other provinces with similar potential.
Within the scope of the thesis, the comprehensive documentation of the mosques in the province, the correct identification of the current conservation problems and the development of recommendations with current international conservation approaches and the detailed identification of the values of these buildings within the framework of UNESCO "national serial property" is a pioneering study for other provinces with this potential. In the future, wooden mosques in Georgia, Adjara could also be included in the scope of this potential transboundary heritage.