Türkiye'de yerel özerkliğin yükselişi ve düşüşü: Gültepe örneği (1973-1980)
The rise and fall of local autonomy in Turkey: The case of Gültepe (1973-1980)
Yazar: TURGAY GÜLPINAR
Danışman: DOÇ. DR. SONAY BAYRAMOĞLU ÖZUĞURLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Ankara-Altındağ-Gültepe = Ankara-Altındağ-Gültepe ; Gecekondular = Squatters ; Gecekondulaşma = Squattings ; Toplumcu belediyecilik = Social municipalism ; Yerel özerklik = Local autonomy ; Özerklik = Autonomy ; İstanbul-Gültepe = İstanbul-Gültepe ; İzmir-Konak-Gültepe = İzmir-Konak-Gültepe

Özet:
1950'lerin başında iç ve dış göçler sonucunda İzmir merkezinin çok yakınında bir
gecekondu yerleşimi olarak oluşan ve 1956 yılında bir köy olarak örgütlenen Gültepe'de,
1963 yılında belediye kurulmuştur. 1964'te TİP'in desteklediği bağımsız adayın belediye
başkanı seçilmesiyle Gültepe ilk kez Türkiye siyasal gündemine girmiştir. 1968-1973
arasında AP'li belediye başkanınca yönetilen Gültepe Belediyesi, 1973-1980 tarihleri
arasında CHP'li Aydın Erten'in başkanlığında toplumcu belediyecilik anlayışının önemli
örneklerinden biri hâline gelmiştir. 1980 yılının Ocak ve Şubat ayları boyunca süren
TARİŞ Eylemleri sırasında Gültepe Belediyesi ve sakinleri, TARİŞ işçilerinin direnişine
destek vermişlerdir. Bunun sonucunda 8–16 Şubat 1980 günlerinde Gültepe, merkezi
yönetimin otoritesinin zayıfladığı bir yere dönüşmüştür. Gültepe Belediyesi 12 Eylül
Darbesi sonrasında büyük kentlerin yakınındaki belediyelerin kapatılmasına ilişkin
kararla tüzel kişiliğine son verilen belediyelerden biri olmuştur. Gültepe, 1980 öncesinde
kent hayatında önemli ekonomik, toplumsal ve siyasal konuma sahip olmuş olsa da
1980'den sonra bu konumunu yitirmiştir.
Bu çalışmanın amacı, bugün çoğu İzmirlinin dahi önemi hakkında fikir sahibi
olmadığı ancak Türkiye siyasal tarihinin önemli olaylarından biri olan Gültepe
Direnişi'ni, onu mümkün kılan Gültepe Belediyesinin faaliyetlerini ve Gültepe'nin
sakinlerinin belediyeyle olan ilişkilerini analiz etmektir. Çalışma boyunca odaklanılan
sorun, 1950 yılı sonrasında göçlerle oluşmaya başlamış yeni bir işçi semti ve bir
gecekondu yerleşimi olan Gültepe'de nasıl bir yerel özerklik deneyiminin yaşandığını
anlamaktır. 1970'lerin siyasal ortamında toplumcu belediyecilik uygulamalarının ve
sosyalist siyasetlerin yerel hizmetlerin üretimine katılmasının sonucu olarak Gültepe,
özgün bir yerel özerklik deneyiminin mekânı olmuştur.
Tezde, toplumcu belediyecilik politikası ve uygulamalarının Gültepe örneğini
anlamada katkı sağlamasına karşın, Gültepe deneyiminin bir bütün halinde bu siyasal
programının çerçevesine sığmadığı savunulmaktadır. Çünkü toplumcu belediyeciliğin
sınıf merkezli bakış açısının aksine Gültepe, tekil bir siyasal yapıdan değil, kendi içinde
çelişen ya da yan yana gelebilen farklı yerel kimliklerden oluşmaktadır. Bu nedenle de
vaka analizi yaklaşımının izlendiği çalışmada, yerel topluluğun kendi ortak yaşamını
yaratması anlamında kullanılacak olan yerel özerklik kavramı üzerinden hareket edilmiş
ve Gültepe'de yerel özerkliğin inşası sürecinin araştırılmasına odaklanılmıştır. Yapılan
görüşmelerin, incelenen yazılı ve görsel kaynakların sağladığı verilerin analizi sonucunda
edinilen ana bulguların ilki, Gültepe'nin yerel özerkliğinin; daha çok törensel edimler,
kamusal mekânlar ve semboller üzerinden inşa edilmiş olduğunu göstermektedir. Bunun
yanı sıra yerel özerkliğin dışa karşı kuruluşunda, merkezi yönetimle yaşanan çatışmanın
belirleyici olduğu saptanmıştır. Bu çatışma, kahramanlık miti bağlamında kurgulanmıştır;
Başkan Erten özelinde yerel kahraman imgesinin Gültepe yerel kimliğinin oluşumunda
büyük etkisi olduğu görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Gültepe Belediyesi, toplumcu belediyecilik, yerel özerklik,
gecekondu, Aydın Erten

Abstract:
Due to the internal and external migrations in the early 1950s, Gültepe that was
formed as a slum settlement very close to the center of Izmir and was organized as a
village in 1956, the municipality was established in 1963. In 1964, when an independent
candidate supported by TIP became mayor, Gültepe entered the Turkish political agenda
for the first time. Between 1968 and 1973, Gültepe Municipality was governed by a
mayor from AP, and between 1973 and 1980, it became one of the important examples
of municipal socialism mentality under the mayoralty of Aydın Erten from CHP. Gültepe
Municipality and residents of Gültepe supported the TARİŞ movement and the resistance
of the TARİŞ workers in january and february of 1980. As a result, on February 8-16,
1980, Gültepe turned into a place where the authority of the central government was
weakened. Gültepe Municipality has become one of the municipalities that has ceased to
be a legal entity after the Coup of September 12 with the decision to close the
municipalities near the big cities. Although Gültepe had an important economic, social
and political position in urban life before 1980, it lost this position after 1980.
The aim of this study is to analyze the lesser known Gültepe Resistance, which is
one of the important events in the political history of Turkey, the activities of the Gültepe
Municipality that set ground for that process, and the relations of the residents of Gültepe
with the municipality. The problem focused on throughout the study is to understand what
kind of local autonomy experience there was in Gültepe where was a new district of
workers and a slum settlement that began to be formed by migrations after 1950. As a
result of the municipal socialism practices and the participation of socialist organizations
in the production of local services in the political environment of the 1970s, Gültepe has
become a place of an original local autonomy experience.
In the thesis, it is argued that although the municipal socialism policy and
practices contribute to understanding the example of Gültepe, the experience of Gültepe as a whole does not fit into the framework of this political program. Because, contrary to
the class-centered point of view of municipal socialism, Gültepe is not composed of a
singular political structure, but of different local identities that may contradict or side with
each other. Therefore, in the study where the case analysis approach is followed, the
concept of local autonomy used in the sense that the local community creates its own
public life was acted upon and the research of the process of construction local autonomy
in Gültepe was focused on. The first of the main findings obtained as a result of the
interviews and the analysis of the data provided by the written and visual sources shows
that the local autonomy of Gültepe was built mainly on ceremonial acts, public spaces
and symbols. In addition, it has been determined that the conflict with the central
government was decisive in the establishment of local autonomy against the outside. This
conflict was created in the context of the heroic myth; it was seen that the image of a local
hero, especially mayor Erten, had a great influence on the formation of the local identity
of Gültepe.
Keywords: Gültepe Municipality, municipal socialism, local autonomy, slums, Aydın
Erten