Tarihi tekstil konservasyonunda temizlik uygulaması
Cleaning technique at historical textile conservation
Yazar: FATMA BANU UÇAR
Danışman: DOÇ. DR. SAİT BAŞARAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Taşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1999
Konu: El Sanatları = Crafts ; Müzecilik = Museology
Dizin: Bakım onarım = Maintenance repairing ; Eski eserler = Ancient monuments ; Konservasyon = Conservation ; Tekstil ürünleri = Textile products ; Temizlik = Clean liness

Özet:
134 Özet Bu tezin konusu; etnografik, arkeolojik ve antik tekstil ürünlerinin yaşam sürelerini uzatmak amacı ile laboratuvarda uygulanan temizlik çalışmasıdır. Tekstil organik madde olduğu için inorganik maddelere kıyasla daha hızlı ve kolay bozulacaktır. Konservatör doğru uygulamayı seçebilmek için tekstil kimyasını ve bozulma nedenlerini bilmelidir. Doğal kaynaklı bitkisel liflerin kimyasal yapısı selüloz, hayvansal liflerin ise proteindir. Liflerin en önemli özelliği gözenekli yapısıdır. Bu gözenekler boyayı suyu ve temizlik işleminde kullanılan kimyasalların emişinde önemli rol oynar. Lifin mekanik ve fiziksel değerleri uygulanan testlerle standart laştırılmıştır. Doğal boyalar için bitkiler kullanılırdı ve farklı renkler elde edebilmek için boyama sırasında metal tuzlarının yardımı gerekirdi. Sentetik boyalar asit, basik, vat, direk boyalar gibi uygulanışlarına göre sınıflandırılır. Boyamada kullanılan sıcak su ile su moleküllerine bağlanan boya molekülleri lifin gözeneklerine yerleşir ve kovalent bağlarla life yapışır. Bunun için mordan adı verilen bu işlemi kolaylaştırıcı bir ek madde boya banyosuna eklenir. Bu ek madde zaman içinde lifin molekül zincirlerini kırar veya yıkama sırasında reaksiyona geçerek boyayı hareketlendi rebilecegi için yıkama öncesinde tekstil in boyası dikkatle tanımlanmalıdır. Tekstili bozan çevresel faktörler ışık, nem, ısı, kir, biyolojik saldırı (küf böcek) asidik ve alkali reaksiyonlardir. Bunlarin lif, boya ve metal üzerindeki etkileri tekstilin yukarıda sayılan bileşenlerinin yapısına ve çeşidine bağli olarak değişebilmektedir. Işik photolysis ve photosensitization olarak yaydığı ışınlarla lifin kimyasal yapısını değiştirecektir. Nemdeki dalgalanmalar tekstilin en büyük düşmanıdır. Lif ve boyanın kimyasal yapısındaki değişikliğin geriye dönüşümü olmayacaktır. Kaybedilen değerler olduğu gibi kabul edilmeli ve konservasyon çalışmasının sonucunda nesnede mucizevi değişiklikler beklenmemelidir. Bu tür bir yaklaşım nesneye daha fazla zarar vermekten başka işe yaramayacaktir. Temizlik işlemine başlanmadan önce bu bilgilerin değerlendirilmesi ve yöntem seçimi için çalışılacak nesne tanınmalıdır. Hazırlanacak rapor da lif, boya, dokuma türü ve bunların durumları tarif edilir. Lifin tanımlanışı için polarized mikroskop ve diğer analiz yöntemleri kullanılır. Boya ve baskının tanımı içinde çeşitli analizler yapılır. Bunların uygulanacak yöntemlerle göstereceği reaksiyonu önceden tahmin etmek güçtür bu yüzden tespit raporu135 hazırlanırken yapılacak testler konservatöru işlem sırasında zor anlar yaşatmamak için gereklidir. Kulllanılan malzeme, harcanan zaman tahmini işlemi hızlandıracak ve aksilikleri azaltacaktır, işlem öncesi nesnenin slayt 'i çekilmelidir. Temizlik işleminde konservator bu rapora uymalı eğer bir terslik çikarsa veya değişiklik olursa çalişma kartına işlenmelidir. Temizlik işleminin amacı tekstilin yapısında bulunan yabancı maddeleri uzaklaştırmak ve nötr seviyeye getirmektir. Bunun içinde öncelikle mekanik temizleme ile işleme başlanır. Ayarlanabilir emiş gücü veya diğer aletler tekstilin yüzeyinde bulunan korozyon, küf veya gevşek toz tanecikleri toplanmaya yardim eder. Islak temizliğe di-onized su ile çalkalayarak başlanır. Bunun amacı nesnenin pH dengesini -nötr- 7 seviyesine getirmektir. Yüzeyinde görülen renk değişimlerinin ve lekelerin uzaklaştırılması için yüzey etken madde temelli konservasyon için hazırlanmış deterjanlar, veya yüzdesi düşük ağartıcılar kullanılır. Nişastalı tortular için enzim ile çalışılmalıdır. Uygulama sırasında çalışılan yerdeki düzeneğin, başarıda rolü büyük olacaktır. Solvent temizlik; tekstilde kullanılan boyanın kaçıcı olduğu şartlaröa veya suya girmeyecek yapıda malzemelerin (deri, metal gibi) varlığı durumunda başvurulan bir yöntemdir. Kullanılan solventler kimyasallar özelliklerine göre grublandırılmıştır. Nemlendirme son yıllarda güvenli oluşu nedeni ile çok sık kullanılan bir yöntemdir. Kontak temizlik ve nemlendirmede esas; suyun buharlaşma sırasında lifin yapısından çıkarken yabancı molekülleride nesnenin yüzeyine taşıması esnasında, bunların tekrardan life işlemesine izin vermeden yüzeyine kapatılan bir pamukluya aktarılmasıdır. Temizlik işlemi sonrasında nesnenin slaytı tekrar çekilmeli ve rapora eklenmelidir, işlem sonrası rapor daha sonra çi kaçak aksilikler veya değişikler için konservatorun sorumluluğunu gösterecek bir belge niteliğindedir.

Abstract:
136 summary The subject of this thesis is the cleaning techniques used in the laboratory to prolong the life of ethnografic, archaeological and antique textiles. Being organic, textiles deteriorate relatively rapidly compared to inorganic metarials. In order for the conservator to be able to apply the correct procedure conservator must know the chemical composition of the piece and reasons for its deterioration. The chemical composition of fibres which have their source in plant meterial is cellulose, while those from animal products are composed of proteins. The most important feature of any fibre is its porosity, as these pores absorb dye, water and chemicals used for cleaning and this play an important role in choosing methods. Tests of the mechanical and physical properties of fibre have become standard. In the past natural dyes were used, and in order to be able to obtain different colours the help of metal salts was required. Synthetic dyes can be categorised into acid, basic, vat and direct dyes. Dye molecules become attached to the water molecules in the hot water used in preparing the dye, this mixture then enters the pores in the fibre covalent bonds are formed with the molecules in the fibre. To make this process easier a substance, called a mordant, is added to the dye. In time the additive can break the bonds of the fibre's molecules, or can react with chemicals used in cleaning. Therefore it is important to carefully identify the type before starting the cleaning process. Environmental factors that effect the deterioration of fibres are light, damp, heat, dirt, biological attack (mould, insect) and acidic or alkaline reactions. The effects of these differ according to the type and combinaton of fibre, dye and metal used. Light changes the chemical composition of fibre by means of photochemical reaction, but the greatest enemy of textiles are changes in humidity. Moreover, as in these case the chemistry of the fibre is changed, there is no way to return it to its original condition. We must simply accept the loss of certain properties of the fibre and not expect any miracle at the conclusion of the conservation work. The kind of approch which attempts too ambitious a renovation usually results in noting more than further damage to the object. Before begining to clean the chosen object it must be accurately analysed and the above factors must taken into account. Fibre, dye and weavw type and their conditions are described in the pre- treatment report. A polarised microscope and other methods of analys are used for identification of the fibre; for the dye and other compotents there are various analytic methods with this information it is possible to guessT67 beforehand what chemical reactions will occur during treatment, and so to avoid difficulties later it is necessary to include the results of all the tests in the identification report. Estimating before starting the process of cleaning what materials and how much time will be necessary speeds up the job and reduces mistakes. Also slices of object should be taken before any work has been done while working the conservator must follow this report and any problems or changes should be noted. The purpose of cleaning is to get rid of foreign matter attached to the object and to bring it to a neutral level, and usually the process starts with mechanical cleaning. Adjustable vacuum cleaners and other tools are used to collect corrosion, mold or other loose dirt particle from the surface of the textile. Wet cleaning begins wit the use of di-onize water, with the purpose of bringing the object's pH level to seven, that is neutral. For removing visible colour changes and stains on the surface specially prepared detergents and mild bleaches are used, and starch deposits are removed using enzymes. The equipment and arrangment of the laboratory play a big role in the success of the treatment. In cases where the dye used is non-fast or the material is non-porous (e.g. leather, metal). Solvent cleaning may be applied. These solvents are grouped according to their chemical properties. In recent years humidification, being a safe cleaning method, has become a much used method. The principle of contact cleaning and humidification is that the particles of dirt are brought to the surface and to prevent them returning to the material are soaked up by a layer of cotton wool. After cleaning slides are again taken of the object and these are added to the report. A post- treatment report is then prepared and signed by the conservator for the purpose of determining the responsibility for any for any problems that occur after the cleaning.