Ermeni sorununun ortaya çıkış ve gelişim sürecinde İstanbul Ermeni Patrikhanesi'nin tutumu (1878-1923)
The attitude of the Armenian Patriarchate of Istanbul in the process of emergence and evolution of the Armenian question (1878-1923)
Yazar: RAMAZAN ERHAN GÜLLÜ
Danışman: PROF. DR. ALİ ARSLAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Tarih = History
Dizin: Ermeni ayaklanmaları = Armenian rebellions ; Ermeni olayları = Armenian events ; Ermeni sorunu = Armenian question ; Ermeniler = Armenians ; Türk-Ermeni ilişkileri = Turkish-Armenian relations ; İstanbul Ermeni Patrikhanesi = İstanbul Armania Patriarchate

Özet:
Osmanlı Devleti?nin özellikle son yüzyılına damgasını vuran en ciddi problemlerden biri olan Ermeni sorunu, ortaya çıkış ve gelişim süreci itibariyle çok farklı boyutlara sahiptir. Bu çalışmanın amacı, Ermeni Patrikhanesi?nin ve onun başındaki patriklerin bu süreçte nasıl bir tutum içinde olduklarını incelemektir.Tanzimat ve Islahat Fermanları öncesi, Ermeni cemaati üzerinde tek yetkili makam olan patrikhane ve onun idarecisi olan patrik, kendi cemaatine karşı ciddi bir yaptırım gücüne sahipti ve devlet de patriğin bu konumunu destekleyerek Ermeni cemaatine karşı merkezî gücünü bu sayede korumuş oluyordu. Fakat 19. yüzyıl boyunca uygulanan çeşitli reformlarla patriğin statüsünde bazı değişiklikler yapıldı. Patriğin yetkilerini büyük oranda patrikhane içindeki ruhani olmayan (sivil) güç odaklarına bıraktığı ve bundan kısa süre sonra imzalanan Berlin Antlaşması ile de Ermeni sorununun uluslararası bir boyut kazandığı süreç, patriklerin tavırlarında da genel bir değişimin yaşanmasına sebep oldu. Patrikhanenin Avrupa devletlerinin soruna artık rahatlıkla müdahale edebildikleri ve gelişen Ermeni silahlı hareketine paralel olarak bağımsız Ermenistan arzusunun Ermeni cemaati arasında gittikçe daha çok taraftar bulduğu bu sürecin dışında kalması mümkün değildi. Bu süreçte bazı patrikler silahlı hareketlerin bizzat kendilerine yönelmesi pahasına devlet kurumlarıyla işbirliğini sürdürürken bazıları cemaatleri üzerindeki etkinliklerini kaybetmemek adına din adamından ziyade politikacı veya sivil liderlermişçesine hareket etmeye başlamışlardır. Patriklerin bu kişisel tavırlarına paralel olarak da Ermeni sorunu büyük oranda patrikhanenin genel tutumu çerçevesinde şekillenmiştir.


Anahtar Sözcükler: Ermeni Patrikhanesi, Ermeni Kilisesi, Ermeni Sorunu

Abstract:
Armenian Question, which is one of the most important problems marking the last years of Ottoman State, has many different dimensions in terms of its coming out and progressing. The purpose of this study is to research the manners of Armenian Patriarchate and the patriarchs manners during the process. Before the Rescript of Gulhane and Edict of Reform, the church and the patriarch, administrator of the church, had a great effect on Armenian society and the Ottoman State maintained his authority on Armenian society by supporting the position of the patrician. However, throughout 19th century, the position of the patriarch had some alterations due to some reforms.The process during which Armenian problem became an international issue because the Patriarch turned his authorities to civil, unspiritual power groups in the church and soon after that Berlin Treaty was signed, also caused some differences to come out in the manners of the patriarchs. It was not possible for the Church to stay out of this process during which European states intervened the issue and the idea of independent Armenia in paralel with Armenain armed action found more and more supporters day by day among Armenian society. While some of the patricians coordinated with state authorities in spite of the risk of being killed by the armed forces, some other patriarchs moved as if they were a politician or civil leader in order not to lose their authority on their socity. And in paralel with the personal manners of Patriarchs, Armenian question formed substantially in accord with the manners of the church.


Key Words: Armenian Patriarchate, Armenian Church, Armenian Question