Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının vatandaşlık eğitimi odaklı politik okuryazarlığının geliştirilmesi
Developing political literacy of social studies teacher candidates for citizenship education
Yazar: SELDA ŞAN
Danışman: PROF. DR. CEMİL ÖZTÜRK ; DOÇ. DR. AHMET KATILMIŞ
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Aday öğretmenler = Candidate teachers ; Siyaset okuryazarlığı = Political literacy ; Sosyal bilgiler = Social studies ; Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education ; Vatandaşlık eğitimi = Citizenship education ; Vatandaşlık okuryazarlığı = Citizenship literacy ; Öğretmen yetiştirme = Teacher training

Özet:
Uluslararası literatürde politik okuryazarlık, ilk etapta politik eğitim amaçlı ortaya
çıkmış ancak zamanla vatandaşlık eğitimi amaçlı ele alınmıştır. Günümüzde de vatandaşlık
eğitimi kapsamında ele alınmaya devam etmektedir. Avrupa ülkeleri, daha adil bir dünyaya
ve vatandaşlara sahip olabilmek adına eğitim programlarında politik okuryazarlığa yer
vermektedir. Politik okuryazarlık, vatandaşlık eğitiminin üç temel bileşeninden birini
oluşturmaktadır. Vatandaşlık eğitimi için çok önemli bir unsur olan politik okuryazarlık,
bireylerin bilgi, beceri ve değerleri kullanarak yönetime katılmasıdır. Bu yönetim ailede,
okulda, iş yerinde, ülkede ve dünyada ele alınabilmektedir. Diğer bir ifade ile bireylerin bir
aile yönetimindeki politikayı ya da bir ülke yönetimindeki politikayı analiz edip
değerlendirmesi ve katılımda bulunmasıdır. Politik okuryazarlık, kararlar alınırken ve politik
katılım sağlanırken bireylerin hoşgörü, adalet, saygı gibi demokratik değerleri benimsemesi
ve kullanmasıdır. Politik okuryazarlık bireylerin bilgi, beceri ve değerlere sahip etkili ve
etkin vatandaşlar olmasını sağlamaktadır.
Sosyal bilgiler, Amerika kıtasında toplumsal kaynaşmayı sağlamak için vatandaşlık
eğitimi amaçlı bir ders olarak ortaya çıkmıştır. Vatandaşlık eğitimini temel alan sosyal
bilgilerde politik okuryazarlık önemli bir yer edinmektedir. 21. yüzyılda politik okuryazar
vatandaşların yetiştirilmek istenmesi ile Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere bazı
ülkeler, programlarında politik okuryazarlığa yer vermektedir. Türkiye'de de 2018 yılında
Sosyal Bilgiler Öğretim Programı'nda bir beceri olarak politik okuryazarlığa yer verilmiştir.
Ancak tam anlamı ile politik okuryazarlığın bilinmediği, sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve
öğretmen adaylarının politik okuryazarlık düzeylerinin iyi olmadığı da ilgili literatürde
görülebilmektedir. Politik okuryazarlığı tam anlamıyla bilen ve politik okuryazar bireyler
yetiştirebilecek düzeyde politik okuryazar olan sosyal bilgiler öğretmenlerinin olması önem
arz etmektedir. Bu nedenle bu doktora tezinde sosyal bilgiler öğretmen adaylarının
vatandaşlık eğitimi amaçlı politik okuryazarlığının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla
Ege Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Öğretmenliği lisans programında okuyan
ve "Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar" dersini alan ikinci sınıf öğrencileri ile bu çalışma
gerçekleştirilmiştir. 2018-2019 eğitim ve öğretim döneminde bir dönem boyunca, nitel bir
araştırma deseni olan eylem araştırması ile sosyal bilgiler öğretmen adaylarının politik
okuryazarlık gelişimi incelenmiştir. Araştırmada 2N formu, gözlem, görüşme, araştırmacı
yansıtıcı günlüğü, öğrenci yansıtıcı günlüğü, etkinlik çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme
formlarından elde edilen veriler, betimsel ve içerik analizi ile analiz edilmiştir. Araştırmada 
geçerlik ve güvenirliği sağlamak adına veri toplama araçları ve politik okuryazarlık eğitimi
etkinliklerine yönelik uzman görüşleri alınmıştır. Eylem araştırması Danışma/Geçerlik
Komitesi belirlenmiştir. Araştırmacı, verileri iki farklı zamanda analiz etmiş ve bunun yanı
sıra ikinci bir araştırmacının da verileri analiz etmesi istenmiştir. Verilerin analizinde
katılımcılara ait görüşlerden sık sık doğrudan alıntılar yapılmıştır.
2N formu, gözlem, görüşme, araştırmacı yansıtıcı günlüğü, öğrenci yansıtıcı günlüğü,
etkinlik çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formlarından elde edilen bulgulara göre şu
sonuçlara ulaşılmıştır: Politik Okuryazarlık Eğitimi [POLOKE], sosyal bilgiler öğretmen
adaylarının politik okuryazarlığının geliştirilmesinde etkili olmuştur. Sosyal bilgiler
öğretmen adayları, eğitim sonrasında politik okuryazarlık bilgi, beceri ve değerler
bakımından önemli derecede gelişim göstermiştir. Politik okuryazarlık ailede, okulda,
iş yerinde, ülkede, dünya yönetiminde var olan politika üzerine bilgi, beceri ve değerleri
kullanarak politik katılım sergilemek olarak tanımlanmıştır. Sosyal Bilgiler öğretmen
adayları politik okuryazarlığı bilgi, beceri ve değerler boyutunda tanımlarken en çok empati,
politik katılım becerileri ile hoşgörü ve adalet değerleri üzerinde durmuştur. Bu beceri ve
değerler, politik okuryazarlığın literatürdeki temel politik okuryazarlık beceri ve
değerleridir. Kendilerini eğitim sonrasında politik okuryazar bir birey olarak gören sosyal
bilgiler öğretmen adayları, POLOKE'nin politik okuryazarlığını geliştirdiğini
belirtmektedirler. Vatandaşlık eğitimi ve öğretmen eğitimi kapsamında donanımlı, etkili
vatandaşlar ve öğretmenler yetiştirebilmek için sosyal bilgiler öğretmenliği lisans
programlarında ve eğitim fakültesindeki diğer öğretmenlik eğitimi programlarında politik
okuryazarlığa mutlaka yer verilmesi gerektiğini düşünmektedirler. Politik okuryazarlık
eğitiminin tartışmaya dayalı olması, farklı yöntem ve teknikleri içermesi, öğrencilerin derste
aktif olması hoşa giden durumu yansıtmaktadır. Ancak araştırma kapsamında veri elde
edebilmek için yansıtıcı günlük ve öz değerlendirme formlarının doldurulmasından diğer bir
ifade ile çok fazla yazı yazılmasından çok da memnun olmadıkları görülmektedir. Araştırma
sonucunda sosyal bilgiler öğretmen eğitiminde vatandaşlık eğitimi amaçlı politik
okuryazarlık eğitimine yer verilmesi, politik okuryazar vatandaş olan öğretmenlerin
yetiştirilmesi, politik katılımın sağlanması için demokratik sınıf ortamının yaratılması ve
politik okuryazarlık eğitimi kapsamında araştırmaların arttırılması gerektiği önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Öğretmen eğitimi, politik okuryazarlık, politik okuryazarlık eğitimi,
sosyal bilgiler, vatandaşlık eğitimi

Abstract:
Political literacy first emerged for political education in the international literature, but
but has been addressed for citizenship education in time. Today, it also continues to be
addressed within the scope of citizenship education. European countries include political
literacy in their education programs in order to have a fairer world and citizens. Political
literacy constitutes one of the three basic components of citizenship education. Political
literacy, which is a very important element for citizenship education, is the participation of
individuals in management by using knowledge, skills and values. In other words, it means
that individuals analyze and evaluate the policy of a family or the policy of a country and
participate in it. Political literacy is to use and adoption of democratic values such as
tolerance, justice and respect while making decisions and ensuring political participation. It
enables individuals to become effective and active citizens with knowledge, skills and
values.
Social studies has emerged as a lesson for citizenship education to ensure social
cohesion in the American continent. Political literacy also has an important place in social
studies based on citizenship education. With the aim of raising politically literate citizens in
the 21st century, some countries, especially the European Union countries, include political
literacy in their programs. Besides in some countries, in Turkey political literacy has been
included as a skill in the 2018 Social Studies Curriculum. However, it can be seen in the
relevant literature that political literacy is not known exactly and the political literacy levels
of social studies teachers and teacher candidates are not good. There should be social studies
teachers who are fully aware of political literacy and who are politically literate enough to
raise politically literate individuals. Therefore, in this doctoral thesis, it is aimed to develop
the level of the political literacy of social studies teacher candidates for citizenship
education. With this purpose, this study was carried out with the second grade students who
are studying at Ege University, Faculty of Education Social Studies Teacher Education
undergraduate program and taking the "New Approaches in Social Studies" course. During
one semester in the 2018-2019 academic year, the development of political literacy of social
studies teacher candidates was examined through action research, which is a qualitative
research design, for one semester. In this study, the data obtained from 2N form, observation,
interview, researcher reflective diary, student reflective diary, activity worksheets and selfassessment forms were analyzed by descriptive and content analysis. Expert opinions on
data collection tools and political literacy training activities were obtained in order to ensure 
validity and reliability in the study. Moreover, the Action Research Advisory/Validity
Committee has been established. The researcher analyzed the data at two different times and
a second researcher was also asked to analyze the data. While analyzing the data, there are
frequent direct quotations from the opinions of the participants. According to the findings
obtained from the 2N form, observation, interview, researcher reflective diary, student
reflective diary, activity work papers and self-assessment forms, these results were obtained:
The Political Literacy Education [POLOKE] has had an impact on the development of
political literacy of social studies teacher candidates. Social studies teacher candidates
improved significantly in terms of political literacy knowledge, skills and values after the
education. Political literacy is defined as demonstrating political participation by using
knowledge, skills and values on politics in the family administration, school administration,
business administration, country and world administration. While Social Studies teacher
candidates defined political literacy in terms of knowledge, skills and values, they mostly
focused on empathy, political participation skills, tolerance and justice values. These skills
and values are the main skills and values of political literacy in the literature. Social studies
teacher candidates, who see themselves as a politically literate individual after education,
state that POLOKE has developed their political literacy. They think that political literacy
should definitely be included in social studies teacher education programs and other teacher
education programs in the faculty of education in order to train qualified and effective
citizens and teachers within the scope of citizenship education and teacher education. The
fact that political literacy education is based on discussion, that it includes different methods
and techniques, and that the students are active in the course reflect the pleasant situation.
However, it is seen that they are not very satisfied with filling the reflective diary and selfassessment forms, in other words, writing too many writings in order to obtain data within
the scope of the research. As a result of the research, it is suggested that social studies teacher
education should include political literacy education for citizenship education, to train
teachers to make them politically literate citizens, to create a democratic classroom
environment to ensure political participation and to increase researches within the scope of
political literacy education.

Key Words: Teacher educaiton, political literacy, political literacy education, social studies,
citizenship education.