Değişik ıslah zonlarından örneklenen kızılçam (Pinus brutia Ten.) ailelerinin dona dayanıklılıklarının belirlenmesi
Determination of cold resistant turkish red pine (Pinus brutia Ten.)  families sampled from different breeding zones
Yazar: ABDULLAH KAPLAN
Danışman: PROF. DR. ZAFER ÖLMEZ ; DR. ÖĞR. ÜYESİ BORA İMAL
Artvin Çoruh Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Orman Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ormancılık ve Orman Mühendisliği = Forestry and Forest Engineering
Dizin: Ağaç ıslahı = Tree breeding ; Bitki ıslahı = Plant breeding ; Kantitatif genetik = Quantitative genetic ; Seleksiyon ıslahı = Selective breeding ; Soğuk stresi = Cold stress

Özet:
Bu çalışmada, farklı ıslah zonlarında bulunan 3 farklı orijine ait ailelerin soğuğa dayanıklılık varyasyonunun ortaya konması amaçlanmıştır. Dona dayanıklılık testleri kış ve ilkbahar mevsiminde gerçekleştirilmiştir. Her iki mevsimde de kontrol grubu (+4°C) hariç 9 farklı sıcaklık kademesi kullanılmıştır. Dona dayanıklılık testlerinde 54 farklı aileden elde edilen 1+0 yaşındaki fidanlara ait sürgünler kullanılmıştır. Sürgünlerde oluşan don zararı hem klorofil floresans yöntemi ile hem de görsel değerlendirme yöntemi ile belirlenmiştir. Don zararının başladığı sıcaklıklar hem doğrusal olmayan model kullanılarak hesaplanan Lethal Temprature %50 (LT50) değerleri hem de çoklu karşılaştırma testi (Dunnet) ile ortaya konmaya çalışılmıştır. Her iki mevsimdeki kritik sıcaklık kademelerindeki (p<0.001) veriler kullanılarak genetik parametreler (kalıtım derecesi, genetik varyasyon katsayısı) ve ıslah değerleri tahmin edilmiştir. Araştırma sonucunda aileler arasında istatiksel ( p< 0.0001)  olarak fark bulunmuştur. Dunnet testi sonuçlarına göre kış mevsiminde don zararı sıcaklık aralığı  -17.5°C – 22.5°C, ilkbahar mevsiminde ise -15°C - 17.5°C olarak bulunmuştur. Kış mevsiminde en yüksek ve en düşük LT50 değerleri sırasıyla -23.25°C ve -18.60°C; ilkbahar mevsiminde ise -17.78°C ve 15.02°C olarak hesaplanmıştır. Bireysel ve aile ortalamaları kalıtım dereceleri kış mevsiminde sırasıyla 0.35 ve 0.57; ilkbahar mevsiminde ise 0.47 ve 0.64 olarak tahmin edilmiştir. Islah değeri en yüksek aile kış mevsiminde 3234 nolu aile ilkbahar mevsiminde ise 3236 nolu aile olarak bulunmuştur. LT50 değerlerinin ıslah değerleri ile korelasyonu kış mevsiminde 0.93; ilkbahar mevsiminde ise 0.98 olarak hesaplanmıştır. Bundan sonra orman ağacı türlerinde dona dayanıklılık üzerine yapılacak olan çalışmalarda orijin bazlı değil de aile bazlı olarak çalışmaların ele alınması ve çalışmanın amacına göre çalışılacak sıcaklık kademe sayısının belirlenmesi uygun olacaktır.  Değişen iklim koşulları göz önünde bulundurularak kızılçam ıslah programında dona dayanıklılık özelliklerinin dikkate alınması gereklidir.

Abstract:
In this study, it was aimed to reveal the cold hardiness variation of the families of three different origins from different breeding zones. Cold hardiness tests were carried out in winter and spring. Nine different temperature levels except for the control group (+4°C) were used in both seasons. Tests were carried out on shoots obtained from 1+0 year-old seedlings obtained from 54 different families. The cold damage in the shoots was determined by both the chlorophyll fluorescence and visual observation method. The temperatures at which cold damage starts in families were tried to be revealed both with Lethal Temprature 50% (LT50) values calculated using the non-linear model and with the multiple comparison test (Dunnet). Genetic parameters (heritability, genetic variation coefficient) and breeding values were estimated using the data at the critical temperature (p<0.001) levels in both seasons. As a result of the research, a statistical difference (p< 0.0001) was found between families. According to the Dunnet test results, the frost damage temperature range in winter was -17.5°C – 22.5°C, and in spring it was -15°C - 17.5°C.  With the non-linear model, the highest and lowest LT50 values were calculated as -23.25°C and -18.60°C in winter, and -17.78°C and 15.02°C in spring, respectively. Individual and family mean heritability were estimated as 0.35 and 0.57 in winter, and 0.47 and 0.64 in spring. The family with the highest breeding value is 3234 in spring, while 3236 is in spring. Spearman's rank correlation coefficients of LT50 values with breeding values was calculated as 0.93 in winter and 0.98 in spring. From now on, studies for cold hardiness in forest tree species carried out as family based and the number of temperature levels should be determined according to the purpose of the study. Cold hardiness characteristic should also be taken into account in the red pine breeding program considering the changing climatic conditions.