İslam-Osmanlı hukukunda tüketicinin korunması
Consumer protection in Islamic-Ottoman law
Yazar: ABDUSSAMED ATASOY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM ÜLKER
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Tüketicinin korunması kavramı 20. yy. ile ortaya çıkmıştır. Ancak doğrudan veya dolaylı olarak tüketicinin korunması yönünde faaliyetlerin başlangıç tarihi, insanlığın ilk dönemlerine kadar gitmektedir. İslam hukukunda tüketicinin korunmasına yönelik çok önemli uygulamalar mevcuttur. İslam dininde insanın temel alınması, hakka riayet edilmesi, adatmanın yasaklanması, zayıf konumda bulunanın daha fazla korunması gibi temel ilkeler de İslam hukukunda tüketicinin korunmasına yönelik önemli kuralların varlık göstergelerindendir. İslam hukukunun iki yönlü bir yapısının bulunması, tüketiciyi koruma faaliyetlerinin, günümüze nazaran çok daha tesirli olmasını sağlamaktadır. Rasulullah (sav) döneminden beri var olan bu koruma Raşit halifeler ve diğer İslam devletlerinde de gelişerek devam etmiştir.
İslam hukuku kurallarını uygulayan Osmanlı Devleti'nde de özellikle şer`i kanunlar, örfi kanunlar, resmi ve yarı-resmi kurumlar aracılığıyla tüketicileri koruyucu faaliyetler söz konusu olmuştur. Osmanlı uygulamasına bakıldığında, bulunulan çağın çok ötesinde tüketiciyi koruma faaliyetleri olduğu görülmektedir. İlk standardizasyon kanunnameleri olan ihtisab kanunnameleri, kalite kontrol denetimi, ihtikar yasağı, narh uygulaması, aldatmanın önlenmesi, çeşitli muhayyerlik türleri, malların yolda karşılanması yasağı ve daha birçok uygulama ve yasak ile tüketici hakları korunmuştur. Ayrıca ahi teşkilatı, lonca teşkilatı gibi yarı resmi olarak ifade edilen teşkilatlar ve hisbe teşkilatı gibi İslam'ın ilk yıllarından beri var olan ve Osmanlı Devleti'nde kemal noktasına ulaşan resmi bir teşkilat ile tüketici hakları ve bu hakların korunması denetim altına alınmıştır.

Abstract:
The concept of consumer protection emerged in the 20th century. However, the start date of activities for the protection of consumers, directly or indirectly, goes back to the first periods of humanity. There are very important practices for consumer protection in Islamic law. The basic principles of Islam, such as prioritizing human beings, respecting rights, prohibiting deception, and protecting the weaker person more, are the indicators of the existence of important rules for consumer protection in Islamic law. The fact that Islamic law has a two-sided structure ensures that consumer protection activities are much more effective than today. This protection, which has existed since the time of the prophet, continued and developed in the Rashid caliphs and other Islamic states.
In the Ottoman Empire, which applied the rules of Islamic law, there were activities to protect consumers, especially through sharia laws, state laws, official and semi-official institutions. When we look at the Ottoman practice, it is seen that there are consumer protection activities far beyond the age. Consumer rights were protected with the İhtisab codes, which are the first standardization codes, quality control inspection, prohibition of profiteering, price fixing, prevention of deception, various right of options, the prohibition of buying goods on the road before reaching the market and many other practices and prohibitions. In addition, semi-official organizations such as the Ahi organization, the guild organization, and the hisbe organization, which has existed since the first years of Islam and reached the point of perfection in the Ottoman Empire, have taken under control the consumer rights and the protection of these rights.