Almanya'da konut üretimindeki standartlaşma ve esnekliğin boyutları
Standardisation and dimensions of flexibility in housing production in Germany
Yazar: LALE ŞAŞMAZ ÖZDÖL
Danışman: PROF. DR. NUR URFALIOĞLU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Almanya'da konut üretiminde standartlaşma ve bununla birlikte esnekliğin boyutları günümüzde de güncel bir konu olarak mevcuttur. Bunun için insanların gündelik yaşam alışkanlıkları ve davranışları, yeni yaşam alanlarının tasarımları ve bu tasarımların kentsel ölçekteki yerleri bağlamında belirleyici bir etken olarak dikkate alınmaktadır. Nitekim, 20. yüzyılın farklı dönemlerine ait konut projeleri incelendiğinde öncelikle bir bireyin standart ihtiyaçlarının belirlendiği ve bu ihtiyaçların konut tasarımına dahil edilmesi gerektiği anlaşılmıştır. Ayrıca tarihsel süreçteki kırılma noktalarının ve yaşanmışlıklarının da etkisiyle, dönemin konut üretiminin daha ekonomik hale getirilmesine, üretim hızının ve üretim yöntemlerinin tekrardan gözden geçirilmesine gerek duyulmuştur.
20. yüzyılın önemli kırılma noktalarından biri olan Endüstri Devrimi ve onun getirdiği mekanikleşme süreçleri ile yeni teknolojik imkanlar sayesinde kazanç artışına odaklı üretim yöntemleri geliştirilmiştir. Endüstriyel üretim, birçok alanda olduğu gibi, yapı sektöründe de yöntem, ürün ve uygulama hakkında standartlar sağlamıştır. Standartlaşan ürün ve yöntemler aynı zamanda seri üretim kavramını ortaya çıkartmıştır. Bir yöntem haline gelen seri üretim, asgari, yani belirli şartlarda olması gerekenin en azını tarif eden, bir ölçü haline gelmiştir. Konut üretiminde ise standartlaşma, tip ve seri gibi kavramları da ortaya çıkarmış ve bu kavramların zamanla farklı tanımlara sahip olduğu izlenmiştir. Öte yandan konut mimarisinde uygulanan standart özelliklerin kent ölçeğine de yansıdığı görülmüş ve birçok ülkede bu yansıma örnek/ tip proje olarak karşılık bulmuştur.
Yine endüstrileşme ile gelen çalışma şartlarının yeniden düzenlenmesi konusu, barınma ihtiyacına da etki etmiştir. Bu ihtiyacın bir diğer etmeni ise yine 20. yüzyılın bir diğer önemli kırılma noktası olan iki dünya savaşı ve savaşların ardından ortaya çıkan konut eksikliği ile dönemin getirdiği farklı gelişmelerdir. Söz konusu ihtiyacın giderilmesine yönelik çeşitli toplu konut projeleri uygulanmıştır. Kentlerdeki kira kışlası örneklerinden uzaklaşmak amacıyla, şehir merkezleri dışında yeniden inşa edilen işçi konutu ve bahçe şehir (Gartenstadt) örnekleri toplu yaşam konut projelerinin birer örneği olarak kabul edilmektedir. Bu tarz yerleşim projelerinde standartlaşan mekân örnekleri birçok konut projesi için geçerlilik kazanmış ve çeşitli kullanıcı gruplarına göre geliştirilmiştir. Ancak zamanla, standartlaşan konut projelerinin kullanıcıları için yeterince esneklik sağlamadığı iddia edilmiştir. Bu nedenle bireysel/ kişisel yaşam alanlarının yeniden tasarlanması, yeniden düşünülmesi ve uyarlanmasını gerektiren etmenler üzerine denemeler yapılmıştır. Konut örneklerinin klasik aile yapısı dışında da çalışan, tek yaşayan kişiye göre veya farklı büyüklükteki ailelere göre de tasarlanması gerektiği kabul edilmiştir. Öte yandan kültürel farklılıklar ve küresel çağın neden olduğu yeni dünya görüşü de yeni beklentiler yaratmıştır. Dolayısıyla sadece aile formatı değil, kullanıcıların ilgi alanları ve ihtiyaçları da değişmiştir. Bu nedenle tez kapsamında, konut projelerinde standartlaşma ve standartlaşmanın esneklik boyutu konusuna odaklanılmış, 20. yüzyıl Almanya'sındaki farklı dönemlerde planlanan, uygulanan ve kullanılan konutlar, standartlar, standartlaşma ve esneklik konuları üzerinden incelenmiştir.
Özellikle Almanya'da yaşanılan tarihi gelişmeler konut üretimini etkilemiş ve çok sayıda farklı konut tasarımı fikrine yön vermiştir. Bu nedenle konut tasarımının tarihi gelişmeler ile bağlantısını kavrayabilmek amacıyla öncelikle Almanya bağlamında önemli gelişmeler ortaya çıkartılmıştır. Buna göre, 1871 Alman İmparatorluğu'nun başlangıcı, 1918 Weimar Cumhuriyeti'nin kurulması, 1933 Nasyonal Sosyalizm Hitler Dönemi, 1945 İkinci Dünya Savaşı'nın sonu ve 1990 yılında ise Doğu ve Batı Almanya'nın birleşme tarihi önemli kırılma noktaları olarak belirlenmiştir. Tez çalışmasında bu kırılmalar 1871-1918 yılları arası, 1918-1933 yılları arası, 1933-1945 yılları arası ve son olarak 1945-1990 yılları arası olmak üzere dört zaman dilimi olarak ele alınmıştır.
Bu aralıklardaki konut tasarım ve uygulama süreçlerini standartlar ve esneklik kavramı üzerinden tartışabilmek için örnek konut projeleri seçilmiştir. Seçili projeler standartlaşma ve esneklik ilişkisi bağlamında, konut büyüklükleri, oda sayısı ve mekân düzenlemesi gibi özellikler üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmanın sonucunda, dönemsel farklılaşmaları göz önünde bulundurma koşuluyla, her döneme ait konut örneklerinde standartlaşma ve standart özelliklerin varlığı gözlemlenmiştir. Ancak odaların niteliklerinin belirlendiğinde esneklik boyutlarının azaldığı sonucuna varılmıştır. Örneğin modern konut tasarımlarında mutfağın geliştirilmesi (Frankfurt Mutfağı'nın gelişmesi) yemek pişirme alanının yaşam alanlarından ayrılmasına sebep olmuştur. Böylece yemek pişirme yeri/ mutfak ve oturma odası ilişkisinin değiştiği görülmüş, bu durum gündelik yaşam alanlarında esnekliğin azalması olarak değerlendirilmiştir. Dönemsel değişiklikler de konut tasarımlarındaki standartlaşmaya ve tasarımların esneklik boyutuna etki etmiştir. Örneğin Nasyonal Sosyalist dönem ile geleneksel Alman konut tipi tekrar yaygınlaşmaya başlamış ve oda düzenleri geleneksel biçime dönüşmüştür. İlgili dönüşüm oda boyutlarının ve niteliklerinin geleneksel konut projeleri ile benzerlik göstermesine neden olmakla birlikte esnekliğin de artmasına olanak sağlamıştır. Ayrıca betonarme konut projelerinin yaygınlaşmasıyla prefabrik yapı sisteminin de arttığı ve aynı zamanda esneklik boyutunun azaldığı sonucuna ulaşılmıştır. Son olarak tez kapsamında, tarihi kırılma noktalarına dayanarak seçilen konut örneklerinde, standart ve esnekliğin birbiri ile bağlantılı olduğu ve ikisi arasındaki ilişkinin devamlı olarak değiştiği anlaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Standart, standartlaşma, konut üretimi, esneklik, yerleşim bölgesi.

Abstract:
In Germany, standardisation and flexibility in housing production is still a topical issue today. For this purpose, people's daily life habits and behaviours are taken into consideration as a determining factor in the design of new living spaces and their location in the urban scale. As a matter of fact, when the housing projects of different periods of the 20th century are analysed, it is understood that the standard needs of an individual are determined first and these needs should be included in the housing design. In addition, with the effect of the breaking points and experiences in the historical process, it was necessary to make the housing production of the period more economical and to review the production speed and production methods.
The 20th century was marked by the Industrial Revolution, one of the most important turning points of the 20th century, and the mechanisation processes and new technological possibilities brought about by it led to the development of production methods focused on increasing profits. Industrial production, as in many other fields, has provided standards on methods, products and applications in the construction sector. Standardised products and methods have also led to the concept of mass production. Mass production, which has become a method, has become a measure that describes the minimum, that is, the minimum of what should be under certain conditions. In housing production, standardisation has also led to the emergence of concepts such as type and series, and it has been observed that these concepts have different definitions over time. On the other hand, it has been observed that the standardised features applied in residential architecture are also reflected on the urban scale, and in many countries this reflection has been reflected in the form of sample/type projects.
Again, the reorganisation of working conditions that came with industrialisation also affected the need for housing. Another factor of this need is the two world wars, another important breaking point of the 20th century, and the lack of housing that emerged after the wars and the different developments brought by the period. Various mass housing projects were implemented to meet this need. The examples of workers' housing and garden cities (Gartenstadt), which were rebuilt outside the city centres in order to move away from the examples of rent barracks in the cities, are accepted as examples of mass housing projects. The standardised space examples in such settlement projects have gained validity for many housing projects and have been developed according to various user groups. However, over time, it has been claimed that standardised housing projects do not provide enough flexibility for their users. For this reason, experiments have been made on the factors that require the redesign, rethinking and adaptation of individual/personal living spaces. It has been recognised that housing examples should be designed for people who work, live alone or for families of different sizes outside the classical family structure. On the other hand, cultural differences and the new world view caused by the global age have created new expectations. Therefore, not only the family format but also the interests and needs of the users have changed. For this reason, the thesis focuses on standardisation in housing projects and the flexibility dimension of standardisation, and examines the houses planned, implemented and used in different periods in 20th century Germany through the issues of standards, standardisation and flexibility.
Especially historical developments in Germany have influenced housing production and shaped many different housing design ideas. For this reason, in order to comprehend the connection between housing design and historical developments, important developments in the context of Germany have been revealed. Accordingly, the beginning of the German Empire in 1871, the establishment of the Weimar Republic in 1918, the Hitler era of National Socialism in 1933, the end of the Second World War in 1945 and the unification of East and West Germany in 1990 were identified as important breaking points. In this thesis, these breaks are analysed in four time periods: between 1871-1918, between 1918-1933, between 1933-1945 and finally between 1945-1990. Sample housing projects were selected in order to discuss the housing design and implementation processes in these periods through the concept of standards and flexibility. The selected projects were analysed in the context of the relationship between standardisation and flexibility through characteristics such as house sizes, number of rooms and spatial arrangement. As a result of the study, standardisation and standard features have been observed in the housing examples of each period, provided that periodic differences are taken into consideration. However, it was concluded that the dimensions of flexibility decrease when the qualities of the rooms are determined. For example, the development of the kitchen in modern housing designs (the development of the Frankfurt Kitchen) led to the separation of the cooking area from the living spaces. Thus, it was seen that the relationship between the cooking area / kitchen and living room changed, and this situation was evaluated as a decrease in flexibility in daily living spaces. Periodic changes also affected the standardisation of housing designs and the flexibility dimension of the designs. For example, with the National Socialist period, the traditional German housing type became widespread again and room layouts were transformed into traditional forms. This transformation led to the similarity of room sizes and qualities with traditional housing projects, but also increased flexibility. In addition, it has been concluded that the prefabricated building system has increased with the widespread use of reinforced concrete housing projects and at the same time the flexibility dimension has decreased. Finally, in the thesis, it is understood that standard and flexibility are interconnected and the relationship between the two is constantly changing in the housing examples selected based on historical break points.
Keywords: Standard, standardisation, housing production, flexibility, residential area.