Nasîruddin Tûsî felsefesinde Nefsü'l-emr
Nafs al-amr in Nasiruddin Tusi's philosophy
Yazar: MUHAMMET KANAATLI
Danışman: PROF. DR. MURAT DEMİRKOL
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Doğruluk = Accuracy ; Mantık = Logic ; Nasirüddin et-Tusi = Nasirüddin et-Tusi ; Nefsü'l-emr = Nefsü'l-emr ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Nefsü'l-emr kavramı daha eski olmakla birlikte Nefsü'l-emr'in epistemolojik bir problem olarak gündeme getirilmesi ve tanımlanarak hakkında konuşulması Nasîruddin Tûsî'ye dayanmaktadır. Hatta öğrencisi Hıllî, Tecrîdü'l-İtikad'ına şerh olarak yazdığı Keşfü'l-Murâd'da bu mesele hakkında önceki kitaplarda bilgi bulunmadığını açıkça belirtmektedir. Tûsî, Nefsü'l-emr'i doğrudan bağımsız bir problem olarak değil, Tecrîd'de madumun tasavvuru başlığı altında, İsbâtü'l-Akli'l-Mücerred Risalesinde de soyut aklı ispat bağlamında gündeme getirmiştir. Böylece hem Tecrîd şerhlerinde hem de söz konusu risalenin şerhlerinde Nefsü'l-emr konusu derinlemesine analiz edilmiş ve tartışılmıştır.
İslam felsefesinde yapılmış olan Nefsü'l-emr yorumları genel olarak ele alındı ve hangi yorumların hangi filozof, mütekellim veya mutasavvıf tarafından yapıldığı tespit edildi. Genel olarak yedi değişik Nefsü'l-emr yorumu olduğu tespit edildi. Tespit ettiğimiz yedi yorumdan birincisi, Tûsî'ye ait olup Nefsü'l-emr'in Faal Akıl veya el-Aklü'l-kül olduğu ileri sürülmektedir. Tezimizin temel konusu ve problemi olması hasebiyle bu konu üzerinde genişçe durduk. Kesin hükümlerin zihin dışında kendisi ile arasında mutabakatın bulunduğu bir sübutunun olması gerekir. Tûsî buna Nefsü'l-emr demiştir. Hükmün ya da önermenin doğruluğu Nefsü'l-emr'dekine mutabık olmaya bağlanmıştır. İnsan zihninin dışında sabit olan bu mutabak, kendi kendisine kaim değildir, konumsuz olan bir şeyde temessül etmektedir. Tûsî, sıraladığı yedi öncül sonucunda zihin dışında sabit olan bu mutabakın temessül ettiği cevherin el-Aklü'l-kül olduğu sonucuna ulaşmıştır. Hıllî, Keşfü'l-Murâd'da Tûsî ile arasında geçen diyalogda Tûsî'nin bu soyut cevheri Faal Akıl olarak adlandırdığını haber vermektedir. Tûsî, bu soyut cevherin Vacibü'l-vücûd olamayacağını düşünür. Çünkü çokluğun temessül ettiği böyle bir mevcut basit olan Zorunlu Varlık olamaz. 
İsbâtü'l-Akli'l-Mücerred risalesine Ravzatü'n-Nâzır adıyla ilk şerhi yazan çağdaşı Şemseddin Kîşî (ö. 695 k.), el-Aklü'l-küll'ün filozoflar arasında İlk Akıl olarak meşhur olduğunu belirtmiş, ilk malul olması sebebiyle henüz içinde çokluk barındırmayan İlk Aklın bu mutabakların temessül ve irtisam ettiği mahal olamayacağını savunmuştur. Ancak onun yerine bunun ne olduğunu da belirtmemiştir. Risalenin bir diğer şarihi Devvânî ise birkaç noktada problemlere işaret etmiştir. Bunlar içinde Zorunlu Varlığın mutabakların temessülüyle oluşan bu çokluğu nasıl bildiği meselesi dikkat çekmektedir. Çokluğun bilgisinin Zorunlu Varlığın basitliğine gölge düşmemesi için onun zatında değil, dışarıda başka bir mahalde hasıl olması ihtimali doğmuştur. Bu durumda da Zorunlu'nun kendi malullerine ilişkin bilgisinin başkasına dayanması yani onun muhtaçlığı problemi ortaya çıkmaktadır. Bu durumda Devvânî, Tûsî'nin savunduğu tezin yani çokluğun bilgisinin Zorunlu dışında Faal Akıl'da veya el-Aklü'l-kül'de temessül ettiği görüşünün temelsiz kalacağını ileri sürmüştür. Tûsî'nin burhanında problemli noktalara işaret eden Devvânî'nin problem tespitini aşarak çözüm üretmeye yönelmediği anlaşılmaktadır. Ancak Devvânî'nin meselenin analizine büyük katkılar sağladığı görülmektedir. Risale şarihlerinden Keşmirî'nin kendisini yapılan eleştiriler karşısında Tûsî'yi savunmakla konumlandırdığı görülmektedir.

Abstract:
Although the concept of Nafs al-amr is older, it is based on Nasiruddin Tusi that Nafs al-amr was brought to the agenda as an epistemological problem and that it was defined and talked about. In fact, his student Hılli clearly states in Kashf al-Murad, which he wrote as an annotation to his Tajrîd al-Itiqad, that there is no information about this issue in previous books. Tusi brought Nafs al-amr to the agenda not as a directly independent problem, but under the title of imagination of the subaltern in Tajrîd, and in the context of proof of abstract reason in Isbâtu'l-Akli'l-Mucerred Treatise. Thus, the subject of Nafs al-amr has been analyzed and discussed in depth both in the annotations of Tajrîd and in the annotations of the treatise in question.
Nafs al-amr interpretations which are made in Islamic philosophy were discussed in general and it was determined which interpretations were made by which philosopher, mutakallim or mystic. In general, it has been determined that there are seven different interpretations of Nafs al-amr. The first of the seven interpretations we have identified, belongs to Tusi and it is claimed that Nafs al-amr is Active Intellect or al-Aqlu'l-kul. Since it is the main subject and problem of our thesis, we have focused on this subject extensively. Definitive provisions must have a proof outside the mind with which there is an agreement between them. Tusi called it Nafs al-amr. The accuracy of the judgment or proposition is bound to agree with what is in Nafs al-amr. This agreement, which is fixed outside the human mind, is not self-contained, but is embodied in something that is positionless. As a result of the seven premises he listed, Tusi concluded that the substance represented by this agreement, which is fixed outside the mind, is al-Aqlu'l-kul. In the dialogue between Tusi and himself in Kashf al-Murâd, Hılli reports that Tusi calls this abstract substance the Active Mind. Tusi thinks that this abstract substance cannot be Vacibu'l-wujûd. Because such presence, which is represented by the multitude, cannot be a simple Necessary Being.
His contemporary Semseddin Kisi, who wrote the first commentary on Isbâtı'l-Akli'l-Mucerred with the name Ravzatu'n-Nazır, stated that al-Aklu'l-kul was famous as the First Intellect among philosophers, and because he was the first to be disabled, he was the first to be called First Mind, which did not yet include multiplicity. He argued that the mind cannot be the place where these agreements are formed and converged. However, he did not specify what it was instead. Devvani, another interpreter of the treatise, pointed out the problems at several points. Among these, the issue of how the Necessary Being knows this multiplicity formed by the formation of agreements draws attention. In order for the knowledge of the multitude not to overshadow the simplicity of the Necessary Being, the possibility has arisen that it may have arisen elsewhere, not in its own person. In this case, the problem of the obligatory's knowledge of his own disabled depends on someone else, that is, his neediness arises. In this case, Devvani argued that the thesis defended by Tusi, namely the view that the knowledge of the multitude is represented in the Active Intellect or al-Aklu'l-kul apart from the Necessary, would be unfounded. It is understood that Devvani, who pointed out the problematic points in Tusi's proof, did not go beyond the problem identification and tend to produce a solution. However, it is seen that Devvani made great contributions to the analysis of the issue. It is seen that Kashmiri, one of the commentators of the Risale, positioned himself by defending Tusi against the criticisms.