Müşkilü'l-Kur'ân bağlamında el-Keşşâf, Mefatîhu'l-Gayb ve hak dini Kur'ân dili tefsirlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of Qur'an language commentaries of al-Kashshaf, Mafatihu'l-Ghaib and true religion in the context of Muskhilul-Qur'an
Yazar: ABDURRAHMAN NURSAÇAN
Danışman: PROF. DR. LÜTFULLAH CEBECİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Kur'ân-ı Kerîm'in indiği dönemden itibaren günümüze kadar Kur'ân'ın daha iyi 
anlaşılması için her dönemde bu konuda birçok çalışma yapılmıştır. Bu bağlamda 
Kur'ân'ı anlama faaliyetleri kapsamında zaman içerisinde Kur'ân ilimleri oluşmuştur. 
Kur'ân ilimlerinin amacı, âyetlerde verilmek istenen mananın doğru bir şekilde 
verilmesini sağlamaktır. Kur'ân ilimlerinden olan müşkilü'l-Kur'ân da bu amaca hizmet 
etmekte ve bu ilim sayesinde âyetlerde çelişkilerin ve zıtlıkların bulunmadığı izah 
edilmiş olmaktadır. İslâm âlimlerinin bu çalışmaları hem İslâm muhaliflerini susturucu 
bir cevap olmuş hem de müslümanların bu düşüncelerden uzaklaşmasını sağlamıştır. Bu 
çalışma, Zemahşerî'nin (ö. 538/1144) el-Keşşâf 'An Hakā'ikı Ğavâmidı't-Tenzîl Ve 
'Uyûni'l-Ekāvîl Fî Vucûhi't-Te'vîl, Fahreddin er-Râzî'nin (ö. 606/1210) "Mefâtîhu'lGayb" ve Elmalılı Hamdi Yazır'ın (ö. 1361/1942) "Hak Dini Kur'ân Dili" adlı 
tefsirlerinde müşkil âyetlerin mukayeseli olarak incelenmesinden oluşmaktadır. Bizim 
bu üç müfessiri seçmemizin sebebi, Zemahşerî'nin hem düşünceleriyle hem de yöntem 
ve yorumlama metedolojisiyle Râzî'yi ve Elmalılı'yı etkilemesidir. Elmalılı da 
Zemahşerî ve Râzî'den oldukça yararlanmıştır. Ayrıca aradan geçen yüzyıllarda bu 
meselelere yaklaşımda bir farklılık olup olmadığını görmek istedik. Bu çalışmayla bu 
üç tefsir karşılaştırmalı olarak okunarak sûreler incelenip müşkil âyetler tesbit edildi.
Ayrıca bu çalışmayla bu üç eser müşkilü'l-Kur'ân bağlamında birbiriyle mukayese 
edilmiş ve bu üç müfessirin müşkil olduğu düşünülen âyetlere bakış açıları tesbit edilip 
birbirlerine benzeyen ve birbirlerinden farklı olan yönleri ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Müşkilü'l-Kur'ân, Zemahşerî, Râzî, Elmalılı.

Abstract:
From the time the Qur'an was revealed, many studies have been conducted on this 
subject in every period in order to better understand the Qur'an. In this context, Quranic 
sciences have emerged over time within the scope of activities to understand the 
Qur'an. The aim of Quranic sciences is to ensure that the intended meaning in the 
verses is conveyed. Mushkilu'l-Qur'an, one of the Quranic sciences, also serves this 
purpose and thanks to this science, it is explained that there are no contradictions and 
oppositions in the verses. These works of Islamic scholars were an answer to silencing 
the opponents of Islam and enabled Muslims to move away from these thoughts. This 
study includes Zamakhshari's (d. 538/1144) el-Keşşâf, er-Râzî's (d. 606/1210) It 
consists of a comparative examination of the difficult verses in the commentaries 
"Mefâtîhu'l-Gayb" and Elmalılı's (d. 1361/1942) "Hak Dini Qur'an Language". The 
reason we chose these three commentators is that Zamakhshari influenced Râzî and 
Elmalılı both with his thoughts and his methodology and interpretation methodology. 
Elmalılı also benefited from Zamakhshari and Râzî. We also wanted to see whether 
there was a difference in the approach to these issues over the centuries. These three 
tafsir were read comparatively, the suras were examined and the difficult verses were 
determined. In this study, these three works were compared with each other in the 
context of the difficult Qur'an and the perspectives of these three commentators on the 
verses considered to be difficult were determined and their similarities and differences 
were revealed.

Keywords: Tafsir, The Mushkil al-Qur'an, Zemahşerî, Râzî, Elmalılı.