Kuruluşundan Murâbıtlar dönemine kadar Sicilmâse (140-445/757-1053)
Sijilmassa from its foundation to the Almoravid period (140-445/757-1053)
Yazar: KADİR TÜRKMEN
Danışman: PROF. DR. MEHMET MAHFUZ SÖYLEMEZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tez, İslam tarihçiliğinde genellikle merkezin dışında bırakılan şehirlerden biri olan Sicilmâse'nin kuruluşundan Murâbıtlar tarafından ele geçirildiği 445/1053 yılına kadar geçen yaklaşık üç asırlık tarihini, çok yönlü bir yaklaşımla ele almaktadır. Sahra ötesi ticaret yollarının kavşak noktasında yer alan şehir, coğrafî konumu sayesinde sadece ekonomik değil, aynı zamanda siyasî, sosyal ve ilmî bakımdan da Mağrib'in önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Çalışma, yazılı kaynaklarla birlikte arkeolojik bulguların birlikte değerlendirilmesini esas alan karşılaştırmalı bir yöntemle gerçekleştirilmiştir.
Klasik İslam tarihçiliğinde daha çok merkezî şehirler ön planda tutulurken, Sicilmâse gibi çeperde kalan şehirler görece ihmal edilmiştir. Bu tez, MAPS kapsamında elde edilen arkeolojik verilerle klasik İslâm Tarihi, coğrafya, seyahatname ve tabakât türünde eser veren müelliflerin aktarımları arasında bağlantılar kurarak şehir tarihine dair daha dengeli bir perspektif sunmayı amaçlamaktadır. Ayrıca modern araştırmaların çoğunda siyasi tarihe yoğunlaşılmışken, bu çalışmada şehir sadece bir siyasî merkez olarak değil; ticaret, mezhepler arası etkileşim, sosyo-kültürel yapı ve ilim çevreleriyle birlikte çok katmanlı olarak ele alınmıştır.
Tezde ulaşılan bulgular, Sicilmâse'nin altın ticaretiyle zenginleştiğini, farklı etnik ve mezhebî grupları bir araya getirdiğini ve bu çeşitliliğin şehirde güçlü bir kültürel ve ilmî canlılık kazandığını ortaya koymaktadır. Böylece çalışma hem klasik hem modern literatürde sınırlı olarak ele alınan bu şehre dair özgün bir kent tarihi perspektifi sunarak literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır.

Abstract:
This thesis explores the nearly three-century-long history of Sijilmassa—one of the cities often overlooked in Islamic historiography—from its foundation until its conquest by the Almoravids in 445/1053, using a multidimensional approach. Strategically located at the crossroads of trans-Saharan trade routes, the city became one of the Maghrib's most significant centers not only economically, but also politically, socially, and intellectually, owing to its geographic position. The study employs a comparative methodology that evaluates both written sources and archaeological findings.
While classical Islamic historiography tends to prioritize central cities, peripheral ones like Sijilmassa have received relatively little attention. This thesis seeks to offer a more balanced perspective on the city's history by establishing connections between archaeological data—particularly those obtained through the MAPS project—and the accounts of classical authors in Islamic history, geography, travel literature, and biographical works. Furthermore, whereas most modern studies focus primarily on political history, this research approaches the city as a multi-layered entity, analyzing it not only as a political center but also through the lenses of trade, inter-sectarian interaction, socio-cultural dynamics, and intellectual life.
The findings demonstrate that Sijilmassa flourished through its involvement in the gold trade, brought together diverse ethnic and sectarian communities, and fostered a vibrant cultural and scholarly environment. In doing so, the study contributes a unique urban historical perspective on a city that has been only marginally addressed in both classical and modern literature, offering valuable insights into the broader historical narrative.