Türk mitolojisinin Alevi-Bektaşi menkıbelerindeki izleri
Traces of turkish mythology in the Alevi-Bektashi legends
Yazar: MUHAMMET FARUK EKİCİ
Danışman: DOÇ. DR. GÜLDA ÇETİNDAĞ SÜME
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Alevilik = Alawiism ; Aleviyye = Alawiyyah ; Bektaşilik = Bektashism ; Efsaneler = Mythologies ; Hacı Bektaş-ı Veli = Hacı Bektaş-ı Veli ; Hacım Sultan = Hacım Sultan ; Menkıbe = Menkıbe ; Mitik tefekkür = Mythic consideration ; Mitoloji = Mitology ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
İnsanoğlunun var olduğu tarih öncesi zamanlarda kâinatı anlamlandırmaya dair birtakım çabalar sarf edilmiştir. Sırlarla dolu kâinatı anlamlandırma çabaları, tahayyülün tüm sınırlarına vakıf olan mitleri ve sembolik uygulamaları ihtiva eden ritüelleri oluşturmuştur. Kâinatın ve kâinattaki varlıkların yaratılışını konu edinen mitler, sözlü kültür ürünleriyle yaşamını sürdürmüş ve kolektif bilincin tarih öncesi dönemlerdeki unsurlarını günümüze kadar getirmiştir. Bu işlevlere sahip olan mitler yaşamın her alanında varlığını korumuştur. Bugün Türk milletinin benimsemiş olduğu İslamiyet ve İslamiyet kapsamındaki Alevi-Bektaşi inancı, söz konusu alanlardan sadece biridir. İslamiyet kapsamındaki Alevi-Bektaşilik hem inanç sistemi açısından hem de bünyesinde geliştirdiği edebî ürünler açısından mitlerin varlığını koruduğu geniş bir alandır.
Alevi-Bektaşi inanç kapsamında gelişen edebiyatın büyük bir bölümünü, topluma dinî ve hayati her yönden önderlik eden velilerin kerametlerini konu edinen menkıbeler oluşturmuştur. Velayetname ve menakıpname gibi eserlerde toplanan bu menkıbeler, Türk mitolojisine ait birçok unsuru ihtiva etmektedir. Bu eserlerin Türk mitolojisi ile ilişkisi, Ehlibeyt'in Orta Asya'ya göç edip burada kültürel bir etkileşime girmesinden gelmektedir. Ehlibeyt'in çeşitli sebeplerden ötürü Orta Asya'ya göç etmesi, buradaki Gök Tanrı inancını ve bu inanç kapsamındaki Şamanizmi benimsemiş olan Türklerin Alevi-Bektaşi inancını benimsemesini sağlamıştır. Bundan ötürü Şamanizm kökenli bir Alevilik inancı oluşmuş ve bu senkretik yapılı inanç biçimi Türklerin Anadolu'ya göçü ile günümüze kadar ulaşmıştır. Özellikle Anadolu coğrafyasındaki Aleviliğin etkisiyle oluşan, asırlarla nesiller arasında bir köprü işlevi gören ve Türk mitolojisinden izler taşıyan menkıbeler mitolojik anlamda yoğun bir motif yapısına sahiptir. 
Bu çalışmada Alevi-Bektaşi inanç kapsamında oluşmuş menkıbelerin Türk mitolojisine ait unsurları mitolojik, sembolik ve arketipsel yönlerden değerlendirilecektir. Dolayısıyla Alevi-Bektaşi inancının Türk mitolojik kökenleri gün yüzüne çıkarılmış olacaktır.

Anahtar Kelimeler: Mit, Türk Mitolojisi, Alevi-Bektaşi İnancı, Menkıbe, Motif, Sembol

Abstract:
In the prehistoric times when human beings existed, some efforts were made to make sense of the universe. Efforts to make sense of the universe full of secrets have constituted rituals that contain myths and symbolic practices that confer all the limits of imagination. Myths about the creation of the universe and the beings in the universe have survived with the products of oral culture and have brought the elements of collective consciousness in prehistoric times to the present day. Myths that have these functions have survived in all areas of life. Today, Islam adopted by the Turkish nation and the Alevi-Bektaşi belief within the scope of Islam is only one of the areas in question. Alevi-Bektashism within the scope of Islam is a wide field where myths remain in existence both in terms of the belief system and in terms of the literary products it has developed.
A large part of the literature that developed within the scope of Alevi-Bektaşi faith consisted of menkibes that dealt with the miracles of the saints who led the society in all aspects of religion and life. These menkibes, collected in works such as Velayetname and menakıpname, contain many elements of Turkish mythology. The relationship of these works with Turkish mythology comes from the migration of Ehlibeyt to Central Asia and their cultural interaction here. Ehlibeyt's migration to Central Asia for various reasons enabled the Turks, who had adopted the belief in the Sky God and the Shamanism within the scope of this belief, to adopt the Alevi-Bektashi belief. Because of this, an Alevism belief originated from Shamanism was formed, and this syncretic form of belief has survived to the present day with the migration of Turks to Anatolia. Especially the menkibes, which were formed by the influence of Alevism in the Anatolian geography, served as a bridge between centuries and generations and carried traces of Turkish mythology, have an intense motif structure in the mythological sense.
In this study, the elements of Turkish mythology of the menkibes formed within the scope of Alevi-Bektaşi faith will be evaluated in mythological, symbolic and archetypal aspects. Therefore, the Turkish mythological origins of the Alevi-Bektaşi faith will come to light.

Keywords: Myth, Turkish Mythology, Alevi-Bektashi Belief, Legend, Motif, Symbol