İran'da Zend ve Kaçar Dönemi hamam mimarisi
Architecture of the bath-houses of Iran in the Zand and Qajar dynasties
Yazar: JAFAR HASSANZADEH
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ZERRİN KÖŞKLÜ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Hamamlar = Baths ; Kaçarlar = Qajars ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Sanat eserleri = Artistic works ; Süslemeler = Ornamentations ; Taş eserler = Stone works ; İran = Iran

Özet:
İslam coğrafyasında hamamlar tarihten miras kalan en değerli yapıtlardan birisidir. İran coğrafyasında İran mimarisinin parladığı ve geliştiği Selçuklu ve Safevi dönemlerinde hamamlar, büyük gelişmeler göstermiştir. Bu mimari gelenek Zend (1750 – 1794) ve Kaçar Dönemlerinde de (1750-1925) gelişimine devam etmiştir. 
İran'da Zend ve Kaçar Dönemi Hamam Mimarisi adlı tez çalışmasında 12 eyalette tespit edilen hamamlar incelenmiştir. 70 hamamın tespit edildiği bu çalışmada hamamlardan 9'u Zend, 61'i Kaçar dönemine aittir.
İncelenen hamamların 50'si tek fonksiyonlu, 19'u çift fonksiyonlu ve 1'i de üç fonksiyonludur. İran hamamları heşti, soğukluk, ılıklık, sıcaklık ve hazine olmak üzere 5 bölümden oluşmaktadır. Bu çalışmada hamamların tipolojik sınıflandırılması daha özenli ve dikkat çekici olan soğukluk bölümüne göre yapılmış ve 12 tip tespit edilmiştir. Bununla birlikte hamamların diğer bölümlerinin de planları üzerinde durulmuştur. Çalışmada incelenen hamamlarda tuğla, taş, alçı ve ahşap malzeme kullanıldığı görülmüştür.
Süsleme açısından zengin örnekler sunan hamamlarda çini, kalem işi, tuğla, alçı ve taş süsleme uygulanmıştır. Özellikle batılılaşma etkisi süsleme programında etkili olmuş, dönemin zevk anlayışı bitkisel, geometrik ve figürlü kompozisyonlara yansıtılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Zend, Kaçar, Hamam, Mimari, Süsleme.

Abstract:
In the Islamic geography, bathhouses are one of the most valuable works inherited from the history. During the Seljuk and Safavid dynasty, when the Iranian architecture shone and developed in the geography of Iran, the bath-houses showed great developments. This architectural tradition continued to develop in the Zand (1750 - 1794) and Qajar dynasty (1750-1925).
In this thesis entitled "Architecture of the Bath-houses of Iran in the Zand and Qajar Dynasties" the registered baths in 12 states were examined. In this study, 70 bathhouses were identified, 9 of them belong to Zand and 61 were of Qajar period.
Of the examined bathhouses, 50 cases are single-function, 19 are dual-function and one of them is three-function bath. Iranian bathhouses consist of five principle portions including vestibule, coldhouse, lukewarm or teiphouse, warmhouse and khazineh (a small washing room). In this study, the typological classification of bathhouses was made according to the coldness section, which was more careful and remarkable, and 12 types were determined. However, the plans of the other parts of the bathhouses were under special focus. In the study, bricks, stones, plaster and wooden materials used in the bathhouses were examined and described.
Qashani (ceramic-tile walls), kalamkari (hand-painted work), bricks, plaster and stone ornaments were applied in the bathhouses that offer rich examples of decoration of these periods. The westernization was especially effective in the decoration system and the sense of pleasure of the period, which was typically reflected in herbal, geometric and figurative compositions.
Keywords: Zand, Qajar, Bathhouses, Architecture, Decoration.