Ekonomik özgürlüklerin anayasal rejimi
Constitutional regime of economic liberties
Yazar: REFİK TİRYAKİ
Danışman: PROF.DR. MERİH ÖDEN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Cumhuriyet dönemi Türk Anayasaları, bireyin önemli ekonomik aktivitelerinifarklı tercihlerle düzenlemiştir. Bireyin ekonomik talepleri hukuk düzenine 1924Anayasasında birey-devlet ilişkileri bakımından bireyin tercih edilmesi, 1961Anayasasında ise toplumun temsilcisi olarak devletin tercih edilmesi şeklindeyansımıştır. 1982 Anayasası bakımından bu tercih önceki iki Anayasanın eğilimleriarasında sarkaç biçiminde salınmaktadır. Her üç Anayasamız da kendi dönemlerininhakim ekonomik yaklaşımını ve hukuk-ekonomi ilişkilerini normatif yapıyaaktarmışlardır. Anayasalarımızın, özellikle 1961 ve 1982, aynı dönem Avrupaanayasalarına paralel yaklaşımları dikkat çekici düzeydedir.Tezimizde, bireyin ekonomik hayatının temel parametreleri olan ekonomiközgürlüklerin Türk Hukuk düzenindeki yeri inceleme konusu edilmiştir. Çalışma ikibölümden oluşmaktadır. İlk bölüm ülkemiz hukuk literatüründe pek incelenmemiş birkonu olan `ekonomik özgürlük' kavramının tanımlanması, kaynağının ve bileşenlerinintespit edilmesi, insan hakları literatüründeki yeri konularıyla başlamaktadır. Müteakibenekonomik özgürlükler ve eksen kavramların (ekonomik özgürlüklerin ölçülmesi, ilgilianayasa normlarının yapısı vb.) ilişkilerinin açıklanmasıyla çalışmanın kavramsal kısmıtamamlanmaktadır. İlk bölüm ekonomik özgürlük olarak benimsenen mülkiyet hakkı ilesözleşme, çalışma ve özel teşebbüs özgürlüklerinin Anayasalarımızdaki rejiminin,Anayasa Mahkemesi kararlarıyla, irdelenmesiyle tamamlanmaktadır. Bu kısımda anılanözgürlüklerin anayasal rejimi sistematik ilişkiler çerçevesinde ortaya konulmaktadır.Anayasa Mahkemesinin daha çok 1982 Anayasası dönemindeki içtihadları dikkatealınmıştır. Ancak gerektikçe 1961 Anayasası dönemi kararları da incelenmektedir.Böylece ülkemiz hukuk anlayışının izlediği çizgi, geçirdiği değişim ve yaşadığı gelişimortaya konulmaktadır.İkinci bölüm ekonomik özgürlükler ile sosyal devlet, kamu hizmeti veözelleştirme kavramlarının/konularının incelenmesine ayrılmıştır. Bilindiği üzereekonomik özgürlükler hukuk devleti, demokrasi, yürütmenin düzenleyici işlem yapmayetkisi, devletin ekonomiye müdahalesi, planlama, rekabet, bağımsız idari kurumlar vb.başka birçok kavramla da etkileşim içindedir. Ancak anılan üç kavram, ekonomiközgürlüklerle etkileşimleriyle hukuk düzeninin genel yapısını, gelişim çizgisini vemevcut durumunu simgeleme yeteneğine sahip oldukları için seçilmiştir.Çalışmanın ikinci bölümünde her bir kavramın tarihsel ve düşünsel çerçevesi,normatif gelişimi ile norm yapısı incelenmiş ve dikkat edilmesi gereken ayrıntılar öneçıkarılmıştır. Ayrıca her kavramın ekonomik özgürlüklerle etkileşimleri açıklanmış vehukuk düzenindeki yerleri ile normatif ve dönüştürücü etkileri incelenmiştir. İlavetenher bir kavramın bireyler ile bireylerin ekonomik özgürlükleri bakımından sonuçlarıayrı ayrı değerlendirilmiştir. İkinci bölümde mülkiyet hakkına özel bir önem verilmiştir.Her konu mülkiyet hakkı bakımından ayrıntılı olarak ele alınmıştır. ÇalışmamızdaAnayasanın ne olduğunu söylemeye yetkili Anayasa Mahkemesinin kararları öncelikledikkate alınmış, uygulamanın sorunları ile Anayasa Mahkemesi'nin yaklaşımıarasındaki gerilimlere dikkat çekilmiştir. Son olarak çalışmamızda incelenen konularkapsamında uygulamada karşılaşılan sorunlara dair çeşitli değerlendirme ve önerilere deyer verilmiştir.

Abstract:
Turkish constitutions of the republican era have regulated basic economical actitivites ofindividuals in various ways with different choices. As for the relations between state andindividual, the 1924 constituion envisages preference over the individuals while the 1961constitution prefers the state as the representative of the society regarding indivduals? demandsin economics. 1982 constitution, on the other hand, swings within the settings of these previoustwo constitutions. All the three constitutions have transformed into the normative structure thepravailing understanding in economics and relations in law and economics of their respectiveperiods. It is noteworthy that the constitutions, especially the 1961 and 1982, have paralelapproaches with the European constitutions of the same era.In the thesis, we have examined the place of economic liberties in turkish law which arethe basic parameters for perception of individuals in economics. It consists of two sections. Thefirst section starts with definining the concept of economic liberties which has rarely beenelobareted under Turkish law, as well as examining its sources and constituencies. It followsthereon with finalizing the conceptual framework by explaining relations between economicliberties and such basic concepts as determination of economic liberties and structure of relatedconstitutional norms. The first section is eventually completed by elobarating on the regimeunder our constitutions regarding property rights that are deemed to fall under economicliberties and freeedom of contract, freedom to work and freedom to establish and enterprise withrespect to our constitutions, taking into account the court decisions. In this section, theconstitutional structure of such liberties are put forward within the framework of systematicrelations. Mainly the Constitutional court?s decisions pertaining to the 1982 constitution havebeen taken into account. However, if required, Constitutional court?s decisions pertaining to the1961 constitution are also studied. The route, revolution and evolution of Turkish judicialperception is thereby stated.Second part of the thesis has been dedicated to the examination of economic freedom andsocial state, public service and privatization notions. As would be acknowledged, there is aninteraction between economic freedom and a state governed by the rule of law, democracy,regulatory authority of the administration, state interferences in the economy, central planning,competition, independent administrative authorities, etc. However, these three notionsmentioned here have been selected as they have the characteristics to represent generalstructure, revolution and current circumstances of legal order through interactions witheconomic freedom.In this second part of the study, historical and theoretical aspects of each notion,normative evolution and norm structure has been investigated and details that one should payattention have been highlighted. Moreover, interactions of each notion with economic freedomhas been explained and their status in current law order and normative and transformer effectshave been investigated. In addition, results of each notion with respect to individuals andeconomic freedom of individuals have been seperately evaluated. A special emphasis has beendevoted on property rights; each subject has been seperately examined in details within thisperspective. In the study, Constitutional court decisions have in advance been considered sincethe Court has the right to state what the Constitution is projecting. Also, atention is given on thetension between problems arising out of applications and Constitutional court?s understanding.Finally, various evaluations and suggestions regarding the problems in the field of legalapplications with respect to those issues discussed in this study.