Kelamın haber teorisi bağlamında Ebü'l Hüseyin El-Basrî'nin fıkıh usûlüne etkisi
The impact of Abu'l-Husayn Al-Basrî's figh method in the context of the kalam theory of news
Yazar: ÜMMEHAN TİRYAKİOĞLU
Danışman: PROF. DR. ŞABAN ALİ DÜZGÜN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Kelâmi epistemolojinin fıkıh usûlüne yansıması, kelâmi öncüllerin fıkıh usûlü 
üzerindeki etki alanlarından biridir. Çalışmamızda, söz konusu yansıma Muʻtezile âlimlerinden 
olan Ebü'l-Hüseyin el-Basrî'nin (ö. 436/1044) Kitabu'l-Muʻtemed isimli eserinde ele aldığı 
haber teorisi bağlamında incelenerek tespit edilmeye çalışılacaktır. Zira el-Basrî, son dönem 
Mu'tezili bilginlerin önemli kelâmcılarından biri olmakla birlikte felsefe-kelâm çizgisinin ağır 
bastığı müteahhir kelâmcıların da atıfta bulunduğu önemli bir şahsiyettir.
Kelâmi epistemolojinin usûl-i fıkıh üzerindeki etkisini haber teorisi bağlamında 
incelememizin nedeni İslâm düşüncesinin temel bilgi kaynakları olan Kur'ân, sünnet ve 
icmânın haber teorisiyle temellendirilmesi ve dolayısıyla ilk dönemlerden itibaren İslâm 
bilginleri tarafından teorik zeminde tartışılagelmesindendir. Konuyla ilgili izini sürdüğümüz elBasrî de hocası Kâdî Abdülcebbâr'ın (ö. 415/1025) ortaya koyduğu haber teorisini kelâmi 
öncülleri temel alarak sistematize etmiş ve kendinden sonraki usûlcülere kaynaklık etmiştir.
Çalışmada başta müellifimizin eseri olmak üzere klasik dönem bilginlerinin haber 
meselesini nasıl ele aldığı mercek altına alınmış el-Basrî'nin fıkıh usulü literatürüne katkısı 
değerlendirilmiştir. Karşılaştırma, analiz, sentez, tenkit ve değerlendirme metotları kullanılarak 
ortaya çıkan görüşlerin kelâmi öncüllerden ne kadar etkilenip etkilenmediği tespit edilmeye 
çalışılmıştır. Araştırmanın neticesinde el-Basrî'nin usûl-i fıkıhın pek çok meselesinde olduğu 
gibi epistemolojik yapısında da kelâmı merkeze alan bir yaklaşım sergilediği görülmüştür. 
Anahtar Sözcükler: Kelâm, Usûl-i fıkıh, Haber, Epistemoloji, Ebü'l-Hüseyin el-Basrî

Abstract:
The reflection of kalam epistemology on the methodology of fiqh is one of the areas of 
influence of theological premises on fiqh methodology. In our study, this reflection will be 
examined in the context of the theory of news discussed by Abu'l-Husayn al-Basrî (d. 436/1044) 
in his work titled Kitabu'l-Muʻtemed. Al-Basrî is not only one of the prominent theologians of 
the late Mu'tazili scholars, but also an important figure referenced by later theologians, 
especially those in the philosophy-theology tradition.
The reason we examine the influence of kalam epistemology in the context of the theory 
of news is due to the fact that the foundational sources of Islamic thought—Qur'an, Sunnah, 
and consensus—are established through the theory of news and have thus been theoretically 
discussed by Islamic scholars since the early periods. Abu'l-Husayn al-Basrî, whom we focus 
on, systematized the theory of news put forward by his teacher Kâdî Abdülcebbâr (d. 415/1025) 
based on theological premises and became a source for subsequent scholars in the field of usul 
al-fiqh.
In this study, the treatment of the news issue by classical period scholars, particularly 
the work of our author, will be examined. Using methods of comparison, analysis, synthesis, 
criticism, and evaluation, we will determine the extent to which the views that emerged were 
influenced by kalam. The research concluded that al-Basrî displayed an approach that centered 
on kalam in his epistemological structure, similar to many issues in usul al-fiqh.
Keywords: Kalam, Usul al-fiqh, News, Epistemology, Abu'l-Husayn al-Basr