II. Abdülhamid dönemi sicil dosyalarına göre şehbenderler (1876-1909)
Şehbenders according to the personnel files of the II. Abdulhamid era (1876-1909)
Yazar: BERİVAN SULTAN DUMAN
Danışman: PROF. DR. HİLMİ BAYRAKTAR
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
İlk örneğine Lale Devri'nde rastlanılmakla birlikte, Osmanlı Devleti'nde şehbenderlik pratikleri, 19. yüzyılda modern diplomasi uygulamalarına geçişle birlikte ortaya çıktığı kabul edilir. Yeni sistemin geleneksel yöntemlerle yürütülemeyeceğinden şehbenderlik faaliyetleri, çeşitli aksaklıklarla Sultan II. Mahmut dönemine kadar gelmiştir. Sultan II. Abdülhamid dönemine ise, en geniş ağına kavuşan ve kurumsal nitelik kazanan şehbenderlikler, kesintiye uğramadan devletin yıkılışına kadar faaliyette kalmıştır. Bu dönemde şehbenderlik memurlarının tayin, terfi, hak ve sorumluluklarıyla ilgili ilk kez yasal düzenleme yapılmıştır. Yapılan bu düzenlemeler ile şehbender memuriyeti cazip hale getirilmiş ve bu sayede Müslümanlar tarafından da tercih edilen bir meslek haline gelmiştir. Başlangıçta ticari amaçlarla tayin edilen şehbenderlik memurlarının II. Abdülhamid döneminde, siyasi bir misyon kazanarak, bölgesel güç ve siyasi aktör olma amaçlarının bir aracı haline geldiği söylenebilir. Bu nedenle Osmanlı şehbenderleriyle ilgili bir çalışma yapılacaksa, bu dönem II. Abdülhamid yönetimini kapsamalıdır. Nitekim bu tezde, II. Abdülhamid dönemi şehbenderliklerinde görev alan memurların sicil dosyaları üzerinde bir araştırma yapılmıştır. Bu incelemeler, Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti Sicill-i Ahvâl İdare-i Umumiyyesi (HR.SAİD) tasnifine ait verilere dayandırılmıştır. Tabii elde edilen bulgular, farklı tasniflerde yer alan arşiv vesikalarıyla desteklenmiştir.

Abstract:
Although the first example was encountered in the Tulip Era, it is accepted that the
practices of "şehbender" in the Ottoman Empire emerged with the transition to
modern diplomatic practices in the 19th century. Since new system could not be
carried out with traditional methods, "şehbender" activities continued with various
shortcomings until the reign of Sultan II. Mahmud. In the period of Sultan II.
Abdulhamid, "şehbenderlik" institutions, which reached the widest area and gained
institutional qualities, continued to operate without interruption until the collapse of
the state. In this period, for the first time, legal regulations about the appointment,
promotion, rights and responsibilities of şehbender officials were made. The
şehbender office had been made attractive by these regulations, and thus became a
profession preferred by Muslims as well. While şehbender officials are being
inducted for commercial purposes, it can be said that they became means to achieve
regional power and political actor by gaining political missions during the period of
Sultan II. Abdulhamid. Therefore, if a study is to be conducted on Ottoman
"şehbenders," this period should cover the reign of Sultan II. Abdulhamid. In this
thesis, research was conducted on the registration files of the officials who served in
the "şehbenderlik" during the reign of Sultan II. Abdulhamid. These examinations
were based on data belonging to the classification of the Prime Ministry's Ottoman
Archives External Affairs Records General Directorate (HR.SAİD). Of course, the
findings obtained were supported by archive documents found in different
classifications.