Mağrib Eş'arîliği (Teşekkül dönemi)
Maghrib Ash'arism (Formative period)
Yazar: AHMET SELİM HARPUTLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM HAKKI İNAL
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Eş'arîliğin Mağrib coğrafyasındaki tarihi serüveninin, teşekkül dönemi kapsamında ele alınması bu çalışmanın ana konusudur. İlgili dönem, Eş'arîliğin doğu coğrafyasında ortaya çıkarak sonrasında sistemli hale geldiği ve  Mağrible  tanıştığı süreçleri kapsamaktadır. Eş'arîliğin Mağrib'e intikali, kendisine alan açan siyasi ve sosyal sebeplerin neler olduğu ve hangi merhalelerden geçtiği araştırmanın gözettiği temel problemlerdir. Eş'arîliğin Mağrib'de tanınmasından önce bölgenin din anlayışına hâkim durumda olan belirli bir dini söylem bulunmaktadır. Bu nedenle Eş'arîliğin kendisine eklemlendiği Mâlikî düşüncenin Mağrib'de ortaya çıkan diğer mezheplerle ilişkisi ve ana yorum haline geliş süreçleri ele alınmıştır. Üzerine inşa edileceği zemin ortaya çıkarıldıktan sonra Eş'arîliğin Mağrib'in farklı coğrafyalarındaki gelişimi incelenmiştir. 
Eş'arîlik ortaya çıkışından gelişimine Mağrib'de farklı siyasi yapılanmalara tanıklık etmiştir. Fâtımîler boyunduruğu altında hüküm süren Zîrîler döneminde etkili olan ilk Eş'arî figürlerin mezhebin yayılmasına dair çabaları, toplumsal konumları ve devlet adamlarını siyaseten etkileyebilme becerileri üzerinde durulmuştur. Eş'arîliğin temsil edildiği bir diğer devlet Mağrib-i Evsat coğrafyasında kurulan Hammâdîler'dir. Kayrevan'da gelişen Eş'arî birikimin, bölgeye hangi siyasi sosyal hadiselere binaen taşındığı hususları takip edilmeye çalışılmıştır. Eş'arîliğin  Murâbıtlar tarihindeki serencamı incelenirken öncelikle bu dönemin dini-mezhebi durumunu olumsuz resmeden siyasi ve ideolojik yargıların sıhhati üzerinde durulmuştur. Murâbıtlar, Mâlikî kadıların devlet yönetiminde söz sahibi oldukları bir idari yapıya sahiptir. Eş'arîliğin bu dönemde devlet tarafından kabulünde siyaset ve yargı birlikteliğinin etkilerine değinilmiş, mezhebin kamusal alanda tanınırlığını sağlayan adımlar ele alınmıştır.
Eş'arîlik belirli metinler üzerinden Mağrib'de tanınmıştır. Bâkıllânî ve Cüveynî başta olmak üzere Doğu Eş'arîliğinin önde gelen isimlerinin etkisinde kaleme alınan bu eserler sayesinde kelâmi bir Eş'arîlik formu bölgede etkili olmuştur. Bu doğrultuda kelâmi Eş'arîlğin ana konuları arasında yer alan bilgi, iman âlem anlayışı, sıfatlar, âhiret ve imamet konuları incelenmiştir.

Abstract:
The main subject of this study is the historical adventure of Ash'arism   in the Maghrib within the scope of the formation period. The relevant period covers the processes in which Ash'arism  emerged in the eastern geography and then became systematised and met the Maghreb. The main problems of this study are the transfer of Ash'arism  to the Maghrib, the political and social reasons that opened a space for it, and the stages it passed through. Before the recognition of Ash'arism  in the Maghrib, there was a certain religious discourse that dominated the religious understanding of the region. For this reason, the relationship of the Mālikī thought, to which Ashʿarism was articulated, with other sects that emerged in the Maghrib and the processes of its becoming the main interpretation are discussed. After the ground on which it was to be built was revealed, the development of Ash'arism  in different geographies of the Maghrib was analysed. 
From its emergence to its development, Ash'arism  witnessed different political structures in the Maghrib. The efforts of the first Ash'arite figures, who were influential during the Zīrī period under the Fatimid rule, to spread the sect, their social position and their ability to politically influence statesmen are emphasised. Another state in which Ashʿarism was represented was the Hammādids founded in the Maghrib al-Awsat geography. It has been tried to follow the political and social events on the basis of which the Ash'arite accumulation developed in Qayrawan was carried to the region. While examining the journey of Ash'arism  in the history of the Murābids, first of all, the validity of the political and ideological judgements that negatively portray the religious-sectarian situation of this period has been emphasised. The Murābids had an administrative structure in which Mālikī qāḍīs had a say in state administration. The effects of the unity of politics and judiciary on the acceptance of Ash'arism  by the state in this period have been mentioned, and the steps that ensured the recognition of the sect in the public sphere have been discussed.
Ash'arism  was recognised in the Maghrib through certain texts. Through these works, which were written under the influence of prominent figures of Eastern Ash'arism , especially al-Bāqillanī and al-Juwaynī, a theological form of Ash'arism  became influential in the region. In this direction, the main topics of theological Ash'arism  such as knowledge, faith, understanding of the world, attributes, the hereafter and imāmah are analysed.