Edebiyat, yeraltı ve ihlal -90'lı yıllarda Türkçe edebiyatta yeraltı sorunsalı-
Literature, underground and violation -Underground problematic in Turkish literature in the 90's-
Yazar: CAFER BİDAV
Danışman: DOÇ. DR. CEM DOĞAN YAŞAT
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Genel Sosyoloji ve Metadoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Altkültür = Subcultur ; Edebiyat sosyolojisi = Literature sociology ; Fanzin = Fanzine ; Kanon = Canon ; Karşı kültür = Counter-culture ; Rizomlar = Rhizomes ; Sosyal hareketler = Social movements ; Yeraltı edebiyatı = Underground literature ; İhlal = Violation

Özet:
Farklı toplumsal dinamiklerden beslenen ve belirli kesişim noktaları bulunan yeraltı
tarzları, ana akıma ve egemen kültüre başkaldırı niteliği taşıyan bir edebiyat
oluşturmuştur ve başta fanzinler olmak üzere, farklı dil evrenlerine sahip birçok eser
Türkiye'de yeraltı edebiyatı (underground literature) olarak ele alınmıştır. Türkçe
edebiyatta 1990'lı yıllardan itibaren ana akım edebiyatın dışında ve sistemin
karşısında var olmaya çalışan bir alan olarak yeraltı edebiyatını sorunsallaştıran bu
tez, altkültür ve karşı-kültürlerin büyük oranda ifadesini bulduğu yeraltı edebiyatını,
disiplinlinler arası bir yaklaşımla değerlendirmeyi amaçlamıştır. Bu amaç
doğrultusunda dünyada bu edebiyatın tarihsel ve toplumsal kökenleri ortaya
konulduktan sonra, Türkiye'de 90'lı yıllarda bu edebiyatın oluşuma zemin hazırlayan
tarihsel, ekonomik, toplumsal ve yazınsal durum ele alınmış ve yeni toplumsal
hareketlerle yeraltı edebiyatı arasındaki ilişki ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Çalışmada, Türkiye'de 90'lı yıllarda yeraltında bir hareketlilik gösteren ve anarşist,
feminist, çevreci ve anti-kapitalist hareketlerin yansıdığı fanzinlerden örnek olarak
Mondo Trasho'nun ilk sayısı yeraltı edebiyatı ve ihlal bağlamında, dönemin diğer
dikkat çekici yayını Şizofrengi ise egemen dili bozuma uğratması açısından
incelenmiştir. Fanzin örneklerinden sonra 90'lı yıllardaki fanzinler, karşı-kültür ve
rock gençliğini birinci elden anlatan Şahin Uruk'un Kadıköy Felsefesine Giriş-Bir
Rock 'N' Roll Yolculuğu (1996) romanı değerlendirilmiştir. Eleştirmenler tarafından
Türkiye'de yeraltı edebiyatının önemli romanları arasında gösterilen ve edebiyata
dair tartışmaların yanı sıra altkültürlere ve mekâna dair sosyolojik tartışmalara da
içkin bir yapıya sahip Metin Kaçan'ın Ağır Roman (1990) ile Sarp Bengü'nün Acı
Sigara (2001) adlı eserleri birlikte ve Tarlabaşı odağında incelenmiştir. Son olarak da
yeraltı edebiyatının farklı bir tarzını yansıtan Mehmet Kartal'ın Hayatım Harbiden
Roman (1999) adlı eseri incelenmiştir.
Yeraltı edebiyatı olarak adlandırılan edebiyat, ana akım ve kanon karşıtı bir edebiyat
olarak merkezinde ihlali barındırmaktadır. Bu edebiyat; yayıncılık ihlali, içerik ihlali,
dil ihlali ve hatta edebiyatın kendisinin ihlali denilebilecek bir pozisyon alış içinde
olmuştur. Bu pozisyonlar da yeraltında farklı tarzları doğurmuş ve Türkiye özelinde
bir öteki edebiyat anlayışı ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda yeraltı edebiyatının tek ve
bütünlüklü bir edebiyat olmadığı, kapalı çevrimleri anlatmadığı, çoklu ve rizomatik
bir yapıda olduğu bu çalışmanın vardığı sonuçlardandır. Yine, yeraltı edebiyatının
kanonik bir yaklaşımla ele alınamayacağı ve yeraltı edebiyatından değil, yeraltı
edebiyatlarından söz edilebileceği bu tezin ileri sürdüğü düşüncelerdendir. Böyle bir
tespite götüren en önemli unsur ise birçok toplumsal dinamik ile altkültür ve karşı-
kültürel argümanların farklı yeraltı tarzlarının ve dil evrenlerinin ortaya çıkmasında
etkili olduğudur.

Anahtar Kelimeler: Yeraltı Edebiyatı, Kanon, İhlal, Fanzin, Altkültür, Karşı-kültür,
Rizom (Köksap), Yeni Toplumsal Hareketler

Abstract:
Underground styles, which are fed by different social dynamics and have certain
points of intersection, have formed a literature that is a rebellion against the
mainstream and the dominant culture, and many works with different linguistic
universes, especially fanzines, have been considered as underground literature in
Turkey. This thesis, which problematises underground literature as a field that tries
to exist outside the mainstream literature and against the system since the 1990s in
Turkish literature, aims to evaluate underground literature, in which subcultures and
counter-cultures find expression to a great extent, with an interdisciplinary approach.
In line with this aim, after revealing the historical and social origins of this literature
in the world, the historical, economic, social and literary situation that paved the way
for the formation of this literature in Turkey in the 90s was discussed and the
relationship between new social movements and underground literature was tried to
be revealed.
In the study, the first issue of Mondo Trasho, one of the fanzines reflecting the
anarchist, feminist, environmentalist and anti-capitalist movements in Turkey in the
90s, is analysed in the context of underground literature and violation, while
Şizofrengi, another remarkable publication of the period, is analysed in terms of its
subversion of the dominant language. After the examples of fanzines, Şahin Uruk's
novel An Introduction to Kadıköy Philosophy-A Rock 'N' Roll Journey (1996), a first-
hand account of fanzines, counter-culture and rock youth in the 90s, is analysed.
Metin Kaçan's Heavy Novel (1990) and Sarp Bengü's Bitter Cigarette (2001), which
are considered by critics to be among the most important novels of underground
literature in Turkey and have a structure that is immanent in sociological debates on
subcultures and space as well as literary debates, are analysed together and with a
focus on Tarlabaşı. Finally, Mehmet Kartal's My Life is a Really Novel (1999), which
reflects a different style of underground literature, is analysed.
The so-called underground literature, as an anti-mainstream and anti-canon literature,
has violation at its centre. This literature has taken a position that can be called a
violation of publishing, a violation of content, a violation of language and even a
violation of literature itself. These positions have given birth to different styles in the
underground and an understanding of other literature has emerged in Turkey. In this
context, one of the conclusions of this study is that underground literature is not a
single and holistic literature, that it does not narrate closed cycles, and that it has a
multiple and rhizomatic structure. Again, this thesis argues that underground
literature cannot be handled with a canonical approach and that underground
literatures, not underground literature, can be mentioned. The most important factor
leading to such a determination is that many social dynamics, subculture and
counter-cultural arguments are effective in the emergence of different underground
styles and language universes.
Key Words: Underground Literature, Canon, Violation, Fanzine, Subculture,
Counterculture, Rhizome, New Social Movements