Anadolu Selçuklu ve Osmanlı darüşşifalarında işlevsel sistemlerin ve koruma ölçütlerinin irdelenmesi
Investigation of service systems and conservation measures in Anatolian Seljuk and Ottoman hospitals
Yazar: GÜLŞEN DİŞLİ
Danışman: PROF. DR. ZÜHAL ÖZCAN
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Tarihi yapılardaki tesisat sistemlerinin tasarım, çalışma prensipleri ve işlevsel özelliklerini iyi anlamak, bu yapıların yüzyıllar boyunca ayakta kalabilmeleri için önem taşımaktadır. Bu nedenle de yapılardaki tesisat sistemlerinin performanslarını sürdürebilmeleri için ilgili alanda kapsamlı çalışmalar yapmak gerekmektedir. Isıtma, soğutma, havalandırma, aydınlatma, temiz ve atık su düzenekleri ve çatı akaçlama sistemlerinden oluşan tarihi yapılardaki tesisat sistemleri, mimari, tasarım prensipleri ve teknolojik gelişmeler açısından henüz yeteri kadar analiz edilmemiştir. Dünyadaki ve Orta Doğu başta olmak üzere belirli bölgelerdeki bazı tarihi yapıların tesisat sistemleri üzerine çeşitli çalışmalar mevcuttur, ancak tarihi hastane yapılarında tesisat sistemlerinin değerlendirildiği özel bir çalışma henüz yapılmamıştır. Bu nedenle de tez kapsamında, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı dönemi tarihi hastane yapılarında mevcut ve muhtemel ısıtma, soğutma,  havalandırma, aydınlatma, temiz ve atık su düzenekleri ve çatı akaçlama sistemlerinden oluşan işlevsel sistemlerin belirlenmesi ve bu sistemlerin çalışma prensipleri ve teknolojik gelişmelerinin araştırılması hedeflenmiştir. Tez kapsamında, Anadolu Selçuklu döneminden dört adet ve Osmanlı döneminden sekiz adet olmak üzere, günümüzde kısmen ya da tamamen ayakta kalabilen toplamda on iki adet tarihi hastane yapısı tesisat sistemleri açısından arazi tespit çalışmaları ve kaynak araştırmaları kapsamında incelenmiştir. Tezde öncelikle, darüşşifalarda daha önce bilimsel olarak araştırılmamış ve unutulmaya yüz tutmuş olan alt ve üst yapı tesisatı ortaya çıkarılmaya çalışılmış ve doğru onarım yapılabilmesi için belgeleme, analiz ve değerlendirme aşamalarını kapsayan çalışma yöntemi ile veriler toplanarak sunulmuştur. Ayrıca, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı dönemi darüşşifa yapılarındaki tesisat sistemlerinin araştırılması için geliştirilen ve uygulanan bu yöntemlerin Kahire Kalavun Maristan'ı ve Halep Argun Maristan'ı gibi dünyadaki benzer darüşşifa yapıları için de uygulanabilir olması hedeflenmiştir. 

Yapılan bu araştırma ile modern hastane yapılarının ve buna bağlı tesisat sistemlerinin gelişmesiyle birlikte, araştırma kapsamında incelenen darüşşifaların özgün işlevlerini yitirerek, işlevsel ve fiziksel değişim, bozulma ve terkedilmelere maruz kaldıkları tespit edilmiştir. Yine, tez sonuçları, on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru ısıtma, soğutma ve taşıma teknolojilerindeki gelişmelere kadar, sadece kırsal yerleşmelerde değil şehir merkezlerinde de yaşam koşullarının, tesisat sistemlerindeki gelişmişlik açısından günümüz koşullarıyla kıyaslandığında oldukça zor olduğunu göstermiştir. O döneme kadar, darüşşifalar dâhil Anadolu'daki pek çok tarihi yapı türü, gelişmiş tesisat sistemlerinden mahrumdur. Zamanın teknolojisi, kıt kaynaklar, bölgenin iklim ve çevre koşulları insanların tesisat sistemleri açısından konfor anlayışını oluşturmada belirleyici faktörler olmuştur. Bu nedenle, mekânların ısıtılması, soğutulması, temiz su temini vb. tesisat sistemlerine erişim için büyük çaba ve güç kullanılması gerekmiştir.  Teknolojik gelişmeler açısından ise,  özellikle ısıtma sisteminde Osmanlı döneminde Selçuklu döneminden farklı olarak odalarda bacalı ocaklar yerleştirilmiştir. Havalandırma ve aydınlatma sistemlerinde de Edirne II. Bayezid Darüşşifası öncü olmak üzere gelişmeler gözlenmiştir. 

Bilim Kodu		: 803.1.085
Anahtar Kelimeler		: Darüşşifa, tarihi hastane, tesisat sistemleri, tıp tarihi
Sayfa Adedi		: 362
Tez Yöneticisi		: Prof. Dr. Zühal ÖZCAN

Abstract:
Understanding the design, working principles, and characteristics of service systems of historical buildings are of vital importance for the survival of these buildings over the centuries. In order to maintain these systems in good performance, comprehensive studies are necessary. Service systems including heating, refrigeration, ventilation, illumination, waste and clean water systems, and roof drainage systems of historical buildings have not been sufficiently analyzed yet in terms of their relation with architecture, design principles, and technological developments. There are a few studies conducted on the evolution of service systems of historical buildings throughout the world and of specific regions, especially the Middle East, however, there is not a specific study carried out on the assessment of these systems in historical hospitals yet. Therefore, this thesis aims to portray various principles and technologies applied in the science of service systems in Anatolian Seljuk and Ottoman period hospitals. 

In the context of the thesis, four historical hospitals from Anatolian Seljuk period and eight from the Ottoman period, located in Anatolia partially or totally intact today, were analyzed in terms of their service systems. During the thesis, firstly, the superstructure and understructure service systems in historical hospitals, which have not been researched scientifically, yet have been detected and the data have been collected and presented with a process including documentation, analyses, and evaluation to be used for proper preservations of these systems. Further, it is aimed to use these measures developed and applied for the determination of service systems in Anatolian Seljuk and Ottoman period historical hospitals for the similar ones in the world as Kahire Kalavun Maristan and Halep Argun Maristan. 

Nonetheless, with the development of modern hospital buildings and service systems, it is determined that historical hospitals started to lose their original functions and were exposed to functional as well as physical changes together with deteriorations and fell into disuse. In addition, the results showed that, up to the end of the 19th century with the developments in heating, refrigeration, and transportation technologies, in rural settlements and even in city centers living conditions were quite hard when compared to todays' conditions. It can be said that up to that period, most of the building types including hospitals in Anatolia lacked the advanced service systems. Instead, the technology of the time, the scarce sources, climate, and the environmental conditions of the region were the deterministic factors for the comfort understanding of the people in terms of service systems. Therefore, they had to present huge effort, power and sacrifices to be able to heat, refrigerate, and provide clean water when compared to todays' conditions. Furthermore, in terms of the technological development of the systems in Seljuk and Ottoman period hospitals, fireplaces and chimneys were added inside the rooms of the hospitals instead of holes above ceilings. In ventilation and illumination systems also developments were observed, Edirne II. Bayezid Hospital being the pioneer in that respect.

Science Code  : 803.1.085
Key Words     : Darüşşifa, historical hospitals, service systems, history of 
                         medicine
Page Number : 362
Supervisor      : Prof. Dr. Zühal ÖZCAN