Demokrat Parti döneminde (1950-1960) din-siyaset ilişkisinin devlet ve milli irade kavramları bağlamında incelenmesi
Investigation of religion-politics relationship in the context of state and national will in the Democrat Party period (1950-1960)
Yazar: RABİA BURÇİN YAVUZ
Danışman: PROF. DR. MEHMET YETİŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Demokrat Parti = Democrat Party ; Devlet = State ; Din-siyaset ilişkileri = Religious-politics relations ; Laiklik = Laicism ; Milli irade = National will ; Sekülerleşme = Secularization ; Ulus-devlet = Nation-state

Özet:
Bu çalışma Türkiye Cumhuriyeti'nde çok partili siyasi düzenin tesis edilmesinin
ardından iktidara gelen Demokrat Parti Döneminde din-siyaset ilişkisinin seyrini devlet
ve milli irade kavramları ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Modernleşme
bağlamında Cumhuriyet'in kurulmasıyla yönelinen temel hedef, Batı ile entegre
olabilecek, egemenliğin ilahi bir kaynağa dayanmadığı bir ulus devlet inşa etmektir. Bu
hedef doğrultusunda, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki dini kurumsal yapılanmaya son
verilmiş, laiklik Cumhuriyet'in kurucu değerlerinden biri olmuştur. Demokrat Parti'nin
seçim başarılarını erken Cumhuriyet döneminin laiklik uygulamalarından farklılaşarak,
dinin üzerindeki baskıyı kaldırmasına bağlayan bir temayül söz konusudur. DP,
muhalefette yer aldığı dönemden itibaren tek parti döneminin laiklik yaklaşımından farklı
bir laiklik yorumu olduğunu vurgulamaktadır. DP'nin bu vurgusunda temel eleştiri
noktası dinin devlet baskısı altında kalması ve vicdan hürriyetinin sağlanmaması
yönündedir. DP'nin CHP ile özdeşleştirdiği devlete yaklaşımının bu eleştirilerin
oluşumunda büyük payı bulunmaktadır. Siyasi stratejisini devlet karşıtlığı üzerine kuran
DP'nin bu yaklaşımı esas olarak CHP'nin kontrolünde olduğu düşüncesiyle bürokrasi,
ordu gibi devleti oluşturan katmanlara olumsuz yaklaşımından temellenmektedir. Din,
DP'nin siyasi stratejisinde devlete karşıtlık üzerinden kendisini kurması ve
güçlendirmesinde esas unsurlardan biri haline gelmiştir. Bu bağlamda çalışmada DP'nin
devlet yaklaşımı ekseninde dine bakış açısı ve laiklik politikalarının erken Cumhuriyet
döneminden ne ölçüde farklılaştığı ele alınacaktır.

  DP, siyasi stratejisinde, kendisini devletin karşısında ve milletin yanında olarak
konumlandırmaktadır. DP'li yöneticiler kendilerini "milletin hakiki mümesilleri", DP'yi
ise milletin organik bir uzantısı olarak tanımlamaktadır. Erken Cumhuriyet döneminde
dini bağlamından koparılarak yeniden tanımlanan millet kavramı, DP ile birlikte milli
irade inşasına dönüşmektedir. Milli irade inşası, DP'nin popülist bir biçimde iktidarını
sürdürmesinin anahtarı olmuştur. İslamcılık, muhafazakarlık gibi akımları milli irade
şemsiyesine dahil ederek, inşasını güçlendirmektedir. Bu akımların önde gelen
temsilcilerinin de etkisiyle DP, "dini kurtaran parti" gibi yakıştırmaların öznesi haline
gelmiştir. İslam, DP'nin karşıtlıklar üzerinden yürüttüğü popülist yönetiminde çok
önemli bir etken halini almış, Esas karşıtlık olan devlet-milli irade karşıtlığı kurgusu,
"dini kurtaran parti-dinsiz parti", "millete mal olmuş ve olmamış devrimler" gibi alt
karşıtlıklar inşa edilerek güçlendirilmiştir. Bununla birlikte DP'nin özellikle 1957
sonrasında ekonomik, siyasi ve toplumsal olarak kötüye gidişiyle milli irade inşası
giderek kırılganlaşmıştır. Böylece milli irade şemsiyesi altında, ayrı bir temsil
mekanizması oluşturmasının önüne geçilen İslam daha baskın hale gelmeye başlamıştır.
Bu bağlamda, çalışmada DP'nin milli irade inşası ekseninde dine bakış açısının Türk
siyasal hayatında ne tür bir siyaset tarzına yol açtığı tartışılacaktır.

Abstract:
This study aims to examine the course of religion-politics relations in the concepts
of state and national will in the Democrat Party- became the governing party after the
establishment of the multi-party political order in the Republic of Turkey- Era. In the
context of modernization, the main goal of the establishment of the Republic is to build a
nation-state that can be integrated with the West and where sovereignty is not based on a
divine source. In line with this goal, the religious institutional structuring in the Ottoman
Empire was ended, and secularism became one of the founding values of the Republic.
There is a tendency that connects the election success of the Democrat Party to the
removal of the pressure on religion by differentiating from the secularism practices of the
early Republican period. DP emphasizes that it has a different interpretation of secularism
than the secularism approach in the single-party era since the time it took part in the
opposition. The main point of criticism in this emphasis of DP is that religion remains
under state pressure and freedom of conscience is not ensured. DP's approach to the state,
which it identifies with the CHP, has a major role in the formation of these criticisms.
This approach of DP, which bases its political strategy on opposition to the state, is based
on its negative approach to the layers that make up the state, such as the bureaucracy and
the army, with the thought that it is under the control of the CHP. Religion has become
one of the main elements in DP's political strategy to establish and strengthen itself
through opposition to the state. In this context, during this study, it will be discussed how DP's perspective on religion and secularism policies differed from the early Republican
period in terms of DP's state approach.

  In its political strategy, DP positions itself against the state and on the side of the
nation. The administrators of DP define themselves as "true representatives of the nation"
and define DP as an organic extension of the nation. The concept of nation, which was
detached from its religious context and redefined in the early Republican period, turns
into the construction of national will with the DP. The construction of national will has
been the key to DP's maintaining its power in a populist way. It strengthens its
construction by including movements such as Islamism and conservatism under the
umbrella of the national will. With the influence of the prominent representatives of these
movements, DP has become the subject of the phrases such as "the party that saves
religion". Islam has become a very important factor in the populist administration of DP
through oppositions, the main opposition, which is the state-national will opposition
fiction, has been strengthened by constructing subcontradictions such as "the party that
saves religion-irreligious party", "revolutions adopted by the nation and revolutions that
the nation did not adopt". However, with the economic, political and social deterioration
of DP, especially after 1957, the building of national will became increasingly fragile.
Thus, Islam, which was prevented from forming a separate representation mechanism
under the umbrella of national will, started to become more dominant. In this context,
during this study, it will be discussed what kind of political style DP's perspective on
religion has led to in Turkish political life in terms national will construction.