Post COVID-19 hastalarında anksiyete, depresyon, kronik yorgunluk (Fatigue), mental durum, yaşam ve uyku kalitesinin değerlendirilmesi
Evaluation of anxiety, depression, chronic fatigue (Fatigue),mental status, quality of life and sleep in post COVID-19 patients
Yazar: DEMET ÖZER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN ÖLMEZ
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Göğüs Hastalıkları = Chest Diseases
Dizin: Anksiyete = Anxiety ; Belirti ve semptomlar = Signs and symptoms ; COVID 19 = COVID 19 ; Depresyon = Depression ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Mental durum ölçeği = Mental status schedule ; Uyku kalitesi = Quality of sleep ; Yaşam kalitesi = Quality of life ; Yorgunluk = Fatigue

Özet:
Giriş ve Amaç: COVİD-19 yakın tarihte ortaya çıkan ve kısa sürede tüm dünyaya
yayılan viral bir hastalıktır. Hastalık başta akciğerler olmak üzere tüm organ sistemlerini
tutabilmekte ve mortal seyredebilmektedir. Salgının ilk dönemlerinde sağlık sunucular bulaşın
engellenmesi ve akut enfeksiyonun tedavisine odaklanmıştır ancak ilerleyen dönemde
hastalığı geçiren kişi sayısının giderek artması ve hastalık sonrası bazı semptomların devam
etmesi virüsün sadece akut dönemde değil uzun vadede de etkileri olduğunu göstermiştir. Post
COVİD-19 olarak isimlendirilen bu dönemde yorgunluk, dispne, kas/eklem ağrısı, başağrısı,
öksürük, saç dökülmesi, hafıza ve dikkat bozuklukları gibi pekçok semptom ortaya
çıkmaktadır. Uzamış semptomların patofizyolojisi henüz yeterince aydınlatılamamıştır ve
takip /tedavi ile ilgili görüş birliği oluşturulamamıştır. Çalışmamızda COVİD-19 tanısı ile
takip edilmiş hastaların uzun dönemde devam eden semptomları, hastalık şiddetinin mental
fonksiyonlar, yaşam ve uyku kalitesi, anksiyete ve depresyon gelişimi ve kronik yorgunluk
üzerine olan etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır.
Materyal ve Metot: Çalışmamızda Real Time Polimeraz Zincir Reaksiyonu (RT-PZR)
testi pozitifliği ile COVİD-19 tanısı alan ve tanı tarihi üzerinden en az 12 hafta geçmiş,
polikliniğimize kontrol amacıyla başvuran ayakta takip edilmiş 150 hasta (Grup 1), serviste
takip edilmiş 91 hasta (Grup 2) ve yoğun bakım ünitesinde takip edilmiş 59 hasta (Grup 3)
dahil edilmiştir. Araştırmada yaşam kalitesi, travma sonrası stress bozukluğu, kronik
yorgunluk sendromu (tükenmişlik sendromu -fatigue), depresyon ve anksiyete, nefes darlığı,
uyku kalitesi ve mental durum değerlendirilmesinde kullanılan Hastane Anksiyete ve
Depresyon Ölçeği (HAD), Pittsburg Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Mini Mental Durum Testi
(MMDT), Modifiye Medical Research Council Dispne Skalası (mMRC), Yorgunluk (fatique)
Şiddet Ölçeği(FSS), EuroQol-5D-5L Yaşam Kalitesi Değerlendirme Ölçeği, Travma Sonrası
Stres Bozukluğu Kısa Ölçeği (TSSBKÖ) kullanılmıştır.
Bulgular: Çalışmaya dahil edilen hastaların % 45,3 (n=136)' ü erkek ve % 54,7 (n=164)'
si kadın idi. Hastaların yaş ortalamaları 57,17 (18-89) idi. HAD ölçeği-Anksiyete puanı grup-1' in % 4,7 (n=7), grup-2' nin % 15,4 (n=14), grup-3' ün % 23,7 (n=14)' sinde anormal olarak
saptandı. COVİD-19  hastalık şiddeti arttıkça HAD ölçeği-Anksiyete puanının
arttığı görüldü (p<0,001). HAD ölçeği-Depresyon puanı anormal olan hasta sayısı grup-1' de
% 5,3 (n=8), grup-2' de % 14,3 (n=13), grup-3' te % 22 (n=13) olarak saptandı. Hastalık
şiddeti ile HAD ölçeği-Depresyon puanı arasında anlamlı ilişki bulundu. Hastalık şiddeti
arttıkça HAD ölçeği-Depresyon puanında artış tespit edildi (p<0,001).
Grup-1' de bulunan hastaların % 81,3 (n=122) , grup-2' de % 47,3 (n=43) , grup-3' te % 54,2
(n=32)' ünde MMDT puanı ≥ 24 olarak saptandı. Daha şiddetli COVİD-19 hastalarında
MMDT puanının daha yüksek olduğu görüldü (p <0,001).
Post COVİD-19 dönemde PUKİ puanları gruplar arasında benzer bulundu, gruplar arasında
anlamlı fark saptanmadı (p=0,063).
Yorgunluk Şiddet Ölçeği puanları ile gruplar arasında anlamlı ilişki saptanmadı (p=0,779).
Hastalık şiddeti arttıkça EQ-5D-5L indeks indeks skor ve Vizüel Analog Skala skorlarında
azalma tespit edildi (p<0,001).
COVİD-19 hastalığı geçiren hastalara travma sonrası stres bozukluğu kısa ölçeği uygulandı ve
yapılan değerlendirmede 24 puan üzeri alan hasta saptanmadı.
Sonuç: Post COVİD-19 dönemde hastaların bir kısmında uzamış semptomlar
görülmektedir ancak bu semptomların patogenezi ve tedavisi ile ilgili görüş birliği henüz
oluşmamıştır. Çeşitli anket, ölçek ve skalalar kullanılarak COViD-19' un uzun dönem etkileri
saptanabilir. Çalışmamızda hastalık şiddeti ile ilişkili olarak uzun dönemde yorgunluk
semptomunda artma, yaşam kalitesinde ve kognitif fonksiyonlarda azalma, anksiyete ve
depresyon riskinde artma olduğu tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: COVİD-19, uzamış semptomlar, kronik yorgunluk, yaşam kalitesi

Abstract:
Introduction and Aim: COVID-19 is a viral disease that emerged recently and spread
all over the world in a short time. The disease can involve all organ systems, especially the
lungs, and can be mortal. In the early stages of the epidemic, health care providers focused on
the prevention of transmission and the treatment of acute infection, but the increasing number
of people who had the disease and the continuation of some symptoms after the disease
showed that the virus has effects not only in the acute period, but also in the long term. In this
period, which is called post COVID-19, many symptoms such as fatigue, dyspnea,
muscle/joint pain, headache, cough, hair loss, memory and attention disorders occur. The
pathophysiology of prolonged symptoms has not yet been adequately clarified, and there is no
consensus on follow-up/treatment. In our study, it was aimed to investigate the long-term
symptoms of patients followed up with the diagnosis of COVID-19, the effects of disease
severity on mental functions, quality of life and sleep, development of anxiety and depression,
and chronic fatigue.
Material and Method: In our study, 150 outpatients (Group 1), who were followed up
in our outpatient clinic for control, who were diagnosed with COVID-19 with a Real-time
Polymerase Chain Reaction (RT-PCR) positivity and at least 12 weeks after the diagnosis
date, applied to our outpatient clinic, 91 patients were followed up in the service (Group 2)
and 59 patients followed in the intensive care unit (Group 3) were included. Hospital Anxiety
and Depression Scale (HAD), Pittsburg Sleep Quality Index (PUKI), which was used in the
study to evaluate quality of life, post-traumatic stress disorder, chronic fatigue syndrome
(burnout syndrome -fatigue), depression and anxiety, shortness of breath, sleep quality and
mental status, Mini Mental State Test (MMDT), Modified Medical Research Council
Dyspnea Scale (mMRC), Fatique Severity Scale (FSS), EuroQol-5D-5L Quality of Life
Assessment Scale, Post Traumatic Stress Disorder Short Scale (PTSDIS) were used.
Results: Of the patients included in the study, 45.3 % (n=136) were male and 54.7 %
(n=164) were female. The mean age of the patients was 57.17 (18-89). HAD scale-Anxiety
score 4.7 % (n=7) of group-1, 15.4 % (n=14) of group-2, 23.7 % (n=14) of group-3 was found
to be abnormal. It was observed that the HAD scale-Anxiety score increased as the disease severity of the COVID-19 disease increased (p<0.001). Number of patients with abnormal
HAD scale-Depression scores 5.3 % (n=8) in group-1, 14.3 % (n=13) in group-2, 22 % (n=13)
in group-3 was detected. A significant correlation was found between disease severity and
HAD scale-Depression score. As the severity of the disease increased, the HAD scale Depression score increased (p<0.001).
81.3 % (n=122) of the patients in group-1, 47.3 % (n=43) in group-2, 54.2 % (n=32) in group-3
MMDT scores it was found to be ≥24. More severe COVID-19 patients had a higher MMDT
score (p <0.001).
In the post-COVID-19 period, PUKI scores were found to be similar between the groups, but
no significant difference was found between the groups (p=0.063).
No significant correlation was found between the fatigue severity scale scores and the groups
(p=0.779).
EQ-5D-5L index score and Visual Analogue Scale scores decreased as the disease severity
increased (for all p<0.001).
Post-traumatic stress disorder short scale was applied to patients who had COVID-19 disease,
and no patient with a score above 24 was found in the evaluation.
Conclusion: Some of the patients have prolonged symptoms in the post COVID-19
period, but there is no consensus on the pathogenesis and treatment of these symptoms yet.
The long-term effects of COVID-19 can be determined by using various questionnaires and scales. In our study, it was determined that there was an increase in the symptoms
of fatigue in the long term, a decrease in the quality of life and cognitive functions, and an
increase in the risk of anxiety and depression in relation to the severity of the disease.
Keywords: COVID-19, prolonged symptoms, chronic fatigue, quality of life