Göçebe aşiretlerde hayvancılık ve doğa-kültür ilişkisi: Alikan, Duderan ve Soran aşiretleri örneğinde halkbilim açısından karşılaştırmalı bir inceleme
Livestock and nature-culture relationship in nomadic tribes: A comparative analysis in terms of folklore in the example of Alikan, Duderan and Soran tribes
Yazar: ÖZLEM AKGÜN
Danışman: PROF. DR. AYABEK BAINIYAZOV
Ardahan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Göçebe/göçebelik; sabit bir mekâna sahip olmayan ve ekonomileri göçer hayvancılığa 
dayalı olan, toprağa yerleşmemiş gezgin pastoralist toplumların yaşam biçimine 
denilmektedir. Bu yaşam ve geçim biçimine sahip topluluklar, aynı zamanda soy-sop, 
akrabalık bağlarıyla birbirine bağlı aşiret tipi toplumsal örgütlenmelere sahip 
topluluklardır. Bu çalışmanın konusu olan göçebe Alikan, Duderan ve Soran aşiretleri, 
göçer hayvancılık faaliyetini Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinin 
yaylalarında gerçek/tam göçebe olarak yaz-kış çadırlarda yaşayarak sürdürmektedirler. 
Göçer diye adlandırılan bu aşiretlerin, küçükbaş hayvancılık faaliyetiyle kışlaklar ve 
yaylaklar arasında dikey yönde gerçekleştirdikleri göçleri, onların karakteristik 
özellikleridir. Pastoral göçebeliği benimseyen bu aşiretlerin doğa ile olan kültürel ilişkisi 
en saf hâliyle karşımıza çıkmaktadır. Çalışmada bu aşiretlerin, doğa-kültür ilişkisi 
bağlamında geleneksel hayvancılığa dair kültürel pratikleri ele alınıp, araştırmaya ve 
değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışma alan araştırması yöntemiyle katılarak gözlem ve 
derinlemesine görüşmelerle gerçekleştirilen bir araştırmanın sonucudur. Bu açıdan bir yıl 
boyunca göçebeler ile çadırlarda kalınmış ve gerek yaylaklar ve kışlaklar gerekse 
İlkbahar ve sonbahar göçlerinde göçebelerin hayatının hemen her evresi derinlemesine 
katılımlı gözleme tabii tutulmuştur. Katılımlı gözlem sırasında tutulan alan notlarının 
yanı sıra, somut durum tespiti ve nitel anlatımı bütünleştirmek için kişilerin onayı alınıp 
teknik kayıt cihazlarından faydalanılarak, görüntüler ve ses kayıtları ile görüşmeler 
yapılmıştır. Çalışmanın önemi ise daha önce çalışılmamış olan göçebe Alikan, Duderan 
ve Soran aşiretlerinin varlık mücadelesi verdiği bu yaşam biçiminin yok olmadan bilimsel 
bir çalışma ile gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Göçer hayvancılık, göçebeliğe dayanan 
gezgin hayatıyla her daim merak konusu olmuştur. Popüler bir merak ve ilginin ötesinde 
bu çalışma, günümüzde yaşanan hızlı değişim ve dönüşüm süreçleriyle alanı giderek 
daralan bu göçer yaşam pratiğinin ve göçebe –hayvancı hayatla özdeşleşmiş yerleşik 
tarımcı kültürlerde görülmeyen kültürel deneyim ve pratiklerin bir belgesi olarak bu 
toplulukları anlamanın yanı sıra ileride yapılacak çalışmalara da ışık tutabilecektir.

Abstract:
Nomadism/nomadic; It is called the way of life of wandering pastoralist societies that do 
not have a fixed place and whose economy is based on nomadic livestock. Communities 
with this way of life and livelihood are also communities with tribal type social 
organizations connected to each other by ancestry and kinship ties. The nomadic Alikan, 
Duderan and Soran tribes, which are the subject of this study, continue their nomadic 
livestock activities by living in tents in summer and winter as real/complete nomads in 
the highlands of Eastern Anatolia and Southeastern Anatolia Regions. The characteristic 
features of these tribes, called nomads, are the vertical migrations between the winter 
pastures and summer pastures with ovine breeding activities. The cultural relationship of 
these tribes, which adopted pastoral nomadism, with nature appears in its purest form. In 
the study, the cultural practices of these tribes on traditional animal husbandry in the 
context of nature-culture relationship were discussed, researched and evaluated. The 
study is the result of a research carried out with observation and in-depth interviews by 
participating in the field research method. In this respect, the nomads stayed in tents for 
a year, and almost every phase of the life of the nomads, both in the spring and autumn 
migrations, was subjected to in-depth observation. In addition to the field notes taken 
during the participatory observation, interviews were conducted with images and audio 
recordings, using technical recording devices, after obtaining the consent of the people, 
in order to integrate concrete situation determination and qualitative narrative. The 
importance of the study is to transfer this life style, which has not been studied before, to 
the next generations with a scientific study, before it disappears, in which the nomadic 
Alikan, Duderan and Soran tribes struggle for existence. Nomadic animal husbandry has 
always been a matter of curiosity with its wandering life based on nomadism. Beyond a 
popular curiosity and interest, this study will shed light on future studies as well as 
understanding these communities as a document of this nomadic life practice, whose field 
is gradually narrowing with the rapid change and transformation processes experienced 
today, and cultural experiences and practices not seen in settled agricultural cultures 
identified with nomadic-animal life.