19. yüzyılda İngiliz ve Amerikalı seyyahların Diyarbekir izlenimleri
Impressions of the British and American travellers about Diyarbekir in 19th
Yazar: FATİH ÖZKARSLI
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ÖZCOŞAR
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışma 19. yüzyılda Diyarbekir'e gelen İngiliz ve ABD'li seyyahların Diyarbekir 
şehrine dair izlenimlerine ve anlatılarına odaklanmıştır. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. 
Giriş bölümünde seyahat yazınının batıdaki tarihçesi ve gelişim süreci hakkında kısa bilgiler 
verilmiş, tezin amaç, yöntem ve sınırlılıklarına değinilmiştir. Birinci bölüm çalışmada ele 
alınan Batılı seyyahların kısa biyografilerine ve profillerine ayrılmıştır. İkinci bölümde 19. 
yüzyılda seyyahların anlatılarında Diyarbekir tarihi ve coğrafyasına değinilmiştir. Üçüncü
bölüm 19. yüzyılda seyyahların gözünden Diyarbekir'deki yapılara odaklanmıştır. Dördüncü
bölümde 19. yüzyılda seyyahların gözünden Diyarbekirliler ve şehirdeki sosyal hayata dair 
anlatılara yer verilmiştir. Beşinci bölüm ise seyyahların gözünden Diyarbekir'de genel asayiş 
ve yöneticilere dair anlatılara ayrılmıştır. Bu çalışmada 19. yüzyılda Diyarbekir bütünüyle
Batılı seyyah anlatıları üzerinden değerlendirilmiştir. İncelenen dönemdeki bulgular dikkate 
alındığında seyyah anlatıları surların ihtişamlı görüntüsü ve şehrin güvenliğine sağladığı katkı 
konusunda genellikle olumlu, evler, sokaklar ve şehrin genel temizliği gibi konularda 
genellikle eleştireldir. Seyyahların toplumsal ilişkilerle ilgili özellikle Müslüman nüfusa 
yönelik anlatılarında ön yargılarına yenik düştükleri anlaşılmıştır. Müslümanlar için bağnaz, 
gerici, şiddet eğilimli gibi genel yargılamalara varıldığı, topluma yönelik ders verici ve üstten 
bir dil kullanıldığı görülmüştür. Seyyah anlatılarında yönetim konusunda başarılı valilerin 
varlığından söz edilmekle birlikte şehrin geçirdiği dönemle bağlantılı olarak Diyarbekir ve 
çevresinde genel bir asayişsizlik durumunun olduğu belirtilmiştir. 19. yüzyıl boyunca şehre 
gelen Batılı seyyahların çeşitli konular hakkındaki izlenimleri ve anlatıları üzerinden ele alınan 
Diyarbekir, bu zaman zarfında geçirdiği süreçlere ve seyyahların algı ve üslubuna bağlı olarak 
seyahatnamelerde hem olumlu hem eleştirel nitelemelerle yer almıştır.

Abstract:
This study focuses on the impressions and narratives of British and American travelers 
who came to Diyarbekir in the 19th century about the city of Diyarbekir. This study consists 
of five chapters. In the introduction part of the study, brief information about the history and 
development process of travel literature in the West is given, and the purpose, method and 
limitations of the thesis are mentioned. The first part the study is devoted to short biographies 
and profiles of Western travelers. In the second chapter, the history and geography of 
Diyarbekir from the eyes of travelers in the 19th century is mentioned. The third chapter 
focuses on the structures in Diyarbekir through the eyes of travelers in the 19th century. The 
fourth chapter focuses on the narratives of the people of Diyarbekir and the social life in the 
city through the eyes of the travelers in the 19th century. The fifth chapter is devoted to the 
traveler's narratives about the general public order and administrators in Diyarbekir from the 
eyes of the travelers. In this study, Diyarbekir in the 19th century was evaluated through 
Western traveler narratives. Considering the findings in the examined period, it is seen that the 
traveler's narratives are generally positive about the magnificent view of the walls and the 
contribution they provide to the security of the city, and they are generally negative about the 
issues streets and general cleanlinessof the city. In the narratives of the travelers about social 
relations, it was understood that they succumbed to their prejudices against the Muslim 
population. It is seen that Muslims are judged to be bigoted, violent, and an instructive and 
derogatory language is used on the society. Although it is mentioned that there are successful 
governors in the administration, it is stated that there is a general disorder in connection with 
the period of the city has gone through. Throughout the 19th century, Diyarbekir has been the 
subject of different narratives with the statements of travelers who conveyed their impressions 
depending on various variables, and it took place in travel books with both positive and critical, 
depending on the narrative styles of the travelers.