Yazma eserlerde görülen mürekkep ve boyar madde bozulmalarının tespiti ve koruma onarım önerisi 15. yüzyıla ait el yazması üzerinde incelemeler
Determination of ink and dyeing materials in manuscripts and conservation proposal examination on 15th century manuscript
Yazar: RABİA YOLDAŞ
Danışman: DOÇ. DR. GÜLDER EMRE
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Taşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry ; Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Güzel sanatlar = Fine arts ; Klasik arkeoloji = Classical archeology ; Tarihi koruma = Historic preservation ; Türk el sanatları = Turkish handcrafts

Özet:
Yazma eserlerde görülen mürekkep ve boyar madde bozulmalarının tespiti konulu bu çalışmanın amacı demir mazı mürekkebinin bozulma durumunun araştırılması ve konservasyon yönteminin belirlenmesidir. Bu çalışmada 15. yüzyıla ait olan El-Mebsut adlı yazma eserin bozulmuşluk durumu fiziksel ve kimyasal olarak incelenmiştir. Bu incelemeler, yazma eserin yoğun korozyonlu sayfası üzerinde pH ölçümleri, Bathophenanthroline Gösterge kâğıdı incelemeleri, UV incelemeleri, X-Işınları Floresans (XRF) Spektroskopisi ve Raman Spektroskopisi analizlerinin gerçekleştirilmesiyle yapılmıştır. Hasar derecesine göre gruplandırılan bölümlerin farklı alanlarından alınan yüzey pH'ı hasarlı alanlarda 1,90-2,30; hasarsız alanlarda 5,28-6,02; orta hasarlı alanlarda ise 3,02-4,15 aralığındadır. Selüloz degradasyonunda önemli role sahip olan asit derecesi El-Mebsut'ta kabul edilebilir değerlerin oldukça altındadır. Korozyonun gözle görülebilir olduğu alanlarda Bathophenanthroline Gösterge kâğıdı ile yapılan testte demir iyonlarının test kağıdına transfer olduğu görülmüştür. UV ışık ile yapılan incelemelerde mürekkebin etrafı ve mürekkeple doğrudan temas halinde olan alanlarda görülen floresans kaydedilmiştir. El-Mebsut üzerinde gerçekleştirilen XRF analizi ile demir mazı mürekkebi oluşturan bileşenler tayin edilmiştir. XRF analizi sonucunda mürekkep hattının majör elementi olarak demir (Fe) ve klor (Cl) tespit edilmiştir. Yüksek şiddette tespit edilen demir sinyal şiddetinin mürekkep hattında görülen bozunmadan ötürü olduğu anlaşılmıştır. El-Mebsut'un 640-a sayfasının siyah mürekkep hattında kullanılan pigmentin karakterizasyonu çalışması için Raman Spektroskopi gerçekleştirilmiştir ve sonucunda demir mazı mürekkebi ile karbon siyahının birlikte kullanılmış olduğu anlaşılmıştır. Tüm bu analiz çalışmalarının sonuçları demir mazı mürekkebi korozyonu ile alakalı literatür taramasından elde edilen veriler ile karşılaştırılarak uygun bir koruma önerisi sunulmuştur. Bu öneride demir mazı mürekkebi korozyonu hasarı mevcut olan El-Mebsut yazmasının konservasyonu için Kalsiyum Fitat tedavisinin gerekliliği ve nedenleri açıklanmıştır. 

Anahtar kelimeler: Demir mazı mürekkebi, korozyon, antioksidan, konservasyon, XRF, Raman.

Abstract:
The aim of the thesis on the determination of ink and dyestuff deterioration in manuscripts is to examine the deterioration status of the 15th century manuscript called El-Mebsut physically and chemically. pH measurements, Bathophenanthroline Indicator paper examinations, UV examinations, X-Ray Fluorescence (XRF) Spectroscopy and Raman Spectroscopy analyzes were performed on the artifact. Surface pH in the areas grouped according to the degree of damage is between 1.90-2.30 in damaged areas, 5.28-6.02 in undamaged areas, and 3.02-4.15 in moderately damaged areas. In the test performed with Bathophenanthroline Indicator paper in areas where corrosion is visible, it was observed that iron ions were transferred to the test paper. In the examinations made with UV light, the fluorescence seen around the ink and in the areas in direct contact with the ink was recorded. The components that make up the iron gall ink were determined by XRF analysis performed on El-Mebsut. As a result of XRF analysis, iron (Fe) and chlorine (Cl) were determined as the major elements of the ink line. It was understood that the iron signal intensity detected at high intensity was due to the degradation seen in the ink line. Raman analysis was carried out for the characterization of the pigment used in the black ink line of El-Mebsut's 640-a page, and it was understood that iron gall ink and carbon black were used together. Calcium Phytate treatment has been suggested for the conservation of El-Mebsut. The necessity of treatment and its reasons are explained.

Keywords: Iron gall ink, corrosion, antioxidant, conservation, XRF, Raman.