Vergi davalarında ilk inceleme
Preliminary examination on tax cases
Yazar: SİNAN CAN AVCI
Danışman: DOÇ. DR. NURAY AŞCI AKINCI
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı / Kamu Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Hukuk = Law

Özet:
İdari yargıda ilk inceleme, davaların henüz açıldığı aşamada kanuna uygunlukları yönünden ele alındığı yargılama safhasıdır. Davalar, sırası ile görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, idari davaya konu kesin ve yürütülebilir işlem, süre, husumet, dava dilekçelerinin İdari Yargılama Usul Kanunu 3. ve 5. maddelere uygunluğu hususlarının sağlanıp sağlanmadığı yönünden değerlendirilir. Bu hususlarda eksiklik bulunan davalarda esas incelemesine geçilmez.
İlk inceleme kurumu, adil yargılanma hakkı ile doğrudan ilintili olup yargılama hukukuna bakan iki yüzü bulunmaktadır. Kanunda aranan şartları sağlayan ve sağlamayan davalar bakımından filtre vazifesi üstlenerek kanuna uygun davalara daha fazla emek ve mesai harcanmasına olanak tanıyan yönü ile makul sürede yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının gerçekleşmesine olanak sağlamaktadır. Ancak bazı davaların esas incelemesine geçilmesini engellediğinden kişilerin mahkemeye erişim hakkını da kısıtlamaktadır. İHAM içtihatlarında yargılamaların belirli bir düzende yürütülmesi ile kişilerin hukuksal koruma taleplerinin karşılanması arasındaki dengenin sıkı şekil şartlarından ve aynı derecedeki esneklikten kaçınılarak sağlanacağı belirtilmektedir.
Türkiye'de vergi yargısı idari yargı içerisinde örgütlendiğinden vergi davalarında da ilk inceleme usulü uygulanmaktadır. Vergi davalarının idari dava türlerinden ayrılan yanları bulunması, vergi ehliyeti ile dava ehliyetinin farklılık arz etmesi, dava açma sürelerindeki çeşitlilik gibi hususlar vergi davaları için ilk incelemeyi daha çetrefilli hale getirmektedir. İlk incelemenin şekli bir incelemeden öte görev, ehliyet, süre, kesin ve yürütülebilir işlem gibi esasa ilişkin konuları da içerdiği dikkate alındığında, vergi davalarında davacıların mahkemeye erişim hakkı bakımından bu hususların daha belirgin ve öngörülebilir olması gerektiği açıktır. Bu çalışmada, vergi davalarında ilk inceleme ve bu bağlamda ele alınan hususlar, olması gereken hukuk yönünden irdelenmiş ve adil yargılanma hakkının unsurları ile bağlantısı kurularak bazı tespit ve önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
The preliminary examination in administrative jurisdiction is the stage of the trial, in which the cases are handled in terms of their compliance with the law at the stage they are filed. Cases are evaluated in order in terms of duty and authority, infringement of administrative authority, competence, final and enforceable action subject to administrative lawsuit, duration, hostility, compliance with Articles 3 and 5 of the Law on Administrative Judgment Procedure. In cases where there are deficiencies in these matters, the merits examination cannot be started.
The preliminary examination is directly related to the right to a fair trial and has two sides looking at the law of trial. It contributes to the right to be tried in a reasonable time and to be heard legally, by acting as a filter for cases that meet or not meet the conditions sought in the law, allowing more effort and time to be spent on legal cases. However, it also restricts people's access to the court, as it prevents some cases from going to the merits examination. It is stated in the case-law of the European Court of Human Rights that the balance between conducting the proceedings in a certain order and meeting the legal protection demands of individuals will be achieved by avoiding strict formal requirements and the same degree of flexibility.
Since the tax jurisdiction is organized within the administrative jurisdiction in Turkey, the first examination procedure is also applied in tax cases. The aspects of tax cases that differ from administrative cases, differences in tax capacity and legal capacity, diversity in filing a lawsuit make the preliminary examination for tax cases more complicated. Considering that the first examination includes fundamental issues such as duty, qualification, duration, final and executable proceedings, rather than a formal review, it is clear that these issues should be more specific and predictable in terms of the plaintiffs' right of access to court in tax cases. In this case, the preliminary examination in tax cases and the issues discussed in this context were examined in terms of the law that should be and some determinations and suggestions were made by establishing a connection with the elements of the right to a fair trial.