1950-1970 yılları arasında Türk sinemasının temel özelliklerinin oluşmasını sağlayan toplumsal, ekonomik, siyasi, kültürel etkenler ve bunların Türk sinema tarihindeki yeri
The social, economical, political, cultural factors that shaped the Turkish cinema and their place in the Turkish cinema history
Yazar: IŞIL KARAHANOĞLU
Danışman: PROF. SAMİ ŞEKEROĞLU
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sinema Televizyon Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
1950?1970 yılları arası, hem Türkiye hem de Türk sineması açısındanhareketli, değişken ve tartışmalı geçen bir dönem olmuştur. Ülkenin ekonomik,toplumsal, siyasal yapısında birçok değişimin ve yeniliğin yaşandığı bu zamandiliminde, sinema, halkın günlük hayatında diğer sanatlardan daha fazla yertutmuştur. Türk sineması, yirmi yıl boyunca ülkenin içinde bulunduğu en zorkoşullarda bile egemenliğini sürdürmeyi başarmıştır. Batıdan gelen bir sanat dalıolan sinemaya halk yoğun bir ilgi ve sevgi göstermiştir. Bu ilgi, bir yandan filmlerinkonularını ve anlatımını etkilerken diğer yandan da filmler halkın yaşayış biçimini,alışkanlıklarını etkiler hale gelmiştir. Bu ikili etkileşim o dönemde çekilip, bugünbile televizyonlarda ve festivallerde seyredilen, üzerine kitaplar ve makaleler yazılanfilmlerin çıkış noktasını oluşturmuştur. Bu dönemde ürün veren sinemacılar, Türksinema tarihinde önemli bir değişim başlatmışlardır. Bu sayede, senede 300' lerevaran film sayısı, halkın günlük konuşmalarına yansıyan diyaloglar, akıllardançıkmayan karakterler ve konular ile birlikte bir sinema geleneği oluşmuştur.1895 yılında Paris' te yapılan halka açık ilk gösteriden kısa bir sure sonra,Lumiére kameramanlarının 1897 yılında İstanbul' da gerçekleştirdiği çekimler veYıldız Saray' ında yapılan gösterimler ile sinemanın ülkemize girdiği ve Türksinemasının ilk döneminin başladığı bilinmektedir. 1900' lü yıllara gelindiğindeMakedonyalı sinemacılar Yanaki ve Milton Manaki kardeşler ve Fuat Uzkınaytarafından çekilen belge görüntülerin ardından, 1915 yılında sinemanın ilk resmikurumu olan Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD) kurulmuştur. İlk yıllarda konulufilm yapımları, resmi ve yarı resmi kuruluşlar tarafından yapılmış, 1922 yılındakurulan ?Kemal Film? ve 1928 yılında kurulan ?İpek Film? konulu film yapımınıdevam ettirmişlerdir. Bu şirketler adına çalışan Muhsin Ertuğrul, 1923?1938 yıllarıarasında Türkiye' de konulu film çeken tek yönetmen olmuştur. 1939' da FarukKenç' in ?Taş Parçası? adlı filminin ardından sinema alanına yeni yönetmenlergirmeye başlamıştır.ivTürk sinemasının sansür ile olan ilk tanışıklığı, 19 Temmuz 1939' da yürürlüğegiren `Filmlerin ve Film Senaryolarının Kontrolüne Dair Nizamname' ilegerçekleşmiştir. Sansür olgusu, bu tarihten itibaren gittikçe ağırlaşarak Türksinemasının üzerindeki yıkıcı etkilerini uzun yıllar sürdürmüştür. 1943 yılınagelindiğinde, Faruk Kenç' in ?Dertli Pınar? filmini seslendirme (dublaj) yoluylaçekmesi sonucu, filmlerin kısa sürede ve ucuza bitirilme şansı doğmuştur. Butarihten itibaren sinema bir iş kolu olarak görülmeye başlanmış ve film sayısında hersene düzenli artışlar olmuştur. Devletin Türk sinemasıyla ilgili ilk olumlu girişimi1948 yılında gerçekleşmiştir. Türk filmlerinden alınan vergi oranı %25' edüşürülürken, yabancı filmlerden alınan rüsum oranı %70' te kalmıştır. Bu sayede,Türk sineması sektörleşme yolunda adımlar atmaya başlamıştır. Film sayısındagörünen düzenli artışa ek olarak yeni yapımevleri açılmaya başlamış ve özellikleAnadolu' daki sinemalar yerli film gösterimine yönelmişlerdir.1960 ihtilali ve ardından 1961 Anayasası' nın kabulü ile her çeşit siyasal vetoplumsal mesele üzerine canlı bir entelektüel tartışma ortamı doğmuştur. Devletyönetiminin değişmesi ve yeni bir anayasanın yürürlüğe girmesiyle ülkede göreceözgür bir ortam oluşmasına rağmen yeni anayasada sinema üzerindeki sansürünkaldırılması kabul edilmemiştir. Ancak yine de 1960 ihtilali, Türk sinemasına yenibir soluk getirmiştir.1960 sonrasında şekillenen bölge işletmeciliği film yapımının da temelkaynağını oluşturmuştur. Türkiye' nin farklı kesimlerinde kurulan bölge işletmeleribelirli dönemlerde, İstanbul' a gelip, kendi bölgelerinde ne tür filmlerin beğenildiğiile ilgili olarak yapımcılara bilgi vermektedirler. Bu filmlerin çekimi için yönetmenve oyuncularla anlaşma sağlayan yapımcılar, bölge işletmecilerden avansalmaktadırlar. Bu avans, bir önceki dönemde, işletmecilerin sinemacılardan, yanihalktan topladığı paradır. Böylelikle, halk bir sonraki dönem çekilecek filmlerinsayısının ve niteliğinin saptanmasında en büyük rolü oynamaktadır.Bu dönemde topluma ve toplumsal endişelere ayna tutan, Türk insanınınsorunlarına eğilen filmler çekilmiştir. Türk sineması geleneğini oluşturan bu filmlereve bu filmlerin anlatım dili açısından getirdiği yeniliklere paralel olarak, yaşananfilm enflasyonunun sonucunda kendini tekrar eden niteliksiz film örnekleri debaşlamıştır. Seyircinin beğenilerinden yola çıkarak belli furyalar belirmiş, bunlar1970' li yıllarda halkın beğenilerini istismar etmeye başlamıştır.Türkiye' nin toplumsal, ekonomik, politik yapısındaki değişimlerin sinemayaetkileri çok yönlü olmuştur. Bu süreçler, Türk sinemasında olumlu sonuçlardoğurdukları kadar olumsuz dalgalanmalara da yol açmışlardır. 1950?1970 yıllarıarasında sinemada süregelen tek istikrarlı etken seyircinin Türk sinemasına olanilgisidir. Seyirci ? sinema arasında var olan bu bağ sayesinde, Türk sineması senede300' lere varan üretim profili ile her kesimden seyirciye hitap eden filmlerinyapıldığı bir sektör konumuna gelmiştir.Anahtar Kelimeler: Yönetmen, 1950?1970, Türk Sinema Tarihi, Türk Filmleri,Yapımcı, Türk Toplum Tarihi, Türk Sinemasında İzleyici, Sinema-Devlet İlişkisi.

Abstract:
The years from 1950 to 1970 were active, variable, and controversial both forTurkey and Turkish cinema. In this passage of time, while the country? s economic,social, and political structure went through many changes and innovations; thecinema always reserved an important place in the daily lives of public more than anyother arts. Along these twenty years, even during the country? s most difficult times,Turkish cinema succeeded in continuing its dominance. The public showed intenseinterest and affection towards this art form that originated in the West. While on theone hand this interest affected the films? themes and expressions, on the other handthe films reached to a position where they could affect the public? s way of living andtheir customs. This dual interaction became the starting point of the films which weremade in that period and are continued to be watched on TVs and in festivals eventoday and inspire many books and articles to be written on them. The people whoworked in the cinema industry during this period created an important change thathas never been seen in the Turkish cinema history before. This change is the traditionof cinema that was shaped by the increasing number of films, by the dialogs thatwere imitated by the public in their daily conversations, and by the characters andplots that are impossible to erase from our minds.Shortly after the first public film screening in Paris in 1895, with theshootings in Istanbul by the Lumiére? s cameramen and the screenings in the YıldızPalace in 1897, it is excepted that cinema set foot in our country and the first periodof Turkish cinema started. In the 1900s, along with the documentary footages takenby the Macedonian filmmakers Yanaki and Manaki brothers and Fuat Uzkınay, in1915 ?Merkez Ordu Sinema Dairesi (MOSD)? (Military Headquarters of CinemaDepartment) which is the first official institution of cinema was established. The firstnarrative film attempts was materialized by the support of the official and nonofficialorganizations, later ?Kemal Film?, founded in 1922, and ?İpek Film?,established in 1928, continued the narrative film productions. Muhsin Ertuğrul whoworked for both of these companies, was the only director working during 1923-vii1938. In 1939, with the film ?Taş Parçası? which was directed by Faruk Kenç, newdirectors started to step into cinema.Turkish cinema? s first encounter with censorship took place when the act of`Filmlerin ve Film Senaryolarının Kontrolüne Dair Nizamname? (The Regulations interms of Films and Film Scripts) came into force in 19th of July 1939. After this date,censorship became more severe in time and continued its destructive affects overTurkish cinema for long years. In 1943, as a result of Faruk Kenç? s method of silentshooting of ?Dertli Pınar? and then dubbing the film in post-production, theopportunity to finish films in shorter period of time and in low budget costs appeareditself. From this date on, cinema started to be seen as a branch of work and there wasa regular rise in the number of films that were made each year. The first positiveattempt of the government in terms of Turkish cinema occurred in 1948. While thetax ratio that was taken from the Turkish films was lowered to 25%, the rate stayedon 70% for the foreign films. Therefore, Turkish cinema started to take constructivesteps towards becoming an industry. In addition to the stable rise of the number offilms, new production companies started to be open and especially the cinematheatres in Anatolia tended to prefer screening domestic films rather than foreignfilms.With the 1960 revolution and after the approval of the Constitution in 1961, anenvironment for intellectual discussions in all kinds of political and social issuesgenerated. In the midst of the Government Administration and the authorization ofthe new Constitution, even tough there was a considerable liberation in the country,the removal of censorship over cinema was still not accepted. However, therevolution still brought a fresh air to Turkish cinema.After 1960 the management of cinema venues throughout the country becamethe fundamental ground of film production. The district managers that wereestablished in various parts of Turkey came to Istanbul in certain periods of time andgave information to film producers about which kinds of films were favored in theirregions. In order to make these films, the producers got an advance from themanagers. This advance was the money that the managers took in the previousseason from the theatre owners, that is, the money that the spectators gave to buy thetickets. In this way, the public played the biggest part in the determination process ofthe quantity and the quality of the upcoming films.In this period more films that reflected the society and the social concerns ofthe country, and that showed a tendency to Turkish people? s problems were made.Parallel to these films that shaped the tradition of Turkish cinema, as a result of thefilm inflation; there were also examples of films which were repetitious and lackedquality. Certain qualities became more in demand which were evidently set out bythe audience? s preferences. In 1970s these qualities started to settle down andexploit the public? s choices.The changes in Turkey? s social, economic, and political structure affected thecountry? s cinema in many respects. While these processes created positive outcomesin Turkish cinema, they also produced negative fluctuations. In the years 1950 to1970, the only continual stable factor was the audience? s interest towards Turkishcinema. Thanks to the bond between the audience and the films, Turkish cinemabecame an industry with up to 300 films a year that were able to address to spectatorsfrom all around the country..Key Words: Director, 1950?1970, Turkish Film History, Turkish Films,Producer, Turkish Social History, Spectator in Turkish Cinema, Cinema-GovernmentRelation