Sabri F. Ülgener'de zihniyet analizi
Mentality analysis in Sabri F. Ülgener
Yazar: AHMET ÖZKİRAZ
Danışman: PROF.DR. NEVİN GÜNGÖR ERGAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1999
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Sosyologlar = Sociologists ; Zihniyet = Mentality ; Ülgener, Sabri = Ülgener, Sabri

Özet:
Türk sosyal bilimler geleneğinde zihniyet araştırmalarıyla önemli bir yer tutan bir iktisatçı, iktisat tarihçisi ve sosyologdur. Ülgener' in çalışmalarında kendine seçtiği ana eksen din ve iktisat, din ve zihniyet arasındaki ilişkilerdir. Alman sosyoloji geleneğinin, bilhassa Max Weber'in temsil ettiği anlayıcı sosyolojinin yöntem anlayışım benimseyen Ülgener, bu yöntem aracılığıyla çözülme devri Osmanlı toplumunun iktisat zihniyetini, sosyal yapışım, sınıfsal farklılaşmasını ve toplumsal tabakalaşmasını analiz ederken temel amacı o zihniyetin bugün dahi devam eden etkilerini açığa çıkarmaktır. Ülgener'e göre, 15. ve 16. yüzyıllarda coğrafi keşifler ve dünya ticaret yollarının Akdeniz limanlarından Atlantik kıyılarına yer değiştirmesi ile birlikte Osmanlı toplumunda bir "Ortaçağlaşma" süreci başlamış ve Osmanlı ekonomik yaşamında ise kapanma ve batınî tasavvufa yönelme eğilimleri görülmüştür. Bu eğilimlerin sonucunda oluşan iktisadî zihniyet durgun ve atıl bir yaşama üslûbunun Osmanlı toplumunda ve sosyal yapısında kökleşmesine yol açmıştır. Batı'da yeni zamanlar aktif-riyazetî bir zihniyetin gelişmesi ve rasyonel iş ahlakının ortaya çıkışı ile karakterize olurken, Osmanlı'da bunun tam tersi passif-zahit zihniyet gerçekleşmiştir. Osmanlı iktisat zihniyetinin olumsuz etkilerinin Türk modernleşmesinde de sürdüğü söylenebilir. Osmanlı-Türk toplumunda rasyonel iş örgütlenmesinin ortaya çıkamayışının en önemli engelini bu açıdan zihniyet engeli olarak betimleyen Ülgener, Batı ile Osmanlı arasında oluşan farklılığın kökenlerini de burada teşhis eder. Osmanlı iktisat zihniyetinin kökleri tasavvufun aktif riyazetçi boyutundan çok batınî-kontemplatif kanadında izlenebilir. Batınîlik, tüketim toplumu ve tüketim zihniyetine yol açan durgun-atıl hayat anlayışım farklı toplumsal tabakalar için farklı biçimlerde meşrulaştırmıştır. Bütün bunlarla birlikte Ülgener din ile iktisadın karşılıklı etkileşimini "a causal" bakış açısıyla incelemiştir.

Abstract:
Sabri F. Ülgener is an economist, historian of economic and sociologist, taking an important place in the Turkish tradition of social sciences by his researches on mentality. The main axis of his studies is the relationships between religion and economic mentality. Having adopted the methodological approach of German sociological tradition, especially of Max Weber's "verstehen" de sociology, Ülgener, tries to analyse the economic mentality, social structure, social class mobility and stratification of the decline period Ottoman society through this method. By this way he aimed at to put forth the influences of this mentality which is going on still. According to Ülgener, in fifteenth and sixteenth centuries as a result of the geographical explorations and inventions and the replacement of the Mediterranean edges and commercial routes with the Atlantic shores there has begun a process which he called a "medievalization" in the Ottoman society. This process has led to a trend toward a reaction by closure-inside and growing a mysticism in the Ottoman economical life. The economical mentality resulted by such a trend, has led the Ottoman society and social structure to be dominated by a stagnant and passive way of life. While the new eras in the West has been characterised by the development of an active-dynamic mentality and the emergence of a rational professional ethic, just the contrary has occurred in the Ottoman society. It can be said that the negative aspects of the Ottoman economical mentality has maintained even in the Turkish modernisation. Thus, Ülgener insist that the main obstacle for the emergence of a rational work organisation in Turkish society is not but an absence of such a mentality which is identified by himself as the origin of the difference between the West and the Ottoman society. The origins of the Ottoman economical mentality can be found in the esoteric-contemplative dimension of sufism rather than of its active-dynamic dimension. Mystic-Esoterizm has legitimised the stagnant-passive understanding of life which led to a consumption society and mentality differently for different social strata. Consequently he has approached to the mutual interaction of religion and economy from "a causal" point of view.