Elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanımını etkileyen faktörlerin genişletilmiş teknoloji kabul modeli ile açıklanması
Explaining the factors affecting electronic-reverse auction acceptance with the extended technology acceptance model
Yazar: ÇİĞDEM ALTIN GÜMÜŞSOY
Danışman: PROF. DR. FETHİ ÇALIŞIR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering

Özet:
İlk olarak 1999 yılında kullanılmaya başlanan elektronik-açık eksiltme teknolojisi firmalar tarafından her geçen gün daha yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Özellikle son yıllarda sıklıkla kullanılan bu teknoloji, daha rekabetçi bir ortam yaratan, tedarikçi seçiminde insan ilişkilerinin etkisini kısıtlayan ve satınalma kararlarında şeffaflığı arttıran bir satınalma aracıdır. Elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanımı, gerek satın almacılara gerekse de tedarikçilere birçok avantaj sunmaktadır. Şüphesiz satın almacılara sağladığı en önemli avantaj fiyat avantajıdır. Tedarikçiler, ihaleyi kazanabilmek için ciddi fiyat indirimleri yapmak zorunda kalabilmektedirler. Fiyat avantajının yanında, satın almacının verimliliğinin artması, ürün temin sürelerinde azalma, çok sayıda tedarikçi firmaya aynı anda erişim, satınalma sürecinin standardizasyonu ve şeffaflaşması elektronik-açık eksiltme teknolojisi kullanımının diğer avantajlarıdır. Tüm bu avantajlar da satınalma işlemi yapan firmalara daha kaliteli ürünler sunabilme imkânı yakalayabilmeleri için hem maliyet hem de zaman açısından daha fazla imkân yaratmaktadır. Elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanımı sadece satın almacılara değil tedarikçilere de bazı avantajlar sunmaktadır. Bunlar; pazar büyümesi, bütün dünyadaki sistem kullanıcıları tarafından erişilebilme, pazarda kendi rekabet gücünü gözlemleme ve potansiyel müşterilerin yaptıkları ihaleleri İnternet aracılığıyla takip etmek olarak sayılabilir. Bunun yanında müşterilerinin ihaleye çıktıkları ürün ve hizmette istedikleri spesifikasyon ve şartlara bakıp müşteri talep ve pazar eğilimlerini tahmin edebilirler. Böylece tedarikçiler sadece kendilerini hangi alanlarda geliştirmeleri gerektiğini değil aynı zamanda gereksinimleri konusunda da fikir sahibi olabilirler. Sonuç olarak firmaların ve dolayısıyla çalışanların performansını arttırmayı hedefleyen elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanımını etkileyen faktörleri anlamak ve açıklamak önemlidir.Bugüne kadar teknoloji kabulünü açıklayan birçok model geliştirilmiştir. Bunlardan Teknoloji Kabul Modeli en etkili ve en çok kullanılan modellerden bir tanesidir. Teknoloji Kabul Modeli'nin gelişmesine zemin hazırlayan Düşünülmüş Eylem Teorisi ise davranışların açıklanmasında önemli bir teoridir. Teknoloji Kabul Modeli, bilgi teknolojileri uygulamalarında kullanıcı davranışını açıklamada ve anlamada çok faydalı bir model olmasına rağmen, modelin insani ve sosyal faktörleri de içerecek şekilde yeni değişkenler eklenerek genişletilmesi önerilmektedir. Bu nedenle Teknoloji Kabul Modeli sosyal faktörlerden sübjektif normları içeren Planlı Davranış Teorisi ile birleştirilerek entegre bir model oluşturulmuştur. Ayrıca, literatürdeki çalışmalar uyumluluk değişkeninin teknoloji kabulünde insan davranışını açıklamakta önemli bir değişken olduğunu göstermiştir. Bu nedenle araştırma modelinde uyumluluk, Teknoloji Kabul Modeli ve Planlı Davranış Teorisi modelleri ile birleştirilmiştir. Sonuç olarak, elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanım niyetini ve kullanımını açıklamak için Teknoloji Kabul Modeli'nden iki değişken (algılanan fayda, algılanan kullanım kolaylığı), Planlı Davranış Teorisi'nden iki değişken (sübjektif normlar, algılanan davranışsal kontrol) ve Yenilik Yayılma Teorisi'nden bir değişken (uyumluluk) birleştirilerek entegre bir model oluşturulmuştur. Bu modelde, Teknoloji Kabul Modeli ve Planlı Davranış Teorisi'nde varolan ilişkilere ek yeni ilişkiler literatüre bakılarak entegre modele eklenmiştir.Bu çalışmada anket metodolojisi kullanılmıştır. Hedef kitle elektronik-açık eksiltme teknolojisini kullanan firmaların satınalma departmanlarında çalışan kişilerdir. 40 farklı ülkeden toplam 156 anket toplanmıştır ve analiz için Yapısal Eşitlik Modellemesi kullanılmıştır. Model, LISREL 8.54 Simplis Project kullanılarak test edilmiştir. Modeli test etmek için ise iki aşamalı yaklaşım (ölçme modeli ve yapısal model) kullanılmıştır.Sonuçlara göre; sübjektif normlar, algılanan fayda ve algılanan davranışsal kontrol değişkenleri elektronik-açık eksiltme teknolojisinin kullanım niyetini etkileyen önemli faktörlerdir. Fakat sübjektif normların algılanan fayda ve algılanan davranışsal kontrole göre daha güçlü bir etkisi vardır. Elektronik-açık eksiltme kullanımı, doğrudan sadece kullanım niyeti tarafından tahmin edilebilmektedir. Bunun yanında, algılanan davranışsal kontrolün gerçek kullanım üzerinde dolaylı bir etkisi de vardır. Uyumluluk ise hem algılanan faydanın hem de algılanan kullanım kolaylığının önemli birer tahmin edicisidir. Ayrıca uyumluluğun elektronik-açık eksiltme teknolojisi kullanım niyeti üzerinde dolaylı bir etkisi de vardır.Sonuç olarak bu çalışma elektronik-açık eksiltme teknolojisini kullanan ve kullanmayı isteyen firmalar için önemli bir çalışmadır. Elde edilen sonuçlar elektronik-açık eksiltme uygulamalarında başarılı olmak isteyen yöneticilere yol gösterecektir. Bu nedenle en son bölümde yöneticilere yönelik çıkarımlar ve ileride yapılabilecek çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir.

Abstract:
Electronic-reverse auction is first started to be used in 1999 and day by day it has been used more intensively by firms. Especially in recent years, this technology is a widely used purchasing tool that creates a more competitive environment, limits the effects of personal relations on supplier selections and increases the transparency in purchasing decisions. Using electronic-reverse auction technology offers many advantages for buyers as well as suppliers. The most important advantage for buyers is the price reduction. Suppliers may have to make higher price reductions to win the auction. In addition to the price advantage, increase in buyer productivity, reduction in cycle time, access to many suppliers at the same time, standardization and transparency in purchasing process are the other advantages of using electronic-reverse auction. All these advantages create more opportunities to companies regarding the cost decrease and time so that these companies can offer higher quality products. Electronic-reverse auction has benefits not only for buyers but also for suppliers. These are market growth, access by all system users all over the world, comparing own competitiveness in the market and to be able to follow up potential customers? auctions on Internet. Besides, they can estimate their customers? needs and market trends by checking the e-reverse auctions? specifications and conditions for the products and services. Thus, suppliers can not only see areas for improvement and but also their own needs for improvement Therefore, it is important to explain and understand the factors affecting electronic-reverse auction use which aims to improve company performance and employee performance accordingly.Up to now, so many models have been developed to explain acceptance of a technology. Technology Acceptance Model is one of the most effective and widely used model. Theory of Reasoned Action, which is a base theory for the development of Technology Acceptance Model, aims to explain human behavior. Although, Technology Acceptance Model is a useful theoretical model that understands and explains user behavior in IT implementation, it has to be integrated into a broader one which would include variables related to both human and social factors. Therefore, TAM is integrated with TPB to create an integrated model which includes subjective norms as a social factor. Besides, studies in literature show that compatibility is an important variable to explain human behavior in technology acceptance. Therefore, compatibility is integrated with Technology Acceptance Model and Theory of Planned Behavior in the research model. In conclusion, to explain behavioral intention and actual use of electronic-reverse auction technology, two factors (perceived usefulness, perceived ease of use) from Technology Acceptance Model, two factors (subjective norms, perceived behavioral control) from Theory of Planned Behavior and one factor (compatibility) from Innovation Diffusion Theory are integrated to form an extended model. In this model, in addition to the current relations defined in Technology Acceptance Model and Theory of Planned behavior, new relations are added to the integrated model according to the literature.A survey methodology is used in this study. The target population is electronic-reverse auction users working in purchasing departments of companies. A total of 156 questionnaires were collected from 40 different countries and Structural Equation Modeling approach is used for the analysis. The model was tested using LISREL 8.54 with SIMPLIS Project. A two-step approach (measurement model and structural model) is used to test the model.According to the results, subjective norms, perceived usefulness and perceived behavioral control are found to be important factors to explain behavioral intention to use electronic-reverse auction. However, subjective norms were a much stronger predictor of user intention as compared to perceived usefulness and perceived behavioral control. Actual use of electronic-reverse auction is predicted by only behavioral intention directly. Besides, perceived behavioral control has an indirect significant effect on actual use. Compatibility is the significant predictor of both perceived usefulness and perceived ease of use. In addition, compatibility has an indirect significant effect on behavioral intention to use electronic-reverse auction.In conclusion, this study is important for companies that are using or intending to use electronic-reverse auction technology. The findings may guide the managers to become successful in electronic-reverse auction implementations. Therefore, managerial implications and recommendations for possible future research are given in the last part of the study.