Seyahatnamelere göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi mimari dokusu üzerine bir değerlendirme
An evaluation on Diyarbakır's architectural structure in Ottoman Period according to Travel Books
Yazar: NURSEL KARACA
Danışman: YRD. DOÇ. DR. MEHMET TOP
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Diyarbakır = Diyarbakır ; Kent mimarisi = Urban architecture ; Mimari doku = Architectural texture ; Mimari eserler = Architectural works ; Mimari yapı = Architectural structure ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Seyahatname = Seyahatname ; Tarihi eserler = Historic buildings

Özet:
Geniş bölgeleri birbirine bağlayan ana yolların kesiştiği bir notada bulunan Diyarbakır, bu stratejik konumundan dolayı her dönemde önemli bir merkez niteliği taşımıştır. Neolitik dönemden günümüze kadar uzanan tarihsel süreçte 26 büyük medeniyete tanıklık eden kentte her döneme ait izlere rastlanmaktadır. Anadolu'da İslam kültürüyle en erken karşılaşan yerlerinden biri olan kent, 7. yüzyılda başlayan bu süreçte farklı siyasi yapıların egemenliği altına girmiştir. 11. yüzyılda tanıştığı Türk egemenliği ile birlikte değişik etki alanları içinde kalan kent, bu etkiler sonucu çeşitli görünümler sergileyen fiziksel bir ortama kavuşmuştur.Osmanlı döneminde adını taşıdığı beylerbeyliğinin merkezi olarak bölgedeki önemli stratejik noktalardan biri olan Diyarbakır'daki Osmanlı eserleri, Güneydoğu Anadolu Bölgesi içinde Osmanlı kimliğini en güçlü yansıtan örnekler arasındadır. Bölgenin geleneksel yapı malzemesinin taş olması sebebiyle yapılarda bazalt, kalker, mermer kullanılmıştır. Yapılardaki bezemelerde ise Osmanlı öncesi sanat gelenekleri ile yerli özelliklerin de etkili olduğu görülmektedir. Diyarbakır'ın yanı sıra başkentten uzak bölgelerdeki Osmanlı yapılarında yerel beğenilerin ağır basması, Osmanlı mimarının bu konuda serbest görüşlü davrandığını göstermektedir.Osmanlı formlarının ve mekân anlayışının, bölgedeki Ermeni ve Suriye mimari geleneklerine dayanması ve yerel mimarlık anlayışlarıyla birleşmesi, Diyarbakır'daki büyük Osmanlı yapılarına kendine özgü havayı kazandırmıştır. Diyarbakır, mimari açıdan Ortadoğu'nun en zengin kentlerinden biridir. Kent; dini, sivil ve askeri yapılarının sayısı ve niteliği bakımından bu dönemin Şam, Halep, Bağdat ve Bursa gibi daha ünlü kentleriyle yarışacak güçtedir.Kentin çeşitli devirlerinden birbirine miras kalan kent dokusu büyük ölçüde korunmuş; farklı yönetimler, farklı kültürleri ve farklı mimari değerleri beraberinde getirmiştir. Bıraktıkları farklı kültür ve mimari değerlerle Diyarbakır'da kent dokusu üzerinde izleri büyük olan yönetimler Artuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı yönetimleridir. Bugün kentte varlığını sürdüren yapıtlar da bu dönemlerin eserleri olup, büyük ölçüde Osmanlı dönemini temsil etmektedirler.Daha önceki dönemlerde ana yol akslarıyla birbirinden ayrılmış dört bölümden oluşan kent, Akkoyunlular döneminde cami, mescit, tekke ve zaviye gibi yapılar etrafında yerleşen Türkmen gruplarınca artık fiziksel sınırların ötesinde sosyal içerikli mahallelere ayrılmıştır. Osmanlı kentinin çekirdeği bir ulu camiyi, bir bedesteni, çarşıyı ve hanları içeren anıtsal bir yapı topluluğunun çevresinde toplanmıştır. Osmanlılar da tıpkı Akkoyunlular gibi inşa ettikleri cami ve mescitlerin etraflarında yeni mahallelerinin oluşmasına sebep olmuşlar, daha sonrada kentin gelişimi ve gereksinimi doğrultusunda dini, sivil ve askeri yapıları inşa etmişlerdir.Üslubu, farklı malzemesi ve yapıya gösterilen özen sayesinde Diyarbakır mimarisi Anadolu'daki en çekici ve farklı mimari tarzlardan birini oluşturmaktadır. Kuruluşundan bugüne kadar yeri değişmemiş ender kentlerden biri olan Diyarbakır, zengin tarihi olan Hıristiyan ve İslam Dünyası eserlerini bünyesinde barındırmasıyla bir müze-kent görünümü sunmaktadır. Osmanlı döneminde büyük bir eyaletin merkezi olan şehir zengin kültürel mirası ve doğal güzellikleri ile bu açık hava müzesi görünümünü yoğunlukla Osmanlı döneminde edinmiştir.Kenti çeşitli dönemlerde ziyaret eden seyyahlar da kent dokusu, mimari yapılar ve mimari doku üzerine sübjektif bilgiler vermişlerdir. Ancak bazıları Osmanlı dönemine ait bilgi ve belgelerin yeterince olmamasından dolayı, dikkatli okunduğundan bazı eksiklikleri giderecek niteliktedir.

Abstract:
Diyarbakır, having been in the junction of the main roads that connects the wide areas, has always carried an important role of center in each period due to its strategical location. The city, which has testified 26 great civilizations in historical process extending from The Neolithic period to the present, has traces belonging to every period. Diyarbakır was one of the earliest places in Anatolia encountered with the Islamic culture and came under the sovereignty of different political structures in this process starting in the 7th century. Having met with the Turkish sovereignty in the 11th century, the city has been under the different domains and had gained a physical environment exhibits a variety of views as a result of this effect.The Ottoman works in Diyarbakir, one of the important strategic point in the region as a center of state (province) bearing its name during the Ottoman era, are the most powerful examples reflecting the Ottoman identity in the Southeastern Anatolia Region. Basalt, limestone (calcareous) and marble have been used in the buildings because of being the stone is the traditional building material of the region. In the decorations of the buildings, prior art traditions from the Ottoman and local features are also seen to be effective. The preponderance of local tastes in Ottoman structures in remote areas of the capital city as well as in Diyarbakır shows us that Ottoman architect acted as a free sighted.The combination of the Ottoman forms and sense of space with the sense of local architecture based on the Armenian and Syrian traditions of the region have the Otoman structures in Diyarbakır won their unique (own) style. Diyarbakir is one of the richest cities of the Middle East in terms of the architecture. In terms of the number and quality of the religious, civil and military structures, The city has the power to compete with the more famous cities such as Damascus, Aleppo, Baghdad and Brussa.The city's urban fabric inherited from one to another from the various ages has largely preserved; different administrations has brought different cultures and different values of architecture with themselves. Artuqid, Akkoyunlu and the Ottoman administrations had left larger traces on the urban tissue with their different cultural and architectural values. Today, the works surviving in the city are the works of this period, and largely represent the Ottoman period.In the earlier periods, the city, being constituted of four physical parts separated from each other by roads, is divided any more into neighborhoods with social contents beyond the physical borders by the Turkmen social groups placed around the buildings such as mosques, small mosque, dervish lodge and a small dervish lodge in the Akkoyunlu period. The core of the city is collected around a community of monumental buildings that consists of a grand mosque, a market where antiques, objects d'arts, jewelry, etc. are sold, a bazaar and inns. Just like the Akkoyunlus, The Ottomans had also caused the formation of the new neighborhoods around the mosque and the small mosques they built. Afterwards, they have built the religious, civil and military structures in accordance with the development and the requirements of the city.Diyarbakir architecture is one of the most attractive and different architectural genres in Anatolia by the agency of its style, its different material and The Solicitude shown to construction. Diyarbakır, which is one of the rare cities that its place has not changed since its establishment, offers a museum-city view by embodying the Christian and Islamic world works that have rich histories within themselves. The city, being a center of a huge state (province) during the Ottoman era, has intensely adopted this open-air museum landscape with its rich cultural heritage and natural beauties in the Ottoman period.Travelers who visited the city during various periods had also given some subjective information on urban texture, architecture of the buildings and architectural texture of the city. However, because of the lack of enough information and documents belonging to the Otoman period, some of them have the quality of removing some defects when they have been read carefully.