Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn Mesnevisindeki atasözü ve deyimler
Proverbs and idioms in Sheykhi's Mathnawî of Khusrew and Shirin
Yazar: HATİCE ÇERİBAŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KADİR GÜLER
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Atasözleri = Proverbs ; Deyimler = Idioms ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Husrev u Şirin = Husrev u Şirin ; Şeyhi = Syeyhi

Özet:
Şairler; anlatımlarını zenginleştirmek, duygu ve düşüncelerini kısa ve özlü olarak yansıtabilmek, estetik söyleyiş biçimlerini oluşturmak adına şiirlerinde atasözlerine ve deyimlere yer vermiştir. Divan edebiyatının güçlü isimlerinden biri olan 15. yy şairlerinden Şeyhî de bu geleneğe uyarak sözlü edebiyat ürünlerimiz ve kültürel ögelerin birer yansıması olan atasözü ve deyimlerle şiirlerine renk katmıştır. Bununla beraber Şeyhî ile aynı yüzyılda yaşamış olan Necâti, Ahmet Paşa gibi şairlerin şiirlerinde, atasözü kullanımı sıklıkla dile getirilirken Şeyhî bu hususta pek anılmamıştır. Hem bu eksikliği gidermek hem de Divan şairlerinin eserlerinde atasözü ve deyim kullanımlarına dair yapılan çalışmalara katkı sağlamak ve Türkçenin zenginliğini gözler önüne sermek adına bu çalışma gerçekleştirilmiştir.

"Şeyhî'nin Hüsrev ü Şîrîn Mesnevisinde Atasözü ve Deyimler" konulu bu çalışmada, mesnevide yer alan atasözü ve deyimler tek tek tespit edildikten sonra kavramsal olarak sınıflandırılmış, sınıflandırılan bu atasözü ve deyimler açıklanıp içinde geçtikleri beyitlerle beraber sunulmuştur. Kavramsal sınıflandırma ile okuyucunun bu söz varlıklarının hangi beyitlerde geçtiğini ve anlamlarını görebilmesinin yanı sıra herhangi bir deyim ya da atasözünün içerdikleri kavramı ve anlam komşularını bulabilmesi sağlanmıştır. Böylelikle Şeyhî'nin, mesnevisinde hangi kavramlara ağırlık verdiği hususu da belirlenmiştir. Ayrıca mesnevideki atasözü ve deyimler içerik ve biçim açısından incelenmiş aynı zamanda toplumsal, sosyolojik ve psikolojik bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Çalışmanın sonunda, temel atasözü ve deyim kaynaklarında bulunmayan fakat anlam ve mecaz inceliği ağır basan, atasözü ya da deyim değerindeki sözler, içinde geçtikleri beyitlerle beraber alfabetik olarak sıralanmıştır. Sonuç olarak bu çalışmayla Divan şiirlerine sıklıkla kaynaklık etmiş olan atasözü ve deyimlerin tespiti hususunda bundan sonraki araştırmalara ilmi fayda sağlanmıştır.

Anahtar Sözcükler: Şeyhî, Hüsrev ü Şîrîn, atasözü, deyim, kavramsal sınıflandırma

Abstract:
The poets used proverbs and idioms to enrich their narratives, to validate their emotions and thoughts, to display their aesthetic expressions. In accordance with this tradition, Sheikhi who is one of the most powerful names of Divan literature from the 15th century has added color to his poems with the proverbs and idioms both being the reflections of our literary products and cultural elements.While the use of proverbs by the poets like Necmettin and Ahmet Pasha who lived in the same century with Sheikhi is mentioned quite often, Sheikhi has not been noticed regarding the proverbs. This study was carried out in order to eliminate this deficiency and to contribute to the studies on the use of proverbs and idioms in the works of Divan poets and to reveal the richness of Turkish language.

In this study titled as Proverbs and Idioms in Sheykhi's Mathnawi of Khusrew and Shirin, the proverbs and idioms in mathnawis are classified conceptually after being identified one by one and these classified proverbs and idioms are explained and presented together with the couplets they belonged to. With conceptual classification, the reader is able to find out the couplets and meanings of these sayings, as well as to see their meaning neighbors and the concepts which proverbs or idioms include. In this way, the concepts which Sheykhi used in his mathnawis have been determined. In addition, the proverbs and idioms in mathnawis were examined in terms of content and form, but also were evaluated socially, sociologically and psychologically.At the end of the study, sayings that are not found in the basic proverb and idiom sources but which have figurative meaning and the properties of proverbs and idioms have been sorted alphabetically together with the couplets they took place.  As a result, this scientific research has contributed to the forthcoming researches scientifically on the issue of determining the proverbs and idioms which have been used as resources for the Divan poems.

Keywords: Sheykhi, Khusrew and Shirin, proverb, idiom, conceptual classification