Şah İsmail Hatai Divanı`nda dini tasavvufi unsurlar /
Yazar: ADİLE YILMAZ
Danışman: PROF. DR. ABDURRAHMAN GÜZEL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2001
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Din = Religion ; Divanlar = Divans ; Tasavvuf = Mystic ; Şah İsmail Hatai = Şah İsmail Hatai

Özet:
Türk Edebiyatı, XVI.yy da Azerbaycan sahasında büyük şahsiyetler yetiştirmiştir. Bunlardan biri de "Hatâİ'' mahlasıyla şiirler yazan hükümdür şair Şah İsmail'dir "Safevî Devleti" devlet başkanı olan Şah İsmail, Dinî - Tasavvufî Türk Edebiyatı'nın da önemli temsilcilerindendir. "Şah İsmail Hatâî Divânı'ndaki Dinî-Tasavvüfî Unsurlar" adLI bu çalışmada Hatâİ Divânı ele alınmıştır. Bu gün elimizde müellif hattı bulunmayan eserin dünya kütüphanelerinde ulaşılabilen; Taşkent, Paris I, Paris n, Vatikan, Leningrad, İstanbul I, İstanbul JJ, Tebriz ve Kahire nüshaları karşılaştırılmış ve sadece Mezar-ı Şerif Nüshası'nda bulunan şiirler olduğu gibi ilave edilerek sağlam bir metin oluşturulmaya çalışılmıştır. Yeni metinde 410 şiir ortaya konulmuştur. Bu şiirlerden 377'si aruz, 33'ü hece vezninde yazılmıştır. Heceli şiirler divanın İj ve İ2 nüshalarında alınmıştır. Çalışmada önce bir devlet başkanı ve tarikat lideri olarak Şah İsmail'in zuhurunu hazırlayan tarihî, siyasî, dinî ve kültürel unsurlardan bahsedilmiştir. Ardından Şah İsmail'in hayan, mahlası, edebi kişiliği, safevi tarikatı, tarikat liderliği ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Oluşturulan yeni metin üzerinde yapılan çalışma ile aynı zamanda mutasavvıf olan şairin şiirlerinde işlediği iman, ibadet, itikat gibi dini; vahdet, kesret, dört kapı-kırk makam gibi tasavvufî unsarlar tahlil edilmiştir. Tahlilden sonra yeni oluşturulan metin eklenmiş ve çalışmanın sonunda konu ile ilgili kaynakça verilmiştir. Bu çalışmayla Hatâi Divânı'nda bulunan şiirlerden hareketle şairin dinî - tasavvufî düşüncesini ve bu düşüncenin ürünü olan estetik formu tespit etmek mümkün olmuştur. Anahtar kelimeler Hatâi Şah İsmail İman Safevî Ali

Abstract:
The 16 * century Turkish literature grew great personalities around Azerbaijan. One of them is Shah Ismail who is also a sevoreign. He wrote his poems with the manner of "Hatâf ' As a sevoreign of Government of Safevi, Shah Ismail is also a representative of Dinî-Tasavvûfi Turkish Literature. Shah Ismail worked an a serch named "Shah Ismail Hatâî Divânı'nda Dinî-Tasavvûfi Unsurlar" end he studied Hatât'nin Dîvânı in his search. Today we don't have any sample of the original one However, me made a criticized context by comparing the speciement of Taşkent, Paris L, Paris n, Leningrad, Vatican, Cairo, İstanbul L, Istanbul II and Tebriz. There are 410 poems in the new prepared context. 377 poems of these are in "aruz" metre and 33 of them are in "hece" metre. Poems in "hece" metre are taken from the samples of Divan's Istanbul I and Istanbul n. initially in these studies as a governer and as a leader of religious order some informatiers one given about Shah Ismail's manifestation's preparer's historical, politicial and regious life, his literature personelity Safevi religious order, leadership of religious order and about his works. With new study on the new context, some religious subjects are analiset such as imân, prayer, itikat, vahdet, kesret, dört kapı kırk makam. After the analyse the new prepared context was added and at the end of the study a bibliography has put related to subject. With the study it becomes posible to identify Shah İsmail' s thoughts about dinî- tasawufi end esthetic form as a result of these thoughts. Thes is made with the inspiration from the criticezed context's poems of "Hatâî Dîvânı". Key words Hatâi Shah İsmail Safawi Hz.Ali Shah