Roma İmparatorluk Dönemi Küçük Asya'sında curatores rei publicae
Curatores rei publicae in Roman Asia Minor
Yazar: YASEMİN SARGIN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. EBRU NURİYE AKDOĞU ARCA
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Eski Çağ Dilleri ve Kültürleri = Ancient Linguistics and Cultures ; Tarih = History
Dizin: Kamu personeli = Public personnel ; Küçük Asya = Asia Minor ; Memurlar = Civil servants ; Roma Dönemi = Roman Period ; Roma İmparatorluğu = Roman Empire

Özet:
Roma, kentleri mali yönden denetlemek amacıyla kendi idari sisteminde curator rei publicae ya da curator civitatis terimleriyle ifade edilen yeni bir kurum oluşturmuştur. Küçük Asya Eyaletleri'nde ise bu terim Eski Yunanca, hesap uzmanı, hesapları denetleyen kişi anlamına gelen logistes (λογιστής) olarak karşılık bulmuştur. Bu yeni memuriyetin oluşturulmasıyla, curator rei publicae'ler bizzat Roma merkezi yönetimi tarafından bir ya da birkaç kent için özel olarak atanan üst düzey görevliler (Roma yüksek memuru) olmuşlardır. İS. 2. yüzyılda muhtemelen Nerva ya da Traianus Dönemi? ile birlikte Roma idari sisteminin bir parçası haline getirilen bu memurlar her yıl düzenli olarak değil belli aralıklarla imparator vasıtasıyla atanmaya başlamışlardır. Ancak Küçük Asya Eyaletleri'nden ilk örnekler Hadrianus Dönemi'ni müteakip görülmeye başlamışlardır.
Epigrafik belgeler ve edebi metinlerden anlaşıldığı üzere curator rei publicae'in temel görevi, eyalet kentlerinin yerel memurlarının çözemedikleri mali sorunları incelemek ve uygun gördüğü finansal düzenlemeleri yaparak kenti bu maddi sıkıntıdan kurtarmaya çalışmaktır. Ephesos'tan ele geçen ve Antoninus Pius Dönemi'ne tarihlenen bir imparator mektubu (I. Ephesos Ia, 15-16) da bu durumu kanıtlar niteliktedir. Söz konusu mektuba göre, imparator bizzat logistes'e; kentin kamu hesaplarını detaylı bir şekilde incelemesini buyurmaktadır. Zira bu teftiş kapsamında bir soruşturma açılacak ve hem hayatta olan hem de geçen on yıl içinde ölmüş olan tüm kamu memurlarının hesapları incelenecektir. İmparator logistes'e bu teftişten muaf olmak için bir kimsenin hiçbir gerekçe göstermeksizin itiraz dilekçesi ile başvurularını kabul etmemesini de emretmektedir.
Burada sunulan doktora tezi, Küçük Asya'da curatores rei publicae'yi özellikle epigrafik belgeler ışığında araştırarak hazırlanmıştır. Söz konusu tez kapsamında Roma İmparatorluk Dönemi (İS. 1. – 3. yy.) Küçük Asya'sında curator rei publicae/logistes adı verilen Roma yetkililerinin görev alanları, kendilerine neden ihtiyaç duyulduğu, atanma kriterleri, bu kişilerin sosyal sınıfları ve coğrafi kökenleri gibi sorunlar epigrafik belgeler (Testimonia 1) ve antik metinler (Testimonia 2) ışığında aydınlatılmaya çalışılacaktır.
Esas olarak Klasik Dönem'den beri varlığı bilinen ve Hellenistik Dönem'de de örnekleri artan logistes Anadolu'daki Hellen kentlerinde hesap denetimini gerçekleştiren yerel bir memur olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte Roma tarafından yapılan merkezi atamaların yanı sıra Küçük Asya'da yerel kamu memurları olan logistes'lerin de görev yapmaya devam ettikleri tespit edilmiştir. Bu bağlamda çalışmada yerel ve merkezi atamalar arasındaki ayrımı yapabilmek amacıyla yerel kamu görevlisi olan logistes'lere ilişkin genel bilgilerin yanı sıra epigrafik ve nümizmatik belgelere de yer verilmiştir (Testimonia 3).
Curator rei publicae'ye ilişkin bilgilerin daha çok epigrafik belgelerden elde edilebildiğini yukarıda söylemiştik. Küçük Asya Eyaletleri'nden (Asia, Pontus-Bithynia, Lycia-Pamphylia) ele geçen yazıtlar sayıca az ve genel olarak kısa olmalarına rağmen yine de bazı verilere ulaşmak mümkündür. Bu kapsamda Ephesos'tan ele geçen ve İmparator Antoninus Pius'a atfedilen mektup (I. Ephesos Ia, 15-16) curator rei publicae'lerin görev tanımları ve yetkileri üzerine en fazla bilgiyi sunmaktadır.
Bununla birlikte, antik yazarlar curator rei publicae ile ilgili neredeyse hiç bilgi vermemektedir. Antik kaynakların yetersizliği problemi konunun anlaşılmasını da zorlaşmaktadır. Sadece Digesta'da Ulpianus, adı geçen memurların görevlerine ilişkin tanım olabilecek nitelikte bazı bilgiler aktarmaktadır.
Konuya ilişkin bilgi veren bir diğer antik yazar ise Plinius'tur. Plinius'un, İmparator Traianus ile yazışmalarını anlatan Epistulae X'da her ne kadar doğrudan bir curator rei publicae/logistes değinisi olmasa da, söz konusu mektuplar Plinius'un gerçekleştirdiği faaliyetler ile curator rei publicae'nin görevlerine ilişkin benzer özellikleri içermektedir. Bunun dışında curator rei publicae'lerin görev ve sorumluluklarından bahseden başka bir antik kaynak mevcut olmadığından çalışmada daha çok epigrafik belgelerden yararlanılmıştır.
Bu çalışmanın amacı Roma'nın söz konusu yeniliğe neden gerek duyduğu, bu memurların görev alanlarının ve yetkilerinin neler olduğu, bu göreve atanan kişilerin hangi kriterlere göre seçildiği gibi konuları açığa çıkarmaya çalışmaktır. Tez bu memuriyete ilişkin şimdiye kadar anlaşılamamış sorunları açığa çıkarmaya çalışmakla ünik bir değere sahiptir; ancak bunun da ötesinde Roma İmparatorluğu'nu yıkılma sürecine götüren askeri, siyasi, idari ve de bunların neden olduğu toplumsal sorunların başlangıç noktasını Anadolu Eyaletleri (Asia, Pontus-Bithynia, Lycia-Pamphylia,) üzerinden tespit etme olanağı sunmasıyla daha da önemli bir hale gelmektedir.
Anahtar Kelimeler: Curator rei publicae/curator civitatis, Logistes, Roma İmparatorluk Dönemi Memuriyeti, Küçük Asya'nın İS. 2. – 3. yy. durumu.

Abstract:
Rome has created a new institution which is expressed in terms of the curator rei publicae or curator civitatis in the administrative structure in order to control the cities from the financial side. In Asia Minor, this term is expressed in ancient Greek as accountant, logistes (λογιστής), which means the person who controls the accounts. With this new arrangement, the curator rei publicae became senior officers (Roman high officers) appointed by the Roman central government themselves, but specifically for one or more cities. These officers, who became part of the Roman administrative system under probably Emperor Nerva or Emperor Traianus? in 2nd century A. D., were appointed through the emperor at regular intervals, but not regularly every year. However the first examples from Asia Minor's provinces (especially Asia and Pontus-Bithynia) began to be seen with Emperor Hadrian.
As is understood from the epigraphical documents and literary texts, the main task of the curator rei publicae is to examine the financial problems that local officials of the provincial cities was to solve and try to save the city from this financial disturbance by making the financial arrangements it deems appropriate. An emperor's letter (I. Ephesos Ia, 15-16) from Ephesos and dated to the period of Antoninus Pius proves this. According to the letter, the emperor personally ask for logistes; to examine in detail the city's public accounts. Because an investigation will be launched through this inspection and the accounts of all civil servants who are alive and who have died in the past decade will be examined. The emperor also ordered that no one accept the appeal and appeal without any reason to be exempt from this inspection.
The doctoral dissertation presented here was made for Asia Minor through researching this area concerning the curatores rei publicae especially in the light of epigraphical documents. Within the scope of this thesis, the mission and areas of responsibility of the Roman authorities called curator rei publicae/logistes in Asia Minor during the Roman Imperial Period (1st - 3rd centuries A.D.) are the reasons why they were needed, the criteria for their appointment, their social classes and their geographical origins and relsted matters are investidates in the light of epigraphical documents (Testimonia 1) and ancient texts (Testimonia 2).
The logistes, whose existence has been known since the Classical Period and examples increased in the Hellenistic Period, have emerged as a local civil servant who performed the control of the accounts in the Greek cities of Anatolia. However, in addition to the central appointments made by Rome, local officers are termed logistes, have also been found to continue to serve in Asia Minor. In this context, in order to make a distinction between local and central assignments, general information, epigraphical and numismatics documents concerning the local public officers, logistes, have been mentioned.
We have already mentioned above that the primary information concerning the curator rei publicae is from more epigraphical documents. Although the inscriptions found in Asia Minor's provinces (Asia, Pontus-Bithynia, Lycia-Pamphylia) are few in number and generally short, some data can be establish. In this context, the emperor's letter (Ephesos Ia, no. 15-16) unearthed from Ephesos provides considerable information on the definitions and powers of the curator rei publicae.
However, the ancient authors give little information about the curator rei publicae. It is also difficult to understand the problem of inadequacy of ancient sources. Only at the Digesta, Ulpianus is there conveyed some information that may provide a definition of the duties of the officials mentioned.
Another ancient writer who gives information on the subject is Plinius. Although in Epistulae X, which describes Plinius's correspondence with the Emperor Traianus, although it is not a direct curator rei publicae/logistes issue, it does contain similar features with the activities performed by Plinius and the functions of the curator rei publicae. Apart from that, there is no other antique source providing information on the terms of the duties and responsibilities of the curator rei publicae, so this study has benefited from more epigraphical documents.
The purpose of this study was to attempt to clarify aspects, such as why Rome needed to make this newness, the duty areas and authorities of these officials and the criteria by which these referrals are chosen. The paricular value of this thesis is in trying to unravel the problems that have not to date been understood. But this matter becomes of even greater importance with the possibility of identifying the starting point of military, political, administrative and social problems that led to the collapse of the Roman Empire in the Anatolian provinces (Asia, Pontus-Bithynia, Lycia-Pamphylia).
Keywords: Curator rei publicae/curator civitatis, Logistes, the Office of Roman Imperial Period; The status of the 2nd – 3rd centuries A. D. in Asia Minor.