Gazzâlî ve İbn Rüşd'ün diriliş anlayışlarının mukayesesi
Comparison of the resurrection approaches of Gazzali and Ibn Rushd
Yazar: ALİ HAYDAR PEÇE
Danışman: PROF. DR. GÜRBÜZ DENİZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Ahiret = Hereafter ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Diriliş = Resurrection ; Gazzali = Gazali ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; İbn Rüşd = İbn Rüşd ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
İslam'ın ortaya çıktığı ilk dönemlerde, bir inanç unsuru olarak değerlendirilen âhiret, siyasi, sosyal ve kültürel ilişkilerin artması ile çeşitli tartışmaların merkezinde bulunmuştur. İslam Düşüncesinde âhiret öncelikle büyük günah, Allah'ın görülmesi, cennet ve cehennemin sonsuzluğu gibi konular etrafında kelamcılar tarafından ele alınmıştır. Daha sonra Müslüman filozofların konuyu ruh beden ilişkisi çerçevesinde ele almaları tartışmaların gidişatını etkilemiştir. 

Müslüman filozoflardan Farabi'nin, dirilişin, ruhen gerçekleşeceğine dair düşünceleri bulunmaktadır. Farabi'ye göre ölümden sonra ruhlar, saadet, şekavet ve yokluk seçenekleri ile karşı karşıya geleceklerdir. İbn Sina ise dirilişin ruhen gerçekleşeceğini söylemenin yanında bedensel dirilişin mümkün olmadığını iddia etmiştir. İbn Sina'nın İslam dininin asıl kaynaklarında yoğun bir şekilde bulunan diriliş ile ilgili anlatımlara tezat olan bu düşüncesine çeşitli eleştiriler getirilmiştir. Gazzâlî bu eleştirilerini daha sistemli bir şekilde dile getirmiştir. Gazzâlî önceleri bedensel dirilişi inkâr etmenin küfür olduğunu belirtse de farklı kitaplarında bu düşüncesini esnetmiştir. İbn Rüşd ise bu tartışmalarda felsefe din uyumu çerçevesinde bir orta yol bulmaya çalışmıştır. Filozof, dirilişin ruh-beden bütünlüğü çerçevesinde gerçekleşeceğini fakat filozofların âhiret konusundaki farklı düşüncelerinin küfür olarak nitelenemeyeceğini dile getirmiştir.

Abstract:
In the early periods of the emergence of Islam, afterlife, which is considered as an element of faith, has been at the center of various debates with increasing political, social and cultural relations. In the Islamic Thought, the afterlife has been addressed by theologians primarily around such issues as the great sin, God's being seen, the eternity of heaven and hell. Later, Muslim philosophers' handling of the issue within the framework of the spirit-body relation has affected the course of the discussions. 
            Farabi, a Muslim philosopher, holds the view that the resurrection will take place spiritually. According to Farabi, after death, spirits will be faced with options of happiness, goodness, and absence. Ibn Sina has claimed that the resurrection will take place spiritually and that the physical resurrection is not possible. Various criticisms have been brought to this idea, which contrasts with the narratives about the resurrection which is intensely found in the original sources of Islamic religion. Ghazali has expressed his criticisms in a more systematic way. Though Ghazali at first claimed that denying bodily resurrection was an infidelity, he then stretched this idea in his other books. Ibn Rushd has tried to find a middle way in these discussions within the framework of the harmony of philosophy and religion. He has pointed out that the resurrection would take place within the framework of the spirit-body integrity, and yet the philosophers' different thoughts on afterlife cannot be regarded as infidelity.