Debbağzâde Mehmed Efendi'nin "et-Tertîbu'l-Cemîl fî Şerhi't-Terkîbi'l-Celîl" adlı eseri (Metin inceleme)
Dabbagh-zāda Mahmad Afandi's work "at-Tartīb al-Jamīl fī Sharh at-Tarkīb al-Jalīl" (Text review)
Yazar: HAMZA CİVELEK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜCAHİT ELHUT
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
XVII. yüzyılın son çeyreğinde iki defa atandığı meşîhat makamında iken Osmanlı devlet yönetimine büyük tesiri olmuş önemli bir şeyhülislâm olan Debbağzâde, XIV. yüzyıl âlimlerinden Sa'düddîn Mes'ûd et-Teftâzânî'nin nahve dair et-Terkîbu'l-Celîl adlı risâlesini et-Tertîbu'l-Cemîl fî Şerhi't-Terkîbi'l-Celîl adıyla Arapça olarak şerh etmiştir. Bu şerh çalışmasını kayda değer ve önemli bulduğumuzdan, eserin metin analiziyle gün yüzüne çıkarılmasını ve böylece dilbilime kazandırılmasını amaçladık. Dolayısıyla üç bölümden müteşekkil tezimiz, esas itibariyle bir tahkik çalışmasıdır. Birinci bölümde Debbağzâde'nin hayatı, ilmî kişiliği ve resmî vazifeleri kapsamlı olarak ele alınmıştır. Etraflıca yaptığımız literatür taramasında Debbağzâde'nin biyografisini bir bütün hâlinde tezimizdeki kadar geniş çaplı olarak ele alan başka herhangi bir çalışmaya rastlayamadık. Çalışmamız, bu yönüyle diğer çalışmalardan ayrılmaktadır. İkinci bölümde eserin Türkiye'deki kütüphanelerde rastladığımız yirmi sekiz adet yazma nüshasının tavsifi yapılmıştır. Son bölümde ise biri müellif nüshası olmak üzere toplam beş adet yazma nüshayı mukayeseye esas aldık. Nüshalardaki hâşiyeleri dipnotlarda ilgili yerlere ekledik. Ayrıca eserde atıfta bulunulan kaynakların referans bilgilerine ek olarak lüzumlu görülen ilave açıklamaları dipnotlarda belirttik. Böylece eserin tahkikini ve metin incelemesini gerçekleştirdik.

Anahtar Kelimeler: Debbağzâde Mehmed Efendi, Nahiv, Sa'düddîn Mes'ûd et-Teftâzânî, et-Terkîbu'l-Celîl, et-Tertîbu'l-Cemîl

Abstract:
Dabbāgh-zāda, who was an important sheikh al-Islam who had a great influence on the Ottoman state administration in the position of Mashīkha, to which he was appointed twice in the last quarter of the 17th century, expounded on the work of Saʿdu'd-dīn Masʿūd at-Taftāzānī, one of the 14th century scholars, called at-Tarkīb al-Jalīl on naḥw under the title of at-Tartīb al-Jamīl fī Sharḥ at-Tarkīb al-Jalîl annotated in Arabic. Since we found this commentary work remarkable and important, we aimed to bring the work to light through text analysis and thus to bring it to linguistics. Therefore, our thesis, which consists of three parts, is essentially a study of manuscript review. In the first chapter, Dabbāgh-zāda's life, scientific personality and official duties are discussed in detail. In our extensive literature review, we could not come across any other study that dealt with Dabbāgh-zāda 's biography as a whole as extensively as in our thesis. Our study differs from other studies in this respect. In the second part, twenty-seven manuscript copies of the work that we found in libraries in Turkey were described. In the last part, we took a total of five manuscripts, one of which is the author's copy, as a basis for comparison. We have added the annotations in the copies to the relevant places in the footnotes. In addition to the reference information of the sources referenced in the work, we specified additional explanations that are deemed necessary in the footnotes. Thus, we carried out the review of the work and the text analysis.

Keywords: Nahw, Sheikh al-Islam Dabbāgh-zāda, Taftāzānī, at-Tarkīb al-Jalîl, at-Tartīb al-Jamīl