Din-siyaset ilişkisi açısından Me'mun dönemi mihnesi
He relati̇on between reli̇gi̇on and poli̇ti̇cs i̇n the context of Ma'mun peri̇od i̇nqui̇sati̇on
Yazar: BAYRAM ÇINAR
Danışman: PROF. DR. METİN ÖZDEMİR
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Din-siyaset ilişkileri = Religious-politics relations ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Me`mun = Me`mun ; Mihne = Mihna ; İslamiyet = Islam

Özet:
Din-Siyaset İlişkisi Açısından Me'mun Dönemi Mihnesi
Bu çalışma İslam siyaset geleneğinde din ve devlet arasındaki ilişkiyi ele almayı amaçlar. Böyle bir çalışma için ise Me'mun döneminin ideal bir inceleme alanı olduğu düşünülmüştür.
İslam tarih geleneğinde tarihsel ve kültürel sebeplerle din ile siyaset arasında belirgin sınırların olmaması, bu iki kurumsal yapı arasındaki ilişkinin yanlış tespit edilmesine yol açmıştır. Bunun sonucu olarak da belirli sorun alanlarını ortaya çıkarmıştır. Bu sorunlu algı, politikanın sorun çözme imkânını da sınırlandıran bir sebep olmuştur. Sözü edilen bu sorunlu algı sebebiyle; bir taraftan politikacılar dini politik bir araç olarak algılamak eğiliminde olmuşlarken, diğer yandan; devlet farklı dînî akımların fetih alanı haline gelmiştir.
Çalışmamızda teolojik bir konu olarak Kur'ân'ın yaratılmışlığı ayrı bir bölümde tartışılmış olmasına rağmen bizim asıl ilgilendiğimiz konu, din ve devlet arasındaki ilişkinin mihnenin ortaya çıkması üzerindeki etkisidir. Mihnenin teolojik konusu olan Kur'ân'ın yaratılmışlığı doktrini, bizim çalışmamızda ikincil bir öneme sahip olduğu için bu konuda ekstra bir söylem geliştirme amacı gütmedik.
Klasik İslam teolojisi; Kur'ân'ı ve hadisleri inanç konularında kabul edilebilir tek otorite olarak gören Ehl i-Hadis ve rasyonel dînî algıyı temsil eden gruplar olmak üzere iki kutuplu bir yapı arz etmektedir. Halife Me'mun'un mihnesinin bu gruplardan ilkine karşı olduğu varsayılmıştır.
Miladi takvime göre 833'te halife el-Me'mun, Kur'ân'ın yaratılması doktrinini öncelikle yargı mensuplarına dayatmaya çalıştı ve bir sorgulama (mihne) başlattı. Ancak toplumda derin kökleri ve güçlü bağları olan Ehl-i hadis'in sorgusu, toplumda şiddetli bir muhalefet gördü. Sonuç olarak ise doktrin başarısız oldu.
Teolojik bir tartışma alanı olan 'Kur'ân'ın yaratılmışlığı' öğretisi sebebiyle halife Me'mun, siyasi lider olarak teolojik bir konuya müdahale etmiş ve kadıları bu doktrin üzerinden sorguya çekmiştir. İslam siyaset geleneğinin varsayımına göre, bu müdahale halifenin yetkisi hatta görevidir. Bu sebepten mihnenin ortaya çıkması sıra dışı bir durum olarak görülemez. Fakat tüm bunlardan sonra bile cevap bulamayan soru; halifenin mihnedeki pozisyonunun neye karşılık gelmekte olduğudur? O bir hukukçu mu dur? Dinin en üst organı mı, yoksa siyasi bir lider olarak mı sosyal alana müdahil olmuştur? Zira halifelik her üç yetkiyi de elinde bulunduran kurumsal bir yapıdır.
Diğer yandan; İslam tarihinin trajik bir evresi olan halife Me'mun dönemi, son dönemlerde yoğunlaşan akademik ilgiye sahne olmuştur. Bu ilgi muhtemelen mihnenin ardındaki gerekçeleri anlama çabasının ürünüdür.
Çalışmamız üç bölüm bir giriş ve bir sonuç bölümünden oluşmaktadır. Birinci bölümde İslam'ın politik bir iddiası olup olmadığı tartışılmış ve İslam politik iddiasının anahtar kavramlarından hilafet kurumunun tarihsel serüveni ele alınmıştır. Bu kurumun dînî mi yoksa kültürel bir yapı mı olduğu sorununa da bu bölümde dikkat çekilmiştir.
İkinci bölümde; mihneye konu olan 'Kur'ân'ın yaratılmışlığı' tartışmasının kaynakları, konunun tartışılma biçimi ve dînî ekollerin bu tartışmadaki farklı yaklaşımlarının sebepleri üzerinde yoğunlaşılmıştır.
Üçüncü bölümde halife Me'mun'un mihne mektupları tercüme edilerek analiz edilmiş ve halifenin mihneden beklentisinin ne olduğu ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Çünkü akademik dünyanın mihnenin sebepleri konusunda kafa karışıklığı yaşadığı çok açık olarak görülmektedir. Bizim çalışmamız bu kafa karışıklığını kısmen de olsa gidermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kavramlar: Mihne, Me'mun, Halku'l-Kur'ân, Siyaset-Din,

Abstract:
The Relation Between Religion and Politics in the Context of Ma'mun Period İnquisation
This study aims to examine the relationship between religion and state in Islamic political tradition. For such a study, it was thought that the Ma'mun period was an ideal field of study.
The lack of clear boundaries between religion and politics due to historical and cultural reasons in the Islamic historical tradition resulted in the mis-determination of the relationship between these two institutional structures, thus revealing certain problem areas. As a result, it has revealed certain problem areas. This problematic perception was a limitation of the policy's ability to solve problems. Because of this problematic perception; On the one hand, while politicians tend to perceive religion as a political tool, on the other hand; the state has become the area of conquest of different religious movements
Although we have discussed Quranic createdness as a theological issue in a separate chapter in our study, but our main concern has been to reveal the relationship between religion and state through this discussion. Because the doctrine of 'The creation of the Qur'an' as a theological subject has a secondary importance in our study therefore, we did not aim to develop an extra discourse on this subject.
Classical Islamic theology; It is a bipolar structure represented by Ahl al-hadith, who sees the Qur'an - the Hadith as the only acceptable authority on the subjects of faith, and the rationalist currents representing the rational religious perception. It is assumed that Caliph al-Ma'mun's mihnah is against the first of these groups.
In 833, the Caliph al-Ma'mun first tried to impose the doctrine of the creation of the Qur'an on the members of the judiciary and initiated an interrogation (mihna). However, the interrogation of the Ahl al-hadith, which has deep roots and strong ties in society, revealed a violent opposition in society. As a result, the doctrine has already failed.
Because of the doctrine of 'The createdness of the Qurʾan' which is a theological discussion area, Caliph Ma'mun intervened on a theological issue as a political leader and questioned the Qadîs through this doctrine. According to the assumption of the Islamic political tradition, this intervention is the authority and even the duty of the caliph. For this reason, the emergence of the mihnah according to Islamic political tradition is not seen as an unusual situation. But even after all, there are questions that have not been answered. some of those:  what does the caliph's position on the bench correspond to? Is he a lawyer? Was it the highest organ of religion or was it involved in the social sphere as a political leader? Because the caliphate is an institutional structure that holds all three Powers in his hands.
On the other hand, the tragic phase of Islamic history, the Caliph Ma'mun period, has been the scene of intense academic interest for the last few decades. This interest is probably the result of an effort to understand the rationale behind this inquiry.
Our study consists of three chapters, an introduction and a conclusion. In the first part, it is discussed whether Islam has a political claim and the historical adventure of the Caliphate institution, which is one of the key concepts of Islamic political claim, is discussed. The question of whether this institution is a religious or cultural structure has been highlighted in this discussion.
The second chapter focuses on the sources of 'the createdness of the Qurʾan', which is the subject of the mihna, and the reasons for the different approaches of religious schools in this discussion.
In the third chapter, the letters of the caliph Me'mun are translated and analyzed and it is tried to find out what the caliph's expectation from the mihna is. Because it is clear that the academic world is confused about the reasons for the mihna. Our study aims to alleviate this confusion even partially.
Keywords: Mihna, Ma'mun, Theology, İdeology, Createdness of The Qur'an