Trabzon'da sanayileşme ve başlıca sorunlar
Industrialization in Trabzon and main problems
Yazar: AHMET ÇAVUŞ
Danışman: PROF. DR. HAYATİ DOĞANAY
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Coğrafya = Geography

Özet:
Trabzon'da sanayinin kurulması ve gelişmesinde birçok faktör etkili olmuştur. Bunların başlıcaları; Trabzonlu olmak, hammaddeye ve pazara yakınlıktır. Yerel rekabet yokluğu, ulaşım kolaylığı ve devletin teşviki de diğer faktörlerdir. Nitekim işletmelerin %91,2'sinin sahibinin Trabzonlu olduğu saptanmıştır. Bu da ilde sanayinin kurulmasında Trabzonlu olmak gibi ekonomik olarak açıklanamayan bir faktörün ilk sırada olduğunu göstermektedir. Bunda, işletmecilerin bildiği yöreye yatırım yapmak istemeleri, yaşadıkları yere bağlılıkları gibi sosyal ve psikolojik sebepler etkili olmuştur.
Cumhuriyet öncesi dönemde Osmanlının diğer pek çok kentinde olduğu gibi Trabzon'da da modern bir sanayi faaliyetinden söz etmek pek mümkün değildi. Daha çok ev ve atölye tipi sanayi bulunmaktaydı. Başlıca üretim faaliyetleri: bakırcılık, metal eşya imalatı, tekne yapımı, silah imalatı, marangozluk ve ağaç işleri, süt işleme, ayakkabı imalatı ve ketenden bez imalatı idi. 
Cumhuriyet döneminde, ildeki sanayileşmenin 1970'li yılların ikinci dönemine kadar yavaş geliştiği; bu dönemden sonra artmaya başladığı; 1980'li yıllarda sanayileşme açısından dikkat çekici gelişmelerin görüldüğü, bu durumun 1996'dan sonra artarak devam ettiği belirlenmiştir. Nitekim Arsin Organize Sanayi Bölgesi'nde tesislerinin 1994'den itibaren kurulmaya başlaması, 1997'de Trabzon'un Kalkınmada öncelikli iller arasına alınması, 2003'de yeni teşvik sisteminin uygulamaya konulması ve Trabzon'un I. Derece Kalkınmada Öncelikli Yöreler kapsamına alınması sanayi tesislerinin sayısının artışındaki başlıca nedenlerdir. 
Trabzon'da en önemli sektör gıda sanayi olup; onu hammaddesi taş ve toprak olan sanayi, plastik ve kimya sanayi ile metal eşya ve makine sanayi izlemektedir. Bu dört sektör ilin toplam sanayi tesisinin % 83,4'ünü oluşturmaktadır. Özellikle gıda sanayi ilde hem tesisi sayısı hem de istihdam bakımından en önemli sektör durumunda olup, bunda hammadde kaynaklarının etkisi olduğu söylenebilir. 
Trabzon'da sanayide çalışan işgücünün yarısı gıda sanayinde istihdam edilmektedir. İstihdam açısından bu sanayiyi;  hammaddesi taş ve toprak olan, plastik ve kimya, metal eşya ve makine sanayi izlemektedir. Bu dört sektör ildeki sanayi istihdamının %80'den fazlasını oluşturmaktadır.
İlde sanayi tesislerinin dağılışında arazinin topoğrafik özellikleri, ana karayollarının uzanışı, İmar planları gibi faktörlerin yanında; alt yapı, arsa, işgücü temini, diğer sanayilere yakınlık, işletme sahiplerinin isteği gibi faktörler de etkili olmuştur. İlk sanayi işletmeleri Trabzon kent içinde ve yakın çevresinde kurulmuştur.  Daha sonra ulaşım olanaklarının gelişmesiyle, kent dışında daha çok ana karayolu ve onlarla bağlantılı tali yollar boyunca tesisler gelişmeye başlamıştır. Arsin ve Merkez ilçe, ildeki sanayi tesislerinin %52,1'ini oluşturmaktadır. Akçaabat, Sürmene, Yomra ve Of, tesis sayısı açısından diğer önemli ilçelerdir. 
Karadeniz Bölgesi'ndeki sanayi tesislerinin 1927'de %6,1'i, 1964'de %9,3, 2011'de ise %9,7'si Trabzon'da faaliyet göstermekteydi. Bölgede sanayide çalışan işgücünün 1927'de %6,7'si, 1964'de  %4,3'ü ve 2011'de ise %6,3'ü Trabzon'da, bu sektörde istihdam edilmekteydi. Trabzon'da tesis sayısına göre çalıştırılan işgücü az olup, sanayi tesislerinin büyük kısmının küçük ve orta boy işletmelerden oluştuğu dikkati çekmektedir. 
İstihdam sorunlarına kalıcı çözüm getirmenin en köklü önlemlerinden biri, belki de birincisi sanayi sektörünün büyütülmesidir. Daha önce de ifade edildiği üzere Trabzon'da temel iktisadi problemlerinden biri iş imkânlarının yetersizliği olup, bu nedenle il göç vermektedir. Bunun kısmen önüne geçilmesi ve istihdam alanlarının büyütülmesi sektörün geliştirilmesine bağlıdır.



Anahtar Kelimler: Trabzon, sanayi, sanayileşme, sorunlar

Abstract:
Many factors had been effective in the establishment and development of industry in Trabzon. The primary factors are; -Being a Trabzon citizen means being close to raw material and market- lack of local competition, easiness of transportation and government promotion. It was determined that %91,2 of businesses in the city are owned by Trabzon citizens. This situation shows that the factor of being a Trabzon citizen, which can not be explained as an economic factor, is on the top of the factors list in the establishment of industry in the city. Social and psychological reasons such as the wish to make investments in where they live and attachment to their cities are effective factors in this process. 
Before the Republic Period, similar to most of the cities in Ottoman Empire, it wasn't possible to talk about a modern industrial activity in Trabzon. There were mostly house and workshop types industries in the city. Main production activities were: Copper ware making, metal ware making, making ships, guns, carpentry and woodwork, milk processing, making shoes and making handkerchief linens. 
It was determined that industrialization in the city during Republic Period developed slowly until the second half of 1970s; it started to increase after that period, remarkable developments in terms of industrialization occurred during 1980s and after 1996 this process continued with increases. The main reasons of increase in the number of industrial facilities are the start of establishing facilities in Arsin organized industrial site in 1994, acceptance of Trabzon as a priority region for development in 1997, putting new incentive system into practice in 2003 and acceptance of Trabzon as the 1st degree priority region for development.
The most important sector in Trabzon is food sector and it is followed by industry whose raw material is stone and soil, plastics and chemical industry and then by metal ware and machine industries. These four sectors constitute %83, 4 of total industrial facility of the city. Especially food industry is the most significant one both in terms of facilities and employment and it can be said that raw material resources are effective in this fact.
Half of the labor force in Trabzon industry is employed in food industry. In terms of employment, this sector is followed by; industries whose raw material is stone and soil, plastics and chemical industries, metal ware and machine industries. These four sectors constitute more than %80 of the industrial employment of the city. 
Factors such as topographic features of land, distribution of highways and construction plans are effective in the distribution of industrial plants in the city besides the factors such as infrastructure, labor force supply, closeness to other industries, wishes of business owners. The first industrial enterprises were established in Trabzon city and its close immediate surroundings; after that, with the development of transportation opportunities, many facilities outside the city -mostly on highways and side roads connected to them- were established. Arsin and central district constitutes %52, 1 of the industrial plants of the city. Akçaabat, Sürmene, Yomra and Of are the other significant districts in terms of the number of industrial plants they have.
% 6, 1 of industrial plants in Black Sea region were in Trabzon in 1927, while %9, 3 were in the city in 1964 and %9, 7 in 2011. In 1927, %6, 7 of the labor force in the region who works at industrial sector was employed in Trabzon while %4, 3 in 1964 and %6, 3 in 2011. The number of employed labor force in Trabzon is low according to facility number and the fact that most of the industrial plants are made of small and medium size enterprises is significant. 
One of the most substantial precautions that can be taken in order to solve employment problems permanently is, -may be the first one- to extend industrial sector. As mentioned before, one of the basic economic problems in Trabzon is the insufficiency of employment opportunities which causes immigration from the city. Preventing this partially and extending employment areas are related to the development of the sector.



Keyword: Trabzon, industry, industrialization, problems