Fuzûlî'de güzellik tasavvuru
Imagination of beauty in Fuzuli
Yazar: KENAN BOZKURT
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SADIK ARMUTLU
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Aşk = Love ; Fuzuli = Fuzuli ; Güzellik = Beauty ; Şiir = Poem

Özet:
Günlük dilde zariflik ve şıklık anlamlarına gelecek şekilde kullanılan ve hoşlanma, beğenme duygusunu ifade eden "güzellik", felsefenin en eski inceleme konularından biridir. Güzeli arama felsefesi olarak tarif edilen "estetik"in de inceleme alanına giren bu kavram, estetiğin güzel sanatların felsefesi olarak anlam kazanmasıyla farklılık arz eder. Çünkü günlük hayatımızın da içinde olan "estetik" kelimesi felsefede özel bir araştırma alanının adıdır. Güzellik ise maddedeki terkipten başlayıp aşkın olan güzelliğe değin uzanan ve insanın görme eyleminin bir parçası olan bir kavramdır. Günümüzde her ne kadar güzellik, estetikle eşdeğer bir şekilde kullanılmışsa da İlkçağ Yunan filozoflarından, Ortaçağ Batı ve İslam filozoflarına değin güzellik, sanat felsefesinden farklı olarak ele alınmış ve güzellik, ilâhî olanın varlıktaki ışıması, ona ulaşmanın bir aracı olarak kabul edilmiştir. Bu yüzden Yeniçağa kadar güzellik kavramı Tanrı düşüncesinden bağımsız olarak ele alınmamıştır. Yunan filozoflarının estetiği algı, duyum anlamında ele alarak onu epistemolojik ve ontolojik bir bağlamda kullanmaları bu yüzdendir. Fuzûlî'nin sanat anlayışında güzelliği bu perspektiften ele alarak onu sadece varlığa ait içkin bir unsur olarak ele almamış; varoluşun gayesi, gizli hazine olan Allah'ın bilinme arzusu karşısında insana ve varlığa tecellî etmiş ilâhî bir sıfattır. Bu anlamda Fuzûlî'de güzellik sadece varlığa ait içkin bir nitelik olmayıp epistemolojik ve ontolojik boyuta sahip bir nitelik olarak karşımıza çıkmaktadır.  
Güzellik ve aşk arasındaki ilişkinin konu edindiği bu çalışma, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. "Güzellik (estetik) Problemine Genel Bir Bakış" başlıklı giriş kısmında güzellik kavramı ve bu kavramın bilimi olan estetiğin izahı yapılmış; güzelliğin neliğine cevap aranmıştır. "Güzellik ve Güzelliğin Kaynağına Dair Görüşlerin Tarihsel Süreci" başlıklı birinci bölümde güzelliğin tarihsel süreçte kazandığı anlamlar üzerinde durulmuştur. Antik Yunan filozoflarından başlanarak Ortaçağ Batı ve Doğu düşünürlerinin önde gelenlerinin güzellik hususundaki görüşleri ele alınarak güzellik kavramının felsefî temelleri irdelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümü olan "Fuzûlî'nin Sanat Anlayışında Güzel ve Güzellik" başlıklı kısımda Fuzûlî'nin sanat ve güzellik anlayışı merkeze alınarak onun sanata anlayışında güzelliğin ifade ettiği anlam üzerinde durulmuştur. Bu amaçla bu bölüm, Fuzûlî'nin poetikasına, güzellik anlayışına, güzelliği karşılayan kavramlara, güzelliğin ifade aracı olan ve tüm Klasik şâirler tarafından ortak kullanılan mecaz dile, güzelliğin prototiplerine, şâirin ele aldığı güzellik türleri, güzelliği işleyiş tarzı ve bu güzelliğin temel özelliklerine ayrılmıştır.  
"Güzelliğin Özüne Giden Yol: Aşk" başlıklı ikinci bölümde ise sûfi epistemo-lojisinde aşkın bir boyut kazanan güzelliğin idrakini sağlayan ve aklî yaratılış anından itibaren bir yolcu olan, yolculuğunun her aşamasında bir değişimden/dönüşümden geçen ve Allah'ın sureti üzerine yaratılmış insanın, özüne ulaşabilmek için aşk yoluyla yeryüzü serüveni ve nefsin tezkiye edilmesi ile yeniden bu güzelliğin parçası olmak için ruhsal miracı işlenmiştir. Bu bölüm dokuz alt başlıktan oluşmakta olup aşkın tanımıyla başlanmıştır. Aşkın tanımı yapıldıktan sonra Fuzûlî'nin ele aldığı aşkın mahiyeti, türleri, Fuzûlî'nin aşkı ele alış tarzı, mutlak güzelliğe ulaşma yolunda aşkın sahip olduğu etki ve bu yolda aşk ile kulun manevî olgunlaşma süreci ele alınmıştır.


Anahtar Kelimeler: Güzellik, Klasik Şiir, Fuzûlî, Güzellik Türleri, Aşk.

Abstract:
The beauty which is used with the meaning of elegance and classiness in daily language and expresses admiring and liking is one of the oldest research fields of philosophy. This concept which is also a part of aesthetics that is described as seeking for the beauty differs from beauty when it gains meaning as the philosophy of fine arts, because the term aesthetic which is a part of our daily life, too, is the name of a specific research area in philosophy. However, the beauty is a concept starting from composition in a substance until love's charm and is a part of human's seeing action. Although beauty is used equivalent to the aesthetic nowadays, from First Age Greek philosophers to the Modern Age West and Islam philosophers, beauty has been handled differently from the art philosophy and has been approved as the sparkle of the divine things in the entity and a means to reach it. That's why, until New Age, the concept of beauty hasn't been taken up independent from the idea of God. Greek philosophers' taking up aesthetics as perception and sensation and using it in an epistemological context is the reason for this. Fuzuli didn't only handle the beauty as an innate component which belongs to the entity via handling the beauty from this perspective in his poetic expression; the aim of existence is a divine attribution that appeared to the human being and entity against to the desire of being known of hidden treasure Allah.  In this sense beauty in Fuzuli shows up not only as an innate quality belongs to the entity, but also as a quality which has epistemological and ontological dimensions. 
This study which deals with the relationship between beauty and love consists of introduction and three chapters. In introduction part with the heading of '' A General View on Beauty (Aesthetic) Issue'', the explanation of beauty concept and aesthetic which is the science of this concept is made; the answer of beauty quality has been searched. In the first part with the heading of '' The Historical Process of Views about Beauty and Source of Beauty '' the meanings that the beauty has gained during the historical process have been discoursed. The philosophical essentials of beauty concept have been scrutinized by handling the views of  leading Ancient Greece philosophers and Medieval Western and Eastern thinkers about beauty issue. In the second chapter with the heading of '' Beautiful and Beauty in Fuzuli's Art Perception'' by putting the Fuzuli's art and beauty perception in the center the meaning that the beauty expresses in poetic discourse of poet has been dwelt on. With this objective, this chapter has been reserved for; Fuzuli's poetics, beauty perception, concepts which match with beauty, metaphorical language which is an instrument of beauty and is used by all Classical poets, prototypes of beauty, beauty genres that the poet handles, the style of processing the beauty and main features of this beauty.   
In the second part with the heading of ''the Way Goes to the Essence of Beauty'' the world adventure via love to have access to its essence and spiritual ascension of man, who ensures the cognition of the beauty and adds dimension to the beauty in Sufi epistemology and is a passenger as from the intellectual disposition and undergoes a change/conversion in each phase of the travel and was created on representation of God, was studied via love instrument in order to be the part of this beauty again by purifying the human soul. This chapter consists of nine sub-headings and starts with the description of love. Having described the love, quality of the love that Fuzuli has handled and its forms, the way Fuzuli embraces love, the impact that love has on the way to reach absolute beauty and the spiritual maturity process between the love and obedient on this way has been hanled.



Key Words: Beauty, Classical Poem, Fuzuli, Beauty Forms, Love.