Kırgızistan'da farklı coğrafik bölgelerde yetiştirilen elma ağaçlarında elma içkurdu  Cydia pomonella (L.) (lep.: tortrıcıdae)]'nun popülasyon gelişimi, bulaşıklık oranı ve doğal düşmanlarının belirlenmesi
Determination of population development, infestation rates and natural enemies of codling moth [Cydia pomonella (L.) (lep.: tortricidae)] in apple orchards in different regions of Kyrgyzstan
Yazar: TAIR ESENALI UULU
Danışman: PROF. DR. LEVENT ÜNLÜ
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bitki Koruma Ana Bilim Dalı / Entomoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Cydia pomonella = Cydia pomonella ; Doğal düşmanlar = Natural enemies ; Elma içkurdu = Codling moth ; Feromonlar = Pheromones ; Kırgızistan = Kyrgyzstan ; Popülasyon dinamiği = Population dynamic

Özet:
Bu çalışma; Kırgızistan'ın Çüy ve IsıkGöl bölgelerinde bulunan elma bahçelerinde Elma içkurdu, Cydia pomonella (L.) (Lepidoptera: Tortricidae)'nın popülasyon gelişimi, bulaşıklık oranı ve doğal düşmanlarının belirlenmesi amacıyla 2019-2021 yıllarında yürütülmüştür. Elma içkurdu erginlerinin tuzaklara yakalanması Çüy bölgesinde nisan ayının ikinci haftasından başlayıp eylül ayının sonuna kadar, IsıkGöl bölgesinde ise nisan ayının son haftasından başlayıp eylül ayının ilk haftasına kadar devam etmiştir. Zararlı popülasyonu bölgelere ve bahçelere göre farklı olmakla birlikte, Çüy bölgesinde genellikle mayıs ayinin ikinci haftasında, haziran ayının üçüncü haftasında ve ağustos ayının ilk haftasında olmak üzere 3 kez tepe noktası oluşturmuş, IsıkGöl bölgesinde ise genellikle mayıs ayının son haftasında ve temmuz ayının son haftasında olmak üzere 2 defa tepe noktası oluşturduğu tespit edilmiştir. Buna bağlı olarak, elma içkurdu Kırgızistan'ın Çüy bölgesinde 3 döl, IsıkGöl bölgesinde ise 2 döl verdiği ortaya çıkmıştır. Her iki bölgede de döl sayıları gün-derece modellemeleri ile desteklenmiştir.
Elma içkurdunun bulaşıklık oranları Çüy bölgesinde 2019 yılında %8.3 ile %84.3 arasında değişirken, 2020 yılında bu değerler %15.4 ile %77.1 arasında olmuştur. IsıkGöl bölgesinde ise elma içkurdunun bulaşıklık oranları 2019 yılında %1.4 ile %20.6 arasında belirlenirken, 2020 yılında bu rakamlar %5.3 ile %27.2 olmuştur.
Doğal düşmanlarının belirlenmesi çalışmaları sonucunda, C. pomonella'nın ergin öncesi dönemlerinin parazitoitleri olarak Hymenoptera takımına bağlı Trichogrammatidae familyasından Trichgramma sp., Braconidae familyasından Ascogaster quadridentata; Bassus rufipes; ve Ichneumonidae familyasından Mastrus ridens  ve Liotryphon punctulatus türleri tespit edilmiştir. Bu türlerden, A. quadridentata ile M. ridens  Kırgızistan böcek faunası için ilk kayıt niteliğindedir. Elma içkurdunun larva-pupa dönemlerine ait ortalama parazitlenme oranları 2020 ve 2021 yıllarında sırasıyla %15.5 ve %12.9 düzeyinde olmuştur.

Abstract:
The codling moth, Cydia pomonella (L.) (Lepidoptera: Tortricidae) is a key and most widely distributed pest of apple orchards worldwide. The population development of C. pomonella was investigated using sexual pheromone traps in different apple orchards between years of 2019 and 2020 in northern Kyrgyzstan. 
Adult male moths started appearing in traps from the second and last week of April in Chui and Ysyk-Kol region, respectively. Captures were detected until last week of September in Chui, but first week of September in Ysyk-Kol region. Analysis of seasonal trap catches from apple orchards over two years summarizes that the codling moth has 3 major peaks in Chui and 2 distinct peaks in Ysyk-Kol provinces. Consequently, codling moth has three generation in Chui region, while only two generation in Ysyk-Kol. 
Flight of the codling moth males in apple orchards is characterized by instability, which is associated with temperature and other climatic factors. Trap captures of codling moth were positively correlated with temperature, but negatively correlated with relative humidity and altitude. Codling moth damage per orchard ranged from 8.3% to 84.3% in 2019 and from 15.4% to 77.1% in 2020 in Chui province, while it was estimated per orchard from 1.4% to 20.6% in 2019 and from 5.3% to 27.2% in 2020 in Ysyk-Kol province.
As a result on studies on parazitoids of C. pomonella, 5 hymenopteran species were obtained as parasitoids: Trichgramma sp. from Trichogrammatidae ; Ascogaster quadridentata and Bassus rufipes from Braconidae; Mastrus ridens and Liotryphon. punctulatus from the Ichneumonidae. Ascogaster quadridentata and M. ridens are reported here for the first time from Kyrgyzstan. Total parasitism rates of larva-pupal stages were 15.5% in 2020 and 12.9% in 2021.