Aile sağlığı merkezinde izlenen 65 yaş üstü bireylerin uyku kalitesinin değerlendirilmesi ve eşlik eden sağlık sorunlarıyla ilişkisi
Evaluation of sleep quality of individuals over 65 years of age followed in a family health center and its relationship with accompanying health problems
Yazar: FATOŞ EYLÜL SEÇKİN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ÖZEN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi​ / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Aile sağlığı merkezi = Family health center ; Kronik hastalık = Chronic disease ; Uyku bozuklukları = Sleep disorders ; Uyku kalitesi = Quality of sleep ; Yaşlılar = Aged

Özet:
Giriş: Organizmanın dinlenerek enerji kullanımını dengelediği, onarıcı özelliğiyle insan bedeni için vazgeçilmez ve yararlı bir fizyolojik süreç olan uyku yaşamın üçte birini içeren aktif bir dönemdir. Uykuyla ilişkili bozukluklar;  özellikle eşlik eden hastalıkların varlığında birçok sistemi olumsuz etkileyen ve mortaliteyi artıran önemli bir halk sağlığı sorunudur. Yaş arttıkça, uykuyla ilgili sorunlar da yaygın olarak görülür ve giderek artan yaşlı nüfusu göz önüne alındığında, yaşlılarda uyku kalitesinin bozuk olmasının yaşam kalitesini olumsuz etkileyeceği ortadadır. Ayrıca, yaşlılarda sıklıkla görülen eşlik eden sağlık sorunlarının da uyku kalitesini etkilediği belirlenmiştir. Eşlik eden hastalıklar ve kullanılan ilaçların etkisinin olduğunu gösteren araştırmalar bulunmaktadır. Bu çalışma kapsamında 65 yaş üstü bireylerin uyku kalitesi Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) kullanılarak belirlenmiş ve uyku kalitesine, eşlik eden sağlık sorunlarının etkisinin olup olmadığı incelenmiştir.
Yöntem: Araştırma 25 Nisan 2022 – 31 Aralık 2022 tarihleri arasında Antalya Konyaaltı 16 Nolu 125. Yıl Aile Sağlığı Merkezi 0704005 Nolu Aile Hekimliği Birimi'ne başvuran 65 yaş ve üstü 388 hastaya uygulanmıştır. Katılımcılarla yüz yüze görüşülerek çalışma hakkında bilgi verilip onam alındıktan sonra,  sosyodemografik bilgileri, kronik hastalıkları ve kullandığı ilaçları sorgulayan 11 soruluk anket doldurulmuştur. Daha sonra katılımcıların son bir aylık sürede uyku kalitesini ve uyku bozukluğunu değerlendiren PUKİ uygulanmıştır. Sonuçlar yazılı olarak kaydedilmiş, veriler Statistical Package for the Social Sciences (IBM, SPSS Statistics, 22.0) paket programı ile değerlendirilmiştir.
Bulgular: Çalışmaya dahil edilen 388 hastanın yaş ortalaması 72±5 yıldır. PUKİ ortalama skoru 7±4 olarak hesaplanmıştır. PUKİ skoru kadınlarda [8(5-11)] erkeklere [6(4-9)] göre anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (p<0,001). PUKİ skoru sigara kullanmayanlarda 7(5-10) iken kullananlarda 6(4-8) olarak hesaplanmıştır ve bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p=0,043). PUKİ skoru alkol kullanmayanlarda 7(5-10) iken kullananlarda 5(3-8) olarak hesaplanmıştır ve bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p=0,007). PUKİ skoru şekerleme yapmayanlarda 6(4-10) iken yapanlarda 8(5-11) olarak hesaplanmıştır ve bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p=0,004). PUKİ skoru uyku kalite ve süresi kötü olmasına rağmen uyku kalitesi sorusuna iyi yanıtı vermeyen hastalarda 6(4-10) iken iyi yanıtını veren hastalarda 9(7-10) olarak hesaplanmıştır ve bu fark da istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p=0,003).
Ek hastalıklara göre yapılan analizlerde hipertansiyonu (HT) olan hastalarda olmayanlara göre [7(5-11) ve 5(4-8); p<0,001)], kalp hastalığı olan hastalarda olmayanlara göre [8(5-10) ve 6(4-10); p=0,025)], akciğer hastalığı olan hastalarda olmayanlara göre [8(5-11) ve 6(4-10); p=0,033)], tiroid hastalığı olan hastalarda olmayanlara göre [8(7-13) ve 6(4-10); p=0,001)], psikiyatrik hastalıkları olan hastalarda olmayanlara göre [8(6-12) ve 6(4-10); p=0,001)], gastrointestinal sistem (GİS) hastalıkları olan hastalarda olmayanlara göre [9(5-13) ve 6(4-10); p<0,001)] anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Kullanılan ilaç sayılarına göre PUKİ skorları analiz edilmiş ve aradaki fark anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Hiç ilaç kullanmayan hastaların PUKİ skorları 1-4 ilaç kullanan (p<0,001) ve beş ve üzeri ilaç kullanan (p<0,001) hastalardan anlamlı olarak daha düşük bulunmuştur.
Sonuç: Yaşlı nüfusta uyku bozukluğunun yüksek oranda olduğu ve bir sağlık sorunu oluşturduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca kardiyovasküler hastalık, solunum hastalıkları, psikiyatrik hastalıklar, gastrointestinal hastalıklar ve tiroid hastalıkları olan grupta, uyku bozukluğu daha yüksek oranda gözlemlenmiştir. Kullanılan ilaç sayısının artması da, uyku kalitesini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle yaşlı hastaların birinci basamakta değerlendirilmesi yapılırken bütüncül yaklaşımla uykuyla ilgili sorgulamanın eklenmesi ve akılcı ilaç kullanımı kriterlerine göre ilaçları değerlendirilerek gereksiz ilaç kullanımının önüne geçilmesi gerekmektedir. Gün içinde şekerleme yapanlarda uyku kalitesinin kötü olması ve bazı hastaların uyku sorunu olduğunun farkında olmaması göz önüne alındığında; bu konuda farkındalığı arttırmak için, uyku kalitesine yönelik kapsamlı öykü alınması önem arz etmektedir. Yaşlılara uyku hijyeni hakkında eğitim verilmesi de daha kaliteli uyku için gerekli olan bir yaklaşımdır.

Abstract:
Introduction: Sleep, which is an indispensable and beneficial physiological process in which the organism balances energy expenditure by resting, is an active period that includes one third of our lives. Sleep-related disorders are an important public health problem that adversely affects many systems and increases mortality, especially in the presence of comorbidities. As age increases, sleep-related problems become more prevalent, and considering the increasing elderly population, it is obvious that poor sleep quality in the elderly will negatively affect quality of life. In addition, comorbid health problems, which are frequently seen in the elderly, have also been found to affect sleep quality. There are studies showing that concomitant diseases and medications have an effect. In this study, using the Pittsburgh Sleep Quality Index, the sleep quality of individuals over 65 years of age included in the study was measured and examined whether sleep quality was impaired and whether there was an effect of concomitant health problems on sleep quality.
Method: Three hundred eighty-eight patients aged 65 and over who registered to 0704005 Family Medicine Unit of Konyaaltı 16 Nolu 125. Yıl Family Health Center between 25 April 2022 and 31 December 2022 participated in this study. The participants were interviewed face to face and informed about the study and their consent was obtained. Firstly, an 11-question questionnaire was applied to determine sociodemographic data, the presence of chronic disease and medications used. Secondly; the Pittsburgh Sleep Quality Index which evaluated the participants' sleep quality and sleep disorders in the last month was applied. The collected data were evaluated with the Statistical Package for the Social Sciences (IBM, SPSS Statistics, 22.0) package program.
Results: The mean age of the patients included in the study was 72±5 years. The mean score of PSQI was calculated as 7±4. The PSQI score was significantly higher in women than in men [6(4-9) and 8(5-11); p<0.001)]. The PSQI score was calculated as 7(5-10) in non-smokers and 6(4-8) in smokers and this difference was statistically significant (p=0.043). The PSQI score was calculated as 7(5-10) in non-drinkers and 5(3-8) in drinkers and this difference was found to be statistically significant (p=0.007). The PSQI score was calculated as 6(4-10) in those who did not nap and 8(5-11) in those who did, and this difference was found to be statistically significant (p=0.004). The PSQI score was calculated as 6(4-10) in patients who did not respond well to the sleep quality question despite poor sleep quality and duration, while it was calculated as 9(7-10) in patients who responded well, and this difference was found to be statistically significant (p=0.003).  In the analysis according to comorbidities, patients with HT compared to those without [5(4-8) and 7(5-11); p<0.001)]; patients with heart disease compared to those without [6(4-10) and 8(5-10); p=0.025)]; patients with lung disease compared to those without [6(4-10) and 8(5-11); p=0.033)]; patients with thyroid diseases [6(4-10) and 8(7-13); p=0.001)]; patients with psychiatric diseases [6(4-10) and 8(6-12); p=0.001)]; and patients with GI diseases [6(4-10) and 9(5-13); p<0.001)]. PSQI scores were analyzed according to the number of medications used and the difference was found to be significant (p<0.001). The PSQI scores of patients who did not use any medication were significantly lower than those of patients who used 1-4 medications (p<0.001) and patients who used 5 or more medications (p<0.001).
Conclusion: Sleep disturbance has a high rate in the elderly population and has been observed to be a health problem. In addition, sleep disturbance has been observed at a higher rate in the group with cardiovascular diseases, respiratory diseases, psychiatric diseases, gastrointestinal diseases and thyroid diseases. The increase in the number of medications used also has a negative impact on sleep quality. For this reason, when evaluating elderly patients in primary care, it is necessary to add questioning about sleep with a holistic approach and to prevent unnecessary drug use by evaluating medications according to rational drug use criteria. Considering that sleep quality is poor in those who take naps during the day and some patients are not aware that they have sleep problems; it is important to take a comprehensive story about sleep quality in order to increase awareness on this issue. Educating the elderly about sleep hygiene is also a necessary approach for better quality sleep.