Sosyo-bilimsel bir konu olan Hidroelektrik Santraller konusunda değişik gruplardan insanların karar verme süreçlerinin incelenmesi
Investigating decision making process of different groups of people about hydroelectric power plants which is a socio-scientific issue
Yazar: SALİHA ÖZTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. GÜLŞEN LEBLEBİCİOĞLU
Abant İzzet Baysal Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Fen Bilgisi Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Fen bilgisi öğretimi = Science teaching ; Hidroelektrik santralleri = Hydroelectric power plants ; Karar verme = Decision making ; Karar verme süreci = Decision making process ; Sosyobilimsel konular = Soscioscientific issues

Özet:
Çoğu batı ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de fen öğretiminin amacı bilim okuryazarı bireyler yetiştirmektir. Bu yoldaki fen öğretimi sadece bilimin, teknolojinin ve toplumun karmaşık bağlantılarını ortaya koymamalı, aynı zamanda öğrencilerin vatandaş olarak ilgili konularda karar verebilmelerini desteklemelidir (Liu ve diğ., 
2011). Karar verme süreçlerini yaşatmada en mantıklı uygulamalar da sosyo-bilimsel 
olaylarla olmaktadır. Çünkü sosyo-bilimsel olaylarda tek bir bakış açısı ve/veya tek bir 
çözüm yolu yoktur. Değişik kitlelerin tartışması ve uzlaşması gerekir. 
Bu çalışmada, Hidro-elektrik Santralleri (HES) toplumumuzda tartışmalı bir 
konu olduğu ve sosyal, bilimsel ve teknolojik boyutları olduğu için, bir sosyo-bilimsel 
konu olarak kabul edilmiştir. HES?ler yüksekten bırakılan suyun potansiyel enerjisinden elektrik enerjisi 
üreten sistemlerdir. Baraj tipi hidroelektrik santraller ve akarsu üzerine kurulan 
hidroelektrik santraller vardır. Bu çalışmada söz konusu olan HES?ler akarsu üzerinde 
kurulanlarıdır. HES? lerde derenin suyu yüksek bir noktada yakalanır ve tünellere alınır. 
Dere suyunun çoğu dere yatağından akmak yerine tünelden geçerek tünelin ucundaki 
tribünlere ulaşır. Tribünlere hızla çarpan suyun enerjisinden elektrik enerjisi elde edilir. iv 
Üretilen elektrik enerjisi elektrik iletim hatlarıyla dağıtım bölgelerine anında taşınır, 
depolanmaz (Sarıbaş, 2011). HES?lerde dereden akan suyun çoğu tünele alınırken o 
bölge için hesaplanan suyun bir kısmı da dere yatağından akar. Buna can suyu denir. Bu 
can suyu miktarı uzmanlarca hesaplanmaktadır. Can suyu oranı, Su Kullanım Hakkı 
Anlaşması Yönetmeliği?nin 4. Maddesi?nin 2. Fıkrası?na* göre (Şirket, dere yatağının 
su alma yeri mansabında doğal hayatın idamesini sağlayacak ve bu kesimde su haklarını 
karşılayacak miktardaki suyu yatağa bırakacaktır. Doğal hayat için dere yatağına 
bırakılacak suyun miktar ve zamanlaması, kurulacak hidroelektrik enerji üretim tesisleri 
ile ilgili şirket tarafından hazırlanarak Çevre ve Orman Bakanlığı'ndan onay alınacak 
olan Çevresel Etki Değerlendirmesi, proje tanıtım dosyasında belirlenmektedir. Ancak, 
doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son on 
yıllık ortalama akımın en az %10?u olmalıdır (Karakaya ve Gönenç, 2006). Ancak 
ülkemizin coğrafi yapısı dikkate alındığında, tüm akarsuların can suyu oranının aynı 
olması beklenemez. Çünkü ülkemizdeki akarsuların akım ve rejimleri bölgeden bölgeye 
farklılıklar göstermektedir (Karadeniz, Akpınar ve Başıbüyük, 2011). Bununla birlikte 
Tennant Metodu?na göre, optimum biyolojik şartları devam ettirmek için nehrin 
ortalama akışının %60-100?ünün korunması gerekmektedir. Ancak ?mükemmel bir 
habitat? için dere yatağında bırakılması gereken su miktarı %30 ile %50 arasında 
olmalıdır (Tennant, 1976, aktaran: Jowett, 1977). Ülkemizde hidroelektrik santrallerin 
planlanması Devlet Su İşleri (DSİ) ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİEİ) tarafından 
yapılmaktadır. Fakat HES?lerin yapımı ve işletmesi özel şirketlere verilmekte, devlet 
teşvik sağlamakta ve HES yapılacak yerler bu şirketlere 49 yıllığına kiralanmaktadır. 
Kamu ve özel sektör tarafından Türkiye genelinde yapılması planlanan 2000?e yakın 
nehir tipi HES projesi bulunmaktadır (Coşkun, 2010). Tamamlandıklarında kurulu 
güçlerinin 25000MW, yıllık ortalama üretimlerinin ise 125000GWh olacağı tahmin 
edilmektedir (Karadeniz, Akpınar ve Başıbüyük, 2011). Dünya genelinde ulusal elektrik 
üretiminin 65 ülke %50'sini, 32 ülke %80'ini ve 13 ülke tamamına yakınını su gücünden 
elde etmektedir. Norveç (%99), Brezilya (%93), Venezüella (%71), Avusturya (%70), 
İsviçre (%58), İsveç (%55) ve Şili (%51) bu guruptaki ülkelerden bazılarıdır. Ayrıca bir 
kısım ülkeler teknik hidroelektrik kapasitelerinin yarıdan fazlasını kullanıma sokmayı 
başarmışlardır. A.B.D (%86), Japonya (%78), Norveç (%68) ve Kanada (%56) bunların 
başında gelir (Karadeniz, Akpınar ve Başıbüyük, 2011), D.S.İ. Faaliyet Raporu, 2008; v  
Bu çalışmanın amacı, ülkemizde yaygınlaşmakta olan HES?ler konusunda 
değişik gruplardan insanların karar alırken kullandıkları irdeleme şekilleri (reasoning 
modes) ve bakış açılarını incelemektir. Sorumlular, çevre örgütü üyeleri, yöre halkı ve 
uzak halk olmak üzere dört gruptan 20 kişi ve toplamda 80 kişinin katılması 
amaçlanmıştır. Araştırmaya katılım gönüllülük esaslıdır. Katılımcıların kendilerini 
özgür hissetmeleri için ankete isim yazmamaları istenmiştir. Araştırma hakkında bilgi 
verilerek ve anket gösterilerek araştırmaya katılmak isteyip istemedikleri sorulmuştur. 
Katılmak isteyenlerin bazıları anketi hemen doldururken, çoğu kişi zaman istemiştir. 
Zaman isteyenlere anket bırakılmış ve belli bir zaman sonra alınmıştır. Sorumlular 
grubundan 20 kişi amaçlandığı halde 7 kişiden anket doldurulup alınabilmiştir. Böylece, 
çalışmaya katılan toplam kişi sayısı 67 kişidir. Veri toplama aracı HES?ler hakkında yazılan bir metnin sonunda sorulan açık- uçlu bir sorudan oluşmaktadır. Yazılı metin HES?ler hakkında bilgi veren bir bölüm 
(215 kelime), daha sonra HES?lerin olumlu yönlerini anlatan bir bölüm (294 kelime) ve 
sonrasında HES?lerin olumsuz yönlerini anlatan bir bölümden (306 kelime) 
oluşmaktadır. Bunun sonunda da katılımcılardan, hidroelektrik santrallerin yapımının 
devam etmesi veya durdurulması konusundaki kendi düşüncelerini ve gerekçelerini 
ayrıntılı bir şekilde yazmaları istenmiştir. 
Verilerin analizi nitel kodlama ve yorumlama yoluyla yapılmıştır. Kodlama 
şeması Liu, Lin, ve Tsai (2011) çalışmasından alınmıştır. Kişilerin ankette yazdıkları 
incelenerek HES konusunda karar alırken kullandıkları irdeleme şekilleri ekolojik, 
bilimsel-teknolojik, sosyo-ekonomik ve etik-estetik olarak kodlanmıştır. Daha sonra 
veriler katılımcı gruplarına göre sınıflandırılmış ve karşılaştırılmıştır. Ayrıca, veriler 
HES?lerin yapımına devam edilmesini isteyenler ve istemeyenler olarak iki ana grupta 
sınıflandırılmış ve karşılaştırılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, sorumlular ülkenin kalkınması ve enerjide dışa 
bağımlılığın azalması için, var olan kaynakların kullanılması gerektiği ve dışa vi 
bağımlılığı ortadan kaldırmak için ülkemizde mevcut tüm enerji üretme sistemlerinin 
kullanılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Böylelikle yurt dışından alınan doğal gaza 
ihtiyacın azalarak kendi kaynaklarıyla daha ucuza elektrik üreterek paranın ülke içinde 
kalmasını sağlaması gibi gerekçelerle HES?lerin yapımının devam etmesini 
istemişlerdir. Çevre örgüt üyeleri HES?lerin doğaya vereceği zararları ve yöre halkının göç 
etmek zorunda kalması, tarım ve hayvancılığın sona ermesi gibi sosyo-ekonomik 
yönden karşılaşacağı zararları gerekçe göstererek, ekolojik dengenin bozulması, 
derelerin kuruması, köy yollarının bozulması gibi gerekçeler göstererek HES?lerin 
yapımının durdurulmasını istemişlerdir. 
Uzak halk grubundakiler ise HES?lerin ekonomik olarak verimine inanmamakla 
birlikte, insanın doğanın bir parçası olması, doğal kaynakların yanlış ve hoyratça 
kullanılması, hayvan ve insan ölüm oranlarının artması, dere kenarındaki insanların 
sağlığına zarar vermesi (örneğin insanların kanser olma riskini arttırması), doğanın tabii 
güzelliklerine zarar vermesi, nehirlerin kurumasına ve ekolojik çeşitliliğin azalmasına 
neden olması, ormanların katledilmesi, doğanın dengesinin bozulması gibi gerekçeler 
göstererek HES yapımının durdurulması gerektiğini savunmuşlardır. 
Yakında yaşayan köylüler elektriği ucuzlatmaması, elektrik kesintilerinin 
artması, piknik alanlarının kalmaması, derelerde sinek ve koku oluşması, insanların 
çocukken oynadıkları yerlerin tel örgüler içinde kalması gibi gerekçeler göstererek 
HES?lerin yapımının durdurulmasını istemişlerdir. 
Sonuç olarak katılımcıların büyük bir çoğunluğunun HES?lerin durdurulması 
yönünde karar aldığı ve genel olarak gerekçelerine bakıldığında ise daha çok sosyoekonomik ve ekolojik kaygıları olduğu söylenebilir. Bununla birlikte değişik grupların 
bakış açılarının farklı olduğu bu nedenle de karar verme sürecinde değişik grupların 
fikirlerinin alınması gerekmektedir. Böylece konu ile ilgili farklı bakış açılarına yer 
verilerek daha sağlıklı kararların alınması sağlanmış olacaktır. 


Anahtar Kelimeler: Hidroelektrik Santraller, Sosyo-bilimsel Karar Verme, Sosyobilimsel Olaylar, İrdeleme Şekilleri, Bakış Açıları

Abstract:
The purpose of science education in our country as in many western countries is 
to educate science literate individuals. In this path, science education is not only 
analyzing complex connections of science, technology and society, but also to support 
decision- making on issues related to students as citizens (Liu et. al, 2011). Towards this 
end, the most logical applications of the decision making process is on socio-scientific 
issues. This is because there is not a single perspective and/or a single solution for 
socio-scientific issues. Different stake- holders should discuss and negotiate socioscientific issues. 
Since Hydroelectric Power Plants (HEPP) are contraversial issue and has social, 
scientific and technological dimension, it had been accepted as a socio-scientific issue 
in this study. During this study, reasoning modes of different groups of people when 
they were making a decision about HEPP were investigated. 
HEPP are the systems which produce energy form the potential energy of the 
released water from a high point. There are two kinds of HEPP which are dam type and 
river type.River-type dam are the subject of this study. The river?s water is captured 
from very high point and is taken to the tunnels and then it reaches to the tribune. ix 
Majority ofThe big amount of water is passed through the tunnel instead of flowing at 
the river bed. The electric energy is produced from the water when it hits the tribune. 
The produced electric energy is transmitted by the transmission lines immediately to the 
distribution regions (Sarıbaş, 2011). While majority of the water is taken to the tunnels 
at the HEPP, minority of the water which is calculated for that specific area is stayed on 
the river bed. This minority of water is called ?life-giving waters?. This amount is 
calculated by the experts. Government Water Works and Resources Survey and 
Management of Electricity are responsible for the planning of HEPP in Turkey 
(Coşkun, 2010). However, the construction and operation of HEPP is given to private 
companies. Government incentives provide places for private companies for 
constructing and managing HEPP for 49 years. In total 2000 river type HEPP project is 
planned to be constructed. 
The purpose of this study is to investigate different groups of people?s reasoning 
modes and aspects while they are making desicions about HEPPs. There are four groups 
of people which are officers, members of environmental organizations, local people and 
distant people. It was aimed to include 20 participants from each group, and 80 
participants in total. Participatio-ng in this study was voluntary. Participants were 
askednot to write their names on the questionnaire to help them express their ideas 
freelyAfter providing information about the research study and the questionnaire they 
were asked whether they want to participate in the study or not. Some of the 
participantsfilled out the questionnaire promptly while, some of them filled out the 
questionnaire on their spare time. 
The questionnaire datacollection instrument, is a text which has an open-ended 
question at the end of an explarotory test about HEPP. The text consist of three parts; an 
explanation of HEPP (215 words), advantages of HEPP (294) words), disadvantages of 
HEPP (306 words). At the end of the text it was asked to decide whether construction 
of HEPP was stopped or to be continued. They were also asked to write their reasons for 
their decision in detail. 
Analysis of the data is made by qualitative codification and interpretation. 
Encoding scheme was taken from Liu, Lin and Tsai?s (2011) study. Reasoning modes x 
were coded asecological, scientific-technological, socio-economic and ethical-aesthetic. 
Then the data is classified and compared according to four groups of participants. In 
addition, the data is compared and classified into two main groups. One of them is 
people who want the HEPP?s contruction continues the other group is people who do 
not want the HEPP?s construction continues. 
Results of the analysis on the officers showed that they decided on continuing 
construction of HEPP because, HEPP are proposed to reduce the country?s dependence 
on foreign energy supply systemsThe members of environmental organizations 
indicated harmful effects to the the environment, compulsory migration of villagers by 
reducing, agriculture and animal husbandry. They also cite the disruption of the 
ecological balance,dictruction of picnic areas, streams, village roads.People living away 
from the HEPP proposed that rivers, to be a part of the nature and people?s wrong and 
overuse of natural resources. They also pointed out the increase in the death rate of 
animal and human, cancer of humans, the damage to natural beauties. Destruction of 
rivers reduction of ecological diversity, disturbing the balance of the nature, disrupting 
the food chain were also proposed as reasons for their decisions of stopping the 
construction of HEPP. Villagers ling nearby HEPP were totally refused the construction of HEPP for 
reasons such as not reducing the electricity costs, the increase in the electrical 
defficiency, distruction of their leasure areas nearby the river, the formation of 
disturbing smell, flies on the river because of the low rate of water. 
As a result, majority of the participants in all four groups of people decided on 
stopping the construction of HEPP and their reasoning modes were mostly socioeconomical and ecological. But, different views existed in different groups when the data were analyzed in detail in different groups of people. Thus, it is reasonable to include different stake holders in making a decision on a socio-scientific issue such as 
HEPP to better include different view points and thus making more comprehensive 
decisions. 


Key words: Hydroelectric Power Plants, Socio-scientific Decision Making, Socioscientific Issues, Reasoning Modes, Views Points.