Cumhuriyet döneminde vilayet sistemi (1923-2000)
Provincial system in the Republican era (1923-2000)
Yazar: FAHRETTİN DÖRTKOL
Danışman: PROF. DR. HAKAN UZUN
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Türkiye = Türkiye ; Yönetim = Management

Özet:
Bu tez Türkiye Cumhuriyeti'nin 81 vilayete ulaşmasının öyküsüdür. Çalışmanın amacı da
Osmanlı Devleti'nin son döneminden itibaren özellikle Cumhuriyet'in ilanı ve günümüze
kadar olan dönemde, ülkenin uğradığı mülki idare değişikliklerini aydınlatmaya yöneliktir. Bu
bağlamda Osmanlı Devleti'nin idari yapısı, 15 Vilayet, 53 Liva (Sancak) ile yeni kurulan
Türkiye Cumhuriyeti'ne geçmiş, 1920'li yıllarda kurulan 6 yeni müstakil liva ile tüm livalar
vilayet haline getirilerek devrolan vilayetler ile birlikte Cumhuriyetin ilan tarihi olan 1923
yılında, toplam 74 vilayete ulaşılmıştır. Bu tarihten günümüze kadar vilayet sayısındaki artış
devam etmekte ve günümüzde 81 vilayete ulaşmış bulunmaktadır. Bazı dönemlerde var olan
vilayet ve ilçe gibi idari birimlerin ortadan kaldırıldığı veya bağlı olduğu idari birimin
değiştirildiği de görülmüştür.
Osmanlı Devleti'nin idari yönetimde modernleşme hareketi, 19. yüzyıl Avrupası'nda görülen
idari reform uygulamalarının zorunlu kıldığı bir yansıma olarak başlamıştır. Asırlardır babadan
oğula padişahlık ve monarşiye dayalı bir idari yönetim sistemine sahip Osmanlı Devleti'nin 19.
yüzyılın özellikle son çeyreğine doğru gelindiğinde klasik devlet yönetimi ile çağdaş yönetim
anlayışına sahip Avrupa kıtasındaki devletlere karşı koyamayacağı ortaya çıktığından devletin
faaliyetlerinin yeni idari anlayış ve modernleşme ile yürütülmesi gerektiği fikri doğmuştur. Bunun
sonucunda II. Mahmut'un idari yönetimi düzenleme hareketleri, 1839 Tanzimat-1856 Islahat
Fermanlarıyla ortaya konulan yenilenme hareketleri, önemli modernleşme unsurlarını
oluşturmuştur.
Avrupa devletlerinin tesiri, tımar sisteminin yıkılması ve yerine konulan iltizam sisteminden
yeteri kadar fayda sağlanamamış olması üzerine toprak üzerinde vergiye dayalı sisteme
geçerek ülkenin her yerinden vergi gelirlerini aksamadan düzenli olarak alınması, eyalet
yönetimlerinin yeniden organize edilmesi, merkezileşme ve merkezi otoritenin sağlanmak
istenmesi, Osmanlı Devleti'nin eyalet sisteminden vilayet sistemine geçmesinde temel
nedenler olmuştur. Mülki idare biçimini ve vilayet sistemini Fransa'dan örnek alarak devam
ettiren Osmanlı Devleti, 1864 yılından itibaren Lübnan ve Tuna Vilayetlerinde pilot uygulama
olarak kısmen vilayet sistemine geçmiş, daha sonra vilayet sistemini 1867 yılından itibaren
yaygınlaştırarak ülkenin tamamına uygulamıştır.
Cumhuriyet dönemine geçişle birlikte mülki idarede vilayet kademesi esas alınmış, Osmanlı
vilayetleri değişikliğe uğrayarak sınırları daraltılmış, mülhak ve müstakil livaların tamamı
Cumhuriyet döneminde vilayete dönüştürülmüştür. Cumhuriyet dönemi içinde vilayetlerin sayısı siyasi, sosyal, ekonomik ve güvenlik gibi çeşitli nedenlerle değişikliklere uğrayarak
günümüzdeki 81 vilayete ulaşmıştır.
Türk idari yönetiminde vilayetler, hem "merkezi idarenin" taşra örgütü, hem de mahalli "yerel
yönetimin" vesayet ve denetçisi olarak faaliyette bulunmaktadır. Vilayet seviyesinde idari
yönetim taşra örgütünün bağlı olduğu, merkezi yönetimine bırakılmış illerdeki özel idareler
vilayet yönetiminin yakın vesayet ve denetiminde faaliyet göstermişlerdir. Ancak Avrupa
Birliği (AB), Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler vb. kuruluşların tesiriyle 90'lı yılların
sonundan itibaren "yerel yönetimler" güçlendirilmeye çalışılmış, idari yönetimde yerelleşme ve
bölgeselleşme ön plana geçmiş, vilayet sisteminin amaçlarından biri olan merkezi idarenin
güçlendirilmesinin aksine merkezi idare güç kaybetmeye başlamış, yerel ve bölgesel idareler
gittikçe ön plana çıkmışlardır. Yerel yönetimlerin merkezi idarenin kontrolünde belli bir seviyede
muhafaza edilerek Türkiye'nin üniter yapısına zarar vermemesi gerektiği düşünülmektedir. Mülki
idaredeki düzenlemeler öncelikle anayasa, yasa, mevzuat ve bu hususta çıkarılan kanunlar ve
yönetmelikler kapsamında ele alınmış, bunların gerekçelerinin Cumhuriyetin kuruluşundan
2000'li yıllara kadar olan bölümleri yeni bir yaklaşım tarzı ile incelenmiştir. Bu çalışma,
vilayet sisteminin tarihsel süreci, vilayet sistemine yönelik yapılan değişiklikler ve yaşanan
gelişmeler, vilayet yapılma saikleri ile mülki idare sistemindeki düzenlemelere bilimsel bir
bakış geliştirmenin yanında, vilayet yönetim sisteminin geçirmiş olduğu tarihi sürecin
aydınlatılması ve bugünkü seviyeye nasıl geldiği konusunda bir katkı sağlarsa, maksadına ulaşmış olacaktır.

Anahtar Kelimeler: İl, Merkezileşme, Sistem, Türkiye, Yönetim

Abstract:
Administrative management renovation movement of the Ottoman Empire began as a
reflection of the 19th century necessitated the implementation of administrative reforms seen
in Europe. The idea that the state affairs should be carried out with a new understanding became
widespread in the 19th century. Renewal movement laid down in its 1839-1856 Edict result of
this has created important element of modernization.
The influence of European states, the destruction of the land system, the reorganization of
state government, centralization of authority and requested to be provided, exceeding the
provincial system was the main factor in the state system of the Ottoman Empire. Since 1864,
the Ottoman Empire, in part, has applied to the entire provincial system then this system by
expanding the country. Republic of the transition period with modified based provinces of the
Ottoman province level, a part of the brigade was transformed into a province. Number of
provinces in the Republican era, political, social, economic and security reasons undergoes
changes reached 81 provinces.
In the Turkish administrative administration, the provinces operate both as the provincial
organization of the "central administration" and as the tutelage and supervisor of the local
"local administration". At the provincial level, the special administrations in the provinces, to
which the provincial organization was subordinate to the central administration, operated
under the close tutelage and supervision of the provincial administration. However, European
Union (EU), World Bank, United Nations etc. With the influence of these institutions, "local
governments" have been tried to be strengthened since the end of the 90's, contrary to the
strengthening of the central administration, which is one of the aims of the provincial system,
the central administration has begun to lose power, and local and regional administrations
have come to the fore. It is thought that local governments should not harm the unitary
structure of Turkey by maintaining them at a certain level under the control of the central
government. The regulations in the civil administration were primarily handled within the
scope of the constitution, laws, legislation and laws and regulations enacted in this regard, and
the parts of their justifications from the foundation of the Republic to the 2000s were
examined with a new approach. This study, besides developing a scientific perspective on the
historical process of the provincial system, the changes and developments in the province
system, the motives for making the province, and the regulations in the civil administration
system, will achieve its purpose if it contributes to illumunating the historical process of the
provincial administration system and how it has reached its current level.

Keywords: Province, state, centralization, administration, modernization, regionalization.