İzmir kekiği (Origanum onites L.) nin yetiştirme tekniği ve kalite özellikleri üzerinde araştırma /
Yazar: OLCAY ARABACI
Danışman: PROF. DR. AYHAN CEYLAN
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü
Derece: Doktora, 1995
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Origanum onites = Origanum onites ; Tarla bitkileri = Field crops ; İzmir kekiği = İzmir thyme

Özet:
Menemen ekolojik koşullarında izmir kekiği ( Origanum onites L. )'nin yetiştirme tekniği ve kalite özelliklerini ortaya koymak amacıyla yürütülen bu çalışma 1990, 1991, 1992 yıllarında gerçekleştirilmiştir. İki ayrı deneme şeklinde yürütülen bu çalışmada birinci deneme bölünen bölünmüş parseller deneme desenine göre ve 3 tekerrürlü olarak, ikinci deneme ise bölünmüş parseller deneme desenine göre ve 4 tekerrürlü olarak kurulmuştur. Birinci denemede ; azot dozları ( 0,5,10, 15 kg/da ) ana parseli, fosfor dozları (0,5 kg/da ) alt parseli ve hasat zamanlan ( erken hasat, normal hasat, geç hasat ) minik parselli oluşturmuştur. İkinci denemede ; sulama zamanı ( susuz, genç gelişme devresi sulama, normal sulama ) ana parseli ve bitki sıklığı ( 20X20, 30X20, 40X20, 50X20, 60X20, 70X20 cm.) ise alt parseli oluşturmuştur. Denemelerin tarla ve labaratuvar çalışmalarına ait bulgular deneme yıllan ortalaması olarak ayn başlıklar halinde aşağıda özetlenmiştir. Gübre - Hasat Zamanı Denemesi Bitki Boyu ( cm. ): Azotlu gübre ve hasat zamanlan bitki boyu üzerinde etkili olmuştur. Fosforlu gübrenin boy üzerinde bir etkisi gözlememiştir. En uzun bitki boyu 1 5 kg/da azot dozu (36,4 cm.) ile meydana gelmiştir. Hasat zamanlanna göre ise en uzun boy geç hasat zamanında (36, 1 cm.) belirlenmiştir. Yeşil Herba Verimi ( kg/da ): Fosfor dozunun verim üzerinde belirgin bir etkisi görülmemiş, diğer deneme faktörleri olan azot dozlan ve hasat zamanlannın yeşil herba verimi üzerindeki etkileri dikkati çekmiştir. En yüksek verim 15 kg/da azot dozu ( 2178,3 kg/da ), en düşük verim ise 0 kg/da azot dozu ( 1 132,1 kg/da ) ile elde edilmiştir. En yüksek yeşil herba verimi erken hasat zamanında ( 1886,8 kg/da ) sağlanmış, hasat zamanı geciktikçe verimde bir azalma gözlenmiştir. Drog Herba Oranı (%): Azotlu ve fosforlu gübrenin verilmemesi, bitkinin geç hasat edilmesi drog herba oranını yükseltmiştir. 0 kg/da azot dozunda % 42,3 aym miktarda fosfor dozunda % 40,6 ve geç hasat zamanında % 43,6 ile en yüksek orana ulaşılmıştır. Drog Herba Verimi ( kg/da): Bu özellik üzerine deneme faktörlerinin tümü etkili olmuştur. Azotlu gübrede 15 kg/da azot dozu (812,6 kg/da ), fosforlu gübrede 0 kg/da fosfor dozu (611,0 kg/da ) ile en yüksek verim sağlanmıştır. Hasat zamanlannın drog herba verimi üzerinde belirgin bir etkisi gözlenmiş, en yüksek verim erken hasat-114- zamanında ( 665,9 kg/da ) belirlenmiş, hasat zamanı geciktikçe verimde bir azalma kaydedilmiştir. Yeşil Yaprak Oranı (%): Azotlu gübrenin verilmemesi yeşil yaprak oranını (% 72,7) arttırmıştır. Fosforlu gübrenin verilmesi ise oranı etkilememiştir. Normal hasat zamanında hasadı gerçekleştirilen bitkilerden en yüksek yeşil yaprak oranı (%73,9 ) elde edilmiştir. Yeşil Yaprak Verimi (kg/da): Azotlu gübre, fosforlu gübre ve hasat zamanlarına göre yeşil yaprak verimi farklılık göstermiştir. Azotlu gübrede 15 kg/da düz seviyesiyle ( 1462,6 kg/da ), fosforlu gübrede ise 5 kg/da fosfor dozuyla ( 1084,5 kg/da ) ve hasat zamanında erken hasatda ( 1237,3 kg/da ) en yüksek verim elde edilmiştir. Drog Yaprak Oranı (%): Deneme faktörlerinin etkilerinin belirgin olduğu tespit edilmiştir. Azotlu gübrenin kullanılmaması drog yaprak oranını arttırmış, fosforlu gübrenin kullanımı ise oran üzerinde olumlu etki yapmıştır. ( % 66,7 ). Hasat zamanlarına göre en yüksek oran normal hasat zamanında ( % 68,4 ) belirlenmiştir. Drog Yaprak Verimi ( kg/da ): Azotlu gübre dozları arttıkça drog yaprak veriminde bir artış kaydedilmiş, en yüksek verim 15 kg/da azot dozu (520,9 kg/da ) ile elde edilmiştir. Fosforlu gübre uygulaması ile drog yaprak veriminde belirgin bir artış sağlanmamıştır. En yüksek drog yaprak verimi normal hasat zamanında (435,9 kg/da ) elde edilirken, en düşük verim de geç hasat zamanında ( 320,7 kg/da ) elde edilmiştir. Kuru Madde Oranı (%): Azotlu ve fosforlu gübrenin kullanılmaması ayrıca bitkinin de geç hasat edilmesi kuru madde oranını yükseltmiştir. 0 kg/da azot ve fosfor dozlarıyla ( sırasıyla % 38,9, % 38,4 ) ve geç hasat zamanında % 41,5 ile en yüksek orana ulaşılmıştır. Kuru Madde Verimi ( kg/da ): Azotlu gübre, fosforlu gübre ve hasat zamanı etkili olmuştur. Azotlu gübre arttıkça kuru madde veriminde bir artış kaydedilmiş, en yüksek verim 15 kg/da azot dozu ( 753,8 kg/da ) ile sağlanmıştır. Fosforlu gübrede ise 0 kg/da fosfor dozuyla ( 573,4 kg/da ) en yüksek verim erken hasat zamanının gecikmesiyle verimde bir azalma dikkati çekmiş, en yüksek verim erken hasat zamanında ( 624,1 kg/da ) belirlenmiştir. Uçucu Yağ Oranı (%): Azotlu gübre dozunda çok az etkilenmiş, fosforlu gübre dozundan ise hiç etkilenmemiştir. 15 kg/da azot dozunda uçucu yağ oranının % 2,0 olduğu tespit edilmiştir. Vejetasyon süresince uçucu yağın değişimi incelenmiş, ortogeneuk varyabilite ortaya konmuştur. En yüksek uçucu yağ oram bitkinin çiçeklenme-115- başlangıcı döneminde yapılan erken hasatla ( % 2,02 ), en düşük uçucu yağ oranı ise bitkinin tam çiçeklenme döneminde yapılan normal hasatla ( % 1,82 ) belirlenmiştir. Uçucu Yağın Bileşimi (%) : Uçucu yağın bileşiminde ana kompanentin Carvacrol olduğu belirlenmiş, Linalool'un ise carvacrol'den sonra geldiği tespit edilmiştir. Deneme faktörlerinin bileşim üzerine belirgin bir etkisi bulunamamıştır. Besin Elementleri (%) : Topraktan kaldırılan azot oranı % 1,489, fosfor oranı % 0,208, potasyum oranı % 1,475, kalsiyum oranı % 0,884, magnezyum oranı % 0,410 ve sodyum oranı % 0,036 olarak belirlenmiştir. Sulama Zamanı - Bitki sıklığı Denemesi Bitki Boyu ( cm.): Deneme faktörleri bitki boyu üzerine etkili olmuştur. Sulama koşullanılın iyileşmesi bitki boyunda bir uzama meydana getirmiş, en uzun boy normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerde ( 35,7 cm.) belirlenmiştir. Farklı bitki sıklığının boy üzerindeki etkisi gözlenmiş en uzun bitki boyu 70 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerden ( 37,6 cm.) elde edilmiştir. Yeşil Herba Verimi ( kg/da ): Normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerden en yüksek yeşil herba verimi ( 1300,3 kg/da ) sağlanmıştır. Sulamanın azalması ile birlikte verimde de bir azalma dikkati çekmiştir. Bitki sıklığının vejetatif aksam üzerinde olumlu bir etki yaptığı belirlenmiş, en yüksek yeşil herba verimi 20X20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerle ( 1764,9 kg/da ) sağlanmıştır. Drog Herba Oranı (%): En yüksek drog herba oranını susuz koşullar altında yetiştirilen bitkiler ( % 49,3 ) vermiştir. Sıklık faktörünün birbirine yakın değerler verdiği gözlenmiş, en yüksek drog herba oranı 30 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerle ( % 48,1 ) elde edilmiştir. Drog Herba Verimi ( kg/da ): Sulama faktörleri drog herba verimi üzerine etkili olmuştur. Susuz koşullar altında yetiştirilen bitkilerin ( 389,8 kg/da ) en düşük verimi, normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerin de ( 587,8 kg/da ) en yüksek verimi oluşturduklan belirlenmiştir. Bitki sıklığı azaldıkça drog herba veriminde bir azalma tespit edilmiştir. Sıklık faktörü drog herba verimi üzerinde olumlu etki yapmış ve en yüksek verim 20 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerden ( 768,0 kg/da ) elde edilmiştir. Yeşil Yaprak Oranı (%): Susuz koşullarda yetiştirilen bitkilerde yeşil yaprak oranının azaldığı, normal sulama koşullarda yetiştirilen bitkilerin ( % 72, 4 ) en yüksek oranı verdiği belirlenmiştir. Sık koşullarda yetiştirilen bitkilere göre, seyrek koşullarda yetiştirilen bitkilerin oram arttırdığı, 70 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerin ( % 70,7 ) en yüksek oranı verdiği tesbit edilmiştir.116- Yeşil Yaprak Verimi( kg/da ): Deneme faktörlerinin etkileri belirgin olmuş, normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerde ( 907,5 kg/da ) en yüksek verim sağlanmıştır. 20 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerde ( 1194,9 kg/da) en yüksek verim elde edilmiştir. Drog Yaprak Oranı ( % ): Sulama koşullarındaki değişim, drog yaprak oranını değiştirmiş, en yüksek drog yaprak oranı normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerde ( % 67,3 ) belirlenmiştir. Sıklık faktörünün drog yaprak oranı üzerindeki etkisi fazla önemli olmamış, birbirine yakın değerler verdiği gözlenmiştir. Drog Yaprak Verimi ( kg/da ): Normal sulama koşullannın bitki gelişimini olumlu yönde etkilemesi vejetatif aksamı arttırmış, bunun sonucunda drog yaprak verimi ( 367,4 kg/da ) yükselmiştir. 20 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkiler ( 460,1 kg/da ) en yüksek drog yaprak verimini, 70 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkiler ise (223,5 kg/da ) en düşük drog yaprak verimini sağlamıştır. Sıklık faktörünün verim üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir. Kuru Madde Oranı ( % ): Susuz koşullar altında yetiştirilen bitkiler (%49,1) en yüksek oranı vermişlerdir. Sulama koşullan iyileştikçe kuru madde oranının azaldığı tesbit edilmiştir. Sıklık faktörünün kuru madde oranı üzerine etkili olduğu 30 X 20 cm. mesafede yetiştirilen bitkilerin ( % 46,2 ) en yüksek oranı verdikleri, seyrek koşullara gidildikçe oram azaldığı dikkati çekmiştir. Kuru Madde Verimi ( kg/da ): Sulama zamanlan verim üzerinde etkili olmuş, en yüksek verime normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerle ( 542,9 kg/da ) cm. mesafede yetiştirilen bitkilerde ( 726,7 kg/da ) en yüksek verim belirlenmiştir. Uçucu Yağ Oranı (%): Uçucu yağ oram % 2,02 - 2,33 arasında değişim göstermiş, en düşük oran normal sulama koşullan altında yetiştirilen bitkilerde, en yüksek oran ise susuz koşullar altoda yetiştirilen bitkilerde elde edilmiştir. Susuz koşulların uçucu yağ oranını arttırdığı belirlenmiştir. 40 X 20 ve 50 X 20 cm. mesafelerde yetiştirilen bitkilerin en yüksek uçucu yağ oranını ( % 2,20 ) verdikleri, daha sık ve daha seyrek koşullara doğru gidildikçe uçucu yağ oranında bir azalmanın meydana geldiği gözlenmiştir. Uçucu Yağın Bileşimi (%): Uçucu yağın ana bileşenin carvacrol olduğu cineol'ün carvacrol' den sonra ikinci sırayı aldığı belirlenmiştir. Deneme faktörlerinin bileşim üzerine belirgin bir etkisi bulunamamıştır. Besin Elementleri (%): Deneme süresince topraktan kaldınlan azot oranı % 1,412, fosfor oranı % 0,178, Potasyum oram % 0,397, sodyum oranı % 0,045 olarak belirlenmiştir.

Abstract:
The purpose of the study was to determine the cultivation technique and quality characters of the Izmir oregano ( Origanum onites L. ) under Menemen ecological conditions in 1990, 1991 and 1992. The study was arranged in two seperate experiments. The split - split - plot ( 3 reps ) and split - plot ( 4 reps ) experimental designs in the first and second experiments were used, respectively. In the first experiment, the main plots had the nitrogen doses (0,5, 10, 15 kg/da ) while sub plots and sub-sub plots had phosphorus doses (0,5, kg/da ) and harvesting times ( early harvest, normal harvest, late harvest ). In the second experiment the main plots and sub plots had different irrigation times ( no irrigation, irrigation in young development stage, normal irrigation ) and plant desities ( 20 X 20, 30 X 20, 40 X 20, 50 X 20, 60 X 20, 70 X 20 cm. ) ; respectively. The results obtained from field and lab work were show below as the means of the experiment based on years. Fertilization - Harvesting Time Experiment Plant Height (cm) : Nitrogen fertilizer and harvesting applications have affected the plant height. Phosphorus fertilizer had no effect on plant height. The highest plant height ( 36,4 cm.) was measured in applying 15 kg/da nitrogen.In terms of harvesting times, the highest value of plant height was determined in the late harvesting time. Green Herbage Yield ( kg/da ) : There was no effect of phosphorus doses on yield. But the other factors ( nitrogen doses and harvesting times ) have affected the yield. The highest yield ( 2178,3 kg/da ) was obtained under 15 kg/da nitrogen dose, while the lowest one ( 1 132,1 kg/da ) was in the 0 kg/da nitrogen application. Early harvesting gave the highest green herbage yield ( 1886,8 kg/da ). In general, these was a substantialy reduction as much as harvesting become late. Drug Herbage Ratio (%) ; Drug herbage ratio has increased significantly when there was no application of nitrogen, and phosphorus, and harvesting late. Drug herbage ratios ; 42,3 %, 40,6 % and 43,6 % were obtained under no nitrogen, phosphorus and late harvesting, respectively. Drug Herbage Yields ( kg/da ) : Drug herbage yield was affected by the all factors used in the study. 15 kg/da nitrogen, 0 kg/da phosphorus doses have given the highest drug herbage yields ( 812,6 kg/da and 611,0 kg/da, respectively ). Harvesting118- times significant affect this character. The highest value of it was 665,9 kg/da under early harvesting. Becoming late in harvest reduced the yield in parallel. Green Leaf Ratio ( %) : The green leaf ratio increased when there was no application of nitrogen, while it was not affected by phosphorus application. The plants harvested lately under normal harvesting had the highest green leaf ratio ( 73,9 % ) Green Leaf Yield ( kg/da ) : There was no significantly difference under any application of nitrogen, phosphorus and harvesting in green leaf yield. 15 kg/da nitrogen, 5 kg/da phosphorus and early harvest gave the highest yields, 1462,6 kg/da, 1084,5 kg/da and 1237,3 kg/da, respectively. Drug Leaf Ratio ( %) : Factors used affected significantly the drug leaf ratio. Nitrogen application increased it. Phosphorus application had also a positive effect on it. Normal harvesting time has given the highest ratio ( 68,4 % ). Drug Leaf Yield ( kg/da ) : Drug leaf yield increased with increasing doses of nitrogen. 15 kg/da nitrogen application gave the highest value ( 520,9 kg/da ). Phosphorus application did not have any significant effect on it. Normal harvest time gave highest yield ( 435,9 kg/da ),while the late harvesting gave the lowest one ( 320,7 kg/da). Dry Matter Ratio (%) : Under no application of nitrogen, phosphorus and late harvesting increased the dry matter ratio. The highest volues of the character,38,9 % 38,4 % and 41,5 % were obtained in applying 0 kg/da nitrogen, 0 kg/da phosphorus and late harvesting, respectively. Dry Matter Yield ( kg/da ) : It was increased with increasing nitrogen doses. 15 kg/da nitrogen and 0 kg/da phosphorus gave the highest yields, 753,8 kg/da and 573,4 kg/da, respectively. The dry matter yield decreased with becoming, late in harvest. The highest value of it ( 624, 1 kg/da ) was obtained in early harvest. Essential Oil Ratio (%) : This ratio was not affected very much by nitrogen, while it was not at all by phosphorus. It was 2,0 % in 15 kg/da nitrogen dose. Ontogenetic variability was determined during the vegetative devolopment. The highest value of it was 2,02 % in the early harvest at the begining of flowering. The lowest one was 1,82 % in the normal harvest in the full flowering. Composition of Essential oil (%) : The main component of this composition was determined to be carvacrol and secondly Linalool. The composition of essential oil was not changed significantly by the factors used in this study.-119- Nutrition Elements (%) : Nitrogen, phosphorus,potasium, calcium, magnesium and sodium ratios uptaken from soil were 1,489 %, 0,208 %, 1,475 %, 0,884 %, 0,410 % and 0,036 %, respectively. irrigation - Plant Density Experiment Plant Height ( an.) : It was affected by factors used in the study. Irrigation have affected positively it. The highest plant height was 35,7 cm. under normal irrigation. Different plant densities have affected plant height. The highest value of it ( 37,6 cm.) was observed in 70 X 20 cm. Green Herbage Yield ( kg/da ) : The highest values of this character ( 1300,3 kg/da ) were obtained under normal irrigation conditions. The yield decreased with decreasing irrigation. The plant density had a positive effect on vegetative parts of the plant. The highest green herba yield ( 1764.9 kg/da ) was obtained in 20 X 20 cm. plant density. Drug Herbage Ratio (%) : The highest drug herbage ratio ( 49,3 % ) was obtained under no irrigation. Plant densities gave similar values in terms of this character. The highest drog herba ratio ( 48, 1 % ) was obtained in 30 X 20 cm. plant density. Drug Herbage Yield ( kg/da ) : Irrigation did affected the drug herba yield. The lowest and highest yields, 389,8 kg/da and 587,8 kg/da were obtained in no irrigation and normal irrigation applications, respectively. It was decreased with decreasing plant density. The highest yield ( 768,0 kg/da ) was obtained in 20 X 20 cm. plant density. Green Leaf Ratio ( %) : This ratio decreased in no irrigation, while it increase in normal irrigation application. It was noted that the higher plant density gave the lower ratio. The highest value of it ( 70,7 % ) was obtained in 70 X 20 cm. plant density. Green Leaf Yield ( kg/da ) : Yield was significantly affected by the factors used. The highest yield ( 907,5 kg/da ) was obtained under normal irrigation. 20 X 20 cm. plant density gave the highest yield ( 1 194,9 kg/da ), too. Drug Leaf Ratio (%) : Irrigation did affected the drug leaf ratio, while the plant density did not. The highest value of it ( 67,3 % ) was obtained under normal irrigation. Drug Leaf Yield ( kg/da ) : Normal irrigation application have affected the vegetative development. So that drug leaf yield reached higher values such as 367,4-120- kg/da. 20 X 20 cm. plant density gave higher drug leaf yield ( 460, 1 kg/da ) than 70 X 20 cm. plant density (223,5 kg/da ). Dry Matter Ratio (%) : Plants under no irrigation gave higher dry matter ratio ( 49,1 % ). 30 X 20 cm. plant density gave the highest yield ( 46,2 % ). It was determined that the ratio increased with decreasing the plant density. Dry Matter Yield ( kg/da ) : Irrigation had significant effect on yield. The normal irrigation gave the highest yield ( 542,9 kg/da ). Yield increased with increasing the plant densities. 20 X 20 cm. plant density gave the highest yield ( 726,7 kg/da ). Essential Oil Ratio (%) : This character showed a variation which has a range of 2,02 - 2,33 %. The lowest and highest rations were obtained under normal and no irrigation conditions, respectively. 40 X 20 and 50 X 20 cm. plant densities gave the 2,02 % essential oil ratio. The plant density becoming too lower and higher, ratio become lower. Composition of Essential Oil (%) : The main composition of essential oil was carvacrol and secondly cineol. The factors used did not any effect on this character. Nutrition Elements (%) : Nitrogen, phosphorus, potasium, calcium, magnesium, sodium ratios uptaken from soil were 1,412 %,0,178 %,1,588 %,1,096 % 0,397 % and 0,045 %, respectively.