Etik sorun alanı olarak endüstriyel tarım
The place of ethics in agricultural sciences
Yazar: RECEP KÜLCÜ
Danışman: PROF. DR. ŞAHİN FİLİZ
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Felsefe = Philosophy ; Ziraat = Agriculture
Dizin: Endüstri = Industry ; Endüstriyel uygulamalar = Industrial applications ; Endüstriyel üretim = Industrial production ; Etik = Ethics ; Meslek ahlakı = Professional ethics ; Tarım = Agriculture ; Tarım endüstrisi = Agricultural industry ; Çevre felsefesi = Environmental philosophy ; İş ahlakı = Business ethic

Özet:
Bu çalışmada, günümüzde toplumda derin tartışmalara neden olan endüstriyel tarım ve
hayvancılık uygulamalarının felsefi ve etik yönden sorgulanması hedeflenmiştir. Öncelikle
kuramsal etik araştırması yapılarak, sorunun etiğin hangi alanlarında tartışılması gerektiği
belirlenmiştir. Bu arayış sonucunda; tarım uygulamalarının pratik etik yaklaşımları içerisinde,
biyoetiği de içeren çevre etiği yönünden sorgulanması doğru bulunmuştur. Gerçekleştirilen
sorgulamada; endüstriyel tarım ve hayvancılık alanında; üretim ve piyasa koşullarının küresel
yapısı, tarımda kullanılan kimyasallar, ıslah ve genetiği değiştirilmiş organizma uygulamaları,
hayvan hakları, hayvan refahı ve alternatif tarım sistemleri konuları üzerinde durulmuştur.
Tartışmaya 12 paydaşın görüşleriyle katılması sağlanmıştır. Paydaşlar; vegan, vejetaryen, çevre
aktivisti, hayvan yetiştiricileri, çiftçi, tarım ve hayvancılık alanlarında uzman altı
akademisyenden oluşmaktadır. Paydaşlarla yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak
nitel bir araştırma yapılmıştır. Nitel araştırmada 57 adet sorunun yanında, yapılandırılmamış
sorular da yöneltilerek görüşleri analiz edilmiştir. Yapılan görüşmelerde paydaşların; etik
tutumları, çevre etiği yaklaşımları, çevre konusundaki düşünceleri, tarım konusundaki
düşünceleri, endüstriyel tarım uygulamalarıyla ilgili görüşleri, hayvan hakları ve refahı
konusundaki fikirleri alınmıştır.
Çalışma sonucunda; kuramsal araştırmada ortaya konulan etik ve çevre etiği
yaklaşımları üzerine, paydaşlardan alınan görüşler eklenerek, etik bir sorgulama yapılmaya
çalışılmıştır. Bu sorgulama ile tarımda ahlaki ilkeleri oluşturacak etik sorular ve ana eksenler
belirlenmiş ve ahlaki ilkelerle ilgili bir projeksiyon ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Tez kapsamında yapılan araştırmalar ve görüşmeler sonrasında, günümüzde insan
merkezli anlayışla tasarlanmış tarımsal uygulamaların sürdürülebilirliğinin olmadığı sonucuna
varılmıştır. Ancak, canlı veya çevre merkezli etik tutumların da tarımsal uygulamaların
yapılabilirliği için alan açamadıkları tespit edilmiştir. Bu kapsamda, tarım etiği konusunda
oluşturulacak eksenlerin bu üç çevre etiği yaklaşımının bir sentezini ortaya koyması gerektiği
sonucuna varılmıştır. Tarımsal uygulamaların etik eksenleri oluşturulurken, çevre etiği
kuramlarında olduğu gibi genel etik tutumun da; teleolojik, deontolojik ve aksiyolojik
kuramların sentezi ile oluşturulması gerektiği görülmüştür. Tezin sonuç kısmında, endüstriyel
tarımın daha ahlaki bir zemine taşınabilmesi için önerilen ana eksenler detaylı olarak
sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Tarım etiği, etik, tarım, felsefe

Abstract:
In this study, it is aimed to question the philosophical and ethical aspects of industrial
agriculture and animal husbandry practices which cause deep debates in society today. First of
all, theoretical ethics research was conducted and it was determined which areas of ethics
should be discussed. As a result of this search; In the practical ethical approaches of agricultural
practices, it was found right to question environmental ethics including bioethics. In the query
performed; in the field of industrial agriculture and animal husbandry; The global structure of
production and market conditions, chemicals used in agriculture, breeding and genetically
modified organism applications, animal rights, animal welfare and alternative farming systems
are discussed. It was ensured that 12 stakeholders participated in the discussion. Stakeholders;
vegan, vegetarian, environmental activist, animal breeders, farmers, agriculture and animal
husbandry. A qualitative research was conducted using semi-structured interview technique
with stakeholders. In addition to 57 questions, unstructured questions were posed in the
qualitative research and their views were analyzed. Stakeholders; ethical attitudes,
environmental ethics approaches, thoughts about environment, thoughts about agriculture,
opinions about industrial agriculture practices, ideas about animal rights and welfare.
In the results of working; an ethical inquiry was made by adding the opinions of the
stakeholders on the ethical and environmental ethics approaches put forward in the theoretical
research. With this questioning, ethical questions and main axes that will form moral principles
in agriculture were determined and a projection about moral principles was tried to be put
forward. After the researches and interviews conducted within the scope of the thesis, it was
concluded that there is no sustainability of agricultural practices designed with a humancentered understanding. However, it was also found that living or environment-based ethical
attitudes could not open space for the feasibility of agricultural practices. In this context, it has
been concluded that the axes to be established in the field of agricultural ethics should
demonstrate a synthesis of these three approaches. While creating ethical axes of agricultural
practices, general ethical attitude as in environmental ethics theories; teleological,
deontological and axiological theories. In this context, it was concluded that the main backbone
of the principles in the field of agricultural ethics should be established and detailed
accordingly. In the conclusion part of the thesis, the main axes that are proposed to move
industrial agriculture to a more ethical ground are presented in detail.
Keywords: Agricultural ethics, ethics, agriculture, philosophy