Bizans anıtsal resminde çerçeveler ve işlevleri
Frames in Byzantine monumental painting and their functions
Yazar: YAVUZ ERDİHAN
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP KUBAN TOKGÖZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anıtsal yapılar = Monumental buildings ; Anıtsallık = Monumentality ; Bizans Dönemi = Byzantine Period ; Bizans resim sanatı = Byzantine painting art ; Bizans sanatı = Byzantine art ; Figüratif resim = Figurative picture ; Mimari eserler = Architectural works ; Resim sanatı = Painting art ; Süslemeler = Ornamentations ; Çerçeve = Frame

Özet:
Bir Bizans kilisesinin resim programı karmaşık bir düzen içerisinde yan yana getirilmiş çok sayıda imgeden oluşur. Bu karmaşık resimsel yapının organizasyonunda çerçeveler önemli bir rol oynar. Bu bağlamda çalışmanın amacı; Bizans anıtsal resminde çerçeveleri incelemek, çerçeveleme sistemini ve işlevlerini tanımlayabilmektir.
Anıtsal resimde çerçeveleme için çoğunlukla süslemeli ya da süslemesiz bordürler kullanılmıştır. Mozaik ya da freskodan yapılan bu çerçeve bordürleri giderek kilise dekorasyonunun ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Çalışmamızda bu bordürler form ve işlevleri bakımından sınıflandırılmış, oluşturdukları sistem açıklanmaya çalışılmıştır.
'Giriş' başlıklı birinci bölümde; tezin amacı, kapsamı, yöntemi ve araştırma tarihçesi hakkında kısaca bilgi verilmiştir. İkinci bölüm 'Bizans Çerçeveleme Sistemi' başlığını taşımaktadır. Bu başlık altında çerçevenin işlevleri ve terminolojisi hakkında temel bilgiler verilmiş; Bizans anıtsal resminde kullanılan bordür tipleri ile çoklu-çerçeve sistemi ve bileşenleri tanımlanmış, Bizans çerçeveleme sisteminin genel prensipleri açıklanmaya çalışılmıştır. 'Çerçevelemede Yapısal Koşullar' başlıklı üçüncü bölüm ise 4 kısımdan oluşmaktadır; ilk kısımda çerçeveleme ile uzamın karakteri arasındaki bağıntı incelenmiştir. Homojen ve heterojen şeklinde tanımlanmış uzamsal karaktere bağlı olarak geliştirilen farklı çerçeveleme modelleri üzerinde durulmuştur. İkinci kısımda ise Bizans sanatı ve mimarlığının tarihsel evrimi bağlamında çerçevelemedeki gelişmeler incelenmiştir. Üçüncü kısım çerçeve ve süsleme arasındaki ilişkiye
odaklanmaktadır. Dördüncü kısımda anıtsal resimden örneklerle çerçevenin resimsel anlatımdaki rolü tartışılmaktadır. Tezin dördüncü bölümü çalışmanın sonuçlarını içermektedir. 'Ekler' kısmında Bizans anıtsal resminden çerçeve örnekleri katalog halinde sunulmuş ve ayrıca çalışma içerisinde üretilmiş terimlerin daha iyi anlaşılabilmesi için bir sözlük oluşturulmuştur.
Bizans anıtsal resminde programın karmaşık yapısı ve mimari ile olan ilişkisine bağlı olarak özgün bir çerçeveleme sisteminin ortaya çıktığı söylenebilir. Bu çerçeveleme sisteminde imge çerçevesi yoluyla özerk bir birimdir ama aynı zamanda farklı çerçeve kuşakları ile programa eklemlenmiştir. Yine çerçeveler yoluyla imge gruplarının yerleştirildiği farklı mimari birimlerin artikülasyonu sağlanmış, resimsel kabuğun altında kalan strüktürel formlar da resimsel olarak tanımlanabilir hale getirilmiştir. Böylelikle anıtsal resimdeki çerçeveleme sistemi; iç-içe geçmiş farklı işlevli birkaç çerçeve kuşağından oluşan bir çoklu-çerçeve sistemidir. Çoklu-çerçeve sistemi genel olarak; çerçeve bordürü, taban bordürü ve yapısal bordür olmak üzere üç farklı çerçeve kuşağı içerir.
Yapısal olarak, çerçeveleme ile resimlerin yerleştirildiği uzamın karakteri arasında bir ilişki varmış gibi gözükmektedir. Bizans kilisesinde dekorasyonun içeriğine bağlı olarak heterojen ve homojen olmak üzere iki farklı uzam tasarımı karşımıza çıkmaktadır. Heterojen uzam (çoğunlukla üst örtü sistemine yerleştirilmiş mozaik bezemede) tonoz, lünet vb. farklı formlara sahip parçaların birbirine eklemlenmesi ile oluşan bir bütündür. Bunun aksine homojen uzam (çoğunlukla fresko bezemede) tektip, kesintisiz bir bütün olarak tasarlanmıştır. Uzamın yapısıyla ilişkili biçimde iki farklı çerçeveleme modeli geliştirildiği söylenebilir. Heterojen uzamda çerçeveleme mimari karakterlidir ve doğrudan mimari bölümlemeyi temel alır. Homojen uzamda ise mimari bölümlemeden görece bağımsız resimsel karakterli bir çerçeveleme kurgusu karşımıza çıkar. Bu farklılık çerçeve form ve işlevlerinde belirgin değişikliklere neden olmuştur. Heterojen uzamda mimarinin sağladığı fiziksel destek sayesinde çerçeveler çok güçlü bir etki yaratır. Çerçeve bordürleri zengin süsleme tasarımlarına sahiptir. Çerçeveleme sistemi içerisinde farklı işlevlere sahip bordürler farklı süsleme tasarımları ile kolaylıkla tanımlanabilir durumdadır. Homojen uzamda ise mimarinin fiziksel desteğinden yoksun, daha çok resimsel araçlarla (boyanmış bantlar vb.) oluşturulmuş çerçeveler kullanıldığı görülmektedir. Aynı zamanda homojen uzamdaki çerçeveleme yapısı süsleme ve tasarım açısından bir tek-tipleşme eğilimini yansıtır. Çerçevelemede genellikle kırmızı renkli basit bantlardan oluşan bir şebeke (grid) düzeni görülür. Çerçeveler heterojen uzamdakilere nazaran incelmiş ve genel olarak süslemeden arındırılmıştır.
Çerçeve ve süsleme arasında, yine uzamın niteliğine bağlı olarak, tesadüfi olmayan bir ilişkinin varlığı saptanabilmektedir. Motif seçkisi ve tasarımında anlatımın yapısı ve mekanın algılanışına ilişkin bilinçli tercihler yapılmış gibi gözükmektedir. Özellikle mozaik bezemede süslemenin çerçeve ile entegre hale geldiği görülür ve bu durum çerçeveyi bir dekoratif öğe olarak ortaya çıkarır. Ancak freskoda çerçeve ve süsleme ayrışmış, süsleme ana çerçeve sisteminin dışında, alternatif amaçlarla kullanılmıştır.
Bizans anıtsal resminde, resimsel anlatı formlarının oluşumunda da çerçevenin önemli işlevler üstlendiği görülebilmektedir. Bazı yapılarda anlatıya uygun yeni bordür formları geliştirilmiştir. Bunun en açık örnekleri; Hosios Loukas, Nea Moni ve Daphni gibi 11. yüzyıl anıtlarının naos mozaiklerinde karşılaştığımız çerçeve bordürleridir. Bu üç anıtta, naosa yortu sahnelerini tam bir çevrim döngüsü içerisinde yerleştirmek için mimarinin katı sınırlayıcı etkisini çözen ve sahneleri ritmik bir akışla birbirine bağlayan yeni tür bir bordür tasarlanmıştır.
Çerçeve, figüratif öğelerle arasındaki konumlandırma ilişkisi yoluyla resimsel uzamın, dolayısıyla anlatının gerçekleştiği mekanın niteliğini de belirleyen bir işlev üstlenebilmektedir. Bu ilişkinin değerlendirilmesi anlatının çözümlenmesi açısından önem taşır. Çerçevenin buradaki işlevi çalışmamızda Ayasofya'daki Zoe ve Komnenos mozaikleri üzerinden örneklendirilerek açıklanmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte, çerçeveleme kadar imgenin çerçeveden yoksun kılınması da anlatıdaki stratejilerden biriymiş gibi gözükür. Fethiye Güney Şapeli'nin apsisindeki Deesis sahnesi, Hosios Loukas ve Kariye'nin ana giriş kapıları üzerindeki Pantokrator tasvirleri bu stratejinin en belirgin örnekleri olarak değerlendirilebilir. Çalışmamızın sonuçları, Bizans anıtsal resminde programın ve anlatı formlarının oluşumunda çerçevelerin çok önemli işlevler üstlendiklerine işaret etmektedir. Çerçeveler üzerinden Bizans anıtsal resminin yapısına ilişkin yeni gözlemlerde bulunmanın ve yeni yaklaşımlar geliştirmenin mümkün olduğu söylenebilir. Bununla birlikte, Bizans çerçevesi üzerinde farklı pek çok araştırmaya kaynaklık edebilecek izler de taşımaktadır. Dolayısıyla çerçeveler üzerine yapılan araştırmaların geliştirilerek Bizans sanatı çalışmalarına tahmin edilenin ötesinde katkı sağlanabileceğini düşünmemiz mümkündür.

Abstract:
The painting program of a Byzantine church consists of a series of images organized in a complex order. Frames are a very important part of the organization of this painting program. The aim of this study is to analyse frames in Byzantine monumental painting, and to define the framing systems and their functions.
Both ornamental or non-ornamental borders have been the main framing devices in Byzantine monumental painting. These borders, that are mosaics or frescoes in technique, have increasingly become an integral part of Byzantine church decoration through time. In this study, they have been categorized according to their forms and functions, and the framing system that they formed has been studied in depth.
The first chapter, 'Introduction', presents both the content and method of the thesis and contains a summary of previous research on the subject. Second chapter, 'Byzantine Framing System', includes these topics: General views about the terminology and functions of the frame, the main principles of framing system in Byzantine monumental painting, the types of framing borders, multiple-frame system
and its components. The third chapter, 'Structural Conditions in Framing', consists of four parts. The first part focuses on the formation of framing, analysing the interrelation between framing and space. Defining two different spatial formations (homogeneous and heterogeneous) in monumental painting, different framing modes (architectural and pictorial) developed in parallel with the formation of space have been pointed out. The second part briefly presents the chronological progress about the evolution of framing, in the context of developments in Byzantine art and architecture. The third part focuses on the relation between ornament and frame, explaining how ornament improves the functions of frame and spatial perception. In the fourth part, the functions of the frame in pictorial narrative have been discussed through specific images from Byzantine monumental painting. The last, fourth, chapter contains the conclusions of the study. In the appendices, a catalogue of frames in monumental painting and a glossary containing the terms relating to the subject can be found.
The study suggests that Byzantine monumental painting represents a distinctive framing system, depending on the content of the pictorial program and its relation with architecture. In this framing system, while the image is an autonomous unit through its frame, it has also become an integral part of the overall program (also, of architecture) through different frame layers. Through frames, different architectural units are visible, in which groups of images have been integrated. Thanks to this, structural forms beneath the pictorial coat can be visually identified. Considering its formation, the system has been defined as "multiple-frame system". It generally consists of three different frame layers: the frame border that directly surrounds the limits of the image, a base border that horizontally separates the distinct categories of the decoration, and the structural border that both emphasizes and articulates the
architectural forms.
Structurally, there seems to be a connection between framing and the character of space that accommodates the images. In Byzantine churches, we encounter two different types of space design, depending on the content of decoration: heterogeneous and homogenous. Heterogeneous space (mostly in mosaic decoration placed in the ceiling units) is a whole, comprising through the jointing of different architectural forms such as vaults, lunettes etc. In contrast, the homogeneous space (mostly in fresco decoration covering all surfaces of the building) presents a uniform, uninterrupted whole. It can be argued that two different framing models have developed through the relationship of the space. Framing in heterogeneous space presents an architectural character (directly based on architectural separation) while the homogeneous one has a pictorial character (formed according to an artificial separation), which is relatively free of architectural separation. This radical difference has led to significant changes
in terms of forms and functions of framing. In heterogeneous space, framing presents a powerful effect with the physical support of architecture. Framing borders have rich ornamental designs. One can easily separate the components of multiple-frame system owing to their different ornaments. On the contrary, framing elements of the homogeneous space are mostly pictorial devices (painted bands etc.) that are not physically supported by architecture. In addition, while architectural framing of heterogeneous space uses distinct frame layers that have their own ornamental design, frames of homogeneous space reflect a tendency for uniformity. In framing, there is usually a grid system of red-coloured, simple bands. The frame bands are thinner and generally free of decoration, in comparison to the ones in heterogeneous space.
It can be observed that the relationship between ornament and frame is often not arbitrary. Both the repertoire of motifs and designs indicate conscious choices, parallel to spatial formation. In such cases, the ornament turns into an element that improves the functions of the frame. Especially in mosaic decoration, ornament can be viewed as an integrated element of the frame. This also reveals the frame as a decorative element. However, one can notice that the frame and ornament dissociate in fresco decoration. Ornaments have been used for alternative purposes, apart from the framing system.
Furthermore, it can be observed that the frame has undertaken important functions in the formation of the pictorial narrative. In some buildings, new border forms that are harmonious with the narrative have been developed. The best examples are the mosaic decorations of 11th monuments, such as Hosios Loukas, Nea Moni and Daphni, where Byzantine artists designed a new type of frame border to organize the feast cycle in the naos. The aim of this attempt was probably to both break the rigid delimiting effect
of architecture in order to place the scenes of feast cycle within a form of continuous cylindrical band, and to connect the scenes together with a flowing rhythm. Through its position with the figurative elements, the frame may take up a role of marking the quality of the pictorial space, where narrative forms. At this point, it has been suggested that this interaction can provide us some indications to analyse the content of the image. Hence, this function of the frame has been examined by giving a comparative example of the Zoe and Komnenos mosaics in Hagia Sophia. In addition, the fact that some images do not have a frame is also a strategy, just like framing for some narrative modes of Byzantine monumental painting. The best examples of this strategy are Pantokrator depictions placed on the lunettes of the main
entrance gates to naos in some monuments such as Hosios Loukas and Kariye. Pantokrator images of both Hosios Loukas and Kariye have no framing details in contrast to other images of the narthex. In this way, the strategy of having no frame breaks the limits between pictorial and real space and aims at a dramatic encounter between Pantokrator and the viewer. Another form of this strategy is the Deesis mosaic on the apse of the south chapel of Pammakaristos Monastery (Fethiye Camii). In this case, the aim is to break the limits between architectural units to place the Deesis composition spatially.
In conclusion, this thesis indicates that frames play a very important role in the formation of the program and narrative forms in the Byzantine monumental painting. It is possible to make new observations and develop new approaches on the nature of the Byzantine monumental painting through the frames. Furthermore, Byzantine frames have many details that can function as the basis for other studies. Therefore, it can be expected that developing the studies of the frame will contribute to Byzantine Art and Architecture Studies much more than expected.