Siyasî ve itikadî İslam mezheplerinde tekfir olgusu ve tezahürleri (Hicrî ilk üç asır)
The phenomenon of takfir in the political and theological Islamic sects and its manifestations (First three centuries of the hijrah)
Yazar: HAKAN ATALAY
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Bir kimseyi ya da grubu küfürle suçlamak anlamına gelen tekfir, siyasî-itikadî İslâm mezheplerinin birbirlerine karşı kullandıkları en önemli ötekileştirme aracı olmuştur. Bu tutumda itikadî olduğu kadar hatta belki daha fazla siyasî etkenlerin öne çıktığı anlaşılmaktadır. Hicrî ilk asırdan itibaren Müslümanlar arasında vuku bulan siyasî ve sosyo-kültürel temelli ayrılıklar ve çatışmalar, birbirini küfürle suçlamayla sonuçlanmıştır. Küfür kavramının inkâr anlamının yanı sıra nankörlük, isyan, günah, dalâlet gibi terimleri de barındıran geniş yapısı, Müslümanların birbirine karşı savaşması gibi siyasî çatışmaların yanı sıra, fikrî ve itikadî nitelikli ihtilaflarda da tarafların 
muhaliflerini bu dışlayıcı ve itham edici terimle vasıflandırmasında etkilidir.

Hâricîler, Kur'an'daki âyetleri bağlamından kopuk olarak zâhirî biçimde değerlendiren bakış açısıyla, küfür ithamını siyasî olmakla birlikte itikadî bir renge büründürerek, diğer Müslümanları topluca tekfir eden tutumun öncüleri olmuşlardır. İlk etapta küfür ithamı dalâlet ve günah gibi anlamları barındırırken, ilerleyen süreçte küfürle nitelenen kimselerin müşrik mi yoksa nimetlere karşı nankör anlamında mı kâfir oldukları noktasında anlaşmazlıklar ortaya çıkmış, bu da Hâricîlerin alt fırkalara ayrılmasıyla sonuçlanmıştır. Tarihsel süreçte bu anlayış biçimi, devletleşme, yerleşik hayata geçme ve diğer topluluklarla bir arada yaşamanın bir gereği olarak giderek daha ılımlı bir söyleme doğru evrilmiştir. 

Şiî fırkalardaki tekfir ise imâmet anlayışı etrafında şekillenmektedir. Arap kabile asabiyetinin bir yansıması olarak Emevî-Hâşimî çekişmesinin yanı sıra, Fars asıllı mevâlî senkretik kültürlerin de etkisiyle oluşan gulât Şiî fırkalardaki tekfir söylemi, kendi imamlarını meşrulaştırmak ve ona muhalefet edenleri düşmanlaştırmanın bir aracı olmuştur. İmâmî çizgide görülen tekfirin ise daha çok gulât Şiî akımlardan teberrî etmeye yönelik gerçekleşmiştir. Diğer taraftan gerek İmâmiyye gerekse -Zeydiyye dışındaki çoğu Şiî akım, Hz. Ali'nin hakkını gasp ettikleri gerekçesiyle Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer'i tekfir etmiş; aynı şekilde Hz. Ali'ye karşı savaşmayı da tekfir edilme sebebi 
olarak görmüştür. Dolayısıyla buradaki tekfirin siyasî temel üzerinden inşa edilen itikadî 
nitelikli bir tutum olduğu anlaşılmaktadır. On iki imam anlayışını kabul etmeyenleri tekfir 
edip etmeme noktasında ise İmâmiyye, bazen kendi mezhep esaslarını kabul etmeyenlerin kâfir olduğunu söyleyen bir anlayışın yanı sıra, diğer Müslümanlarla birlikte yaşama zorunluluğundan ötürü, ılımlı bir söylem geliştirmiştir.

Ashâbu'l-Hadîs ile Mu'tezile gibi itikadî oluşumlardaki tekfir söylemi, siyasî olmaktan öte ağırlıklı olarak fikrî-itikadî boyuttaki tartışmalardan müteşekkildir. İki ekol arasındaki belirgin ayrışmanın kaynağı, Arap-mevâlî çekişmesine dayalı olan zihniyet farklılığıdır. Ashâbu'l-Hadîs'in nasslara sıkı sıkıya bağlı bir zihniyete sahip olmasının yanı sıra selefin izinden gitmeyi prensip edinmesi, dinî konularda akıl yürütmeye ve yeni yorum üretmeye şiddetle tepki göstermesine yol açmıştır. Akla ve felsefeye yatkın bir bakış açısının yanı sıra insanın irade ve sorumluluğunu merkeze alan bir teolojiye sahip Mu'tezile gibi kelâmcı zümreler ise, Ashâbu'l-Hadîs ve bazı Şiî çevrelerin cebirci ve tecsimci anlayışını küfür olarak nitelendirmiştir. Gerek Ashâbu'l-Hadîs'in gerekse Mu'tezile'nin tekfire başvurdukları ana konuların aynı olması, tekfir olgusunun karşılıklı 
gerçekleşen bir etkileşimin sonucu olduğunu göstermektedir.
 
Tekfir, hukukî ve ekonomik yaptırımlara zemin teşkil ederek sosyal açıdan önemli neticelere yol açmakla birlikte, her zaman muhatabını dinden çıkmakla itham eden bir suçlamadan ibaret değildir. Bilakis birtakım görüşler sebebiyle tekfire maruz kalan şahıs ve mezhepler çoğu zaman İslâm ümmeti içerisinde değerlendirilmeye devam etmektedir. Tekfir olgusu, salt itikadî tartışmaların neticesi olmaktan öte, siyasî ve sosyo-kültürel farklılıklar arasındaki etkileşimleri simgelemektedir. Bir yandan Arap kabileci siyasetinin en önemli etkenlerinden olan teberrî olgusu, diğer yandan Arap-mevâlî çekişmesini de içeren, dinî meselelere farklı perspektiflerden yaklaşmanın yansıması olan zihniyet farklılıkları, tekfir olgusunda etkili unsurlar arasındadır. Tekfir olgusu belirgin bir 
zihniyete has bir olgu olmayıp, bilakis en katısından en akılcısına kadar her zihniyette kendisini gösteren bir olgudur. Ayrıca tekfir olgusu; zaman, mekân ve muhataplarına göre yer yer sertleşen, yer yer ılımlılaşan değişken bir yapıya sahiptir.

Abstract:
Takfir, which means accusing a person or group of blasphemy, has become the most important tool of marginalization used by political-religious Islamic sects against each other. The political factors stand out in this attitude as much as religious ones, perhaps even more so. The political and socio-cultural divisions and conflicts that took place among Muslims from the first century of the hijrah onwards brought with it the characterization of each other with blasphemy. The broad structure of the concept of kufr, which includes terms such as ingratitude, rebellion, sin and heresy, as well as the meaning of denial, is effective in the parties' characterizing their opponents with this exclusionary and accusatory term in intellectual and religious disputes, as well as in political conflicts such as Muslims fighting against each other.

Kharijites, with their perspective of evaluating the verses in the Qur'an superficially, disconnected from their context, have become the pioneers of the attitude that collectively makes other Muslims unbelievers, by giving the accusation of blasphemy a religious as well as political color. While at first the accusation of blasphemy had meanings such as heresy and sin, in the following period, disagreements arose as to whether the people described with blasphemy were polytheists or infidels in the sense of being ungrateful for blessings, and this resulted in the separation of Kharijites into sub-sects. In the historical process, this form of understanding has gradually evolved towards a more moderate discourse as a requirement of nationalization, settling down and living together with other communities.

Takfir in Shiite sects is shaped around the thought of imamate. Gulat Shiite sects emerged under the influence of Persian-derived syncretic cultures, as well as the influence of Arab tribalism. The discourse of takfir in these communities has been a tool to legitimize their own imam and to antagonize those who oppose him. Manifestations of takfir in Imamiyya were mostly carried out to detach from the ghulāt Shiite movements. On the other hand, both Imamiyya and most Shiite movements - except Zaydiyya -declared Abu Bakr and Omar to be unbelievers on the grounds that they usurped Ali's rights; Likewise, he saw fighting against Ali as a reason for being declared takfir. Therefore, it is understood that takfir here is a religious attitude built on a political basis. 
Regarding whether to consider those who do not accept the understanding of the twelve imams as infidels, Imamiyya has sometimes developed a moderate discourse due to the necessity of living together with other Muslims, as well as an understanding that says that those who do not accept the principles of their sect are infidels.

The discourse of takfir in Ashâb al-Hadith and Mu'tazila consists of discussions in the intellectual-faith dimension. The source of the apparent separation between the two schools is the difference in mentality based on the Arab-mawāli conflict. In addition to having a mentality strictly adhering to the texts, the fact that Ashab al-Hadith adopted the principle of following in the footsteps of the predecessors caused them to react strongly to reasoning and producing new interpretations on religious issues. Theologian groups such as the Mu'tazila, who have a theology that focuses on human will and responsibility as well as a perspective that is prone to reason and philosophy, described the view of Ashab al-Hadith and some Shiite circles as kufr. The fact that the main subjects on which both Ashab al-Hadith and Mu'tazila resort to takfir are the same shows that the phenomenon of takfir is the result of a mutual interaction.

Although takfir creates a basis for legal and economic sanctions and leads to socially important consequences, it is not always just an accusation that accuses the addressee of abandoning the religion. On the contrary, individuals and sects who are subjected to takfir due to certain views continue to be evaluated within the Islamic ummah most of the time. The phenomenon of takfir, beyond being the result of purely religious debates, symbolizes the interactions between political and socio-cultural differences. On the one hand, the phenomenon of taberrî, which is one of the most important factors of Arab tribal politics, and on the other hand, differences in mentality, which are thereflection of approaching religious issues from different perspectives, including the Arab-mavalî conflict, are among the effective factors in the takfir phenomenon. The phenomenon of takfir is not a phenomenon specific to a specific mentality, on the contrary, it is a phenomenon that manifests itself in every mentality, from the strictest to the most rational. In addition, the phenomenon of takfir has a variable structure, sometimes hardening and sometimes moderating, depending on time, place and addressees.