Ebû Hanîfe'nin ibadetlerle ilgili farklı içtihatları
Abu Hanifah's different ijitihads about worship
Yazar: MELEK SARICALAR ÇAKIR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖMER FARUK ATAN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Hanefî mezhebinin teşekkülünde önemli bir paya sahip olan Ebû Yûsuf ve Muhammed eş-Şeybânî Ebû Hanîfe'nin önde gelen talebelerindendir. Mezhep içerisinde "İmâmeyn" adıyla ifade edilen bu iki müctehit kimi zaman kendi aralarında kimi zamanda hocaları Ebû Hanîfe ile fıkhî görüş ayrılıkları yaşamışlardır. Bunun yanında Ebû Hanîfe'nin bazen Ebû Yûsuf ile bazen de İmam Muhammed ile aynı görüşte olduğu konularda mevcuttur. Ebû Hanîfe'nin Ebû Yûsuf ile aynı görüşte olduğu meseleler Şeyhayn, İmam Muhammed ile ittifak halinde olduğu mevzular Tarafeyn olarak ifade edilmektedir. Bu ihtilâflar, mezhebin olgunlaşmasına zemin hazırlamakla birlikte İslâm hukuk literatürünün zenginleşmesinde de rol oynamıştır.
İslâm Hukuku'nun fürû' fıkıh alanında yer alan ibadetler ile ilgili ihtilâfların incelenmesi fakihlerin tartışmalarının arka planı olduğunu ve ulemanın fıkhi meselelerde hüküm verirken keyfi davranmayıp bir usûle dayandıklarını ortaya koymak açısından önemlidir. Bu amaçlarla hazırladığımız çalışmamızda Ebû Hanîfe'nin farklı ictihâdlarını ibadetler özelinde incelemeye çalıştık. İhtilafların tespitinde el-İhtiyâr, el-Hidâye ve el-Mebsût adlı eserleri esas aldık ve yüz doksan sekiz tane ihtilaf tespit ettik. Söz konusu ihtilâfların sebeplerini ve tarafların gerekçelerini ortaya koymaya çalıştık. Bunun akabinde fetvaya esas olan görüşleri belirledik. 
Çalışmamız giriş, iki bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmamızın konusu, amacı, kapsamı ve metodu üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde ihtilâf kavramı, fıkhî ihtilâfların tarihsel gelişimi ile Hanefi mezhebini kurucu imamları olarak bilinen başta Ebû Hanîfe olmak üzere Ebû Yûsuf ve Muhammed eş-Şeybâni'ni biyografilerine yer verilmiştir. İkinci bölümde ise ibadetler alanında Ebû Hanîfe'nin İmâmeyn ve diğer öğrencilerinden farklı ictihâdları ve gerekçeleri ele alınmıştır. Sonuç kısmında ise incelenen ihtilâflar ve varılan neticelere yer sıralanmıştır.

Abstract:
Abu Yusuf and Muhammad al-Shaybani, who have an important share in the formation of the Hanafi sect, are among the leading students of Abu Hanifa. These two mujtahids, who are referred to as "Imâmeyn" in the sect, sometimes had differences of opinion between themselves and sometimes with their teacher Abu Hanîfe. In addition, there are issues on which Abu Hanifa sometimes agrees with Abu Yusuf and sometimes with Imam Muhammad. The issues on which Abu Hanifa agrees with Abu Yusuf are expressed as Sheikhayn, and the issues on which he is in alliance with Imam Muhammad are expressed as Tarafayn. These conflicts, besides laying the groundwork for the maturation of the sect, also played a role in the enrichment of the Islamic legal literature.

It is important to examine the disagreements about worship in the field of fiqh in Islamic Law, in terms of revealing that it is the background of the discussions of the jurists and that the ulema do not act arbitrarily while adjudicating on fiqh issues, but rely on a method. In our study, which we prepared for these purposes, we tried to examine the different ijtihads of Abu Hanifa in terms of worship. We took the works named al-İhtiyâr, al-Hidaye and al-Mebsût as basis in the determination of the disagreements and we identified one hundred and ninety-eight disagreements. We tried to reveal the reasons for the said conflicts and the reasons of the parties. After that, we determined the views that are the basis of the fatwa.

Our study consists of an introduction, two chapters and a conclusion. In the introduction, the subject, purpose, scope and method of our research are emphasized. In the first chapter, the concept of conflict, the historical development of the fiqh conflicts and the biographies of Abu Hanifah, Abu Yusuf and Muhammad al-Shaybani, who are known as the founding imams of the Hanafi sect, are included. In the second part, different ijtihads and reasons of Abu Hanifah from Imamayn and his other students in the field of worship are discussed. In the conclusion part, the disputes examined and the conclusions reached are listed.