Nehcü'l-Ferâdîs'te fiilde çok anlamlılık
Verb polysemy in Nehcü'l-Ferâdîs
Yazar: MERVE ÖZBAKAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ESRA KILINÇ
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada Nehcü'l-Ferâdîs metninde yer alan fiiller (fiilimsiler, kıl-, bol-,
er-, tur- fiilleri ve bu fiillerle kurulan yardımcı fiiller hariç) çok anlamlılık yönünden
değerlendirilmiştir. Tez iki bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde "Anlam,
Anlam Türleri ve Çok Anlamlılık" ele alınmıştır. Bu bölümde anlamın ne olduğu
temel ve yan anlam ayrımı, yan anlam kazanma yolları üzerinde durulmuştur. Yine bu
bölümde "Çok anlamlılık" kavramı açıklanmış kelimelerin çok anlamlılık edinme
yollarından bahsedilmiştir. Yine kelimelerin çok anlamlı hale gelmesine neden olan
aktarmalar ve bağlam kavramları açıklanmıştır.

İkinci bölümde ise metin incelemesi yapılmıştır. Burada Harezm Türkçesi
metinlerinden Nehcü'l-Ferâdîs'te yer alan fiiller (fiilimsiler, kıl-, bol-, er-, tur- fiilleri
ve bu fiillerle kurulan birleşik fiiller hariç) incelenerek çok anlamlı olanlar
belirlenmeye çalışılmıştır. Daha anlaşılır olması adına fiillerin cümle içinde nasıl
kullanıldıkları ve günümüz Türkçesine aktarımı verilmiştir. Transkripsiyonlu metinde
yazarın tercihine bağlı kalınmış, günümüz Türkçesine aktarımı tarafımızca yapılmıştır.
Sonra bu fiillerin Clauson'un etimolojik sözlüğünde yer alan özgün anlamları verilip
temel anlamlarından hareketle kazandıkları yan anlamlar sıralanmıştır. Sonradan
kazanılan bu anlamlar Aksan'ın yan anlam kazanma yollarına göre açıklanmıştır.
Fiillerin uğramış oldukları aktarmalar tespit edilip bunlar tablo halinde sunulmuştur.
Çalışma sonunda kelimelerin kazandıkları yeni anlamlardan oluşan Nehcü'l-Ferâdîs
fiillerinde çok anlamlılık dizini oluşturulmuştur.

Metinde yer alan fiillerin Harezm Türkçesi döneminde kazandıkları yeni
anlamlar ortaya konularak Türkçedeki anlamsal değişimler ve genişlemeler sonuç
bölümünde ifade edilmiştir.

Abstract:
In this study, the verbs in the text of Nehcü'l-Ferâdîs (except for verbs, kil-, bol-, er-,
tur- and auxiliary verbs formed with these verbs) were evaluated in terms of polysemy. The
thesis consists of two parts. In the first part of the thesis, "Meaning, Types of Meaning and
Polysemy" is discussed. In this section, what the meaning is, the distinction between basic and
connotation, and ways of gaining connotation are emphasized. Again, in this section, the
concept of "polysemy" is explained and the ways in which words acquire polysemy are
mentioned. Again, the citations and context concepts that cause the words to become very
meaningful are explained.

In the second part, text analysis was made. Here, the verbs in the Nehcü'l-Ferâdîs, one
of the Harezm Turkish texts, were examined (except for the verbs kıl-, bol-, er-, tur- and the
compound verbs formed with these verbs) and tried to determine the polysemous ones. In
order to be more understandable, how the verbs are used in sentences and their transfer to
today's Turkish are given. In the transcripted text, the preference of the author was adhered to, and the transfer to today's Turkish was made by us. Then, the original meanings of these verbs in Clauson's etymological dictionary are given and the side meanings they gain from their basic meanings are listed. These later meanings are explained according to Aksan's ways of gaining connotations. The transferences of the verbs have been determined and these have been presented in a table. At the end of the study, a polysemy index was created in Nehcü'l-Ferâdîs verbs, which consists of the new meanings of the words.

The semantic changes and enlargements in Turkish are expressed in the conclusion part by
revealing the new meanings of the verbs in the text in the Harezm Turkish period.