Kent planlamada sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için bir model önerisi: Ankara Dikmen Vadisi örneği
A proposal model for measuring and assessing social sustainability in urban planning: Ankara Dikmen Valley case study
Yazar: HİLAY ATALAY
Danışman: PROF. DR. NURAN ZEREN GÜLERSOY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Sosyal sürdürülebilirlik = Social sustainability

Özet:
Sürdürülebilirlik kavramı; dünyanın evrensel sorunlarına çözüm üretme amacıyla geliştirilmiş olmakla birlikte, kuramsal ve uygulamaya yönelik ilkeleriyle bir çok farklı alanda önemli bir konu haline gelmiştir. Sürdürülebilir gelişmenin kuramsal ve kavramsal altyapısında; çevresel, ekonomik ve sosyal sürdürülebilirliğin bütünleşik, birbiri ile ilişkili olarak değerlendirilmesi önemli bir gerekliliktir. 1980'li yıllarla birlikte, kentsel nüfusun hızla artmasıyla ve küreselleşme süreciyle birlikte kentler, hızlı bir değişim ve dönüşüm sürecine girmiştir. Bu süreç hem kentsel alanların tahrip olmasına hem de kentler arasında çekim merkezi olmak için bir rekabet ortamı oluşmasına neden olmuştur. Bu tahribat kentlerde; fiziksel, sosyal ve ekonomik tahribatlara neden olmuş ve kentlerin tüm bileşenleri ile sağlıklaştırılması ihtiyacını doğurmuştur. Kentlerin yeniden yapılandırılması sürecinde, sürdürülebilir politikalar uygulanmaya başlamıştır.  Kentlere yapılan müdahalelerde, sürdürülebilirliğin çoğunlukla çevresel ve ekonomik bileşenine odaklanılması; sosyal boyutunun göz ardı edilmesiyle kentlerde, mekân organizasyonunda eşitsizlik, yetersizlik, güvensizlik, sosyal dışlanma ve sosyal bütünlüğün sağlanamaması gibi bir çok sorun oluşmuştur. Kent planlamada sürdürülebilirliğin sağlanmasında, çevresel, ekonomik ve sosyal sürdürülebilirlik boyutlarına bütünsel bir bakış açısıyla ele alınması gerekliliğinden yola çıkılarak, değişen koşullar karşısında sürdürülebilir kentler/kentsel alanlar oluşturulmasında sosyal sürdürülebilirliğin kavramsal altyapısının oluşturulmasının bir gereklilik olduğu görülmektedir. Bu bağlamda, bu çalışmada Türkiye'de kentlere yapılan müdahalelerde, kentsel projelerin çoğunlukla fiziksel ve nadiren de ekonomik yapıdaki sorunlara çözüm arayışında olmasıyla sınırlı kalmasına ve mekânsal sürdürülebilirliğin sağlanabilmesi için sosyal yapının dikkate alınmayıp yok sayılması problemine odaklanılmaktadır. Bu problemden yola çıkılarak, tez çalışmasında "Kent planlamada Türkiye için sosyal sürdürülebilirlik kriterleri, hedefleri, göstergeleri nelerdir ve sosyal sürdürülebilirlik hangi yaklaşım ve planlama yöntemi ile ölçülür ve değerlendirilir?" temel sorusuna yanıt aranmaktadır. 

Bu kapsamda araştırmanın amacı; bütünsel bir yaklaşımla, kentlerin sürdürülebilirliğinin sağlamasında Türkiye için sosyal sürdürülebilirlik kriterlerini, hedeflerini, göstergelerini belirlemek ve kent planlamada Türkiye'de uygulanabilecek sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için bir model geliştirmektir. 

Beş bölümden oluşan araştırmanın birinci bölümü olan giriş bölümünde; çalışmanın temel sorunsalı ve problemi açıklanmaktadır. Bu bağlamda; araştırmanın amacı, hedefleri, araştırma sorularının aktarılmasının ardından, araştırmanın kapsamı ve yöntemi bu bölümde sunulmaktadır. 

Araştırmanın "Sürdürülebilirlik Kavramı ve Kent Planlama" başlıklı ikinci bölümünde; sürdürülebilirliğin kuramsal ve kavramsal altyapısının sunulmasıyla "Sürdürülebilirlik kentsel sistemlerle nasıl ilişkilendirilir? araştırma alt sorusuna yanıt aranmaktadır. Bu kapsamda; sürdürülebilirlik kavramının ortaya çıkışı ve gelişimi, sürdürülebilirlik bileşenleri, sürdürülebilirlik ve kent planlama konuları çalışmanın amaç ve hedefleri kapsamında değerlendirilmektedir.  

Araştırmanın "Sosyal Sürdürülebilirlik Kavramı, Ölçülmesi ve Değerlendirilmesi" başlıklı üçüncü bölümünde; araştırmanın temel konu alanını oluşturan sosyal sürdürülebilirliğin kuramsal ve kavramsal altyapısı sunulmaktadır. "Sosyal sürdürülebilirlik kavramı ile kent planlama nasıl bir etkileşim içerisindedir?  araştırma alt sorusunun cevaplaması için; literatür taraması sonucunda, sosyal sürdürülebilirlik kavramını tanımlayan konular, bu konuların gelişim/değişim süreci ve kavramla ilgili geliştirilen farklı yaklaşımlar sosyal sürdürülebilirlik tanımlamaları üzerinden değerlendirilmektedir.  Sosyal sürdürülebilirlik kavramı ile ilgili temel konuların belirlenmesinden sonra "Kentlerin/kentsel alanların sosyal sürdürülebilirliğinin ölçülmesinde kullanılan temel kriterler, göstergeler, değerlendirme yöntemleri nelerdir?" bu bölümün ikinci araştırma alt sorusu cevaplanmaktadır. Literatürde yer alan, sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili uluslararası kuruluşların ve bilimsel araştırmaların yaptığı çalışmalar değerlendirilmekte ve tartışılmaktadır.  Sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirmesi için tüm kentsel alanlarda kullanılabilecek, karma ve bütüncül verilerin, değerlendirme sisteminin kullanabileceği, kapsamlı bir modelin oluşturulması gerektiği sonucuna varılmıştır. 

Araştırmanın özgün kısmı olan dördüncü bölümünde; "Sosyal sürdürülebilirliğin bütünleşik sistemde sağlanıp sağlanamadığının ölçülmesi ve değerlendirilmesi için hangi kriterler ve göstergeler ele alınmalıdır? Sosyal sürdürülebilirlik göstergeleri bütünleşik sistemde nasıl değerlendirilir?" araştırma soruları cevaplanmaktadır. Sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için kent planlama alanında uygulanabilecek bir model önerisi sunulmaktadır. Sosyal Sürdürülebilirliğin Ölçülmesi ve Değerlendirilmesi İçin Model Önerisi; sosyal sürdürülebilirliğin temel konularını/kriterlerini, sosyal sürdürülebilirliğin sağlanması için hedefleri ve bu hedefleri ölçmeyi ve değerlendirmeyi sağlayacak göstergeleri tanımlamaktadır. Modelde, Demografi ve İstihdam, Erişilebilirlik, Eğitim ve Yetenekler, Sağlık, Barınma, Güvenlik, Aidiyet, Katılım, Sosyal Sermaye ve Sosyal Bütünlük, Kentsel Yaşam Kalitesi Memnuniyeti ve Hizmetlerin Yeterliliği olarak belirlenen 10 kriter kapsamında, 12 hedef, 24 alt hedef ve bunların gerçekleşme durumunu tespit etmek için 45 gösterge ve 72 gösterge tanımı belirlenmiştir. Sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi modeli, karar vericiler ve paydaşlar için, kentsel alanlara yapılacak müdahaleler öncesinde ve yapılan müdahaleler sonrasında toplumsal sürdürülebilirliğin sağlanamadığı konuların tespiti ve iyileştirilmesine yönelik bir araç olarak önerilmektedir. 

Araştırmanın diğer özgün kısmı; "Sosyal Sürdürülebilirliğin Ölçülmesi Ve Değerlendirilmesi Modelinin Uygulanması: Ankara Dikmen Vadisi Örneği" başlıklı beşinci bölümde sunulmaktadır.  Türkiye'de kentlerde sosyal sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için kullanılacak gösterge sistemi nasıl ölçülmeli ve hangi yöntemlerle ele alınmalıdır?" araştırma sorusunu cevaplamak için bir önceki bölümde önerilen model, Dikmen Vadisi Konut ve Çevre Geliştirme Projesi I., II. III. Etap'ta uygulanmaktadır. Bu bölümde öncelikle, uygulama alanı ile ilgili genel bilgiler, planlama süreci ve kararları, mevcut durum değerlendirmesi yapılmaktadır. Sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi modeli çerçevesinde tanımlanan sistem ile uygulama alanında; hedeflerin, alt hedeflerin sağlanma durumu göstergeler ve gösterge tanımları ile ölçülmektedir. Öneri Modelin Dikmen Vadisinde uygulanmasında; mekânsal analizler, yüz yüze anket çalışması, derinlemesine görüşmeler, kaynak araştırması ve gözlemleri içeren veri toplama teknikleri kullanılmıştır. Uygulama sonucu elde edilen verilerin gösterge tablolarına aktarımı, SPSS programı vasıtasıyla elde edilen frekans dağılımı ve ortalamaların puanlanması ile gerçekleştirilmiştir. Mekânsal veriler ise Netcad ve ArcGis programları aracılığıyla analiz edilmiştir.  Elde edilen nitel ve nicel veriler, gösterge tanımlamaları kapsamında 5'li likert ölçeğine göre puanlanarak göstergelerin, alt hedeflerin ve hedeflerin puan ortalamaları tespit edilmiştir. Araştırma bulguları kapsamında, sosyal sürdürülebilirlik hedef ve alt hedeflerin sağlanma durumu saptanmıştır. 

Araştırmanın altıncı ve son bölümünde, elde edilen model bulgularının değerlendirilmesi; araştırma kapsamında tez çalışmasının temel ve alt araştırma sorularını cevaplamaya yönelik olmakla birlikte, araştırmanın literatüre katkısı da sunulmaktadır.  

Araştırmada; sosyal sürdürülebilirliği, sürdürülebilirliğin diğer bileşenleri olan fiziksel ve ekonomik sürdürülebilirliğin kesişim noktaları ile birlikte değerlendirerek, sosyal sürdürülebilirlik kriterlerini, hedeflerini/alt hedeflerini, göstergelerini holistik ve evrensel bir bakış açısı ile ele alarak, tüm kentsel alanlarda uygulanabilecek bir çerçeve sunmaktadır. Bu doğrultuda, kentlerin sürdürülebilirliğinin sağlanması kapsamında, kentsel mekanların iyileştirilmesinin sadece fiziksel boyutta kalmayıp, sosyal yapının değişip-dönüşerek sürdürülmesine katkı sağlayacak ve kent planlama sisteminde sürdürülebilir toplumların ve kentsel mekanların oluşturulmasında faydalı olacaktır. Ayrıca, kriter ve gösterge sistemleri, kentsel projelerin uygulanmasından önce ve sonra, uygulayıcılara ve politika yapıcılara toplumsal yapıyla ilgili kararlar alma konusunda rehberlik edebilecektir.

Abstract:
The term "sustainability," which was developed to solve the world's universal issues, has become a very important subject in manifold disciplines because of its theoretical and applicable qualities. It is an important necessity for the theory of sustainable development to include wholesome and interrelated evaluations of environmental, economic, and social sustainability. Cities started to transform quickly after the 1980s because of the rapid population growth and globalization process. This process caused both the destruction of urban spaces and the rivalry between them to become a center of attraction. This destruction caused physical, social, and economic damage in cities and required improvement in all components of the city. During the process of reconstructing the cities, sustainability politics have been adopted. Because of focusing on the environmental and economical components of sustainability at the urban interventions, problems with social inequalities, insufficiency, insecurity, social exclusion, and not providing social unity were raised. It is seen that providing social sustainability is a requirement in making cities and urban areas in terms of having holistic sustainable urban planning including environmental, economic, and social sustainability. In this context, there is a lack of social sustainability in urban interventions in Turkey, where the physical aspects are often focused on but the economical aspects are rarely focused on in the attempts to create sustainable urban projects. According to this issue, this thesis aims to answer the main question of "What are the criteria, targets, and indicators of social sustainability in Turkey, and by which approaches and planning methods can social sustainability be measured?".

The aim of this research is to determine the criteria, targets, and indicators of social sustainability holistically and to develop a model to measure and assess social sustainability that can be applied in Turkey.

In the introduction, which is the first of five chapters in this work, the main issue and problem of the study are explained. The scope and methodology of the study are presented here after the aim of the study, purposes, and research questions.

The second section of the research, which is called "The Sustainability Concept and Urban Planning,"  aims to answer the question of "How is sustainability related to urban systems?" by presenting the theoretical and conceptual structure. The occurrence and development of the sustainability concept, components of sustainability, and sustainability and urban planning subjects are evaluated according to the aims and purposes of the study.

In the third chapter of the research, which is named " The Social Sustainability Concept, Its Measurements, and Assessments,"  the theoretical and conceptual base of social sustainability, which is the main objective of the research, are presented. In order to answer the sub-research question of  "How are social sustainability and cities related?", the subjects that define social sustainability, which are found through the literature review, are evaluated through several approaches constructed on social sustainability. After determining the subjects of the social sustainability concept, the second sub-research question of "What are the criteria for assessment of the social sustainability of cities and urban areas?" is answered. The studies about measuring and assessing social sustainability, conducted by international institutions and scientific research, are evaluated and discussed.  It is found that a model that can be applied to every urban space, and that can be used as an assessment system for mixed and holistic data needs to be constructed.

In the fourth chapter, which is the authentic part of the research, the questions of "What criteria needs to be discussed in order to measure and assess whether social sustainability can be provided in the holistic system?" and "How can the indicators of social sustainability be assessed in the holistic system?" are answered. A model for measuring and evaluating and assessing social sustainability is proposed that can be applied in the field of urban planning. Model Proposal for Measuring and Assessing Social Sustainability defines the main issues/criteria of social sustainability, goals for achieving social sustainability and indicators to measure and assess these goals. In the process of determining the criteria, the environmental and economic dimensions of sustainability and the intersection of these dimensions with social sustainability were also taken into consideration with a holistic approach. As a result of the detailed literature review in the previous section of the study, a matrix containing the criteria and indicators of each evaluated study was created. This matrix was used to create the criteria and indicators of the model for measuring and evaluating social sustainability according to the repetition and frequency of the criteria and indicators, taking into account the spatial planning system. In the model, 10 criteria are defined, which are demography and employment, accessibility, education and skills, health, sheltering, security, belonging, participation, social capital and social cohesion, urban life quality, satisfaction, and adequacy of services. In the scope of these criteria, 12 targets, 24 sub-targets, 45 indicators to evaluate their feasibility, and 72 indicator definitions are determined. Indicators and indicator definitions have been determined to test and measure whether the targets and sub-targets that are the requirements of each social sustainability criteria have been achieved or not. Indicator definitions are used to specify the data that will be used to measure the indicators. For each criterion, tables with definitions of the main target, sub-target, indicator, and indicator definitions have been developed. In model proposal, mixed techniques are used both in data acquisition and evaluation. In the implementation of the model proposal, after selecting the sample area, literature research, spatial analysis, in-depth interviews and questionnaires were determined as the methods that could be used in the process of obtaining data. The model for assessing social sustainability is developed as a tool to determine whether social sustainability is met before and after the interventions for the benefit of the actors involved.  The model has been developed to be applicable to all urban areas and at all urban scales. The indicators may vary according to the characteristics, spatial dynamics, and scale of the application area. The model scale and scope to be evaluated have been determined as the district/neighbourhood unit in this study.
The other authentic part of the research is presented in the fifth chapter as "Applying the model for measuring and assessing social sustainability: Ankara Dikmen Valley Case Study." Dikmen Valley Housing and Environmental Development Project is the first multi-purpose urban regeneration project for squatter settlements in Turkey. The project aims to improve living conditions, emphasizes the participation of the right holders and other stakeholders in the preparation phase of the project and in the process of making planning decisions, and the fact that the area has been inhabited for more than years are the reasons why Dikmen Valley was chosen as the implementation area. The model that was discussed in the previous chapter is applied to stages 1., 2., and 3 of the residential development project in Dikmen Valley to answer the question of  "How can the indicator system for social sustainability in cities in Turkey be evaluated?" In this section, general information about the site, planning processes and decisions, and an evaluation of the current situation are discussed. The indicators of the targets are measured by the system that is developed according to the model for measuring and assessing social sustainability. Data gathering methods such as spatial analysis, in-person surveys, interviews, literature research, and observations are adopted to test the Dikmen Valley application. The data gathered via the application are transferred to indication tables via the average grading system and frequency spread, which are provided by SPSS. Spatial information is analyzed via programs such as Net CAD and ArcGIS. These data were added as research findings to the indicator tables defined for all criteria with the model proposal. The overall averages of the targets and sub-targets for each criterion were calculated and the level of achievement of the targets and sub-targets was determined.  Qualitative and quantitative results are represented by Likert scale of 5 through grading averages of the indicators' points of target and sub-targets.The level of achievement was categorized according to the average score. These categories are as follows: 1-1.5 points at very poor level; 1.5-2.5 points at poor level; 2.5-3 points at medium low level; 3-3.5 points at medium level; 3.5-4 points at medium high level; 4-4.5 points at good level; 4.5-5 points at very good level. With the findings obtained from the application of the "Measurement and Assessment of Social Sustainability Model" in Dikmen Valley, the results and process of an existing application were evaluated, and the deficiencies that were made and not made were identified.

In the sixth chapter of the research, which is the final one, the research findings are evaluated according to the research questions and sub-research questions in the scope of the thesis, by also presenting the contribution of the study to the field. 

The research presents a framework that can be applied in all urban areas by assessing social sustainability along with the intersections of physical and economic sustainability, which are the other components of sustainability, and by addressing social sustainability criteria, goals/sub-goals and indicators from a holistic and universal perspective. The model can be used by decision makers and stakeholders in interventions made or to be made in cities. It is envisaged to be used both for identifying and improving the socially unsustainable issues of implemented projects and for identifying the issues that need to be improved in urban areas to be intervened. In addition, the evaluations made in the case study will contribute to the success of future urban interventions.   In this direction, within the scope of ensuring the sustainability of cities, the improvement of urban spaces will not only remain in the physical dimension, but will contribute to the sustainability of the social structure by changing and transforming, and will be useful in creating sustainable societies and urban spaces in the urban planning system. Furthermore, criteria and indicator systems can guide practitioners and policy makers in making decisions on social structure before and after the implementation of urban projects.