Tîpolojîya vegêrana çîrvanokên Kurdî/Kurmancî
Kürtçe (Kurmanci) masalların anlatı tipolojisi          Narration typology of Kurdish (Kurmanci) folktales
Yazar: KENAN SUBAŞI
Danışman: DOÇ. DR. HAYREDDİN KIZIL
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
Bu çalışmada analitik okuma yöntemiyle Kürtçe masalların anlatı analizi yapılarak bir tipoloji ortaya konulmuştur. Tipolojiden kasdımız yapısal temelde en tipik, genel ve standart formu ortaya çıkarmaktır. Bu tipolojiyi oluşturmadaki amaç yazılacak olan modern anlatılara bir örnek oluşturmaktır.

Yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda derlenerek yazıya geçirilmiş 1300 masalın Thompson-Aarne'nin sınıflandırması ve anlatı bilimin dört kategorisine (ses ve odaklanma, karakter ve karakterleştirme, olay zinciri, zaman ve mekân) göre taraması yapılarak en uygun 85 masal seçilmiştir. Daha sonra bu masallar temelinde çalışmamızın birinci bölümünde anlatıcı ve odaklanma tipolojisi çıkarılmaya çalışılmış ve ekstradiegetik-heterodiegetik anlatıcı ve sıfır odaklanmanın bu kategoride temel tipoloji olduğu belirtilmiştir. İkinci bölümde karakter ve karakterleştirme kategorisi ele alınmış ve en tipik karakterlerin iyi-kötü düalizmi üzerine şekillenen düz karakterler olduğu ve ayrıca açık karakterleştirmenin yoğunlukta olduğu tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde olay zinciri analizi yapılmış ve sonuçta elimizdeki tüm masalların iki ayrı yapıya ayrıldığı ve olağanüstü masalların işlev modeli üzerine ve olağanüstü olmayanların aktant modeli üzerine yapılandığı görülmüştür. Dördüncü bölümde zaman ve mekân irdelenmiş ve masallardaki öykü zamanının belirsiz olduğu, söylem zamanının genellikle kronik, geçmiş zamanda ve özetleme ve sahne teknikleriyle şekillendiği görülmüştür. Olay mekânının gerçek-fantastik, uzak-yakın düalizmi üzerine şekillendiği ve masallar aksiyonel olduklarından en çok açık alanlarda olayların geliştiği tespit edilmiş ve ayrıca anonim olduklarından, masalların söylem mekânının tespit edilemediği görülmüştür.

Anahtar Sözcükler: Masal, Anlatı Bilim, Anlatıcı, Odaklanma, Karakter, Olay, Zaman, Mekân, Tipoloji

Abstract:
In this study, narrative analysis of Kurdish folktales is performed by analytical reading method and a general typology is presented. The aim of this typology is to set an example for the future Kurdish narratives of children.

For the purpose mentioned above, 1300 folktales were compiled and written and the most suitable 85 folktales were selected according to Thompson-Aarne's classification and the four categories of narratology (narrator and focalisation, character and characterization, plot, time and space). Then, focusing on these tales in the first chapter of our study, narrator and focalisation typology were tried to be extracted and it was stated that extradiegetic-heterodiegetic narrator and focalisation zero were the basic typology in this category. In the second chapter, the character and characterization category is discussed and it is seen that the most typical characters are flat characters and formed on good-bad character dualism and it is determined that the direct characterization is intense. In the third chapter, plot analysis was performed and as a result, it was seen that all folktales were divided into two separate structures and the extraordinary tales were built on the function model and the ordinary ones were built on the actant model. In the fourth chapter, the category of time and space is examined and it is seen that the story time in folktales is indefinite and unlimited, and that the discourse time is usually chronic, past tense and shaped by summary, ellipsis and scene techniques. It has been found that the story space is formed on real-fantastic, far-near dualism, and because of folktales are action-centered, discourse space could not be determined.

Keywords: Folktales, Narratology, Narrator, Focalisation, Character, Plot, Time, Space, Typology



Ev xebat bi nêrîn û teorîyeke modern deqên klasîk dinirxîne. Bi rêbaza xwendina analîtîk nirxandina vegêrana çîrvanokên Kurdî hatîye kirin. Di encamê de gihiştîye tîpolojîyeke hevpar a çîrvanokan. Li vir qesd ji tîpolojîyê ji alîyê strukturê ve forma herî tîpîk, giştî û standard e. Armanca me jî ew e ku di nivîsîna deqên nû de bi taybetî di deqên nû yên zarokan de ev tîpolojî bibe fikr û îlhamek.

Li gorî vê armanca jorîn me xwendina 1300 çîrvanokên Kurdî yên qeydkirî kir û ji nav van çîrvanokan 85 çîrvanokên herî tekûz, li gorî senifandina ThompsonAarne û çar kategorîyên vegêranê yên weku deng û zûrbûn, karakter û karakterîzasyon, zîncîreya rûdanê, dem û cih dabeş kirin. Di beşa yekem a vê xebatê de em li ser nîşankirina tîpolojîya vegêr û zûrbûnê ya çîrvanokan rawestan û me nîşan da ku vegêrê cîhana derekî û derveyî gotinê (hertiştzan) û zûrbûna sifir, vegêr û zûrbûnên herî tîpîk ên çîrvanokan in. Di beşa duyem de em li ser karakter û karakterîzasyonê hûr bûn û me tesbît kir ku karakterên rast, dualîteya lehengê baş û xerab û karakterîzasyona yekser tîpolojîya giştî ya karakterên çîrvanokan e. Di beşa sêyem de me binyata rûdana çîrvanokan nirxand û bi giştî çîrvanok li vir dabeşî du qisman (derasayî û nederasayî) bûn. Yên derasayî, li ser binyata fonksîyonan û yên nederasayî, li ser binyata hokaran ava bûn. Me di beşa çarem de dem û cih bi hev re nirxand û em gihiştin wê qenaetê ku dema rûdanê ya çîrvanokan muelleq, bêsînor û nekifşkirî ye û dema gotarê bi awayekî kronîk, di dema borî de li ser kurtkirin, qevaztin û sehneyê ava bûye. Cihê rûdanê li ser dualîteya rasteqîn-fantastîk, aşînaxerîb ava bûye ku li gorî cihên girtî cihên vekirî pir zêde ne ku me ev yek bi aksîyonnavendbûna çîrvanokan ve girê da. Ji ber anonîmbûna wan, cudakirina cihê gotarê ji cihê rûdanê di çîrvanokan de pir mînîmalîze bûye û lewma cihê gotarê tesbît nabe.

Bêjeyên Sereke: Çîrvanok, Vegêrannasî, Vegêr, Zûrbûn, Karakter, Rûdan, Dem, Cih, Tîpolojî