Eşitsizlik mekânlarının kent ölçeğinde okunması; deneysel tabanlı bir model önerisi
Reading spaces of inequality in urban scale; an experimental based model suggestion
Yazar: ASLIHAN ÇETİN
Danışman: PROF. DR. ŞEFİKA GÜLİN BEYHAN ; DOÇ. DR. ENGİN KEPENEK
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık, Planlama ve Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Bölgesel eşitsizlik = Regional disparity ; Doğrulayıcı faktör analizi = Confirmatory factor analysis ; Fiziksel mekan = Physical space ; Kent mimarisi = Urban architecture ; Kentsel mekan = Urban space ; Mimari mekan = Architectural space ; Toplumsal eşitsizlik = Social inequality ; Çevre hareketleri = Environmental movements ; İnsan hareketi = Human motion ; İnsan-mekan ilişkisi = Human-space relationship

Özet:
Çalışmanın konusu, kentsel ölçekte yaşanan eşitsizlik olgusunun mekânsal 
boyutta tespit edilmesi ve analizi hakkındadır. Kentsel-kamusal alanlarda hemen 
hemen her yerde hissedilen ve yaşanılan bir eşitsizlik durumundan söz etmek 
mümkündür. Aslında bu durum sadece fiziksel olarak değil sosyal ve algısal 
olarak da yaşanmaktadır. Dolayısıyla kentsel-kamusal mekânda birçok boyutta 
eşitsizlik durumu ortaya çıkmaktadır. Bu ifade ile başlanılan doktora tezi, tüm 
çevre-davranış araştırmalarında olduğu gibi, ortak hedefi insan-fiziksel çevre 
dinamiklerini anlamak olan, eşitsizliklerin mekansal temsili nedir? sorusuna 
yanıt aramaktadır. Bu nedenle çalışmanın amacı; eşitsizlik mekânlarının tespit 
edilmesi için model önerisi getirilmesidir. Böylece çalışma kapsamında, 
eşitsizliğe sebep olan etkenler ve kent mekânı-kullanıcı arasındaki ilişkiye dikkat 
çekerek öneri model ile yapılan analizlerle eşitsizlik mekânları belirlenecektir.
Çalışma kapsamında eşitsizlik mekanlarının tespitine yönelik bir model önerisi 
geliştirilmesi hedeflenmiştir. Çalışmada, bir arada ve eş zamanlı yöntemlerin 
kullanımının yanı sıra kent ölçeğinde eşitsizliğin mekânsallaştırılması konusuna 
daha önce uluslararası ve ulusal literatürde değinilmemiş olması çalışmanın 
özgün değerini ortaya koymaktadır. 
Önerilen modelin test edilmesi ana hedefini üstlenen Antalya MarkAntalya AVM 
ve yakın çevresi alan çalışması, kentsel mekânı kullanıcı odaklı olarak 
incelemektedir. Çalışma, yaya hareketleri esas alınarak max yürüme mesafesi 
olan 1000 m'lik yarıçap içerisinde kalan alanı kapsamaktadır.
Epistemolojik olarak çevre-davranış teorilerine dayanan Eşitsizlik Mekân 
Ökumalarında Deneysel Üygulama Modeli- Emodum, metodolojisini, doku 
analizi, davranış haritalama, mekân dizim ve anket yöntemlerinin bir arada ve eş 
zamanlı kullanımlarını tanımlayan çeşitli işlemlere temellendirmektedir. 
Buna göre, "Doku analizi" olarak tanımlanan yöntem, çalışma alanına ilişkin 
morfolojik yapı, doluluk-boşluk, işlev ve ulaşım analizlerini içermektedir. 
Morfolojik yapı, doluluk-boşluk ve ulaşım analizi; yayaların kentin hangi 
mekânsal katmanlarında yoğunlaştıklarını ortaya çıkarmak amacıyla yapılmıştır. 
İşlev analizi; çalışma alanı sınırları içinde mekanların hangi işlevlere sahip 
olduğunun tespiti ile işlev haritasının oluşturularak harekete etkisinin ortaya 
koyulmasından ibarettir. "Davranış haritalama" video kaydı aracılığıyla alanda 
belirlenen noktalarda gün boyu belirli sürelerde geçen yaya yoğunluğunu tespit 
etmek amacıyla yapılmıştır. Video kaydı 4-6 metre yükseklikten İP kamera 
kullanılarak ÖpenCV yazılımı ile Öffline olarak yapılmıştır. Video kaydı hafta içi 
ve hafta sonu farklı günlerde, 90 gün boyunca 98 noktada gerçekleştirilmiştir. 
"Mekân dizim" yöntemiyle "bağlantılılık (connectivity)", "bütünleşme 
(integration)", "tercih (choice)" ve görünürlük (VGA) analizleri yapılmıştır. 
"Anket" yönteminde, kullanıcıların deneyimledikleri mekânda bulunma amaç ve 
nedenleri "Kentsel Mekân Tercih" ölçeği ile araştırılmıştır. Anket çalışması, saha 
çalışmasının son aşaması olup yaklaşık 45- 60 gün devam etmiştir. 
Çevre-davranış üzerine kurgulanan alan araştırması neticesinde, bölgenin gerek 
fiziksel gerek sosyal gerekse algısal eşitsizlik mekanları barındırdığı belirlenmiş 
ve sosyal yapının etkilenmemesi adına bu etkenin dikkate alınması gerektiği 
önerilmiştir. 
Modelin uygulama ve kuramsal anlamda literatüre saylayacağı faydalara ilişkin 
hedefler: 1.Kentsel ölçekte eşitsizlik mekânlarının belirlenebilmesi için yeni bir 
model önerisi, 2.Gündelik aktivite ve sosyal etkileşim üzerindeki etkileri ile 
birlikte kamusal alanların rolleri hakkında bilgiler sunmak, 3.Yeni model 
kapsamında eş zamanlı kullanılan araştırma yöntemlerinin, 'eşitsiz mekân' 
bağlamında çevre-algı-davranış çalışmalarının yapılması için önemli bir kaynak 
oluşturması, 4.Kullanıcının davranış örüntülerinin, yaya hareketleri 
doğrultusunda kentsel alanların değişim ve dönüşümüne dair öngörülerin 
oluşması, 5.Çalışmada yer almış olan kullanıcıların beklentilerinden kentsel ve 
sosyal donatıların iyileştirilmesi ve mekânsal projelerin geliştirilmesi, çalışma
alanının çevresindeki mahallelerde yaşayan farklı toplulukların proje sonucunda 
elde edilen kazanımlardan yararlanabilmesi, alanı günübirlik kullanan kentlinin 
de alandaki iyileştirmelerden faydalanabilmesi için literatürde bir kaynak 
oluşturulması, 6.Mekânsal anlamda getirilebilecek çözüm önerileri ile hem 
noktasal suç oranlarının azaltılabileceği böylece daha güvenli kentsel alanlar 
yaratılabileceği bunun neticesinde de daha demokratik mekânların 
oluşturulabileceği şeklindedir. 
Sonuç olarak, Emodum'un geçerliliği ispatlanmış olup ve farklı özelliklere sahip
alanlar için eşitsizlik mekân tespitinde kullanılması önerilmiştir.

Abstract:
The subject of the study is about identifying and analysing the phenomenon of 
inequality in urban scale in spatial dimension. It is possible to talk about a 
situation of inequality that is felt and experienced almost everywhere in urbanpublic spaces. In fact, this situation is experienced not only physically but also 
socially and perceptually. Therefore, inequality emerges in many dimensions in 
urban-public space. The doctoral thesis, which started with this statement, seeks 
to answer the question of what is the spatial representation of inequalities, whose 
common goal is to understand human-physical environmental dynamics, as in all 
environment-behaviour research. Therefore, the aim of the study is to propose a 
model for the identification of inequality spaces. Thus, within the scope of the 
study, the factors that cause inequality and the relationship between the urban 
space and the user will be drawn attention to and the inequality spaces will be 
determined by analyses made with the proposed model.
Within the scope of the study, it is aimed to develop a model proposal for the 
determination of inequality spaces. In addition to the use of combined and 
simultaneous methods in the study, the fact that the issue of spatialisation of 
inequality at the urban scale has not been addressed in the international and 
national literature before reveals the unique value of the study. 
The field study of Antalya MarkAntalya Shopping Mall and its immediate 
surroundings, which undertakes the main objective of testing the proposed 
model, examines the urban space from a user-oriented perspective. The study 
covers the area within a radius of 1000 m, which is the maximum walking 
distance based on pedestrian movements.
Based epistemologically on environment-behaviour theories, the Experimental 
Practice Model in Inequality Spatial Readings - Emodum bases its methodology 
on various procedures that define the simultaneous use of texture analysis, 
behaviour mapping, spatial sequencing and survey methods. 
Accordingly, the method defined as "texture analysis" includes morphological 
structure, occupancy-vacancy, function and transportation analyses of the study 
area. Morphological structure, occupancy-vacancy and transportation analyses 
were conducted in order to reveal in which spatial layers of the city pedestrians 
are concentrated. Functional analysis consists of determining the functions of the 
spaces within the boundaries of the study area and revealing the effect on 
movement by creating a function map. "Behaviour mapping" was carried out to 
determine the pedestrian density passing at certain times throughout the day at 
the points determined in the area through video recording. Video recording was 
done offline with OpenCV software using an IP camera from a height of 4-6 
metres. Video recording was carried out at 98 points for 90 days on different days 
during weekdays and weekends. "Connectivity", "integration", "choice" and 
visibility (VGA) analyses were performed with the "spatial sequence" method. In 
the "survey" method, the purpose and reasons of the users for being in the space 
they experienced were investigated with the "Urban Space Preference" scale. The 
survey was the last stage of the fieldwork and lasted approximately 45-60 days. 
As a result of the field research based on environment-behaviour, it was 
determined that the region contains both physical, social and perceptual 
inequality spaces and it was suggested that this factor should be taken into 
consideration in order not to affect the social structure. 
The objectives regarding the benefits of the model to the literature in terms of 
application and theory: 1. To propose a new model for determining inequality 
spaces at urban scale, 2. To provide information about the roles of public spaces 
with their effects on daily activity and social interaction, 3. The research methods 
used simultaneously within the scope of the new model constitute an important 
source for environment-perception-behaviour studies in the context of 'unequal 
space', 4. To form predictions about the change and transformation of urban 
areas in line with the behaviour patterns of users and pedestrian movements, 5. 
Creating a source in the literature for the improvement of urban and social 
facilities and the development of spatial projects from the expectations of the 
users who took part in the study, so that different communities living in the 
neighbourhoods around the study area can benefit from the gains obtained as a 
result of the project, and the urbanites who use the area daily can also benefit 
from the improvements in the area, 6. With the solution proposals that can be 
brought in the spatial sense, both point crime rates can be reduced, thus safer 
urban areas can be created, and as a result, more democratic spaces can be 
created. 
As a result, the validity of Emodum has been proved and it is proposed to be used 
in inequality spatial detection for areas with different characteristics.