19 ve 20. yüzyılda Diyarbakır Yahudileri
Diyarbakir Jews in the 19th and 20th centuries
Yazar: FURKAN BİTER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE AKINCI AMBAROĞLU
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; 20. yüzyıl = 20. century ; Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Din = Religion ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Yahudiler = Jews ; Yahudilik = Judaism

Özet:
Yahudi krallığı, Hz. Süleyman'ın vefatının hemen arkasından Yahuda ve İsrail olarak ikiye ayrılmıştır. Önce İsrail krallığının tarih sahnesinden kaybolması ve hemen akabinde Yahuda krallığının yıkılması sonucu, Yahudilerin bir kısmı Mezopotamya bölgesine sürgün edilmişlerdir. 20. Yüzyılın ortasına kadar çok kültürlü ve çok dinli bir yapıya sahip olan bu bölgede Yahudilerin varlıklarının başlangıcı bu sürgüne dayanmaktadır. Asırlarca burada yaşayan Yahudiler, 1948 yılında İsrail Devleti'nin kurulmasıyla Diyarbakır'ı tamamen terk etmiştirler. Bu çalışmada 19 ve 20. Yüzyılda Diyarbakır Yahudilerinin, Osmanlının son dönemi ve Cumhuriyetin kuruluşu ve İsrail devletinin kuruluşu aşamalarındaki varlıkları ele alınacaktır.
Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Diyarbakır'ın coğrafi, idari, siyasi ve dini önemi üzerinde durulurken çalışmanın ikinci bölümünde ise Diyarbakır Yahudilerinin tarihi hakkında bilgi verildi. Araştırmamızın son bölümünde ise Diyarbakır Yahudilerinin demografik, sosyal, ekonomik ve dini özellikleri hakkında elde edilen bilgiler sunuldu. Bu tez çalışması, Osmanlı İmparatorluğu'nun tanzimat döneminden itibaren Diyarbakır'da yaşayan Yahudilerin dini ve tarihi durumlarını araştırmayı amaçlamaktadır.
Ülkemizde yapılan tarih, mimari ve Yahudilik hakkındaki çalışmalar incelendi. Diyarbakır Yahudilerinin nüfus, yerleşim, dini yapı, dini yaşantı, gelenek ve göç süreçleri çalışmanın içeriğinde deskriptif yöntemle sunuldu. Diyarbakır'dan göç eden Yahudilerle yapılan mülakatlar değerlendirildi. Çalışma içerisinde yer alan yapılandırılmış mülakat, Diyarbakır Yahudilerinden olan R. Rahel Acemi ile birçok kez online haberleşme araçları (Whatsapp, Zoom) ile iletişime geçilmiş ardından Antalya Havalimanı'nda yapılan yüz yüze görüşme ile de röportaj tamamlanmıştır. Osmanlıca metinleri Türkçeye çevirerek çalışma içerisinde bu çevirilerden faydalanılmıştır. Arşiv çalışmalarının sunduğu imkânlarla nitel araştırma metotlarından dokümanter analiz yöntemi de kullanılmıştır.
Nüfus verileri ile ilgili elde edilen bulguların daha anlaşılır olması için ara ara hazırladığımız tablolarla çalışmamızı destekledik. Elde ettiğimiz demografik, sosyal, ekonomik, tarihi ve dini yaşantı hakkında bulgular aktarılmış ve ilgili literatür kapsamında değerlendirilmiştir.
Diyarbakır Yahudileriyle ilgili 19 ve 20. yüzyılda başta siciller olmak üzere Türkiye Cumhuriyeti ve Osmanlı arşiv vesikaları önemli bilgiler içermektedir.  Bu kaynaklardan yola çıkarak bugün artık tarih sahnesine karışmış Diyarbakır Yahudi cemaati hakkında araştırma yaptıkça ve kalıntılar incelendikçe kayda değer bilgilere ulaşılmaktadır.

Abstract:
Jewish kingdom, St. Immediately after the death of Solomon, it was divided into Judah 
and Israel. As a result of the disappearance of the kingdom of Israel from the stage of history 
and the destruction of the kingdom of Judah, some of the Jews were exiled to the Mesopotamian 
region. The beginning of the existence of the Jews in this region, which had a multicultural and 
multi-religious structure until the middle of the 20th century, is based on this exile. The Jews 
who lived here for centuries left Diyarbakır completely with the establishment of the State of 
Israel in 1948. In this study, the existence of the Jews of Diyarbakir in the 19th and 20th 
centuries, in the last period of the Ottoman Empire, the establishment of the Republic and the 
establishment of the State of Israel will be discuss.
This study consists of three main parts. While the geographical, administrative, political 
and religious importance of Diyarbakir was emphasized in the first part, information was given 
about the history of the Diyarbakir Jews in the second part of the study. In the last part of our 
research, information about the demographic, social, economic and religious characteristics of 
the Jews of Diyarbakır was presented. This thesis study aims to investigate the religious and 
historical situations of the Jews living in Diyarbakir since the Tanzimat period of the Ottoman 
Empire.
Studies on history, architecture and Judaism in our country were examined. The 
population, settlement, religious structure, religious life, tradition and migration processes of 
the Jews of Diyarbakır were presented in the context of the study with a descriptive method.
Interviews with Jews who migrated from Diyarbakır were evaluated. The structured interview 
included in the study was contacted with R. Rahel Acemi, a Jew from Diyarbakır, many times 
via online communication tools (Whatsapp, Zoom), and then the interview was completed with 
a face-to-face interview at Antalya Airport. Translations were used in the study by translating 
Ottoman texts into Turkish. Documentary analysis method, one of the qualitative research 
methods, was also used with the opportunities offered by archival studies.
We supported our work with the tables we prepared from time to time in order to make 
the findings related to the population data more understandable. The findings about the 
demographic, social, economic, historical and religious life we obtained were transferred and 
evaluated within the scope of the relevant literature.
The archive documents of the Republic of Turkey and the Ottoman Empire, especially 
the registers, contain important information about the Jews of Diyarbakır in the 19th and 20th 
centuries. Based on these sources, as we conduct research on the Jewish community of 
Diyarbakir, which has now become a part of history, and the ruins are examined, significant 
information can be obtained.