Namık Kemal ve Stefan Zweig bağlamında sürgün mektupları
Exile letters in the context of Namık Kemal and Stefan Zweig
Yazar: ZEYNEP HIÇKIRAN
Danışman: DOÇ. DR. MERYEM NAKİBOĞLU
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Karşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Karşılaştırmalı Edebiyat = Comparative Literature

Özet:
Toplum içinde yaşayan bireyler, zaman zaman diğer insanlardan farklı olarak zıt düşünceye sahip olabilirler. Toplumun genelinden farklı düşünen bu bireyler içinde yaşadıkları toplumsal yapı ya da politik düşüncelerle çatışabilirler. Hatta onlar fikirleri, siyasi görüşleri nedeniyle topluma ters düşen söz ve davranışlarda bulunabilirler. Böylece onların bu tür ters görüş ve düşünceleri sürgün ve hapsedilmelerine neden olmuştur. Bazı durumlarda ise köken ve kimlikleri yüzünden yurtlarından sürülürler. Bu eylem kimi zaman kendi istekleri doğrultusunda gerçekleşirken; yönetim tarafından zorunlu olarak vatanlarından uzaklaştırıldığı durumlar da olur. Ailelerinden, dostlarından ayrılan bu insanlar ve özellikle yazar, bilim insanları ve sanatçılar gibi düşünce suçlularının sürgün dönemlerinde sevdikleriyle iletişimlerini koparmamak adına mektuplara sığındıkları görülmüştür.
Osmanlı İmparatorluğu'nda batılılaşma anlamında ilk adım Tanzimat Dönemi'nde atılmıştır. Tanzimat Edebiyatı yazarlarından Namık Kemal ile 20. yüzyılın ilk yarısında yaşayan dünya genelinde tanınan Stefan Zweig'ın sürgün mektupları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Aynı zamanda sosyoloji, psikoloji ve felsefe gibi birçok sosyal bilim dalından faydalanılmıştır.
Çalışmaya ilk olarak uzakları yakın eden mektup sanatının tarih boyunca uğradığı gelişim süreci ele alınmıştır. Kemal ve Zweig'ın mektuplarını incelerken daha iyi temellere oturtmak amacıyla iki yazarın da yaşamlarına değinilmiştir. Sürgün edilme nedenleri ve sürgün yaşamları hakkında bilgiler sunulmuştur. Mektupların daha iyi anlaşılması adına yazıştıkları şahısların kısa bir şekilde yaşam öykülerine yer verilmiştir. Farklı dönem, coğrafya ve kültürden seçilen yazarların aynı duyguları paylaştıklarına şahit olunmuştur. Mektuplar aracılığıyla sevdikleriyle dertleşebildikleri, özlem giderdikleri, mutluluk ve paylaşımları tespit edilmiştir. Aynı zamanda sevdiklerinden uzak oldukları için onların birçok anlarına ortak olamayan ve gözyaşlarını mektuplarına akıtan yazarların iç dünyalarına da tanıklık edilmiştir. Edebi ve güncel konuların yer aldığı yazışmalar, dönemin tarihsel olaylarına ve edebiyatına ışık tutmuştur. Devrin güncel hadiseleri, yaşanılan coğrafyanın iklimi, doğal afetleri, kültürü, gelenek ve görenekleri görülmüştür. Yazarların meslektaşlarıyla görüş ayrılıklarına düştüklerine rastlanılmıştır. Yazarların yaşadıkları maddi/manevi problemler, dönem ve kültürün aile yapısına ışık tutan mektuplarda yazarların olaylar ve durumlar karşısındaki tutumlarından yola çıkılarak karakterleri hakkında bilgiler edinilmiştir. İki yazarın da aile ve dostlarına yaklaşım ve hitap biçimleri öğrenilmiştir.
Çalışmada Kemal'in babası Mustafa Asım ile 114, kızı Feride ile 199, oğlu Ali Ekrem ile 19, damadı Menemenli Rifat ile 297 tane aile mektupları incelenmiştir. Ayrıca yakın dostlarından Abdülhak Hamid ile 11, Ebüzziya Tevfik ile 22, Recaizade Mahmut Ekrem ile 14, Samipaşazade Sezai ile 3 ve görüş farklılığı olan Ahmet Midhat ile 3, Ali Suavi ile 3 mektup irdelenmiştir. Zweig'ın Friederike ile yazışmalarından 295 mektup okunmuş olup sürgüne ait 75 mektup çalışmaya tabii tutulmuştur. Dünya Edebiyatı'nın ünlü simalarıyla yakın arkadaşlıklar kuran Zweig'ın Maksim Gorki ile 3, Sigmund Freud ile 32, Hermann Hesse ile 16, Hermann Broch ile 5, Josef Roth ile 188, Thomas Mann ile 3, Klaus Mann ile 6 mektup incelenmiştir. Toplamda daha fazla mektup okunmasına rağmen çalışmada 1233 mektup inceleme altına alınmıştır. Kemal ve Zweig'ın düşüncelerinde bazı durumlarda farklılık olduğu tespit edilmiştir. Karşılaştırma esnasında ise farklı coğrafya, kültür ve dönemde iki yazarın da farklılıklarının dışında benzerliklerinin de sayıca fazla olduğu ortaya çıkmıştır.
Türk Edebiyatı'nın ünlü isimlerinden Kemal ve Alman/Avusturya Edebiyatı'nın önemli kalemlerinden Zweig'ın yaşadıkları durumlar karşısında sevinçleri, ruhsal bunalımları ve dönemlerindeki güncel hadiseler mektuplar aracılığıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Mektuplar, yazarlarının anlık ve geçici olarak kapıldığı ruh hallerini aktarmıştır. Mektuplar yıllar sonra bir yabancıya yazarının duygularını, dertlerini, eserlerini, aynı zamanda güncel olayları ve siyasi düşüncelerini de iletir. Bu çalışma sürgün edilmiş iki farklı coğrafyada yaşamış düşünce ve yaşam biçimleriyle tamamen birbirinden zıt yazarların mektuplarından yola çıkarak benzer ve farklılıkları ortaya koymayı amaçlamıştır.

Abstract:
Because of their ideas and political views, people may speak and behave in ways that are contrary to society. These individuals, who think differently from the general society, may conflict with society and the government in terms of ideas. Such contrary views and words may lead to their exile or imprisonment. In some cases, they are expelled from their homeland because of their origin and identity. While this action is sometimes voluntary, there are also cases where they are forcibly removed from their homeland by the government. The people especially writers, scientists and artists who were accused of thought crimes, separated from their families and friends, took refuge in letters in order to keep in touch with their loved ones during their exile.
The first step in terms of westernization in the Ottoman Empire was taken during the Tanzimat Period. The letters of Namık Kemal, one of the writers of the Tanzimat Period Literature and Stefan Zweig, who lived in the first half of the 20th century, were analyzed comparatively. At the same time, many social sciences such as sociology, psychology and philosophy have been utilized.
The study begins by exploring how letter-writing has evolved over time. While analyzing Kemal's and Zweig's letters, it touches upon the lives of both writers in order to better ground them. It discusses the reasons behind their exile and their experiences during that time. Brief biographies of their correspondents are also included to aid understanding. Despite differences in era and location, the writers express similar emotions. It has been determined that they can connect with their loved ones share joys and sorrows through letters. We have witnessed the inner worlds of writers who could not share many of their moments because they were away from their loved ones and shed their tears in their letters. The letters cover both literary and contemporary topics, offering insights into historical and cultural contexts. They touch on current events, weather, disasters, and customs. It has been observed that authors have disagreements with their colleagues. In the letters that shed light on the material/moral problems experienced by the writers and the family structure of the period and culture, information was obtained about the characters of the writers based on their attitudes towards events and situations. Through these letters, readers gain insight into the writers' relationships with family and friends and how they communicated with them.
In the study, we examined Kemal's family letters such as 114 to his father Mustafa Asım, 199 to his daughter Feride, 19 to his son Ali Ekrem and 297 to his son-in-law Menemenli Rifat. Additionally, we analyzed 11 letters between close friend Abdülhak Hamid, 22 to Ebüzziya Tevfik, 14 to Recaizade Mahmut Ekrem, 3 to Samipaşazade Sezai, 3 to Ahmet Midhat with differing views, and 3 to Ali Suavi. From Zweig's correspondence with Friederike, we read 295 letters and 75 exile-related letters were included in the study. We also explored Zweig's close friendships with famous figures in World Literature: 3 to Maksim Gorki, 32 with Sigmund Freud, 16 with Hermann Hesse, 5 with Hermann Broch, 188 with Josef Roth, 3 to Thomas Mann and 6 to Klaus Mann. Though we read more letters in total, our analysis focused on 1233 letters. We found that Kemal and Zweig sometimes had differing thoughts. However, during comparison, we discovered numerous similarities between the two authors, despite their different backgrounds in geography, culture and era.
Kemal, one of the famous names of Turkish Literature and Zweig, one of the important writers of German/Austrian Literature, have survived to this day through letters about their happiness, spiritual crises and current events of their times. Correspondence showed authors' momentary and temprory moods. Letters convey to strangers years later the feelings, troubles, works, current events and political thoughts of writers. This study aims to reveal the similarities and differences based on the letters of writers who were exiled and lived in different geographies with completely opposite ways of thinking and life.