Arapça kaynaklara göre fethinden X. yüzyıla kadar Hârizm bölgesi
The Khârizm region according to Arabic sources: From the conquest to the 10th century
Yazar: MURAT ERKOÇ
Danışman: PROF. DR. ORHAN DOĞAN
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Harezmşahlar = Khwarazmshah ; Harizm = Harizm ; Maveraünnehir = Maveraun-nahr ; Samaniler Devleti = Samanids State

Özet:
Çalışmada "Arapça Kaynaklara Göre Fethinden X. Yüzyıla Kadar Hârizm
Bölgesi" başlığı altında Hârizm'in coğrafi konumu dikkate alınarak Abbâsîler,
Sâmânîler ve Me'mûnîler dönemindeki siyasi, iktisadi, sosyal ve ilmi yaşamı ele
alınmıştır. Horasan ve Mâverâünnehr'e bağlı olmayıp ayrı bir bölge olduğuna dikkat
çekilen Hârizm'i Hârizmşah unvanı ile yöneten ilk kişi Siyavuş'un oğlu
Keyhüsrev'dir. Hârizm'in M. 560'lı yıllarda Köktürk Kağanlığı'nın vasalı olduğu
bilinmesine rağmen Arapların Hârizm'in tarihini ve yazısını bilen eğitimli ve kültürlü
insanları öldürmesi, İslâm öncesi Hârizm'in siyasi tarihi hakkında bilginin yetersiz
kalmasına yol açtığı bilinmektedir. Arapların fethinden Me'mûnîler dönemine kadar
müstakil bir konumda olan Hârizm'in siyasi tarihi, Sâmânîler ve Me'mûnîler dönemi
ile birlikte şekillenmeye başlamıştır. Hârizm'in stratejik konumunun yanı sıra
Mâverâünnehr'deki diğer şehirlere göre iklimsel açıdan elverişli olması ve verimli
topraklara sahip oluşu Türkistan'da tarım ve hayvancılık noktasında ön plana
çıkmasında etkili olmuştur.
Antik Çağlardan yaklaşık 11. yüzyıla kadar Aral Denizi'nin güneyindeki
Ceyhun Nehri deltasına hâkim olan İranlı kavim oldukları ifade edilen ve ticareti eski
dönemlere kadar dayanan Hârizmlilerin; Oğuzlar, Bulgarlar ve Hazarlar ile yaptıkları
ticari ilişkiler dikkat çekmiştir. Hârizm'in iktisadi olarak yükselişi, Hârizmşahların 13.
yüzyılda Doğu İslâm dünyasını hâkimiyeti altına aldığı dönemde de devam etmiştir.
Çalışmada; Hârizm'in ticari açıdan taşıdığı önemi ve devletler ile olan ticari
münasebetleri de ele alınmıştır. Bunun yanı sıra Mecûsî, Hristiyan, Musevî ve
Müslümanların bir arada yaşadığı Hârizm'in etnik yapısı, önemli gün ve bayramların
ele alındığı sosyal yaşamın izahı da ayrıntılı bir şekilde yapılmıştır. Hârizm'in
Me'mûnîler dönemi ile birlikte doğu vilayetleri içerisinde ilmi ve kültürel hayatın
merkezi konumunda olduğu gözlemlenmiştir. Nitekim fıkıh, usûl, tefsir, belaġat,
felsefe, tarih, coğrafya, astronomi, matematik ve tıp alanında çok sayıda ilim erbabına
ev sahipliği yaptığı tespit edilmiştir. Bu husus; fıkıh, hadis, edip ve şairler hakkında
kıymetli bilgiler ihtiva eden eserlerin incelemesi yapılarak ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Hârizm, Hârizmşah, Afrîg, Mâverâünnehr, Horasan, Sâmânîler,
Me'mûnîler

Abstract:
The study examines the political, economic, social, and intellectual life of the
Khwarazm region up to the 10th century based on Arabic sources under the title
"Khwarazm Region up to the 10th Century According to Arabic Sources: From
Conquest to 10th Century." Taking into account the geographical location of
Khwarazm, the political, economic, social, and intellectual life during the Abbasids,
Samanids, and Mamunids periods is discussed. It is emphasized that Khwarazm, not
belonging to Khorasan and Transoxiana but being a separate region, was ruled by
Siyavush's son Keyhusrev with the title of Khwarazmshah. Despite Khwarazm being a
vassal of the Göktürk Khaganate in the 560s, the killing of educated and cultured
individuals by Arabs, who knew the history and writing of Khwarazm, resulted in
insufficient knowledge of the pre-Islamic political history of Khwarazm. The political
history of Khwarazm, which was an independent entity until the Mamunids period,
began to take shape during the Samanids and Mamunids periods. In addition to its
strategic location, Khwarazm's favorable climate and fertile land compared to other
cities in Transoxiana played a significant role in its prominence in agriculture and
animal husbandry in Turkistan.
Described as an Iranian tribe dominating the delta of the Jeyhun River south of
the Aral Sea from ancient times until the 11th century, the Khwarazmians, whose trade
dates back to ancient times, had notable commercial relations with the Oghuz Turks,
Bulgars, and Khazars. Khwarazm's economic rise continued during the period when the
Khwarazmshahs dominated the Eastern Islamic world in the 13th century. The study
also addresses the economic importance of Khwarazm and its commercial relations with
other states. In addition, the ethnic composition of Khwarazm, where Zoroastrians,
Christians, Jews, and Muslims coexisted, and an explanation of social life, including
important festivals and celebrations, are detailed. It is observed that Khwarazm became
the center of intellectual and cultural life in the eastern provinces during the Mamunids
period. Indeed, it has been determined that Khwarazm hosted numerous scholars in the
fields of jurisprudence, principles of jurisprudence, exegesis, rhetoric, philosophy,
history, geography, astronomy, mathematics, and medicine. This is demonstrated by
examining works containing valuable information about jurisprudence, hadith, literary
figures, and poets.
Keywords: Khwarazm, Khwarazmshah, Afrig, Transoxiana, Khorasan, Samanids,
Mamunids