Kronik obstrüktif akciğer hastalığı olan bireylerin sağlık okuryazarlığı düzeyi ve öz-etkililikle ilişkisi
The relationship between health literacy level and self-efficacy of individuals with chronic obstructive pulmonary disease
Yazar: YELDA KOÇAK
Danışman: PROF. DR. TUĞRUL ERBAYDAR
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing
Dizin: Akciğer hastalıkları-obstrüktif = Lung diseases-obstructive ; Sağlık okuryazarlığı = Health literacy ; Öz yeterlilik = Self-efficacy

Özet:
Sebep olduğu yeti kayıpları, iş gücü kayıpları ve sağlık harcamalarıyla ekonomik ve sosyal yükü arttıran KOAH, dünya çapında önemli hastalıklardan ve ölüm nedenlerinden biridir ve ciddi bir halk sağlığı sorunudur. Yapılan çalışmalarda hastaların sağlık okuryazarlığı düzeyinin ve öz-etkililik düzeyinin, hastalıklarının yönetimini ve gidişatını etkilediği bulunmuştur. Bu nedenle, bu araştırma Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı olan bireylerin sağlık okuryazarlığı düzeyini ve öz-etkililikle ilişkisini belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, tanımlayıcı türde bir araştırmadır.
       Araştırma, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Ankara Atatürk Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi'ne 22.06.2020 – 01.03.2021 tarihleri arasında başvuran, 18 yaş ve üzeri, sorulara cevap verebilecek bilinç düzeyine sahip, Türkçe bilen, araştırmaya katılmayı kabul eden, KOAH tanısı olan 287 hasta ile gerçekleştirilmiştir.
       Gerekli etik izinler alındıktan sonra, Hasta Tanıtım Formu, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 ve KOAH Öz-etkililik Ölçeği kullanılarak veriler toplanmıştır. Verilerin analizi SPSS 25.0 programıyla yapılmıştır. Normal dağılım gösteren iki bağımsız grubun analizi Bağımsız Örneklemler T Testi ile, ikiden fazla sayıda grubun analizi ise, Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) ile yapıldı. Normal dağılım gösteren iki bileşenin ilişkisini değerlendirmede Pearson Korelasyon Testi kullanılırken, sıralı değişkenlerin analizinde Spearman Korelasyon Testi uygulandı. Analizler değerlendirilirken anlamlılık seviyesi p<0,05 olarak belirlendi. Hastaların sosyo-demografik bulguları ve hastalık ile ilgili bulguları sayı ve yüzde olarak; yaşa ilişkin özellikleri ise ortalama, standart sapma, maksimum ve minumum değer olarak verildi.
       Araştırma grubunun sorunlu-sınırlı sağlık okuryazarlığı düzeyine (29,04±8,03) sahip olduğu ve öz-etkililiklerinin düşük (2,17±0,73) olduğu bulundu. Eğitim seviyesi yüksek olanların, düzenli bir işte çalışanların, aktivitelerini yerine getirirken herhangi birinden yardım almayanların, beş veya beş yıldan az süredir KOAH'ı olanların, hastalığını hafif olarak tanımlayanların, son bir yıldaki hastaneye ve acile başvuru sayısı ile toplam yatış günü daha az olanların sağlık okuryazarlığı ve öz-etkililik düzeyleri diğer gruplara göre anlamlı derecede daha yüksektir. Sağlık okuryazarlığı boyut puanları arasında en yüksek puan ortalaması (31,87±7,66) ''Sağlıkla ilgili bilgiyi kullanma/uygulama'' boyutuna aitken, en düşük puan ortalaması (26,73±8,18) ''Sağlıkla ilgili bilgiyi değerlendirme'' boyutuna aittir. Öz-etkililik alt boyut puanlarında en yüksek puan (2,52±0,87) ''Duygusal Durum'' alt boyut puanına aitken, en düşük puan (1,57±0,58)  ''Fiziksel Çaba'' alt boyut puanına aittir. KOAH Öz-etkililik Ölçeği genel puanı ve tüm alt boyut puanları ile Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 genel puanı ve tüm boyut puanları arasında orta düzeyde, pozitif bir korelasyon bulundu (p<0,01).
       Hemşirelerin, acil durumu bulunmayan KOAH'lı bireylerle ilk temasa geçtikleri anda, hastaların sağlık okuryazarlığı ve öz-etkililik düzeylerini ölçmeleri ve hastaların sağlık okuryazarlığı ve öz-etkililik düzeyini geliştirebilmek için, aileyi de kapsayan sağlık eğitimi ve danışmanlık gibi müdahalelerde bulunmaları gereklidir. KOAH'ın yanı sıra ek bir kronik hastalığı bulunan hastaların, hastalıklarına uyumları daha zor olabilmekte ve bu nedenle de sağlık okuryazarlığı ve öz-etkililik düzeyleri daha düşük bulunabilmektedir. Bu yüzden hastaların, hangi hastalıklarının var olduğu ve bu hastalıklarını nasıl yönettiklerine dair iyi bir değerlendirme yapılmalı ve bu değerlendirmenin sonucuna göre müdahalelerde bulunulmalıdır. KOAH'lı bireylerin ''Hastalıklardan korunma/Sağlığın geliştirilmesi'' sağlık okuryazarlığı boyut puanının düşük bulunmasından dolayı koruyucu sağlık hizmetlerinin (tarama programları, aşılama gibi) öğretilmesine ve kullanılmasına yönelik çalışmaların arttırılması gereklidir. ''Fiziksel Çaba'' öz-etkililik alt boyut puanının ise düşük olmasının nedeni genellikle hastaların nefes darlığını arttıracaklarını düşünmelerinden dolayı aktivitelerden kaçınması olduğundan, hemşirelerin dispne yönetimine yönelik çalışmalar yapması önemlidir.
Anahtar Sözcükler: Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı, Öz-etkililik, Sağlık Okuryazarlığı.

Abstract:
COPD, which increases the economic and social burden with the disability, workforce losses and health expenditures it causes, is one of the important diseases and causes of death worldwide and is a serious public health problem. Studies have found that the level of health literacy and self-efficacy of patients affect the management and course of their disease. Therefore, this research was conducted to determine the level of health literacy and its relationship with self-efficacy in individuals with Chronic Obstructive Pulmonary Disease. This study is a descriptive study.
Research, Health Sciences University Ankara Atatürk Chest Diseases and Thoracic Surgery Training and Research Hospital 22.06.2020 – 01.03.2021 between the dates the applicant 18 years of age and over, with a level of consciousness that can answer questions, Turkish, who knows, with a diagnosis of COPD who agreed to participate in the research was carried out in 287 patients.
After obtaining the necessary ethical permissions, data were collected using the Patient Identification Form, the Turkey Health Literacy Scale-32 and the COPD Self-Efficacy Scale. Data analysis was done with SPSS 25.0 program. The analysis of two normally distributed independent groups was done with the Independent Samples T-Test and the analysis of more than two groups was done with One-Way Analysis of Variance (ANOVA). While Pearson Correlation Test was used to evaluate the relationship of two normally distributed components, Spearman Correlation Test was used for the analysis of ordinal variables.   While evaluating the analyzes, the level of significance was determined as p<0.05. Socio-demographic findings and disease-related findings of the patients in numbers and percentages; age-related characteristics were given as mean, standard deviation, maximum and minimum values.
 It was found that the research group had a problematic-limited level of health literacy (29.04±8.03) and their self-efficacy was low (2.17±0.73). Those with a high level of education, those who work in a regular job, those who do not receive any help while performing their activities, those who have COPD for five or less than five years, those who define their disease as mild, those who have fewer admissions to the hospital and the emergency department in the last year, and less total hospitalization days. literacy and self-efficacy levels are significantly higher than the other groups. Among the health literacy dimension scores, the highest average score (31.87±7.66) belongs to the "Using/application of health-related information" dimension, while the lowest point average (26.73±8.18) belongs to the "Evaluating health-related information" dimension. In the self-efficacy sub-dimension scores, the highest score (2.52±0.87) belongs to the "Emotional State" sub-dimension score while the lowest score (1.57±0.58)  belongs to the "Physical Effort" sub-dimension score. A moderate, positive correlation was found between the COPD Self-efficacy Scale general score and all sub-dimension scores and the Turkey Health Literacy Scale-32 overall score and all sub-dimension scores (p<0,01).

       When nurses first come into contact with individuals with COPD who do not have an emergency, it is necessary to measure patients' health literacy and self-efficacy levels and to engage in interventions such as health education and counseling, including family, in order to improve patients' health literacy and self-efficacy. Patients with an additional chronic disease besides COPD may find it more difficult to adapt to their disease, and therefore their levels of health literacy and self-efficacy may be lower. Therefore, a good evaluation should be made about which diseases patients have and how they manage these diseases, and interventions should be made according to the results of this evaluation. Due to the low level of health literacy dimension of "Protection from diseases/health promotion" of individuals with COPD, it is necessary to increase studies on teaching and using preventive health services (such as screening programs, vaccination). It is important for nurses to work on dyspnea management, as the reason for the low score of the "Physical Effort" self-efficacy sub-dimension is that patients generally avoid activities because they think that they will increase their shortness of breath.
Keywords: Chronic Obstructive Pulmonary Disease, Self-efficacy, Health Literacy.