Elektrikli ve elektronik atıklardan değerli metallerin geri kazanımının değerlendirilmesi
Evaluation of recovery of precious metals from waste electrical and electronic equipment
Yazar: MELİSA NUR ŞENER
Danışman: PROF. DR. MEHMET SİNAN BİLGİLİ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Çevre Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering
Dizin: Elektronik atıklar = Electronic wastes ; Geri dönüşüm =   ; Kıymetli madenler = Precious metals ; Çevre mevzuatı = Environmental legislation

Özet:
Teknolojinin hızlı gelişimi ve değişimiyle elektrikli ve elektronik ekipman (EEE) çeşitliliği ve üretim hızı sürekli artmaktadır. Bu artış, atık haline gelen EEE miktarını da yükseltmektedir. Bu nedenle, atık elektrikli ve elektronik ekipman (AEEE veya E-atık) yönetimi için küresel ve yerel ölçekte acil aksiyon alınmalıdır. AEEE'lerin cıva, kurşun, kadminyum gibi toksik ve tehlikeli bileşenler içermesi geri dönüşümleri için uzmanlık ve özen gerektirmektedir. Kontrolsüz bir şekilde çevreye terkedilen AEEE ile gayri resmi AEEE geri dönüşüm yöntemleri, yapısındaki tehlikeli maddelerin çevreye salımından dolayı doğal kaynakların korunması adına tehdit oluşturmaktadır.  Bununla birlikte AEEE'ler, içerdikleri değerli metaller sayesinde geri kazanım açısından büyük bir ekonomik ve çevresel potansiyele sahiptir. Bu çalışmada, AEEE'ler tanımlanmış ve sınıflandırılmıştır. AEEE bileşenleri ve içerdikleri değerli metaller açıklanmıştır. AEEE'lerin özellikleri, üretim ve tüketim miktarları ile AEEE yönetimine dair ulusal ve uluslararası yasal mevzuatlar incelenmiştir. Değerli metallerin geri kazanımı için kullanılan güncel teknolojiler araştırılmıştır. Bunlar arasında mekanik, hidrometalurjik, pirometalurjik, biyometalurjik ve süperkritik akışkan teknolojileri bulunmaktadır. Mekanik yöntemler, sökme, kırma, eleme ve manyetik ayırma gibi basit işlemleri içerir ve geri dönüşüm endüstrilerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Hidrometalurjik yöntemler, daha öngörülebilir ve metal kazanma oranının yüksek olduğu yöntemlerdir. Pirometalurjik yöntemler ise termal işlem gerektirir ve kimyasal katkı kullanımını gerektirmez. Pirometalurjik yöntemler daha yüksek enerji tüketimi gerektirse de kimyasal katkı kullanımı gerektirmediği için çevre dostu bir yöntem olarak kabul edilmektedir. Biyometalurjik yöntemler, hala gelişme aşamasında olan teknolojilerdir ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Süperkritik akışkan teknolojisi ise, polimerleri ayrıştırma ve değerli metallerin geri dönüşümü adına ekolojik bir yöntem olarak gelecek vaat etmektedir. Türkiye Cumhuriyeti Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, çevre mevzuatını Avrupa Birliği (AB) direktiflerine uygun şekilde ülkemize uyumlaştırmak için adımlar atmaktadır. Ancak, atık yönetiminde kamu kurum ve kuruluşları, üreticiler ve tüketiciler arasındaki sorumlulukların birleştirildiği bir bakış açısıyla düzenlenme çalışmalarına devam edilmelidir. Tüketicilerin bilinçlendirilmesi ve üreticilerin katkılarıyla, AEEE geri dönüşümüne büyük katkıda bulunulabilir, doğal kaynakların korunması ve ülke ekonomisi açısından önemli kazanımlar elde edilebilir.

Abstract:
With the rapid development and change in technology, the variety and production rate of electrical and electronic equipment (EEE) is constantly increasing. This increase also increases the amount of EEE that becomes waste. Therefore, urgent action should be taken on a global and local scale for the management of waste electrical and electronic equipment (WEEE or E-waste). The fact that WEEE contains toxic and hazardous components such as mercury, lead, and cadmium requires expertise and care for their recycling. Uncontrolled dumping of WEEE and unofficial WEEE recycling methods threaten the protection of natural resources due to the release of hazardous substances into the environment However, WEEEs have a great economic and environmental potential for recovery due to the precious metals they contain. In this study, WEEEs are defined and classified. WEEE components and the precious metals they contain are explained. The characteristics, production, and consumption quantities of WEEE and national and international legal regulations on WEEE management are analyzed. Current technologies used for the recovery of precious metals were investigated. These include mechanical, hydrometallurgical, pyrometallurgical, bio-metallurgical, and supercritical fluid technologies. Mechanical methods include simple processes such as dismantling, crushing, screening, and magnetic separation and are widely used in recycling industries. Hydrometallurgical ways are more predictable and have a high metal recovery rate. Pyrometallurgical methods require thermal treatment and do not require the use of chemical additives. Although pyrometallurgical methods require higher energy consumption, they are accepted as an environment-friendly method since they do not require the use of chemical additives. Biometallurgical methods are still in the development stage and more research is needed. Supercritical fluid technology is promising as an ecological method for separating polymers and recycling precious metals. The Ministry of Environment, Urbanization and Climate Change of the Republic of Turkey are taking steps to harmonize environmental legislation in line with European Union (EU) directives. However, efforts to regulate waste management from a perspective that combines the responsibilities of public institutions and organizations, producers, and consumers should continue. Awareness raising among consumers and contributions from producers can make a significant contribution to WEEE recycling, protecting natural resources, and contributing to the national economy.