Ginogenik pırasa (Allıum ampeloprasum L.) hatlarının karakterizasyonu
Characterization of gynogenic leek (Allium ampeloprasum L.) lines
Yazar: VESİLE KOCAKAYA
Danışman: PROF. DR. FEVZİYE ÇELEBİ TOPRAK
Pamukkale Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Biyoloji = Biology
Dizin: Dihaploidizasyon = Dihaploidisation ; Dihaploidler = Dihaploids

Özet:
Bu çalışmada, farklı yıllarda ginogenesis yöntemiyle elde edilen A.
ampeloprasum bitkilerinin morfolojik gözlemleri yapılmıştır. Elde edilen
ginogenik, somatik ve tohumdan üretilen bitkiler karşılaştırılmış ve sonuçlar
değerlendirilmiştir. Bu çalışma Pamukkale Üniversitesi Bitki Genetiği ve Tarımsal
Biyoteknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi'nde (PAÜ BİYOM) yürütülmüştür.
Çalışma doku kültüründe elde edilen ginogenik ve somatik bitkilerin
toprağa aktarımı ile başlamıştır. Bitkiler önce büyütme kabinine daha sonra seraya
adapte edilmiştir. Büyümeleri takip edilen A. ampeloprasum bitkileri tohum
oluşturma dönemine geldiklerinde bitki boyu, çap genişlikleri ölçülmüş ve elde
edilen sonuçlar ile ginogenik, somatik ve donör bitkiler birbirleriyle
karşılaştırılmıştır. Tomurcukları antesis aşamasına gelen bitkilerin de polen
canlılıkları test edilerek tohum verimlilikleri değerlendirilmiştir. İki yılda dış
ortama uyumu takip edilen pırasa hatlarında en iyi gelişime sahip olan ginogenik
bitkilerin İnegöl hattına ait en az gelişim gösteren ginogenik bitkilerin ise Tarsus
Ortaya ait olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen ölçümlere bakıldığında ginogenik
diploid bitkilerin somatik ve tohumdan elde edilen bitkilere göre genellikle daha
küçük boyutlarda oldukları gözlemlenmiştir. Tomurcukları antesis döneminde iken
polen canlılıkları test edilen bitkilerin polen canlılık yüzdelerinin 2018'de % 52-86
ve 2019'da ise % 68-92 olarak bulunmuştur. Çiçeklenen bitkilerde tohum veriminin
polen canlılığı ile ilişkili olduğu, yüksek tohum veren bitkilerin polen canlılık
yüzdelerinin yüksek olduğu tespit edilmiştir. Yetiştirme sezonunda mevsimsel
sıcaklığın normalden yüksek (>35o C) olmasının bitki sağlıklığı ve gelişimini
negatif yönde etkilediği, polen canlılığının azalmasına neden olduğu ve tohum
verimini olumsuz etkilediği gözlenmiştir. Uygun sıcaklıklarda (<35o C) yetiştirilen
ve olumsuz çevre şartlarından korunan bitkilerin ise daha iyi geliştiği ve sağlıklı bir
görünüme sahip olduğu, polen canlılık yüzdelerinin daha yüksek olduğu ve tohum
veriminin arttığı gözlemlenmiştir. Bu çalışma ile ekonomik önemi yüksek bir türde,
A. ampeloprasum, ginogenik bitkilerin dış ortamdaki performansları detaylı olarak
incelenmiştir. Çalışma sonucunda özellikle tetraploid ginogenik bitkilerin
tohumdan yetiştirilen ve somatik kökenli bitkiler kadar sağlıklı büyüdükleri ve
tohum ürettikleri gösterilmiştir.

Abstract:
In this study, morphological characteristics of A. ampeloprasum obtained by
gynogenesis in different years were evaluated. The gygonenic plants were
compared to those obtained from somatic regeneration and seed germination. This
study was carried out in Pamukkale University Plant Genetics and Agricultural
Biotechnology Application and Research Center (PAU BIYOM).
The study was initiated with the transfer of gynogenic and somatic plants to the
soil. These were placed in growth chamber for acclimation process and then
transferred into greenhouse for further growth and observations. When they reached
the seed formation stage, their heights, and stem diameters were measured and the
results of gynogenic, somatic and donor plants were compared to each other. The
pollen viability of the plants whose buds reached to the anthesis stage was tested
for seed productivity. The adaptation of these leek plants were observed for two
years. The most developed plant line was determined as Inegol whereas the least
developed one was Trasus Orta in terms of height, diameter and stem widts
measurement. When all results were considered, diploid gygogenic plants were
usually smaller than somatic regenerants and seed germinated plants. The pollen
viability of tested plants ranged from 52 to 8 % in 2018 and 68 to 92 % in 2019,
respectively. It was found that seed yield of flowering plants was corrolated with
pollen viability, plants with high pollen viability rates provided high seed yields. It
was observed that when seasonal temperature is higher than normal (>35o C) the
plant health and growth were influenced negatively, caused reduction in pollen
viability, and lowered the seed yield. Plants grown under suitable temperatures
(<35o C) and protected from unfavorable conditions showed better and healtier
growth, higher rates of pollen viability and increased seed yield. With this study,
performances of gynogenic plants of an economically important species, A.
ampeloprasum, were evaluated in detail. As a result of this study, it was shown that
especially tetraploid gynogenic plants grew healthy and produced seeds as good as
plants grown from seeds and those of somatic origin.