Hemodiyaliz hastalarında atrial fibrilasyon sıklığı, atrial fibrilasyon ile ilişkili risk faktörleri ve tedavi yaklaşımının değerlendirilmesi /
Yazar: ENVER DABLAN
Danışman: PROF. DR. GÖKHAN NERGİZOĞLU
Ankara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Giriş: Atrial Fibrilasyon (AF) normal popülasyonda en sık görülen aritmidir. Genel 
popülasyonda AF prevalansı %2.3 ile %3.4 arasında değişmektedir [1, 2]. AF varlığı yaşam 
kalitesini bozan bir faktör olmasının yanında kalp yetmezliği, serebrovasküler olay (SVO) gibi 
morbiditelere ve ölüme sebep olabilmektedir [3].
Kardiyovasküler hastalıklar kronik böbrek hastalıklarının en sık rastlanan ölüm nedenidir. 
Atrial fibrilasyon başta kalp yetmezliği ve tromboembolik olaylara yol açarak bu duruma 
katkıda bulunur. Son Dönem Böbrek Yetmezliği (SDBY) ve Hemodiyaliz uygulaması (HD)
AF gelişiminde önemli bir risk faktörüdür [4] [5]. Bu hastalarda yaş, koroner kalp hastalığı
varlığı, ekokardiyografik (EKO) anormallikler, kalp yetmezliği, kronik obstrüktif akciğer
hastalığı (KOAH), hipertansiyon (HT), inme (SVO), düşük prediyaliz sistolik kan basıncı, HD
tedavisinin süresi ve yöntemi haftada diyalize girme sıklığı, diyaliz süresi ve UF miktarı gibi 
çok sayıda faktörün AF gelişimi ile ilişkili olduğu gösterilmiştir [6-10] Genel popülasyonda 
antikoagülan kullanımının SVO gelişimini azalttığı bilinirken hemodiyaliz hastalarında ve 
antikoagülan kullanımı artmış hemorajik SVO ve majör kanama riski nedeniyle tartışmalıdır. 
Bu sebeple de AF hastalarında varfarin/antikoagülan kullanımının beklenenden düşük (yaklaşık 
%25) olarak bildirilmektedir [7, 11-13]. Türkiye 'de sıklığı ve tedavi yaklaşımını 
değerlendirmek üzere bu çalışmayı planladık.
Gereç ve Yöntem: Ankara ilindeki 3 diyaliz merkezinde Mayıs /2021 ile Mayıs/2023
arasında HD e girmiş hastaların dosya ve sistem kayıtları retrospektif olarak ele alındı. Düzenli 
kayıtları olan 405 hasta çalışmaya dahil edildi. Hasta, AF varlığı ve tipi (paroksismal, 
persistan/permanent açısından değerlendirildi. Tüm hastaların demografik özellikleri, HD 
parametreleri, eşlik eden hastalıkları, kullandıkları ilaçları gözden geçirildi.
Bulgular: Çalışmamızda AF sıklığı %12,8 olarak tespit edildi. AF tipleri 
değerlendirildiğinde; paroksismal 17 (%4,2), persistan/permanent 35 (%8,6). Hastaların 165' i
(%40,7) kadın; 240'ı (%59,3) erkekti. Ortalama yaş 62,3±13,9 ve ortanca yaş 64'tü. SDBY 
sebepleri incelendiğinde: 184 (%45,7) hasta HT, 126 (%31,3) hasta DM, 27 (%6,7) hasta 
glomerülonefrit (GN), 18 (%4,5) polikistik böbrek hastalığı (PKBH), 6 (% 1,5) piyelonefrit, 6
(%1,5) hasta amiloidoz olarak görüldü. Eşlik eden hastalıkları incelendiğinde: 173 (%42,7) 
hastada DM, 351 (%86,7) hastada HT, 88 (%21,7) hastada kronik kalp yetmezliği (KKY), 200
2
(%49,4) hastada koroner arter hastalığı (KAH) görüldü. 310 (%78,9) hastanın haftada 3 defa 
HD'ye girdiği ve ortalama HD süresinin ortalama 4 saat ve UF miktarının ise ortalama 
2996±979,7 olduğu görüldü. Hastaların diyaliz öncesi ortalama sistolik kan basıncı 133,9±20,3 
mm/Hg idi. 18 hastanın EF <%40 idi. 205 (%50,6) hasta betablokör kullanmaktaydı. 
Antikoagülan kullanan 44 (%10,9) hasta olup bunların 26 (% 6,4)'sı varfarin kullanıyordu.
Antikoagülan kullanımı AF tipine göre değerlendirildiğinde antikoagülan kullanımının 
paroksismal AF'si olan hastalarla kıyaslandığında persistan/permanent AF'si olan hastalarda 
anlamlı seviyede daha sık olduğu görüldü 3(%15) e 17(%85) p:0,032. CHADS-VASC2 
skorları değerlendirildiğinde antikoagülan alan grupta ortalama değerin anlamlı daha yüksek 
olduğu görüldü 4,2±1,5 a 3±1,4 p:0,004 olarak görüldü. 
Sonuç: Hemodiyaliz hastalarında atrial fibrilasyon sıklığı genel p0pülasyona oranla 
yüksektir. Bu hastalarda yaş, diyaliz öncesi sistolik kan basıncı ve ultrafiltrasyon miktarı AF 
ile ilişkili görünmektedir. Oral antikoagülan kullanımının genel popülasyona göre daha düşük 
saptandığı AFli hemodiyaliz hastalarının etkin değerlendirilebilmesi için daha çok çalışmaya 
ihtiyaç vardır.
Anahtar kelimeler: Hemodiyaliz, Atrial Fibrilasyon, Serebrovasküler Olay, Oral 
Antikoagülan, Varfarin

Abstract:
İntroduction: Atrial Fibrillation (AF) is the most common arrhythmia in normal 
population. Its prevalence in the general population ranges from 2.3% to 3.4% [1, 2]. AF can 
cause morbidities such as myocardial infarction, stroke and death. [3].
Cardiovascular diseases are the most common cause of death among patients with chronic 
kidney diseases. Atrial fibrillation contributes to this situation by leading primarily to heart 
failure and thromboembolic events. End Stage Renal Failure (ESRD) and Hemodialysis (HD) 
are important risk factors for the development of AF [4,10]. In these patients it has been shown 
that many factors such as age, presence of coronary heart disease, echocardiographic (ECHO) 
abnormalities, heart failure, chronic obstructive pulmonary disease (COPD), hypertension
(HT), stroke, low predialysis systolic blood pressure, duration and method of HD treatment, 
frequency of dialysis per week, duration of dialysis and amount of UF are associated with the 
development of AF [5-9]. While it is known that anticoagulants reduces the risk of ischemic 
stroke in the general population, the use of anticoagulants in hemodialysis patients is 
controversial due to increased risk of hemorrhagic stroke and major bleeding. Therefore, the 
use of warfarin/anticoagulants in AF patients is reported to be lower than expected
(approximately 25%) [6, 11, 14, 15]. The purpose of this study is to evaluate the frequency of 
anticoagulant use and anticoagulant treatment algorithm among patients undergoing HD in 
Turkey.
Methods: Files and system records of patients who underwent HD between May/2021 
and May/2023 in 3 dialysis centers in Ankara of were reviewed retrospectively. 405 patients 
were included in the study. The patients were evaluated in terms of the presence and type of AF
(paroxysmal, persistent/permanent). Demographic characteristics, HD parameters, 
comorbidities and medications used by the patients were reviewed.
Results: In our study, the frequency of AF was found to be 12.8%. 165 of the patients
(40.7%) were female; 240 (59.3%) were male. The mean age was 62.3±13.9 years and the
median age was 64 years. The underlying causes of ESRD were as follows: 184 (45.7%) 
patients with HT, 126 (31.3%) patients with DM, 27 (6.7%) patients with glomerulonephritis
(GN), 18 (4.5%) patients with polycystic kidney disease (PCKD), 6 (1.5%) patients had 
pyelonephritis and 6 (1.5%) patients had amyloidosis.
4
The comorbidities were: DM in 173 (42.7%) patients, HT in 351 (86.7%) patients, 
Chronic Heart Failure (CHF) in 88 (21.7%) patients, Coronary Artery Disease (CAD) in 200
(49.4%) patients.
The mean systolic pressure of the patients before dialysis was 133.9±20.3 mm/Hg. EF of 
18 patients was <40%. 205 (50.6%) patients were using beta-blockers. There were 44 (10.9%) 
patients using anticoagulants and 26 (6.4%) of them were using warfarin. When the use of 
anticoagulants was evaluated according to the type of AF, it was observed that the use of 
anticoagulants was significantly more common in patients with persistent/permanent AF 
compared to patients with paroxysmal AF 3 (15%) e 17 (85%) p:0.032. When the CHADSVASC2 scores were evaluated, it was seen that the mean value was significantly higher in the 
anticoagulant user group, 4.2±1.5 a 3±1.4 p:0.004.
Conclusion: In hemodialysis patients, the rate of AF is higher compared to general 
population. Age, predialysis systolic blood pressure and amount of ultrafiltration appear to be 
associated with AF in these patients. More comprehensive and prospective studies are needed 
in order to effectively evaluate hemodialysis patients with AF, whose oral anticoagulant use 
was found to be lower than the general population.
Keywords: Hemodialysis, Atrial Fibrillation, Stroke, Oral Anticoagulant, Warfarin