Eski Türkçe tantrik bir metin: Uṣṇīṣa vijaya dhāraṇī sūtra
A tantric text of the old Turkic:  uṣṇīṣa vijaya dhāraṇī sūtra
Yazar: HASAN İSİ
Danışman: PROF. DR. EMİNE YILMAZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Budizm = Buddhism ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish

Özet:
Bu çalışmada, Sanskritçe adı Ārya-sarva-durgati-pariśodhana-Uṣṇīṣavijayānāmadhāraṇī
olan Eski Uygurca Uṣṇīṣa Vijayā Dhāraṇī Sūtra adlı metin ele alınmıştır.
"Muzaffer Tanrıça" anlamına gelen Uṣṇīṣa Vijayā, Tantrik Budizm inanırları tarafından
sekiz kollu, yeşil, beyaz ve mavi renkte başlara sahip korkusuzluk, yardımseverlik ve
şefkati temsil eden bir varlık olarak tasvir edilmektedir. Eser, muhtemelen Tibetçe ya da
Tibetçeye dayalı bir versiyondan Eski Uygur Türkçesine aktarılmıştır. Eserin Çince,
Sanskritçe, Tibetçe ve Moğolca gibi dillerde versiyonları bulunmaktadır. Eserin
Uygurca versiyonu, dil özellikleri ve baskı tekniği göz önüne alındığında, 13. ya da 14.
yüzyıla gitmektedir. Eski Uygurca versiyonun fragmanları, Berliner
Turfansammlung'da muhafaza edilmektedir. Çalışmamız, Giriş, Berlin Fragmanları,
Karşılaştırmalı Metin, Türkiye Türkçesine Aktarım, Açıklamalar, Dizin, Tıpkıbasım
bölümlerinden oluşmaktadır. Eserin Giriş bölümünde metnin ait olduğu Tantrik
Budizme değinilerek bu ekolün temel kavramlarına yer verilmiştir. Ayrıca, Giriş
bölümünde Uṣṇīṣa Vijayā adlı metin hakkında bilgiler verilerek Eski Uygurca metnin
konusuna, çevirinin tarihine, metin üzerine yapılan çalışmalara yer verilmiştir. Berlin
Fragmanları bölümünde Uygurca metnin Yakup ve Knüppel (2007) ve Yakup (2009)
kataloglarında yer alan parçaları hakkında bilgiler verilmiştir. Karşılaştırmalı Metin
bölümünde, Uygurca metne ait fragmanların transkripsiyon ve transliterasyonları
yapılmıştır. Gerekli görüldüğü yerlerde paralel fragmanlar, dipnotta gösterilmiştir.
Türkiye Türkçesine Aktarım bölümünde, Eski Uygurcaya ait metnin günümüz
Türkçesine çevirisi yapılmıştır. Çeviri bölümünde önceki cümle ile sonraki cümle
arasındaki bağlantıyı sağlamak adına, Türkçeye aktarılan cümleler (001-002) ya da
(100-101) şeklinde gösterilmiştir. Açıklamalar bölümünde metnin söz varlığı dinî ve din
dışı terimlerin belirginliğini göstermek amaçlı ikiye ayrılmıştır. Bu bölümde ilk olarak
Sanskritçe, Soğdca, Çince ya da Türkçe olarak yer alan Budist terimler açıklanmış
devamında Eski Uygur Türkçesine ait Türkçe ya da Türkçeleşmiş sözcükler hakkında
etimolojik bilgiler verilmiştir. Dizin bölümü, Gramatikal Sözlük Dizin başlığından oluşmaktadır. Bu başlık içerisinde metinde yer alan kelimelerin alfabetik ve gramatik
olarak sıralanması yapılarak sözcüklerin anlamlarına yer verilmiştir. Tıpkıbasım
bölümünde metnin Yakup ve Knüppel (2007) ve Yakup (2009) yayınlarında yer alan
fragmanları da detaylı bir şekilde gösterilmiştir.

Abstract:
In this study, is discussed the Old Uyghur Uṣṇīṣavijayā dhāraṇī, the Sanskrit name is
Ārya-sarva-durgati-pariśodhana-Uṣṇīṣavijayānāma-dhāraṇī. Uṣṇīṣa Vijayā Sūtra
which means "victorious goddess", is portrayed by believers in Tantric Buddhism as
an entity that represents fearlessness, charity and compassion with eight-arm, green,
white and blue heads. The work was probably transferred from a Tibetan or Tibetan
version to the old Uyghur language. There are versions of the work in languages such as
Chinese, Sanskrit, Tibetan and Mongolian. The Uyghur version of the work goes back
to the 13th or 14th century when its language characteristics and printing technique are
considered. The fragments of the old Uyghur version are preserved in the Berliner
Turfansammlung. Our study consists of Introduction, Berlin Fragments, Comparative
Text, Translation, Notes, Indexes, Facsimile sections. In the Introduction, Tantric
Buddhism belongs to the text and the basic concepts of this school are given. In
addition, in the Introduction section, information about the text named Uṣṇīṣa Vijayā
was given to the subject of Old Uyghur text, the history of translation and the works on
the text and new readings. In the Berlin Fragments section, the Uyghur text is given
information about the parts of Yakup and Knüppel (2007) and Yakup (2009) catalogs.
In the Comparative Text section, transcription and transliteration of the fragments of
Uyghur texts were made. Where necessary, parallel fragments are shown in the
footnote. In the Translation section of to Turkey Turkish, the texts belonging to the old
Uighur were translated into today's Turkish. In the Translation section of to Turkey
Turkish, the texts belonging to the old Uighur were translated into today's Turkish. In
order to provide the connection between the previous sentence and the next sentence in
the Translation section, the sentences transferred to Turkish are shown as (001-002) or
(100-101). In the Notes section, the vocabulary of the text is divided into two to show
the clarity of religious and non-religious terms. In this section, the first Buddhist terms
in Sanskrit, Sogdian, Chinese or Turkish were explained and etimological information
was given about the old Uyghur Turkic or Turkic words. The Index section consists of the Grammatical Dictionary. In the first chapter, the words in the text are arranged
alphabetically and grammatically and the meanings of the words are given. In the
Facsimile Section, the fragments of the text in Yakup and Knüppel (2007) and Yakup
(2009) publications are shown in detail.