Orta Asya Hanefî fetva literatürünün gelişimi ve icâre-i tavîle (4/10-6/12. yüzyıllar)
Development of Central Asian Hanafī fatwā literature and al-ijārah al-tavīlah (4/10-6/12. centuries)
Yazar: OKAN KADİR YILMAZ
Danışman: PROF. DR. NECMETTİN KIZILKAYA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
Hanefî mezhebinde Ebû Hanîfe ve öğrencilerinden sonra gelen ana akım gruplardan biri olan Orta Asya Hanefî meşâyihinin fıkhî etkinliklerinden biri de fetva faaliyeti olmuştur. Bölgedeki müftü meşâyih tarafından yoğun bir şekilde yürütülen bu fetva faaliyeti neticesinde kendisinden fetva literatürü olarak bahsedebileceğimiz yeni bir yazın türü ortaya çıkmıştır. Bu literatür aynı zamanda Hanefî mezhebinin kurucu doktrininde gerçekleşen fıkhî değişimin müftü meşâyihin fetvaları üzerinden takip edilebildiği en temel referans kaynaklarını barındırmaktadır. Çalışmamızda Ebû Hanîfe tarafından "hüccet ve burhan ilkesi" çerçevesinde ortaya konulan fıkıh düşüncesinin, 4/10-6/12. yüzyıllarda Orta Asyalı Hanefi müftü meşâyihin ilgili literatürde yer alan fetvalarında nasıl bir "ihtiyaç ve uygulama fıkhı"na dönüştüğü incelenmektedir. Müftü meşâyihin verdiği fetvalarda, kurucu imamlar tarafından vazedilen birçok hukuk kuralının, öncelikle bölge halkının uygulama ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak değişime uğradığı öngörülmektedir. Orta Asya müftü meşâyihinin mezhep intisabının sınırları içerisinde yönettiği bu uygulama ve ihtiyaç odaklı hukuki değişimde, "görüşler arası tercihte bulunma", "örfü bir delil olarak kabul etme" ve nihayet "fıkhî çözümlere (ḥiyel-i şerʿiyye) başvurma" gibi yöntemlerin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Fıkhî değişimin, fıkhî çözümlere başvurularak sonuçlandırıldığı örneklerinden biri de, faizli karz akdine alternatif olmak üzere Buharalı müftü meşâyih tarafından bir faizsiz finans aracı olarak kurgulanan icâre-i tavîle akdidir. İcâre-i tavîle akdi, fıkhî çözümlerin etkin bir yöntem olarak kullanılması yoluyla klasik icâre akdinin, faiz içermeyen meşru bir finans enstrümanına dönüşmesinin temsil gücü yüksek bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmamızın odak noktasını, 4/10-6/12. yüzyıllardaki fıkhî değişimi kendisi üzerinden takip edeceğimiz Orta Asya fetva literatürü ve bu değişimi temsil eden fıkhî çözüm nitelikli bir akit olan Buhara uygulamasındaki icâre-i tavîle örneği oluşturmaktadır.

Abstract:
The Central Asian Hanafī mashayekhs as one of the mainstream groups following Abū Hanīfa and his disciples in the Hanafī madhhab, one of the fiqh activities of them was the fatwa activity. As a result of this intensive fatwa activity carried out intensively by the mufti-mashayekh in the region, a new type of literature, which we can refer to as "fatwa literature", emerged. This literature also contains the most basic reference sources through which the legal changes in the founding doctrine of the Hanafī madhhab can be traced through the fatwas of the mufti-mashayekh. In this study, we examine how the idea of fiqh, which was put forward by Abū Hanīfah within the framework of the "principle of hujjah-burhan", was transformed into a "fiqh of need and practice" in the fatwas of the Central Asian Hanafi mufti-mashayekh in the related literature in the 4th/10th-6th/12th centuries. It is hypothesized that many of the legal rules laid down by the founding fathers of the madhhab were transformed in the fatwas of the mufti-mashayekh, primarily in consideration of the practices and needs of the people of the region. In this practice and need-oriented legal change, which the Central Asian mufti-mashayekh managed within the boundaries of their madhhabic affiliation, methods such as "choosing between opinions", "accepting custom as evidence", and finally "resorting to jurisprudential solutions (hiyal sharʿiyyah)" were used. One of the examples where legal change was finalized by resorting to jurisprudential solutions was the al-ijārah al-tawīlah contract in Bukhara practice, which was originally designed by Bukharan mufti- mashayekh as an alternative to the interest-bearing loan (karz) contract. The al-ijārah al-tawīlah contract is a highly representative example of the transformation of a classical ijārah contract into a legitimate interest-free financial instrument through the effective use of jurisprudential solutions. The focus of our study is on the Central Asian fatwa literature, which we will follow through the legal change in the 4th/10th-6th/12th centuries, and the case of al-ijārah al-tawīlah in Bukhara practice, a contract qualified as a jurisprudential solution that represents this change.