Mevduat rehni
Pledge on bank accounts
Yazar: MERVE ARDIÇ TÜKEN
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN MURAT DEVELİOĞLU
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Türk medeni hukuku = Turkish civil law

Özet:
Çalışmamızın konusunu mevduat rehni oluşturmaktadır. Alacakların teminat
altına alınması yollarından biri, borçlunun ya da üçüncü bir kişinin bir malvarlığı
değeri üzerinde rehin tesis edilmesidir. Rehnin konusunu taşınmazlar, taşınırlar ya da
hak ve alacaklar oluşturmaktadır. Hak ve alacaklar üzerinde rehin, taşınmazlar ve
taşınırlar üzerinde rehin kadar yaygın olmasa da en az onlar kadar işlevsel bir teminat
aracıdır. Çalışmamızın konusunu oluşturan mevduat rehni, bir alacak rehnidir.
Günümüzde, alacak rehni uygulamasında en büyük alanı mevduat rehni
kaplamaktadır. Mevduatın varlığı veya ödenmesi gibi konularda hemen hiçbir zaman
sorun yaşanmayacak olması, paraya çevirme aşamasında sağladığı kolaylık mevduat
rehnini tercih edilir ve önemli bir uygulama haline getirmiştir.
Çalışmamızın ilk bölümünde mevduat rehnine ilişkin genel esaslar ele alınmıştır.
Bu kapsamda öncelikle mevduat kavramı, mevduat sözleşmesiyle birlikte
incelenmiştir. Hukuki niteliği itibariyle mevduat, bir para alacağıdır. Mevduat
sözleşmesinin hukuki niteliği tartışmalı olsa da mevduatın mevduat sahibine bir alacak
hakkı sağladığı açıktır. Mevduatın özellikleri ortaya konarak böylece mevduat rehnine
ilişkin incelemelerimizin daha anlaşılır olması amaçlanmıştır.
Daha sonra mevduat rehninin hukuki niteliği tartışılmış ve mevduat rehnine
uygulanacak hükümler tespit edilmiştir. Mevduat rehninin alacak rehni niteliğinde
olduğu tartışmasız kabul edilmektedir. Fakat alacak rehninin hukuki niteliği konusu
tartışmalıdır. Yine de farklı görüşlerin savunulması, mevduat rehnine uygulanacak
kurallar veya rehnin hükümleri bakımından bir değişiklik yaratmamaktadır
Devamında ise mevduat rehni benzer başka hukuki kurumlarla karşılaştırılmıştır.
Bu bağlamda mevduat rehni, teminat amaçlı alacağın devriyle, mevduat üzerinde takas
hakkının kullanılmasıyla, mevduatın devriyle ve mevduat üzerindeki intifa hakkı ile
karşılaştırılmıştır.
Mevduat rehninde rehinle teminat altına alınan alacak ve rehnin konusunu teşkil
eden mevduat alacağı olmak üzere iki farklı alacak bulunmaktadır. Bu alacaklara
ilişkin özelliklerin ortaya konulması önem taşımaktadır. Fakat bu alacakların birbiriyle
karıştırılmadan incelenebilmesi amacıyla iki ayrı başlık altında ele alınmaları tercih
edilmiştir. Mevduat alacağına ilişin özellikler incelenirken alacak ve taşınır rehni
konulu eserlerin yanı sıra alacağın devrine ilişkin eserlerden de yararlanılmıştır.
Teminat altına alınan alacağın özellikleri incelenirken ise alacak rehnine ilişkin
değerlendirmelere ilaveten diğer rehin türlerine, hatta genel olarak teminatlara ilişkin
değerlendirmelerden faydalanılmıştır. Böylelikle gerek mevduat alacağı gerekse
mevduat rehniyle teminat altına alınan alacak bakımından önem taşıyan hususlarda
kapsamlı bir incelemeyle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır.
Rehne konu mevduat alacağı mevcut bir alacak olabileceği gibi müstakbel bir
alacak da olabilir. Müstakbel hak ve alacaklar üzerinde tasarruf işlemleri yapılabilir,
bu kapsamda rehne konu edilebilirler. Rehin konusu mevduat alacağı bakımından
önemli bir husus da bu alacağın belirlenebilir nitelikte olmasıdır. Birden fazla mevduat
alacağı üzerinde rehin tesis edilmesi de mümkündür. Bu halde de rehne konu mevduat
alacakları yeterli düzeyde belirlenebilir kılınmak suretiyle rehnedilebilir. Burada önem
taşıyan bir husus da birden fazla alacak üzerinde rehin tesis edildiği hallerde mevduat
sahibinin kişilik hakkının ihlal edilmemesidir.
Rehinle teminat altına alınan alacağa ilişkin değerlendirmelerimiz diğer rehin
türlerine göre hatta diğer teminat araçlarına göre dahi çok fazla bir farklılık arz
etmemektedir. Fakat bu konu oldukça önem taşımaktadır. Zira teminat altına alacağa
ilişkin bazı özellikler birbirine temas etmekte ve birlikte pek çok hukuk normunu
ilgilendirmektedir.
Müstakbel alacakları teminat altına alan bir rehin sözleşmesinde teminat altına
alınan alacakların öncelikle belirlilik ilkesine uygun olması aranır. Fakat belirlilik
ilkesine uygun olsa dahi rehnin mevduat sahibinin ekonomik özgürlüğünü ve kişilik
haklarını ihlal edebileceği göz önünde tutularak kişilik hakkına (TMK m. 23/ f. 2)
uygun olup olmadığı incelenmelidir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde mevduat rehninin kuruluşu ele alınmıştır. Bu
kapsamda öncelikle, alacak rehninin kuruluşunda borçlandırıcı işlem ve tasarruf işlemi
ayrımı yapılmış ve bu hususta açıklamalara yer verilmiştir. Mevduat rehni senede
bağlanmamış alacak rehni niteliğindedir. Senede bağlanmamış alacak rehninin
kurulması, TMK m. 955 uyarınca yazılı şekilde yapılacak bir sözleşmeyle olmaktadır.
Alacak rehninin kurulmasında, hukuk sistemimizde geçerli olan ayrılık ilkesi
benimsenmelidir. TMK m. 955'te düzenlenen sözleşme tasarruf işlemi niteliğindedir.
Çalışmamızın devamında mevduat rehninin kuruluşuna ilişkin özellik arz eden
bazı konular ele alınmıştır. Özellikle mevduat rehninin kurulmasında mevduat
hesabına bloke konulmasının gerekli olup olmadığı sorusuna cevap aranmıştır.
Mevduat rehninin hukuki işlemle kurulması incelenmiş ve bu bağlamda, rehin
sözleşmesine ilişkin hususlar ortaya konmuştur. Ayrıca mevduat rehninin kurulmasının
bir tasarruf işlemi olması sebebiyle tasarruf yetkisine ilişkin kurallar önem
taşımaktadır. Bu bağlamda tasarruf yetkisi açısından özellik taşıyan bazı mevduat
hesapları üzerinde ne şekilde rehin tesis edilebileceği, özellikle de müşterek hesaplar
bakımından incelenmiştir. Ayrıca genel işlem koşullarının bankacılık alanındaki
uygulaması gözetilerek genel işlem koşullarında yer alan mevduat rehni klozları
incelenerek bunların geçerliliği ele alınmıştır. Bu bölümün sonunda ise mevduat
rehninin kanun gereği kurulmasının mümkün olup olmadığına ilişkin bazı tartışmalara
yer verilmiştir. Mevduat rehninin kurulması esas olarak sözleşmeyle olsa da bazı
hallerde kanun gereği kurulup kurulamayacağı tartışmalıdır. Hapis hakkının kanuni bir
taşınır rehni olması sebebiyle mevduat üzerinde hapis hakkının doğup doğmayacağı
incelenmiştir.
Çalışmamızın üçüncü bölümünde mevduat rehninin hükümleri ve sona ermesi ele
alınmıştır. Mevduat rehninin hükümleri temelde rehnin kapsamı, taraflar arasındaki
borç ilişkileri ve rehnin ayni niteliğinden kaynaklanan hükümleridir. Bu çerçevede
öncelikle rehnin kapsamı teminat altına alınan alacak ve rehin konusu mevduat alacağı
yönlerinden incelenmiştir. Daha sonra taraflar arasındaki rehin taahhüdünden doğan
borçlar ele alınmıştır. Devamında ise rehnin kanundan doğan hükümleri incelenmiş,
bu kapsamda öncelikle alacaklı ile rehinli alacaklı arasındaki kanuni borç ilişkisi tespit
edilmeye çalışılmıştır. Alacak rehni bakımından önemli bir konu olan alacağın
yönetimi bakımından mevduat alacağının yönetimine ilişkin hususlar incelenmiştir.
Özellikle mevduat rehni bakımından özenli yönetim kapsamında hangi
yükümlülüklerin ortaya çıkabileceği değerlendirilmiştir. Alacak rehninde ve konumuz
bağlamında mevduat rehninde rehin konusu alacak üzerinde tasarruf işlemlerinin
yapılıp yapılamayacağı da önemli bir konudur. Bu bakımdan alacaklının mevduat
üzerinde tasarruf etmeye yetkili olup olmadığı, taraflar arasında bu konuda
yapılabilecek değişiklikler ele alınmıştır. Rehnin paraya çevrilmesi, rehnin ayni
içeriğine ilişkin bir hükmüdür. Rehnin paraya çevrilmesi de özellikle alacak rehninde
paraya çevirmenin ne şekilde yapılabileceği, özel yoldan paraya çevirmenin mümkün
olup olmadığı ve rehinli alacaklıya tahsil yetkisi verilmesi konuları etrafında
incelenmiştir. Mevduat rehninin hükümlerine ilişkin son başlıkta ise mevduat hesabına
bloke konulmasının ve müstakbel alacakları teminat altına almak üzere mevduat rehni
kurulmasının, mevduat rehninin hükümlerini doğurması bakımından etkili olup
olmadığı tartışılmıştır. Üçüncü bölümün sonunda ise mevduat rehninin sona ermesi ele
alınmıştır.
Son olarak çalışmamızda kullandığımız yöntemi açıklamak gereklidir. Mevduat
rehni bir alacak rehni görünüm biçimi olup alacak rehni ise Türk Medeni Kanunu'nda
başlı başına düzenlenmiş değildir. Kanunda hak ve alacakların rehnini düzenleyen az
sayıda hüküm bulunmaktadır. Hüküm bulunmayan hallerde ise taşınır ve taşınmaz
rehnine ilişkin hükümler niteliğine uygun düştükçe uygulanmaktadır. Bu açıdan,
çalışmamızda mevduat rehni temelde alacak rehni hükümleri çerçevesinde, hüküm
bulunmayan hallerde taşınır ve taşınmaz rehni hükümleri çerçevesinde incelenmiştir.
Aynı zamanda ise bankacılık uygulaması ve bankacılık alanında yer alan düzenlemeler
dikkate alınmıştır. Dolayısıyla çalışmamızda hak ve alacakların rehni, taşınır rehni ve
banka hukuku alanında yazılmış eserlerden yararlanılmıştır. Ayrıca, alacak rehni ile
alacağın devrinin taşıdığı benzerlikler sebebiyle bazı konularda alacağın devrine
ilişkin eserlerden faydalanılmış, bunlardan hareketle alacak rehnine ilişkin sonuçlar
çıkarılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda bütün bu incelemelerde Türk ve İsviçre
mahkeme kararlarından faydalanılmıştır.

Abstract:
One of the ways to secure debts is through the constitution of a pledge on the
assets of a debtor or a third party. While pledges on rights and claims are not as
common as pledges on physical assets, they are equally functional as the other pledges.
The subject of our study is the pledge on the bank deposits, which is a form of pledge
on receivables. Today, pledges on bank deposits have a large pracitce area among the
pledges on receivables. This type of pledge is more preferred than the other pledges,
since their foreclosure is easier. Also, there will not be problems with the existence or
validity of the pledgor's receivable from the bank deposit. Therefore, pledge on bank
deposits became more preferred and gained a significant importance in the banking
sector.
In the first section of our study, we discussed the general principles of the pledge
on bank deposits. In this part, we initially examined the concept of a bank deposit with
the deposit agreement. The legal character of a receivable derived from a bank deposit
is a pecuniary claim. While the legal nature of the bank deposit agreements may be
subject to debates, it is clear that a deposit grants the depositor a right to claim. The
characteristics of deposits were explained to make our examination of the deposit
pledge more understandable and clarify our future debates.
Then the legal nature of the pledge on receivables is examined. The deposit pledge
is unequivocally considered to be a type of claim pledge. However, the legal nature of
the pledge remains contentious. Nevertheless, these differing opinions do not create
any significant differences in the rules or provisions applicable to pledges on
receivables.
Subsequently, the pledge is compared to the other similar legal institutions. In this
context, pledge on bank deposits is compared with the assignment of the claim for
purpose of security, right to usufruct on bank deposits, assignment of the bank deposit
and right of set-off over the claim of depositor. The deposit pledge involves two
distinct claims: the claim secured by the pledge and the pledgee, which is the claim of
the depositor that constitutes the subject of the pledge . It is important to outline the
characteristics of these claims. To ensure that these claims are examined without
confusion, we chose to address them under two separate headings. While examining
the characteristics of deposit claims, we benefit from the studies in doctrine related to
the pledge on movables and receivables. Besides, the studies related to assignment of
the claim. When analyzing the characteristics of the secured claim, we utilized
assessments related to pledges as well as assessments related to other tools of security.
Thus to provide a comprehensive examination of important aspects of both deposit
claim and secured claim is intended.
Regarding the claim secured by the pledge, it may be an existing claim or a future
claim. Future rights and claims can be the subject of transactions, including pledges,
and can be included in the scope of deposit pledges. An important consideration with
respect to the claim secured by the pledge is that it must be determinable. Multiple
deposit claims can also be pledged. In such cases, it is essential to ensure that the
pledged deposit claims are adequately identifiable and that the depositor's personality
rights are respected.
Our evaluations regarding the claim secured by the pledge do not significantly
differ from other forms of pledges or security instruments. However, this topic is of
utmost importance because certain characteristics of the secured claim are related each
other and connected to many legal norms.
In a pledge contract securing future claims, compliance with the principle of
determinability is primarily required, even if it is met, the impact of the pledge on the
economic freedom and personality rights of the depositor should be examined, taking
into account the personality right (Turkish Civil Code Article 23, paragraph 2).
In the second section of our study, we discussed the establishment of the deposit
pledge. In this context, we initially distinguished between act of stipulation and a
dispositive transaction while providing explanations in this regard. The establishment
of a pledge on receivables is governed by a written contract, as specified in Turkish
Civil Code Article 955. The principle of separation, which is accepted in our legal
system, should be adopted in the establishment of a deposit pledge. The contract
specified in Turkish Civil Code Article 955 is considered an act of disposition.
We addressed certain issues that are distinctive in the establishment of the deposit
pledges. Specifically, we explored whether it is necessary to block the deposit account
while establishing a deposit pledge. We examined the establishment of the deposit
pledge with a legal transaction, and in this context, we elucidated aspects related to the
pledge agreement. Moreover, due to the nature of the establishment of the deposit
pledge as a disposition transaction, rules related to the power to dispose of the claim
are of great importance. Therefore, we examined how a pledge could be established
on certain deposit accounts that have distinctive features with regard to the power to
dispose of them, especially in the case of joint accounts. Additionally, taking into
consideration the application of general terms and conditions in the banking sector, we
analyzed the validity of deposit pledge clauses placed in general terms and conditions.
At the end of this section, we discussed some debates on whether the establishment of
the deposit pledge is possible by law. Although the deposit pledge is essentially
established through a contract, there is debate over whether it can be established by
law in certain cases. Since the right of retention is a legal form of movable pledge, the
question of whether a right of retention can arise on a deposit was examined.
In the third section of our work, we examined the effects and termination of the
deposit pledge. The effects of the deposit pledge primarily encompass the scope of the
pledge, the debt relationships between the parties, and the provisions arising from the
"in rem" nature of the pledge. In this context, we first examined the scope of the pledge
from the perspectives of the claim secured by the pledge and the deposit claim subject
to the pledge. Subsequently, we discussed the debts arising from the pledge promise
between the parties. We then examined the legal provisions stemming from the deposit
pledge, particularly attempting to identify the legal debt relationship between the
creditor and the debtor of the secured claim. Managing the deposit claim is an
important aspect of claim pledges, especially in the context of the deposit pledge. In
this regard, we evaluated the obligations that could arise under diligent management
duty in the context of the deposit pledge. Whether transactions on the pledged claim
can be conducted on the deposit is also a significant matter in the claim pledge and, in
our context, the deposit pledge. Consequently, we discussed whether the creditor is
authorized to transact on the deposit, how changes in this regard can be made between
the parties, and the related matters. The conversion of the pledge into cash constitutes
a provision concerning the real content of the pledge. Particularly, we examined how
the conversion into cash can be carried out in the context of the claim pledge, whether
a specific method of conversion into cash is possible, and whether the secured creditor
can be granted the authority to collect. The final topic concerning the provisions of the
deposit pledge discussed whether blocking a deposit account and establishing a deposit
pledge to secure future claims have an effect on the effects of the deposit pledge.
Although the deposit pledge is essentially established through a contract, there is
debate over whether it can be established by operation of law in certain cases. Since
the right of retention is a legal form of movable pledge, the question of whether a right
of retention can arise on a deposit was examined.
Finally, it is necessary to explain the methodology employed in our study. The
deposit pledge takes on the appearance of a pledge on receivables and rights and this
is not specifically regulated in the Turkish Civil Code. There are few provisions in the
law that regulate the pledge of rights and claims. In cases where no provisions exist,
the principles of pledges on movables and immovables are applied by analogy. In this
regard, our study primarily examined the deposit pledge within the framework of the
principles of claim pledges and, in the absence of legal provisions, within the
framework of the principles of movable and immovable pledges. Additionally, we took
into account banking practices and regulations in the banking sector. Therefore, in our
study we utilized the studies related to the pledge of rights and claims, movable
pledges and banking law. Furthermore, due to the similarities between claim pledges
and the assignment of claims, we utilized studies related to the assignment of claims
in certain areas, drawing conclusions related to claim pledges. Throughout these
examinations, we also made use of Turkish and Swiss Supreme Courts' Decisions.