Abbâsîler Döneminde vezirlik kurumu (H.183-295/m.800-908)
Viziership authority in the Abbasid Period (H.183-295/g.800-908)
Yazar: SEVCAN ÖZMEN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA HİZMETLİ
Bartın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Abbasi Devleti = Abbasid State ; Abbasiler = Abbasids ; Abbasiler Dönemi = Abbasid Periods ; Kurum = Soot ; Orta Çağ = Middle Ages ; Vezaret müessesesi = Vizierate establishment ; Vezirlik = Vizierata ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
İslam tarihinde vezir adıyla anılmış kimseler var olmuştur. Ancak vezirliğin kurumsal
yapıya dönüşümü Abbâsîler Dönemi'nde gerçekleşmiştir. Özellikle İranlı Bermekî
ailesinin yönetiminde güçlenen kurum, Bermekîler'in idareden tasfiyesiyle bir daha bu
güce sahip olamamıştır. Halife Emîn ve Me'mûn arasındaki mücadelede her ikisinin
vezirleri aktif rol almışlardır. Böylece vezirlik kurumu Halife Emîn'in Arap olan veziri
Fazl b. er-Rebî' ile Halife Me'mûn'un İranlı olan veziri Fazl b. Sehl'in mücadelesiyle
gündeme gelmiştir. Yönetimde İranlı ve Arap unsurların etkinliğini azaltmak isteyen
Halife Mu'tasım'ın Türklerden faydalanmak istemesi ileriki zamanlarda Türk komutan ve
yöneticilerin vezaret kurumunu tesir altına almalarına neden olmuştur. Böylece kurum,
Türk nüfuzunun belirgin halde görüldüğü Sâmerrâ Dönemi'nde (M. 833-892) Türk asıllı
vezirlere tanık olmuştur. İran ve Türk unsurlarının devlet yönetimindeki etkisinin azalışı
ise ancak Halife Mu'tazıd'ın Türk nüfuzunu kırma hedefine yönelik siyasetiyle
gerçekleşmiştir. Bununla paralel olarak vezaret kurumu daha bağımsız bir döneme
girmiştir.
Bu çalışmada vezirlik kurumu, kelime ve kurumsal kökeni incelenerek açıklanmıştır.
Vezirliğin tarihsel serüveni ayrıca ele alınmıştır. Kurumsallaşma sürecine hız kazandıran
divan teşkilatı etrafında kurum analiz edilmiştir. Abbâsîler Dönemi'nde resmiyet kazanıp
kurumsal boyuta kavuşan vezaretin yapısı, tayin ve azillerden görev çeşitlerine, vezirlerin
kullandıkları kıyafetlerden emrindeki görevliler dâhil incelenmiştir. Kurumsal incelemeyi
çalışmanın kapsamına dâhil olan halifeler döneminde bu makama gelmiş kişilerin ele
alınması takip etmiştir. Böylece vezaret kurumunun ve dolayısıyla vezirlerin bazı
dönemlerde güç kazandıkları bazı dönemlerde ise halife karşısında güç kaybettikleri
gözlemlenmiştir. Bunun sonucunda özellikle Türklerin nüfuz sahibi oldukları Sâmerrâ
Dönemi'nde vezaretin güç kaybettiği tespit edilmiştir. Buna dayanarak çalışmanın üçüncü
ve dördüncü bölümleri Sâmerrâ Dönemi temel alınarak oluşturulmuştur. Böylece vezaret
kurumunun geçirdiği evrelerin tespit edilmesi hedeflenmiştir. Vezirliğin altın çağı
diyebileceğimiz en ileri dönenimin ise incelediğimiz tarihlerde Bermekî vezir ailesi
döneminde yaşandığı tespit edilmiştir.
Tanımı ve kapsamı, ortaya çıkışı ve Abbâsîlere kadar kavramın kullanımı, divanlar ile
ilişkisi ve Abbâsîler Dönemi'ndeki kurumsal yapısının analizi ile vezaret kurumunun genel
bir değerlendirmesi yapılmıştır. Böylece vezirlik kurumunun kökeninin ayrıntılı olarak
incelenmesinin bu gibi çalışmalara fayda sağlayacağı öngörüsünde bulunulmuştur.
Çalışmada Abbâsîler Dönemi'nde vezirlik kurumunun işleyişine dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Abbâsîler, sâmerrâ dönemi, vezirlik, vezirler.

Abstract:
In the history of Islam, there have been people known as vizier. However, the
transformation of the vizierate into an institutional structure took place during the Abbasid
Period. The institution, which became stronger especially under the management of the
Iranian Bermeki family, could not have this power again after the Bermekis were
eliminated from the administration. The viziers of both took an active role in the struggle
between Caliph Emin and Me'mûn. Thus, the vizier institution, the Arab vizier of Caliph
Emin, Fazl b. er-Rebî' and the Iranian vizier of Caliph Me'mûn, Fazl b. It came to the fore
with the struggle of Sahl. The desire of Caliph Mu'tasim, who wanted to reduce the
effectiveness of Iranian and Arab elements in the administration, to take advantage of the
Turks, caused Turkish commanders and administrators to influence the vizierate institution
in the future. Thus, the institution witnessed viziers of Turkish origin during the Samerra
Period (C. 833-892), when Turkish influence was evident. The decrease in the influence of
Iranian and Turkish elements in the state administration will only occur with the policy of
Caliph Mu'tazid aimed at breaking the Turkish influence. In parallel with this, the vizierate
institution will enter a more independent period.
In this study, the institution of vizierate is explained by examining the word and its
institutional origin. The historical adventure of the viziership is also discussed. The
institution was analyzed around the divan organization, which accelerated the
institutionalization process. The structure of the vizierate, which became official and
institutionalized during the Abbasid Period, was examined from appointments and
dismissals to the types of duties, from the clothes used by the viziers to the officers under
their command. The institutional review was followed by the handling of the people who
came to this office during the period of the caliphs, which was included in the scope of the
study. Thus, it has been observed that the institution of the vizierate, and therefore the
viziers, gained power in some periods and lost power in other periods against the caliph.
As a result, it was determined that the vizierate lost power especially during the Samerra
Period, when the Turks were influential. Based on this, the third and fourth parts of the
study were formed on the basis of the Samarra Period. Thus, it is aimed to determine the
phases of the vizierate institution. It has been determined that the most advanced period,
which we can call the golden age of viziership, was experienced during the period of the
Bermeki vizier family.

A general evaluation of the vizierate institution has been made with its definition and
scope, its emergence and the use of the concept until the Abbasids, its relationship with the
divans and the analysis of its institutional structure in the Abbasid Period. Thus, it has been
predicted that examining the origin of the vizierate in detail will benefit such studies. In the
study, attention was drawn to the functioning of the vizierate in the Abbasid Period.

Keywords: Abbasids, samerra period, viziership, viziers.