Geç Ortaçağ Dönemi'nde  (1300-1500) Van Gölü Havzası (Siyasi-ekonomik-Kültürel)
Late Medival Period (1300-1500) Van Lake Basin (Political-economic-cultural)
Yazar: ADEM SALAR
Danışman: DOÇ. DR. ABDULHALİM OFLAZ
Iğdır Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Bölgesel coğrafya = Regional geography ; Fiziki coğrafya = Physical geography ; Tarihi coğrafya = Historical geography ; Türk tarihi = Turkish history ; Şehir coğrafyası =

Özet:
Van Gölü Havzası, Doğu Anadolu bölgesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Geçmişten günümüze toplulukların bu bölgeyi yerleşim yeri olarak seçmelerindeki temel sebepler; bölgenin konum itibariyle geçiş güzergâhında bulunması, ticari olarak transit görevi görmesi, İran, Suriye ve Irak üçgeninde bulunması, kış aylarında Van ve Ağrı çevresinin sert geçmesi ve yaz aylarının serin olması, Diyarbakır ve Mardin çevresinde ise kış aylarında daha yumuşak, yaz aylarında ise çok sıcak olmasından dolayı yazlık ve kışlık olarak kullanılması gibi sebepler gösterilebilir. Bu sebepler sayesinde bölge önemini her dönem korumuştur. İran, Suriye ve Irak'tan gelen ticaret malları Van Gölü Havzası'ndan geçtikten sonra Anadolu'ya, Avrupa'ya, Karadeniz ve Akdeniz limanlarına ulaşmıştır. Bu ticaret yolları Van Gölü'nün hem güneyinden hem de kuzey kesiminden geçmektedir. Kuzey kesiminden geçen yollar Van-Erciş-Ağrı-Erzurum güzergâhını, güney kesiminden geçen yollar ise Van-Gevaş-Tatvan-Diyarbakır güzergâhını kullanmaktaydı.
İlhanlıların bölge üzerinde hâkimiyetinin zayıfladığı andan itibaren yeni bir güç olarak Celâyirliler ortaya çıkmış ve bir süre Van Gölü Havzası'nı ellerinde tutmuşlardır.  Celâyirliler, Şeyh Hasan Celâyirî ve Sultan Üveys dönemlerinde bölgeyi ellerinde tutmayı başarırken, Sultan Hüseyin'in deneyimsiz olmasından dolayı bölgede Karakoyunlu Kara Mehmed ve Bayram Hoca güçlenmeye başlamışlardır.
Karakoyunluların kuruldukları yer Erciş bölgesi olup, zamanla hâkimiyet sahaları Azerbaycan, İran ve Irak bölgeleri olmuştur. Karakoyunlular ve Akkoyunlular iki Türkmen hanedan olmasına rağmen birbirleri ile bölge için savaşmaktan geri durmamışlardır.  Cihan Şah ile Uzun Hasan Bey arasında yapılan savaşta Karakoyunlu ordusu yenilmiş ve Karakoyunlu Devleti yıkılma sürecine girmiştir (873/1469). Karakoyunluları yıkan Akkoyunlular Doğu Anadolu'nun yanı sıra İran, Azerbaycan, Gürcistan ve Irak'a hâkim olmuşlardır. Aynı şekilde Uzun Hasan Bey önderliğinde ise Akkoyunlular bölgede tek hâkim güç konumuna gelmişlerdir. Yâkup Bey'in ölümünden sonra Akkoyunlular içinde yer alan varislerin ve komutanların sultan olma hırsları yüzünden devlet gerilemeye başlamış, 919/1514 senesinde ise bölge Osmanlı Devleti sınırları içerisine girmiştir. 
Van Gölü Havzası'nda yapılan taşınmaz tarihî eserler olan kümbetler, camiler, mezarlıklar ve medreseler bölgeye önem katmışlardır. Bu taşınmaz tarihî eserlerin günümüze kadar gelmeleri mimaride de oldukça ileride olduklarını göstermektedir. Geç Ortaçağ döneminde yapılan camilerde sadece ibadet yapılmamış, çoğu zaman medrese eğitimleri de verilmiştir. Bu dönemde yapılan medreselerde dönemin önemli ilim insanları gelip ders vermişlerdir.

Abstract:
The Lake Van Basin is located within the borders of the Eastern Anatolia region. The main reasons why communities have chosen this region as a settlement from past to present are; the region is located on the transit route in terms of location, it acts as a commercial transit, it is located in the triangle of Iran, Syria and Iraq, Van and Ağrı are harsh in winter and cool in summer, Diyarbakır and Mardin are softer in winter and very hot in summer, so they can be used as summer and winter homes. Thanks to these reasons, the region has always maintained its importance. After passing through the Lake Van Basin, trade goods from Iran, Syria and Iraq reached Anatolia, Europe, the Black Sea and Mediterranean ports. These trade routes pass through both the southern and northern parts of Lake Van. The roads passing through the northern part used the Van-Erciş-Ağrı-Erzurum route, while the roads passing through the southern part used the Van-Gevaş-Tatvan-Diyarbakır route.
As soon as the rule of the Ilkhanid's over the region weakened, the Jalâyîrd's emerged as a new power and held the Lake Van Basin for a while.  While the Jalâyîrd's managed to hold the region during the reigns of Sheikh Hasan Jalâyîri and Sultan Üveys, Qaraqoyunlu Kara Mehmed and Bayram Hodja started to gain power in the region due to Sultan Hüseyin inexperience.
The Qaraqoyunlu's were founded in Erciş region, and in time their sphere of dominance became Azerbaijan, Iran and Iraq. Although Qaraqoyunlu and Aqqoyunlu were two Turkmen dynasties, they did not refrain from fighting each other for the region.  In the war between Cihan Sah and Uzun Hasan Bey, the Qaraqoyunlu army was defeated and the Qaraqoyunlu State entered the process of collapse 873/1469. Likewise, under the leadership of Uzun Hasan Bey, the Aqqoyunlu became the only dominant power in the region. After the death of Yâkup Bey, the state began to decline due to the ambitions of the heirs and commanders within the Aqqoyunlu to become sultans, and in 919/1514, the region entered the borders of the Ottoman Empire. The Aqqoyunlu's, who destroyed the Qaraqoyunlu's, dominated Iran, Azerbaijan, Georgia and Iraq as well as Eastern Anatolia.
Kumbets, mosques, cemeteries and madrasahs, which are immovable historical monuments built in the Lake Van Basin, have added importance to the region. The fact that these immovable historical monuments have survived to the present day shows that they are quite advanced in architecture. In the mosques built in the Late Medieval period, not only worship was performed, but madrasah education was also provided most of the time. In the madrasas built in this period, important scholars of the period came and gave lectures.