Iran ekonomisinde reel efektif döviz kuru ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki (1979-2017)
The relationship between real effective exchange rate and economic growth in the Iranian economy (1979-2017)
Yazar: BEŞİR MÜTEFEKKİR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ CEM KARTAL
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası Ticaret ve İşletmecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Ambargo = Embargo ; Döviz kuru = Exchange rate ; Ekonomik büyüme = Economic growth ; Reel döviz kuru = Real exchange rates ; Uluslararası ticaret = International trade ; İran = Iran

Özet:
Uluslararası ticaretten doğan ödemeler para birimlerinin birbirleriyle değişimini zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk, yabancı para birimlerinin ulusal para birimi cinsinden fiyatının, diğer bir ifadeyle döviz kurlarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Döviz kurları, bir ülkenin ithalat yönünden satın alma gücünü, ihracat yönünden ise rekabet gücünü belirlemektedir. 
Uzun yıllardır uluslararası toplumun ambargolarıyla karşı karşıya kalan İran, döviz kurlarında istikrarın sağlanabilmesi amacıyla sabit döviz kuru rejimini uygulamaktadır. Ancak özellikle son yıllarda İran riyali yabancı para birimleri karşısında aşırı bir değer kaybı yaşamaktadır. İktisat yazınında döviz kurlarında yaşanan bu tür yükselişler, yurtdışı ürünlerin daha pahalı hale gelmesine neden olduğundan ithalatı azaltmakta, yurtiçi ürünlerin daha ucuz hale gelmesine neden olduğundan fiyat ve maliyet avantajıyla ihracatı artırmaktadır. Bu noktada, ihracatı büyük oranda doğal kaynaklardan oluşan, sınırlı düzeyde endüstriyel üretime sahip olan ve ambargolar nedeniyle uluslararası pazarlara erişimde sorunlar yaşayan İran ekonomisinin döviz kuru değişimlerinden nasıl etkilendiği bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde ekonomik büyüme modelleri ele alınacaktır. Bu bağlamda Harrod-Domar, Neoklasik ve içsel büyüme modellerinin varsayım ve işleyişlerine yer verilmektedir. 
Çalışmanın ikinci Bölümünde, döviz kuru kavramının teorik çerçevesi üzerinde durulmaktadır. Son bölümde ise, İran'a ait reel efektif döviz kuru ile Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla değişkenleri arasındaki ilişkinin varlığı ve yönü ekonometrik model yardımıyla incelenmektedir.  İki olgu arasındaki ilişki, neoklasik hipoteze göre, döviz kurunda yaşanan yükselişlerin, diğer bir ifadeyle ülke parasında yaşanan değer kaybının, bu ülkenin toplam ihracatını ve oradan da ekonomik büyümesini artırması yönünde olmalıdır. Fakat ampirik olarak, veriler aracılığıyla saptamaya çalıştığımız bu ilişki İran ekonomisi için anlamlı sonuçlar vermemiştir. Bu çalışmanın bulgularına göre, iki değişken arasında herhangi bir yönde nedensel bir ilişkinin varlığına rastlanmamıştır. Diğer bir ifadeyle, iktisadi olarak İran ekonomisi için döviz kurunda yaşanan değer kaybı bu ülkenin ekonomik büyümesini etkilememektedir. Aynı şekilde, denklemin ters tarafından baktığımızda da, ülkenin ekonomik büyümesi de reel efektif kuru üzerinde herhangi bir etkiye sahip değildir.

Abstract:
Payments arising from international trade necessitate the exchange of currencies with each other. This requirement causes to occur the price of foreign currencies to national currency, in other words, exchange rates. Exchange rates determine the purchasing power of a country in terms of import and its competitiveness in terms of export. 
Iran, which has been faced with the embargoes of the international community for many years, has been implementing the fixed exchange rate regime in order to ensure stability in exchange rates. But in recent years Iranian Rial is experiencing an excessive loss of value against foreign currencies. Such rises in the exchange rates in the economic literature decrease the import since it causes the international products to become more expensive while it increases the export since the advantage of price and cost lead the domestic products to become cheaper. At this point, the subject of this study is how the Iranian economy, which its exports consist mainly of its natural resources, limited industrial production, and had problems in accessing to international markets due to embargoes, was affected by exchange rate volatilities. In the first part of the study; the economic growth models will be discussed. In this context, the assumptions and operations of Harrod-Domar, Neoclassical and intrinsic growth models are included.
The second part of the study mainly focuses on the theoretical framework of the concept of exchange rate. In the last section, the existence and direction of the relationship between the real effective exchange rate of Iran and the Gross Domestic Product variables are examined with the help of the econometric model. According to the neoclassical hypothesis, the relationship between the real effective exchange rate and the Gross Domestic Product should be that the rises in the exchange rate, in other words, the depreciation of the country's currency, increase the total exports and economic growth of this country. But empirically, this relationship, which is tried to be determined through data, is not yield meaningful results for the Iranian economy. According to the findings of this study, no causal relationship is found between the two variables in any direction. In other words, the depreciation in the exchange rate for the Iranian economy does not affect the economic growth of this country. Likewise, when it is been observed at the reverse side of the equation, the economic growth of the country has no effect on the real effective rate.