Türkiye'de İslamcı dergilerin dönemin din anlayışına etkileri: Hilal Dergisi örneği (1958-1993)
The effects of Islamist magazines on the understanding of religion of the period in Turkey: The case of Hilal Magazine (1958-1993)
Yazar: MAHMUT ÇÖPOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM HAKKI İNAL
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Türkiye'de 1900'lü yıllarda Sırât-ı Müstakîm dergisiyle İslâmcı yayıncılık 
başlamıştır. Ancak Cumhuriyetle birlikte İslâmcı dergicilik faaliyetleri
sınırlandırılarak bir müddet devlet kontrolünde tek elden yürütülen bir yayıncılık 
süreci olmuştur. 1945 yılından itibaren Türkiye'de çok partili hayata geçişle birlikte 
İslâmcı dergiler, yeniden aktif yayın hayatına başlamıştır. Toplumun her kesimine 
kolay ve hızlı ulaşılabilmek konusunda dergiler ciddi öneme sahip bir araç olmuştur. 
Bu noktada 1958-1993 yılları arasında 367 sayısıyla Hilâl Dergisi, İslâmcı kamuoyunu 
oluşturma ve İslâmcılık hareketinin de ortaya çıkış amacı olan İslâm dininin ilkeleriyle 
müslüman toplumu ayağa kaldırma ve çağdaş medeniyetlerin seviyesine çıkarma 
fikrinin yayılmasını sağlama konumuyla dikkatleri üzerine çekmiştir. Özellikle de 
dinin öz değerlerini Mevdûdî, Seyyid Kutub, Hasan el-Bennâ, Muhammed İkbal gibi 
öncü şahsiyetler diliyle topluma aktarmak amacıyla ciddi çeviri faaliyeti yapılarak bu 
eserler dergide yayımlanmıştır. Bunun yanında Batılı bazı aydın kesimlerinde 
eserlerinin çevirilerine dergide yer verilmiştir. Devlet yönetimi ile barışçıl bir yayın 
süreci takip eden Hilâl dergisi, temelde toplumsal sorunlara, İslâm dini açısından 
ibadetler ile ilgili hükümlere değinmiştir. İslâm dinine yönelik yapılan eleştirilere 
dergi bünyesinde cevaplar verilerek, İslâm'ın yeniliğe ve modernleşmeye imkân 
sunduğu her fırsatta dile getirilmiştir. Özellikle dergide sürekli olarak komünizm ile 
mücadele de vurgulanmıştır. 
Hilâl dergisinin bu işlevlerinin yanında bir diğer önemli hususta derginin sahibi 
Salih Özcan olmuştur. Özcan, Bediuzzaman Said Nursi'nin "Hariciye Vekilim" diye 
nitelendirdiği, bunun yanında yurtdışına yaptığı gezilerle çeviri faaliyetlerine ciddi 
düzeyde katkı sağlayan bir kişiliğe sahiptir. Ayrıca siyasi kimliği de ön plana 
çıkmaktadır. Netice itibariyle Hilâl dergisi siyasi otoriteyle de uzlaşmacı bir yöntemle 
toplumun nabzını tutan, gündemi yorumlayan bir yayıncılık hayatı sürdürmüştür.
İslâm toplumlarının kalkınmasının, İslâm'ın temel ilkelerinin hayata yansıtılmasıyla
mümkün olacağı savunulmuştur. Bu kapsamda birçok yazar, Hilâl dergisinde yazılar 
kaleme almıştır. Bu yazılardan iktibaslar yapılarak İslâmcı bir derginin içeriği ve 
derginin bulunduğu dönemde toplumun din anlayışına olan etkisi dergide yer verilen 
konuların sıklığına göre analiz yapılarak tahlil edilmeye çalışılmıştır.
Anahtar Sözcükler: İslâmcılık, Salih Özcan, Hilâl Dergisi, Çeviri.

Abstract:
In the 1900s, Islamist publishing began in Turkey with the journal Sırât-ı 
Müstakîm. However, with the Republic, Islamist journalism activities were limited and 
a one-stop publishing process dominated by the state for a while. With the transition 
to multi-party life in Turkey since 1945, Islamist journals had active publication life 
again. Magazines have become an important tool for easy and fast access to all 
segments of society. At this point, Hilâl Magazine, with its 367 issues between 1958-
1993, draws attention with its position to create the Islamist public opinion and to 
spread the idea of raising the Muslim society to the level of contemporary civilizations 
with the principles of the Islamic religion, which is also the purpose of the emergence 
of the Islamism movement. In particular, a serious translation activity was carried out
in order to convey the core values of religion to the society through pioneering 
personalities such as Mevdudi, Seyyid Kutub, Hasan al-Banna, Muhammed İkbal and 
these works were published in the journal. In addition, translations of the works of 
some Western intellectuals were included in the magazine. Hilâl magazine, which 
followed a peaceful publication process with the state administration, touched on 
social problems and the provisions related to worship in terms of the religion of Islam. 
Criticisms of the religion of Islam were answered within the scope of the magazine, 
and it was expressed on all occasions that Islam provided opportunities for innovation 
and modernization. The struggle against communism was also emphasized 
continuously in the magazine.
In addition to these functions of Hilâl magazine, another important issue was 
Salih Özcan, the owner of the magazine. Özcan has a personality with a good level of 
knowledge, which Bediuzzaman Said Nursi describes as "My External Deputy", and 
also contributes significantly to translation activities with his trips abroad. In addition, 
his political identity comes into prominence. As a result, Hilâl magazine has 
maintained a publishing life that keeps the pulse of the society and interprets the 
agenda with a conciliatory method with the political authority. It has been argued that 
the development of Islamic societies will be possible by reflecting the basic principles 
of Islam to life. In this context, many authors have written articles in Hilâl magazine. 
By quoting from these articles, the content of an Islamist journal and its effect on the 
understanding of religion of the society in the period of the journal were analyzed by 
analyzing according to the frequency of the topics included in the journal.
Keywords: Islamism, Salih Özcan, Hilâl Magazine, Translation.