İzmirli İsmail Hakkı'nın İsbat-ı Vacib anlayışı
Proof for the Existence of God according to Izmirli Ismail Hakki
Yazar: AHMET HÜSREV ERDAŞ
Danışman: DOÇ. DR. RIDVAN ÖZDİNÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Allah = God ; Ateizm = Atheism ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; İsbat-ı vacib = Proof of existence of good ; İslamiyet = Islam ; İsmail Hakkı İzmirli = İsmail Hakkı İzmirli

Özet:
Allah'ın varlığı beşeriyetin en esaslı meselesidir. Hemen her dönemde Allah'ın varlığına yönelik ispatlama girişimleri olduğu gibi şüpheler de olmuştur. XIX. yüzyılda Batı felsefesi kaynaklı dinsizlik cereyanları zihinleri meşgul ederek İslam âlemini tehdit etmiştir. Bu fikirler Osmanlı coğrafyasında çok etkili olmuş ve aydın tabakasında çeşitli itikâdî buhranlara sebebiyet vermiştir. İslam toplumunun, içinde bulunduğu bu sıkıntıdan kurtulması gayesiyle, tefsir, fıkıh, kelam gibi ilimlerde tecdid fikri gündeme gelmiştir. Bunlar arasında en çok dikkat çeken teşebbüs "Yeni İlm-i Kelam" hareketi olmuştur. Yeni İlm-i Kelam'dan beklenen en önemli vazife de inkâr fikirlerine karşı Allah'ın varlığının ispat edilmesi yani "İsbat-ı Vacib"tir. Bu dönemde Allah'ın varlığı ile ilgili olarak çeşitli eserler telif edilmiştir. Gerek delil çeşitliliği gerekse metodik yaklaşımıyla meseleyi en kapsamlı şekilde ele almaya çalışanlardan biri de İzmirli İsmail Hakkı'dır (1868–1946). Bu çalışmanın amacı, İzmirli'nin isbat-ı vacib anlayışını tespit etmek, ileri sürdüğü görüşlerin farklı veya benzer cihetlerini ve etkisini ortaya koymaktır. Bu amaçla öncelikle İslam düşüncesindeki temel eserlerden destek alınmış, son dönem Osmanlı ulemasının meseleye yaklaşımları incelenerek mukayeseler yapılmıştır. İzmirli, felsefenin delillerini kelama dâhil etmek suretiyle isbat-ı vacib meselesinde bir farklılık göstermiş fakat zikrettiği deliller umumiyetle nakil ve tercümelerden ibaret olup orijinallik eseri taşımadığı anlaşılmıştır. Netice itibariyle, yeni bir kelam sistemi ve ekol oluşturamayan İzmirli İsmail Hakkı'nın kelam ilminde hususen isbat-ı vacib meselesinde bir yenilik ortaya koyamadığı anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Allah, İsbat-ı Vacib, Yeni İlm-i Kelam, İzmirli İsmail Hakkı, Ateizm.

Abstract:
The existence of God is the most fundamental issue for humankind. In all periods of history, there are a lot of works and arguments in order to prove the existence of God and also along with some suspicions. Especially, in the 19th century, it is seen that some denial movements against the existence of God and atheistic thoughts which have emerged from Western Philosophy reached large masses of people through using power of science and philosophy. These denialist movements had a negative impact on Ottoman intellectuals and among Islamic society. In order to refuse those atheistic ideas some attempts were observed in the Islamic Theology. Among these attempts "New Islamic Theology" movement attracted attention. In this period, theologians developed some special works, and made efforts to prove the existence of God. Izmirli Ismail Hakki (1868-1946) is one of the scholars who made valuable researches in order to prove the existence of God in the concept of New Islamic Theology. The aim of this study is to determine the understanding of Izmirli and find out his opinions in a different or similar way by comparing other Islamic scholars regarding the existence of God and put forward his impacts if any. For this purpose, the study, firstly, is supported by classical Islamic books and then analyses the approach of last period Islamic scholars and makes some comparisons among their proofs. In the case of God's existence, Izmirli differed from other scholars by including philosophical arguments in the scope of classical Islamic theology. However, it can be said that all the arguments he mentioned are mostly translations and retrospective narrations but not original. As a result of the study, it is understood that Izmirli Ismail Hakki, who cannot lead a new ecole or theological system, could not put forward any different idea about renovated Islamic theology regarding the proof for the existence of God.

Keywords: God, Proof for the Existence of God, New Islamic Theology, Izmirli Ismail Hakki, Atheism.