Otizm spektrum bozukluğu tanısı almış çocuğu olan ebeveynlerde sosyal dahil olma, psikolojik iyi oluş ve fiziksel aktiviteye katılım ilişkisi: Bir karma yöntem araştırması
The relationship between social inclusion, psychological well-being, and participation in physical activity among parents of children diagnosed with autism spectrum disorder: A mixed-methods study
Yazar: RIFAT KEREM GÜRKAN
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA KOÇAK
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Spor Yöneticiliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Spor = Sports

Özet:
Günümüzde Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) görülme sıklığı her geçen gün artmakta ve pek çok aile bu durumdan çeşitli şekillerde etkilenmektedir. Bu kapsamda araştırmanın amacı, OSB tanısı almış çocuğu olan ebeveynlerde fiziksel aktiviteye katılım düzeylerinin psikolojik iyi oluşlarına etkisinde sosyal dâhil olmanın aracı rolünün karma yöntem dahilinde incelenmesidir. Araştırma karma araştırma modeline göre tasarlanmıştır. Karma model, nitel ve nicel olarak farklı bir forma sahip olan verileri bir araya getiren bir araştırma tasarımına sahiptir. Araştırmada desen olarak ise karma yöntem desenlerinden açımlayıcı sıralı desen yöntem kullanılmıştır. Araştırmanın nicel kısmında ebeveynlerin sosyal dâhil olmalarının psikolojik iyi oluşları üzerindeki toplam etkisi, fiziksel aktiviteye katılım düzeyinin etkileri incelenmektedir. Araştırmanın çalışma grubunu Ankara'da yaşayan, OSB tanısı almış çocuğu olan ve çocuğu özel eğitim kurumlarından eğitim almakta olan amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yoluyla seçilmiş 249 kadın ve 108 erkek olmak üzere toplamda 356 anne-baba oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak, Sosyal Dâhil Olma Ölçeği (SDOÖ), Psikolojik İyi Oluş Ölçeği (PİOÖ) ve Uluslararası Fiziksel Aktivite Anketi - Kısa Formu (IPAQ-SF) kullanılmıştır. Parametrik testlerin varsayımlarının doğrulanmasının ardından, elde edilen verilerin analizi için bağımsız örneklemler t-testi, ANOVA, MANOVA kullanılmıştır. Araştırma modelinde yer alan değişkenler arasındaki ilişkiyi tespit etmek için Pearson korelasyon analizi yapılmıştır. Son olarak, sosyal dahil olmanın psikolojik iyi oluş ile ilişkisinde fiziksel aktiviteye katılım düzeyinin aracı etkisini aramak için Hayes ve Matthes (2009) tarafından önerilen "PROCESS" makrosundaki regresyon temelli yol analizi SPSS programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çeşitli değişkenler üzerinde SDOÖ, PİOÖ ve fiziksel aktiviteye katılım düzeyi (MET) ortalama puanları üzerinde anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Oluşturulan araştırma modeline göre sosyal dahil olmanın fiziksel aktiviteye katılım düzeyini (a) pozitif yönde ve anlamlı düzeyde yordadığı, sosyal dahil olmanın psikolojik iyi oluş (c) üzerinde anlamlı ve pozitif etkisinin olduğu görülmüştür. Fiziksel aktivite katılım düzeyinin ise psikolojik iyi oluş (b) üzerinde anlamlı ve pozitif etkisinin olduğu tespit edilmiştir Analiz sonuçlarına göre sosyal dahil olmanın psikolojik iyi oluş üzerindeki etkisinde fiziksel aktiviteye katılımın düşük düzeyde aracı bir rolü olduğu tespit edilmiştir. Araştırmanın nitel kısmında ise nitel ve yorumlayıcı paradigma temelinde tasarlanmış bir fenomenolojik çalışma yer almaktadır. Birinci aşamadan farklı olarak bu grupta 10 ebeveyn ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcı ebeveynler amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Verilerin toplanmasında yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Yarı yapılandırılmış görüşme formunun hazırlanmasında nicel verilerden elde edilecek verilerin sonucuna göre yöneltilecek sorular belirlenmiştir. Verilerin analizinde içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Nitel verilerin geçerliğini ve güvenirliğini sağlamak için ise inandırıcılık, aktarılabilirlik, güvenilebilirlik ve doğrulanabilirlik stratejileri kullanılmıştır. Araştırmanın bulgular kısmında 'Ebeveynler ve Serbest Zaman', 'Sosyal Dahil Olma', 'Psikolojik İyi Oluş' ve 'Fiziksel Aktiviteye Katılım' adında 4 adet tema belirlenmiştir. Ebeveynler ve Serbest Zaman teması içerisinde 'serbest zaman tercihleri' başlıklı bir alt tema belirlenmiştir. Sosyal Dahil Olma teması içerisinde 'kolaylaştırıcılar' ve 'engeller' başlıklı 2 alt tema belirlenmiştir. Psikolojik İyi Oluş teması içerisinde 'destekleyici faktörler' ve 'olumsuz faktörler' yer almaktadır. Fiziksel aktiviteye katılımda ise 'kolaylaştırıcılar' ve 'engeller alt temaları bulunmaktadır. Tüm temalar içerisinde toplamda ise 29 adet kod belirlenmiştir. Sonuç olarak, OSB tanısı almış çocuğu olan ebeveynlerin sosyal dahil olmaları, psikolojik iyi oluşları ve fiziksel aktiviteye katılımlarında pek çok olumsuz durumla karşılaştıkları ve bu engelleri aşmak adına mevcut kolaylaştırıcı/destekleyici faktörleri artırarak bu süreçlerden olumlu gelişmeler elde edebilecekleri söylenebilmektedir.
Anahtar Sözcükler: Ebeveynler, Fiziksel aktiviteye katılım düzeyi, Otizm spektrum bozukluğu, Psikolojik iyi oluş, Sosyal dahil olma,

Abstract:
The prevalence of Autism Spectrum Disorder (ASD) is increasing day by day, affecting many families in various ways. In this context, the aim of this study is to investigate the mediating role of social inclusion in the effect of physical activity participation levels on the psychological well-being of parents of children diagnosed with ASD within a mixed-methods framework. The research is designed according to a mixed-method approach, which combines qualitative and quantitative data. Specifically, an explanatory sequential design, one of the mixed-method designs, was used. In the quantitative part of the study, the total effect of social inclusion on the psychological well-being of parents and the effects of participation in physical activity are examined. The study group consists of 356 parents (249 mothers and 108 fathers) living in Ankara, who have children diagnosed with ASD and whose children are receiving education from special education institutions. The participants were selected using criterion sampling, a type of purposive sampling. Data were collected using the Social Inclusion Scale (SIS), the Psychological Well-Being Scale (PWBS), and the International Physical Activity Questionnaire - Short Form (IPAQ-SF). After verifying the assumptions of parametric tests, independent samples t-test, ANOVA, and MANOVA were used for data analysis. To determine the relationships among the variables in the research model, Pearson correlation analysis was conducted. Finally, to investigate the mediating effect of participation in physical activity on the relationship between social inclusion and psychological well-being, a regression-based path analysis using the "PROCESS" macro by Hayes and Matthes (2009) was used in SPSS. Significant differences were found in the mean scores of SIS, PWBS, and the level of participation in physical activity (MET) across various variables. According to the research model, social inclusion positively and significantly predicts the level of participation in physical activity (a). Additionally, social inclusion has a significant and positive effect on psychological well-being (c). Furthermore, the level of participation in physical activity has a significant and positive effect on psychological well-being (b). The analysis results indicate that participation in physical activity plays a low-level mediating role in the effect of social inclusion on psychological well-being. In the qualitative part of the study, a phenomenological approach designed based on a qualitative and interpretive paradigm was used. Unlike the first stage, interviews were conducted with 10 parents in this group. The participating parents were selected using criterion sampling, one of the purposive sampling methods. Semi-structured interview form was used to collect qualitative data. The questions in the semi-structured interview form were determined based on the results of the quantitative data. Content analysis was used to analyze the data. To ensure the validity and reliability of the qualitative data, credibility, transferability, dependability, and confirmability strategies were used. In the findings section of the study, four themes were identified: 'Parents and Leisure Time,' 'Social Inclusion,' 'Psychological Well-Being,' and 'Participation in Physical Activity.' Within the theme of 'Parents and Leisure Time,' a sub-theme titled 'Leisure Time Preferences' was identified. Within the theme of 'Social Inclusion,' two sub-themes titled 'Facilitators' and 'Constraints were identified. The 'Psychological Well-Being' theme included sub-themes 'Supporting Factors' and 'Negative Factors.' For the 'Participation in Physical Activity' theme, the sub-themes were 'Facilitators' and 'Constraints.' A total of 29 codes were identified within all themes. As a result, it can be stated that parents of children diagnosed with ASD encounter many adverse situations in their social inclusion, psychological well-being, and participation in physical activity. However, by enhancing existing facilitators/supporting factors, they can achieve positive developments in overcoming these challenges.
Keywords: Autism spectrum disorder, Level of physical activity participation, Parents, Psychological well being, Social inclusion,