Kentsel mekânın değişim sürecini incelemeye yönelik yöntem önerisi
A method proposal for examining the change process of urban space
Yazar: METE KORHAN ÖZKÖK
Danışman: PROF. DR. ZEKİYE YENEN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Edirne = Edirne ; Edirne-Kaleiçi = Edirne-Kaleiçi ; Kent morfolojisi = Urban morphology ; Kent tarihi = Urban history ; Kentsel mekan = Urban space ; Mekan dizimi analiz yöntemi = Space syntax analysis method ; Sosyo-mekansal etkileşim = Socio-spatial Interaction ; Tarihi kent dokusu = Historical urban tissue ; İnsan-mekan ilişkisi = Human-space relationship

Özet:
Bu çalışma ile kentsel mekândaki tarihsel değişimin, hareketlilik kavramı ve hareketlilik örüntülerinin tespitine yönelik geliştirilen analitik yöntem çerçevesinde incelenmesini amaçlamaktadır. Hareketlilik, fiziksel mekân üzerindeki içsel ve dışsal (sosyal, ekonomik, kültürel, politik vd.) etkenlerin yansımaları ile kavramsallaştırılmış ve bu konudaki teorik görüşler (Mekân Dizimi Teorisi, Yapısalcı Teori) ile birlikte değerlendirilmiştir. İlgili ek literatür taramaları ile kentsel mekandaki hareketliliği etkileyen bileşenler tanımlanmış, sonucunda yöntemin metodolojik kurgusu oluşturulmuştur. Yöntem önerisinin denendiği çalışma alanı olarak Edirne Kaleiçi Bölgesi seçilmiş, belirli dönemler özelinde (1854,1918,1940,1985,2020 yılları) altlık haritalar incelenmiştir. Edirne kenti mekânsal kurgusu geçmişten günümüze birçok farklı dönemin özelliğini, politik-ideolojik, sosyal ve ekonomik etkilerini içermesi bakımından inceleme açısından uygun bir örnek olduğundan hareket tercihlerinin tespitinde sosyo-ekonomik olguların etkisi gözlemlenebilmektedir. Fiziksel yapıda sokak örüntüleri bazlı "doğal hareket" (Mekân Dizimi, Ağ Analizleri-PageRank Algoritması), sosyal, ekonomik ve politik mekân kullanımları bazlı "yönlendirilmiş hareket" (Kentsel Ağ Analizi) analizlerinin sentezi sonucunda sonuç hareketlilik örüntüleri tespit edilmiştir. Örüntüler ilgili dönem tarihi kayıtları ile karşılaştırılmış, ek olarak korelasyon, regresyon testleri ile değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın ana tespitlerinden biri -tarihi kayıtlar ile görülen uyum doğrultusunda- kentsel mekândaki değişimin hareketlilik örüntüleri ile okunabileceği, geliştirilen öneri yöntemin tutarlı bir analitik çerçeve sunduğu şeklindedir. Kurgulanan bu yöntem yaklaşımının; birçok farklı niteliği "hareket" kavramı altında bütünleştirmesi ve sorgulanabilir hale getirmesi açısından literatüre katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
This study aims to examine the historical change in urban space within the concept of movement and the framework of the analytical method developed to determine patterns of human movement. The movement was conceptualized with reflections of internal and external (social, economic, cultural, political, etc.) factors on physical space and evaluated together with theoretical views on this subject (Space Syntax, Structuration Theory). With the additional literature reviews, the components affecting the movement in the urban space were defined, and as a result, a constructive methodology was generated. Edirne Kaleiçi District was chosen as the study area where the proposal for methodology was tested, and base maps were examined for certain periods (for the years 1854,1918,1940,1985,2020). Edirne proves to be an appropriate case given that the spatial construct of the city bears the characteristics and the political-ideological, social, and economic impacts from different periods throughout history, thereby making the effect of socio-economic factors observable on the detection of movement preferences. As a result of the synthesis of "natural movement" (Space Syntax, Network Analysis-PageRank Algorithm) based on street patterns in physical space, and "directed movement" (Urban Network Analysis) based on social, economic, and political space uses, the resulting movement patterns were determined. The patterns were compared with the historical records of the relevant period, and in addition, evaluations were made with correlation and regression tests. One of the main determinations of the study is that -in line with the consistency seen with historical records- the change in urban space can be read with movement patterns, and the developed method offers a coherent analytical framework. This methodological approach will contribute to the literature because it will help integrate many different attributes under the concept of "movement" and make them questionable.