Coğrafi bilgi sistemleri tabanlı çok kriterli karar analizi ile giresun ili dereli ilçesinin taşkın duyarlılık analizi
Flood susceptibility analysis of dereli district in giresun province with multi-criteria decision analysis based on geographical information systems
Yazar: BİLGE KÖROĞLU
Danışman: PROF. DR. HALİL AKINCI
Artvin Çoruh Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Harita Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Harita Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Jeodezi ve Fotogrametri = Geodesy and Photogrammetry

Özet:
Dünya üzerinde birçok şehir, hızlı ve plansız kentleşme, dere yataklarının yapılaşmaya açılması ve dereler üzerinde kesiti yetersiz köprü ve menfezlerin yapılması gibi çeşitli nedenlerden dolayı taşkınlarla baş etmek zorunda kalmaktadır. Taşkınlar genellikle arkasında büyük maddi hasarlar bırakmakta, can ve mal kayıplarına neden olmaktadır. Taşkınların neden olduğu zararları azaltabilmek için taşkına duyarlı alanlar belirlenmeli ve bu alanlarda çeşitli mühendislik önlemleri alınmalıdır. Bu amaçla üretilen en önemli verilerden biri de taşkın duyarlılık haritalarıdır. Bu haritalar, taşkınlara eğilimli alanları ya da gelecekte taşkın olayından etkilenebilecek alanları gösteren haritalardır. Bu tez çalışmasında, Çok Kriterli Karar Analizi (ÇKKA) yöntemlerinden biri olan Analitik Hiyerarşi Proses (AHP) yöntemi kullanılarak Giresun'un Dereli ilçesinin taşkın duyarlılık haritası üretilmiştir. AHP yöntemi ile taşkın duyarlılık haritasının üretilmesinde literatürde yaygın olarak kullanıldığı tespit edilen 10 faktör (yağış, eğim, yükseklik, akarsu ağına uzaklık, arazi örtüsü, akış birikimi, drenaj yoğunluğu, topografik nemlilik indeksi, jeoloji/litoloji ve bakı) kullanılmıştır. Üretilen taşkın duyarlılık haritası "çok düşük, düşük, orta, yüksek ve çok yüksek" derecede taşkına duyarlı alanları gösteren 5 sınıf içermektedir. Bu sınıflandırmaya göre çalışma alanının yaklaşık %1'inin yüksek veya çok yüksek derecede taşkına duyarlı olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte, burada vurgulanması gereken önemli çıktılardan birisinin ise Dereli ilçe merkezinin yüksek veya çok yüksek derecede taşkına duyarlı alanda kaldığının belirlenmiş olmasıdır. Üretilen taşkın duyarlılık haritası, ilçede 22 Ağustos 2020 tarihinde yaşanan taşkın envanteriyle karşılaştırılmış ve duyarlılık haritasının bu envanterle %80 düzeyinde uyum gösterdiği tespit edilmiştir. Bu nedenle, üretilen taşkın duyarlılık haritasının taşkın zararlarını azaltmak için karar vericilere yol gösterebileceği sonucuna varılmıştır.

Abstract:
Many cities around the world have to cope with floods due to various reasons such as rapid and unplanned urbanization, opening of stream beds for construction, and construction of bridges and culverts with insufficient cross-sections on streams. Floods usually leave behind great material damage and cause loss of life and property. In order to reduce the damages caused by floods, flood-susceptible areas should be determined and various engineering measures should be taken in these areas. One of the most important data produced for this purpose is flood susceptibility maps. These maps show areas prone to flooding or areas that may be affected by a flood event in the future. In this thesis, a flood susceptibility map of Dereli district of Giresun was produced by using the Analytical Hierarchy Process (AHP) method, which is one of the Multi-Criteria Decision Analysis (MCDA) methods. Ten factors (precipitation, slope, elevation, distance to the river network, land cover, flow accumulation, drainage density, topographic wetness index (TWI), geology/lithology and aspect) widely utilized in the literature were also used in this study to produce the flood susceptibility map with the AHP method. The generated flood susceptibility map includes 5 classes showing "very low, low, moderate, high and very high" flood-susceptible areas. According to this classification, it has been determined that approximately 1% of the study area is susceptible to high or very high flooding. Furthermore, it has been discovered that the district center of Dereli is located in a location with high or very high flood sensitivity, which is one of the major outcomes that should be highlighted here. The produced flood susceptibility map was compared with the flood inventory experienced in the district on August 22, 2020, and it was determined that the susceptibility map was 80% compatible with this inventory. Therefore, it was concluded that the produced flood susceptibility map can guide decision makers to reduce flood damages.