Üreme teknolojileri bağlamında anneliğin yapı bozumu: Taşıyıcı annelik
Deconstruction of motherhood in the context of reproductive technologies surrogacy
Yazar: ÖZLEM TÜRKDOĞAN
Danışman: PROF. DR. ÇAĞLAYAN KOVANLIKAYA
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Yardımcı üreme tekniklerinden biri olan taşıyıcı annelik; üremenin üretime dönüştürüldüğü, küresel anlamda yapılandırıldığı bir alan olup çocuk doğuramayan kadınların başka kadınların rahimlerini kiralaması şeklinde gerçekleşir. Taşıyıcı annelikle annelik, babalık, aile gibi patriyarkanın temel kurucu unsurları ve bu kavramlara ait dil de yapı bozuma uğrar. Ulus ötesi sermaye ile belli ekonomik statüye sahip kadınların ulaşabildiği ve taşıyıcı annenin de bu ekonomik statüye sahip olmaması nedeniyle taşıyıcı annelik yöntemi eşitsiz, kapitalist, cinsiyetçi bir sömürü düzeninin işlemesine sebep olur ve ayrıca patriyarkayı birçok açıdan kırılmalara uğratsa da annelik, aile gibi kavramaları yeniden inşa edip yeniden üretir. "Sosyolojik olarak taşıyıcı annelik nereye düşer?" sorusu çerçevesinde yapılan bu çalışmada patriyarka kurgusu içinde üretilmiş anneliği ele alıp, taşıyıcı annelikle kadın bedenin metalaştırıldığı, denetlenip düzenlendiği ve forma sokulduğu gerçeğinden hareketle hukuki çerçevesi net olmayan taşıyıcı anneliğin mülkiyet hakkından yaşam hakkına, kadın haklarından çocuk haklarına çeşitli sorunları beraberinde getirdiği söylenebilir. 
Bu çalışma ile hem taşıyıcı annelerin hem de gönüllü ebeveynlerin toplumsal baskı altına olduğu görülmüştür. Bunlara ek olarak gebelik, annelik ve aile oluşumuna üreme teknolojilerinin etkisi, yaşamın bir tüpte veya bir laboratuvarda başlayıp yapay rahim tesislerine uzanan bir teknolojiyle devam edebilme potansiyeli taşıdığı da bu çalışma da tartışılmıştır. Tüp bebek tedavilerinin çok önemli bir kırılma oluşturduğu bu teknolojik gelişmeler artık bedensiz, parçalı bedenli annelik gibi bir oluşuma doğru ilerlemektedir.
Bu çalışmayla gönüllü annelik için parçalı annelik ve taşıyıcı annelik içinse tampon annelik gibi iki ayrı kavramsallaştırma yapılmış ve tartışılmış, babalık için ise hukuksal baba, formal baba gibi kavramlar önerilmiştir. Bu kavramsal öneride amacımız yapı bozuma uğrayan kavramları bir üreme teknolojisi olan taşıyıcı anneliğin dönüştürdüğü gerçeğine dikkat çekmektir. 
Ayrıca taşıyıcı annelikle kadınlar rahimlerine ve taşıdıkları cenine bir yabancılaşma yaşarken doğacak çocuğun ise birden fazla ebeveyni olma durumu söz konusudur. Çocuğun üstün yararı bakımından ele alınması gereken bu durumda çocuklar arasında bir eşitsizlik oluşturma potansiyeli vardır. Tam da bu nedenle ulus ötesi sermayenin işlediği bu alanda taşıyıcı annelerin, gönüllü ebeveynlerin ve çocuğun onurunun, haklarının eşit ve adil bir perspektifle ele alınması gereklidir. 

Anahtar Kelimler: Taşıyıcı Annelik, Yapı Bozum, Üreme Teknolojileri, Annelik, Tıbbileştirme

Abstract:
Surrogacy, one of the assisted reproductive techniques, is an area where reproduction is transformed into production and structured globally, and it takes place in the form of women who cannot bear children by renting the wombs of other women. With surrogacy, the basic constitutive norms of patriarchy such as motherhood, fatherhood, family, and the language of these concepts have also been deconstructed. Because it is accessible to women with a certain economic status through transnational capital, and because the surrogate mother does not have this economic status, it allows an unequal, capitalist sexist order of exploitation to operate. Although it breaks patriarchy in many ways, it reconstructs and reproduces concepts such as motherhood and family. In this study, which is conducted within the framework of the question "Where does surrogacy fall sociologically?", surrogacy deals with motherhood produced within the fiction of patriarchy, and based on the fact that the female body is commodified, controlled, regulated and shaped, it can be said that it raises various issues of the right to property, the right to life, women's rights, and children's rights, whose legal framework is not clear. 
This study has shown that both surrogate mothers and voluntary parents are under social pressure. It also discusses the impact of reproductive technologies on pregnancy, motherhood, and the family, and the potential for life to begin in a tube or a laboratory and continue with a technology that extends to artificial womb facilities. These technological developments, in which IVF treatments represent a very important break, are now moving towards a formation such as disembodied motherhood.
This study discusses two different concepts such as fragmented motherhood for voluntary motherhood and buffer motherhood for surrogacy and proposes concepts such as legal father and formal father for fatherhood. This conceptual proposal aims to show that surrogacy, as a reproductive technology, transforms deconstructed concepts., as a reproductive technology, transforms deconstructed concepts.
In surrogacy, women experience alienation from their wombs and the fetuses they carry, while the child to be born may have more than one parent. This situation, which should be considered in terms of the best interests of the child, has the potential to create inequality among children. For this very reason, surrogate mothers, voluntary parents, and the dignity and rights of the child should be addressed from an equal and fair perspective in this area where transnational capital operates.

Keywords: Surrogacy, Deconstruction, Reproductive Technologies, Motherhood,
Medicalization