Özel program ve proje uygulayan mesleki ve teknik Anadolu liselerinde görev yapan öğretmenlerin psikolojik sözleşmeye ilişkin görüşleri
The views of teachers working in vocational and technical Anatolian high schools implementing special programs and projects on psychological contract
Yazar: FATMA NUR BAYCAN
Danışman: DOÇ. DR. AHMET FARUK LEVENT
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Psikolojik sözleşmeler; iş ortamlarında yasal sözleşmelerde yer almayan, daha çok kişilerin zihinlerinde oluşturdukları beklentileri ve yükümlülükleri içeren sözleşmelerdir.   Modern çalışma hayatında yasal sözleşmeler yetersiz kalırken psikolojik sözleşmelerin önem kazandığı görülmektedir. Psikolojik sözleşmeler çalışma hayatının her alanında görülmekle birlikte bu çalışmada psikolojik sözleşmelerin eğitim boyutu ele alınmıştır. Okul yöneticisi ile öğretmenler arasında oluşan psikolojik sözleşmelerin incelenmesi eğitim kurumlarındaki işleyişe ve ilişkilere ayna tutması bakımından önemli görülmüştür. Bu araştırmanın amacı Özel Program ve Proje Uygulayan Mesleki ve Teknik Anadolu Liselerinde görev yapan öğretmenlerin psikolojik sözleşmeye ilişkin görüşlerinin incelenmesidir.
Araştırmanın çalışma grubunu 2022-2023 eğitim-öğretim yılında İstanbul ilinde Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Özel Program ve Proje Uygulayan Mesleki ve Teknik Anadolu Liselerinde görev yapan 23 öğretmen oluşturmuştur. Araştırmaya en fazla katkı sağlayacak öğretmenlerin seçilebilmesi amacıyla amaçlı örnekleme yöntemlerinden maksimum çeşitlilik örneklemesi, araştırmaya katılan öğretmenlerin görüşlerini derinlemesine inceleyebilmek için nitel araştırma yöntemlerinden olgubilim deseni kullanılmıştır. Görüşme tekniğinin kullanıldığı bu çalışmada katılımcılara yarı yapılandırılmış görüşme formundaki açık uçlu sorular yöneltilmiş, katılımcıların izniyle tüm görüşmeler ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmış ve elde edilen veriler içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir.
Elde edilen bulgulara göre araştırmaya katılan öğretmenlerin en fazla adalet ve takdir edilme beklentisinde oldukları ancak az sayıda öğretmenin bu beklentilerinin karşılandığı; buna rağmen bireysel isteklerin karşılanması ve okulda çeşitli imkanların sağlanması sebebiyle öğretmenlerin çoğunun olumlu psikolojik sözleşme oluşturduğu belirlenmiştir. Öğretmenlerin psikolojik sözleşmelerinin takdir edilme, adalet, imkanlar sağlanması, bireysel isteklerin karşılanması gibi farklı şekillerde oluştuğu görülmektedir. Dolayısıyla bu çalışmada her bireyin kendine ait bir psikolojik sözleşmesi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Aynı okulda çalışan öğretmenlerin farklı psikolojik sözleşmeler oluşturabileceği görülmüştür. Beklentilerin zaman içindeki değişimi incelendiğinde öğretmenlerin çoğunun beklentilerinin azalma eğiliminde olduğu, bazı öğretmenlerin daha fazla beklenti içerisine girdiği belirlenmiştir. Araştırmanın bir başka sonucu da psikolojik sözleşme ihlali yaşayan öğretmenler de dahil olmak üzere öğretmenlerin okul aidiyetlerinin yüksek olmasıdır. Öğretmenlerin okul çevresi, öğretmen arkadaşları ve öğrencileri sebebiyle okul yöneticisiyle olumlu psikolojik sözleşme oluşturmasa bile okuldan ayrılma fikrinde olmadığı; beklentilerin manevi yönde olması bakımından ise ilişkisel sözleşmeler oluşturulduğu görülmüştür. Araştırmaya katılan öğretmenlerin okullarda olumlu psikolojik sözleşmelerin oluşabilmesi için en fazla dile getirdikleri öneri ise okul yöneticisi atamalarının liyakat ilkesine uygun olarak yapılmasıdır.
Anahtar Kelimeler: Psikolojik Sözleşme, Mesleki ve Teknik Eğitim, Proje Okulu

Abstract:
Psychological contracts are agreements that are not explicitly outlined in legal contracts within business environments; instead, they encompass the expectations and obligations that individuals develop in their minds. In contemporary working life, psychological contracts have gained significance as legal contracts alone may prove insufficient. While psychological contracts manifest in various professional spheres, this study concentrates on the educational aspect of these contracts. The examination of psychological contracts between school administrators and teachers is deemed crucial for reflecting the functioning and relationships within educational institutions. The study aims to examine the views of teachers working in Vocational and Technical Anatolian High Schools Implementing Special Programs and Projects on psychological contract.
The research's study group comprised 23 teachers employed in Vocational and Technical Anatolian High Schools implementing Special Programs and Projects under the Ministry of National Education in Istanbul during the 2022-2023 academic year. Maximum diversity sampling, a purposeful sampling method, was employed to select teachers who could provide valuable contributions to the research. The phenomenology design, a qualitative research method, was chosen to delve into the perspectives of the participating teachers thoroughly. In this study, utilizing the interview technique, participants were asked open-ended questions using a semi-structured interview form. All interviews were recorded with participants' permission using a voice recorder. The obtained data were subsequently analyzed through the content analysis method.
The findings of the study revealed that participating teachers held the highest expectations for justice and appreciation, yet only a few reported that these expectations were met. However, a majority of teachers formed positive psychological contracts, attributing them to the fulfillment of individual requests and the provision of various opportunities within the school. The study identified diverse factors contributing to the formation of teachers' psychological contracts, including appreciation, justice, opportunities, and the meeting of individual requests. Consequently, the conclusion drawn from this research emphasizes the personalized nature of each individual's psychological contract. Notably, it was observed that teachers working in the same school could develop distinct psychological contracts. An analysis of changing expectations over time indicated a general tendency among most teachers for expectations to decrease, while some teachers maintained or increased their expectations. Additionally, the study found high levels of school belonging among teachers, even in cases where a breach of the psychological contract was reported. Teachers expressed a reluctance to leave the school, attributing this sentiment to the overall school environment, fellow teachers, and students. The study also highlighted the formation of relational contracts, particularly concerning spiritual expectations. A prevalent suggestion from participating teachers for fostering positive psychological contracts in schools was the importance of appointing school administrators based on the principle of merit.
Keywords: Psychological Contract, Vocational and Technical Education, Project School