Türkiye'de otomotiv sektöründe doğrudan yabancı sermaye yatırımı ve bölgesel istihdam profilindeki değişim
Foreign direct investment and change in regional employment profile in the automotive sector in Turkey
Yazar: OKTAY KAAN HÜGÜL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ CEVAT BİLGİN
Bursa Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Uluslararası Ekonomi Politikası Ana Bilim Dalı / Uluslararası Ekonomi Politikası Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ekonomi = Economics ; Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations ; İşletme = Business Administration
Dizin: Doğrudan yabancı sermaye yatırımları = Foreign direct investments ; Otomotiv = Automotive ; Otomotiv sektörü = Automotive sector ; Yabancı sermaye yatırımları = Foreign capital investments ; Yatırımlar = Investments ; İstihdam = Employment ; İstihdam politikaları = Employment policies

Özet:
Türkiye'de sanayinin gelişimine bakıldığında Türk Otomotiv Ana Sanayi'nde
doğrudan yabancı sermaye yatırımları son derece önemli bir yer tutmaktadır.
Çalışmamızın özeti olarak geriye doğru bir okuma yapılacak olur ise, 10 ar yıllık
dönemler halinde ekonomi politikalarında denemeler yapıldığı ve otomotiv alanındaki
girişimlerin önce devlet kontrolünde ilerlediği daha sonra ise, liberalleşme denemeleri
ile özel teşebbüsün "Doğrudan Yabancı Sermaye" olarak kendisini Türk Otomotiv
Ana Sanayi içerisinde var etmeye başladığı görülecektir. Ancak, kronolojik sürece
değinmeden önce, Türk iktisadı içerisinde izlenen sanayi ve iktisat politikalarına bağlı
yaşanan gelişmelere zemin hazırlayan iktisadi ve çevresel olaylara dair Küreselleşen
Ekonomik Çerçeve, Ekonomi Politikaları, Yabancı Sermaye Yatırımı Olgusu ve
İstihdam ve Ekonomik Büyüme İlişkisi başlıkları altında açıklanmış olan teorik arka
plana değinmek gerekecektir. Bu bağlamda, Küreselleşmenin ekonomi alanında öne
çıkan bir unsur olduğu görülmektedir. Ekonomik anlamda küreselleşme, ticari ve mali
aktivitelerin sınırlardan bağımsız olarak genişlemesi ve sermaye akışının
yoğunlaşması olarak değerlendirilmektedir. Gelişen sermaye hacmi ile araştırma
alanlarına yatırım yapılması mümkün hale gelmektedir. Sürekli sermaye tarafından
destek bulan araştırma faaliyetleri ticari hayat içerisinde rekabetin boyutunu da
değiştirmektedir. Gelişen AR-GE yatırımları neticesinde artan karlılık ve üretim
maliyetlerindeki azalma piyasaları rekabete daha açık hale getirmektedir. Bu noktada
sermayenin hareketliliği ve esnekliği önemli rol üstlenmektedir. Sermayenin esnekliği
ve farklı bölgelere ulaşabilmesi noktasında menşei ve hedef pazarlarda hakim bulunan
"Ekonomi Politikalarının" önemli etkisi olduğu bilinmektedir. Bu çerçevede, liberal
ekonomik uygulamaların neticesine bağlı olarak ticaretin önündeki vergi engellerinin
kaldırılması ile hedef pazarda teşvik edilen doğrudan yabancı sermayenin yerli
üreticiler karşısında gerek ortaklık kurarak gerekse tek başına kendisini
gösterebilmesinin önü açılmaktadır. Liberal uygulamaların yarattığı teşvik ile
doğrudan yabancı sermaye aracılığı ile hareketliliği artan sermaye küreselleşme
yönünde önemli bir adım atmış olmaktadır. Esnekliği artan ve gelişen sermayenin
neticesinde istihdamın artması ve iş hacminin sürekli olarak büyümesi
beklenmektedir. Sermayenin genişlemesinin Ekonomi içerisinde büyüme "Nominal
Büyüme" ve "Reel Büyüme " olarak kendisini göstermesi beklenmektedir.
Çalışmamızın kapsamı içerisinde doğrudan yabancı sermaye yatırımları çerçevesinde
Türk Otomotiv Ana Sanayi içerisinde gelişen ekonomik büyüme ve istihdam ilişkisi
bu noktada önemli yer tutmaktadır. Bu sebeple, yabancı sermayenin Türkiye
ekonomisi içerisinde varlığının ortaya çıkışı üzerine net bir yargıya varabilmek için Türkiye ekonomisin kısa geçmişine göz atmak germektedir. Bu bakışa göre Türk
iktisadının ilerleyişinin Doğrudan Yabancı Sermaye ile ilişkili olarak geçmişi
dönemsel zeminde; "Kuruluş Dönemi ve Türk İktisadi Yapısının Yeniden
Tasarlanması, Korumacı Devlet Politikaları ve Kalkınma Dönemi (1932-1948),
İthal İkame Dönemi (1950-1980), Küreselleşme ve Finansal Serbesti Dönemi (1980-
2010) ve 2011-2020 Dönemi" olarak sıralanabilmektedir. Kuruluş Dönemi ve Türk
İktisadi Yapısının Yeniden Tasarlanması dikkate alındığında, 1923 yılı ve sonrasında
yeni kurulan cumhuriyetin sanayisinin yapılandırılmasına yönelik girişimlerin
şekillendirilmesi ve özel sektörün gelişimine verilen desteğin sağlanmasına dair geçen
süreç, Türk iktisadi yapısının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Ancak, Batı
gelişmiş olan sanayi kuruluşlarının ve sanayi örgütlenmelerine kıyasla eksik olan
tecrübe ve kaynaklar sebebi ile süreç içerisindeki belirleyici misyon devlet yatırımları
tarafından üstlenilmiştir. Bu çerçevede 1923 yılında 2. Teşviki Sanayi Kanunu
düzenlenmiş ve yabancı sermayenin ekonomik yapı içerisindeki faaliyetleri kontrol
altına alınmaya çalışılmıştır. Bu şekilde, henüz tecrübe aşamasında bulunan yerli
yatırımın yabancı rakipleri karşısındaki rekabet kabiliyetinin sürdürülebilirliği
amaçlanmıştır. Bu girişimin ana sebebi olarak 1915 yılında (1. Teşvik-i Sanayi
Kanunu ) yerli yatırımın sektörel dağılım içerisindeki geri planda bulunan konumunun
etkili olduğu görülmektedir. 1. Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun yürürlüğe girmesi ile her
ne kadar işletme sayısında olumlu yönde artış görülmüş olsa da yerli sermayenin geri
planda seyreden durumu 2. Teşvik-i Sanayi Kanunun gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.
Devam eden süreç içerisinde, gelişen 1929 Büyük Buhran ve yürürlüğe giren Türk
Lirası'nı Koruma Kanunu ile 1923 yılında 1932 yılına kadar süreç içerisinde
uygulanan ekonomi politikalarının liberal uygulamalardan uzaklaşmaya başladığı
görülmektedir. Korumacı Devlet Politikaları ve Kalkınma Dönemi (1932-1948)
içerisinde hissedilen Büyük Buhran sonrası tarım ürünlerinin getirisinde gelişen düşüş
ile oluşan ekonomik sıkıntılar ve yerli sermayenin durumu devletin aktif müdahalesini
zorunlu hale getirmiştir. 1929 yılında gümrük vergileri üzerinde uygulanan
sınırlamanın sona ermesi ile kendi kendine yetebilecek bir ekonomik yapının inşasını
mümkün hale getirmiştir. Gümrük vergilerinin sınırlandırılmasının sona ermesi ile 2.
Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun etkileri yerli girişimler üzerinde daha belirgin olarak
görülmeye başlanmıştır. Ancak, 1939 yılına kadar olan ilerleyen dönemde Karma
Ekonomik Model ile sayısı artmaya başlayan yerli sermaye girişimlerinin karşısında
devlet firmalarının da sayılarının artmaya başlaması özel sektörün baskılamasına
sebep olmuştur. 2. Dünya Savaşı'nın yaklaşması ve savaş sonrasında yaşanan 46
Devalüasyonu ise sınırlı olarak gelişimi sağlanmış olan özel teşebbüsün küçülmesinin
ek sebepleri olarak görülmüşlerdir. İthal İkame Dönemi (1950-1980) içerisinde ise
Türk Ekonomisi içerisinde İthal İkame anlayışı ile özel sektörün desteklenmesi
amaçlanmıştır. Bu yeni strateji ile Koç Grubu ,Sabancı Grubu ve Eczacıbaşı gibi şirket
gruplarının otomotiv sanayii içerisindeki özel teşebbüsler olarak ortaya çıktığı
görülmüştür. Süreç içerisinde teknoloji üretimi yerine teknoloji ithalatının artmasına
yol açılmış ve hedeflenen yerli sanayi yabancı girişimlerin yerli sermaye ortaklıkları
ile montaj hatları durumuna gelmesine sebep olunmuştur. Küreselleşme ve Finansal
Serbesti Dönemi (1980-2010)'ne gelindiğinde ise bu sürecin Türk Ekonomisinde yeni
bir dönüşümün fiilen başladığı yıllar olarak bilinmektedir. 80'li yıllar öncesine kadar
ithal mallara karşı uygulanan korumacı politikalar bu dönem içerisinde tersine dönmüş
ve ithal serbestinin uygulamaya alınması ile gümrük kotaları ve diğer bariyerler
ticaretin önünden kaldırılmıştır. Bu şekilde herhangi bir denetime takılmaksızın ve bir
müdahaleye maruz kalmaksızın yabancı sermayenin iç piyasaya nüfuz etmesinin önü
açılmıştır. Yeni gelişen liberal uygulamaların neticesinde ortaya çıkması beklenen rekabet ortamının ticareti ve neticesinde sanayiyi büyüteceğine inanılmıştır. 1980
yılından 2009 yılına kadar geçen süreç içerisinde dış ticaret katlanarak artmıştır. 2009
yılında yaşanan Euro Krizi ile sanayinin tüm alanlarının daraldığı izlenmiştir. Bu
dönemi takip eden 2011-2020 Dönemi temel olarak Türkiye'de olduğu kadar tüm
Dünya'da da bir toparlanma süreci olarak görülmüştür. Ancak bu dönem içerisinde de
genel olarak Türk ekonomisin deki dış ticaret açığının kapanmadığı ve daha önceki
dönemlerde de olduğu gibi ithalatın ihracatın önünde seyrettiği görülmektedir.
Yukarıda bahsi geçen dönemlerin tamamına bakıldığında, özel teşebbüsün ve
sermayenin Türk ekonomisi içerisindeki konumunun belirlenme sürecinin 1923
yılından 2010 yılına kadar uygulanan çeşitli ekonomi politikaları ile şekillendirilmeye
çalışıldığı görülmektedir. Ekonomi politikalarının uygulanmasına Doğrudan Yabancı
Sermaye açısından bakıldığında ise, gerçek anlamda liberal politikaların
uygulanmasının miladı olarak 1946 yılı ve 46 Devalüasyonu sonraları
görülebilmektedir. 1946 sonrasında varlığına müsaade edilen ve yerli yatırımların
ortaklıkları ile pazara nüfuz eden yabancı firmaların temsilcilikleri her alanda olduğu
gibi yeni oluşan Türk Otomotiv Ana Sanayii içerisinde de kendilerini göstermeye
başlamıştır. İthal ikame dönemi ile 1960 yılında Ford Otosan Fabrikası, 1966 yılında
M.A.N Otobüs Fabrikası, 1967'de Mercedes Benz Otobüs Fabrikası, 1968 yılında
Tofaş Türk Otomobil Fabrikası ve 1969 yılında Renault Otomobil Fabrikası açılmıştır.
Faaliyete geçen bu tesisler istihdamı yarattıkları çevreler içerisinde sosyal dokunun
yeniden şekillenmesine katkı sağlamışlardır. Bu tesislerin çatısı altında istihdam edilen
çalışanlar, çalışmamızın içeriğinde İşçi, Büro Çalışanı, Yönetici, Mühendis ve
Yönetici Mühendis başlıkları altına genel profiller olarak sınıflandırılarak, 2000-2020
yıllarına göre istihdam oranlarının değişimi dikkate alınmıştır. OSD kaynakları
kullanılarak derlenen işbu veriler, her grubun bir önceki yıllar ile kıyaslanarak
doğrudan yabancı sermaye desteği ile tesis edilen otomotiv ana sanayi
kuruluşlarındaki çalışan profilinin değişimi ortaya koymak için kullanılmıştır. Bu
şekilde ilgili otomotiv ana sanayi kuruluşlarının konumlandırıldıkları bölgelerdeki
istihdama olan katkıları grafik ve tablolar üzerinde gösterilerek izah edilmeye
çalışılmıştır. Çalışmamızın amacı olarak, 1923 yılından itibaren izlenen ekonomi
politikalarının Türk Otomotiv Ana Sanayi'ne olan etkilerini doğrudan yabancı
sermaye çerçevesinde göstermek ve izlenen politikalar neticesinde oluşan yabancı
sermaye yoğunluğunun Türk Otomotiv Ana Sanayi'nin bölgesel istihdamının
şekillenmesinde kendisini nasıl gösterdiğinin analizi olarak tanımlanabilmektedir.
Çalışmamız içerisinde doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının ülke ekonomisine
nüfuz edene kadar geçen süredeki ekonomik ve siyasi süreçlerin çıktıları ve uygulanan
stratejilerin teorik ar kaplanları üzerine değinilmektedir. Bu teorik ve pratik
uygulamaların sonucunda, doğrudan yabancı sermaye katkısı ile faaliyette bulunan
otomotiv ana sanayi firmalarının çatısı altında istihdam edilen meslek profillerinin
bölgesel istihdam içerisinde yıllara göre değişimi ve 2020 yılı itibari ile durumu ele
alınmaktadır.

Abstract:
Looking at the development of the industry in Turkey, foreign direct investments have
an extremely important place in the Turkish Automotive Main Industry. If a backward
reading is to be made as a summary of our study, it is seen that the economic policies
were tried in 10-year periods and the initiatives in the automotive field were first under
the control of the state, and then, with the liberalization trials, the private enterprise
found itself in the Turkish Automotive Main Industry as "Foreign Direct Capital". will
start to appear. However, before mentioning the chronological process, it will be
necessary to mention the theoretical background, which is explained under the
headings of the Globalizing Economic Framework, Economic Policies, Foreign
Capital Investment Phenomenon and the Relationship between Employment and
Economic Growth, regarding the economic and environmental events that pave the
way for the developments in the Turkish economy due to the industrial and economic
policies. . In this context, it is seen that Globalization is a prominent factor in the field
of economy. In economic terms, globalization is considered as the expansion of
commercial and financial activities independent of borders and the intensification of
capital flows. With the developing capital volume, it becomes possible to invest in
research areas. Research activities, which are constantly supported by capital, also
change the size of competition in commercial life. Increasing profitability as a result
of developing R&D investments and decreasing production costs make the markets
more open to competition. At this point, the mobility and flexibility of the capital play
an important role. It is known that the "Economic Policies", which dominate the origin
and target markets, have a significant impact on the flexibility of capital and its ability
to reach different regions. In this framework, with the removal of tax barriers in front
of trade, depending on the result of liberal economic practices, the way for foreign
direct capital encouraged in the target market to show itself against domestic producers
either by establishing partnerships or by itself is cleared. With the incentive created by
liberal practices, capital, whose mobility has increased through foreign direct capital,
has taken an important step towards globalization. As a result of increasing flexibility
and developing capital, employment is expected to increase and business volume is
expected to grow continuously. It is expected that the expansion of capital will show
itself as growth "Nominal Growth" and "Real Growth" in the economy. Within the
scope of our study, the relationship between economic growth and employment in the
Turkish Automotive Main Industry within the framework of foreign direct investments
has an important place at this point. For this reason, it is necessary to take a look at the
short history of the Turkish economy in order to come to a clear judgment on the
emergence of foreign capital in the Turkish economy. According to this point of view,
the history of the progress of the Turkish economy in relation to Foreign Direct Capital
is on a periodic basis; It can be listed as "The Establishment Period and the Redesign
of the Turkish Economic Structure, the Protectionist State Policies and the
Development Period (1932-1948), the Import Substitution Period (1950-1980), the
Globalization and Financial Liberalization Period (1980-2010) and the 2011-2020
Period". Considering the Establishment Period and the Redesign of the Turkish
Economic Structure, the process of shaping the initiatives for the restructuring of the
industry of the newly established republic in 1923 and after and providing the support given to the development of the private sector played an important role in the shaping
of the Turkish economic structure. However, due to the lack of experience and
resources compared to the western developed industrial establishments and industrial
organizations, the decisive mission in the process was undertaken by state investments.
In this framework, the Second Incentive Industry Law was issued in 1923 and the
activities of foreign capital in the economic structure were tried to be controlled. In
this way, it is aimed to sustain the competitiveness of the domestic investment, which
is still in the experimental stage, against its foreign competitors. As the main reason
for this initiative, it is seen that the position of domestic investment in the background
in the sectoral distribution in 1915 (1st Encouragement-i Industry Law) was effective.
Although there was a positive increase in the number of enterprises with the entry into
force of the 1. Encouragement-i Industry Law, the background situation of domestic
capital revealed the necessity of the 2. Incentive-i Industry Law. In the ongoing
process, with the Great Depression of 1929 and the Law on the Protection of the
Turkish Lira that came into force, it is seen that the economic policies implemented in
the process from 1923 until 1932 began to move away from liberal practices. After the
Great Depression, which was felt in the Protectionist State Policies and Development
Period (1932-1948), agricultural products
The economic problems caused by the decrease in the income and the situation of the
domestic capital made the active intervention of the state compulsory. With the end of
the limitation on customs duties in 1929, it made it possible to build a self-sufficient
economic structure. With the end of the limitation of customs duties, the effects of the
2nd Encouragement-i Industry Law began to be seen more clearly on domestic
enterprises. However, in the advancing period until 1939, the increase in the number
of state firms in the face of domestic capital initiatives, the number of which began to
increase with the Mixed Economic Model, led to the suppression of the private sector.
The approach of World War II and the Develuation of 46 after the war were seen as
additional reasons for the downsizing of the private enterprise, which had limited
development. During the Import Substitution Period (1950-1980), it was aimed to
support the private sector with the concept of Import Substitution in the Turkish
Economy. With this new strategy, it has been seen that company groups such as Koç
Group, Sabancı Group and Eczacıbaşı emerged as private enterprises within the
automotive industry. In the process, technology imports have increased instead of
technology production, and the targeted domestic industry and foreign enterprises have
become assembly lines with domestic capital partnerships. When it comes to the
Globalization and Financial Liberalization Period (1980-2010), this process is known
as the years when a new transformation in the Turkish Economy actually started. The
protectionist policies applied against imported goods until the 80s were reversed
during this period and customs quotas and other barriers were removed from the trade
with the implementation of the import freedom. In this way, it has been paved the way
for foreign capital to penetrate the domestic market without being subject to any
control and interference. It is believed that the competitive environment that is
expected to emerge as a result of newly developing liberal practices will expand the
trade and the industry as a result. During the period from 1980 to 2009, foreign trade
has increased exponentially. With the Euro Crisis experienced in 2009, it was observed
that all areas of the industry contracted. The 2011-2020 period following this period
has been seen as a recovery process in the whole world as well as in Turkey. However, in this period, it is seen that the foreign trade deficit in the Turkish economy did not
close in general and imports were ahead of exports as in previous periods.
Looking at all of the above-mentioned periods, it is seen that the process of
determining the position of private enterprise and capital in the Turkish economy was
tried to be shaped by various economic policies implemented from 1923 to 2010.
When we look at the implementation of economic policies from the point of view of
Foreign Direct Capital, 1946 and the aftermath of the 46th Devolution can be seen as
the turning point of the implementation of liberal policies in real terms. The
representations of foreign companies that were allowed to exist after 1946 and that
penetrated the market with the partnerships of domestic investments began to show
themselves in the newly formed Turkish Automotive Main Industry, as in every field.
With the import substitution period, Ford Otosan Factory in 1960, M.A.N Bus Factory
in 1966, Mercedes Benz Bus Factory in 1967, Tofaş Turkish Automobile Factory in
1968 and Renault Automobile Factory in 1969 were opened. These facilities, which
became operational, contributed to the reshaping of the social fabric in the
environments where they created employment. Employees employed under the roof of
these facilities were classified as general profiles under the headings of Worker, Office
Worker, Manager, Engineer and Executive Engineer, and the change in employment
rates according to the years 2000-2020 was taken into account. These data, compiled
using OSD resources, were compared with the previous years and used to reveal the
change in the employee profile of the automotive main industry companies established
with direct foreign capital support. In this way, the contribution of the relevant
automotive industry companies to employment in the regions where they are located
has been tried to be explained by showing them on graphs and tables. The aim of our
study can be defined as showing the effects of the economic policies followed since
1923 on the Turkish Automotive Main Industry within the framework of direct foreign
capital and analyzing how the foreign capital intensity formed as a result of the policies
followed manifests itself in the shaping of the regional employment of the Turkish
Automotive Main Industry.
In our study, the outputs of the economic and political processes and the theoretical
backgrounds of the applied strategies are discussed until the foreign direct investments
penetrate the country's economy. As a result of agile practices, the changes in the
occupational profiles employed under the roof of the automotive main industry
companies operating with the contribution of foreign direct capital according to the
years in regional employment and their situation as of 2020 are discussed.