Derleme Sözlüğü'nde deyimlerin tematik sınıflandırılması ve haritalandırılması
Thematic classification and mapping of idioms in the Compilation Dictionary
Yazar: AYSUN KANMAZ
Danışman: PROF. DR. ASİYE MEVHİBE COŞAR
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Derleme Sözlüğü, Türkiye Türkçesi ağızlarının çeşitliliğini ortaya koyan kapsamlı bir sözlük olup içerisinde barındırdığı söz varlığı açısından zengin bir malzeme sunmaktadır. Bu çalışmada Sözlük, deyimler temelinde değerlendirilmiştir. Zihinde hazır bulunuşlarıyla etkili bir ifade imkânı sunan deyimler, kendilerine özgü nitelikleri olan yapılardır. Alanyazınında deyim olarak işaretlenen yapılara dair görüşlerden hareketle 2009 basımı 6 ciltlik Derleme Sözlüğü taranarak deyimler tespit edilmiştir.
Çalışmada, deyim kavramının alanyazınında ele alınışı, araştırmacıların konuya yaklaşımı ve temel kaynaklara yönelik bir değerlendirme yer almaktadır. Derleme Sözlüğü'ndeki deyimlerin tespiti ve tasnifi üzerinden ortaya konulan çalışma, aynı zamanda bunların harita üzerinde görselleştirilerek erişime açık şekilde sunulmasını amaçlamaktadır. Bu amaçla Derleme Sözlüğü'nden tespit edilen 5163 deyim anlamdan yola çıkılarak 10 ana başlık altında 172 alt başlıktan oluşan bir tematik sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Her temanın kendi içerisinde deyimler bir araya getirilmiş, eş anlamlı ve çok anlamlı deyimler ayrıca tablo hâlinde gösterilmiş, söyleyiş farklılığı ile eş anlamlılık bahsinde verilen deyimler ayrıca belirtilmiştir. İlaveten MYSQL veri tabanına aktarılan deyimler ve onlara ait bilgiler hazırlanan PHP ile geliştirilmiş web sitesi üzerinden etkileşimli bir şekilde Türkiye haritası üzerinde eş anlamlı, çok anlamlı ve tematik olarak aranabilir hâle getirilmiştir.

Anahtar Sözcükler: Deyim, Tematik Sınıflandırma, Eş Anlamlılık, Çok Anlamlılık, Haritalandırma

Abstract:
The Compilation Dictionary is a comprehensive dictionary that reveals the diversity of Turkish dialects in Turkey, providing a rich resource in terms of the vocabulary it encompasses. In this study, the Dictionary has been evaluated based on idiomatic expressions. Idiomatic expressions, which offer an effective means of expression with their readily available formulations in the mind, are structures with unique qualities. In line with the opinions on structures marked as idiomatic expressions in the literature, idiomatic expressions were identified by scanning the 2009 edition 6-volume Compilation Dictionary.
The study includes an examination of how the concept of idioms is addressed in the literature, researchers' approaches to the subject, and an assessment of primary sources. The study, which is based on the identification and classification of idioms in the Compilation Dictionary, also aims to present them in an accessible manner by visualizing them on a map. For this purpose, starting with the meanings of 5163 idioms identified from the Compilation Dictionary, they were subjected to a thematic classification consisting of 10 main categories and 172 subcategories. Idioms within each theme were grouped together, synonymous and polysemous idioms were also presented in table form, and idioms with pronunciation differences in the context of synonymy were also indicated. Additionally, the idioms and their associated information, transferred to a MYSQL database, have been made searchable interactively on a map of Turkey through a website developed with PHP, allowing users to search for synonymous, polysemous, and thematic idioms.

Keywords: Idiom, Thematic Classification, Synonymy, Polysemy, Mapping