Türkçenin kiplik özelliklerinin belirlenmesi ve bunların dilbilgisi öğretimine yansıtılması
Identifiying modality features of Turkish and reflecting these features to grammar teaching
Yazar: MEHMET VOLKAN DEMİREL
Danışman: PROF. DR. CANER KERİMOĞLU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türkçe Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dilbilgisi = Grammar ; Kipler = Moods ; Türkçe = Turkish ; Türkçe öğretimi = Turkish teaching

Özet:
Bir dilin kurallarının bütünü olarak da tanımlanabilen dil bilgisi, yapılandırıcı yaklaşıma göre Türkçe Öğretiminde anlamak ve anlamı aktarmak için kullanılır. Anlam bilimsel bir kategori olarak nitelendirilen kiplik de anlama ve anlamın aktarılmasında etkili bir dil kategorisidir. Bu bakımdan gerçek ve gerçek dışı durumların dilde ifade edilebilmesini sağlayan bir kategori olarak kiplik dil bilgisi öğretiminde üzerinde durulması gereken bir konudur.  Dil bilgisel zaman ve görünüş ile ilişkili bir kategori olan kipliğin betimlenmesi, öğretimi konusunda ders içeriklerinin belirlenmesi ve kategorinin ders kitaplarında yer alabilmesi açısından önemlidir. Dolayısıyla Türkiye Türkçesi fiil çekiminde yer alan kip, zaman ve görünüş eklerinin eş zamanlı bir incelemeyle kiplik alanları belirlenmelidir. 

Çalışmada Türkçe fiil çekiminde yer alan eklerin ayrıntılı incelenmesi sonucunda biçimbirimlerin zaman, görünüş ve kip anlamlarının dışında hangi kiplik anlamları işaretledikleri belirlenmiştir. Biçimbirimlerin işaretledikleri kiplik anlam alanlarının belirlenmesinde Pamler'in (2001) ortaya koyduğu tipolojik kiplik sınıflaması temel alınmıştır. Doküman incelemesi yönteminin kullanıldığı bu çalışma nitel bir araştırmadır. Çalışmanın araştırma deseni de durum saptamasıdır. Çalışmada eş zamanlı yaklaşım doğrultusunda inceleme yapılacak bütünce, 2000 yılı sonrası Türkiye Türkçesiyle yazılmış metinlerden amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen metinlerden oluşmuştur. Metinlerin belirlenmesinde Dilidüzgün (2010) tarafından belirlenen "Yapı ve İşlevleri Bakımından Metin Türleri" temel alınmıştır. Bu türler içerisinden de uzman görüşleri neticesinde incelenecek metin türleri belirlenmiştir. Bu metin türleri kendi içerisinde de birer bütünce oluşturacağından incelenecek metin sayısı açısından sınırlandırılmıştır. Belirlenen metinlerden toplanan veriler nitel veri analizi yöntemlerinden içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiş ve yorumlanmıştır. Çözümleme ve yorumlama sürecinde fiil çekiminde kullanılan kip, zaman ve görünüş eklerinin işaret ettikleri kiplik alanlar anlamsal-edimsel yaklaşımla tespit edilmiştir. 

Sonuç olarak çalışmada Türkçe fiil çekiminde kullanılan biçimbirimlerin Palmer'e (2001) göre işaretledikleri kiplik anlam alanları belirlenmiştir. Ayrıca dil bilgisi öğretiminde biçimbirimler yerine işlevlere odaklanılarak biçimbirimlerin dilde işaretledikleri ifade biçimlerine odaklanılması gerektiği vurgulanmıştır. 

Anahtar Sözcükler: Dil bilgisi öğretimi, dil bilgisel zaman, görünüş, kip, kiplik.

Abstract:
Grammar, which can be defined as the whole system and structure of a language, is used for comprehension and conveying the meaning in Turkish language instruction in accordance with the constructivist approach. A language category that is effective in comprehension and conveying the meaning is modality, which is a semantic phenomenon. In this sense, modality as a category that enables one to express factual and non-factual situations is a subject that should be emphasised in grammar instruction. Describing modality that is a category related to grammatical tense and aspect, determining the course contents to teach it and including it in textbooks is of great importance. Therefore, the modal areas of mood, tense and aspect affixes in Turkish verb inflection should be identified through a synchronous analysis.

This study aimed at determining the modal meanings that morphemes mark other than tense, aspect and mood by means of a detailed analysis of affixes in Turkish verb inflection. Palmer's (2001) typology of modality was adopted in determining the meaning areas of modality that morphemes mark. The document analysis method was used in this qualitative study, and the survey design was employed. The corpus examined in accordance with the synchronous approach consisted of texts selected through purposive sampling among those written in Turkish as of 2000. The "Text Types in Terms of Structures and Functions" proposed by Dilidüzgün (2010) was used in the selection of the texts. Among these text types, the ones to be examined were determined based on expert opinion. The text types were limited in terms of the number of texts since a sub-corpus was compiled for each text type. The data gathered from the texts were analysed and interpreted by means of the content analysis method. In the process of analysis and interpretation, the modal areas marked by the mood, tense and aspect affixes used in verb inflection were determined with a semantic-pragmatic approach.

As a result, the modal areas marked by morphemes in Turkish verb inflection were identified according to Palmer's (2001) typology. Furthermore, it was pointed out that the forms of expression marked by morphemes should be focused in grammar instruction by highlighting the functions in addition to structures.
Key Words: Grammar instruction, grammatical tense, aspect, mood, modality