XIX. yüzyıl Batı ve Rus seyyahlarının eserlerinde Kırgızistan
Kyrgyzstan in the works of western and russian travelers of the 19th century
Yazar: ŞEYDA NUR BARTIK
Danışman: PROF. DR. ALPASLAN AŞIK
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışma, XIX. yüzyıl boyunca farklı ülkelerden gelerek Kırgız topraklarını ziyaret eden; 
seyyah, bilim adamı, diplomat, asker, yazar, misyoner gibi kimselerin gerek bölge gerekse 
Kırgızlar hakkında yazmış oldukları seyahatnamelerin, değerlendirilmesi ile oluşturulmuştur. 
Bu çalışmanın amacı, XIX. yüzyıl ana kaynaklarını tanıtarak, bu dönemde Kırgızistan'ın 
sosyal, iktisadi, siyasi, kültürel durumunu ve Kırgızların bu dönemdeki yaşantılarını 
seyahatnameler üzerinden ortaya koymaktır. Çalışma konusu olarak seyahatnamelerin 
seçilmesinin ana nedeni söz konusu döneme kadar Kırgızlara ilişkin yazılı kaynakların azlığı 
ve bu bakımdan seyahatnamelerin birincil elden kaynak niteliği taşımalarıdır. 
Seyahatnamelerde; Kırgızların kökenleri, sosyal, ekonomik durumları, kültürleri, bölgesel 
yerleşimleri, demografik yapıları, sosyo-politik yaşamları ve dönemin siyasi, askeri 
olaylarına ilişkin son derece mühim ve eşsiz bilgilerin mevcut olduğu görülmüştür. 
Çalışma kapsamında kaleme alınan seyahat notları, tüm yönleriyle incelenip 
karşılaştırılmıştır. İncelenen seyahatnamelerin içerisinde bilimsel bilgilerin yanı sıra yer yer 
basit, abartılı bilgiler, sübjektif tasvir ve ifadelerin de bulunduğu görülmüştür. Bu durum, 
kullanılan bilginin doğruluğunun tespit edilebilmesi noktasında ciddi bir tenkit ve tetkik 
zorunluluğunu ortaya çıkartmıştır. Bu nedenle, eserlere ve görüşlere yönelik doğru analizler 
yapabilmek için seyyahların biyografileri, seyahatnameleri, Kırgızistan ve Kırgızlara dair 
verdikleri bilgiler ayrı başlıklar altında incelenmiştir.
Tez yazımı süresince, disiplinler arası genel kabul görmüş eleştirel-analitik, istatistiksel, 
karşılaştırmalı-tarihsel ve diğer bilimsel yöntemler kullanılmış; yer yer konulara ilişkin 
uygun arkeolojik ve etnografik bulgularla desteklenerek, seyahatnamelerin verdiği bilgileri 
karşılaştırılarak, bulguları çözümleme yoluna gidilmiştir.
Buna ek olarak alışma kapsamında ele alınan seyahatnamelerdeki bilgiler; söz konusu 
döneme ait başka seyahatnameler, söz konusu dönem içerisinde yazılan raporlar, günlükler, 
istatistikler, belgeler ve yer yer modern araştırma kaynaklarındaki bilgilerle de 
desteklenmiştir. Netice itibariyle, XIX. yüzyıl seyyahlarının eserlerinde Kırgızistan ve Kırgızları ele aldığımız bu çalışma ile söz konusu dönem araştırmalarında seyahatnamelerin önemini 
ortaya koymak ve onlar aracılığıyla alana katkı sağlamak hedeflenmektedir.

Abstract:
This study analyzes the travellers, scientists, diplomats, soldiers, writers, missionaries and 
merchants who came from different regions and visited Kyrgyz lands throughout the 19th 
century; It was created by evaluating the travel books, reports, diaries, statistics, documents, 
etc. That they wrote about both the region and the Kyrgyz people. The travel notes used have 
been examined and compared in all aspects.
Each traveler who came to the region wrote notes in the context of his own purpose, field of 
study and interest; It was observed that they reflected the worldviews of the professional 
groups and social circles they belonged to in their notes. It is seen that in the sources 
examined, in addition to scientific information, there are also sometimes daily and 
exaggerated information, and negative depictions and expressions arising from subjective 
perspectives. This situation has brought about the necessity of serious criticism and 
examination in order to understand the content of the study and to determine the accuracy of 
the information used. For this reason, in order to make accurate analyzes of the works and 
views, the biographies and travel books of the travelers and the information they gave about 
Kyrgyzstan and the Kyrgyz people were examined under separate headings.
The most important reason for conducting the study with reference to travelogues is that the 
notes written by the travelers who came to the region at a time when an oral history tradition 
was dominant among the Kyrgyz are first-hand sources. In this way, it has been observed that 
the travelers conveyed extremely important and unique information about the origins, social, 
economic conditions, culture, regional settlements, demographic structures, socio-political 
life and political and military events of the period. In this context, in the period that 
constitutes the focus of the study, the travel notes of the travelers who came to the region for 
various purposes, although they had different geographies and cultures, were taken and 
evaluated collectively.
The nineteenth century, in which our study is concentrated, witnessed significant changes 
and transformations for the Kyrgyz people. In this period, the occupation of the Kyrgyz lands, 
the colonization activities of the Russian administration in the region and the beginning of 
the Russian domination of the Kyrgyz tribes witnessed significant changes in the nomadic 
structure and the socio-economic, cultural and administrative status of the people within this 
structure. During this period, travelers, especially from the borders of the Russian Empire 
and various Western countries, provided valuable information in line with their own 
perspectives, knowledge and research areas. Thanks to the notes kept by these travelers, it 
was possible to reach a lot of information about the anthropology, daily life, customs and 
traditions, administrative and social structures, economic life, and the effects of the Russian 
occupation on the Kyrgyz people, who had an oral history tradition in the XIXth century.
As a result, this study, in which we examined the lands of Kyrgyzstan and the Kyrgyz in the 
light of travelogues published in the XIXth century, has shown us how travelogues can 
provide rich data when used as main sources within the science of history.