Geç Bizans-erken Osmanlı dönemi seramiklerinin arkeometrik karakterizasyonu
Archaeometric characterisation of late Byzantine-early Ottoman ceramics
Yazar: MERVE YAYGINGÖL
Danışman: DOÇ. DR. ALPAGUT KARA ; DR. FÜSUN OKYAR
Anadolu Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / İleri Teknolojiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Arkeometri = Archaeometry
Dizin: Arkeometri = Archaeometry ; Karakterizasyon = Characterization ; Orta Çağ = Middle Ages

Özet:
Arkeolojik buluntuların karakterizasyonu, geçmiş dönemde yaşamış toplumların kültür düzeyi ve teknoloji bilgisini anlamak için önemlidir. Bu çalışmada, İzmir Efes Bölgesinde bulunan Ayasuluk İsa Bey Hamamı kazılarından elde edilen 14.-15. yy. Erken Osmanlı-Geç Bizans Dönemlerine aitsırlı ve sırsız seramik örneklerin karakterizasyonu gerçekleştirilmiştir. Örneklerin, mikroyapısal ve mikrokimyasal çalışmaları Taramalı Elektron Mikroskobu (SEM) ` na bağlı Enerji Saçılımlı X-Işını Spektroskopisi (EDX) , yarı nicel kimyasal analizler X-Işını Floresans (XRF), mineralojik analizler X-Işını Difraktometresi (XRD) ve mikro-Raman ile yapılmıştır. Mikro-Raman analizleri Üsküp Kril ve Methodius Üniversitesi Kimya Bölümünde gerçekleştirilmiştir. Numunelerin sır-bünye arayüzeyinde oluşan kristallerin analizi için ise Taramalı Geçirimli Elektron Mikroskobuna bağlı EDX spektroskopisi (STEM-EDX) ve XRD kullanılmıştır. Çalışma sonucunda tüm analiz sonuçları değerlendirilerek, söz konusu dönemin seramik üretim teknolojisi anlaşılmaya çalışılmıştır. Numunelerin bünyelerinde kullanılan hammaddeler, kalkerli ve kalkersiz olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Bünyelerin pişirim sıcaklıklarının, 600-1000?C arasında olduğu tahmin edilmiştir. Mikro-Raman analizi ile tüm numunelerin sır pişirim sıcaklıklarının 700?C altında olduğu belirlenmiştir. Bazı numunelerin sır-bünye arayüzeylerinde oluşan iki farklı şekilde varolan kristaller, ?kurşun-feldispat? ve ?bakır ferrit? kristalleri olarak tanımlanmıştır.

Abstract:
The characterisation of archaeological findings is important in terms of understanding of the cultural levels and technology knowledge in the ancient times. In this study, the characterisation of the glazed and unglazed ceramic sample groups, which belonged to 14th-15th centuries, excavated from Ayasuluk İsa Bey Hamam in İzmir/Ephesus was performed. The microstructural and microchemical characterisations were carried out by Scanning Electron Microscope attached with Energy Dispersive X-Ray Spectrometer (EDX), the X-Ray Flourescence (XRF), X-Ray Diffraction (XRD) and micro-Raman techniques (in Ss. Cyril and Methodius University) were performed for the chemical and mineralogical analysis, respectively. Furthermore, Scanning Transmission Electron Microscope attached with EDX spectrometer (STEM-EDX) and XRD technique was performed for the characterisation of the crystals in the interface between the body and glaze. Finally, the production technology of that period was tried to be understood in consequence of the all analysis performed. In consequence of the chemical analyses, ceramic bodies were classified into two groups with respect to raw materials; calceraous and non- calcerous raw materials. The estimated firing temperature of the bodies were determined in between 600-1050 ?C. The firing temperatures of the all glazes were determined as below 700?C. Two types of crystals in the interaction area of the glaze and body were defined as ?lead- feldspar? and ?copper ferrrite? crystals.