19. yüzyılda Bağdat'ta Osmanlı imar faaliyetleri
The Ottoman construction activities in Baghdad in the 19th century
Yazar: BÜŞRA NUR DEMİREL
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Tarihi Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimari = Architectural ; Mimarlık = Architecture ; Mimarlık tarihi = Architectural history

Özet:
Bu tezde Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda gerçekleştirdiği imar faaliyetlerinin Bağdat'a olan yansımalarının sosyal, idari ve siyasi arka planı ortaya konulmaya çalışılmıştır. II. Mahmud ile başlayan ve Tanzimat Fermanı ile devam eden reformların, eyalet idarelerinde öngördüğü değişimin yapılı çevredeki fiziki dönüşümler üzerinden irdelenmesi, tezin temel amacını oluşturmaktadır. Bağdat Eyaleti, merkeze uzak mesafede olmasına rağmen, taşıdığı manevi değerler itibari ile siyasi anlamda Osmanlı Devleti tarafından her zaman önem verilen bir konumda olmuştur. 19. yüzyılda Sultan II. Mahmud' un devlet teşkilat yapısını değiştirmeye yönelik reformları ve Balkan topraklarında yaşanan çeşitli isyan ve ayrılıklar sonrası tüm Osmanlı coğrafyasında çeşitli imar faaliyetleri gözlemlenmiştir. Girişilen bu faaliyetlerin temelinde idari değişimler ve buna bağlı olarak ortaya çıkan yeni yapı türlerinin olduğu görülmektedir. 
Beş bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünü, yapılan literatür araştırmasının özeti, tezin amacı ve hipotezi oluşturmaktadır. İkinci bölümde 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin yürüttüğü devlet politikalarına yer verilmiş, özellikle merkeziyetçilik politikası, merkeze uzak vilayetler bağlamında irdelenmiştir. Üçüncü bölümde tarihsel süreçte Bağdat şehri incelenmiş, bu bölüm Osmanlı öncesi dönemde Bağdat şehri ve Osmanlı döneminde Bağdat şehri olmak üzere iki alt başlığa ayrılmıştır. Bu bölümlerde şehrin, ilk kurulduğu dönem olan Abbasi Dönemi'ndeki kurgusu ve yönetim yapıları çevresinde gelişen yeni yerleşim yerleri incelenmiştir. Şehrin odak noktasının, 16. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine girmesinin ardından geçirdiği değişim tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ana kurgusunu oluşturan dördüncü bölümde ise, Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda Bağdat'taki imar faaliyetleri bir araya getirilmiştir. Oldukça kapsamlı olan ve şehirdeki tüm bayındırlık hizmetlerinin tamamını incelemenin mümkün olmadığı bu bölümde, kentin fiziksel dokusunun ve sosyal hayatının gelişiminde etkili olduğu düşünülen imar faaliyetleri incelenmiştir. Bu faaliyetler ise ulaşım ve altyapı, askeri yapılar, yönetim yapıları, eğitim yapıları, sağlık yapıları ve diğer yapılar olmak üzere toplam altı alt başlıkta kategorize edilmiştir. İnceleme sırasında, dönemin resmi arşiv belgeleri, şehir haritaları, gravür ve fotoğrafları ana kaynaklar olarak karşılaştırmalı şekilde kullanılmıştır. Bağdat'ta 19. yüzyılda inşa edilen kışlalar, hükümet konakları, sanayi yapıları, okullar (askeri ve sivil rüşdiye ve idadiler, jandarma mektebi, hukuk mektebi, muallim mektebi, sanayi mektebi, polis mektebi vb.), gümrük binaları, karakol binaları, tramvay teşkilatı binaları, posta ve telgrafhane binaları ve hastalıkların uzmanlıklara göre ayrıldığı yeni usul hastaneler bu bölümün altında incelenen yapı türlerinden bazılarıdır. Beşinci ve son bölüm olan sonuç bölümünde ise, önceki bölümlerde incelenen imar faaliyetleri, mimarinin siyasi mesajlar taşıma potansiyeli aracılığıyla merkezi otoritenin tesisi/güçlendirilmesi, toprak bütünlüğünü korumak ve bölgesel güvenliğinin sağlanması gibi konular bağlamında değerlendirilmiştir. 
Çalışma neticesinde 19. yüzyılda merkezileşme politikalarının bir parçası olarak yürütülen imar çalışmalarını, Osmanlı Devleti'nin bu dönemde merkeze uzak, özellikle doğu vilayetlerine karşı tavrını 'zorla medenileştirme' politikasının bir yansıması olarak yorumlayan literatürün aksine, bu faaliyetleri başkent İstanbul' la eş zamanlı yürütülen, Bağdat'ta merkezi idareyi yeniden tesis, yerel güç unsurlarını tasfiye etme ve bölgenin Osmanlı hâkimiyetinden koparılmamasının önüne geçme çabalarının mimari dışavurumları olarak yorumlanması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
In this thesis, the social, administrative, and political background of the reflections of the Ottoman Empire's construction activities in Baghdad during the 19th century is attempted to be revealed. The main objective of the thesis is to examine the physical transformations in the built environment through the changes anticipated in provincial administrations by the reforms that began with Mahmud II and continued with the Tanzimat Edict. Despite being far from the center, the Baghdad Province held significant spiritual value and was always considered important politically by the Ottoman state. During the 19th century, following Sultan Mahmud II's reforms aimed at changing the state's organizational structure and various uprisings and separations in the Balkan territories, numerous construction activities were observed across the Ottoman geography. These activities were fundamentally based on administrative changes and the emergence of new building types.
The study consists of five sections. The first section provides a summary of the literature review, the thesis's objective, and hypothesis. The second section discusses the state policies implemented by the Ottoman Empire in the 19th century, particularly analyzing the centralization policy in the context of provinces distant from the center. The third section examines the city of Baghdad throughout history, divided into two sub-sections: Baghdad before the Ottoman period and Baghdad during the Ottoman period. In these sections, the city's structure during the Abbasid period, when it was first established, and the new settlements developed around administrative structures are examined. The transformation of the city's focal point after coming under Ottoman rule in the 16th century is also investigated.
The fourth section, which constitutes the main framework of the study, compiles the Ottoman construction activities in Baghdad during the 19th century. Given the extensive nature of the topic and the impossibility of examining all public works in the city, this section focuses on the construction activities believed to have significantly influenced the city's physical texture and social life. These activities are categorized under six subheadings: transportation and infrastructure, military structures, administrative buildings, educational buildings, healthcare buildings, and other structures. During the examination, official archival documents of the period, city maps, and visuals are used as primary sources in a comparative manner. Some of the types of structures studied in this section include barracks, government offices, industrial buildings, industrial schools, schools (military and civilian middle and high schools, gendarmerie school, law school, teacher's school, police school), customs buildings, police stations, tramway buildings, telegraph offices, and new hospitals where diseases were treated according to specialties.
In the fifth and final section, the conclusion, the construction activities examined in the previous sections are evaluated in the context of topics such as the potential of architecture to convey political messages, the establishment/strengthening of central authority, maintaining territorial integrity, and ensuring regional security.
The study concludes that, contrary to the literature interpreting the construction activities carried out as part of centralization policies in the 19th century as a reflection of the Ottoman Empire's 'forced civilization' policy towards provinces distant from the center, particularly in the east, these activities should be viewed as architectural expressions of efforts to re-establish central administration in Baghdad, eliminate local power elements, and prevent the region from breaking away from Ottoman rule, conducted simultaneously with those in the capital, Istanbul.