Enflamatuvar bağırsak hastalığı olan çocuklarda mikro besin eksiklikleri
Enflamatuvar bağirsak hastaliği olan çocuklarda mikro besin eksiklikleri
Yazar: ÖZGÜN TUTKU PARLAR
Danışman: PROF. DR. ZARİFE KULOĞLU
Ankara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: Beslenme bozuklukları = Nutrition disorders ; Crohn hastalığı = Crohn disease ; Kolit-ülseratif = Colitis-ulcerative ; Çocuklar = Children ; İnflamatuar bağırsak hastalıkları = Inflammatory bowel diseases

Özet:
maç: Enflamatuvar barsak hastalıkları (EBH) olan çocuklarda alımın az
olması, kısıtlayıcı diyetler, kulllanılan tedaviler, emilim bozukluğu ve gastrointestinal
sistemden besin kaybı nedeniyle beslenme yetersizliği ve mikro besin eksiklikleri sık
görülen komplikasyonlar arasındadır. Bu çalışmada EBH'li çocuklarda tanı anında
mikro besin eksikliği sıklığının ve mikro besin eksikliği ile ilişkili faktörlerin
belirlenmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: 2000-2020 yılları arasında Porto kriterlerine göre EBH tanısı almış,
0-18 yaş arasında ve tanı anında en az bir mikro besin değerine bakılmış olan hastaların
dosyaları geriye dönük taranmış ve tanı anındaki demografik, klinik, laboratuvar,
endoskopi bulguları, hastalığın yaygınlığı, aktivitesi ve sınıflaması standart bir form
dahilinde hastane kayıt sisteminden kaydedilmiştir. Antropometrik ölçümlerinin
değerlendirilmesinde Dünya Sağlık Örgütü standartları kullanılmıştır. Boy kısalığı
ve/veya zayıflık olması malnütrisyon olarak tanımlanmıştır. Boy kısalığı yaşa göre boy
(YGB) z skorunun <-2 olması, zayıflık iki yaş altındaki çocuklarda boya göre ağırlık
(BGA) z skorunun, 2 yaş üzerindeki çocuklarda ise beden kitle indeksi (BKİ) z
skorunun <-2 olması, fazla kiloluluk BKİ z skorunun +1 ve +2 arasında olması,
şişmanlık BKİ z skorunun ≥+2 olması olarak tanımlanmıştır. Malnütrisyon riski iki
yaş altı çocuklarda BGA z skorunun, 2 yaş üstü çocuklarda ise BKİ z skorunun -2 ile
-1 arasında olması olarak tanımlanmıştır. Hastalık lokalizasyonu, fenotipi ve davranışı
Paris Sınıflamasına göre sınıflandırılmıştır. Hastalık aktivitesi ÜK ve İK'li hastalarda
pediatrik ülseratif kolit aktivite indeksi, Crohn hastalarında ise pediatrik Crohn
hastalığı aktivite indeksi kullanılarak değerlendirilmiş ve inaktif, hafif ve orta/ağır
olarak sınıflandırılmıştır. Demir eksikliği ferritin düzeyine göre CRP değeri ile
birlikte, K vitamini düzeyi ise INR düzeyi kullanılarak değerlendirilmiştir. P değerinin
0,05 altında olması istatistiksel anlamlı olarak kabul edilmiştir. Dağılımı normal olan
değişkenler için ortalama ve standart sapma, normal dağılmayan değişkenler için
ortanca ve minimum-maximum değerleri verilmiştir.

100

Bulgular: Çalışmaya 48'i (%43,6) ÜK, 48'i (%43,6) CH ve 14'ü (%12,8) İK
tanısı alan ve semptom süresi ortanca 5 ay (1-132 ay) olan toplam 110 hasta [ortanca
yaşı 10 yıl (0,83-18 yıl), 57 erkek] dahil edilmiştir. Akraba evliliği öyküsü hastaların
%24'ünde, ailede EBH öyküsü ise %32'sinde saptanmıştır. Ek kronik hastalık öyküsü
EBH'li hastaların %26,4'ünde gözlenmiş olup, en sık eşlik eden hastalığın ailevi
akdeniz ateşi (%27) olduğu gözlenmiştir. Ek kronik hastalık CH'li çocuklarda diğer
hasta gruplarına göre daha yüksek bulunmuştur (p═0,038). Tanı anında Paris
sınıflamasına göre ÜK'li çocukların %65,3'ünde yaygın tutulum/pankolit, CH'li
hastaların ise %60,8'inde kolonik/iliokolonik tutulum görülmüştür. Darlık ve/veya
penetrasyon CH'li hastaların sadece 4'ünde (%9,2) saptanmıştır. Tanı anında CH'li ve
ÜK'li hastaların yarısında orta/ağır hastalık, yarısında ise hafif hastalık, İK'li
hastaların ise %28,5'inde orta/ağır hastalık, %71,5'inde hafif hastalık gözlenmiştir.
Ekstraintestinal hastalık hastaların 14'ünde (%12,7), perianal hastalık ise 22'sinde
(%20) gözlenmiştir.
Hastalarda en sık görülen belirtiler sırasıyla ishal (%80), karın ağrısı (%61,8)
ve kanlı dışkılama (%45,5) olup, hasta alt gruplarına göre tanı anında görülen
yakınmalar karşılaştırıldığında kanlı dışkılama ÜK'li çocuklarda daha fazla
görülürken (p<0,001), kilo kaybı (p<0,001), ateş (p═0,005), halsizlik (p═0,018), karın
ağrısı (p═0,031) ve perianal hastalıklar (p═0,022) CH'li çocuklarda daha fazla
görülmüştür. Tanı anında boy kısalığı hastaların %20,6'sında, zayıflık %20,9'unda
saptanırken fazla kiloluluk %7,3'ünde, şişmanlık ise %0,9'unda saptanmıştır.
Hastaların %30,3'ünde malnütrisyon riski olduğu, %22'sinde ise malnütrisyon
gelişmiş olduğu belirlenmiştir. Malnütrisyon görülme sıklığı açısından gruplar
arasında fark saptanmazken, malnütrisyon riski CH'li hastalarda istatistiksel açıdan
anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (p═0,022). Orta/ağır hastalığı olanlarda
malnütrisyon ve zayıflığın daha sık görüldüğü gözlenmiştir (p<0,001).
Hastalarda tanı anında en sık görülen laboratuvar bulguları anemi (%58,2),
lökositoz (%15,5), hipoalbuminemi (%32,7), ESH (%61,8) ve CRP yüksekliğidir
(%37,2). Crohn hastalarında ÜK'li ve İK'li hastalara göre serum albümin düzeyi daha
düşük bulunmuştur (p═0,020). Enflamatuvar bağırsak hastalığı olan çocuklarda
gözlenen mikro besin eksikleri sırasıyla; demir eksikliği (%86,4), D vitamini
eksikliği/yetersizliği (%64), çinko eksikliği (%49,3), K vitamini ekisikliği (%32,7),

101

B12 vitamini eksikliği (%14,1), E vitamini eksikliği (%4,2), folat eksikliği (%3,7),
hipofosfatemi (%2,9) ve hipomagnezemidir (%1,1). Hipokalsemi ve A vitamini
eksikliği hastaların hiçbirinde görülmemiştir. B12 vitamini düzeyi ÜK'li hastalarda
(p═0,013), A vitamini ise düzeyi CH'li hastalarda (p═0,019) anlamlı olarak daha
düşük bulunmuş olmasına rağmen, mikro besin eksiklikleri açısından tanı grupları
arasında fark bulunmamıştır. KMD z skoru hastaların %12,7'sinde hesaplanabilmiş
olup, bunların %35'inde osteopeni, %21,4'ünde ise osteoporoz saptanmıştır. Mikro
besin eksiklikleri ile cinsiyet, semptom süresi, hastalık yaygınlığı ve malnütrisyon
varlığı arasında istatistiksel açıdan anlamlı farklılık bulunmamıştır. B12 ve D vitamini
eksikliğinin yaş ile ilişkili olduğu, her iki eksikliğin de 12 yaş üzerindeki çocuklarda
daha fazla görüldüğü saptanmıştır (p═0,005 ve p═0,010). Çinko eksikliğinin ise
hastalık aktivitesi ile ilişkili olduğu, orta/ağır hastalığı olanlarda hafif hastalığı olanlara
kıyasla daha fazla görüldüğü gözlenmiştir (p<0,001).
Sonuç: Enflamatuvar bağırsak hastalığı olan çocuklarda en sık görülen mikro
besin eksiklikleri demir, D vitamini ve çinko eksikliği olup, hastaların yarısından
fazlasında görüldüğü belirlenmiştir. Çalışmamızda B12 ve D vitamini eksikliğinin yaş
ile, çinko eksikliğinin ise hastalık aktivitesi ile ilişkili olduğu bulunmuştur.
Malnütrisyon gelişmemiş olsa dahi bu hastalarda mikro besin eksikliklerinin
görülebileceği unutulmamalıdır.

Anahtar kelimeler: Enflamatuvar bağırsak hastalığı, Crohn hastalığı, Ülseratif kolit,
Mikro besin eksikliği

Abstract:
Micronutrient Deficiencies in Children with Inflammatory Bowel Disease
Objective: Nutritional impairment and micronutrient deficiencies are common
complications in children with inflammatory bowel diseases (IBD) due to low intake,
restrictive diets, treatments, malabsorption, and nutrient loss from the gastrointestinal
system. In this study, we aimed to determine the frequency of micronutrient deficiency
and the factors associated with micronutrient deficiency at the time of diagnosis in
children with IBD.
Method: Medical records of patients (<18 years) diagnosed with IBD
according to Porto criteria between 2000 and 2020 who had at least one micronutrient
analysis result at the time of diagnosis were analyzed retrospectively. Data were
collected through standart form including demographic, disease localisation, behavior
and activity, clinical type and characteristics, biochemical markers, acute phase
reactans, and micronutrient levels at the time of diagnosis. Anthropometric
measurements were evaluated by World Health Organization (WHO) standards.
Children with short stature and/or thinnes were considered malnourished. Short stature
was defined as height for age z score less than -2. Thinnes was defined as weight for
height (<2 years)/body mass index (BMI) (>2 years) z scores less than -2. Overweight
was defined as BMI z score between +1 and +2, and obesity as BMI z score more than
+ 2. Disease location, behaviour and severity of the disease were classified according
to Paris classification. Disease activity was evaluated using pediatric ulcerative colitis
activity index in patients with ulceratif colitis (UC) and indetermine colitis (IC), and
pediatric Crohn's disease activity index in patients with Crohn's disease (CD) and
classified as inactive, mild, moderate/severe. Iron deficiency was evaluated together
with ferritin level and CRP value, and vitamin K level was evaluated using INR level.
A p value below 0.05 was considered statistically significant. Mean and standard

deviation are given for variables with normal distribution, median and minimum-
maximum values are given for variables that are not normally distributed.

Results: A total of 110 patients [median age 10 years (0.83-18 years), 57 male]
were enrolled. Of the 110 patients, 48 (43.6%) were UC, 48 (43.6%) were CD and 14

103

(12.8%) were IC. The median duration of symptoms was 5 months (1-132 months).
The consanguinity and IBD in family history were found in 24% and 32% of the
patients, respectively. A history of chronic disease other than IBD was observed in
26.4% of patients, and was more common in CD than the other groups (p═0,038).
Familial mediterranean fever was the most common disease associated with IBD with
27%. According to the Paris classification, at the time of diagnosis 65.3% of the
children with UC had diffuse involvement/pancolitis, and 60.8% of the patients with
CD had colonic/iliocolonic involvement. Stenosis and/or penetration were detected in
only 4 (9.2%) of the patients with CD. Half of the patients with UC and CD had mild
disease and half had moderate/severe disease, however, mild and modarete/severe
disease were observed in 71.5% and 28.% of patients with IC, respectively. At
diagnosis, extraintestinal and perianal diseases were present in 14 (12.7%) and 22
(20%) of the patients. The most common symptoms were diarrhea (80%), abdominal
pain (61.8%) and bloody stool (45.5%), respectively. While the bloody stool was more
common in children with UC (p <0.001) than other groups, weight loss (p <0.001),
fever (p═0.005), weakness (p═0.018), abdominal pain (p═0.031) and perianal
diseases (p═0.022) were more common in children with CD compared to other groups.
The frequency of short stature, thinnes, overweight and obesity were 20.6%, 20.9%,
7.3% and 0.9%, respectively. In the children with IBD, malnutrition was observed in
22% whereas malnutrition risk was observed in 30%. While there was no difference
between the groups in terms of malnutrition frequency, the frequency of malnutrition
risk was found to be significantly higher in children with CD than other groups
(p═0,022). Malnutrition and thinnes were more common in patients with
moderate/severe disease compared to mild disease (p <0.001). The most common
laboratory findings were anemia (58.2%), leukocytosis (15.5%), hypoalbuminemia
(32.7%), and elavated ESR (61.8%) and CRP (37.2%). Serum albumin levels of
patients with CD were found to be significantly lower than other groups (p═0,020). At
diagnosis, micronutrient deficiencies in patients with IBD were as follows: iron
deficiency (86.4%), vitamin D deficiency/insufficiency (64%), zinc deficiency
(49.3%), vitamin K deficiency (32.7%), vitamin B12 deficiency (14.1%), vitamin E
deficiency (4.2%), folate deficiency (3.7%), hypophosphatemia (2.9%) and
hypomagnesemia (1.1%). Hypocalcemia and vitamin A deficiency were not seen in

104

any of the patients. Although the vitamin B12 level was found to be lower in patients
with UC (p═0.013) and vitamin A level in patients with CD (p═0.019) compared to
other groups, there was no difference between the groups in terms of micronutrient
deficiencies. The BMD z score could be calculated in 12.7% of the patients, 35% of
them had osteopenia and 21.4% osteoporosis. No relationship was found between
micronutrient deficiencies and gender, symptom duration, disease extent, and
malnutrition. However, it was determined that B12 and vitamin D deficiencies were
associated with age and were more common in children older than 12 years of age
(p═0.005 and p═0.010, respectively) while zinc deficiency was associated with
disease severity (p<0.001).
Conclusion: The most common micronutrient deficiencies in our study were
iron, vitamin D and zinc deficiency, and were seen in about half of the patients with
IBD. Vitamin D and B12 deficiencies were found to be associated with age whereas
zinc deficiency was associated with disease severity. It should be kept in mind that
micronutrient deficiencies may be seen even in well-nourished children with IBD.

Keywords: Inflammatory bowel disease, Crohn's, Ulcerative colitis, Micronutrient
deficiency