Türkiye'de faaliyet gösteren hayat dışı sigorta şirketlerinin çok kriterli karar verme yöntemleri ile performans değerlemesi
The performance valuation of non life insurance companies by multi criteria decion methods operating in Turkey
Yazar: ELİF ERDOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜLYA ÇAĞIRAN KENDİRLİ
Hitit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sigortacılık = Insurance ; İşletme = Business Administration
Dizin: MOORA yöntemleri = MOORA methods ; Performans = Performance ; Performans değerlendirme = Performance evaluation ; Sigorta = Insurance ; Sigorta sektörü = Insurance sector ; Sigorta şirketleri = Insurance companies ; TOPSIS = TOPSIS ; VIKOR yöntemi = VIKOR method ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Küreselleşen ülke ekonomileri, teknolojik değişimin her geçen gün artan hızı, müşteri ihtiyaç ve isteklerinin tam zamanında karşılanması zorunluluğu, her alanda yaşanan bu hızlı değişimin yarattığı belirsizlik, artan rekabet koşulları mal, hizmet ve bilgi üreten tüm şirketleri etkilemektedir. Şirketler, bu değişimlere entegre olamadıkları, doğru zamanda doğru kararlar alamadıklarında ve bu kararları uygulamaya geçiremediklerinde, ilgili endüstri branşında yok olma tehlikesi gibi birçok problemle karşı karşıya kalabilmektedir. Dolayısıyla günümüz sigorta şirketleri kaynaklarını daha etkin ve verimli kullanabilmek, rasyonel kararlar alabilmek, geleceğe yönelik doğru stratejiler geliştirebilmek, mevcut finansal durumlarını iyi değerlendirebilmek, kendilerini rakip şirketlerle doğru bir şekilde kıyaslayabilmek ve sektörde sürdürülebilir rekabet avantajı elde edebilmek için çeşitli analitik yöntemler kullanarak performans değerlemesine gereksinim duyarlar. Bu gereksinim neticesinde son yıllarda literatürde sigorta şirketlerinin performansını değerlemeye yönelik araştırmalarda çok kriterli karar verme yöntemlerinin (ÇKKVY) çalışıldığı görülmektedir. ÇKKVY, kompleks bir karar sürecinde çoklu ve birbiri ile çelişen kriterlere sahip problemlerin değerlemesinde en uygun çözümün ya da en iyi alternatifin seçimini sağlar.
Bu çalışma ile Türkiye'de faaliyet gösteren hayat dışı sigorta şirketlerinin finansal performansının çok kriterli karar verme yöntemleri (TOPSIS, VIKOR ve MOORA-ORAN) ile değerlemesi amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda 2013-2019 sürecinde faaliyetlerini kesintisiz olarak sürdüren hayat dışı sigorta şirketlerinin performans skorları ilgili yıllar ve yöntemler bazında göreli olarak değerlendirilmiştir ve karar vericilere yol gösterebilecek veriler elde edilmeye çalışılmıştır.
Farklı modeller çerçevesinde yapılan performans değerlemesi bulgularına dayanarak performans sıralamasında genel olarak üst sıralarda veya alt sıralarda yer alan bunun yanı sıra yıllar itibariyle sıralama skorlarıyla aşağı ve yukarı yönlü dikkat çekici dalgalanmalar gösteren şirketler belirlenmiştir ve bu farklılıkların oluşmasında etkin olan faktörler ve bu faktörlerle ilişkili sebepler üzerinde durulmuştur.   
 Çalışmada modellerin metodolojilerindeki farklılıkların ortaya çıkan bulguları etkilediği ve bunun yanı sıra kriterlere verilen ağırlık değerlerinin alternatiflerin performans skorlarını değiştirdiği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Globalized economies of countries, increasing speed of technological change day by day, the necessity to meet customer needs and requests just in time, the uncertainty created by this rapid change which is lived in every field, and increasing competition conditions affect all companies that produce goods, services and information. When companies can not be integrated to these changes,  make the right decisions at the right time and put these decisions into practice, they may face many problems such as the danger of extinction in the relevant industry branch.  Therefore,   today's insurance companies need performance valuation by using various analytic methods in order to be able to use their resources more effectively and efficiently, make rational decisions, develop right strategies for the future, evaluate their current financial situation well, benchmark themselves accurately with competing companies and gain  a sustainable competitive advantage in the sector. As a result of this requirement, it is seen that multi-criteria decision-making methods (MCDM) have been studied in researches to valuate the performance of insurance companies in the literature in recent years. MCDM provides the selection of the most appropriate solution or the best alternative in the valuation of problems which have with multiple and conflicting criteria in a complex decision process. 
With this study, it is intended to valuation with multi-criteria decision-making methods (TOPSIS, VIKOR and MOORE-RATE) of the financial performance of the non-life insurance companies that operating in Turkey. In accordance with this purpose, the performance scores of non-life insurance companies which continued their activities uninterruptedly in the 2013-2019 period have been valuated relatively on the basis of relevant years and methods and it has been tried to obtain data that can guide decision- makers. 
Based on the performance evaluation appraisal findings made within the framework of different models, companies that are generally in the upper or lower ranks in the performance ranking and also showing remarkable fluctuations up and down in their ranking scores over the years, have been determined and the factors that are effective in the formation of these differences and the reasons related to these factors are emphasized.
 In the study, it was concluded that the differences in the methodologies of the models affected the emerging findings and besides, the weight values given to the criteria changed the performance scores of the alternatives.