Göz kapağı hastalıklarının ortaçağ islam dönemi eser ve tercümelerindeki yeri
Eyelid disorders in translated and original medical books, written in medieval islamic medicine era
Yazar: HASAN BASRİ ÇAKMAK
Danışman: PROF. DR. NÜKET ÖRNEK BÜKEN
Hacettepe Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics
Dizin: Göz hastalıkları = Eye diseases ; Göz kapakları = Eyelids ; Göz kapağı hastalıkları = Eyelid diseases ; Orta Çağ = Middle Ages ; Tıp tarihi = History of medicine ; Çeviri = Translation ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Ortaçağ İslam tıbbında oftalmoloji biliminin oluşmasında, diğer dillerden Arapça'ya yapılmış olan tercüme eserlerin rolünü ve erken dönem tercüme eserlerin sonraki dönemlerde yazılmış olan tıp kitapları üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla yapılan bu çalışmada İslam tıbbında oftalmoloji biliminin MS IX. ve XIII. yüzyıllar arasındaki gelişimi incelenmiştir. Konu edilen dönemde yazılmış olan, göz hastalıkları ile ilgili konular içeren tıp kitaplarından, erken tercüme döneminde yazılmış olan dört tıp kitabı ile sonraki dönemlerde yazılmış olan yedi tıp kitabı çalışma kapsamına alınmıştır. Bu kitaplarda göz kapağı ile ilgili bölümlerde yazılmış olan tıbbî bilgiler anatomik kavramlar, hastalıkların tanısı ve sınıflandırılması, hastalıkların oluşum nedeni ve patofizyolojisi, önerilen tıbbî ve cerrahi tedaviler yönlerinden birbirleri ile karşılaştırılmıştır. Bu incelemelerin sonunda tıbbî kavramların Arapça karşılıklarının erken tercüme döneminde oluştuğu ve tıbbî isimlendirmelerin değişmeden bu dönem sonuna kadar devam ettiği görülmüştür. Ayrıca hastalık süreçlerinin anlaşılmasında temel bilgisel zemini oluşturan, galenik anatomi bilgisi ile dört hümor teorisi üzerine kurulu patofizyoloji bu dönem boyunca ciddi bir değişim göstermemektedir. Öte yandan tanımlanan göz kapağı hastalıklarının sayısında ve bu hastalıkların tedavisinde kullanılan gerek tıbbî gerekse cerrahi tedavilerde hızlı bir değişim ve farklılaşma yaşandığı izlenilmektedir. Ortaçağ İslam tıbbında erken tercüme döneminde oluşturulan teorik düşünce kalıplarının sınırlayıcı etkisi, pratik uygulamalardaki değişime rağmen, yüzyıllar boyunca ciddi bir meydan okuma ile karşılaşmadan devam etmiştir.

Abstract:
In this study, it is aimed to investigate effects of books which were written in early period and containing medical knowledge translated from other foreign languages to Arabic, on the books written in a later phase. Development of ophthalmology in Islamic medicine was studied in period spans from 9th centruy to 13rd century. Eleven medical books, all containing chapters on ophthalmology were taken into the study and four of these were written in early translation period and seven of these were written in later times. These books were compared to each other with regard to anatomical concepts, diagnosis and classification of diseases, pathophysiology, medical and surgical treatments. This study proves that Arabic medical nomenculature was formed in the early translation period and this nomenculature stayed almost the same until the end of the investigated time period. In addition, both anatomic concepts based on galenic anatomy and patophysiology relied on four humuor theory did not change much. On the other hand, there was a fast development and evolution in number of diagnosed eyelid disorders, in medical and surgical therapies. However, limiting effects of thinking processes, formed in the early translation period, has survived without facing a serious challange in spite of the changes in medical practice.