Osmanlı dönemi Novi Pazar'da imar faaliyetleri
Architectural activities in Novi Pazar during the Ottoman period
Yazar: ZEHRA ŠKRIJELJ
Danışman: DOÇ. DR. AYŞE PELİN ŞAHİN TEKİNALP
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Bu tez güneybatı Sırbistan'daki Novi Pazar şehrine odaklanarak onun Osmanlı
İmparatorluğu Dönemi'ndeki gelişimini sunmaktadır. Çalışmada, Novi Pazar'ın Osmanlı
idaresindeki kuruluş dönemi, 1450'li yıllarından 1912 yılına kadar incelenmektedir. Novi
Pazar, eski Sırp Ras başkentine yaklaşık 11 km uzaklıkta, açık bir Osmanlı yerleşimi
olarak kurulmuştur. Yani bir Osmanlı yerleşimi olarak Novi Pazar, daha önceki bir Sırp
Orta çağ yerleşiminin yeniden şekillendirilmesiyle oluşturulmuştur. Osmanlılar, bilindik bir
İslami şehir planı uygulamaya çalıştılar. Bu iki kültürün hareketli bir ticari merkezde
karşılaşması, uyumlu bir bütün halinde birleşen farklı kalıplar, dinamikler ve mimari
özellikler üretmiştir. Novi Pazar'ın gelişiminin daha iyi anlaşılabilmesi için coğrafyası,
topoğrafyası ve tarihî özelliklerinin yanı sıra Osmanlı başkenti ve bölgedeki diğer önemli
merkezlerle bağlantısı da incelenmektedir. Novi Pazar'daki beş yüzyıllık Osmanlı
yönetimi boyunca gelişen ticaret ve yerleşim alanı, şehrinin büyümesini etkileyen çeşitli
ekonomik, politik, sosyal ve kültürel koşulların bir ürünü olarak açıklanmaktadır. Çarşılar,
meydanlar, ticari ve dini yapılar, konutlu mahalleleri şeklinde uygulanan mimari özellikler
incelenerek, yerel gelenek, görenek ve kodların bir kavşak noktasında yer alan bu
şehrinin „görkemli mimari eserler" yapılmasını engellemiştir. Sonuç olarak Osmanlı
yönetiminin başlangıcında kullanılan ve "başkent üslubu" olarak bilinen mimari üslup, 20.
yüzyıla kadar Novi Pazar'ın imar faaliyetlerinde de bulunmaktadır. Diğer tarafta mimari
formların çeşitliliği ve kentsel alan, zamansal ve mekânsal dönüşümlere doğrudan
yanıtlar üretilmektedir. Bu yüzden inşa edilen yapıların işlevsel bileşenlerini takip eden
Novi Pazar, Osmanlı yönetimi sırasında bir arada var olan ancak birbirine karışmayan
farklı kimliklerin birliği olmayı başarmıştır.

Abstract:
This dissertation focuses on Novi Pazar in southwestern Serbia, tracing its development
during the Ottoman Empire's reign. The study delves into the period of Novi Pazar's
founding under Ottoman rule, spanning from the mid-15th century to 1912. Novi Pazar
was established as an open Ottoman settlement, located about 11 kilometres away from
the Serbian old capital Ras. So Novi Pazar as an Ottoman settlement was formed by
reshaping an earlier Serbian medieval settlement. Ottomans implemented the wellknown
Islamic urban organizations. The convergence of these two cultures within a
bustling commercial hub produced distinct patterns, dynamics, and architectural features
that coalesce into a cohesive whole. For a better understanding of Novi Pazar's
development, in this thesis is studied through geography, topography, and historical
characteristics, as well as its connection with the Ottoman capital and other major centres
in the region. The commerce and residential space in Novi Pazar developed over the five
centuries of Ottoman rule is explained as a product of various economic, political, social,
and cultural conditions that influenced the town's growth. By examining the architectural
features that were implemented in the forms of markets, squares, commerce and
religious buildings, and residential districts with dwellings, it is shown that local traditions,
conventions, and codes disabled this town, located at a crossroads, to produce "great
architectural works." As a result, the architectural style known as "capital style" used at
the beginning of Ottoman rule was evident in Novi Pazar's building activities until the 20th
century. On the other side, the diversity of architectural forms and the urban space shows
direct answers to temporal and spatial transformations. Following the functional
components of the maden buildings, it is concluded that Novi Pazar during Ottoman rule
managed to be a unity of different identities that coexist but do not mix.