Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss) kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönden araştırılması
Investigation of biological, technical and economic aspects of rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) hatcheries in Kahramanmaraş
Yazar: EBRU GÜNEŞ
Danışman: PROF. KENAN KÖPRÜCÜ
Fırat Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Su Ürünleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Su Ürünleri = Aquatic Products
Dizin: Alabalıklar = Trouts ; Ekonomik analiz = Economic analysis ; Kuluçkahaneler = Hatcheries

Özet:
Bu çalışmada "Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss) kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönden araştırılması" amaçlanmıştır. Balık kuluçkahanelerin en önemli amacı, anaç balıklardan en yüksek oranda ve kalitede yumurta ve yavru balığı en düşük maliyetle üretmektir. Bu durum ise balık kuluçkahanelerinin yapısal sorunlarının belirlenmesi ve çözümlenmesi, anaç stok yönetimi, kuluçkahane ve yavru yönetimi gibi temel üretim ve yetiştiricilik konularına hakim olunması ve teknolojik ve bilimsel uygulamalarla sağlanabilir. Balık üreticileriyle yapılan görüşmeler, sahadaki gözlemler ve yapılan literatür taraması sonuçları; Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönüyle ayrıntılı bir şekilde araştırılmasının gerekliliğini ortaya koymuştur. Çalışma bu yönü ile bir ilk olma özelliği taşımaktadır. Gökkuşağı alabalığı yetiştiriciliğinde önemli bir yere ve potansiyele sahip olan Kahramanmaraş'taki mevcut kuluçkahanelerin (10 adet) tamamına araştırma takviminde belirtilen sürede ve aylık periyotlarda gidilmiştir. Gerçek zamanlı olarak işletmelerdeki yetkili kişi ve çalışanlarla yüz yüze yapılan anket çalışmalarıyla ham veriler elde edilmiştir. 
Sonuçlara göre; Kahramanmaraş'ta aktif olarak çalışan gökkuşağı alabalığı kuluçkahanelerinin 4 adetinin küçük (˂2 milyon adet yavru/yıl), 5 adetinin orta (2-10 milyon adet yavru/yıl) ve 1 adetinin ise büyük (>10 milyon adet yavru/yıl) kapasiteli olduğu görülmüştür. Bu işletmelerin yönetim yapısı %60 şahıs–aile şirketi ve %40 şirket-ortaklık şeklindedir. Şahıs–aile işletmelerinin toplam kapasite içindeki ortalama payları %22,21 (2.475.000 adet yavru/yıl)'dir. İşletme yapısı şirket–ortaklık olan işletmelerin toplam kapasite içindeki ortalama payları ise %77,79 (13.000.000 adet yavru/yıl) olarak tespit edilmiştir. Kahramanmaraş genelinde 2014 yılı için ortalama proje kapasitesi 5.849.000 adet yavru/yıl ve ortalama üretim kapasitesi 3.766.000 adet yavru/yıldır. İşletmeler kapasite kullanım oranlarına göre incelendiğinde, en düşük kullanım oranının büyük ölçekli işletmelerde (%60) olduğu, en yüksek oranın ise orta ölçekli işletmelerde (%96,88) bulunduğu görülmüştür (p<0,05). Kahramanmaraş genelinde ise ortalama kapasite kullanım oranının %73,98 olduğu tespit edilmiştir. İstatistiksel olarak ise, küçük (%64,50) ve orta kapasiteli (%63,99) işletmeler, büyük kapasiteli işletmelere (%55,65) göre daha yüksek verimliliğe sahiptir (p˂0,05). Bu işletmelerde toplam olarak 89 kişi çalışmaktadır. Mevcut personelin büyük çoğunluğunu (%94,38) erkekler oluştururken, kadınların oranı sadece %5,62'dir. Bu personelin mesleki niteliği incelendiğinde; %6,74'ü mühendis, %76,40'ı işçi ve %16,86'sı ise aile bireylerinden oluşmaktadır. Personelin yaş grupları 17-75 yaş arasında değişmektedir. İşletmelerde çalışan personelin en yüksek oranını %44,94 ile 20-29 yaş arasında olanlar oluşturmaktadır. En düşük yaş oranı ise %10,11 ile 19 yaşında veya daha küçük yaşta olan personelden oluşmaktadır. 
Yaşı 50 ve üzerinde olanların oranı %12,36 olup, bu yaş grubundakilerin genellikle işletmenin sahibi ve aile bireyi olduğu görülmüştür. Kapasitelerine göre küçük, orta ve büyük ölçekli işletmelerde ortalama işgücü sırasıyla; 3,31, 5,90 ve 21,75 adam-yıl olarak hesaplanmıştır. İl genelinde ise işletme başına düşen ortalama işgücü 6,45 adam-yıldır. Küçük ölçekli işletmelerin %25'i mevsim dışı yumurta üretimi yapmaktadır. Orta ölçekli işletmelerde bu oran %80 ve büyük ölçekli işletmelerde %100'dür. İl genelinde ise bu oran ortalama %60'tır. Bu kuluçkahanelerin %30'unda üretilen yavru balıklarda herhangi bir hastalığa rastlanılmadığı ve bunları önleyici herhangi bir kimyasal madde kullanılmadığı belirlenmiştir. Mevcut şirketler tarafından üretilen yumurta ve yavru balıkların %50'si toptan veya perakende olarak satılmakta, %30'luk bir kısmı büyütülüp kendi restoranlarında tüketilmekte ve %20'si ise mevcut kuluçkahanelerde anaç olarak kullanılmaktadır. Pazarlamada, işletmelerin tamamı fiyatın yeterli olmadığını, pazarlamayı etkileyen faktörler içerisinde yine en büyük payın fiyat ve uzaklık olduğunu, taşıma standartlarının da pazarlamayı etkilediğini belirtmişlerdir. 
İşletme başına düşen toplam aktif sermaye değeri 1.607.520.00 ₺/işletme olarak hesaplanmıştır. Aktif sermaye içerisinde en önemli payı balık sermayesi (%47,82) almaktadır. Bunu sırayla bina-havuz sermayesi (%23,21), alet-makine sermayesi (%10,36), arazi sermayesi (%6,47), para sermayesi (%4,42), damızlık balık sermayesi (%4,06), arazi ıslah sermayesi (%2,55) ve malzeme gider sermayesi (%0,49) izlemektedir. Pasif sermayenin %97,26'sını öz sermaye oluştururken, borçların oranı %2,74 gibi düşük bir düzeyde kalmıştır. Ortalama aktif sermaye küçük ölçekli işletmelerde 692.825.00 ₺, orta ölçekli işletmelerde 1.115.720.00 ₺ ve büyük ölçekli işletmelerde ise 4.864.000.00 ₺'dir. Gayri safi hâsıla değeri; küçük işletmelerde 153.813.00 ₺, orta ölçekli işletmelerde 724.500.00 ₺ ve büyük işletmelerde ise 3.450.000.00 ₺'dir. Gayri safi hâsıla değerinin aktif sermayeye oranı küçük, orta ve büyük işletmelerde sırasıyla; 0,22, 0,63 ve 0,71 olarak hesaplanmıştır. Kahramanmaraş genelinde ise bu oran ortalama 0,48 olarak belirlenmiştir. İşletme gruplarında, 100.00 ₺'lik aktif sermayeye karşılık sağlanan gayri safi hâsıla değeri minimum 22.00 ₺ ve maksimum 71.00 ₺ arasında değişmektedir. Saf hâsıla değeri küçük, orta ve büyük işletmelerde sırasıyla; 16.126.00 ₺, 284.176.00 ₺ ve 264.205.00 ₺ olarak bulunmuştur. İşletmelerin genel ortalaması ise 679.015.00 ₺ olarak hesaplanmıştır. Gayri safi hâsıla değerinin işletme masraflarından büyük olması saf hâsılanın pozitif olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, orta ölçekli işletmeler en yüksek rantabilite oranına (%24,58) sahip olup, bunu sırasıyla büyük (%5,43) ve küçük (%2,33) ölçekli işletmeler takip etmektedir (p<0,05). Kahramanmaraş ilindeki ortalama rantabilite oranı ise %10,88 olarak hesaplanmıştır. Bu sonuçlara göre, Kahramanmaraş ilindeki yavru gökkuşağı alabalığı üretimi yapan en kȃrlı işletmenin orta ölçekli işletmeler olduğu söylenebilir. Mevcut işletmelerin yapısal, biyolojik ve teknik özelliklerindeki farklılıklar, bunların kapasite kullanım oranını ve üretim verimliliğini doğrudan etkilemektedir.

Anahtar Kelimeler: Kahramanmaraş, Gökkuşağı Alabalığı, Kuluçkahane, Biyolojik, Teknik, Ekonomik, Analiz

Abstract:
Investigation of Biological, Technical and Economic Aspects of Rainbow Trout (Oncorhynchus mykiss) Hatcheries in Kahramanmaraş
In this study, it was aimed to investigation of the biological, technical and economic aspects of rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) hatcheries in Kahramanmaraş. The most important objective of the fish hatchery, the highest rate and quality of eggs and fry fish from brood stock to produce at the lowest cost. This situation can be achieved by the determination of the structural problems of the fish hatchery and analysis, brood stock fish management, to be familiar with basic issues such as the fish hatcheries and fry management, technological and scientific applications. Interviews with the fish producers, made observations in the field and results in the literature has been revealed the need to investigate in detail the biological, technical and economic aspects of rainbow trout hatcheries in Kahramanmaraş. The study has a first of its kind in this respect. Kahramanmaraş province has an important place and the potential for the culture of rainbow trout. There are total 10 hatcheries for rainbow trout that found in Kahramanmaraş. The period specified in the research calendar has been gone to all of these hatcheries. The raw data of the survey work to be done face to face with the authorized persons and employees in the company has been obtained in real time. 
According to the results, it was determined that the rainbow trout hatcheries actively working in Kahramanmaraş are four small (˂2 million fry fish/year), five medium (2-10 million fry fish/year) and one large (>10 million fry fish/year) capacity. The management structure of these companies is 60% person-family business and 40% company-partnership. The average share of person-family enterprises within the total capacity is 22.21% (2,475,000 fry fish/year). The average share of company-partnership enterprises in the total capacity is determined as 77.79% (13,000,000 fry fish/year). In Kahramanmaraş province, the average project capacity for 2014 year is 5,849,000 fry fish/year and the average production capacity is 3,766,000 fry fish/year. When the enterprises are examined according to the capacity usage rates, it is seen that the lowest usage rate is in the large-scale enterprises (60%) and the highest rate is in the medium-sized (96.88%) enterprises (p<0.05). In Kahramanmaraş province, it is determined that the average capacity usage rate is 73.98%. Statistically, the small (64.50%) and medium capacity (63.99%) enterprises have higher efficiency (p˂0.05) than the large capacity enterprises (55.65%). A total of 89 people work in these enterprises. While the vast majority (94.38%) of these personnel are males, the proportion of females is only 5.62%. When the professional qualities of these personnel are examined, it is composed of 6.74% engineers, 76.40% workers and 16.86% family members. The age distribution of these personnel varies between 17-75 years old. The highest proportion of the personnel working in the enterprises is composed of those between the ages of 20-29 with 44.94%. The lowest age rate (10.11%) is composed of 19 years old or younger. The proportion of those 50 ages year and older is 12.36%, and it is generally seen that the age group is the owner and family member of the enterprise. According to the capacities, the average labor force in small, medium and large scale companies is as follows; 3.31, 5.90 and 21.75 man-years. In the province, the average workforce per company is 6.45 man-years. The 25% of small-scale companies produce out-of-season egg. This ratio is 80% for medium-sized companies and 100% for large companies. In the province, the average rate is 60%. It has been determined that 30% of these hatcheries do not have any disease in produced fry fish and that they do not use any chemicals that prevent them. The 50% of the eggs and fry fish produced by these companies are sold wholesale or retail, 30% are consumed in their restaurants and 20% are used in the hatcheries. In the market, all of the businesses stated that the price was not enough, the biggest share among the factors affecting the marketing was the price and distance, and the transportation standards also affected the marketing.
The total active capital value per business is calculated as 1,607,520,00 ₺ /enterprise. The most important share in the active capital is fish funds (47.82%). This was followed by the building-pool capital (23.21%), instrument-machine capital (10.36%), land capital (6.47%), money capital (4.42%), brood fish capital (4.06%), land reclamation capital (2.55%) and material expense capital (0.49%). While 97.26% of the passive capital is composed of the equity capital, the ratio of the debts is as low as 2.74%. The average active capital is 692,825,00 ₺ in the small-scale enterprises, 1,115,720,00 ₺ in the medium-scale enterprises and 4,864,000,00 ₺ in the large-scale enterprises. Gross product value; 153,813,00 ₺ in the small enterprises, 724,500,00 ₺ in the medium-sized enterprises and 3,450,000,00 ₺ in the large enterprises. The ratio of gross product value to the active capital is calculated as 0.22, 0.63 and 0.71 for the small, medium and large enterprises respectively. This rate was determined as 0.48 in the province of Kahramanmaraş. In the business groups, the gross product value provided for 100.00 ₺ of the active capital varies between a minimum of 22.00 ₺ and a maximum of 71.00 ₺. Net product value was found as 16,126,00 ₺, 284,176,00 ₺ and 264,205,00 ₺ in the small, medium and large enterprises respectively. The general average of these enterprises is calculated as 679,015,00 ₺. The fact that the value of the gross product is greater than the operating costs indicates that the net gain is positive. However, the medium-sized enterprises have the highest profitability rate (24.58%) followed by the large (5.43%) and small (2.33%) sized enterprises respectively (p<0.05). The average profitability rate in Kahramanmaraş province was calculated as 10.88%. According to these results, it can be said that the most profitable enterprise producing fry rainbow trout in Kahramanmaraş province are the medium-sized enterprises. Differences in the structural, biological and technical characteristics of the existing enterprises directly affect their capacity usage rate and production efficiency.

Key Words: 	Kahramanmaraş, Rainbow Trout, Hatcheries, Biologic, Technic, Economic, Analysis