İslam düşüncesinde tecdid kavramı ve Tanzimat dönemine yansımaları
The concept of tajdid in Islamic thought and its reflections on the Tanzimat period
Yazar: NİDA SULTAN ÇELİKKAYA
Danışman: PROF. DR. MEHMET SAFFET SARIKAYA
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Mezhepler tarihi = Sect history ; Tecdid = Tecdid ; Yenileme = Renovation ; İlahiyat = Theology

Özet:
İslam düşüncesinde bilhassa modern dönemde yoğun olarak gündeme gelen
dini yenileme olgusu, tecdid, ıslah, ihya gibi çeşitli kavramlarla ifade edilmektedir. Bu
kavramlardan en yaygın ve erken dönem kullanımı bu konuda hadis rivayeti
bulunmasından hareketle tecdid kavramıdır. Bu çalışmada tecdid kavramı özelinde
İslam düşüncesinde ortaya çıkan dini yenileme anlayışları incelenmektedir.
Araştırmada, etimoloji ve semantik biliminin yardımıyla tecdid kavramı
tanımlanmakta ve erken dönemden itibaren İslam düşüncesindeki anlaşılma biçimleri
tespit edilmektedir. Tecdid rivayetinin; dolayısıyla kavramın dini yenileme
bağlamında erken dönemde özellikle Şafiî mezhebi çevresinde gündeme alınması ve
'sünnetlerin ihyası bid'atlerin ortadan kaldırılması' olarak ifade edilmesi, meselenin
mezhepler tarihi açısından değerlendirmesini gerektirmektedir. Buradan hareketle
çalışmada, Şâfiîlik, Hanbelîlik ve Mâlikîlik çerçevesinde geleneksel-muhafazakâr din
anlayışı; Hanefîlik ve Mu'tezile mezhebi örnekleriyle de akılcı-hadarî din anlayışı
tetkik edilmektedir.
Dinin yenilenmesi bağlamında tecdid kavramından hareketle klasik dönemde
gelenekçi-muhafazakâr din anlayışının yaklaşımı tespit edilebilmektedir. Akılcı
Hadarî din anlayışının kavram özelinde meseleye yaklaşımının örneği ise
modernleşme dönemi olan Osmanlı Devleti'nin Tanzimat döneminde görülmektedir.
Dinin ve devletin Tanzimat esaslarının tatbik edilmesiyle tecdid edileceği görüşündeki
üst düzey ulema ve devlet erkanının yaklaşımı, kavramın dini yenileme bağlamında
modernleşme döneminde Hanefî-Mâtürîdî çevrede anlaşılma biçiminin bir örneğini sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: İlahiyat, İslam Mezhepleri Tarihi, Tecdid, Dinî Yenilenme, Tanzimat, Şâfiî Mezhebi, Hanefîlik

Abstract:
The phenomenon of religiousrenewal, which has come to the fore intensively in
Islamicthought, especially in the modern period, is expressed with various concepts
such as tajdid, islah, ihya. The most common and early use of these concepts is the
concept of tajdid with the influence of the presence of hadith narrations on this subject.
In this study, the conceptions of the renewal of religion that emerged in Islamic thought
are examined in the concept of tajdid.
In this study, with the help of etymology and semantics, the concept of tajdid is
defined and the ways of understanding it in Islamic thought from the early period are
determined. The fact that the narration of tajdid, and therefore the concept of tajdid,
was brought to the agenda in the early period in the context of religious renewal,
especially around the Shafi'i sect, and that it was expressed as 'the revival of sunnahs
and the elimination of bid'ats' requires an evaluation of the issue in terms of the history
of sects. Based on this, the study examines the traditional-conservative understanding
of religion within the framework of Shafi'ism, Hanbalism and Malikism. The
rationalist understanding of religion is also examined with examples from the Hanafi
and Mu'tazila sects.
In the context of the renewal of religion, the approach of the traditionalistconservative understanding of religion in the classical period can be determined from
the concept of tajdid. An example of the rationalist Hadarî religious understanding's
approach to the issue in terms ofthe concept is seen in the Tanzimat period of the
Ottoman Empire in the modern period. The approach of high-level ulema and state
officials who believe that religion and the state will be reformed by applying the
principles of Tanzimat provides an example of the way the concept is understood in the
Hanafî-Mâturîdî circle in the modern period in the context of religious renewal.

Key words: Theology, History of Islamic Sects, Tajdid, Religious Renewal, Tanzimat, Shafi'i Sect, Hanafism