Ekonomik krizlerin sağlık üzerine etkileri: Türkiye örneği
The impacts of economic crisis on health: The case of Turkey
Yazar: ÜMİT ÇIRAKLI
Danışman: DOÇ. DR. HASAN HÜSEYİN YILDIRIM
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management ; İşletme = Business Administration
Dizin: Ekonomik kriz = Economic crisis ; Kriz = Crisis ; Kriz yönetimi = Crisis management ; Sağlık = Health ; Sağlık ekonomisi = Health economics ; Sağlık harcamaları = Health expenditures ; Sağlık hizmetleri = Health services ; Sağlık politikası = Health policy ; Türkiye = Turkey

Özet:
Bu araştırmanın amacı, Türkiye'de ekonomik krizlerin sağlık ve sağlık sistemi üzerindeki etkilerinin ortaya konulmasıdır. Çalışmada 1994, 2001 ve 2009 ekonomik krizleri ele alınmış ve bu ekonomik krizlerin sağlık ve sağlık sistemiyle ilgili ikincil veri kaynaklarından elde edilebilen 23 gösterge üzerindeki etkileri ekonometrik zaman serisi analizlerinden ARDL sınır testi yaklaşımıyla incelenmiştir. Çalışmada, sağlık göstergleri bağımlı değişkenler olarak kullanılırken makroekonomik göstergeler (enflasyon, reel GSYH ve işsizlik) ise bağımsız değişkenler olarak modellere dâhil edilmiştrir. 1994, 2001 ve 2009 ekonomik krizleri ise kukla değişkenler olarak modellerde yer almıştır. Araştırmada elde edilen verilerin ARDL sınır testiyle analiz edilmesinde Eviews 9.5 paket programı kullanılmıştır.
Yapılan analizler sonucunda, ekonomik krizlerin Türkiye'de sağlığa etkileri kapsamında, 1994 ekonomik krizinin; beş yaş altı ölüm hızı, kaba ölüm hızı, kaba intihar hızı, sebze-meyve tüketimi ve diğer sağlık personeli sayısı olmak üzere, 23 değişkenden 5'ini anlamlı bir biçimde (p<0,05), olumsuz etkilediği bulunmuştur. Diğer taraftan 1994 ekonomik krizinin önemli bir biçimde olumlu etkilediği değişken saptanmamıştır (p>0,05). 2001 ekonomik krizinin ise, 23 değişkenden bir yaş altı bebek ölüm hızı, kaba intihar hızı, sebze-meyve tüketimi, şeker tüketimi, kamu ve toplam sağlık harcamaları ve toplam yatak sayısı olmak üzere 7'sini anlamlı bir biçimde olumsuz etkilediği bulunmuştur. Bunun yanında, 2001 ekonomik krizinin anne ölüm hızı, DBT, polio ve kızamık aşılama oranları, trafik kazalarından ölüm oranı, alkol tüketimi ve Sağlık Bakanlığı bütçesi değişkenlerini ise önemli şekilde olumlu etkilediği bulunmuştur. 2009 ekonomik krizinde ise 23 değişkenin 3'ünün (şeker tüketimi, özel sağlık harcamaları ve toplam sağlık harcamaları) anlamlı biçimde (p<0,05) olumsuz etkilendiği bulgusuna ulaşılmıştır. Diğer taraftan 2009 ekonomik krizinin, bebek ölüm hızı, alkol tüketimi, sebze-meyve tüketimi ve kamu sağlık harcamaları olmak üzere 4 değişken üzerinde ise anlamlı bir biçimde (p<0,05) olumlu etkisinin olduğu tespit edilmiştir.
Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan, genel olarak krizlerin sağlığa etkilerinin değişken olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ancak ekonomik krizlerin sağlığa etkilerinde, krizin şiddetinin, sağlıkla ilgili davranışların ne yönde gelişeceğinin ve politika tercihi kapsamında sağlık sistemine etkilerinin de önemli unsurlar oldukları değerlendirilmektedir. Türkiye'de ekonomik krizlerin sağlık üzerine olası olumsuz etkilerinin önlenebilmesi için sağlık harcamalarının kriz dönemlerinde özellikle artırılması önerilmektedir. Bunun yanında ekonomik krizlerin bazı sağlık davranışlarına olumlu etkileri fırsat olarak değerlendirilip, bu davranış değişikliklerini kalışı hale getirecek eğitimlere bu dönemlerde ağırlık verilmesi önerilmektedir.



Anahtar Sözcükler
Ekonomik Kriz, Ekonomik Krizlerin Sağlığa Etkileri, Sağlık, Sağlık Politikaları, Türkiye.

Abstract:
The aim of this study is to reveal the impacts of economic crisis on health and health system in Turkey. In the study, the economic crisis of 1994, 2001 and 2009 were examined, and the impacts of these economic crisis on 22 health and health related indicator which can be obtained from secondary data sources were examined by the ARDL bound test appraoch, which is one of the econometric time series analyzes. In the study, indicators related to the health are used as dependent variables, while macroeconomic indicators (inflation, real GDP and unemployment), are used as independent variables. The economic crisis of 1994, 2001 and 2009 are included as dummy variables in the models. Eviews 9.5 package program was used for the analysis of the data obtained in the study by ARDL boundary test.
In terms of the effects of economic crisis on health in Turkey, as a result of the analysis made, it is found that the economic crisis of 1994 was found to have significant (p<0.05) negative effect on the 5 variables, which are the mortality rate under 5, crude death rate, crude suicide rate, vegetable-fruit consumption and number of assistant health personnel, of 23 variables. On the other hand, there is no variable that the 1994 economic crisis have had significant positive effect on (p>0.05). The 2001 economic crisis was found to have significantly negative affect 7 out of 23 variables, including infant mortality rate, crude suicide rate, vegetable-fruit consumption, sugar consumption, public and total health expenditures, and total number of hospital beds. On the other hand, it was found that the 2001 economic crisis affected significantly and positivelythe variables of the mother mortality rate, DBT, polio and measles vaccination rates, death rates from traffic accidents, alcohol consumption and the Ministry of Health budget. In the 2009 economic crisis, it was found that 3 of the 22 variables (sugar consumption, private health expenditures and total health expenditures) were significantly and negatively affected (p<0.05). On the other hand, the 2009 economic crisis vas found to have significant positive effect (p<0.05) on 4 variables including infant mortality rate, alcohol consumption, vegetable-fruit consumption and public health expenditures.
From the results of this study, it is concluded that the effects of crises on health generally show variability. However, it is evaluated that the effects of economic crises on the health, the severity of the crisis, the developments in health related behaviors and the effects on the health system within the policy preference are also important factors. It is recommended that health spending should be increased especially during the economic crisis periods in order to prevent possible negative effects of economic crisis in Turkey. Besides, positive effectrs of economic crisis on some health behaviors are considered as opportunities and, it is suggested that it should be given weight to trainings which may make these behaviors change permanent.



Keywords
Economic Crisis, Impacts of Economic Crisis on Health, Health, Health Policies, Turkey.