İstanbul'da yerin ruhu (Sâmiha Ayverdi eserleri üzerinden okumak)
The spirit of place in Istanbul (study from the perspective of Sâmiha Ayverdi's literature)
Yazar: BERFU SERDAROĞLU SUBAŞI
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM NUMAN
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
İstanbul'un gelmiş olduğu son nokta itibariyle geçirmiş olduğu dönüşüm ve tahrip, geri dönülemez sonuçları doğurmuştur. Şehrin sahip olduğu topografik nitelikler ve tarihi doku gün geçtikçe bozulmakta ve insanın şehir ile olan bağı parçalı deneyimlerle sınırlanmaktadır. Bu çalışmanın amacı İstanbul'un giderek kaybolan ve kaybolmaya devam eden anlam boşluklarını doldurmaktır. Çalışmanın ilk bölümünde yer, yerin yapısı, yerin karakteri ve yerin ruhu kavramları üzerinde durulmuştur. Tezde İstanbul ve mîmarî dokunun maddesel niteliklerinden önce anlamsal niteliklerinin önem arz etmesi sebebiyle bu kavramların araştırılması tezin altlığını oluşturmaktadır. İkinci bölümde ise insanların şehir ile kurmuş olduğu temas incelenmiştir. Çalışmanın fenomenolojik bir yaklaşımla ele alınması sebebiyle fenomenoloji kavramı bu bölümde açıklanmıştır. Modern şehirlerdeki en büyük problemlerden biri olan deneyime dayalı eksiklikler irdelenmiştir. Gündelik hayat içerisinde, şehir ve mekanlarla insan arasındaki ilişki tartışılmıştır. Ayrıca bu deneyimlerin yüzeysel ve derin niteliklere sahip olması çalışmanın kapsam ve gidişatını etkileyen bir unsur olmuştur. Seçilmiş olan referansın derin değerlere sahip bakış açısı ile İstanbul'u nitelikli bir yaklaşımla değerlendirmek mümkün olmuştur. Tezin en kapsamlı bölümü olan üçüncü bölümünde ise Osmanlı İstanbul'u Sâmiha Ayverdi'nin tecrübeleri ve görüşleri üzerinden okunmuştur. Şehrin iç dinamiklerini oluşturan hususlar artık edebiyatta, fotoğraflarda ve gravürlerde saklıdır. Kaybolmuş olan şehrin ruhunu, görüntüsünden sıyrılıp doğru kaynaklardan okuyarak yeniden keşfetmek imkân dahilindedir. Sâmiha Ayverdi (1905-1993), eski İstanbul'u arayan fakat göremeyenler için, yazdıklarının birer hayal ürününden ibaret olmadığını ve gelecek nesillere müktesebatını aktarma kaygısı olduğunu eserlerinde dile getirmiştir. Bu sebeple yazarın belge niteliğindeki değerlendirmeleriyle bir nebze de olsa şehrin silinmiş kısımlarını okuyabilmek, anlayabilmek ve kavrayabilmek mümkün olmuştur. Çalışma üç katmanda derinleşen bir yapıya sahiptir. Bu üç katmanın ilk basamağını şehrin kimliğini tayin eden mîmarî doku oluşturmaktadır. Siluet, peyzaj, sivil mîmarî ve abidevi eserler bu bölümde ele alınmış ve şehrin parçalarının yer ile uyumu tartışılmıştır. Osmanlı medeniyetini temsil eden ve şahsiyetini yansıtan eser olarak Süleymaniye üzerinde durulmuştur. Bu yapının öncelikle tasarım düşüncesi dikkate alınmış ve mekân çözümlemelerinin insanda meydana getirdiği tesirler değerlendirilmiştir. İkinci katmanda ise Osmanlı insanının şehrin mekanlarında geçirmiş olduğu gündelik hayat ve İstanbul'un tarihi ve kültürel değerleri ele alınmıştır. Mîmârînin içinde barındırmış olduğu hayatla beraber ele alınması gerekmektedir. Eski İstanbul'da yaşamış insanlar inanç sistemi üzerine kurulmuş kültür ve değer yargılarıyla şehri biçimlendirmiş ve yaşam tarzlarını mîmârîye yansıtmıştır. Şehrin mekanları yaşayan, dokunulan ve hissedilen duyusal niteliklerle doludur. İstanbul'un tarihi mirası ise Osmanlı ile korunmuş ve bu birikim bir potada eritilerek şehrin yeni sahiplerinin inanç ve değer sistemine göre yeni bir sentezle şekillenmiştir. Son katmanda ise şehir, yerin ruhu kapsamında ele alınmış ve İstanbul'da bu anlayışın tevhid inancı çerçevesinde tezahür ettiği sonucuna varılmıştır. Sâmiha Ayverdi'nin eserleri şehri tevhid ve vahdet kavramı üzerinden açan değerlendirmelere sahiptir. Çalışmanın tüm aşamalarında Osmanlı medeniyetinin yerleşim prensibinin ve mimari detaylarının tevhid inancına göre şekillendiği görülmüştür. Tezin konu başlıklarında en dikkat çeken unsur tabiata göre planlanan mîmârî dokudur. Yerin ruhu kavramını açığa çıkaran en önemli özelliklerden bir olan bu unsur Osmanlı'da ilâhî düzene karşı sergilenen bir tutum olarak değerlendirilmiştir. İnsanlar mesken tutarken ya da sanatkâr yapısını tasarlarken çevresine sadece madde boyutu üzerinden değil mana boyutu üzerinden de yaklaşmıştır. Bu tutum sonucunda ise yerin yapısı ve mimarlık arasında denge ve uyum meydana gelmiştir. Ayrıca semtlerin çeşitliliği ve barındırdığı nitelikler, mahallelerin camiyi ya da mescidi merkez alarak yerleşimi, gündelik hayat içerisindeki detaylar, tarihi ve kültürel mirasın bir potada eritilmesi, Süleymaniye'nin tek inançta birleşme fikrini destekleyen mimari elemanları ve daha niceleri hep bu inancın tezahürü olmuştur. Varılan sonuçlara göre bu çalışma Sâmiha Ayverdi'nin betimlemelerini tevhid anlayışı üzerinden açan bir yorumlama denemesidir. Şehrin gelmiş olduğu son durum itibariyle mevcut literatürdeki İstanbul ile ilgili çalışmalara yeni ve derin bir bakış açısı sunulmaya çalışılmıştır. Günümüzde kaybolmaya yüz tutmuş fakat edebi eserlerde yaşayan İstanbul'a hayat veren nitelikleri, betimlemelerle yeniden anlama, değerlendirme ve deneyimleme fırsatı doğmuştur. Eski İstanbul'a dair anlamını yitirmiş değer yargılarını ve bilgileri daha fazla kişiye ulaştırmak, şehre ve şehri meydana getiren mekanlara tarih bilinci ve duyarlılığı üzerinden yaklaşarak hassasiyeti arttırmak ve toplumsal belleğin tazelenmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
The transformation and destruction that Istanbul has undergone have led to irreversible consequences. The city's topographic features and historical texture are increasingly deteriorating, and people's connection with the city is becoming limited to fragmented experiences. This study aims to shed light on the heritage that Istanbul lost and continues to lose. In the first section, the concepts of place, the structure of place, the character of place, and the spirit of place are emphasized. The investigation of these concepts forms the basis of this thesis because the semantic qualities of Istanbul and its architectural fabric are deemed more important than their material qualities. In the second section, the interaction between people and the city is examined. Given the phenomenological approach of the study, the concept of phenomenology is explained in this section. The experiential deficiencies, which are one of the major problems in modern cities, are scrutinized. The relationship between people and spaces within the city in everyday life is discussed. Additionally, the superficial and profound qualities of these experiences have influenced the scope and direction of the study. The selected reference allows for an evaluation of Istanbul with a qualitative approach through a perspective that holds deep values. The most comprehensive section of the thesis, the third section, reads Ottoman Istanbul through the experiences and views of Samiha Ayverdi. The internal dynamics of the city are now hidden in literature, photographs, and engravings. It is possible to rediscover the lost spirit of the city by reading it from the correct sources, stripped of its visual aspect. Samiha Ayverdi (1905-1993) expressed in her works that her writings were not merely products of imagination for those who seek but cannot see old Istanbul, and that she had a concern for conveying her cultural heritage to future generations. Therefore, through the documentary nature of her assessments, it has become possible to read, understand, and grasp the erased parts of the city to some extent. The study is structured in three layers. The first layer is constituted by the architectural fabric that determines the identity of the city. Silhouette, landscape, civil architecture, and monumental works are discussed in this section, and the harmony between the city's parts and the place is debated. The Suleymaniye Mosque, which represents Ottoman civilization and reflects its identity, has been emphasized. The design concept of this structure is considered first, and the effects of spatial analyses on people are evaluated. The second layer addresses the daily life of Ottoman people in the city's spaces and Istanbul's historical and cultural values. Architecture needs to be considered together with the life it encompasses. People living in old Istanbul shaped the city with a culture and value system based on their belief system and reflected their lifestyles in the architecture. The city's spaces are filled with sensory qualities that are lived, touched, and felt. The historical heritage of Istanbul was preserved under the Ottomans, and this accumulation was synthesized into a new form according to the belief and value system of the city's new inhabitants. In the final layer, the city is considered within the scope of the spirit of place, and it is concluded that this understanding manifests in Istanbul within the framework of the belief in tawhid (unity). Samiha Ayverdi's works contain evaluations that interpret the city through the concepts of tawhid and unity. Throughout the study, it is observed that the settlement principles and architectural details of Ottoman civilization were shaped according to the belief in tawhid. The most notable feature in the thesis topics is the architectural fabric planned according to nature. This feature, which reveals the spirit of place, is considered an attitude toward the divine order in the Ottoman context. People approached their surroundings not only through the material dimension but also through the spiritual dimension when establishing residences or designing structures. This approach resulted in balance and harmony between the structure of the place and architecture. Furthermore, the diversity and qualities of neighborhoods, the settlement centered around mosques or masjids, the details of daily life, the synthesis of historical and cultural heritage, the architectural elements of Suleymaniye supporting the idea of unity in belief, and many more have all been manifestations of this belief. According to the findings, this study is an interpretative attempt that elucidates Samiha Ayverdi's descriptions through the understanding of tawhid. Given the current state of the city, this study aims to provide a new and profound perspective on existing literature related to Istanbul. It offers an opportunity to re-understand, evaluate, and experience the qualities that give life to the Istanbul depicted in literary works, which is fading today. The goal is to convey the lost values and knowledge about old Istanbul to a wider audience, increase sensitivity through historical awareness and sensitivity towards the city and its constituting spaces, and refresh the collective memory.