Kentsel mekanın ihtilaflarla üretimi: Haliç üzerinden bir okuma
The production of urban space through conflicts: a reading on Golden Horn
Yazar: AHMET BENDER UĞURLİ
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA UZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Büyükşehir belediyeleri = Metropolitan municipality ; Sosyal çatışma = Social conflict ; Yıkım = Demolition ; İstanbul-Haliç = İstanbul-Haliç

Özet:
İhtilaf kavramının etrafında şekillenen bu tez çalışmasının argümanı, ihtilafın toplumsal bir ilişki biçimi olduğu ve bu ilişkinin toplumsal dinamiklerin bulunduğu her yapıda bir şekilde varlık kazanabileceğidir. Toplum, farklı bağlamsal çerçeveleri, istekleri ve beklentileri olan birçok aktörü barındıran, sabit olmayan bir olgudur; dolayısıyla çoğu zaman bu aktörlerin ortak bir noktada buluşması mümkün olmaz. Aktörler çeşitli açılardan birbirleriyle ayrışarak karşı karşıya gelirler; bu duruma tezde ihtilaf ekseninde bir açıklama getirilmeye çalışılmıştır.

Kentsel mekanın üretimi yalnızca onun fizikselliğiyle bağlantılı bir süreç değildir. Söz konusu süreç, aynı zamanda arkasındaki birtakım sosyal, ekonomik ve politik katmanlarla anlamlanır; bu bağlamda kentsel mekanın bir toplumsal mekan olduğu söylenebilir. Sürekli yeniden kurulan ve çözülen toplumsal ilişkiler; kentsel mekanın üretiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Bundan ötürü kentsel mekan, tezde tanımlanan ihtilaflar ile aynı düzlemde buluşur. Kentsel mekana temas eden aktörler, söylemleri ve neticesinde ortaya koydukları eylemleri ile başka aktörler üzerinde yansımalar doğururlar. 
Tezin ihtilaf kavramına yoğunlaşıp, anlatısını ondan yola çıkarak kurmasının esas nedeni; Türkçe literatürde ihtilaf  kavramı yerine kullanılan çatışmanın anlamsal arka planın, kentsel mekandaki bu dinamik ilişkileri yeterince karşılamaması ve farklı bir algı yaratmasıdır. Türkçe'deki kullanıma baktığımızda çatışma ilk olarak şiddeti çağrıştırır. Çatışma kavramın kullanılmasının yanlış anlaşılmalara neden olabileceği düşünüldüğünden, ulusal literatüre karşı bir eleştiri getirilerek; "ihtilaf" yeni bir kavram olarak baştan kurgulanmıştır. Çünkü  aktörlerin karşı karşıya gelmesinin farklı toplumsal yapılar özelinde ayrı boyutları mevcuttur. Dolayısıyla; ihtilafın dinamikleri olarak tariflenen kavramlar (çelişen hedefler, düşmanlık ve dayanışma) genel bir literatürden yararlanılıp teze taşınmış olmakla beraber; bunların kentsel mekandaki karşılıklarının neler olabileceği aranmıştır. Tezin ana amacı, kentsel mekanın fiziksel üretim sürecinin arka planında yer eden toplumsal ilişkilerin önemini vurgulayarak; bu ilişkilerden biri olan ihtilafın çeşitli yönleriyle sökümünü yapmaktır.
İhtilafı somutlaştırmak ve belirli bir kentsel mekanın aktörlerin etkileşimiyle nasıl dönüştüğünün serimini yapmak için Haliç'e odaklanılmıştır. Haliç'in tezin çalışma alanı olarak belirlenmesi onun toplumsal yönüne dayanmaktadır; bu kentsel mekan sahip olduğu özellikler ekseninde her daim yaşama kaynaklık ederek, farklı aktörlerle ilişki içinde olmuştur. Haliç'e birbirinden ayrı anlamların yüklenmesiyle kentin merkezinde yer alan bu bölgenin karakteri zaman içinde değişmiştir. Bu değişimlerde ise özellikle siyasi aktörlerin etkileri oldukça kritiktir.

Tez kapsamında; Haliç'in sanayiden arındırılmasının 1984-1994 yılları arasında görev yapan iki belediye başkanı arasında nasıl ihtilafa sebep olduğunun dökümü yapılıyor olmakla beraber; Haliç'in hangi süreçlerden geçerek yoğun bir sanayi aksına evrildiğini kavramak adına onun tarihsel serüvenine de değinilmiş; böylece geçmişten kurulan perspektifle 1984-1994 aralığının daha iyi anlaşılması sağlanmıştır.

1984-1994 yılları arasındaki on yıllık dönemin, Haliç'in bugünkü karakterinin oluşmasında büyük bir önemi vardır; öyle ki sonraki dönemlerde hayat bulan Haliç'in bir kültür vadisine dönüştürülmesi projesi, bu yıllarda yapılan eylemlere eklemlenmiştir. Birbiriyle zıt ideolojik temeli olan iki siyasi partiden, sırasıyla İstanbul Büyükşehir Belediyesi başkanı seçilen Bedrettin Dalan ve Nurettin Sözen'in Haliç ile ilgili yaklaşımları da onların siyasi kimlikleri gibi birbirinden ayrı olmuş ve sık sık burası üzerinden çeşitli söylemlerle karşı karşıya gelmişlerdir. Ayrıca hem 1984 hem de 1994 yılları önemli kırılma noktalarıdır. 1984 yılında yerel yönetim sisteminin değişip, büyükşehir belediyesi modeline geçilmesiyle, belediye başkanının yetki alanı önceki dönemlere kıyasla fazlasıyla artmıştır. Öte yandan, 1994'ten 2019'a kadar ise İBB başkanlığı hususunda bir süreklilik söz konusudur; bu aralıkta görev yapan belediye başkanlarının tamamı ortak bir ideolojik temelden beslenmektedir. Dolayısıyla; 1994 sonrası, belediye başkanlarını merkeze alarak Haliç'in ihtilaflarla üretimini incelemek adına uygun bir aralık değildir.

Bedrettin Dalan ve Nurettin Sözen arasındaki ihtilaflı ilişkinin dökümünü yapmak ve bunun Haliç'te nasıl yansımalar doğurduğunu ortaya koymak için akademik literatürün araştırılması yanında, gündelik gazetelere de bakılmıştır. Haliç'le ilgili literatürde yapılan çalışmaların büyük çoğunluğu Dalan dönemine ya da 1990'ların sonu ve 2000'lerin başı sonrasında Haliç kıyı şeridinde yapılan büyük ölçekli projelere odaklanmaktır; arada zamansal olarak büyük bir boşluk mevcuttur. Oysa literatürdeki bu tutumun aksine, Haliç'teki tartışmalar Dalan'ın görevi bırakmasıyla noktalanmamıştır. Gazetelerde aktarıldığı üzere, 1989 yılı yani Nurettin Sözen'in görevinin başladığı tarih itibariyle de Haliç üzerine tartışmalar sürmektedir. Bu nedenle, gazetelerden elde edilen verilerin içerik analizi yapılmış ve bu analiz sonucu ortaya çıkan anlamların ise yorumlanarak ihtilafın dinamikleriyle ilişkilendirilmesiyle, çeşitli diyagramlar üretilmiştir. 
Bahsedilen on yıllık dönemdeki ihtilaflar, sahneler aracılığıyla irdelenmiş; tezin son kısmındaki alt başlıklar da bu sahneler (1984 yerel seçimleri, yıkım, 1989 yerel seçimleri, temizlik ve Feshane) ve sahnelere kaynaklık eden kilit söylemler çerçevesinde kurgulanmıştır.

Bu çalışmayla, iki başkanın görev sürelerini kapsayan, ancak literatürde birbiriyle ilişkili olarak ele alınmayan bu boşluğa ihtilaf kavramı ekseninde bir açılım sağlanmıştır. İki aktör arasındaki mücadelenin ve  kentsel mekanı kullanarak bir temsil ortaya koymanın karşılıkları; Haliç ile ilişkili farklı ölçekteki sahneler üzerinden tartışılmıştır. Neticesinde, aslında Haliç'in her iki başkan içinde simgesel bir niteliği olduğu sonucuna ulaşılmıştır, her ne kadar sadece Dalan doğrudan doğruya buranın simge olduğunu dile getirmiş olsa da; Sözen'in ortaya koydukları da buranın onun için de bir simge olduğunu gözler önüne sermiştir. Kendi güçlerini kentsel mekan üstünden somutlaştırmak isteyen iki başkanı da, Haliç'in fiziksel üretim sürecine ciddi bir etkide bulunmuşlardır.

Abstract:
The main discourse of this thesis, which is shaped around the concept of conflict, is that a conflict is a form of social relation and this relation can somehow come into existence in any structure where social dynamics exist. Society is an ambiguous phenomenon, that holds many actors with different contextual frameworks, wishes, and expectations; therefore, it is often not possible for these actors to meet at a common point. This has been tried to be explained with the concept of conflict in the thesis.

Although urban space primarily evokes a physical image; its production is not just a physical process. The process in question is meaningful with some social, economic, and political layers behind it; in this context urban space is also a social space. Social relations that are constantly re-established and dissolved, are inherent parts of the production of urban space. Hence, urban space intersects with the concept of conflict that is defined in the thesis; the actors who come into contact with the urban space create reflections on other actors, with their actions that reveal as a result of their discourse.

The reason why the thesis focuses on the concept of conflict (ihtilaf) and builds its narrative based on it; the semantic background of the conflict (çatışma), which is in Turkish academic literature, does not match the relations to be described in the urban space. So it can develop a different perception in the mind.The usage of conflict(çatışma) in Turkish, firstly evokes violence. It is thought that the use of this concept may cause misunderstandings.
The conflict (ihtilaf) was reconstructed as a new concept by associating with the situations to be discussed. Because the confrontation of actors has different dimensions in different social structures. Therefore; although the concepts defined as the dynamics of conflict (incompatible goals, hostility, solidarity) have been brought to the thesis by use of general literature; what could be the equivalents of these in the urban space were sought. The main purpose of the thesis is to emphasize the importance of social relations in the background of the physical production process of urban space; and to investigate the conflict which is one of these relations, in various aspects.
Though the study seems to center on the Golden Horn; the sole purpose is not to reflect what changes and transformations this space has undergone over the years; it is aimed that the thesis will be a guide to illuminate the conflicts that have arisen over different urban spaces. Conflicts are not specific to a single case; they occur with altering frames at different points. However, to further clarify conflict, which is conceptually defined and discussed in detail; the thesis has focused on the Golden Horn. Thus, it has been revealed how a certain urban space is transformed by being affected by the conflict of social actors.

The determination of Haliç as the case study of the thesis is based on its social aspect; this urban space has always been in interact with different actors, by being a source of life. Through the giving of different meanings to the Golden Horn, the character of this region, which is located in the center of the city, has changed over time. In these changes,  especially the effects of political actors are so critical.

Within the scope of the thesis; it is stated how the deindustrialization of the Golden Horn caused a conflict between the two mayors who served between 1984-1994. In order to understand the processes through which the Golden Horn evolved into an intense industrial axis, its historical background is also mentioned; thus, a better understanding of the 1984-1994 interval was provided with the perspective established from the past.

1984-1994 period, has great importance in the formation of today's character of the Golden Horn. Such that the project of transforming the Golden Horn into a cultural valley, which came to life in the later periods, is an extension of steps carried out in this interval. Bedrettin Dalan and Nurettin Sözen were elected respectively as the mayor of Istanbul Metropolitan Municipality, from two political parties that have opposite ideological foundations. Their approaches to the Golden Horn were also contrasting from each other, just like their political identities. This has caused them to frequently encounter various discourses over this urban space. For this reason, the transformations that Haliç went through during the ten-year period of these two mayors are difficult to explain with only some physical facts. Conflict is also a crucial part of this process.

In addition, both 1984 and 1994 are important breaking points. With the change of the local government system in 1984 and the transition to the metropolitan municipality model, the authority of the mayor has increased considerably compared to the previous periods. On the other hand, there is continuity regarding the presidency of Istanbul Metropolitan Municipality  from 1994 to 2019. All of the mayors serving in this interval came from a common ideological basis. Therefore; it is not an appropriate interval to examine the production of the Golden Horn through conflicts by centering the mayors after 1994.

In the thesis, the conflicts that took place in the Golden Horn between 1984 and 1994 were discussed through some scenes. The titles of the last main chapter of the study were created on the axis of these scenes. The focus is on the concept of the scene because the scene actually signifies both the actors and their actions. The scene gains meaning as a result of their coexistence. It is aimed to examine the various relations between the conflict scenes in the specified time interval; there are conflict scenes on different scales in the Golden Horn. And all these scenes are actually intertwined and affect each other. 1984 and 1989 local elections, the decontamination process, demolitions and Feshane are the main scenes of the thesis.

In order to present conflicts between Bedrettin Dalan and Nurettin Sözen, and to reveal how this had repercussions on the Golden Horn, newspapers were investigated rather than academic literature. The majority of studies in the academic literature on the Golden Horn focus on the Dalan period or large-scale projects on the Golden Horn coastline after the late 1990s and early 2000s, but there is a huge temporal gap in between them.  

Contrary to this attitude in the literature, the discussions in the Golden Horn also did not end after Dalan; as reported in the newspapers, it is seen that this urban space continues to be on the focus as of 1989, that is, the date Nurettin Sözen started his duty.  For this reason, the content analysis of the data obtained from the newspapers was made; and various diagrams were produced by interpreting the meanings that emerged as a result of this analysis and associating them with the dynamics of the conflict.

Through this thesis, the temporal gap that has not been mainly mentioned in the literature has been opened to discuss. First of all, taking into account the political identities of the mayors, their attitudes toward the decontamination process of the Golden Horn and their motivations in this regard were been analyzed. Afterward, the effects of the struggles between the two actors and using urban space as a representation platform on Feshane, were investigated. As a result, it was concluded that the Golden Horn actually has a symbolic meaning for both mayors, although solely Dalan directly stated that this space is a symbol; Sözen's approaches revealed that this urban space is also a symbol for him. Therefore, the Golden Horn is the scene of a conflict between two mayors. The two mayors, who wanted to embody their own power over the urban space, have a serious impact on the production process of the Golden Horn.