İran müzelerinde (Meraga, Tebriz, Abgine, Riza Abbasi ve Tahran İran Milli Müzesi) bulunan İlhanlı Dönemi seramikleri
The ilkhanid period ceramics in Iranian Museums (Meraga, Tabriz, Abgine, Riza Abbasi and Iranian National Museum of Tehran)
Yazar: TORKAN MONAZZAM
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN YURTTAŞ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Müzeler = Museums ; Seramik sanatı = Ceramic art ; Seramikler = Ceramics ; İlhanlılar = Ilkhans ; İran = Iran

Özet:
Moğol istilası döneminde Horasan, İran, Anadolu ve Suriye gibi coğrafyaların yağma
edilmiş, yakılıp yıkılmış olduğu hemen her tarihçi ve tarihe dair az da olsa ilgisi olan herkes
tarafından bilinmektedir. Moğollar, 13. Yüzyılın ilk çeyreğinden başlamak üzere -özellikle
Otrar Faciası sonrasında- Maveraünnehr, Harezm, Horasan, İran ve buradan Anadolu ve
Suriye'ye kadar uzanan geniş coğrafyalarda İslam'a ve bu dini benimseyen halka yönelik
oldukça sert ve baskıcı bir tutum içerisinde olmuşlardır. Bununla birlikte Cengiz Han'ın
kurduğu Moğol İmparatorluğu'nun bir parçası olup bilhassa İran'da merkezileşmiş olan
İlhanlılar'ın İslamiyet'i benimsemesi ile bu sert ve baskıcı tutum terkedilmiş, bölgede bir
barış ortamı ve sükûnet tesis edilmiştir. Bu ortam, bir taraftan yerli halkın İlhalılar'ı
benimsemesini sağlarken diğer taraftan bu bozkırlı halkın, bu yeni coğrafyada farklı
alanlara ilgi duymasına ve belki de birçok anlamda medeniyete kucağını açmasına imkân
vermiştir. Nitekim İlhanlı hükümdarları, 13. asrın ikinci yarısında oluşmaya başlayan bu
yeni ortamda sanata ilgi duymaya ve sanatçıları himaye etmeye de başlamışlardır. Bu yeni
ve huzurlu zeminde -diğer alanlar da olduğu gibi- sanat alanında da sanatçılar, özellikle
çömlekçiler ve seramik ustaları kendilerini geliştirmiş, fırında pişirme yöntemini kullanarak
ve kullandıkları malzemelere yeni maddeler ilave ederek yeni seramik ürünler ortaya
koymaya başlamışlardır. Bilhassa lüster tekniğinde büyük bir ilerleme kaydeden bu dönem
seramik ustalarına, gerek çömlek gerekse seramik hususundaki tecrübelerini aile içerisinde,
nesilden nesile aktaran ve geliştiren Ebu Tahir ailesi örnek olmuştur. Bu şekilde ortaya
çıkan veya kendisini geliştiren ustaların tecrübelerini farklı yerlerde icra etmiş olmaları
veya İran'dan seramik ihracatı yapılmış olması gerekir ki İlhanlı döneminde İran'a has
olarak gördüğümüz seramik örneklerine, Suriye ve Anadolu gibi yerlerdeki farklı
merkezlerde de rastlanmıştır. Özellikle İran'a has bir seramik tekniği olan minai
tekniğindeki örneklere, lüster tekniğinde yapılmış, renk kalitesi bakımından oldukça üst
düzeyde ve desenlerinde büyük bir hassasiyet gördüğümüz seramik örneklerine bu
coğrafyalarda az da olsa rastlanması söz konusu durumu daha iyi açıklamaktadır. Bu
çalışmada, özellikle İran'da beş önemli müzedeki 273 seramik eser merkeze alınarak ve bu
seramikler üzerinde incelemeler yapılarak, hem bu seramiklerin özellikleri hem de İlhanlı
dönemi İran seramiğinin Suriye ve Anadolu coğrafyasıyla bağlantısı ortaya konulmaya

Abstract:
The Mongols attacked from Mesopotamia, Khwarizm, Khorasan, Iran and then to
Anatolia and Syria in thirteen Century and the put the regions that their people accepted
Islam under pressure and oppressed them. Jengis Khan established the Mongol Emperor
and avoided oppression to people for establishing a unified government in Iran after
acceptance of Islam. He tried to establish peace in the region that aided Ilkhanids in
progression of civilization. So that they were interested in the art in middle of thirteen
Century and supported the artists. In this appropriate context, the artists of the
earthenware began their activities and added on the knowledge of baking earthenware in
the furnace and glazing and started to production of earthenware. Especially in
production of earthenware with luster, the family of Abutaher can be mentioned that
they played an important role in progression of the luster technique and transferred their
knowledge to next generation.
The different experiences of the earthenware artists in production of earthenware
were seen in different earthenware centers and these products were exported to Anatolia
and Syria. In addition to the luster technique, the enamel technique was specific to Iran
that was elegant in terms of color, quality and motifs on the earthenware.
This research investigated 273 earthenware in the Iran museum. Not only these
earthenware but also their relationship with Syria and Anatolia earthenware in terms of
motif, form and color have been studied.