Tanrı-âlem ilişkisi: Monizm ve monoteizm
God-world relationship: Monism and monotheism
Yazar: EMİNE ARSLAN ÖZKAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET SAİT REÇBER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Monizm = Monism ; Tanrı = God ; Teizm = Theism

Özet:
Bu çalışmada, monizm ve monoteizmin Tanrı-âlem ilişkisine yaklaşımları ve bu
yaklaşımın ortaya çıkardığı Tanrı tasavvurları karşılaştırmalı olarak incelenmektedir.
Çalışmanın amacı, monizm temelli bir Tanrı tasavvuru ile monoteizmin Tanrı
tasavvurunun ayırıcı özelliklerini ve bu özelliklerine bağlı olarak ortaya çıkan problemleri
belirlemek ve Tanrı-âlem ilişkisini açıklamak noktasında bu yaklaşımlardan hangisinin
felsefi olarak daha savunulabilir olduğunu tespit etmektir.
Tez, giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Girişte, âlemin varlığının bir
nedeni olup olmadığı tartışmaları üzerinden, Tanrı ve âlem arasındaki nedensellik
ilişkisiyle ilgili problem monizm ve monoteizm bağlamında ortaya konulmaktadır.
Birinci bölümde, öncelikle monizmin felsefi tartışmalar içerisinde kavramsal olarak ne
anlama geldiği ve bazı tarihsel örneklerine referansla ontolojik bir tez olarak nasıl ortaya
konulduğuna odaklanılmaktadır. Sonrasında, monizm temelinde ortaya konulan Tanrı
tasavvurları, tarihsel olarak monizmi benimsemiş üç filozof olan Plotinus, Spinoza ve
Hegel'in görüşlerine referansla açıklanmaktadır. Bunu yaparken, her üç filozofun
monizmi benimsemeleri bağlamında sahip olduğu ortak özelliklerden hareketle Tanrı
tasavvurlarının ayırıcı özellikleri ve bu özelliklerine bağlı olarak ortaya çıkan felsefi
problemler ortaya konulmuştur. Bu bağlamda öncelikle, söz konusu filozofların monist
argümanları, daha sonrasında bu yaklaşımın kaynaklık ettiği Tanrı-âlem özdeşliği
görüşlerine yer verilmiş ve bu yaklaşımlarda ortak olan içkin nedensel bir anlayışın Tanrı-
âlem ilişkisini açıklamakta yetersiz kaldığı sonucuna varılmıştır.
İkinci bölümde ise monizme karşıt olarak monoteizmin Tanrı-âlem ilişkisi
bağlamında, öncelikle monoteizmin kavramsal ve doktrinsel olarak ne anlama geldiği
üzerinde durulmuştur. Bu amaçla, ilk olarak monoteizmde Tanrı-âlem ilişkisinin asıl
belirleyicisi olan aşkınlık düşüncesi ortaya konulmuş ve bu düşünceye bağlı olarak ortaya
çıkan felsefi problemlere çözüm aranmıştır. Bunlardan, Tanrı'nın bilinemezliği ve
ontolojik ayrılık probleminin Tanrı-âlem ilişkisinin açıklanmasında aşkınlığın
reddedilmesini gerektirecek ölçüde çözümsüz olmadığı gösterilmeye çalışılmıştır. İkinci
olarak, monoteizmde Tanrı-âlem ilişkisinin içkin boyutu Tanrı'nın her yerde bulunması
sıfatına ve Tanrı'nın yaratıcılığına referansla, aşkınlık düşüncesi ile çelişmeyecek şekilde
tanımlanmıştır. Bu noktada özellikle monoteizmin yaratma doktrinine odaklanılmış;
yaratma ve irade ilişkisi ile yaratma ve idame ilişkisi üzerinden Tanrı'nın âlemle
ilişkisinin içkin boyutu analiz edilerek ilgili problemlere çözüm aranmıştır. Böylece
monoteizm bağlamında Tanrı-âlem ilişkisinin içkin boyutunun aşkınlıkla çelişmeyecek
tutarlılıkta tanımlanmasının önemine vurgu yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Monizm, Monoteizm, Panteizm, Panenteizm, Aşkınlık, İçkinlik,
Yaratma.

Abstract:
In this study, the approaches of monism and monotheism to the God and the world
relationship and the concepts of God revealed by this approach are examined
comparatively. The aim of the study is to determine the distinguishing features of a
monism-based conception of God and a monotheistic conception of God and the problems
that arise due to these characteristics, and to determine which of these approaches is more
philosophically defensible in terms of explaining the relationship between God and the
world.
The thesis consists of an introduction, two chapters, and a conclusion. In the
introduction, the problem related to the causality relationship between God and the world
is revealed in the context of monism and monotheism through the discussions of whether
there is a reason for the existence of the world. The first chapter focuses primarily on
what monism means conceptually within philosophical debates and how it is presented
as an ontological thesis with reference to some historical examples. Later, the concepts
of God put forward on the basis of monism are explained with reference to the views of
three philosophers who have historically embraced monism: Plotinus, Spinoza and Hegel.
In doing so, the distinctive features of conceptions of God and the philosophical problems
arising from these features are determined based on the common characteristics of all
these philosophers in the context of their adoption of monism. In this context, first of all,
the monistic arguments of the above-mentioned philosophers and the God-world identity
views based on this approach are included, and it is concluded that an immanent causal
understanding established between God and the world, which is common in these
approaches, is insufficient to explain the God-world relationship.
In the second chapter, in the context of the God-world relationship of monotheism
as opposed to monism, first of all, the conceptual and doctrinal meaning of monotheism
is emphasized. For this purpose, firstly, the idea of transcendence, being the main
determinant of the God-world relationship in monotheism, is put forward and solutions
are sought for the philosophical problems stemming from this idea. From them, the
problem of God's unknowability and ontological separation are tried to be shown that
they are not so unsolvable that it would necessitate the rejection of transcendence in
explaining the God-world relationship. Secondly, in monotheism, the immanent
dimension of the God-world relationship is defined with reference to the omnipresence
and the creativity of God, in a way that does not contradict the idea of transcendence. At
this point, the focus is especially on the creation doctrine of monotheism; the immanent
dimension of God's relationship with the world is analyzed in depth through the
relationship of creation and will as well as the relationship of creation and conservation,
and thus, solutions are sought for the arising problems. As a result, in the context of
monotheism, the importance of defining the immanent dimension of the God-world
relationship in a consistent manner that would not contradict the transcendence is
underlined.
Keywords: Monism, Monotheism, Pantheism, Panentheism, Transcendence,
Immanence, Creation.