Stokastik bir yaklaşım ile COVID 19 dünya verileri üzerine bir kuyruk modeli uygulaması
A queuing model application on COVID 19 world data with a stochastic approach
Yazar: UMUT EKREM ŞENYAY
Danışman: DOÇ. DR. ASLI ÖZDEMİR
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / Sayısal Yöntemler Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Doğum = Delivery ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Kuyruk modelleri = Queue models ; Kuyruk teorisi = Queue theory ; Stokastik = Stochastic ; Ölüm = Death

Özet:
Bu çalışma Covid-19 virüs salgınının dünya dağılımını incelemek ve virüs popülasyonunun değişimini analiz etmek amacıyla yapılmıştır. Çalışmada, 2020-2021 yılları içerisinde Covid-19 popülasyonuna giriş ve çıkış verileri kullanılarak stokastik bir süreç yaklaşımı olan doğum-ölüm süreçleri incelenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla WHO-Dünya Sağlık Örgütü'nün günlük resmi verileri kullanılmıştır. Araştırma kapsamına Avrupa ülkelerini temsilen Almanya, Fransa, İngiltere, İspanya ve İtalya, Kuzey Amerika'yı temsilen A.B.D, Güney Amerika'yı temsilen Brezilya, Uzak Doğu'yu temsilen Çin ve Japonya ile Asya'yı temsilen Rusya ve Hindistan alınmıştır. Tüm bu gruplar incelenirken de Türkiye örneği ele alınmıştır. 
İçe ve dışa göç veren olayların stokastik olmaları nedeniyle her ülkeye ait popülasyona giriş ve çıkış olasılık dağılımları belirlenmeye çalışılmıştır. Ülkeler arası doğru karşılaştırma yapılması için virüsün yayılma oranı ve iyileşme oranları üzerinde matematiksel dönüşümler uygulanmıştır. Bu dönüştürülmüş veriler kullanılarak trafik yoğunluk parametresi olarak salgınlarda uygulama ve yorum kolaylığı getiren yeni bir formül önerilmiştir. Çalışma içinde stokastik modeller kullanılmış, analiz sırasında gruplama amaçlı ana bileşenler analizi ve faktör analizi uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Bu analizlerin ışığı altında ülke ve bölge gruplamaları ve karşılaştırmaları yapılarak yorumlanmaya çalışılmıştır. 

Anahtar Kelime: Kuyruk Teorisi, Covid-19 Korona Virüs, Ölüm-Doğum Süreci.

Abstract:
This study was conducted to examine the world distribution of the Covid 19 virus outbreak and to analyze the change in the virus population. In the study, the birth-death process, which is a stochastic process approach, was tried to be examined by using the immigration and emigration data of the Covid-19 population in the years 2020-2021. In this study, the stochastic process approach of birth-death model was examined by utilizing the immigration and emigration data in Covid-19 population during the period of 2020-2021. For this purpose, the daily official data of the WHO (World Health Organization) were used. In the scope of this research, Europe was represented by Germany, France, England, Spain and Italy, North America by USA, South America by Brazil, East Asia by China and Japan, and Asia by Russia and India. While examining these groups, the example of Turkey has also been handled. 
Given that the factors causing inflow or outflow in migration are stochastic, probability distributions of entry and exit to populations were determined for each country. Transformations have been applied to accurately compare the rates of virus spread or improvements in countries. Using these transformed data, a new formula has been proposed as a traffic density parameter that provides ease of application and interpretation in outbreaks. Stochastic models were used in the study, principal component analysis and factor analysis applications were performed for grouping purposes during the analysis. In the light of these analyses, country and region groupings were interpreted by making comparisons and contrasts.

Keywords: Queuing Theory, Covid-19 Disease, Birth-and-Death Process.