Hums (Libya)'da kentleşme ve kentsel planlama
Urbanization and urban planning in Al-Khums (Libya)
Yazar: ABDULSALAM MUKHTAR HASAN ALMAQROUS
Danışman: PROF. DR. ÜNAL ÖZDEMİR
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Kamu Yönetimi = Public Administration
Dizin: Kent planlama = Urban planning ; Kentleşme = Urbanization ; Libya = Libya ; Libya-Hums = Libya-Al-Khums

Özet:
Kentleşme ve kentsel planlar konusunun incelenerek ele alındığı bu çalışmada, kentleşmenin yalnızca bir sosyal olgu olmadığı, daha ziyade şehir adı verilen kentsel bileşeni toplu olarak oluşturan bir grup sosyal, demografik, doğal ve ekonomik faktörün bir araya gelmesi sonucu oluştuğu ortaya konulmuştur. Kentleşme, nüfusun kırsaldan kente göçünün ve bu göçün kentin büyüklüğü ve şekli üzerindeki etkisinin bir yansımasıdır.
Bu çalışmanın amacı, Libya Devleti Hums şehrinin nasıl oluştuğunu ortaya koymak, şehirdeki kentsel büyümenin nedenleri üzerinde durmak ve şehir planının içinde ve dışında gerçekleşen kentsel genişlemenin yönlerini belirlemektir.
Kentleşme bileşenlerinin ve şehrin kentsel planının genişleme nedenlerinin belirlenebileceği daha gerçekçi sonuçlara ulaşmak için çalışmada tarihsel araştırma ve betimsel analiz metotları kullanılmıştır.
Çalışmada, Hums şehrinin, kuruluşuna ve gelişimine katkıda bulunan tarihi bir arka plana sahip olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada ayrıca, şehrin bir idari ağırlık oluşturduğu, bir grup köy ve küçük bölgenin ortasındaki coğrafi konumu ve büyük ticaret limanı gibi birçok kentsel avantaja sahip olduğu ortaya konulmuştur. Hums şehri, başta Leptis Magna antik kenti olmak üzere birçok tarihi arkeolojik alanla karakterizedir. Bu avantajlar, diğer şehirlerden ayıran farklı bir karakter kazandıran özelliklerdir.
Şehrin ortaya çıkmasında kentsel fonksiyonun öneminin ortaya çıkarıldığı bu çalışmada, kentsel fonksiyonların şehirlerin büyümesi ve gelişmesinde önemli rol oynadığı ve Hums şehrinin büyümesine çeşitli kentsel fonksiyonların katkıda bulunduğu belirtilmiştir. Hums şehrinin gelişiminde özellikle idari, ticaret ve turizm fonksiyonlarının büyük rolü vardır.
Çalışmada, şehrin idari sınırlarını temsil eden şehir planına odaklanılmıştır. Şehir planı, Osmanlı ve İtalya dönemlerinden başlamak üzere günümüze kadar çeşitli dönemlerde çok değişikliğe uğramıştır. Altmışlı ve iki binli yıllarda hazırlanan son planlarda benimsenen uygulamalarla, uyumsuz arazi kullanımlarında birçok değişiklik olmuştur.
Kentsel büyüme, kentleri diğer nüfus yerleşimlerinden ayıran kentleşme olgusunun temel direklerinden biridir. Dolayısıyla kentsel büyüme, şehrin nüfus artışıyla orantılı olarak genişlemesinin önünde duran birçok engelle karşı karşıyadır. Planlama çalışmalarının yetersizliği nedeniyle kentsel büyüme, şehrin doğal alanlarının bulunduğu istikamette gelişigüzel genişlemiştir.
Çalışmada, şehrin kıyısına paralel olan, şehrin deniz kenarıyla olan uzantısını oluşturan ve herhangi bir doğal engelin ya da arkeolojik alanın bulunmadığı batı yönüne doğru gelecekte gerçekleşebilecek kentsel büyüme incelenmeye çalışılmıştır.
Çalışmada ulaşılan sonuçların en önemlileri aşağıda sıralanmıştır:
-	Şehrin kentsel fonksiyonları, büyümenin en önemli bileşenlerinden biridir. Şehri diğerlerinden ayıran idari, turizm ve ticari fonksiyonlara özen gösterilerek şehrin ekonomik yapısının genişletilmesi ve ticari faaliyetinin arttırılması mümkündür.
-	Şehirde ve özellikle kenar bölgelerinde doğal ortam için tehdit oluşturan birçok yasadışı faaliyetin yanı sıra, devlet tarafından yeni şehir planlarının hazırlanmaması nedeniyle arazi kullanımlarında meydana gelen çakışma şehir planında bir nevi çarpıklık yaratmıştır.
-	Şehir, beraberinde altyapı ve diğer hizmetler olmaksızın merkezden kenarlara doğru gelişigüzel bir şekilde genişlemektedir.
-	Kentsel büyüme, nüfus ve şehir planı arasında bir nevi denge sağlayan kapsamlı planlara göre büyüme yönünü düzenleyecek herhangi bir fiili çalışma olmaksızın, güney ve güneydoğuya doğru yönelmektedir.
Son olarak bu çalışmada, şehrin, üçüncü nesil şehir planında yer alan stratejik esaslar doğrultusunda geliştirilebileceği önerilmektedir. Çalışmada ayrıca, kentsel büyüme haritalarının hazırlanmasında ileri bir CBS tekniğinin kullanılması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu teknik sayesinde, büyüme hızının eğilimlerini açığa çıkarmak ve her dönemde kentsel büyümenin hizmet merkezinden kenarlara dağıldığı ve yayıldığı mesafeyi ölçmek mümkündür. Bu program, şehir planının mevcut durumunun değerlendirilmesine yardımcı olarak, birçok planlama çalışmasını minimum hata ve kusurla yürütmek için bilimsel bir ivme kazandırmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Libya; Hums; Kentleşme; Kent Morfolojisi; Kentsel Fonksiyonlar; Araziden Yararlanma; Kentsel Büyüme

Abstract:
This study aims to research and analysis the urbanization and urban plans. The study indicated that urbanization is not a purely social phenomenon, but rather an interaction of a group of social, demographic, natural and economic factors. These factors collectively create an urban component called the city. Urbanization is a reflection of the migration of people from countryside to city and the extent of its impact on the size and shape of the city within its urban plan.
The purpose of the study is to examine how the city of Al Khums in the State of Libya originated and what are the reasons for growth and trends of urban expansion inside and outside the city plan.
The historical and the descriptive analytical methods were used in the study, in order to reach more realistic results to identify the components of urbanization and the reasons for the expansion of the urban plan of the city.
According to the results of the study, it was found that the city of Al-Khums is characterized by a historical background that contributed to its establishment and to the morphology of its construction. The study also showed that the city represents an administrative weight and possesses many urban advantages, such as its geographical location in the middle of a group of villages and small areas, and the presence of a large commercial port. The city also has many historical archaeological sites. The most famous of them is the historical city of Lubda. These advantages gave the city a different character comparing to other Libyan cities.
This study showed the importance of the function in the emergence of the city, where the urban functions of cities are one of the links of its growth and development, Different types of functions contributed to the growth of the city, such as the commercial, tourist and administrative functions.
This study focused on the city's urban plan that represents its administrative boundaries, and it was found that the city's urban plan has changed a lot during previous and later periods of time, starting from the Ottoman era through the Italian era until the current period. Many changes occurred in land uses, which were not the same as what was approved in the recent urban plans in the sixties and in the new millennium.
Urban growth is one of the important factors of the urbanization phenomenon that distinguishes cities from other human gatherings. Therefore, urban growth is restrained by many obstacles that stand in the way of the city's expansion in a manner equal to the population increase. As a result of the lack of planning studies, urban growth in Al Khums has randomly expanded through directions that form a natural outlet for the city.
This study sought to clarify the potential of urban expansion in the future towards the west, which parallels the coast of the city and forms its extension with the sea side without the presence of any natural obstacles or archaeological sites. The most important results of the study are:
-	City functions are one of the most important components of growth. By paying attention to the administrative, tourist and commercial functions that distinguish the city from others, it is possible to expand its economic structure and increase its commercial activity, especially in the presence of the ingredients that qualify it for that.
-	Due to the lack of any new urban plans by the state, the overlap in land uses has caused a kind of distortion in the urban plan, in addition to the presence of many encroachments that pose a threat to the natural environment in the city, especially in its outskirts.
-	The city expands from the center towards the edges randomly without accompanying services and infrastructure.
-	Urban growth is heading towards the south and southeast without any actual study regulating the movement of the direction of growth according to comprehensive plans that create a kind of balance between the population and the urban plan.
Finally, this study recommends that it is possible to develop the city according to the strategic plans that came in the third-generation urban plan. This study also recommends the need to use the advanced GIS method in representing urban growth maps, in order to know the trends of the urban growth and measure the distance at which urban growth is distributed and spread from the service center to the outskirts. This method helps in evaluating the current status of the urban plan, which in turn gives a scientific motivation to conduct several planning studies with minimal errors and defects.
Keywords: Libya; Al Khums; Urbanization; City Morphology; City Functions; Land Use; Urban Growth