Hemodiyaliz tedavisi alan bireylerde inhalasyon yoluyla uygulanan aromaterapinin uyku kalitesi ve yorgunluk düzeyine etkisi
The effect of aromatherapy applied by inhalation on sleep quality and fatigue level in hemodialysis patients
Yazar: GAMZE MUZ
Danışman: PROF. DR. SULTAN TAŞCI
Erciyes Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı / İç Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Hemşirelik = Nursing
Dizin: Aromaterapi = Aromatherapy ; Hemşireler = Nurses ; Hemşirelik = Nursing ; Renal diyaliz = Renal dialysis ; Uyku = Sleep ; Uyku bozuklukları = Sleep disorders ; Yorgunluk = Fatigue

Özet:
Hemodiyaliz tedavisi alan bireylerde en sık karşılaşılan sorunlar arasında uyku bozuklukları ve yorgunluk yer almaktadır.  Bu çalışma, hemodiyaliz tedavisi alan bireylerde inhalasyon yoluyla uygulanan aromaterapinin uyku kalitesi ve yorgunluk düzeyine etkisini belirlemek amacı ile randomize kontrollü çalışma olarak yapılmıştır. Araştırma, iki il merkezindeki beş hemodiyaliz merkezinde, basit randomizasyonla alınan 27 müdahale, 35 kontrol grubu olmak üzere 62 hasta ile tamamlanmıştır. Çalışmada etik kurul onayı, bireylerden bilgilendirilmiş gönüllü olur ve kurum izni alınmıştır. Araştırmada veriler anket formu, Visüel Analog Skala (VAS) yorgunluk skalası, Piper Yorgunluk Ölçeği, Pittsburg Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), izlem çizelgesi hasta formu ve araştırıcı formu kullanılarak toplanmıştır. Müdahale grubundaki bireylere aromaterapi uygulama protokolü doğrultusunda, bir ay boyunca her gün yatmadan önce aromaterapi (tatlı portakal ve lavanta yağı) inhalasyonu uygulanmıştır. Kontrol grubuna standart hemodiyaliz tedavisi dışında herhangi bir uygulama yapılmamıştır. Formların tümü uygulama başlangıcında ve dört haftanın sonundaki izlemde (başlangıç ve son izlem) yapılmış, VAS ve Piper yorgunluk ölçeği ise her haftanın sonundaki izlemlerde (birinci, ikinci ve üçüncü izlemlerde) uygulanmıştır. Verilerin değerlendirmesinde bağımsız örneklerde t testi, tek yönlü varyans analizi Pearson korelasyon analizi, Ki-kare, Friedman ve Mann Whitney U testleri ile Bonferroni testi kullanılmıştır. Karşılaştırmalarda p<0.05 anlamlı olarak kabul edilmiştir. Müdahale ve kontrol grubundaki bireylerin başlangıç izlemlerinde VAS yorgunluk, Piper yorgunluk ölçeği ve PUKİ ölçeği gündüz uyku işlev bozukluğu alt boyutu hariç diğer tüm alt boyut ve toplam puan ortalamalarında almış oldukları puanlar arasında anlamlı bir fark olmadığı (p>0.05) , müdahale grubunun kontrol grubuna göre diğer izlemlerde VAS yorgunluk, Piper yorgunluk ölçeği ve PUKİ ölçeği tüm alt boyut ve toplam puanlarının anlamlı derecede düştüğü belirlenmiştir (p<0.05). Çalışma sonucunda diyaliz hastalarında inhalasyon yoluyla uygulanan aromaterapinin uyku kalitesini artırdığı, yorgunluk düzeyi ve şiddetini azalttığı belirlenmiştir. Bu sonuca göre hemodiyaliz hastalarının uyku kalitesini artırmada ve yorgunluk düzeyini azaltmada tatlı portakal ve lavanta yağıyla yapılan aromaterapi kullanımı önerilebilir.

Anahtar Kelimeler: Hemodiyaliz, aromaterapi, hemşirelik, yorgunluk, uyku kalitesi

Abstract:
The most common problems in hemodialysis patients are sleep disorders and fatigue. This randomized-controlled study was conducted to determine the effect of aromatherapy applied by inhalation on sleep quality and fatigue level in hemodialysis patients. The study was completed in five hemodialysis centers settled in two provinces with 27 intervention group patients and 35 controls, being totally 62 patients, recruited with simple randomization. Ethical approval, informed consent from the individuals and institutional permission were obtained. Data were collected with a questionnaire form and Visual Analogue Scale (VAS) for fatigue, Piper Fatigue Scale, Pittsburg Sleep Quality Index (PSQI), and follow-up forms for the patient and the researcher. Aromatherapy inhalation (sweet orange and lavender oil) was performed before going to bed every day for one month to the intervention group patients. No other application has been made to the control group patients except for standard hemodialysis treatment. All of the forms were performed at baseline and at follow-up at the end of the four weeks (baseline and last follow-up), VAS and Piper Fatigue Scale were performed during follow-ups at the end of every week (the first, second and third follow-ups). Data were statistically analysed with Independent Samples t test, one way analysis of variance, Pearson correlation analysis, chi-square test, Friedman and Mann Whitney U tests and Bonferroni test. p<0.05 was set as statistically significant in comparisons. Mean total and sub-dimension scores of VAS, Piper Fatigue Scale and PSQI (except for daytime sleepiness dysfunction sub-dimension) of the intervention and control groups at baseline were not significantly different (p>0.05). It was found that mean total and sub-dimension scores of VAS, Piper Fatigue Scale and PSQI of the intervention group significantly decreased in other follow-ups compared to the control group (p<0.05). Consequently, it was determined that aromatherapy applied by inhalation improved sleep quality, decreased fatigue level and severity in hemodialysis patients. Accordingly, aromatherapy prepared with sweet orange and lavender oil may be recommended to increase sleep quality and to decrease fatigue level of the hemodialysis patients.

Key Words: Hemodialysis, aromatherapy, nursing, fatigue, sleep quality.