Şevkutarab Makamı'nın tür, biçim ve kuram analizi
Genre, form and theory analysis of the Maqam Şevkutarab
Yazar: UMUT MEHMET ŞENTÜRK
Danışman: PROF. DR. MUHARREM HAKAN CEVHER
Haliç Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Müziği Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Müzik = Music

Özet:
Bu çalışmada, öncelikle günümüzde kullanmış olduğumuz makam teriminin
anlamına ve tarihsel gelişim sürecine değinilmekte olup makam teriminin
kullanılmaya başlandığı günden bugüne kadar olan süreçte bu terimin müzik
bilimciler için ne ifade ettiğine değinilmiştir. Bu terimi kullanan ve geniş bir
coğrafyada yer alan bu müzik bilimcilerin musikimiz tarihinin en eski dönemlerinde
yazılmış olan nazari eserlerine de değinilerek, en eski zamanlardan günümüze gelene
kadar musikimizin nasıl bir dönüşüm ve değişim sürecinden geçtiği ana hatlarıyla
değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Araştırmamızda makam terimi hakkında benzer ve farklı görüşlere sahip
kuramcıların yapmış oldukları makam tanımlarına değinilmekte ve musiki
kültürünün özünde yatan gerçeğe dikkat çekilmektedir. Bu gerçek, musiki ve makam
terimlerinin sadece birer ses frekansı veya alışkanlıklar silsilesi olmadığıdır. Gök
bilimi ve matematik ile adeta iç içe geçmiş olan bu musiki kültürünün yıldızlar ile
tarifi bizlere bu musikinin esasen doğanın harikulade bir yansıması durumunda
olduğu, bir bütünlüklü sistem olarak doğanın olağan akışının bir parçası olduğunu
göstermektedir. Zira hepimizin bir parçası olduğumuz bu tabiat ile insan arasındaki
ilişki tarihin kendisi kadar köklü ve eski bir ilişkidir. Antik Yunan döneminde
felsefenin başlangıcındaki isimlerin bugünün anlamıyla "doğa filozofları" olarak
adlandırılması bunun bir kanıtıdır.
Doğanın bir "bütünlük" içerisinde olduğu gerçeği ile, her bir parçanın bir
diğeri ile olan esaslı ilişkisi, yeri geldiğinde makul değişiklikler yapmayı gerektirir.
Hayatın olağan akışı içerisinde sayabileceğimiz bu değişikliklerin köklü değişimlere
sebebiyet vermeden yine doğadan ilham alarak hayatın ve onun bir parçası olan
kültürün devamını sağlayabilmek adına ölçülü olmayı gerektirir. Doğanın aklını ve
işleyişini keşfedip kavrayamamak ise doğanın olağan akışının bozulmasına ve
beraberinde insanın hayatının olağan akışının da bozulmasına sebebiyet vermektedir.
Hayatın olağan akışının içerisinde dönüşümüne devam etmekte olan, fakat
dönemin şartlarıda göz önünde bulundurulduğunda, tarihsel sürecin ayak izlerini
takip etmeye çalıştığımız bu çalışmamızda, kanaatimizce semitik kökenlerinin
oldukça zengin olduğu ve farklı coğrafya kültürlerinide kendi içinde harmanlayarak
değişimine ve dönüşümüne devam eden makam musikisi kültürünün en eski
parçalarından biri olan 1. ve 2. çeşit Şevkutarab makamının öncelikle kelime
anlamına ve ardından tariflerine değinilmiştir. Yeni bir kültür hareketi ve
motivasyonu ile makamları tarif etme çabası, bazı makamların yapısını tamamen
değiştirmiş, bazılarını ise kullanılamaz hale getirmiştir. Bu kullanılamaz makamlar
arasında yerini alan Şevkutarab makamının köklerine indiğimizde ise birbirinden
farklı iki makamın birleştirilmiş olduğunu görmekteyiz. Yapmış olduğumuz bu tespit
sonrasında ise birinci ve ikinci çeşit Şevkutarab makamının geleneksel ve bugünkü
tarifleri birbiriyle kıyaslanmış ve bu tariflerin icrada karşılığınının olup olmadığı
tespit edilmeye çalışılmıştır. 1. ve 2. çeşit Şevkutarab makamının yapısını daha iyi
anlayabilmek ve bıraktıkları işitsel etkileri mukayese edebilmek adına seyir ve karar
sesleri itibariyle benzer özellik taşıyan diğer makamlar da çalışmamızda
incelenmiştir. Araştırmamızda yer alan tüm eserlerin günümüz nota sistemine
çevirilerinin doğruluğunun tasdik edilerek denetim kurulundan geçmesi sebebiyle
TRT Klasik Türk Musikisi repertuvarı arşivi kaynak olarak seçilmiştir. İncelemiş
olduğumuz tüm Şevkutarab eserlerin bestekârlarının bestelerinde kullanmış olduğu
seyir, usul ve geçki analizleri dikkatle incelenmiş ve yorumlanmıştır. Bu inceleme
sonrasında bestekârların tercih etmiş olduğu usul ve makam geçkilerinin istatistiksel
verileri grafikler halinde sunulmuş olup, bu yöntem ile bestecilerin Şevkutarab
makamının geleneksel seyrinin tarifine ne kadar uyduğunun ve makamın bestekârlar
tarafından ne kadar anlaşılmış olduğunun tespiti amaçlanmıştır.
Araştırmamızda birinci ve ikinci çeşit Şevkutarab makamı eserlerine ulaşmak
amacıyla kaynak olarak kullandığımız TRT Klasik Türk Musikisi repertuvarına ait
eserlerin notalarının arşivlenmesi esnasında yapılmış olan hatalara da eser
analizlerinde değinilmiş ve bu makamda bestelenmiş olan tüm eserlerin bu
eserlerdeki makamsal geçki tutarlılığı tespit edilmiştir. Tüm bu analizler
yorumlanarak makamın ortaya çıkış tarihinden itibaren uğramış olduğu değişimin ve
tahribatın tespiti amaçlanmıştır.

Abstract:
In this study (theses), not only the meaning and historical evolution of the
word "maqam" is studied in various dimensions but also what it means for many
musicologists from the past until today is described in brief. Meanwhile, efforts of
those musicologists' and musicians' compositions -that were created in such a huge
geography- are also studied roughly and those compositions are also evaluated to
study how they evolved in time.
In addition to above, core aspects of the term "maqam" are described and the
truth in this core is revealed in detail. This truth is a simple representation of the fact
that music and maqam do not only represent a sequence of sounds and repititions and
habits that one's ear is used to hear. It is quite astonishing to find vivid similarities
yet connections in between this specific music culture and astrology. This, in many
ways, justifies why many philosophers from the ancient times are called
"philosophers of nature".
By understanding the fact that nature, in many ways, are connected to each
other, inevitably pushes man to adjust himself to the nature itself as it evolves and
changes. These changes can mostly be reasonable and sometimes unrecognizable to
prevent us to not to shake us out from our everyday lives however, during the times
of uncertainty and chaos in nature, it truly mesmerizes how it also pushes us to our
limits of patience and endurance. Not having the ability to recognize how nature
speaks and gives signals to us may most probably hinder us to make necessary
adjustments to our everyday lives.
First and second type of the maqam Şevkutarab were analyzed in detail in this
study with clear evidences of the evolution of the maqam by time and geography
which also caused erosions to the purity of its nature. The reason why TRT Turkish
Classical Music Repetoire is chosen as the one and only source is because of its
officially approved legitimacy and commonly acceptance from the masses. In this
study, composers' choice of interpreting this maqam in his own methods and
transitions in between are presented in graphics to represent how well the maqam
Şevkutarab was understood.
In this research all revisions of maqam Şevkutarab were studied from the
archives of TRT Turkish Classical Music Repertoire. By this means, major mistakes
in interpretations whilst making of this achieve are shed to light in brief.