Antik Anadolu toplumlarının geometrik morfometrik karşılaştırılmaları
The geometric morphometric comparasions of the ancient Anatolian populations
Yazar: AHMET İHSAN AYTEK
Danışman: PROF. DR. AYLA SEVİM EROL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Antropoloji Ana Bilim Dalı / Paleoantropoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Antropoloji = Anthropology
Dizin: Anadolu uygarlıkları = Anatolian civilizations ; Antik Çağ = Ancient Ages ; Bizans Dönemi = Byzantine Period ; Eski Anadolu = Old Anatolian ; Eski Anadolu medeniyetleri = Old Anatolian civilizations ; Geometrik morfometri = Geometric morphometry ; Helenistik Dönem = Hellenistic Period ; Roma Dönemi = Roman Period ; Tunç Çağı = Bronze Age

Özet:
Anadolu, coğrafî konumu itibariyle, tarih boyunca, birçok topluluğa ev sahipliği yapmış, yine aynı özelliği dolayısıyla, kitlesel göçlere de koridor ve köprü görevi icra etmiştir.Bu tez çalışmasında, Kalkolitik-Tunç Çağı geçiş dönemi, Helenistik dönem, Roma dönemi ve Bizans dönemi insanlarına ait kafatasları şekil farklılıkları geometrik morfometri yöntemi ile analiz edilmiş ve şekil farklılıklarının olup-olmadığı araştırılmıştır. Ayrıca, antik toplumlarda cinsiyetler arasında kafatası şekil farklılıklarını belirlemek de bu çalışmanın başka bir amacıdır. Bu tez çalışması, Türkiye'de antik toplumlar üzerinde geometrik morfometri yönteminin kullanıldığı ile çalışma olması bakımından büyük önem taşır. 

Bu çalışmada, örneklerin 2 boyutlu görüntüleri alındıktan sonra 8 farklı landmark serisinden oluşan analizler uygulanmıştır. Bir analiz serisi cinsiyetler arası şekil farklılıklarını belirlemek için uygulanırken, diğer bir analiz serisi dönemler arası şekil farklılıklarını belirlemek için uygulanmıştır. Landmarklar verileri Procrustes süperimpozisyon yöntemi ile istatistiksel analizler için uygun hale getirilmiştir. Daha sonra temel bileşenler analizi, tek yönlü varyans analizi ve çok yönlü varyans analizi ile istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir. 

Ayrıca cinsiyetler arasında hangi landmarklarda farklılıkların olduğu da gösterilmiştir. Tüm örneklemin aynı analizde kullanıldığı testte elde edilen bulgular iki analiz serisinde de şekil bakımından net farklılıklar olmadığını göstermektedir. Bununla beraber, cinsiyetler arası farklılıkları belirlemeye yönelik olarak yapılan analizde görülen farklılıklar, cinsiyet ayrımında kullanılan ve literatürde belirlenmiş olan kriterler ile uyum göstermektedir. 

Her bölgenin kendi içerisinde değerlendirildiği testlerde ise kafatasının yan tarafının ve yüz bölgesinin şekil bakımından erkek ve kadın bireyler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark gösterdiği belirlenmiştir (P<0.05). Bu da şekil farklılıklarının belirlenmesinde her bölgenin kendi içerisinde değerlendirilmesi gerektiği sonucunu ortaya koymaktadır.

Abstract:
Anatolia host many popolations and served as a bridge to the mass migrations throughout the history. In this thesis, it is aimed to analysis the skulls shapes of the people from Chalcolithic-Bronze Age transition, Hellenistic, Roman and Byzantine period. It is also aimed to find out skull shape differences between the sexes in ancient populations. 

After obtaining a 2-D image of the material, eight different sets of landmarks were registered and used to compare the specimens. One serie of analysis was conducted to find out the skull shape differences between the sexes, while the other serie of analysis were contucted to find out the skull shape differences among the time periods. The registered landmarks were processed with Procrustes Superimposition method to transform the data to shape coordinates for statistical analysis. 

The PCA, One-Way ANOVA and MANOVA were conducted. The shape differences in landmarks were also shown for the sex analysis. The results show that there are not clear shape differences in skull shapes between sexes and time periods when all the samples are tested together. However, there are also shape differences in some landmarks for sex analysis and it is consistent with the sex determination criteria which is defined in literature. 

Another analysis was conducted on each archaeological site. The males differed significantly from the females (P<0.05), in respect of the shapes of the face and lateral view of the skull in this test. Thus, it can be stated that each region should be studied in its own group.