Selçuklu Devletlerinde madenler ve madencilik faliyetleri
Mines and mining activities in the Seljuk States
Yazar: ALEVGÜL KARAGÜL AKÇAY
Danışman: PROF. DR. MUHARREM KESİK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Selçuklu devletleri Horasan, İran, Irak, Suriye-Filistin, Kirmân ve Anadolu sahalarında hâkimiyet tesis ettiler. Bahse konu sahalar Eskiçağlardan itibaren maden bakımından zengin topraklardı. Tarih boyunca bölgede hüküm süren devletler tarafından çıkarılıp işleniyordu. Türklerin madenlerle teması ise Orta Asya bozkırlarına dayanmaktaydı. Yüzyıllardan beri farklı siyasî yapıların içinde sürdürdükleri meslek kollarından biriydi. Dolayısıyla Selçuklular hem coğrafyadaki zenginlik hem de Türk geleneklerinin bir devamı olarak ilk dönemlerinden itibaren sahadaki madenlerden istifade ettiler. Altın, gümüş, bakır ve demir başta olmak üzere diğer madenleri ve değerli taşları çıkarıp işlediler. Tezimiz kapsamında Selçukluların 28 farklı cevher ile 3 farklı maden alaşımından yararlandıkları tespit edilmiştir. İlâveten satır aralarında kalmış kullanımı belirgin olmayan cevherler de listelenmiştir.

Selçuklular madencilik faaliyetlerini kontrol mekanizması altında tutarak geliştirdiler. Cevherin yeraltından çıkarılması, ilk işlemlerinin yapılması, atölyelere nakledilerek işlenmesi ve son aşamasında ürün hâline gelmesi gibi süreçlerin tamamı devletin kontrolü altında sürdürülmekteydi. Bir ürünün imalinde kullanılacak maden miktarı dahi kanunlarla belirlenmişti. Kurallara uymayanlara ise yaptırımlar uygulanmaktaydı. Endüstri kolunun işletme sistemi ise, yeraltı ve yüzey madenciliği olmak üzere iki farklı temin yöntemine dayanmaktaydı. Sonraki adımda maden ocak çevresindeki fırınlarda eritilir ve ardından atölyelere nakledilirdi. Bu sırada ocak içinde kullandıkları birçok teknik vardı. Yöntemler ise kullanılacak yan araç gereçlerinin çeşitliliğine sebebiyet vermekteydi. Atölyeler ile ocak çevresindeki işçilerin koşulları ise birbirinden tamamen farklıydı. Aynı endüstrinin parçası olsalar da toplumun iki ayrı kesimini temsil etmekteydiler.

Bunun yanı sıra madenler ve ondan elde edilen ürünler ticarî meta olarak satılıp devlete gelir kaynağı oluşturmaktaydı. Bu sebeple ticarî anlaşmaların içinde madenlerin ismi geçmeye başladı. Bir sonraki merhalede ise Anadolu'da şap aktif olarak ticareti yapılan cevherlerin başını çekmekteydi. Çalışmaların kurallaştırılması, madenlerin kullanım çeşitliliğini de artırdı. Böylece cevherler sadece darphanelere ve silah üretim merkezlerine kaynaklık etmenin yanı sıra mutfak araç gereçleri üretimine, kuyumculuk faaliyetlerine, mimarîye, tıp alanına, tekstil atölyelerine, gıda üretimine, kimyacılara, kozmetik alanlarına kaynaklık etti. Dolayısıyla madenler hayatın her alanına yayılarak kapsamını genişletti. Çeşitli kullanıma sahip olduğu görülen madenler ise kimi zaman saf hâliyle kimi zamanda birtakım işlemlerden geçtikten sonra kullanılmaktaydı.

Tezimizde seyahatnamelerle dönemin siyasî tarih anlatımı sunan ana kaynakları mukayese edilerek Selçukluların istifade ettikleri cevherlerin türleri ve konumları saptanmaya çalışıldı. Madenlerin endüstri hayatının içinde geçirdiği işlem basamakları ile ticarî faaliyetlerdeki rolü ortaya konuldu. Elde edilen ürünlerin çeşitliği, sahip olduğu atölye organizasyonu dahilinde sunuldu. Darphanelere kaynaklık eden madenlerin ait oldukları ocaklar tespit edilmeye çalışıldı. Kaynaklardaki bilgiler arkeolojik bulgular ile karşılaştırılmak suretiyle teyit edilmeye çalışıldı. İlâveten dönemin maden sanatına dair bilgiler sanat tarihçilerinin yorumlarıyla doğrulanmaya çalışıldı.

Abstract:
Seljuk states established sovereignty in the regions of Khorasan, Iran, Iraq, Syria-Palestine, Kirmân and Anatolia. These region's fields were mineral-rich lands since ancient times. These mentioned regions were historically rich in mineral resources since ancient times, extracted and processed by states that had wielded power in the region throughout the history. The Turks's interaction with these mines traced back to the steppes of Central Asia and had been one of the professions carried out within various political structures for centuries. Therefore, the Seljuks, as a continuation of both the richness of the geography and Turkish traditions, benefited from the mines in the area from their early period. They extracted and processed various materials and precious stones, especially, gold, silver, copper, iron. Within the scope of this thesis, it has been determined that the Seljuks utilized 28 different ores and 3 different mineral alloys. Additionally, less prominently used ores have also been listed albeit being somewhat implicit in their usage.

Seljuks developed their mining activities by under control of mechanism. All the processes such as the extraction of the ore from underground, its initial processing, its transportation to workshops for processing and its final transformation into a product were all under the control of the state. Even the amount of ore to be used in the production of a product was determined by law. Sanctions were imposed on those who did not comply with the rules. The operating system of the industry was based on two different procurement methods: underground and surface mining. In the next step, the metal was melted in the furnaces around the mine and then transportation to the workshops. In the meantime, there were many techniques they used inside the quarry. The methods were based on the side. This resulted in a diversity of tools and equipment. The conditions of the workers in the workshops and around the quarries were completely different. Although they were part of the same industry, they represented two different segments of society.

In addition, mines and the products derived from them were sold as commercial commodities, generating income for the state. For this reason, in commercial agreements mines started to be mentioned. At the next stage, alum was the most actively traded ore in Anatolia. Regulation of works has also increased the variety of minerals's uses. Thus, ores not only served as a source for mints and weapon production centers, but also for the production of kitchen utensils, jewelry, architecture, medicine, textile workshops, food production, chemists, cosmetics. Therefore, mines have expanded the scope of every aspect of life. The minerals, which were seen to have a wide range of uses, were sometimes used in their pure form and sometimes after some processes.

In our thesis, we tried to determine the types and positions of the gems that the Seljuks utilized by comparing travelogues with the main sources that provide political history of the period. The process steps of mines in industrial life and their role in commercial activities were revealed. The diversity of the products obtained was presented with the workshop organization it had. An attempt was made to identify the mines to which the mines originating from mint belonged. The information in the sources was tried to be confirmed by comparing it with archaeological findings. Furthermore, information about the mining art of the period was tried to be verified with the interpretations of art historians.