Vak῾anüvîs tarihlerinde edebî muhtevâ
Literary content of history of chroniclers (Vak῾anüvîs)
Yazar: DUYGU KAYALIK ŞAHİN
Danışman: DOÇ. DR. AHMET KARATAŞ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Biyografi = Biography ; Tarihçilik = Historiography ; Vakanüvis = Vakanüvis ; Üslup = Stylistic

Özet:
Vak῾anüvîsler tarafından edebî ölçütün göz önünde bulundurularak kaleme alındığı estetik değeri yüksek tarihler, müellifin yeteneğinin ve hayal dünyasının sunduklarıyla tarihî gerçeklerin bir olay örgüsü dâhilinde kurgulandığı metinlerdir. Osmanlı nesir geleneği içerisinde kendisine has bir üsluba sahip olduğu bilinen bu eserler, tarih ilmine pek çok cihetten veri sağladığı gibi edebiyat ilmindeki boşlukları aydınlatabilecek yahut tamamlayabilecek bilgi hazineleri de barındırmaktadır.
Bu tezi hazırlamaktaki amacımız, iki yüz yıl boyunca tarihi kayıt altına alarak devletin varlığını pekiştiren ve kurumsallaşan vak῾anüvîslik kurumunda, maharetleri kabul görmüş nâsirler tarafından hem hâmîlik ilişkisinin gözetildiği hem de yaşadıkları dönemde hâsıl olmuş kıstaslar altında kaleme alınan ve pek çok disipline veri sağlayan tarihî metinlerin edebîliğini ve bu metinlerdeki edebî muhtevânın hangi ölçüde ve nasıl yer aldığını ortaya koymaktır. Vak῾anüvîs tarihlerinin dil, anlatım ve üslup özellikleri ile bu tarihlerde yer alan edebî malzemenin tasnif edilerek incelenmesi ve elde edilen bulgulardan hareketle bu eserlerin edebî bir tür olarak görülüp görülemeyeceği hakkında birtakım değerlendirmeler yapılması çalışmamızın ana hedefi olarak belirlenmiştir.
Yaptığımız bu çalışma, 18. yy'dan 19. yy'a kadar devam eden vak῾anüvîslik geleneğinin ve bu geleneğin kendine has özelliklerinin incelenerek vak῾anüvîs tarihlerine dair özelde edebî bir türün üslubunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece vak῾anüvîs tarihlerinin edebiyat tarihindeki önemine ve barındırdığı edebî değere dair bir kanaate varmak mümkün olacaktır.
18. yy vak῾anüvîslerinden Na῾îmâ'nın ve Mehmed Hâkim'in, 19. yy vak῾anüvîslerden Mütercim Âsım'ın ve Sahhaflar Şeyhizâde Mehmed Es῾ad'ın eserleri tezimizin kapsamını oluşturmaktadır. Tezimiz giriş, iki ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Türk edebiyatı tarihinde nesrin yeri ve Osmanlı nesrindeki vak῾anüvîs tarihlerinin durumu hakkında bilgi verildikten sonra vak῾anüvîs terimi hakkında kısa açıklamalar yapılmıştır."Vak῾anüvîs Tarihlerinin Dil, Anlatım ve Üslup Açısından İncelenmesi" olarak belirlediğimiz çalışmamızın birinci bölümünü, bir eserdeki üslubu belirleyen unsurlardan hareketle sekiz alt başlık hâlinde ele aldık. "Vak῾anüvîs Tarihlerinde Biyografi Yazıcılığı" başlıklı ikinci bölümde ise eserlerin muhtevâlarında yer alan biyografik malzemeyi oluşturduğumuz tablolar vasıtasıyla incelemeye tabi tuttuk.

Abstract:
The aesthetically high-value historical papers written by the chroniclers (Vak῾anüvîs) taking into account the literary criteria are texts in which historical facts are fictionalized with the talent and imagination of the author within a grid of events. These works, which are known to have a unique style within the Ottoman prose tradition, provide data to the knowledge of history from many aspects, as well as, include treasures of knowledge that can illuminate or complete gaps in literary knowledge.
Our aim in preparing this thesis is to reveal the literary value of historical texts written under the criteria that both the auxiliary relationship is preserved and that have arisen during their time, written by printers whose capabilities were accepted during their time in the profession of the chronicler, which reinforced and institutionalized the existence of the state by recording history for two hundred years and provided data to many disciplines. The main goal of our study was to classify and examine the language, narrative, and stylistic characteristics of the historical texts of chroniclers, as well as the literary material contained in these historical texts, and to make a number of evaluations about whether these works can be considered as a literary text based on the obtained results.
This work aims to examine the unique characteristics of the chronicler tradition, which lasted from the 18th to the 19th century, and to reveal the style of a special literary concerning the historical texts of the chroniclers. Thus, it will be possible to come to an opinion on the importance of the historical texts of chroniclers in the history of literature and an opinion on the literary value it holds.
The works of Na῾îmâ and Mehmed Hâkim from the chroniclers of the 18th century and Mütercim Asım from the 19th century and Sahhâflar Şeyhizâde Mehmed Es ̔ad constitute the scope of our thesis. Our thesis consists of an introduction, two main sections, and the conclusion section. After giving information about the importance of the prose in the history of Turkish literature and the status of the chroniclers' historical texts in the Ottoman prose, brief explanations were made in the introduction section about the term chroniclers. We prepared the first section of our work, which we identified as "Examination of Historical Texts of Chroniclers in Terms of Language, Narration, and Style", in eight subheadings, depending on the elements that determine the wording in a work. In the second section titled "Biography Writing in The Historical Texts of Chroniclers", we examined the biographical material contained in the works through the tables we created.