2014-2015 yılı kazı çalışmaları ışığında Zerzevan Kalesi su sistemi
Zerzevan Castle water system in the light of 2014-2015 excavations
Yazar: EDA KILIÇ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. HASAN KASAPOĞLU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik alanlar = Archeological areas ; Arkeolojik kazılar = Archaeological excavations ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Kaleler = Fortnesses ; Mezopotamya = Mesopotamia ; Savunma = Defence ; Savunma sistemleri = Defence systems ; Su sistemleri = Water systems ; Zerzevan Kalesi = Zerzevan Castle

Özet:
Kuzey Mezopotamya yerleşik hayatın ilk izleriyle birlikte birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. İnsanların yeni yerleşkeler edinmesindeki en büyük etkenlerden biri olan Dicle ve Fırat gibi su kaynaklarına sahip olmasının yanı sıra, önemli ticaret yolları üzerinde yer alan bu coğrafya, Roma tarafından da gerek cumhuriyet; gerekse imparatorluk dönemlerinde önemsenmiştir. Söz konusu topraklar, Roma'nın hoşgörü politikasıyla harmanladığı Doğu Akdeniz siyasetinin de bir parçası olarak, imparatorluk tarihi boyunca odak noktası olmayı başarabilmiştir. Bu anlamda Roma İmparatorluğu, Dicle ve Fırat havzası boyunca Parth ve Sasanilerle büyük mücadelelerde bulunmuş, kazandığı zaferler sonunda ele geçirdiği kentleri Suriye Eyaletinin bir parçası haline dönüştürmüştür. İmparatorluğun giderek büyümesiyle artan tehditlerin de bir sonucu olarak ilerleyiş politikası yeni savunma alanlarına olan ihtiyacı da beraberinde getirmiştir. Bu nedenle, sadece su kaynaklarına yakın yerlere değil, savunması kolay yüksek tepeler üzerine de garnizonlar inşa edilmiştir.
Bu yüksek lisans tez çalışmasında da bahse konu olan garnizonlardan biri olan Zerzevan Kalesi'nde 2014-2015 yıllarında gerçekleştirilen kazı çalışmalarıyla tespit edilen "tonozlu sarnıç, su kanalı ve yeraltı sarnıçları" incelenip, kaleye suyun aktarılabileceği en yakın kaynaklar ele alınarak, suyun depolanma şeklinin belirlenmesi ve buna aracı mimari yapılarda kullanılan inşa teknikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Diyarbakır'ın yıllık ortalama yağış miktarlarının da dikkate alınarak gerçekleştirilen araştırmada, depoların toplam su taşıma kapasitesi değerlendirilmiş ve kaledeki kişi sayısı minimum 1000-1500 olarak belirlenmiştir. Bu anlamda, kazı çalışmalarında elde edilen verilerle de desteklenen temel kanı, kaledeki iskanda en zaruri ihtiyaçların başında gelen
yeterince su teminidir. Bu yüzden kalede, uzun süreli ihtiyacı karşılayacak düzeyde, su depolanmasına yönelik önemli mimari altyapı düzenlemelerine gidilmiştir. Sonuçta, Zerzevan Kalesi'nin Roma-Sasani mücadelesinde önemli çarpışmalara da sahne olan kritik konuma sahip bir garnizon olduğu ortaya çıkmıştır.

Abstract:
Northern Mesopotamia hosted many civilizations along with the first traces of the settled life. In addition to having water resources such as the Tigris and the Euphrates, which is one of the greatest factors in people's acquisition of new settlements, this geographical area, which is located on important trade routes, is given much importance by Rome both during the republic and the empire. The territories, as part of the Eastern Mediterranean politics blended with Rome's tolerance policy, have managed to attract attention throughout the history of the empire. In this sense, the Roman Empire had been in great struggles with Parth and Sassanids throughout the Tigris and Euphrates basin, and the victories it won have eventually transformed the cities it acquired into a part of the Syrian Land. As a consequence of the increasing threats of the growing empire, the progression policy brought with it the need for new defense areas. For this reason, the garrisons such as Zerzevan Castle were built not only on places close to water resources but also on the high hills which were easy to defend.
The "vaulted cisterns, water canal and underground cisterns" unearthed by the excavation works carried out in the Zerzevan Castle in 2014-2015 were examined and the closest sources in the city to which the water could be transferred were evaluated and the way of storing water and the construction techniques used for this purpose were determined. In this research, taking into consideration the annual average rainfall of Diyarbakir, the total water transport capacity of the reservoirs was evaluated and the number of people in the village was determined as minimum 1000-1500. In this sense,the basic canon which was supported by the data that gained in excavations stated as the most important needs in castle, in degree that can manage long-needed situations, by having the most important arrangement toward the water provision, and a garrison that have a critical settlement that has been witnessed the most important struggles in Zerzevan Castle's Roman-Sassanid struggle.