Zemahşerî'nin Keşşâf tefsirinde ilâhî adâlet anlayışı
Zamakhshari's approach to divine justice based on Keşşaf's commentary
Yazar: BÜŞRA TUNCEL
Danışman: PROF. DR. ÖMER AYDIN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kelam Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Adalet = Justice ; Kelam = Islamic theology ; Keşşaf = Keşşaf ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutezile = Mutazila ; Tefsir = Commentary ; Zemahşeri = Zemahşeri ; İlahi adalet = Divine justice ; İslamiyet = Islam

Özet:
Mu'tezile'ye mensup olan Zemahşerî'ninel-Keşşâf adlı tefsirinde ilâhî adâlet anlayışını incelemekbununla beraberMu'tezile'nin adâlet ilkesi kapsamına giren diğer meseleleri de bu bağlamda ele alıp değerlendirmek bu tezimizde temel gayemizdir. Bu minvaldetartışmaların sınırlandırılması adına tek bir şahıstan hareketle konuyu ifade etmeyi gerekli gördük.Konumuzun ana çerçevesi; Mu'tezilîkelâmcısı ve müfessiri olan Zemahşerî'nin ilâhî adâlet meselesindekikelâmî görüşlerini Kur'ânâyetlerinin yorumunda ne şekilde ortaya koyduğunu tespit etmektir. Bununla beraber söz konusu bu çalışmada amacımızZemahşerî'nin, el-Keşşâf'ında ilâhî adâlet bağlamında ele aldığı âyetleri yorumlarken Mu'tezilî çizgiyi hangi boyutta takip ettiğini incelemektir. Aynı zamanda kendisinden önceki Mu'tezilî âlimlerden farklı yorum getirip getirmediğini tespit etmek önem verdiğimiz diğer bir husustur.
Zemahşerî'nin ilâhî adâlet konusunda yapmış olduğu yorumların, Ehl-i Sünnetkelâm âlimleri tarafından nasıl karşılandığını ortaya koymak da çalışmamızda ele aldığımız diğer bir husustur. Bu nedenle yeri geldiğinde Zemahşerî'nin bu konudaki görüşleri Sünnî âlimlerin görüşleriyle mukayese edilecektir.
Zemahşerî'ninKeşşâf Tefsirinde İlâhî Adâlet Anlayışı başlığını taşıyan bu çalışmanın akademik literatüre katkı sağlamasını temenni ederim. Yüksek Lisans çalışmamın hem ders dönemi hem tez dönemindeki motive ve yardımlarıyla zihnimi açan, daha iyi bir çalışma meydana getirebilmem için her daim desteğini ve ilgisini esirgemeyen, tez konusunu belirlememde bana yol gösteren, kaynaklara erişme noktasında yardımcı olan, büyük bir hassasiyetle incelemelerde bulunup gerekli uyarıları yaparak tezimizin son halini almasına katkı sağlayan, ilmî birikiminden yararlanmamı sağlayan tezdanışmanım ve kıymetli hocam Prof. Dr. Ömer AYDIN'asonsuz teşekkürlerimi sunuyorum. Yüksek lisans ders döneminden itibaren kelâm alanının farklı konularında gelişmemi sağlayan ve tez sürecindeki fikirleriyle beni motive eden saygıdeğer hocalarım Doç. Dr. Fikret SOYAL ve Doç. Dr. Rıdvan ÖZDİNÇ'e teşekkür ederim.Ayrıca tez dönemi boyunca hem muhteva hemde üslup açısından tezimi okuyarak gerekli değerlendirmeleri yapan Dr. Öğr. Üyesi Hilmi Kemal ALTUN'a, tez sürecinde yazdıklarımı büyük bir özenle okuyarak gerekli teknik düzenlemeleri yapan Dr. Büşra Nur HATİPOĞLU YAKUT'a,tez döneminde yazdıklarımı okuyarak gerekli uyarılarda bulunan Arş.Gör.ÜlferKARABULUT'a, tez döneminden itibaren gerekli teknik düzeltmelerde yardımcı olan aynı zamanda her daim motive edip her türlü yardımda bulunan Arş.Gör.Menekşe Filiz YILDIRIM'ave tez dönemi boyunca tezimi teknik açıdan inceleyip dil ve üslup açısından gerekli yardımda bulunan aynı zamanda her daim desteğini aldığım Arş.Gör. Zeynep CEVAHİR AYDIN'a teşekkür ederim. İslâmî ilimleri öğrenme yolculuğumda beni her daim teşvik eden, örnek hayatıyla hayatım boyunca yanımda olduğunu hissettiğim kıymetli babam Ahmet TUNCEL'e teşekkür ederim. İlmî yolculuğuma vakit ayırabilmem için elinden gelen fedakârlığı sunan kıymetli annem Aysel TUNCEL'e teşekkür ederim. Her daim dualarını eksik etmeyen kardeşlerim Esranur, Muhammet Yasin ve eşi Sümeyye TUNCEL'e ve biricik yeğenim Ahmet Yusuf Tuncel'e teşekkür ederim. Her anlamda desteklerini yanımda hissettiğim arkadaşlarıma teşekkür ederim.Sonsuz şükür AllahTeâlâ'yadır.

Abstract:
Our main aim in this thesis is to examine the understanding of divine justice in the tafsir of Zemahşerî, who is a member of Mu'tazila, and to evaluate other issues within the scope of the principle of justice of Mu'tazila in this context. In order to limit these discussions, we found it necessary to express the subject from a single person. The main frame of our subject is; The aim is to determine how Zamakhshari, who is a Mu'tazilî theologian and commentator, put forward his theological views on the issue of divine justice in the interpretation of the Qur'anic verses. However, our aim in this study is to examine the extent to which Zamakhshari followed the Mu'tazilite line while interpreting the verses he dealt with in the context of divine justice in his al-Kashshaf. At the same time, it is another issue that we attach importance to determine whether he brought different interpretations from the previous Mu'tazilite scholars.
Another issue that we have dealt with in our study is to reveal how Zamakhshari's comments on divine justice were received by the scholars of Ahl as-Sunnah. For this reason, Zamakhshari's views on this subject will be compared with the views of Sunni scholars when appropriate.
I hope that this study, titled The Conception of Divine Justice in Zemahşeri's Exegesis of Keşşâf, will contribute to the academic literature. He opened my mind with his motivation and help both in the course and thesis period of my master's study, always showed his support and interest so that I could produce a better study, guided me in determining the thesis topic, helped me in accessing the sources, made examinations with great sensitivity and made the necessary warnings. I would like to thank my thesis advisor and esteemed teacher Prof. Dr. I would like to express my endless thanks to Ömer AYDIN. I would like to thank my esteemed teachers, Assoc. Dr. Fikret SOYAL and Assoc. Dr. I would like to thank Rıdvan ÖZDİNÇ. Also, during the thesis period, I read my thesis both in terms of content and style and made the necessary evaluations. Instructor Member Hilmi Kemal ALTUN, who carefully read what I wrote during the thesis process and made the necessary technical arrangements. Büşra Nur HATİPOĞLU YAKUT, Research Assistant ÜlferKARABULUT, who read what I wrote during the thesis period and made the necessary warnings, and Research Assistant Menekşe Filiz YILDIRIM, who helped with the necessary technical corrections from the thesis period, and also always motivated and provided all kinds of help. Res.Assist. I would like to thank Zeynep CEVAHIR AYDIN. I would like to thank my precious father Ahmet TUNCEL, who has always encouraged me in my journey to learn Islamic sciences and whose exemplary life I felt has been with me throughout my life. I would like to thank my precious mother Aysel TUNCEL, who sacrificed her best so that I could spare time for my scientific journey. I would like to thank my brothers Esranur, Muhammet Yasin and his wife Sümeyye TUNCEL, who always keep their prayers, and my dear nephew Ahmet Yusuf Tuncel. I would like to thank my friends for whom I feel their support in every sense. Infinite thanks go to Allah.