19.yüzyılda Kudüs'te Osmanlı imar faaliyetleri
Ottoman reconstruction activities in Jerusalem in the 19thcentury
Yazar: AZİZE GELİR ÇELEBİ
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
19. Yüzyilda Kudüs'te Osmanlı İmar Faaliyetleri isimli tez konumu seçmemde;
Kudüs'ün üç monoteistik din olan İslam, Hristiyanlık ve Yahudilik için önem teşkil
etmesi, çok uzun tarihi boyunca bir çok medeniyete ev sahipliği yapması ve
dolayısıyla sahip olduğu tarihi, sosyal, dini, coğrafi ve siyasi önemi etkili olmuştur.
Kudüs kenti sahip olduğu zenginlikler ve ifade ettiği anlamlar itibariyle her zaman
popüler bir konu olmanın yanında, halen hakkında yeterince bilgi birikimine sahip
olmadığız bir kenttir. Bugüne dek yapılmış Kudüs konulu araştırmalara
bakıldığında hakkında en çok çalışmanın tarih ve ilahiyat gibi alanlarda yapıldığı
görülmektedir. Oysa ki ele alınması gereken bir çok yönü bulunmaktadır.
Tüm dünyada hızlı bir değişimin gerçekleştiği 19. Yüzyıl dönem itibari ile oldukça
zengin kaynaklar sunmakla birlikte, yaşanan değişimin çok yönlü okunabilmesi
açısından da karmaşayı beraberinde getirmektedir. 19. Yüzyılda yaşanan bu
değişimleri "Kudüs" özelinde görebilmek ve gözlemleyebilmek mümkün olmakla
birlikte beraberinde bir çok yönünü anlayıp anlamlandırabilmek açısından ise zor bir kenttir. Bu zorluğun temel sebeplerinden biri ise Kudüs'ün sahip olduğu uzun
tarihi, bir çok medeniyetin izleri, dini önemi ve çeşitliliği gibi sebeplerdir. Bu
sebeplerden ötürü tezin 2. Bölümünü Kudüs Şehir Adinin Etimolojik Kökeni,
Şehrin Coğrafi Konumu ve Tarihçesi konularına ayırdık. Kudüs'ün uzun tarihini
İslamiyet Öncesi Dönem, İslam toprağı olduğu dönem, Osmanlı ve sonrası
(Filistin/İsrail Dönemi) dönemler olarak belli başlıklar altında sunulmuştur.
Tezin 3. Bölümünde 19. Yüzyılda Kudüs Sancağı hakkında genel bilgi verilmiş ve
Kudüs'ün kentsel dokusu ve mimari özelliklerine değinilmiştir. Kudüs'ün kentsel
dokusu başlığı altında; Kudüs şehrinin surları ve kapıları, yolları, anıtsal yapıları ve
konutları hakkında bilgi verilmiştir. Dönemin kentsel dokusunun daha iyi
anlaşılabilmesi adına, 18. ve 19. Yüzyıllarda kente gelen seyyahların ve hacıların
kenti nasıl algıladıkları, kenti resmeden ressamların kenti nasıl gözlemleyip
sundukları da bölüm içerisinde yer alan bilgilerdir. Bu sayede kentin silüetine etki
eden, kentin silüetinde öne çıkan yapılar da görülmeye çalışılmıştır.
Daha öncede ifade edildiği gibi 19. Yüzyılda yaşanan değişim ve gelişimlerin
Kudüs üzerinden okuna bilmesi mümkündür. Ancak bunu yaparken sadece tarihi
ve siyasi olayları gözlemlemek ya da sadece mimari dönüşümünü yapılar düzeyinde
ele almanın eksik bir anlatım olacağı düşünülmüştür. Çünkü bu dönemde yaşanan
yoğun imar faaliyetlerinin ardında en az onun kadar yoğun yaşanan siyasi bir güç
mücadelesi vardır. Yaşanan imar faaliyetlerini ardındaki siyasi gelişmeler (Tarihsel
süreç içerisinde) ile birlikte okumak ana amacımız olmuştur. Bu doğrultuda tezin
4. Bölümü İmar Hareketlerine ayrılmıştır. 4. Bölüme 19. Yüzyıl Osmanlı İmar
Hareketleri ile başlanmıştır. Osmanlı Devleti'nin yeni ya da yeniden yaptırdığı
yapılar ile bakım ve onarımdan geçen yapılar da ayrı başlıklar halinde sunulmuştur.
Akabinde 19. Yüzyılda artan nüfus ile yaşanan yoğun yapılaşma neticesi Kudüs sur
içi (eski şehir) bölgesinin dışına taşan ve yeni oluşturulan yerleşim yerleri ve kent
planlarına yer verilmiştir. Ayrıca 4. Bölümde "Dış Politika Çerçevesinde Yapılan
İmar Hareketleri" konusu ele alınmıştır. Osmanlı Devleti'nin Almanya, İngiltere,
Fransa, Rusya, Amerika ve Etiyopya ile olan ilişkileri tarihsel süreç içerisinde
önemli kırılma noktaları ile sunulmaya çalışılmış ve Kudüs özelinde bu imar
girişimleri ele alınmıştır. Bu konu ile alakalı olan yapılara ilişkin çizimler de
konular içerinde bulunmaktadır. Osmanlı ve yabancı devletlerin imar girişimleri ve
yapılara ilişkin belge ve çizimler Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nden elde edilen original belgelerdir. Son olarak çalışmadan elde ettiğimiz veriler tezin
sonuç bölümünde sunulmuştur.

Abstract:
The reason why I chose Ottoman Reconstruction Activities in Jerusalem in the 19th
Century for the thesis subject is that Jerusalem is important for the three monotheist
religions Islam, Christianity, and Judaism, has hosted many civilizations throughout
its very long history, and therefore has historical, social, religious, geographical,
and political importance has been effective. The city of Jerusalem is always a
popular subject due to the richness it has and the meanings it expresses, but it is still
a city about which we do not have enough knowledge. When we look at the studies
on Jerusalem that have been done so far, it is seen that the most studies on it have
been done in fields such as history and theology. However, there are many aspects
that need to be addressed.
The 19th century, in which a rapid change took place all over the world, presents
quite rich sources as of the period, but also brings confusion in terms of reading the
change experienced in a multi-faceted way. Although it is possible to see and
observe these changes that took place in the 19th century in "Jerusalem", it is a
difficult city in terms of understanding and making sense of its many aspects. One of the main reasons for this difficulty is the long history of Jerusalem, traces of
many civilizations, religious importance, and diversity. For these reasons, we
devoted the 2nd part of the thesis to the Etymological Origin of the Name of the
City of Jerusalem, the Geographical Location and History of the City. We have
presented the long history of Jerusalem under certain headings as the Pre-Islamic
Period, the period when it was an Islamic land, and the Ottoman and post-Ottoman
(Palestinian/Israeli Period) periods.
In the third part of the thesis, general information about the Sanjak of Jerusalem in
the 19th century was given and the urban texture and architectural features of
Jerusalem were mentioned. Under the title of urban texture of Jerusalem;
Information was given about the city walls and gates, roads, monumental structures,
and residences of the city of Jerusalem. To better understand the urban texture of
the period, how the travellers and pilgrims who came to the city in the 18th and
19th centuries perceived the city, and how the painters who painted the city
observed and presented in the section the city is included. In this way, the buildings
that affect the silhouette of the city and stand out in the silhouette of the city were
also trying to be seen.
As stated before, it is possible to read the changes and developments in the 19th
century through Jerusalem. However, while doing this, it was thought that only
observing historical and political events or only addressing the architectural
transformation at the level of buildings would be an incomplete expression.
Because behind the intense zoning movements in this period, there is a political
power struggle at least as intense as that. It has been our main aim to read the zoning
movements experienced together with the political developments (in the historical
process) behind them. In this direction, Chapter 4 of the thesis is devoted to zoning
movements and is divided into two main sections. In this direction, Chapter 4 of the
thesis is devoted to Reconstruction Movements. Chapter 4 started with the 19th
Century Ottoman Reconstruction Movements. The new/rebuilt structures by the
Ottoman Empire and the buildings undergoing maintenance and repair are
presented are also presented under separate headings. Subsequently, the newly
created settlements and city plans that overflowed the city wall (old city) of
Jerusalem because of the intense construction experienced with the increasing
population in the 19th century were included. In addition, in Chapter 4, the subject of "Reconstruction Actions in the Framework of Foreign Policy" is discussed. The
relations of the Ottoman Empire with Germany, England, France, Russia, America,
and Ethiopia were tried to be presented with important breaking points in the
historical process and these reconstruction initiatives in Jerusalem were discussed.
Drawings of structures related to this subject are also included in the topics.
The documents and drawings related to the reconstruction initiatives and structures
of the Ottoman and foreign states are the original documents obtained from the
Ottoman Archives of the Presidency of State Archives. Finally, the data obtained
from the study are presented in the conclusion part of the thesis.