Ayrışan ve benzeşen yönleriyle iki kavram: Ateizm ve deizm
Two concepts with their divergent and similar aspects: Atheism and deism
Yazar: EMİNE KÖYLÜ
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL ERDOĞAN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Deizm, Tanrı'nın varlığına inanmakla birlikte onun diğer sıfatlarını reddetme, ateizm
ise Tanrı da dâhil olmak üzere tüm fizik ötesi varlıkları inkâr şeklinde tanımlanabilir. Deizm
ile ateizm ilk bakışta farklı birer ekol olarak algılansa bile deizmde tanrı inanışının varlığı
ateizmde ise tamamen bir tanrıtanımazlık fikri olduğu gözlenmektedir. Her ne kadar farklı
ekoller olarak görünse bile birçok noktada deizm ile ateizm birleşmektedir. Deizmin iddia ettiği
Tanrı, evreni yaratıp insanın hizmetine verme dışında hiçbir fonksiyona sahip değildir. Yani
Tanrı'nın insan ile olan iletişimi yoktur. Dolayısıyla emir, buyruk, öneri veya yasakları mevcut
değildir. Emir ve yasakları olmayan bir Tanrı'nın hesap sorması da mümkün değildir. Deizmin
ahiret inancı da ateizm gibi problemli gözükmektedir. Ateizme gelince tüm bu içinden zor
çıkılacak yollardan geçmeyi bir kenara itip baştan itibaren yaratıcı varlık düşüncesini
reddetmiştir. Bundan dolayı her iki düşünce yapısının birleştiği ve ayrıldığı noktaların ortaya
konulması sosyal bilimler açısından önem arz etmektedir. Özellikle Orta Çağ Batı dünyasındaki
Hristiyan ritüellere bir başkaldırı olarak ortaya çıkan deizm düşüncesinin daha sonra ateizme
dönüşmüş bir sosyal yapı oluşturduğu malumdur. Bu çalışmada deizm ve ateizmin ortaya çıkış
sebepleri başta olmak üzere, doktrinleri, varlık teorileri ve bunların sosyal hayata yansıyan
kısımlarında bulunan benzerlik ve ayrışan yönleri incelenecektir. Yaşadığımız asırda özellikle
seküler bir hayat tarzını benimseyen kimselerin deizme, oradan da ateizme yöneldiği
gerçeğinden hareketle bu çalışmanın sosyal bilimlere önemli katkılar sunacağı
düşünülmektedir. Bu anlamda Batı dünyasındaki bilim insanları tarafından yapılan deizm ve
ateizm tanımları, tarihçeleri ile günümüz insanlarının ve ilk dönem deistlerin bakış açılarının
değerlendirilmesi yapılacaktır. Özellikle İslam coğrafyasında yapılan araştırmalarda
gözlemlenen deizme ve ateizme yönelişlerin kaynağını tespit etme açısından konunun önemli
olduğu gayet açıktır. Deizm ve ateizm konusu her ne kadar felsefenin bir konusu olsa da inanca
yansıyan yönleri bakımından Kelâm ilminde de tartışılan ve üzerinde hassasiyetle durulan
meselelerden biridir. Nitekim son yıllarda yazılan "Günümüz İnanç Problemleri" ana başlığı
altındaki konularda deizme ve ateizme yönelişlerin incelendiği görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Kelâm, İman, İslam, Deizm, Ateizm.

Abstract:
Deism can be defined as believing in the existence of God but rejecting his other
attributes, while atheism can be defined as denying all metaphysical entities, including God.
Even though deism and atheism are perceived as different schools at first glance, it is observed
that there is a belief in God in deism, and an idea of atheism in atheism. Although they appear
as different schools, deism and atheism are combined at many points. The God claimed by
deism has no function other than creating the universe and putting it at the service of man. In
other words, the God has no communication with the person. Therefore, there are no orders,
suggestions or prohibitions. It is not possible for a God without orders and prohibitions to call
somebody account. Deism's belief in the afterlife seems to be problematic just like atheism. As
for atheism, he pushed aside all these detours and rejected the idea of a creative being from the
very beginning. For this reason, it is important for social sciences to reveal the points where
both thought structures meet and diverge. It is known that the idea of deism, which emerged as
a rebellion against Christian rituals in the medieval western world, formed a social structure
that later turned into atheism. In this study, especially the reasons for the emergence of deism
and atheism, their doctrines, theories of existence and their similarities and divergences in the
parts of their social life will be examined. It is thought that this study will make important
contributions to social sciences, considering the fact that people who adopt a secular lifestyle
in our century are turning to deism and then to atheism. In this sense, the definitions of deism
and atheism made by scientists in the western world, the history of deizm and ateizm, and the
perspectives of today's people and early deists will be evaluated. It is clear that the subject is
important in terms of determining the source of the tendencies towards deism and atheism
observed in the researches carried out especially in the Islamic geography. Although the subject
of deism and atheism is a subject of philosophy, it is one of the issues that are discussed and
sensitively emphasized in the science of Kalam in terms of their aspects reflected in belief. As
a matter of fact, it is seen that the tendencies towards deism and atheism have been examined
in the topics under the main title of "Contemporary Faith Problems" written in recent years.
Keywords: Kalam, Faith, Islam, Deism, Atheism.