Zeynep Biişeva'nın ‟Kemhėtėlgender ˮ romanının bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğünün hazırlanması
Preparation of concordance and functional glossary in the novel of Zeynep Biişeva's ‟ Kemhėtėlgender ˮ
Yazar: SEVİLAY TAY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA ERTÜRK
Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Başkurtca = Bashkir language ; Biişeva, Zeynep = Biişeve, Zeynep ; Dilbilgisi = Grammar ; Roman = Novel ; Türk lehçeleri = Turkish dialects

Özet:
Başkurt Türkçesinin grameri üzerine Türkiye'de ve yabancı literatürde kitap, tez, makale gibi türlerde birçok çalışma yapılmıştır. Gramer alanında yapılan çalışmalara kıyasla Başkurt Türkçesinin edebi yönünün pek az işlendiği görülmüştür. Lakin bir dilin ya da lehçenin çoğunlukla gramer yönünden ele alınıp incelenmesi onu bütünüyle tanımak için yeterli olmaz. Türk lehçelerinden biri olan Başkurt Türkçesinin edebi birikimi zengin ve kıymetli eserlerle doludur ve bu eserlerin büyük kısmı halen çalışılmayı ve incelenmeyi beklemektedir. Sovyet dönemi yazarlarından biri olan Zeynep Biişeva'nın Başkurt edebiyatının seçkin eserlerinden Kemhėtėlgender (Aşağılananlar) adlı romanı da bunlardan biridir. Eser bu tez çalışmasında edebi yönden ele alınıp değerlendirilmiştir. Türk Edebiyatı Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük Çalışmasından (TEBDİZ) yararlanılarak romanın Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü hazırlanmıştır. Bu sistem sayesinde romandaki kelimelerin anlamları bağlamlı olarak incelenmiş ve anlam verilirken, kullanılan kelimeleri etkisinde bırakan dönemin edebi şartları da göz önüne alınmıştır. Romandaki her sözcük sistem sayesinde tek tek bağlamsal anlamına göre verildiğinden romanı geniş bir şekilde değerlendirme imkânı doğmuştur. Bu tez çalışmasıyla Başkurt yazınının zenginliğini ortaya koyma ve tanıtma, Türk lehçeleri veyahut TEBDİZ dahilinde yapılan bağlamsal dizin çalışmalarına Türk lehçeleri kolundan naçizane katkı sağlamak amaç edinilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Başkurt Türkçesi, Bağlamlı dizin, Başkurt edebiyatı, Türk lehçeleri.

Abstract:
There have been many studies on Bashkir Turkish grammar both in Turkey and in foreign literature as books, theses, articles in such kind. Compared to the studies in the field of grammar, it has been observed that the literary aspect of Bashkir Turkish has been studied very little. However, examining a language or dialect mostly in terms of grammar is not sufficient to fully recognize it. The literary accumulation of Bashkir Turkish, one of the Turkish dialects, is full of rich and valuable works, and most of these works are still waiting to be studied and examined. One of the outstanding works of the Bashkir literature by Zeynep Biisheva who is one of the writers of the Soviet period, is Kemhėtėlgender (The Humiliated). In this thesis, the work has been handled and evaluated literally. Using the Turkish Literature Concordance and Functional Dictionary Study (TEBDİZ), the Concordance and Functional Dictionary of the novel was prepared. Thanks to this system, the meanings of the words in the novel are examined in context and while the meaning is given, the literary conditions of the period that leave the words used under the influence are also taken into consideration. Since every word in the novel is given according to its contextual meaning by the system, it has been possible to evaluate the novel widely. With this thesis, it is aimed to to reveal and introduce the richness of the Bashkir literature and to make a modest contribution in the context of the Turkish dialects to the contextual index studies conducted within the Turkish dialects or TEBDİZ.

Key Words: Bashkir Turkish, Concordance, Bashkir literature, Turkish dialects.