Milletlerarası özel hukukta hukuk seçimi anlaşmaları
Choice of law agreements in private international law
Yazar: GAMZE AYDOĞDU
Danışman: DOÇ. DR. YASEMİN DURAK
Kırıkkale Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Devletler özel hukuku = Private international law ; Hukuk seçimi = Law selection ; Sözleşme özgürlüğü = Contractual freedom ; Uluslararası özel hukuk = International private law ; İrade muhtariyeti = Party autonomy

Özet:
Özel hukukun temel ilkelerinden birisi olan irade muhtariyetinin kanunlar ihtilafı hukukundaki görünümü hukuk seçimi anlaşmalarıdır. Taraflar hukuk seçimi anlaşması yaparak aralarındaki yabancı unsurlu hukuki işlem ya da ilişkinin belirli bir hukuk düzenine tabi olmasını kararlaştırabilirler. Bu halde maddi hukuktaki sözleşme özgürlüğünden farklı olarak seçilen hukuk düzenleyici, tamamlayıcı ve emredici hükümleri ile birlikte bir bütün halinde yetkilendirilmiş olmaktadır. 
Kanunlar ihtilafı hukukunun gelişim sürecine bakıldığında önceleri uygulanacak hukukun tespitinde taraf iradelerinin dikkate alınmadığı görülmektedir. Zaman içinde sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde hukuk seçimi anlaşması yapılabileceği doktrinde ve pozitif hukuk düzenlemelerinde kabul edilmiştir. İlerleyen süreçte de sözleşme dışı ilişkiler bakımından belirli sınırlamalar dahilinde hukuk seçimine imkân tanıyan düzenlemeler öngörülmeye başlamıştır. İrade muhtariyetine atfedilen bu önemin artmasındaki başlıca neden yabancı unsurlu hukuki işlem ve ilişkiler bakımından hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik sağlıyor olmasıdır. Türk hukukunda da 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun ile sözleşmeden, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan borç ilişkilerinde ve evlilik malları hakkında tarafların hukuk seçimi yapmalarına izin verilmektedir. 
Hukuk seçimi serbestisini kabul eden çeşitli milli ve milletlerarası düzenlemelere bakıldığında, bu serbestinin yapılış şekline ve zamanına ya da seçilebilecek hukuk düzenlerine ilişkin bazı sınırlamalar getirildiği görülmektedir. Bu sınırlamalar hukuktan hukuka ya da hukuki işlem ya da ilişkinin türüne göre farklılık göstermektedir. Biz de çalışmamızın ilk bölümünde hem bu sınırlamaları hem de hukuk seçiminin türlerini, seçilen hukukun kapsamını, hukuk seçiminin geçerliliğini ve atıf müessesesini karşılaştırmalı hukuk verileri ve milletlerarası düzenlemelerdeki hükümler ışında ele alacağız. Ardından Türk hukukunda çeşitli sözleşme ilişkileri ve sözleşme dışı ilişkilerde hukuk seçimi anlaşmalarını, Avrupa Birliği düzenlemeleri ile karşılaştırarak inceleyeceğiz. Son olarak hukuk seçimi anlaşmalarında karşılaşılabilecek sorunları ve taraflarca dikkat edilmesi gereken hususları ortaya koyacağız. 

Anahtar Kelimeler: İrade muhtariyeti, sözleşme özgürlüğü, hukuk seçimi anlaşmaları, hukuk seçimi serbestisi, uygulanacak hukuk.

Abstract:
Appearance of party autonomy, which is one of the basic principles of private law, in the conflict of laws is the choice of law agreements. By making a choice of law agreement, parties may decide that the legal transaction or relation with a foreign element be subject to a certain legal order. In this case, unlike the freedom of contract in substantive law, the chosen law is authorized as a whole with its regulatory, complementary and mandatory provisions.
Considering the development process of the conflict of laws, the will of the parties was not taken into account in the determination of the law to be applied at first. In the course of time, it has been accepted in the doctrine and positive legal regulations that a choice of law agreement can be made in contractual obligations. In the ongoing process, regulations that allow the choice of law within certain limitations in terms of non-contractual relations began to be envisaged. The main reason for the increase in this importance attributed to the party autonomy is that it provides legal certainty and predictability in terms of legal transactions and relations with foreign elements.. In Turkish law, with the Law No. 5718 on Private International Law and Procedural Law, the parties are allowed to choose law in contractual obligations, tortious act and unjust enrichment and regarding marriage property.
When the various national and international regulations that accept the freedom of choice of law are examined, it is seen that there are some limitations regarding the way and time of this freedom or legal order that can be chosen. These restrictions differ from law to law or according to the type of legal transaction or relation. In the first part of our study, we will examine both these limitations and the types of choice of law, the scope of the chosen law, the validity of the choice of law and the institution of renvoi in the light of comparative legal data and provisions in international regulations. Then, we will examine the choice of law agreements in various contractual and non-contractual relations in Turkish law by comparing with the European Union regulations. Finally, we will reveal the problems that may be encountered in the choice of law agreements and the issues that should be considered by the parties.

Key Words: Party autonomy, freedom of contract, choice of law agreements, freedom of choice of law, applicable law.