Maveraünnehir'de Hanefi gelenek (5-11. yüzyıla kadar)
Hanafi tradition in transoxiana (Up to the 11th century)
Yazar: MİNE DEMİRBİLEK
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Mâverâünnehir'deki Hanefî geleneğin konu edildiği bu çalışmanın amacı, bir
mezhebin kimlik inşa sürecini kaynakların imkan verdiği ölçüde ortaya koyabilmektir. Bu
yüzden Hanefiliğin oluşum ve Mâverâünnehir'deki gelişim süreci tarihi, siyasi, kültürel ve
coğrafi faktörler dikkate alınarak aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda birinci bölümde,
Ebû Hanîfe, ilk takipçileri ve onların Kufe, Bağdat ve diğer şehirlerdeki faaliyetlerine,
geleneğin intikaline tesirleri ölçüsünde değinilmiştir.
İkinci bölümde, geleneğin taşıyıcı unsurları olan ulema, ulemanın kurduğu ders
halkaları ve bu süreçte üretilen metinler üzerinden Hanefiliğe yüklenen anlam ve bunun
temsilcileri belirlenmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde geleneğin Mâverâünnehir'e
taşınması ile oluşan yeni ilim merkezleri ve bu merkezlerin diğer şehirlerle irtibatı hoca
talebe ilişkileri ve eser rivayet ağlarının sunduğu verilerden yararlanılarak ortaya
çıkarılmıştır.
Bölgedeki Hanefilerin kimliklerini oluşturma sürecine muhataplarının katkıları ve
tesirlerine dördüncü bölümde odaklanılmıştır. Bu açıdan Mu'tezile, Karamita,
Kerramiyye'nin yanı sıra Ashabu'l-Hadis'in bölgedeki en güçlü temsilcisi Şafiiyye ve
tasavvufi oluşumların Hanefi ulema üzerindeki tesirleri tespit edilmeye çalışılmıştır.
Beşinci bölümde ise tüm bu etkenlerin bölge ulemasının oluşturduğu yazılı literatüre
kelami, fıkhi, tasavvufi açıdan ne tür yansımaları olduğu sorusuna kendilerini tanımladıkları
kavramlar çerçevesinde cevap aranmıştır. Tarihsel sürecin hicri 5. asra dek getirildiği,
yönetimin Sâmânîlerin kontrolünde olduğu bu süreçte yöneticilerin ulema ile ilişkileri, yakın
ve uzak muhataplıkların Hanefî geleneğin şekillenmesindeki rolü, bölgedeki ders halkaları
ve ortaya çıkan eserler dikkate alınarak incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hanefîler, Mâverâünnehir, Irak, Ehl-i Sünnet, Ashabu'l-Hadis,
Ashabu'r-Rey, Kelam, Fıkıh, Tasavvuf.

Abstract:
The aim of this study, which focuses on the Hanafi tradition in Transoxiana, is to
reveal the identity construction process of a sect and a tradition to the extent that the
available sources allow. Therefore, the formation and development of the Hanafi school in
Transoxiana have been explored by considering historical, political, cultural, and
geographical factors.
In this context, the first chapter examines Abu Hanifa, his early followers, and their
activities in Kufa, Baghdad, and other cities, insofar as their influence on the transmission of
the tradition is concerned. The second chapter aims to identify the meaning attributed to
Hanafi thought and its representatives through the scholars (ulema) who served as the
tradition's carriers, the teaching circles (study groups) established by these scholars, and the
texts produced during this process.
In the third chapter, the emergence of new centers of learning following the transfer of
the tradition to Transoxiana, as well as the connections between these centers and other
cities, have been analyzed using data provided by teacher-student relationships and the
networks of text transmission. The forth chapter focuses on the contributions and influences
of interlocutors in shaping the identity of the Hanafis in the region. In this regard, the
impacts of groups such as the Mu'tazila, the Qarmatians, the Karramiyya, as well as the
Shafi'iyya, who were the strongest representatives of the Ahl al-Hadith in the region, and
Sufi movements on Hanafi scholars have been examined.
The fifth chapter addresses the question of how all these factors influenced the written
literature produced by the scholars of the region in theological, juridical, and mystical
dimensions. The study brings the historical process up to the 5th century AH, during which
the Samanians controlled the region. The relationship between the rulers and the ulema, the
direct and indirect engagements with Hanafi tradition, the role these interactions played in
shaping the Hanafi school, the study circles in the region, and the works produced are
analyzed in detail.
Keywords: Hanafis, Transoxiana, Iraq, Ahl al-Sunnah, Ashab al-Hadith, Ashab al-
Ray, Kalam, Fiqh, Sufism.