Ahmed Hayâtî-yi Elbistânî'nin Şerh-i Tuhfe-yi Vehbî adlı eseri "Şerhü Tuhfeti'l-Manzûmeti'd-Dürriyye fî-Lügati'l-Fârisiyye ve'd-Deriyye"(İnceleme-tenkitli metin-sözlük–tıpkıbasım)
Ahmed Hayâtî-yi Elbistânî'nin Şerh-i Tuhfe-yi Vehbî adlı eseri "Şerhü Tuhfeti'l-Manzûmeti'd-Dürriyye fî-Lügati'l-Fârisiyye ve'd-Deriyye" (İnceleme-tenkitli metin-sözlük–tıpkı basım)
Yazar: ÖZLEM ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. ATABEY KILIÇ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Hayati Ahmed Efendi = Hayati Ahmed Efendi ; Sözlük = Dictionary ; Sünbülzade Vehbi = Sünbülzade Vehbi ; Tuhfe-i Vehbi = Tuhfe-i Vehbi ; Şerh = Commentary

Özet:
Manzum sözlükler, "sıbyân" ve "mübtedî" olarak nitelendirilen çocuklara,  bir veya birden fazla dili öğretmeyi amaçlayan hacmi küçük, ezberi kolay eserlerdir. Dil ve kelime öğretiminin yanı sıra fesahat ve belagat eğitimi veren manzum sözlükler, sıbyân mekteplerinde, tekkelerde ve dergâhlarda okutularak ilmî ve beşerî manada çocukların gelişimine katkı sağlamıştır. Çeşitli ahenk unsurları ve ritmik üslûbuyla çok sevilen manzum sözlükler, çocukların başucu kitabı olmuştur. Çocuklar için yazılan manzum sözlükleri şerh ederek bu sözlüklerin eksik kalan yönlerini tamamlamayı ve ilmî zeminde çeşitli tafsilatları vermeyi amaçlayan eserler ise manzum sözlük şerhleridir. 
Prof. Dr. Atabey Kılıç danışmanlığında hazırladığımız bu çalışma manzum sözlük şerhleri üzerine yapılan ilk doktora tezidir. Sünbülzâde Vehbî'nin çocuklara Farsça öğretmek amacıyla 1783 yılında kaleme aldığı Tuhfe-yi Vehbî adlı manzum sözlüğün şerhi olan ve "Şerhü Tuhfeti'l-Manzûmeti'd-Dürriyye fî-Lügati'l-Fârisiyye ve'd-Deriyye" tam adını taşıyan Tuhfe-yi Vehbî Şerhi, 1792 yılında Elbistanlı Ahmed Hayâtî Efendi tarafından yazılmıştır. Döneminin önde gelen ilim adamlarından müderris Hayâtî Efendi'nin bu eseri çok beğenilmiş ve birçok kez basılmıştır.
İncelememizde sözlük ve sözlükçülük kavramlarından bahsedildikten sonra manzum sözlükler ve manzum sözlüklerin okutulduğu sıbyân mektepleri tanıtılmış, manzum sözlüklerin çeşitleri ve şerhleri hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra sırasıyla Sünbülzâde Vehbî ve Ahmed Hayâtî Efendiler, hayatı, eserleri ve edebî kişiliği çerçevesinde incelenmiştir.
Şârihin şerh metodu maddeler hâlinde izah edilip nüshaların tavsîfi ve şeceresi anlatılmış ve son olarak eserin tenkitli metni verilmiştir. Sonuç kısmında ise tez çalışmasının önemi ve kazanımları aktarılmıştır.


Anahtar Sözcükler: Manzum Sözlük, Manzum Sözlük Şerhi, Sünbülzâde Vehbî, Ahmed Hayâtî Efendi, Tuhfe-yi Vehbî

Abstract:
Lyrical dictionaries are dictionaries that are written for children at beginner level to teach them one or more language, which are easy to memorize. Alongside teaching a language this dictionaries can teach fluency and rhetoric. Ottoman elementary-primary schools and Islamic monasteries used these dictionaries through scholarly and humanities to improve children education. Lyrical dictionaries have become bedside book for children because these dictionaries have eurhythmic and euphonic tone. Lyrical dictionary exegesis' purposes are explaining the lyrical dictionaries to children and teach them some particulars on scholarly basis. 
We prepared this thesis which is the first doctoral thesis studying on lyrical dictionary exegesis with the consultancy of Prof. Dr. Atabey Kılıç. "Şerhü Tuhfeti'l-Manzûmeti'd-Dürriyye fî-Lügati'l-Fârisiyye ve'd-Deriyye" is written by mudarris Ahmed Hayâtî Efendi who was also leading scholar in his own time in 1792. It is an exegesis to Tuhfe-yi Vehbî which is written by Sünbülzâde Vehbî on aspiring to teach children Farsi. This dictionary is loved by everyone and published several times.
We have mentioned dictionaries and its writers, lyrical dictionaries and Ottoman elementary-primary schools, variations of lyrical dictionaries and its exegises in this research. Later that, lives and works and literary personalities of Sünbülzâde Vehbî ve Ahmed Hayâtî Efendi have been examined in this research as well.
Commentator's method of exegesis is explained by articling. Later that, all the dictionaries and their genealogical tree have defined. Lastly the dictionary have been criticized. In the ending part I have wrote about thesis' importance and its gains.


Anahtar Sözcükler: Lyrical Dictionary, Lyrical Dictionary Exegesis, Sünbülzâde Vehbî, Ahmed Hayâtî Efendi, Tuhfe-yi Vehbî