Gaziantep'te Mevlevîlik ve Antep Mevlevîhanesi
The Mevleviyeh in Gaziantep and Antep Mevlevîhânesi
Yazar: SEFA EKİCİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FEHMİ SOĞUKOĞLU
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din sosyolojisi = Religious sociology ; Gaziantep = Gaziantep ; Güneydoğu Anadolu bölgesi = Southeastern Anatolia region ; Halk bilimi = Folklore ; Mevlevihaneler = Hous of Mevlevis ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic

Özet:
Tezimizde tarihi XVI. yüzyıla dayanan Gaziantep'teki Mevleviliğin ortaya çıkış
dönemi ve günümüze kadarki süreci muhtelif yönleriyle ele alınmıştır. Hz.
Mevlânâ'nın öğretilerini temel alan Mevleviler, geniş halk kitlelerine ulaşabilmiş,
yüksek edebi ve hikemi doktrinleri sayesinde toplumun birçok katmanına hitap
edebilmişlerdir. Anadolu'nun dört bir yanına yayılan Mevleviler, Gaziantep ve
Güneydoğu Anadolu Bölgesi tarihi açısından önemli misyonlar üstlenmişlerdir.
Bölgenin başta dinî olmak üzere sosyo-kültürel, siyasi ve ekonomik alanlarına etki
edecek faaliyetler yürüten Mevleviler, Şii yayılmacılığına karşı da etkili olmuşlar, İpek
Yolu üzerinde geçiş zaviyesi rolü üstlenerek Safevilerin siyasi hedeflerine kısmen
engel olmuşlardır. Mevleviliğin özellikle Osmanlı Devleti'nin hâkim olduğu alanlarda
varlığını idame ettirmesi yönetimle uyumunu ortaya koymaktadır.
Antep Mevlevîhânesi, 1638 yılında Mustafa Ağa b. Yusuf tarafından padişah onayı ile
inşa edilmiş Güneydoğu'daki Mevlevîhânelerden birisiydi. Mimari dokusuyla ünlü
seyyah Evliya Çelebi'yi dahi hayran bırakmış günümüze kadar ulaşan nadide
eserlerdendir. İlk yapıldığı tarihten itibaren vakfiyesinde de mukayyet olan Mevlevi
erkânının vazife tahsisleriyle uygulandığı görülmektedir. Senelik ve haftalık belli
periyotlarda gerçekleştirilen zikir ve sema meclisleri, Sahih-i Buhari ve Mesnevi
okumaları aktif bir dini yaşantının izlerini taşımaktadır. Mevlevîhâne adına kurulan
vakıflardan elde edilen gelirler ile şehrin ticari yaşamına katkı sunulmuş, hayır
faaliyetleriyle ihtiyaç sahipleri gözetilerek yardımlaşma ve dayanışma tesis edilmiştir.
Milli mücadele döneminde aktif rol üstlenen Mevlevîhâne, tarihinin her döneminde
Antep'in ve bölgenin önemli bir merkezi olmuştur.

Abstract:
In this thesis, the emergence period of Mevleviyeh, which dates back to the XVI.
century in Antep, and its history, which has continued until today, are discussed in
various aspects in the thought of Sûfîsm. Due to the fact that they were based on the
teachings of Hz.Mevlana, the Mevlevis found the opportunity to reach large masses of
people, and they were able to appeal to every level of the society thanks to their high
literary and scholarly doctrines. Spreading all over Anatolia, the Mevlevis have also
played important roles in terms of the history of the Southeast Anatolian Region and
Antep. They have carried out activities that will affect the socio-cultural, political and
economic areas of the region, especially the religion, and have made significant
contributions to the region's inclusion in the Anatolian geography today. They
hindered the Shiite expansionism with their religious views and understandings, and
they were among the factors that hindered the Safavids' ambitions in the region, by
taking on the role of a transitional point on the Silk Road, of which commercial
importance has existed since the earliest periods of history. The fact that Mevleviyeh,
which has been adopted by many states and cultures, maintains its existence especially
in the regions dominated by the Ottoman State, reveals its harmony with the
administration. For this reason, giving importance to the Mevleviyeh structures
compatible with the Ottoman State in the Antep region, which was seen as an outpost
by the Mamluks, was important for the political formation of the region, which was
away from the Mamluk domination.
In 1638, Antep Mevlevîhânesi, which was built by Mustafa Ağa b. Yusuf with the
approval of the Sultan, was one of the Mevlevîhânes in the Southeast Turkey
established for the reasons given above. It is one of the rare works that have survived
to the present day, which impressed even the famous traveler Evliya Çelebi with its
architectural structure. It is seen that the Mevlevi ceremony, which has also been
registered in the charter since the first date, was applied with the assignment of
duties.The dhikr and whirling meetings, Sahih-i Buhari and Mesnevi readings
practiced daily and weekly in certain periods show the traces of an active religious life.
With the incomes obtained from the foundations established in the name of the
Mevlevîhâne, contribution to the commercial circulation of the city was made, and
assistance and solidarity were established by supporting the needy through charity
iii
activities. Playing an active role during the National Struggle period, the Mevlevîhâne
has been an important center of Antep and the region in every period of its history.