Edirne Kent Merkezi'nin dizimsel ve öznel okunabilirliği
Syntax and subjective legibility of Edirne City Center
Yazar: DURSUN TÜTÜNCÜ
Danışman: YRD. DOÇ. EMİNE KÖSEOĞLU ÇAMAŞ
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Türk - Osmanlı tarihinde büyük yeri olan Edirne, kültürel ve tarihi zenginlikleriyle
ön plana çıkan bir kenttir. Osmanlı Devleti'ne başkentlik yapmış olması ve konumu
gereği tarihte bir çok işgale konu olması nedeniyle karma bir kültürel yapıya sahiptir.
Edirne, farklı dönemlerde birçok fiziksel değişime uğramıştır. Bu değişimler fiziksel
yapı ile birlikte sosyal yapıyı ve yerleşim kurgusunu etkilemiştir. Bu çalışmada,
Edirne Kent Merkezi, dizimsel ve öznel analiz yöntemleriyle incelenerek
okunabilirliği ölçülmeye çalışılacaktır.
Çalışmada birinci bölüm; amaç, kapsam ve çalışmanın yönteminin anlatıldığı giriş
bölümüdür. Bu bölümde, çalışmanın sınırları ve hipotezler belirtilmiş, çalışmada
izlenecek yol anlatılmıştır. Çalışmanın asıl amacı; okunabilirlikte belirleyici olan
farklı kriterler analiz edilerek, Edirne'nin okunabilirliğinin ölçülmesidir. Edirne'nin
okunabilirliğinin ölçülebilmesi için, okunabilirlik kavramında belirleyici olan
mekana ait özellikler ve gözlemciye ait özellikler beraber değerlendirilmiştir. Kent
mekanına ait özelliklere mekan dizim yöntemi kullanarak, kent mekanına dair
bireylerin zihnindeki bilgilere ise zihinsel haritalar yöntemi kullanarak ulaşılmıştır.
Çalışmada iki adet hipotez ortaya atılmıştır;
H1; Dizimsel analiz sonucunda, ortaya çıkan cadde akslarının bağlanabilirlik
(connectivity) ve bütünleşme (integration) değerleri büyüdükçe kent mekanının
çözümlenmesi kolaylaşır.
H2; Kent mekanında geçirilen süre arttıkça kent mekanını kavrayabilme becerisi
artar.
İkinci bölümde, okunabilirlik kavramının ne anlama geldiği ve nasıl algılandığı
anlatılmıştır. Kent mekanının okunabilirliğinde, belirleyici olan kente ve gözlemciye
ilişkin özellikler ayrı ayrı anlatılmıştır. Bu bölümde, kentin insan zihninde nasıl
oluştuğu, hangi parametrelerin bu oluşumu olumlu yada olumsuz yönde
etkilediğinden bahsedilmiştir. Ayrıca bu bölümde kent mekanının tasarımı ile kent
mekanının okunabilirliği arasındaki ilişkiye değinilmiştir. Kent mekanının okunabilir
olmasını sağlayacak kentsel tasarım ilkeleri sıralanmıştır. Okunabilirliği
arttırabilecek olan bazı bileşenler verilmiştir. Bu bölümde ayrıca, dizimsel
okunabilirlik ve öznel okunabilirlik kavramları ayrı başlıklar altında anlatılmıştır.
Mekan dizimi yönteminin geçmişi, hangi çalışmalarda kullanıldığı ve neden seçildiği
anlatılmıştır. Öznel okunabilirlik bölümünde ise; kent mekanın algılanmasında,
kişisel faktörlerin etkisi ve zihinsel haritaların önemi anlatılmıştır. Çalışmada
kullanılan yöntemlerden mekan dizim yöntemi ile Edirne'nin kentsel özelliklerine,
zihinsel harita yöntemi ile gözlemcilerin zihinlerindeki Edirne'ye ait bilgilere
ulaşılmıştır.
Çalışmada üçüncü bölüm; Edirne'nin ulaşım ağının ve tarihsel gelişim süreçlerinin
anlatıldığı bölümdür. Bu bölümde tarih öncesi devirlerden başlanarak, Edirne'nin 
xi
gelişimi haritalar üzerinden detaylı olarak anlatılmıştır. Edirne tarihi, Edirne için
önemli sayılabilecek gelişmelerle bölümlere ayrılmıştır. Edirne'nin kaderini
belirleyen dönemler; Roma dönemi, Bizans dönemi ve Osmanlı dönemidir.
Romalılar, Edirne'yi çok önemsedi ve geliştirdiler. Edirne Kalesi Romalılar
döneminde yapılmıştır. Roma İmparatorluğu parçalandıktan sonra Edirne Bizans
İmparatorluğuna geçmiştir. 1361 yılında ise Osmanlı İmparatorluğu Edirne'yi
fetetmiştir. Osmanlı Devleti, istisnalar dışında uzun yıllar Edirne'yi yönetmiş ve
başkent yapmıştır. Osmanlı Döneminde Eski ve Yeni Saray, Beyazıt Külliyesi, Eski
Cami, Selimiye Cami gibi önemli yapılar yapılmıştır.
Dördüncü bölüm, çalışma alanının araştırıldığı, sınırlarının belirlendiği ve tanıtıldığı
bölümüdür. Bu bölüm, çalışmanın temel kısmı olan uygulama bölümüne geçiş
bölümüdür. Çalışma alanı olarak, Edirne Belediyesi'nin kentsel sit alanı ilan ettiği ve
koruma altına aldığı alan seçilmiştir. Çalışma alanının çeşitli harita ve görseller ile
sosyal, kültürel, fiziksel analizleri yapılmıştır. Çalışma alanını tanıtıldıktan sonra
alan çalışmaları yapılmıştır. Alan çalışmalarından biri olan mekan dizim yönteminde,
çalışma alanı depthmap programında analiz edilmiştir. Analiz sonunda çalışma
alanına ait cadde ve sokak akslarının bağlanabilirlik (connectivity) ve bütünleşme
(integration) değerleri sayısal olarak elde edilmiştir. Alan çalışmalarından zihinsel
haritalar yönteminde ise, Trakya Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğrencilerine
çalışma alanının zihinsel haritası çizdirilmiştir. Öğrenciler birinci ve üçüncü sınıf
olmak üzere iki grup olarak seçilmiştir. Çalışma sonunda birinci ve üçüncü sınıf
öğrencilerinin çizdikleri yapı ve cadde - sokak aksları belirlenmiştir.
Dördüncü bölüm ayrıca bulgular bölümüdür. Çalışma alanında uygulanan dizimsel
analiz çalışması sonuçları ve mimarlık bölümü öğrencilerine çizdirilen zihinsel
haritaların sonuçları verilmiştir. Dizimsel analiz çalışması ile zihinsel haritaların
sonuçlarının karşılaştırılması yapılmıştır. Dizimsel analiz çalışmasının sonuçları,
bölgenin dizimsel haritası şeklinde ve sayısal tablo olarak iki şekilde verilmiştir.
Dizimsel analiz sonuçları, cadde ve sokak akslarının bağlanabilirlik (connectivity) ve
bütünleşme (integration) değerleri üzerinden yorumlanmıştır. Çalışmada uygulanan
diğer analiz yöntemi olan zihinsel haritaların sonuçları ise; birinci ve üçüncü sınıf
mimarlık bölümü öğrencilerinin çizdikleri yapı ve aks sayılarına göre
karşılaştırılmıştır. Bu sonuçlar Edirne'de daha fazla zaman geçiren öğrencilerin,
Edirne'yi daha iyi okuduğunu göstermiştir. Birinci ve üçüncü sınıf öğrencilerinin
zihinsel harita sonuçları arasındaki farklılığın anlamlı olup olmadığını öğrenmek
amacıyla bağımsız gruplar testi yapılmıştır. Mekan dizim yöntemi ile zihinsel
haritalar yöntemi sonuçlarının karşılaştırılması ise korelasyon testi yardımıyla
yapılmıştır. Zihinsel haritaların tamamının sonuçları ile mekan diziminin
bağlanabilirlik (connectivity) ve bütünleşme (integration) değerlerinin sonuçları ayrı
ayrı korelasyon testine sokulmuştur. Korelasyon testi sonuçlarının anlamlı çıkması,
mekan dizimi yönteminin sonuçları ile zihinsel haritalar yönteminin sonuçlarının
birbirini desteklediğini göstermektedir.
xii
Beşinci bölüm, sonuç ve tartışma bölümüdür. Bu bölümde, alan çalışmalarının
sonuçları Edirne özelinde değerlendirilmiştir. Çalışma sonuçları, Edirne'nin
okunabilirliği ve okunabilirlik kavramının belirleyici bileşenleri hakkında önemli
ipuçları vermektedir. Çalışmada kullanılan farklı yöntemlerin sonuçlarının birbirini
desteklemesi, çalışmanın tutarlılığı açısından önemlidir.
Anahtar kelimeler: Edirne, okunabilirlik, mekan dizimi, zihinsel harita

Abstract:
Edirne having influential effects on Ottoman-Turkish History attracts attention with
its own history and culture as a city. Edirne has a hybrid culture because it has been
capital city of Ottoman Empire for a long time and occupied several times due to its
location. The city had several physical changes in different periods. These ones
caused alterations in social structures and settlement systems. In that study,
Historical City Center of Edirne will be examined by space syntax and mental map
methods and will be evaluated in terms of legibility.
First part of thesis started with an introduction explaining aim, content and method of
study. That part specified boundaries, hypothesis and approaches of study. The main
purpose of the study was to analyze different determinative criteria on legibility and
assessing legibility of Edirne. The study was assessed according to both two
determinants on concept of legibility such as characteristics of space and
characteristics of observer. Space syntax method was utilized to obtain features of
urban space and mental map method was used so as to obtain data of individuals'
minds.
Two hypothesis were proposed in that subject as following;
H1: As a result of space syntax, if connectivity and integration values of street axles
increase, analysis of urban space will become easier.
H2: If frequency of spending time in an urban space rises, ability of perceiving an
urban space will boost.
Second part of the thesis clarifies what is the meaning of legibility and how it could
be perceived. Features of both decisive the city and observer were explained
separately on legibility of urban space. In this chapter, it was mentioned that how the
city was formed in human mind and which parameters had effects on these
formations positively or negatively. Moreover, relationship between urban design
and its legibility were adverted. Urban design principles which makes urban space
legible were put in an order. Some components increasing legibility were specified.
Additionally, notion of space syntax and mental map methods were expressed under
separate headings. History of space syntax method, studies used and why it is used
are stated. In the part of mental map method, impacts of personal factors on
perception of urban space and significance of mental maps were explained. In the
study, Edirne's urban characteristics were obtained by space syntax method
and knowledge of Edirne in the minds of observers was acquired by mental map
method.
Third part of thesis explicated transportation network of Edirne and its development
process in history. In this chapter, development of Edirne was explained in details
starting from prehistoric period with maps. History of Edirne can be divided to
specific periods which is formed by significant developments. Periods determining
fate of Edirne were Roman Period, Byzantine Period and Ottoman Period. Romans
attached importance to Edirne and improved it. Edirne Castle was built in Roman 
xiv
Period. After Roman Empire came apart, Byzantine Empire took control of Edirne.
In 1361, Ottoman Empire conquered Edirne. The city has been ruled by Ottoman
Empire for years and it has been a capital city. In Ottoman Period, magnificent
buildings were constructed such as New and Old Palace, Complex of Sultan Beyazid,
Old Mosque and Selimiye Mosque.
Fourth part of the thesis explored study field, defined boundaries of study and
introduced whole of them. This chapter was the implementation part which is the
main section of study. The Protected Urban Area reserved by Edirne Municipality
was chosen as a study area. Study field was analyzed socially, culturally and
physically with various maps and visuals. According to space syntax method a field
study, the area was analyzed with the depthmap program. As a result of the analyzes,
connectivity and integration values of the study area's streets and avenues were
gained numerically. With mental map method, the other field study, the students of
Trakya University Architecture Faculty draw mental map of working area. The
students consisted of two groups as first grade and third grade. In consequence of the
study, axles of streets and avenues were detected in the light of first and third grade
students' drawings.
Fifth part of thesis indicated findings. In this chapter, results of the space syntax
method which applied in study area and results of architecture students' mental map
drawings were declared. The study of space syntax and the outcomes of mental map
were compared. The results of space syntax were showed as syntax map of region
and numerical chart. The outcomes of space syntax were interpreted pursuant to
connectivity and integration values of the study area's streets and avenues. The value
of connectivity is the highest at axles of Saraçlar Avenue and Hükümet Avenue. The
value of integration is the highest at axle of Marif Avenue. Furthermore, the results
of mental map method utilized in working area revealed that first grade architecture
students marked approximately 2.10 axis and 4.88 buildings and third grade
architecture students marked approximately 3.44 axles and 7.44 buildings. These
results show that students spending more time in Edirne perceive the city much
better. Independent groups test was conducted to ascertain whether differences
between first grade and third grade students' mental map results is meaningful or not.
As a result of the test, it is obvious to say that there are 99 percent of meaningful
differences between first grade and third grade students' mental map results at
confidence level. Space syntax method and mental map method were compared with
the help of correlation test. There is 99 percent of significant correlation
between outcomes of all the mental maps and space syntax's results of connectivity
value at confidence level. There is 95 percent of correlation between outcomes of all
the mental maps and space syntax's results of integration value at confidence level.
Eventually, results of correlation test demonstrate that outcomes of space syntax
method and outcomes of mental map method support each other.
Sixth and last part of thesis discussed and announced the results. In this chapter,
results of field study were assessed especially regarding Edirne. The results of study
give significant clues about legibility of Edirne and determining components of
legibility. It is important that results of different study methods support each other
for consistency of work.
Key words: Edirne, legibility, space syntax, mental map