Osmanlı Cami mimarisinin mekânsal değerleri üzerinden Türkiye'deki çağdaş cami mimarlığının değerlendirilmesi
The evaluation of contemporary mosque architecture in Türkiye through the spatial values of Ottoman Mosque architecture
Yazar: MEHMET OSMANLIOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM TÜRKERİ
Gebze Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimarlık = Architecture

Özet:
İnsan hayatının tümüne ilişkin ihtiyaçlarını gidermek amacıyla ortaya konulan mekân üretim süreci olarak tanımlanan mimarlığın, önemle üzerinde durduğu sorunsallardan biri de İslam inanç ve kültürel değerlerinin mekânsal ifadesi olan cami mimarisidir. İnanç ve gelenek kaynaklı değerlerle biçimlendirilmiş olan cami mimarisi, değişen ve gelişen teknoloji ve yapım yöntemlerine bağlı olarak gelişimini sürdürmüştür. İslam'da cami ve onun yapısal öğelerinin biçimlenişi; ihtiyacı karşılama, mekânın temiz oluşu, Kâbe'ye yönelinmesi gibi ortak özellikler dışında her toplumun kendi gelenek ve yerel kültür çerçevesinde farklı arayışlarla oluşturulan mimarisiyle karşımıza çıkmaktadır. Tarihsel süreç içerisinde cami mimarisindeki değişim incelendiğinde yerel özellikler taşıyan camiler, geçmiş dönemin en seçkin camilerinin kopyalanmasıyla biçimlenen camiler ve çağdaş olarak nitelendirilen camiler göze çarpmaktadır. 
21. yy. Türkiye'sinde tarihsel örneklere öykünen cami tercihleri, Mimar Sinan Dönemi 16. yy. Osmanlı cami mimarisini referans almaktadır. Mimarlığın coğrafya ile olan ilişkisinden de bağımsız olarak Osmanlı Dönemi cami yapılarına olan öykünmenin birebir kopyalama düzeyinin ötesine geçmediği durumlar çoğunluktadır. Oysaki biçim kadar öne çıkan başka bir olgu olarak öykünülen örneklerin mekânsal değerlerini anlamak ayrı bir önem taşımaktadır. Çünkü çağdaş olarak nitelenen örnekler bunun dışında gelişen çabalar olarak içselleştirilmemektedir. 
Çalışmanın amacı, Osmanlı Cami mimarisindeki merkezi kubbeli plan tipolojisi, kubbe, tonoz, minare, mihrap, revak, avlu gibi yapı öğeleri ve külliye, öğelerin bütünlüğü, anıtsal etki, işlevsel ve simgesel özellikleri, mekân-taşıyıcı sistem ilişkisinin estetikle bütünleştirilmesi, tasarımda düşünce ile estetiğin birleştirilmesi gibi mekânsal değerlerin Türkiye'deki çağdaş cami mimarlığı açısından değerlendirilmesidir. Çalışmanın önemli bir bölümünde ise çağdaş camilerde; çevresel ilişkiler, üst örtü, kubbe ve minarelerin biçimsel özellikleri, yapıların iç tasarımları, yapı genelindeki süslemeleri, çağdaş yapım yöntemleri ve malzeme olanaklarının kullanımı ele alınmaktadır.
Bu bağlamda, cami mimarisinin tarihsel süreç içerisindeki gelişimi ve bu gelişim süreci içerisinde beliren önemli mekânsal eşikleri incelenmektedir. Osmanlı Dönemi cami yapılarının mekânsal değerleri irdelenerek bu mekânsal değerler üzerinden Türkiye'deki çağdaş cami cabalarının tasarım paradigmaları tartışılmaktadır.  

Anahtar Kelimeler: Cami, Osmanlı Dönemi Cami Mimarlığı, Çağdaş Cami Mimarlığı

Abstract:
One of the key issues emphasized by architecture, defined as the process of producing space to meet all the needs of human life, is mosque architecture, which represents the spatial expression of Islamic beliefs and cultural values. Shaped by values derived from faith and tradition, mosque architecture has evolved in line with changing and developing technologies and construction methods. In Islam, the formation of mosques and their structural elements is characterized by common features such as meeting needs, the cleanliness of the space, and orientation towards the Kaaba, but each society's architecture reflects different approaches shaped by its own traditions and local culture. When examining the changes in mosque architecture throughout history, three types stand out: mosques with local characteristics, mosques shaped by copying the most distinguished mosques of past periods, and those labeled as contemporary. 
Mosque preferences that imitate historical examples in 21st century Türkiye take as reference the 16th century Ottoman Mosque architecture of the Mimar Sinan Period. Regardless of the relationship between architecture and geography, the majority of cases do not go beyond the level of one-to-one copying of the Ottoman Mosque structures. However, understanding the spatial values of the emulated examples, which is another phenomenon as prominent as the form, is of particular importance. Because examples that are described as contemporary is marginalized as efforts that develop outside of this.
The aim of this study is to evaluate the spatial values such as the centralized domed plan typology, dome, vault, minaret, mihrab, colonnade, courtyard, and complex, the unity of these elements, the monumental impact, the functional and symbolic features, the integration of space and structural system with aesthetics, and the fusion of thought and aesthetics in design in Ottoman mosque architecture, in the context of contemporary mosque architecture in Türkiye. A significant part of the study also examines contemporary mosques, focusing on environmental relationships, the formal characteristics of the roof, dome, and minarets, the interior designs of the structures, the decorations throughout the buildings, and the use of contemporary construction methods and material possibilities. In this context, the development of mosque architecture throughout history and the significant spatial thresholds that emerged during this process are examined. The spatial values of Ottoman Mosque structures are analyzed, and the design paradigms of contemporary mosque efforts in Türkiye are discussed through these spatial values.

Keywords: Mosque, Ottoman Period Mosque Architecture, Contemporary Mosque Architecture