Epigrafik, nümismatik ve arkeolojik veriler ışığında Side'de Athena ve Apollon kültleri
Athena and Apollon cults in Side in the light of epigraphic, numismatic and archeological data
Yazar: HÜSAMETTİN HAYRİ ŞENER
Danışman: PROF. DR. FERİŞTAH SOYKAL ALANYALI
Anadolu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Antalya-Side = Antalya-Side ; Apollon kültü = Apollon cult ; Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Athena = Athena ; Epigrafi = Epigraphy ; Kült = Cult ; Nümismatik = Numismatics ; Pamphylia = Pamphylia

Özet:
Bu çalışmada Pamphylia Bölgesi'nin önemli kentlerinden bir olan Side'nin dini panteonunda öne çıkan Athena ve Apollon kültleri, epigrafik, nümismatik ve arkeolojik veriler ışığında değerlendirilmiştir. Mevcut veriler çok sayıda tanrının tapınım gördüğü Side panteonunda Athena ve Apollon'un diğer tanrılara kıyasla daha çok ön planda olduğunu, Side'nin tartışmasız önde gelen iki önemli tanrısı olduğunu ortaya koymaktadır. İlk olarak MÖ V. yy ile birlikte kentteki varlığı belgelenen Athena ve Apollon kültleri politeist inanışların ortadan kalktığı döneme kadar kentte tapınım görmüşlerdir. Bu durum her şeyden önce Athena ve Apollon'un Side'nin dini panteonunda yedi yüz yıldan uzun bir kült sürekliliğini belgelemektedir. Ağırlıklı olarak Roma İmparatorluk Dönemi'nden gelen mevcut veriler, Side panteonunun iki önemli tanrısı arasında birçok yönden kült birlikteliği olduğunu ortaya koymaktadır. Kült birlikteliği için en önemli belge, epigrafik malzemelerle bilgi sahibi olduğumuz Epibaterion Bayramı'dır. Epibaterion, iki tanrının Side gibi önemli bir liman kentinde gemi seyahatinin koruyucu tanrıları olduğunu göstermektedir. Side'nin arması olan narın her iki tanrı için kutsal olması, iki tanrının sikkeler üzerinde birlikte tasvir edilmesi ve sikkeler üzerinde temsili tanrı olarak önemli rol oynaması, kutsal alanlarının yan yana inşa edilmesi ve kentte düzenlenen agonların koruyucusu olmaları, Athena ve Apollon arasında takip edilen kült birlikteliği için diğer önemli kanıtlardır. Buna karşın gerek nümismatik ve gerekse epigrafik belgeler Side'de Athena'nın her zaman önde olduğunu ortaya koymaktadır. Sikkeler üzerinde Athena ile yapılan temsiller, sikkelerin ağırlıklı olarak tanrıçanın tasvirinden oluşması ve en önemlisi kentin arması olan narın tanrıça için kutsal olması, Athena'nın Side kenti ile özdeşleştiğine en önemli kanıttır. Bununla birlikte kentin bilinen tek bayramı olan Epibaterion Bayramı'nın önceleri sadece Athena onuruna kutlanması ve kutsal alanına tanınan asylon statüsü, Athena'nın Side'nin baş tanrıçası olduğuna güçlü delil oluşturmaktadır. Apollon ise Athena'dan sonra kentin önde gelen diğer tanrısı konumundadır. Mevcut veriler kültünün MÖ II. / I. yy ile MS II. ve III yy'larda Athena'ya kıyasla daha çok ön plana çıktığını ve kentin baş tanrısı olduğunu ortaya koymaktadır. Apollon'a kent tarafından verilen ve yerel yönünü yansıtan Sidetes ethnikonu, tanrının kültünün kentteki önemini belgelemektedir. Apollon'un kent kurucu ve ataların tanrısı olarak tapınım görmesi, kültünün kent tarihi kadar eski olduğunu, Athena'da olduğu gibi Side kentinin aynı zamanda Apollon için de kutsal olduğunu göstermektedir.

Abstract:
In this study, the cults of Athena and Apollo, which become prominent in the Pantheon of Side, one of the important cities of the Pamphylia Region, were evaluated in the light of epigraphic, numismatic and archaeological data. Existing data reveal that in the Pantheon of Side, where many gods are worshiped, Athena and Apollo are more prominent than other gods, and they are the two indisputable prominent gods of Side. The cults of Athena and Apollo, whose existence was documented for the first time in the 5th century BC, were worshiped in the city until the period when polytheistic beliefs disappeared. This situation, first of all, documents the cult continuity of Athena and Apollo in the Pantheon of Side for more than six hundred years. Existing data, mainly from the Roman Imperial Period, reveal that there was a cult association between the two important gods of the Side Pantheon in many ways. The most important document for cult unity is the Epibaterion Festival, which we have information about by means of epigraphic materials. The Epibaterion Fest shows that the two gods were the guardian deities of ship travel in an important port city like Side. The fact that the pomegranate, which is the coat of arms of Side, is sacred to both gods, the two gods are depicted together on the coins and play an important role as a representative god on the coins, the sacred areas are built side by side and the guardians of the agons organized in the city, are other important pieces of evidence for the cult union followed between Athena and Apollo. On the other hand, both numismatic and epigraphic documents reveal that Athena was always ahead in Side. The representations made with Athena on the coins, the fact that the coins mainly consist of the depiction of the goddess, and most importantly, the pomegranate, which is the city's coat of arms, sacred to the goddess, are the most important evidences of Athena's identification with the city of Side. In addition to this, the only known festival of the city, the Feast of the Epibaterion, celebrated only in honor of Athena and the noble status accorded to its sanctuary constitutes a strong evidence that Athena is the chief goddess of Side. Apollo is the other leading god of the city after Athena. The existing data reveal that his cult became more prominent than Athena in the first and second centuries BC and the second and third centuries AD, and that he was the chief god of the city. The name Sidetes, which was given to Apollo by the city and reflects its local aspect, documents the importance of the god's cult in the city. The fact that Apollo was worshiped as a city founder and the god of ancestors proves that the cult is as old as the city's history, and that the city of Side was also sacred to Apollo, as it was in Athena.