COVİD 19 enfeksiyonu sonrasında kısa ve uzun dönemde ortaya çıkan kronik hastalıklar, klinik semptom ve bulgular
Chronic diseases, clinical symptoms and findings that occur in the short and long term after COVİD 19 infection
Yazar: ECEM ERDEMİR
Danışman: DOÇ. DR. İHSAN ATEŞ ; DR. ÖĞR. ÜYESİ NURAY YILMAZ ÇAKMAK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Ankara Bilkent Şehir Hastanesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Giriş ve Amaç: 2019'un sonunda, Çin'in Hubei Eyaletindeki şehir olan 
Wuhan'da etiyolojisi bilinmeyen bir dizi pnömoni vakasının nedeni olarak yeni bir 
koronavirüs türü tanımlandı. Enfeksiyon Wuhan sonrası Çin geneline hızla yayıldı ve 
küresel bir salgına neden oldu.
SARS-CoV-2 damlacık yolu ile bulaşan bir virüstür. COVID-19'a neden olan 
virüs, akut üst solunum yolu enfeksiyonu etkeni olmakla birlikte yine alt solunum 
yollarını da etkileyerek şiddetli pnömonilere neden olabilir. Akciğer hasarının 
yanında çeşitli organ hasarlarına bağlı başka semptom ve hastalıklara da neden 
olabilir. Çeşitli tedavi yöntemleri ile hastalık geçirilse de birçok hastada 
semptomların (yorgunluk, halsizlik, unutkanlık, tat koku değişikliği, baş ağrısı, baş 
dönmesi, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı, kas ağrısı, duygu durum bozuklukları) 
kısa veya uzun dönemde kalıcı olduğu görülmüştür.
Hastalığın aktif süreci sonrasında hastalığın sebep olduğu klinik durumlar 
Post-COVİD sendromu olarak adlandırılmıştır. Enfeksiyonun neden olduğu 
hipoksiye bağlı olarak miyokardın etkilenmesi ile miyokardit, akut koroner 
sendromlar, aritmi, miyokard infarktüsü, kalp yetmezliğine neden olabilir. COVİD19 enfeksiyonunun pıhtılaşma bozukluğuna da neden olduğu bilinmektedir. 
Hiperkoagülabilite sonucunda geçici iskemik atak, pulmoner tromboemboli, venöz 
tromboemboli, dissemine intravasküler koagülasyon, serebrovasküler olaylar ve yine 
miyokard infarktüsü oluşabilir. Aktif enfeksiyona verilen sistemik yanıttan kaynaklı 
nörolojik komplikasyonlar gelişebilir. (guillain barre, multiple skleroz vb) Bununla 
birlikte hastalığa ya da verilen tedaviye bağlı olarak hastalarda endokrinolojik veya 
metabolik komplikasyonlar sonucu kalıcı hastalıklar gelişebilir. (diabetes mellitus, 
dislipidemi, akut ya da kronik böbrek hasarı ve hipertansiyon gibi.)
Yapılan araştırmalarda COVİD-19 sırasında olan bir dizi faktöre bağlı bulgu 
ve semptomlar gözlenmiştir ancak COVİD-19 sonrası kısa ve uzun dönemde hastalarda devam eden semptom ve yeni tanı alınan hastalıkların sıklığı hala 
aydınlatılamamıştır. Bu çalışma ile COVİD-19 geçirmiş ve enfeksiyon öncesi 
semptomu olmayan hastalarda kısa dönem (ilk 6 ay) ve uzun dönemde (6 ay 
sonrasında) görülen kalıcı semptomlar ve yeni tanı alınan hastalıklarının sıklığı ile 
ilgili veriler sunulması amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Ankara Bilkent Şehir 
Hastanesi Dahiliye Kliniği poliklinik ve servislerine başvuran 18 yaşını geçmiş, 
COVİD-19 enfeksiyonu geçirmiş olan hasta ve hasta yakınları dahil edilmiştir. 
Kesitsel anket çalışması ile bu hastaların Covid-19 enfeksiyonu geçirdikten sonra 6 
ay içerisinde veya 6 aydan uzun süren semptomları ve yeni tanı aldığı hastalıkları 
kaydedildi. Araştırmamıza katılan hastalar COVİD-19 enfeksiyonu sonrası 6 ay ile 1 
yıl arasında olanlardı. Çalışmamıza 1808 hasta dahil edildi.
Bulgular: Ankara Bilkent Şehir Hastanesi İç Hastalıkları polikliniğine 
herhangi bir sebeple ayaktan başvurmuş, COVİD-19 enfeksiyonu sırasında yatarak 
ya da ayaktan tedavi gören, enfeksiyonun üzerinden en az 6 ay geçmiş olan 1808 
hastaya yüz yüze anket çalışması uygulandı. Katılımcıların COVİD-19 enfeksiyonu 
sonrasında ilk altı ayda ve altı ay üzerinde enfeksiyondan sonra devam eden 
şikayetleri ve yeni tanı aldıkları hastalıkları kaydedildi. Katılımcıların yaş ortalaması 
51,4 ± 16,1 (18-95) olarak bulundu. Kadın ve erkek katılımcı sayısı eşitti. İlk altı 
ayda devam eden en sık semptomlar halsizlik ve yorgunluk (%53,5), nefes darlığı 
(%35,6), öksürük (%35), sırt ve bel ağrısı (%34,2) olarak bulundu. Bunlardan 
halsizlik ve yorgunluk, sırt ve bel ağrısı istatistiksel olarak kadın cinsiyette anlamlı 
bulundu (p<0,05). Halsizlik ve yorgunluk, nefes darlığı, sırt ve bel ağrısı 65 yaş 
üzerinde istatistiksel olarak anlamlı yüksek bulundu (p<0,05). Altı ayın üzerinde 
devam eden semptomlar en sık halsizlik ve yorgunluk (%34,2), sırt ve bel ağrısı 
(%15,3), nefes darlığı (%15,2), kas ağrısı (%10) olarak bulundu. Halsizlik ve 
yorgunluk, kas ağrısı altı ayın üzerinde kadın cinsiyette istatistiksel olarak anlamlı 
bulundu (p<0,05). Altı ayın üzerinde en sık görülen semptomlar 65 yaş ve üzerinde 
istatiksel olarak anlamlı yüksek idi (p<0,05). Araştırmamızdaki katılımcıların kısa ve 
uzun dönemde devam eden semptom sıklıkları karşılaştırıldığında, uzun dönemde 
devam eden semptomların sıklığının azaldığı bulundu. Çalışmamızdaki katılımcılara 
enfeksiyon sonrası ilk altı ayda en sık diabetes mellitus (%5,4), anemi (%5,3), hipertansiyon (%3,9), akciğer hastalıkları (KOAH %3,8, pulmoner emboli %2,4, 
pulmoner yetmezlik %2,2), akut böbrek hasarı (%3,7), kalp ve damar hastalıkları 
(aritmi %2,2, miyokard infarktüsü %1,8) olarak bulundu. Yalnızca anemi kadın 
cinsiyette istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05). Anemi 35 yaş altında anlamlı 
yüksek oranda iken diabetes mellitus, hipertansiyon, KOAH 49-65 yaş aralığında 
anlamlı yüksek idi (p<0,05). Miyokard infarktüsü 65 yaş üzerinde istatistiksel olarak 
anlamlı yüksek bulundu (p<0,05). Altı ayın üzerinde yeni tanı alınan hastalıklar en 
sık hipertansiyon (%1,2), akciğer hastalıkları (KOAH %1,1, astım %1, pulmoner 
yetmezlik %0,3, pulmoner emboli %0,2) olarak bulundu. Cinsiyet açısından anlamlı 
farklılık bulunmadı (p>0,05). KOAH 36-48 ve 57-65 yaş aralığında istatistiksel 
olarak anlamlı yüksek idi (p<0,05). COVİD-19 enfeksiyonu sonrasında kısa (6 ay) 
dönemde devam eden semptomlar uzun (6 ayın üzerinde) dönemde devam etse de 
sıklığı azalmış olarak bulundu, istatistiksel olarak karşılaştırması anlamlı idi 
(p<0,05). COVİD-19 enfeksiyonu sonrasında ilk altı aydaki ve altı ayın üzerindeki 
yeni tanı alınan hastalık sıklıkları karşılaştırıldığında, ilk altı ay içerisinde yeni 
hastalık tanısı alan katılımcı sayısı anlamlı fazla idi, bu hastalıklara altı ayın üzerinde 
de yeni hastalık tanısı konulan katılımcılar mevcut olsa da ilk altı aylık sürece göre 
azalmakta olduğu görüldü (p<0,05).
Sonuç: Çalışmamızdaki SARS-CoV-2 enfeksiyonu sonrasındaki kısa ve uzun 
dönemdeki semptomlar karşılaştırıldığında, altı ayın üzerinde semptomların azaldığı 
görülmüştür. Yine bu süreçte yeni tanı alınan hastalıkların sıklığı azalmaktadır, bu 
demektir ki COVİD-19 enfeksiyonu sonrasında kısa dönemde hastaların 
semptomlarına daha çok dikkat edilmesi ve buna yönelik önlemlerin alınması 
durumunda enfeksiyon sonrasında oluşan komorbid hastalıkların önüne geçilebilir ya 
da erken tanısı konulabilir, hastaların hayat standardında iyileşmeler sağlanabilir.
Anahtar Kelimeler: COVID-19, SARS-CoV-2, uzamış COVID

Abstract:
Introduction and Purpose: At the end of 2019, a novel coronavirus with an 
unknown etiology was identified as the cause of a series of pneumonia cases in 
Wuhan, a city in the Hubei Province of China. The infection rapidly spread 
throughout China after Wuhan, leading to a global pandemic.
SARS-CoV-2 is primarily transmitted through respiratory droplets. The virus 
responsible for COVID-19 can cause acute upper respiratory tract infections and, in 
some cases, severe pneumonia by affecting the lower respiratory tract. Besides lung 
damage, it can lead to various organ damages and result in other symptoms and 
conditions. While various treatment methods are available, it has been observed that 
in many patients, symptoms such as fatigue, weakness, forgetfulness, changes in 
taste and smell, headache, dizziness, cough, shortness of breath, angina, myalgia, and 
psychological symptoms persist in the short or long term.
Following the active phase of the disease, clinical conditions caused by the 
disease have been referred to as Post-COVID syndrome. Due to hypoxia caused by 
the infection, myocarditis, acute coronary syndromes, arrhythmias, myocardial 
infarctions, and heart failure can occur. COVID-19 infection is also known to cause 
coagulation disorders. Hypercoagulability can lead to transient ischemic attacks, 
pulmonary thromboembolism, venous thromboembolism, disseminated intravascular 
coagulation, cerebrovascular events, and myocardial infarctions.
Neurological complications can develop due to the systemic response to the 
active infection (such as Guillain-Barre syndrome, multiple sclerosis, etc.). 
Additionally, due to the disease or the treatment received, patients may develop 
permanent conditions resulting from endocrinological or metabolic complications 
(such as diabetes mellitus, dyslipidemia, acute or chronic kidney damage, and 
hypertension).
Research has observed various symptoms and signs during COVID-19 based 
on a series of factors, but the frequency of persistent symptoms and newly diagnosed 
diseases in patients in the short and long term after COVID-19 is still not fully 
understood. This study aims to provide data on the frequency of persistent symptoms and newly diagnosed diseases in patients who have recovered from COVID-19 and 
had no symptoms before the infection, both in the short term (within the first 6 
months) and in the long term (after 6 months).
Materials and Methods: Patients aged 18 and older who had experienced 
COVID-19 infection and their relatives who applied to the Internal Medicine Clinic 
outpatient and inpatient services of Health Sciences University Ankara Bilkent City 
Hospital were included in the study. A cross-sectional survey was conducted to
record the symptoms persisting within six months after COVID-19 infection or 
lasting for more than six months, as well as newly diagnosed diseases. A total of 
1808 patients were included in the our study.
Results: Face-to-face survey interviews were conducted with 1808 patients 
who had applied to the Internal Medicine outpatient clinic of Ankara Bilkent City 
Hospital for any reason, who had been treated as inpatients or outpatients during the 
COVID-19 infection, and who had passed at least one year since the infection. The 
mean age of the participants was found to be 51.4 ± 16.1 (18-95) years. The number 
of female and male participants was equal. The most common symptoms persisting 
in the first six months were fatigue and weakness (53.5%), shortness of breath 
(35.6%), cough (35%), and back and waist pain (34.2%). Fatigue and weakness, as 
well as back and waist pain, were statistically significant in females (p<0.05). 
Fatigue and weakness, shortness of breath, and back and waist pain were statistically 
significantly higher in participants aged 65 and over (p<0.05).The most common 
symptoms persisting for over six months were fatigue and weakness (34.2%), back 
and waist pain (15.3%), shortness of breath (15.2%), and myalgia (10%). Fatigue and 
weakness, as well as myalgia, were statistically significant in females (p<0.05). 
Symptoms persisting for over six months were statistically significantly higher in 
participants aged 65 and over (p<0.05).In our study, the most common diseases 
diagnosed in participants within the first six months after infection were diabetes 
mellitus (5.4%), anemia (5.3%), hypertension (3.9%), lung diseases (COPD 3.8%, 
pulmonary embolism 2.4%, pulmonary insufficiency 2.2%), acute kidney injury 
(3.7%), and cardiovascular diseases (arrhythmia 2.2%, myocardial infarction 1.8%). 
Only anemia was statistically significant in females (p<0.05). Anemia was 
significantly higher in participants under 35 years of age, while diabetes mellitus, hypertension, and COPD were significantly higher in the 49-65 age group (p<0.05). 
Myocardial infarction was statistically significantly higher in those aged 65 and over 
(p<0.05).Diseases newly diagnosed after six months were most commonly 
hypertension (1.2%), lung diseases (COPD 1.1%, asthma 1%, pulmonary 
insufficiency 0.3%, pulmonary embolism 0.2%). There was no significant difference 
by gender (p>0.05). COPD was statistically significantly higher in the 36-48 and 57-
65 age groups (p<0.05).When the frequencies of symptoms persisting in the short 
term (6 months) and long term (over 6 months) after COVID-19 infection were 
compared, it was observed that the frequency decreased in the long term, and this 
difference was statistically significant (p<0.05). When the frequencies of newly 
diagnosed diseases in the first six months and over six months after COVID-19 
infection were compared, it was found that the number of participants with newly 
diagnosed diseases in the first six months was significantly higher. However, 
participants newly diagnosed with these diseases after six months were also present, 
but the numbers were decreasing compared to the first six-month period (p<0.05).
Result: When comparing the short and long-term symptoms following 
SARS-CoV-2 infection in our study, it was observed that symptoms decrease after 
six months. Furthermore, during this period, the frequency of newly diagnosed 
illnesses decreases. This means that by paying more attention to patients' symptoms 
in the short term after COVID-19 infection and taking preventive measures, 
comorbid diseases that occur after infection can be prevented or diagnosed early, 
leading to improvements in patients' quality of life.
Keywords: COVID-19, SARS-CoV-2, Long COVID