Anadolu'da Selçuklu dönemi camilerinin çözümlemeli plan irdelemesi (2 cilt) /
Yazar: M. KEMAL ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. BAYBURTLUOĞLU ZAFER
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1995
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Camiler = Mosques ; Selçuklu mimarisi = Seljuks architecture ; Selçuklu sanatı = Seljukid art ; Selçuklular = Seljuks

Özet:
Sonuç olarak Anadolu'da Selçuklu dönemi (1071-1308) camileri günümüze kadar çeşitli gruplamalar ve adlandırmalar içerisinde incelenmiştir. Fakat plan özelliklerine göre incelenmemiştir. Bu çalışmamızda camilerin çözümlü plan irdelemesini yapmaya çalıştım. Buna göre; Erken örneklerde enine düzenlemeli camilerin daha fazla yapıldığı (Mardin Eminüddin Camisi, Çermik Ulu Camisi, Bitlis Ulu Camisi ve Mardin Ulu Camisi gibi...) görülmektedir. XHI.yuzyilin başına kadar enine düzenlemeli cami planı tipi egemen olmuştur. Buna karşın XHI.yüzyılın başından başlayacakta boyuna (derinlemesine) plan tipindeki camiler yoğun olarak yapılmıştır. (Amasya Pervane Bey Camisi, Kayseri Ulu Camisi, E.Malatya Camisi, Kayseri Mahperi Hatun Camisi gibi...) Xll.yuzyihn sonlarından başlayarak, özellikle Xm.yuzyil içerisinde boyuna (derinlemesine) plan tipi uygulanmıştır. Bunların dışında yeni denemeleri yansıtan, yukarıda belirttiğimiz plan tiplerine girmeyen "Özel Durumlar" ve "Yan Gruplar" içerisinde incelenmesi gereken örneklerde (Sivas Ulu Camisi ve Erzurum Kale Camisi gibi...) bulunmaktadır. Tek kubbeli mescitlerin (camilerin) Anadolu'da Selçuklu dönemi içerisindeki önemi büyüktür. Son cemaat yeri düzenlemesiyle daha sonraki Osmanlı dönemi camilerine örnek olmuşlardır. Plan özelliklerine göre camiler incelendiğinde beylik, ülke, coğrafi sınır gibi değerlendirmelerde ortadan kalkmaktadır. Çünkü aym yada benzer plan tipi başka bir yerde görülebilmektedir.

Abstract:
Numerous studies have been carried out so far on the architectural structure of the mogques built during the Seljuk period (1071-1308). The mosques included in these studies seemed to be divided into several groups with different names. This thesis attempts to study the Seljuk mosques according to their architectural plans on which they are seated. The results we obtained show that the mosques built in the early Seljuk period, in Mardin, Bitlis and Çermik are seated on oblong quadrangle plans (with broader front). Such plans seem to very commonly employed until the 13 th Century. On the other hand, the mosques built according to a rectangular plan (with narrower front) appear to be very common from the 13 th Century onwards. Among them are Pervane Mosque in Amasya, Grand Mosque in Kayseri, Grand Mosque in Ancient Malatya and Mahperi Hatun Mosque in Kayseri. There are some other mosques (Grand Mosque in Sivas and the one located within the walls of Erzurum castle) draw attention by their unique plans that should be studied in a sub-group or be considered separately with their characteristics peculiar to themselves. The Seljuk period in Anatolia becomes also distinguished with the mosques having a single dome. These mosques constitute examples with their colonnaded proticoes for the ones built in Ottoman period. Mosques with similar architectural plans can be found in several parts of Islamic countries. Thus, geographical location or the historical period in wihch they are built seem to have no importance. Therefore, any study on the architectural features of mosques based on their plans seems to be a sound and credible method.