Osmanlı İmparatorluğu'na kadar Kubbetü'l-İslam: Ahlat şehri
Kubbat al-Islam until the Ottoman Empire: The city of Ahlat
Yazar: ELİF KARAKOÇ
Danışman: PROF. DR. AYDIN USTA
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Tarih = History
Dizin: Bitlis-Ahlat = Bitlis-Ahlat ; Fiziki yapı = Physical structure ; Kent tarihi = Urban history ; Selçuklular Dönemi = Seljukids Period ; Sosyal hayat = Social life ; Tarihi coğrafya = Historical geography ; Tarihi kent dokusu = Historical urban tissue ; Tarihi yapılar = Historic structures ; İslam şehirleri = Islamic cities ; Şehir ekonomisi = Urban economy

Özet:
Ortaçağ'ın en önemli şehirlerinden biri olan Ahlat, Van Gölü'nün Kuzeybatı kıyısında bulunan eski ve önemli bir yerleşim yeridir. Tarihî kaynaklardan ve arkeolojik verilerden anlaşılacağı üzere Ahlat şehri, büyük küçük birçok devlet ya da beyliklerin idaresi altında kalmıştır. Coğrafî konumu, sosyoekonomik yapısı, bir ilim ve kültür merkezi olması nedeniyle sürekli başka devletlerin hedefi hâline gelmiştir. Çeşitli değerleri içinde barındıran Ahlat kimi zaman en görkemli, güçlü zamanlarını yaşarken kimi zaman ise en zayıf zamanlarını yaşamıştır.

Kaynaklarda Ahlat'a "İslam'ın Kubbesi" anlamına gelen "Kubbetü'l-İslam" unvanı verilmiştir. Bu unvan Ahlat'ın birçok kadı, ilim adamı, din adamı ve sanatkâr yetiştiren bir ilim ve kültür merkezi olduğunun kanıtıdır. Tarihte söz konusu unvanla özdeşleştirilen üç büyük şehir vardır: Özbekistan da Buhara, Afganistan'da Belh ve Anadolu'da; günümüzde Bitlis iline bağlı bir ilçe olan Ahlat'tır.

Ortaçağ döneminde "Kubbetü'l-İslam" unvanı verilen Ahlat; ilim, kültür, ticaret vb. gibi pek çok özellik açısından Selçuklu Döneminde, İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biri hâline gelmiş ve en parlak dönemini yaşamıştır. Bu çalışmanın amacı, Ortaçağ döneminde Eski Ahlat şehrinin fizikî yapısını, mahallelerini, nüfusunu, sosyal yapısını, iktisadî ve ticarî hayatını, buradaki yapıları yani, kent tarihini dönemin kaynakları ve arkeolojik verilere dayanarak ortaya çıkarmaktır. Böylece şehirdeki geçmiş yaşamın izlerine ışık tutulmaya çalışılacaktır.

Abstract:
Ahlat, one of the most important cities in the Middle Ages, is an old and important settlement on the northwestern coast of Lake Van. Historical sources and archaeological evidence reveal that the city of Ahlat has been under the administration of many large or small states or principals. Due to its geographical location, socio-economic structure, and knowledge and culture center, it has always been the target of other states. Ahlat, which contains various values, sometimes lived the most splendid, powerful times and sometimes weakest times.

In the sources Ahlat was given the title of "Kubbat al-Islam", meaning "the dome of Islam". This title is proof that Ahlat is a knowledge and culture center that educates many jurists, scholars, clergy and artisans. There are three major cities in history that have been identified with the title: Bukhara in Uzbekistan, Belh in Afghanistan, and Ahlat which is a district of Bitlis today in Anatolia.

Ahlat given the title of "Kubbat al-Islam" in the Middle Ages; in the Seljuk period, with qualities of science, culture, trade etc., has become one of the biggest cities of Islamic world and has the most brilliant period. The purpose of this study is to reveal the physical structure, neighborhoods, population, social structure, economic and commercial life, and buildings, i.e. the urban history of the Old City of Ahlat in the Middle Ages, based on the resources of the time and the archaeological evidence. Thus, it will try to shed light on the traces of past life in the city.