Osmanlı Türkçesi döneminde yazılmış sözlüklerde kadına ait söz varlığı
Women's vocabulary in the written dictionary which was written during Ottoman Turkish
Yazar: KÜBRA ÇOLAK
Danışman: PROF. DR. FUNDA TOPRAK
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Kadınlar = Women ; Kamus-ı Osmani = Kamus-ı Osmani ; Kamus-ı Türki = Kamus-ı  Turk ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlıca = Ottoman ; Söz varlığı = Vocabulary ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology

Özet:
Bu çalışma Osmalı İmparatorluğu döneminde kadın için kullanılan adlandırmalar,
kadınlara ait giysi, eşya ve süs adları gibi kadına ait unsurların sözlüklerdeki biçimini
ortaya koymak buradan yola çıkarak kadınların toplumdaki konumlarını belirlemek
amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmada söz konusu dönemde kaleme alınan Kamus-ı
Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntehabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i Osmânî sözlükleri
taranmış elde edilen söz varlığı konularına göre sınıflandırılmıştır.
Çalışmanın girişinde söz varlığının kuramsal çerçevesi çizilmiş, söz varlığı ve
sözlük ilişkisi üzerinde durulmuştur. Osmanlı İmparatorluğu döneminin incelenen
sözlükleri tanıtılmıştır.
Birinci bölümde Türk tarihinde kadının sosyal hayattaki yeri ve durumunu
İslamiyet öncesi Türk destanlarından, Dede korkut hikâyelerinden, Selçuklu ve Osmanlı
İmparatorluğu dönemlerinden yola çıkarak Kadının toplum içindeki vasıfları siyasi ve
eğitim hayatındaki durumu hakkında genel bilgiler verilmiştir.
İkinci bölümde Türkçenin tarihi dönemlerindeki eserler taranmış kadınla ilgili
kullanılan genel söz varlığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Buradan yola çıkarak teze
kaynaklık eden Osmanlı İmparatorluğu döneminde yazılmış Kamus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî,
Müntehabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i Osmânî sözlüklerinde kadınla ilgili söz
varlığı konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir. Bu bölümde ayrıca her konu başlığına göre
elde edilen veriler tablolarla gösterilmiş, söz varlığının incelenen dört sözlükteki
durumları karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma ile sözlüklerin bir konu üzerinde ortaklık ve
farklılıkları da ortaya konulmuştur. Konu başlıkları tespit edilirken kadın üzerine yapılmış
çalışmalar incelenmiş, bu çalışmaya uygun başlıklar oluşturulmuştur. Başlıklar
oluşturulurken kadınla ilgili olumlu ya da olumsuz adlandırmalar, akrabalık adları, kadın sosyal statüsüne göre verilen unvanlar, giysi ve süs eşyaları, kadınla ilgili hastalık, gebelik
ve organ adlandırmaları, kadın meslekleri gibi oldukça geniş tutulan bir sınıflandırma
yapılmıştır.
Bu çalışmanın sonuç kısmında taranan sözlüklerde tespit edilen kadınla ilgili söz
varlığı genel bir değerlendirmeyle verilmiştir. Sözlüklerin birbirleriyle kadın söz varlığı
bağlamında benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Çalışmanın Türk kültüründe
kadına verilen değeri, kadının toplumdaki değerini ortaya koyabileceği ve başka
çalışmalara kaynaklık edebileceği düşünülmektedir.

Abstract:
This study was carried out in order to determine the position of the women in the
society during the ottoman empire by taking the form of women's items in the dictionaries
such as the names used for women, names of women' s clothes, goods and ornaments. In
this study, Kamus-ı Türkî, Lügat-i Nâcî, Müntehabât-ı Lügât-ı Osmâniyye and Lehçe-i
Osmânî dictionaries written in the mentioned period were scanned according to the
vocabulary, obtained the vocabulary is classified according to the subjects.
The theoretical framework of the vocabulary was drawn at the entrance of the
study, and the relationship between vocabulary and dictionary was emphasized. The
dictionaries examined in the Ottoman Empire period were introduced.
In the first chapter, the general information about the status of women in social life
and their status in the political and educational life of the women in the society were taken
from the pre-Islamic Turkish Epics, Dede Korkut Stories, Selcuk and Ottoman Empire
periods.
In the second chapter, the historical works of Turkish was scanned and the general
vocabulary used for women has been tried to be determined. From this point of view, in the
Ottoman Empire period which was the source of the thesis, the vocabulary about the
woman in the dictionaries of Kamus-ı Türkî, Lügat-i Nâcî, Müntehabât-ı Lügat-ı
Osmâniyye and in Lehçe-i Osmânî were classified according to the topics. In this section,
the data obtained according to each topic are shown with tables, and the status of the
vocabulary in the four dictionaries examined is compared. Bu karşılaştırma ile sözlüklerin bir konudaki farklılıkları ve benzerlikleri ortaya konmuştur. The studies on the women
were examined while the topics were identified and the appropriate topics were formed.
While creating the titles, positive or negative names about the woman, kinship names, titles
given according to the social status of women, clothes and ornaments, women's the disease,
pregnancy and organ naming, wide classification has been made such as a female
occupations.
In the conclusion part of this study, the vocabulary about the woman identified in
the dictionaries scanned was given with a general evaluation. The similarities and
differences between the dictionaries about vocabulary of women have been revealed. It is
thought that the value of the study given to the woman in Turkish culture can reveal the
value of the woman in the society and be a source for other studies.