Bütünleştirilmiş Değişim Modeli'ne dayalı hazırlanan aşı eğitim programının aşı savunuculuğu ve aşı okuryazarlığı üzerine etkisi: Bir bekleme listeli randomize kontrollü deney
The effect of a vaccine education program based on the Integrated Change Model on vaccine advocacy and vaccine literacy: A waiting list randomized controlled experiment
Yazar: DENİZ SÜMEYYE YORULMAZ
Danışman: PROF. DR. DENİZ TANYER
Selçuk Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing

Özet:
Araştırma, Bütünleştirilmiş Değişim Modeli'ne göre hazırlanan aşı eğitim programının aşı okuryazarlığı ve aşı savunuculuğu üzerine etkisini değerlendirmek amacıyla bekleme listeli randomize kontrollü deneysel çalışma olarak yürütülmüştür. 
Araştırma 02 Mayıs - 2 Ekim 2023 tarihleri arasında Artvin il merkezinde bulunan 1 ve 2 No'lu Aile Sağlığı Merkezi'nde yürütülmüştür. Araştırmanın evrenini il merkezinde ikamet eden, 0-13 yaş arası çocuğu olan, lise ve üzeri eğitim düzeyine sahip olan anneler oluşturmuştur. Araştırmaya blok randomizasyonla 37 deney, 37 bekleme listesi grubuna dahil olmak üzere 74 anne dahil edilmiştir. Araştırma verileri Tanıtıcı Özellikler Soru Formu, Aşı Bilgi Kaynakları Soru Formu, Aşı Savunuculuğu Niyet Formu, Aşıyla İlgili Toplum Tutumu-Sağlık İnanç Modeli Ölçeği, Aşı Okuryazarlığı Ölçeği ve Aşı Bilgi Testi ile toplanmıştır. Araştırmada deney grubu bir hafta arayla dört oturumluk aşı eğitim programını almıştır. Bekleme listesi grubu ise deney grubunun eğitim sürecinde herhangi bir girişim almamış, deney grubunun eğitim programı tamamlanınca aynı kapsamda aşı eğitim programını almıştır. Araştırma öncesinde etik kurul ve kurum izni alınmış, protokol kaydı (Clinical Trial No: NCT05929053) yapılmış ve katılımcılardan onam alınmıştır. Verilerin analizinde SPSS 29.0 programı kullanılmış, grupların dağılımını incelemek için ki-kare analizleri, gruplar arası karşılaştırmaları değerlendirmek için bağımsız gruplar için t testi, zaman ve grup etkileşimini incelemek için karma ANOVA kullanılmıştır. Deney tasarımının etki büyüklükleri kısmi eta kare değeri ile yorumlanmıştır. Tüm istatistiksel analizlerde anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. 
Çalışmada deney ve bekleme listesi grubunun sosyodemografik özellikler ve Covid-19 aşısı hariç bireysel aşı uygulamaları, çocuklarının aşı özellikleri ve aşı bilgi kaynaklarının benzer olduğu saptanmıştır (p>0,05). Deney grubunda uygulama sonrasında aşı okuryazarlığının anlamlı olarak arttığı ve girişimin yüksek düzeyde bir etki büyüklüğüne sahip olduğu belirlenmiştir (İşlevsel SOY: F=31,650, pη2=0,334; İletişimsel SOY: F=49,379, pη2=0,439; Eleştirel SOY: F=33,176, pη2=0,345) (p<0,05). Ayrıca araştırmada deney grubunda yüksek düzeyde bir etki büyüklüğünde aşı bilgisinin arttığı (F=39,614, pη2= 0,386), aşı tutumlarında olumlu değişimlerin olduğu (Algılanan duyarlılık: F=42,640, pη2=0,404; Algılanan ciddiyet: F=37,970, pη2=0,491; Algılanan yarar: F=63,580, pη2=0,502; Algılanan engeller: F=70,750, pη2=0,529; Sağlık sorumluluğu: F=25,130, pη2=0,285) ve aşı savunuculuğunu niyetinin (F=26,007, pη2= 0,292) yükseldiği belirlenmiştir (p<0,05).
Araştırma sonuçları aşı okuryazarlığını ve aşı savunuculuğunun geliştirilmesinde Bütünleştirilmiş Değişim Modeli'ne göre hazırlanan aşı eğitim programının etkili bir müdahale olduğunu göstermektedir. Annelerin ve toplumun aşı tereddüdü yaşamalarını azaltmak ve aşı kabulünü artırmak için Bütünleştirilmiş Değişim Modeli'ne göre hazırlanan aşı eğitim programının kullanılması önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Aşı; Aşı Okur yazarlığı; Aşı Savunuculuğu; Randomize Kontrollü Çalışma.

Abstract:
The study was conducted as a randomized controlled experimental study with a waiting list to evaluate the effect of the vaccine education program prepared according to the Integrated Change Model on vaccine literacy and vaccine advocacy.
The study was applied between 02 May and 2 October 2023 at Family Health Centers No. 1 and 2 in Artvin province center. The study population consisted of mothers who reside in the province center, have children aged 0-13, and have a high school education or above. Seventy-four mothers were included in the study, 37 in the experimental group and 37 in the waiting list group by block randomization. The study data were collected with the Descriptive Characteristics Question Form, Vaccine Information Sources Question Form, Vaccine Advocacy Intention Form, The Public Attitude Towards Vaccination Scale-Health Belief Model, Vaccine Literacy Scale, and Vaccine Knowledge Test. In the study, the experimental group received a four-session vaccine education program, one week apart. On the other hand, the waiting list group did not receive any intervention during the training process of the experimental group and received the vaccine training program within the same scope after the training program of the experimental group was completed. Before the research, ethics committee, and institutional permission were obtained, protocol registration was made (Clinical Trial No: NCT05929053), and consent was obtained from the participants. In the data statistics, the SPSS 29.0 program was used, chi-square analysis was used to examine the distribution of groups, a t-test for independent groups was used to evaluate comparisons between groups, and mixed ANOVA was used to examine time and group interaction. The effect sizes of the experimental design were interpreted with the partial eta squared value. In all statistical analyses, the significance level was accepted as p<0.05).
In the study, the sociodemographic characteristics of the experimental and waiting list groups, individual vaccination practices, except for the COVID-19 vaccine, children's vaccination characteristics, and vaccine information sources, were similar (p>0.05). Vaccine literacy increased significantly in the experimental group in the post-test, and the intervention had a large effect size (Functional HL: F=31.650, pη2=0.334; Communicative HL: F=49.379, pη2=0.439; Critical HL: F=33.176, pη2 =0.345) (p<0.05). In addition, in the study, it was determined that vaccine knowledge increased with a large effect size in the experimental group (F = 39.614, pη2 = 0.386), there were positive changes in vaccine attitudes (Perceived susceptibility: F = 42.640, pη2 = 0.404; Perceived severity: F = 37.970, pη2 = 0.491; Perceived benefit: F=63.580, pη2=0.502; Perceived barriers: F=70.750, pη2=0.529; Health motivation: F=25.130, pη2=0.285), and vaccine advocacy intention (F=26.007, pη2= 0.292) increased (p <0.05).
The study results show that the vaccine education program prepared according to the Integrated Change Model effectively improves vaccine literacy and advocacy. The vaccine education program prepared according to the Integrated Change Model can be used to reduce the vaccine hesitancy of mothers and society and increase vaccine acceptance. Key Words: Vaccine, Vaccine Literacy, Vaccine Advocacy, Randomized Controlled Trial.