Muğla kenti çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğin neresinde?: Menteşe örneği
What is the sustainability status of the city of Muğla in terms of the environmental education?: The case of Menteşe
Yazar: EMEL DİKMENTEPE
Danışman: DOÇ. DR. OĞUZ ÖZDEMİR
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Eğitimi Ana Bilim Dalı / Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Kentleşme = Urbanization ; Muğla-Menteşe = Muğla-Menteşe ; Sürdürülebilir kentleşme = Sustainable urbanization ; Sürdürülebilirlik = Sustainability ; Çevre eğitimi = Environmental education ; Çevresel sürdürülebilirlik = Sustainable environment

Özet:
Hızlı kentleşme ve aşırı nüfus artışının yol açtığı çevre bozulması kent yaşamının sürdürülebilirliğini ciddi ölçüde tehdit etmektedir. Kentleşmenin çevre üzerinde yarattığı bu tahribat sürdürülemez bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır. Ekosistemde bir bütün olan kent ve kır yaşamının sürdürülebilir hale gelmesi, ilgili bütün tarafların sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşması yönünde bilinçlendirilmeleriyle mümkün olabilir. 
Kent yaşamını sürdürülebilir hale getirmeye yönelik dünyanın çeşitli yerlerinde sürdürülebilir kent politikaları geliştirilmekte ve hayata geçirilmektedir. Bu politikaların arkasında kent yaşamını, sürdürülebilir pratiklerin doğaya uygunluk, yeterlik, verimlilik, katılım ilkelerine uygun şekilde tasarlama fikri yatmaktadır. Kent yaşamında gıda, giyim, ısınma, barınma, ısınma, barınma, enerji ve elektrik, temizlik, kozmetik, sağlık, eğlence, dinlenme, eğitim, kültür, spor, ulaşım, tarım, çiftçilik gibi gündelik tüketim ihtiyaçlarıyla ortaya çıkan sürdürülebilir pratikler, sürdürülebilir kent dönüşümünün gerçekleşmesinde etkin rol almaktadır. 
Gündelik yaşam sürecinde toplumun şimdiki ihtiyaçları karşılanırken, kendisinden sonraki nesillerin de ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan sürdürebilecekleri bir dünya bırakmak, canlılığın kesintiye uğramadan devamını sağlamak, azalan kaynakların yerine koymak, yenilenebilir kaynaklar kullanmak, yeni kaynakların üretilmesini sağlamak büyük önem arz etmektedir. Bir başka ifade ile tüketim ihtiyaçlarının ve kente yapılacak yatırımların mutlaka çevre ile uyumlu olması, çevrenin korunması, sürdürülebilir pratiklerin uygulanması gerekmektedir. 
Kenti, canlıların kendi aralarında ve cansız çevreleriyle ilişkilerini bir düzen içinde yürüttükleri fiziksel, kimyasal ve biyolojik bir sistem olan ekosisteme benzettiğimizde ve ekosistem gibi kentin de bir dengesi olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda, bu hassas dengenin bozulmadan korunabilmesi gerektiğinin bilincinde olmalıyız. Kentin dengesini korumak, dengeyi bozmada başrol oynayan insanların alacağı önlemlerle ortadan kalkabilir. Bu noktada altını çizmek gerekir ki, çevreyi korumak herkesin işidir, sürdürülebilir kentleşmede çevre bilincine sahip tüketicilerin olması önemlidir. Bu bilinç ise tüketicilere çevre eğitimi ile kazandırılabilir.
Kısacası sözü edilen sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşması büyük ölçüde toplum tarafından benimsenmesi ve toplumsal katılımın sağlanmasına bağlıdır. Bu noktada sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşabilmesi için kent sakinlerine, yerel yönetim yetkililerine, uzmanlara, Sivil Toplum Kuruluşlarına (STK) ekonomik, sosyal, çevresel boyutlarda önemli görevler düşmektedir.
Buradan hareketle Menteşe'nin çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğin neresinde olduğunun araştırıldığı bu araştırma, durum çalışması niteliğinde tasarlanmıştır. Bu sebeple Menteşe'de kent yaşamının "enerji tedariği", "gıda tedariği", "ulaşım", "geri dönüşüm" ve "toplumsal katılım" durumu incelenmiştir. Literatürden elde edilen veriler ışığında, belirtilen beş boyutta "sürdürülebilir kent modeli" geliştirilmiştir. Modelin geliştirilmesinde parametreler ve bu parametrelere bağlı sürdürülebilir pratikler tayin edilmiş, beş boyutta da "teşvik ve eğitim" ortak parametre olarak belirlenmiştir. Araştırmanın evrenini Muğla kenti merkez Menteşe ilçesi oluştururken, araştırmanın örneklemini ise Muğla merkez Menteşe ilçesinde kurumsal açıdan kent yaşamında ele alınan konularla doğrudan ilgili yerel yönetimler, mahalli idari birimler; toplumsal alan açısından STK'lar (Sivil Toplum Kuruluşları), dernekler, kurum-kuruluşlar, oda, birlik temsilcileri ve sürdürülebilir pratiklere ilişkin toplumsal algı ve kabulü yansıtacak çeşitli toplumsal katmanlardaki bireyler oluşturmaktadır. Veriler, "literatür taraması", "derinlemesine görüşme", "anket", "yerinde gözlem" ve "doküman analizi" türünde araştırmacının geliştirdiği nitel ve nicel veri toplama araçları ile toplanmıştır. Nitel veriler, geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli"nde belirlenen parametreler ve sürdürülebilir pratikler üzerinden içerik analizi ile çözümlenmiş, nicel verilerin analizinde istatistik paket programı kullanılmıştır. 
Araştırmadan elde edilen veriler ışığında Menteşe kentinde çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğe yönelik pratiklere yer verildiği görülmüştür. Sonuçlar, geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli" kapsamında değerlendirildiğinde, Menteşe'de "enerji tedariği" boyutunda merkezi yönetim, yerel yönetim ve STK'lar açısından yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına dönük çevre eğitim faaliyetlerinin yer aldığı görülmüş, hane halkının (yerel kamuoyunun) çoğunluğunun enerji tasarrufu konusunda çevreye karşı duyarlı olduğu tespit edilmiştir. Menteşe'de rüzgar, güneş, biyogaz, biyokütle gibi yenilenebilir enerji kaynaklarının olduğu, jeotemal enerjiye dönük projelerinin de gündemde yer aldığı tespit edilmiştir. 
"Gıda tedariği" boyutunda yine merkezi yönetim, yerel yönetim ve STK'lar açısından yerel çeşitlilik, doğal üretim ve yetiştiricilik parametrelerine bağlı olarak çevre eğitimine yönelik teşvik ve eğitim uygulamalarının yer aldığı görülmüştür. Bu noktada gerek üretici gerekse tüketiciler açısından medya, broşür, resim, afiş ile STK ve yerel yönetimler kanalıyla çevre eğitimine yer verildiği sonucu ortaya çıkmıştır. Menteşe'de organik tarımın yapılması, yerel tohumun kullanılması yönünde çiftçinin teşvik edilmesi, tarımsal ve hayvansal üretimin yönlendirilmesi, "Muğla çam balı" gibi yerel ürünlerin coğrafi işaretini alması, bu noktada izleme ve denetim mekanizmalarına yer verilmesi, yerel gıdalar ve yerel pazarların olması, yerel kamuoyu genelinin sebze ve meyveleri mevsiminde tüketmeye özen göstermesi sürdürülebilir kentleşmede gıdaya yönelik pratiklerdendir. 
Öte yandan "ulaşım" boyutunda ise yerel kamuoyunun çoğunluğunun Menteşe'de kolaylıkla yaya ulaşımını sağlayabildiklerini ifade etmesine rağmen, ulaşım açısından otomobili tercih ettiği sonucu ortaya çıkmıştır. STK ve yerel yönetimlerin Menteşe'nin daha sürdürülebilir bir kent olabilmesi açısından yayalaştırmaya ve bisikletli ulaşıma yönelik faaliyetlerinde çevre eğitimine yer verdiği görülmüştür. Kentte peyzajlandırma yapılarak yayalaştırma ve bisikletli ulaşım açısından teşvik sağlanması, bisiklet park üniteleri, bisiklet evi, bisiklet rota tabelalarının olması, yük aktarma merkezinin olması sürdürülebilir kentleşmeye dönük ulaşım pratiklerindendir. 
Menteşe'nin daha sürdürülebilir bir kent olabilmesi yönünden "geri dönüşüm" boyutuna yönelik atıkların toplanması ve ayrıştırılması, erişimi, yönetimi ve denetimi parametrelerine ait pratiklerin hayata geçirildiği tespit edilmiş, bu noktada Menteşe'de yaşayan yerel kamuoyu geneline, yerel yönetimler ve ilgili STK'lar tarafından çevre eğitimi verildiği tespit edilmiştir. Atıklar için geri dönüşüm sepetleri, atıkların düzenli depolama sahasında bertaraf edilmesi, eşya tamirat atölyelerinin olması, "el ele butik"te ihtiyaç sahiplerine ikinci el eşyaların ulaştırılması, yeşil alanların arıtılmış su ile sulanması gibi su yönetiminin sağlanması, Menteşe'de yerel kamuoyunun genelinin yenisini almak yerine eskiyen ya da bozulan eşyalarını tamir etmeyi tercih etmesi Menteşe'deki sürdürülebilir pratiklerdendir. 
Son olarak "toplumsal katılım" açısından ise Menteşe'de birçok sayıda STK olduğu ve çevre grubu olmayan STK'lara çevre grubu oluşturmaları yönünde faaliyetler yapıldığı bulgusuna ulaşılmıştır. Yerel kamuoyunun STK'lara katılım sağlamadığı, ve yerel kamuoyu genelinin kent yaşamı ile ilgili konularda görüşlerinin alınmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Fakat öte yandan Menteşe'de çevre eğitimine yönelik festivallere, şenliklere, etkinliklere yer verilmesi, kamu alanlarının, yeşil alanların, parkların olması da toplumsal katılımın sağlanabilmesi açısından sürdürülebilir kentleşmeye dönük faaliyetlerdendir.
Ulaşılan bulgular ışığında, Menteşe'nin sürdürülebilir kent olabilmesi açısından"enerji tedariği", "gıda tedariği", "ulaşım", "geri dönüşüm" ve "toplumsal katılım" boyutlarında yerel yönetim, merkezi yönetim, STK'lar açısından çevre eğitimi faaliyetlerine yer verildiği görülmüştür. Menteşe'de yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik projelerin yer alması, gıda boyutunda kooperatifleşmeye gidilmesi, ulaşım boyutunda yayalaştırma ve bisikletli ulaşıma yönelik pratiklerin yer alması, geri dönüşüm boyutunda atık yönetimi ve bertarafının sağlanması, toplumsal katılım boyutunda hane halkının bir araya gelebileceği kültür evinin olması, sivil gücün sağlanması, tarihi binaların korunması yönüyle sürdürülebilir pratiklerin belirli ölçülerde hayata geçtiği söylenebilir; ancak Menteşe'de henüz kendi enerjisini üreten binaların yaygın olmaması, bisikletli ve yaya ulaşımın ve toplu taşımanın otomobile göre daha az tercih edilmesi, toplumsal katılım açısından örgütlükten çekinmenin ve yerel kamuoyu genelinin kent yaşamı ile ilgili konularda görüşünün alınmaması sürdürülebilir kent yaşamının gereklerinin karşılanmadığını göstermektedir. Menteşe'deki çevre eğitim faaliyetlerinin artırılmasının, Menteşe'nin sürdürülebilir kentleşme sürecini hızlandıracağı düşünülmektedir. Bu araştırma Menteşe kenti için uygulanmış olup, birden fazla kentte gerçekleştirilerek karşılaştırmalı bir araştırma yapılabilir. Geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli" farklı boyutlarla zenginleştirilebilir.

Abstract:
Rapid urbanization and environmental destruction caused by overpopulation seriously threaten the sustainability of urban life. This destruction created by urbanization on the environment is an unsustainable situation. Sustainability of urban life and rural life which exist as a whole in the ecosystem can only be possible by raising awareness of all concerned parties about the spread of sustainable practices. 
Sustainable urban policies have been developed and implemented in various parts of the world to make urban life sustainable. Behind these policies lies the idea of designing urban life in accordance with the following principles of sustainable practices: suitability for the environment, effectiveness, efficiency and participation. Sustainable practices emerging with daily consumption needs such as food, clothing, warming, sheltering, energy and electricity, cleaning, cosmetics, health, entertainment, recreation, education, culture, sports, transportation, agriculture and farming in urban life have an active role in the accomplishment of sustainable urban transformation. 
While meeting their current needs in their daily lives, it is of great importance for people to leave a world where the needs of next generations won't be threatened, to ensure that life continues without interruption, to replace declining resources, to use renewable resources, and to ensure the production of new resources. In other words, consumption needs and investments to be made in the city must be compatible with the environment, protection of the environment and sustainable practices must be applied. 
When we compare the city to the ecosystem, which is a physical, chemical and biological system in which living things maintain their relations with each other and with their inanimate environment, and when we consider that the city has a balance like the ecosystem, we must be aware that this delicate balance must be maintained without deterioration. Protecting the balance of the city can be possible with the precautions to be taken by the people who play the leading role in disrupting the balance. At this point, it is necessary to underline that protecting the environment is everyone's business and that it is important to have environmentally conscious consumers for sustainable urbanization. This awareness can be imparted to consumers through environmental education. 
In short, the proliferation of sustainable practices depends largely on their adoption by the community and ensuring social participation. At this point, in order for the sustainable practices to become widespread, important duties should be fulfilled by city dwellers, local government officials, experts and NGOs in economic, social and environmental dimensions.
In this connection, the current study aiming investigate where the district of Menteşe is located on the continuum of sustainability in terms of environmental education was designed as a case study. To this end, the "energy supply", "food supply", "transportation", "recycling" and "social participation" dimensions of the urban life in Menteşe were investigated. In light of the data obtained from the literature, "the sustainable urban model" was developed in these five dimensions. In the development of the model, parameters and sustainable practices based on these parameters were determined and in the five dimensions, "incentive and education" were determined as the common parameters. The universe of the study is comprised of the Menteşe district in the city of Muğla, while the sample of the study consists of local governments, local administrative authorities directly and institutionally related to the issues addressed in the Menteşe central district of Muğla and non-governmental organizations, associations, institutions and organizations, chambers, representatives of associations and individuals from different classes of the society that can reflect the societal perception and acceptance socially related to these issues. The data of the study were collected through quantitative and qualitative data collection tools such as "literature review", "in-depth interviews", "questionnaire", "on the spot observations" and "document analysis". Qualitative data were analyzed by content analysis through parameters and sustainable practices determined in "the sustainable urban model" and statistics program package was used in the analysis of the quantitative data. 
In light of the data collected in the current study, it was observed that practices related to sustainability are conducted in terms of environmental education in the Menteşe district. When the results were evaluated within the context of the developed "sustainable urban model", it was concluded that there are educational activities by the central government, local administrations and NGOs directed to the use of renewable energy sources in the dimension of "energy supply" in Menteşe and most of the households were found to be sensitive towards environment in relation to the issue of energy saving. It was determined that there are renewable energy sources such as wind, solar, biogas and biomass in Menteşe, and projects on geothermal energy are also on the agenda.
In the "food supply" dimension, it was also observed that there are incentive and educational activities directed to environmental education in compliance with the parameters of local diversity, natural production and cultivation by the central government, local administrations and NGOs. At this point, it was found that environmental education is provided through the media, brochures, pictures, posters and NGOs and local administrations for both producers and consumers. Doing organic farming, encouraging farmers to use local seeds, provision of guidance in agricultural and animal production, taking the geographical indication for local products such as "Muğla pine honey", provision of monitoring and control mechanisms at this point, existence of local foods and local markets, the fact that the general public care about consuming vegetables and fruits in their season are examples of food-oriented practices in sustainable urbanization. 
On the other hand, in the "transportation" dimension, it was seen that although the majority of the people living in Menteşe stated that it is very convenient for walking, they prefer the car for transportation, but it was observed that NGOs and local administrations include activities in their environmental education to make walking and cycling more widespread so that Menteşe can be more sustainable. Providing incentives for pedestrianization and bicycle transportation by landscaping in the city, having bicycle parking units, bicycle houses, bicycle route signs and having a transfer center are among the transportation practices towards sustainable urbanization.  
In order to make Menteşe a more sustainable city, in the dimension of "recycling", it was determined that the practices related to parameters of collection and separation of wastes, access to them and their management and control are conducted. At that point, it was determined that environmental education is given by local governments and related NGOs to people of Menteşe.  Recycling baskets for wastes, disposal of wastes at regular landfills, repair shops, delivery of second-hand goods to those in need through "el ele butik", water management such as watering green areas with treated water and people's preferring to repair their worn or deteriorating belongings are some of the sustainable practices in Menteşe. 
Finally, in terms of "social participation", it was concluded that there are many NGOs in Menteşe and activities have been carried out for non-environmental NGOs to form an environmental group. It was also found that local people do not join in NGOs and the opinions of local people are not generally sought about the issues related to urban life. On the other hand, organization of festivals, concerts, events for environmental education and existence of public spaces, green spaces and parks are examples of activities directed to sustainability within the dimension of social participation.
The findings obtained have revealed that for Menteşe to be a more sustainable city, local administration, national administration and NGOs are involved in activities directed to environmental education in the dimensions "energy supply", "food supply", "transportation", "recycling" and "social participation". Projects for renewable energy sources, promotion of the establishment of cooperatives in the food dimension, incentives for pedestrianization and bicycle transportation in the transportation dimension, waste management and disposal in the transportation dimension and community houses, civil power and protection of historical buildings in the social participation dimensions are the examples of sustainable practices in Menteşe. On the other hand, there are some other practices that make the city life in Menteşe unsustainable such as lack of buildings generating their own energy, local people's preferring car more than cycling, walking and public transportation, local people's avoiding being member to organized NGOs and the fact that local people's opinions about the issues related to the city life are not sought. Increasing the environmental education activities in Menteşe is expected to accelerate Menteşe's sustainable urbanization process. This research was conducted for Menteşe city and it can be done in more than one city to make comparisons. The developed "sustainable urban model" can be enhanced with additional dimensions.