Haçin ve çevresindeki Ermenilerin faaliyetleri (1890-1921)
Armenian activities in Hadjin and its surroundings 1890-1921
Yazar: ABDURRAHMAN LATİF DİNÇASLAN
Danışman: PROF. DR. REMZİ KILIÇ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Türk tarihinin ve Osmanlı Devleti'nin son yıllarının tartışma konularından biri haline gelmiş olan Ermeni Sorunu'nu artık tüm boyutları ile araştırmak ve incelemek bir zorunluluk haline geldi. İşte bu çalışma, artık uluslararası boyutları da olan Ermeni Meselesi'ne katkı sağlaması için seçildi.
Ermeniler, Çukurova ve dolayısıyla Haçin çevresine Bizans'ın Doğu Anadolu'dan sürgün etmesiyle, sonradan zorunlu olarak gelmişlerdir. Bölge uzun süre Bizans, Arap, Memlûk, Türkiye Selçuklu, Haçlılar ve Moğollar arasında savaş bölgesi oldu. Ermeniler bu durumdan istifade ederek Kilikya Ermeni Tabi Baronluğu'nu kurdu. Fakat bu baronluğun bağımsız bir yapısı hiçbir zaman olamadı. Bölgenin Memlûk Devleti tarafından fethi ile bu baronluk tarih sayfalarına karıştı. Osmanlı Devleti'nin bölgeye hâkim olması ile beraber Haçin ve çevresinde yaşayan Ermeniler de Osmanlı hâkimiyetine girdi. Yüzyıllar boyu Ermeni halkının Türkler ile uyum içerisinde yaşadıkları görülmektedir.
Fakat Milliyetçilik akımı etkisiyle çeşitli isyanların çıkması, misyonerlik faaliyetleri ve büyük devletlerin müdahalesiyle Ermeni Sorunu XIX. yy sonlarında uluslararası boyut kazanmaya başladı. Nitekim Haçin bölgesindeki Ermenilerin de silahlanmaya ve siyasi faaliyetlere başladıkları görüldü. Ermeniler Rusya desteği ile Doğu Anadolu'da bir devlet kuramayacaklarını anlayınca, bunu Fransa desteği ile Çukurova'da denediler. Fransızların bölgedeki işgaline Ermeniler gönüllü destek verdi. İşgalcilerle Türklere karşı zulüm ve katliamlar yaptılar. Ermenilerin Anadolu'daki son büyük isyanı Haçin'de gerçekleşti. Haçin'in Kuvâ-yı Milllîye tarafından alınması ile bu isyan son buldu ve Ermenilerin de bölgeden ayrılış süreci de başladı.
Anahtar Kelimeler: Ermeni, Haçin, Çukurova, Türk Kurtuluş Savaşı, Saimbeyli

Abstract:
It has been an obligation to research and investigate the Armenian issue, which has become one of the controversial topics in the last years of Ottoman Empire and Turkish history, with all aspects. This study topic is selected to contribute to the solution of the Armenian issue, which also has international dimensions now.
Armenians came to Çukurova and thereby Hadjin region compulsorily when the Byzantine exiled them from East Anatolia. The region was a theater of war among Byzantines, Arabs, Mamelukes, Rum Seljuks, the Crusaders and Mongols. Armenians founded the Armenian Barony of Cilicia by taking advantage of the situation. However, the structure of this barony was never independent. With the invasion of the region by Mamluk Sultanate, this barony went out of existence. Armenians living in and around Hadjin came under the Ottoman rule when the Ottomans commanded the region. Armenian community was seen to be living in good agreement with Turkish people.
Nevertheless, with various rebellions which broke out as a result of Nationalism, missionary activities and interventions of the great powers, the Armenian issue began to acquire an international dimension at the end of 19th century. As a matter of fact, Armenians living in Hadjin and its surroundings began taking up arms and involving in political activities. When Armenians realized that they could not found a state in East Anatolia with the support of Russia, they tried to do this in Çukurova with the support of the France. Armenians provided voluntary support to the invasion of the region by the French. They oppressed and slaughtered Turkish people with the invaders. The last great Armenian rebellion broke out in Hadjin. The occupation of Hadjin by Kuvâ-yı Milllîye (Turkish National Forces) ended this rebellion and started the departure process of the Armenians from the region.
Keywords: Armenians, Hadjin, Çukurova, Turkish War of Independence, Saimbeyli