COVID-19 enfeksiyonu ilişkili baş ağrısında mekanizmalarla ilişkili mediatörlerin araştırılması
Evaluation of related mediators in headache attributed to COVID-19 infection
Yazar: ESRA ERDİL
Danışman: PROF. DR. EMİNE NEŞE TUNCER ELMACI
Marmara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Nöroloji Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Nöroloji = Neurology
Dizin: Ağrı = Pain ; Baş ağrısı = Headache ; Baş ağrısı bozuklukları = Headache disorders ; COVID 19 = COVID 19 ; Kalsitonin geniyle ilgili peptid = Calcitonin gene related peptide ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Migren hastalıkları = Migraine disorders ; Nöron spesifik enolaz = Neuron specific enolase

Özet:
Amaç: Bu çalışma ile Covid-19 enfeksiyonu ilişkili baş ağrısının fenotipik özelliklerini, temel inflamatuar belirteçlerle birlikte ağrı patofizyolojisinde trigeminovasküler sistemin rolünü gösterebilecek kalsitonin gen ilişkili peptid (CGRP) düzeyi ve nöronal hasar belirteçlerinden nöron spesifik enolaz (NSE) düzeyi değişimini tespit etmek amaçlanmıştır. 
Gereç ve Yöntem: Çalışmamıza Ağustos-Eylül 2021 tarihleri arasında Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesinde takip edilen 18-50 yaş arasında 88 aktif Covid-19 enfeksiyonu hastası alınmıştır. Hastalar Covid-19 enfeksiyonu ilişkili baş ağrısı olan 44 hasta ve baş ağrısı olmayan yaş ve cinsiyet özellikleri benzer 44 kontrol grubu olarak ayrılarak, baş ağrısı özellikleri Uluslarası Baş Ağrısı Derneği (IHS) 2018 kriterleri ile sınıflandırılmış, temel inflamatuar belirteçler, CGRP ve NSE düzeyleri karşılaştırılmıştır.  
Bulgular: Olguların yaş ortalamaları 33,7±9,0 olup, 47'si (%53,4) erkek idi. Covid-19 ilişkili baş ağrısı grubunda hastaların %77.2' sinde baş ağrısının semptomların geliştiği ilk gün başladığı, ortalama 3.7 gün sürdüğü ve %38,6 hastada (n:17/44) migrenöz karakterde olduğu saptandı. Vakaların VAS skor ortalamaları 6,55±1,45 idi ve %81,8' i baş ağrısını sürekli (ataklarla seyretmeyen) olarak tanımladı. Daha önce migren baş ağrısı olan hastalar ile diğer hastalar karşılaştırıldığında CGRP düzeyi migren hastalarında anlamlı olarak yüksek saptandı (p=0,019) Bununla birlikte Covid-19 enfeksiyonu ilişkili baş ağrısı olan ve olmayan hastalar arasında incelenen biyokimyasal parametrelerde istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı (tüm analizler için (p<0,05). 
Sonuçlar: Çalışmamızda CGRP düzeyi migren hastalarında yüksek bulunmuş ancak  enfeksiyon ilişkili baş ağrısı grubunda anlamlı olarak fark saptanmamıştır. Bu durum CGRP düzey ölçümü teknik zorluğu ve trigeminovasküler sistemde aktif olmasına rağmen düzeyinin kanda yükselmemiş olabileceğini düşündürmektedir. Virüsün nörotropik özellikleri göz önünde bulundurularak artmış olması beklenen nöron spesifik enolaz düzeyi yüksek bulunmamıştır. Baş ağrısı şiddeti fazla olan hastaların alındığı ileri çalışmalarda nöronal hasar belirteçlerini saptamak, Covid-19 ilişkili baş ağrısı patofizyolojisini tanımlayarak, özgün tedavilerin geliştirilmesi açısından önemli olacaktır. 
Anahtar Kelimeler:Covid-19 Enfeksiyonu, Sistemik Viral Enfeksiyon İlişkili Baş Ağrısı, Migren, Kalsitonin İlişkili Peptid, Nöron Spesifik Enolaz

Abstract:
Objective: This study aimed at determining the phenotypic features of COVID-19-associated headache, the calcitonin gene-related peptide (CGRP) level, which may indicate the role of the trigeminovascular system in the pathophysiology of pain along with basic inflammatory markers, and the change in the levels of neuron-specific enolase (NSE), a neuronal injury marker.
Materials and Methods: The study included 88 patients aged 18-50 years with active COVID-19 infection who were followed up at Marmara University Faculty of Medicine Hospital between August and September 2021. Patients were divided into two groups: the study group consisting of 44 patients with COVID-19 associated headache and the control group consisting of 44 age- and sex-matched patients without headache. The International Headache Society (IHS) 2018 criteria were used to classify headache characteristics, and the levels of basic inflammatory markers, CGRP, and NSE were compared.
Results: The mean age of the patients was 33.7±9.0, with a male ratio of 53.4% (n=47). In the COVID-19-associated headache group, 77.2% of the patients had a headache that started on the first day of symptoms, lasting for an average of 3.7 days, and 38.6% of the patients (n=17/44) had a migrainous headache. The mean VAS score of the patients was 6.55±1.45, and 81.8% of the patients defined their headaches as constant (without attacks). The comparison of patients with previous migraine headaches and other patients revealed significantly higher CGRP levels in migraine patients (p=0.019) However, there was no statistically significant difference between patients with and without COVID-19-associated headaches in terms of the studied biochemical parameters ( p<0.05 for all analyses).
Conclusion: The present study demonstrated higher levels of CGRP in migraine patients, with no significant difference with the COVID-19-associated headache group. This suggests that the blood levels of CGRP may not have increased although its measurement is technically challenging and it is locally active in the trigeminovascular system. The level of neuron-specific enolase, which was expected to increase considering the neurotropic properties of the virus, was not found to be high. Determination of neuronal injury markers in future studies including patients with severe headaches will be of particular importance to define the pathophysiology of COVID-19-associated headache and develop specific treatments.
Keywords: Covid-19 Infection, Headache Attributed to Systemic Viral Infection, Migraine, Calcitonine Gene Related Peptide