Mekân ve yer kavramları üzerinden bir irdeleme; yerin ruhu'nun tarihi çevre algısı üzerinde etkisi
An examination through the concepts of space and place: the influence of the spirit of place on the historical environment perception
Yazar: RANA ÖZGE KALE
Danışman: DOÇ. DR. OYA AKIN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Koruma ve Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Algı fenomenolojisi = Phenomenology of perception ; Mimari mekan = Architectural space ; Çok katmanlılık = Multi-layered

Özet:
Mekân kavramı, tek başına bir anlam ifade etmezken sınırları ve içerisinde atfedilen değerleriyle bir bütün haline gelmektedir. Varlığın algısal ve fiziki olarak kendisini hissettiği bir mekân var edebilme çabası ile başlamıştır. Mekân kavramı bu şekilde bilinç süzgecinden geçerek 'ruh' kavramı ortaya çıkmaktadır. Mekânın ruhu (yer) anlam içeren geçmiş, gelecek bağlantıları olan genel yargıyı betimlemektedir. Bu bakışla, mekânın biliş neticesinde yere dönüşmesi söz konusudur. Mekân kavramının yere dönüşme hipotezi kapsamında; birbiri içerisinde barınan iki kavram birlikte ortaya koyduğu algı kavramını derinden etkilemektedir. Yer kavramı mekânın içerisinde barınırken, mekân da yerin mihenk taşını oluşturmaktadır. Çalışmanın asıl hedeflerinden olan yerin ruhunun algılanabilirliği ve okunabilirliğini bu kadar etkileyen mekân, yer ve algı kavramlarının arasındaki kuvvetli bağın açıklanarak birey/toplum özelinde nasıl yansıdığı üzerinde şekillenmektedir. Tarihi kent dokusu içerisindeki yaşantı, yere özgü değerlerin ortaya çıkarılmasından doğmaktadır. Kentsel mekânı sadece fiziksel olarak değil, anlamları ve değerleri ile birlikte korumanın önemi vurgulanmaktadır. Bu durumda korumanın algısal boyutunun kullanıcılara farkındalık yaratması için; soyut mirasın sürekliliği önemlidir. Koruma kavramı ile algılama süreci beraber düşünüldüğünde, mekânsal algının içerisindeki bileşenlerin oluşmasında önemli etkenler olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda yerin anlamının, ruhunun okunabilirliği algısal boyutlar ile irdelenerek seçilen kent örneği Antakya üzerinden irdelenmektedir.
Çalışma kapsamında zaman-yer-yerin ruhu ve kültürel miras alanları arasındaki ilişkiler üzerinde durularak; kentsel mekânın fizikî ve algısal boyutları ile bir bütün olarak ele alınmasına odaklanırken Antakya kentinde eski ruh ve kaybolan ruh üzerinde durularak yerin ruhunun kentsel korumadaki önemi vurgulanmaktadır. Bu bağlamda kültürel miras alanlarının yaşatılarak korunmasında; kentte kendinden parça edinme (aidiyet), sosyal dokunun harap edilmemesi ve mekânsal algının değişmeden korunması önemli bileşenler olarak karşımıza çıkmaktadır. Literatür incelemelerinden elde edilen bulgulardan hareketle çalışmanın sonunda varılmak istenen nokta; kentsel koruma alanlarında yapılan planlama çalışmalarında, kentlerin varoluşunu etkileyen ve kullanıcılarına değen ve duyularına, algılarına, kültürlerine, deneyimlerine, hatıralarına, bütün olarak bellekteki tüm izlenimlerine zarar vermeden, yapılabilmesi için ilke ve adımların tanımlanması olarak belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Algı, mekân, yer, yerin ruhu, zaman.

Abstract:
The concept of space, while not inherently meaningful on its own, becomes a holistic entity with its boundaries and attributed values. The effort to create a space where existence is perceived and physically felt has originated from the endeavor to manifest the perceptual and physical aspects of existence. Consequently, the concept of space undergoes a transformation through the filter of consciousness, giving rise to the concept of 'spirit.' The spirit of space (place) describes a general judgment that encompasses past and future connections with meaning. In this regard, the transformation of space into a place as a result of cognitive processes is evident.Within the hypothesis of the transformation of space into a place, the interplay between two coexisting concepts profoundly influences the concept of perception they jointly present. While the concept of place resides within the space, the space also forms the cornerstone of the place.
 
The study revolves around how the strong connection between space, place, and perception, which significantly affects the perceptibility and readability of the spirit of a place, unfolds specifically in the context of individuals and society.
The experience within the historical urban fabric arises from the revelation of the unique values in a place. The importance of preserving urban space not only physically but also with its meanings and values is emphasized. In this context, the continuity of abstract heritage is crucial for creating awareness among users. When the concepts of preservation and the process of perception are considered together, it is believed that they play significant roles in the formation of components within spatial perception. In this context, the readability of the meaning and spirit of a place is examined through perceptual dimensions, using the selected city of Antakya as an example.
The study focuses on the relationships between time, place, the spirit of place, and cultural heritage areas. While emphasizing the holistic consideration of urban space in its physical and perceptual dimensions, the importance of the spirit of place in urban conservation is highlighted, particularly focusing on the old and lost spirits in the city of Antakya. In this context, key components emerge in the preservation of cultural heritage areas, including the adoption of identity by the city, the preservation of social fabric, and the maintenance of spatial perception without alteration.
Based on the findings from literature reviews, the desired outcome of the study is to define principles and steps for planning efforts in urban conservation areas. These efforts aim to preserve the existence of cities without causing harm to users' senses, perceptions, cultures, experiences, memories, and overall impressions stored in collective memory.
Key Words: Perception, space, place, spirit of place, time.