Dijital medyada fanatizm: futbola ilişkin sosyal ağlarda nefret söylemi
Fanaticism on digital media: hate speech related to football on social networks
Yazar: MERVE APSAR GÜZELKOKAR
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM DANACI YÜCE
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Radyo-Televizyon = Radio and Television ; Spor = Sports ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Elektronik medya = Electronic media ; Facebook = Facebook ; Fanatizm = Fanaticism ; Futbol = Football ; Nefret söylemi = Hate speech ; Sosyal ağlar = Social networks ; Spor = Sports ; Taraftar = Supporter ; Twitter = Twitter ; Yeni medya = New media

Özet:
Bu tez çalışmasında, dijital medya platformlarından Facebook ve Twitter
ağları üzerindeki gruplar ve bireysel kullanıcılar tarafından dolaşıma sokulan ve hem
saha içindeki hem de saha dışındaki nefret suçlarına dolaylı yoldan etkisi olduğu
düşünülen nefret söylemi incelenmektedir.
Nefret söylemi en genel tanımıyla; hoşgörüsüzlüklerden kaynaklanan, nefreti
yayan, savunan, teşvik eden veya haklı çıkaran ifade şekilleri olarak
tanımlanmaktadır. Diğer bir deyişle, tahammülsüzlüğün bir nevi dışavurumudur. Bu
dışavurum, içinde aşırılık taşıyan önyargıları ve peşin hükümleri de barındırır. Bu
sebeple, nefret söylemi hoşgörü ve karşılıklı saygıyı zedeleyerek diğer bakış
açılarının adil ve eşit bir şekilde değerlendirilmesini engeller.
Dijital medya araçları yapıları gereği, etkileşimsellik, hipermedya ve hızlı
yayılım gibi özelliklere sahip olmaları nedeniyle kullanıcıların içerik üretmelerine ve
üretilen bu içeriklerin hızlı bir şekilde yayılmasına olanak sağlamaktadır. Bu ağlar,
özellikle, nefret söylemi içeren olumsuz, ayrımcı, cinsiyetçi ve dışlayıcı metinlerin
dolaşımını kolaylaştırmaktadır. Ayrıca, medyalararası etkileşim yaratarak bireylere
ulaşmasını da hızlandırmaktadır. Bu sebeple, nefret söylemi üretiminde etkisi olduğu
ve önemli bir rol oynadığı düşünülen örneklerin incelenmesi önem taşımaktadır.
Bu tezin amacı; dijital medyada, kullanıcılar tarafından üretilen içerikler
aracılığıyla dolaşıma giren nefret söylemi ve bu söylemlerin hangi kategorilere dahil
olduğunu ortaya çıkarmaktır. Bu amaç kapsamında, dijital medya platformlarından
Facebook ve Twitter ağlarında, Türkiye'deki dört büyük futbol kulübü Galatasaray,
Fenerbahçe, Beşiktaş ve Trabzonspor taraftar grupları incelemeye alınmıştır. Bu
gruplar ve bireyler tarafından üretilen ve dolaşıma sokulan metinler aracılığıyla
üretilen nefret söylemi pratikleri incelenmiştir. Bu bağlamda analiz, iki yönlü olarak,
haberlerin içeriği ve yorumların içeriği açısından ele alınmıştır.
Bu noktadan hareketle hazırlanan çalışma beş bölümden oluşmaktadır.
Çalışmanın birinci bölümünde; nefret söylemi ve nefret suçu kavramları ve bu
kavramların yasalar ve ifade özgürlüğü ile ilişkileri konularına değinilmiştir.
Nefret duygusu, toplumun belirli gruplarını hedef gösteren, ötekileştiren,
aşağılayan ve önyargılar içeren söylem pratikleriyle dolaşıma girdiğini nefret
söylemini ortaya çıkarır. Nefret duygusuyla ortaya çıkan nefret söylemi kısaca,
tahammülsüzlük ve hoşgörüsüzlüğün dışavurularak, belirli bir kesimin veya grubun
kötülüğünün istenmesi veya yok sayılmasıdır. Nefret söyleminin en önemli
sonuçlarından biri ise şiddete ve bu bağlamda nefret suçuna temel
oluşturabilmesidir.Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin 1997 yılında kabul ettiği
karara göre nefret söylemi; ırkçı nefret, yabancı düşmanlığı, antisemitizm, saldırgan
milliyetçilik ve hoşgörüsüzlüğe dayanan nefret biçimlerini yayan, savunan, teşvik
eden veya haklı gösteren ifade biçimlerinin tamamını kapsamaktadır. Ek olarak, XVIII
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de nefret söylemi kategorisini ifade özgürlüğü
kapsamında değerlendirmemektedir.
Çalışmanın sonraki bölümünde; fanatizm kavramı, taraftarlık kültürü ve
medyada fanatizmin konumlandırılması ele alınmıştır.
Günümüzde futbol, tüm dünyada en fazla ilgi gören spor dallarından biridir.
Bu nedenle, geniş kitleler tarafından takip edilen endüstriyel bir oyun haline
gelmiştir. Bir spor dalı olarak bakıldığında, futbolun temelinde dostluk ve barış
yatmaktadır. Ancak, medya aracılığıyla zaman zaman nefret söyleminin yayılmasına
yol açan bir araç haline dönüşmektedir. Televizyonda yayınlanan futbol programları,
medya kuruluşlarına ait basın yayın organları, futbolcuların yorumları ve dijital
medyada paylaşılan içerikler ve yazılan yorumlar aracılığıyla nefret söylemi içeren
ifadeler dolaşıma girmektedir. Ek olarak, bu ifadeler yayılmakta ve sık sık yeniden
üretilmektedir. Bireyler, çevrim içi ve çevrim dışı ortamlarda, tuttukları takımın fanı
ve taraftarı olma konumundan çıkarak rakip oyuncular, rakip taraftarlar ve
hakemlerden nefret eden bireyler haline gelmektedir. Daha ileri aşamada ise,
fanatizm oranına varan nefret söylemi içerikli metinleri üreten ve yayan fanatikler
haline gelmektedirler. Diğer yönden, Türkiye'de, futbol medyası haberlerine
bakıldığında, özellikle haber başlıklarında askeri bir dilin kullanıldığıve haberlerin
milliyetçilik üzerinden konumlandırıldığı görülmektedir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde ise; futbol ve medya ilişkisi hem geleneksel
medya açısından hem de dijital medya açısından irdelenmiştir. Bu bölümde,
Türkiye'de geleneksel spor basınının haber dili, haber aktörlerine değinilmiş ve
dijital medyanın özellikleri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Ek olarak bu bölümde, spor
medyasında nefret söylemi konusunda daha önce yapılan çalışmalar incelenmiştir.
Bu kapsamda, hem geleneksel medyadan hem de dijital medyadan nefret söylemi
örnekleri sunulmuştur.
Televizyon ve gazete gibi geleneksel kitle iletişim araçlarının yanı sıra
internet temelli dijital medyaya ait araçlar da ırksal, dinsel, ulusal ve etnik nefretin
oluşmasında ve nefret söyleminin yayılmasında önemli bir rol oynamaktadır.
İnternetin temelleri 1969 yılında askeri araştırma projelerini desteklemek amacıyla
atılmıştır. Günümüzde ise internet, dünya genelinde 2.9 milyar kullanıcıya ulaşan bir
ağ haline gelmiştir. Bir çok dijital medya platformlarının da gelişmesiyle, internet
sıradan kullanıcıların içerik üretebilecekleri ve bu içerikleri dolaşıma sokabilecekleri
bir alan haline gelmiştir. Bu nedenle, geleneksel medyayadan farklı olarak dijital
medya bireylerin ve grupların kendi içeriklerini ve bir yönüyle kendi medyalarını
üretmelerine izin vermektedir. Nefret söylemi açısından bakıldığında ise, dijital
medya, etkileşimsellik, hızlı yayılım gibi özellikleriyle kullanıcıların nefret söylemi
üretmesine ve yaymasına yol açmaktadır. Üretilen bu söylemler aracılığıyla,
toplumdaki farklı gruplar ve bireyler arasındaki ötekileştirme artmaktadır. Bu durum
ise, azınlık olarak temsil edilen grupların ifade özgürlüklerinin baskılanmasına yol
açabilmektedir. Ek olarak, sosyal ağlarda, kişiler günlük hayatlarında dile
getiremedikleri ayrımcı ve nefret içerikli düşüncelerini anonim olarak daha kolay bir XIX
şekilde dile getirebilmektedir. Bu içeriklerin dolaşıma girmesine olanak sağlayan
ağlara örnek olarak, bir toplumsal paylaşım ağı olan Facebook ve bir mikroblog olan
Twitter verilebilir.
Çalışmanın sonraki bölümünde; medya kuruluşlarına ait sosyal ağlardan
örneklere ve dört büyük futbol kulübüne ait sosyal ağlara göz gezdirildikten sonra,
araştırmanın asıl kısmını oluşturan taraftar gruplarına geçiş yapılmış ve araştırma
yöntemi sunulmuştur. Bu kısımda, grupların Facebook ve Twitter'da söylemsel
çözümlemesi yapılarak nefret söylemi örnekleri ortaya konulmuştur. Karşılaştırma
verisi sunması amacıyla medya kuruluşlarına ait resmi Facebook ve Twitter
profillerinden bazı örneklere ve dört büyük futbol kulübüne ait resmi Facebook ve
Twitter profillerine göz gezdirilmiştir. Araştırmanın varsayımı olarak, nefret
söyleminin, Facebook ve Twitter platformlarında gruplar ve kullanıcılar tarafından
bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde yeniden üretilerek dolaşıma girmesi ele alınmıştır.
Bu varsayımdan hareketle, araştırmanın bütününde dijital medya aracılığıyla
dolaşıma giren nefret söylemlerini görünür kılmak ve farkındalık yaratmak
amaçlanmıştır.
Çalışmanın kuramsal çerçevesinde, Van Dijk tarafından geliştirilen eleştirel
söylem çözümlemesi yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda, Facebook ve Twitter
ağları üzerinde var olan dört büyük taraftar kulübünün en çok bilinen gruplarının
isimleri, kullandıkları profil ve kapak fotoğrafları ve kendilerini ifade ettikleri
cümleleri bir metin olarak ele alınmıştır. Van Dijk tarafından geliştirilen analiz
tablosu Facebook ve Twitter ağlarına uygun olacak şekilde düzenlenmiştir. Taraftar
grupları tarafından paylaşılan içerikler ve bu içeriklere diğer bireyler yani sosyal ağ
kullanıcıları tarafından yazılan yorumlar iki ayrı kategori olarak ele alınmıştır.
İncelemede, eleştirel çözümlemeye uygun olarak mikro analiz ve makro analiz
kategorileri kullanılmıştır. Bu kategorilendirme üzerinden; Facebook ve Twitter'da
yer alan içeriklerin temsili makro analiz bölümünde ele alınmıştır. Facebook ve
Twitter platformlarında dolaşıma giren nefret söylemleri kategorileri, hedef alınan
gruplar, cümleler ve görseller ise mikro analiz bölümünde ele alınmıştır. Bu
kategoriler üzerinde inceleme yapılırken, hem Facebook'tan hem de Twitter'dan
gruplar tarafından yazılan ve nefret söylemi içeren dikkat çekici içeriklerin ekran
görüntüleri (screenshot) alınarak çalışmaya eklenmiştir.
Çalışmada, katılımsız gözlem tekniği kullanılmıştır. Facebook ve Twitter
ağlarında nefret söylemi içeren veya üreten grup profilleri incelenmiştir. Çalışmanın
evreni, toplumsal paylaşım ağları ve mikrobloglardan oluşmaktadır. Örneklem ise
Facebook adlı toplumsal paylaşım ağı ile Twitter adlı mikroblog ağından
oluşmaktadır.
Çalışmanın en son bölümünde ise, medyalararası etkileşime yer verilmiş ve
nefret söylemiyle mücadele için kullanılabilecek çeşitli öneriler sunulmuştur.
Televizyon dünyasında, futbol için üretilen televizyon programları yalnızca
maç yayınıyla sınırlı kalmamaktadır. Canlı maç yayını dışında, maç sonuçları, oyun XX
dizilişi, hakem ya da teknik direktör kararları ile ilgili yorum ve değerlendirmelerin
yapıldığı futbol analiz programları da yayınlanmaktadır. Günümüzde, Facebook ve
Twitter gibi dijital mecralarla birlikte taraftarların, televizyon programlarının ve hatta
futbolcuların oluşturdukları profil ve hesaplar aracılığıyla yorum yapma durumu
ortaya çıkmıştır. Bu yorumların geleneksel medyada yayınlanan futbol programlarına
sık sık konu olduğu görülmektedir. Diğer bir deyişle, dijital medya geleneksel
medyayı dönüştürerek medyalarası etkileşim durumu yaratmaktadır.
Nefret söylemi ile mücadele kapsamında ise Tribün dergi forumu örneği ve
olumlu bir futbolcu örneği olarak Didier Drogba incelenmiştir. Ayrıca, nefret
söylemini ve söylemin suça dönüşmesini önlemek için hukuksal açıdan
gerçekleştirilmesi mümkün olabilecek önlemler incelenmiştir. Mücadelenin en
önemli yöntemlerinden biri olan dijital medya okuryazarlığına ise oldukça geniş bir
yer ayrılmış ve çeşitli öneriler sunulmaya çalışılmıştır.
Çalışmanın sonunda elde edilen bulgular ise, dijital medyanın geleneksel spor
medyasında olduğu gibi saldırgan milliyetçi, ayrımcı ve cinsiyetçi nefret söylemi
içeren ifadelerin oluşturulmasına ve medyalararası etkileşim aracılığıyla yayılmasına
yol açtığıdır. Ayrıca, sıklıkla karşı taraftar grubuna yönelik siyasi içerikli nefret
söylemi metinlerinin kullanıldığı görülmüştür.

Anahtar kelimeler: Spor, Futbol, Fanatizm, Facebook, Twitter, Taraftar Grupları, Dijital Medya, Nefret Söylemi.

Abstract:
In this thesis study, hate speech, which are released in circulation by groups
or individual users on digital media platforms Facebook and Twitter networks and
supposed to be effect indoor and outdoor hate crimes, is researched.
In most general definition, hate speech is expression ways which arises from
intolerance, spreads, defends, incites or legitimate hate. In other words, it is
manifestation of intolerance. This manifestation involves extreme prejudgements and
preconceptions. For this reason, hate speech blocks evaluation of other perspectives
by harming tolerance and mutual respect.
By their nature of structure, digital media tools enables user's creating
content and spreading it fast because they have functions like interactivity,
hipermedia and rapid deployment. These networks makes circulation of texts which
are negative, segregationist, sexist, exclusionist and involves hate speech, easier.
Moreover, by creating interaction between medias, they accelerate reaching to
individuals. Therefore, research of examples which are supposed to have effect and
take an important role on hate speech production is important.
Purpose of this thesis is to reveal the categories of these hate speeches which
are circulated by contents created by users in digital media. Within this purpose, in
Facebook and Twitter networks, fans of four big football teams in Turkey;
Galatasaday, Fenerbahçe, Beşiktaş and Trabzonspor are taken under research. Hate
speech examples produced by these groups and individuals are examined. In this
context analysis made biliteral, evaluating content of news and comments.
At this point, this study consists of five sections. In first section, hate speech
and hate crime notions and these notions' relations with regulations and freedom of
expression are mentioned.
Hatred reveals hate speech with speech pratics which are circulated by speech
that is targeting society's specific groups, marginalising, humiliating and including
prejudgments. Shortly hate speech which reveals with hatred is manifestation of
intolerance and wishing harm on a group or ignoring them. One of the most
important results of hate speech is that it can provide basis to violence, and therefore
hate crime. According to the judgement which is accepted by Committee of
Ministers of The Council of Europe in 1997, hate speech is involving kinds of hatred
expressions which are spreding, inciting, defending and lagimating kind of
expressions based on racist hatred, foreigner hostiliy, anti-semitism, aggressive
nationalism and intolerance. In addition to that, European Court of Human Rights
doesn't evaluate hate speech category in concept of freedom of expression.XIV
In the following section of the study; fanaticism, culture of partiality and
positioning of fanaticisim in media.
At the present time, football is one of most popular sports branch. Because of
this it became an industrial game which is folowed by big number of people. When
considered as a sports branch, in basis of football there is friendship and peace.
However by act of media, sometimes it becomes a medium to spread hatred speach.
With football programs which are broadcasted on TV, media organs which belong to
big media establishments, comments of football players and shared contents and
written comments on socaial media expressions involving hatred speech is being
released in circulation. In addition to that, these expression are spread and produced
again and again. In online and offline environments individiuals become people who
are hating rival team's players, fans and referees instead of being just a fan. In a
further stage, they become fanatics who create text contents involving hate speeches.
On the other hand, when news of Turkey's football media are examined, especially
in headlines, it is seen that a military language is used and news are positioned on
nationalism.
In third section of the study, football and media relation is examined on
aspects of conventional and digital media. In this section, language of conventional
sports media in Turkey and news actors are mentioned and properties of digital
media are evaluated in detail. In addition to that, in this section previos studies made
on hate speech in sports media. In this context hate speech examples are provided
from conventional and digital media.
Beside conventional mass media like television and newspaper, digital media
based on internet also has an important role in creation of racial, religious, national
and ethnic hatred and spreading hate speech. Foundation of internet is laid in 1969
for supporting military research projects. At the present time became a network
which has 2.9 billion users in the world. With development of many digital media
platforms, internet became an area in which ordinary users can create content and
circulate them. Because of this, unlike conventional media, digital media allows
individuals and groups generate their own content and in a way their own media. In
the context of hate speech; digital media helps users' creating and spreading hate
speech with its properties like interactivity, rapid deployment. With these speeches,
marginalisation between different groups and individuals in society increases.This
situation may cause repress of minorities' freedom of expression. In addition, people
can express their thoughts which they can't talk in their daily life, involving
segregationalism and hate concept anonymously easier on digital networks. We can
show examples for these networks which enable these contents being circulated;
Facebook which is social sharing network and Twitter which is a microblog.
In next section of the study; after examining examples from media companies'
social media profiles and social media networks of four big football teams, the
subject is switched to fan grops which is forming main part of the research and
method of research is provided. In this part, by making discoursive analysis of these XV
groups on Facebook and Twitter, their hate speech examples are revaled. For getting
comparison data, some examples from media companies' official Facebook and
Twitter profiles are provided and offical profiles of four big football team are
examined. As hypothesis of the researh, hate speech's conscious or unconscious
reproduction and circulate by groups and users in Facebook and Twitter platforms is
evaluated. On this hypothesis, in the whole of research, making hate speeches
circulated by digital media visible and creating awareness are the purposes.
In study's hypothetical context critical discourse analysis method, which is
developed by Van Dijk, is used. In this context, name of the most known groups of
four biggest football teams' their profile and cover pictures, and the sentences they
express themselves on Facebook and Twitter networks are taken in consideration as a
text. Analysis table which is developed by Van Dijk is rearranged in most suitable
way for Facebook and Twitter networks. Contents shared by fans and comments that
are made by other users which are social network users are taken as two seperate
categories. In the research, micro analysis and macro analysis categories which are
appropriate for critical analysis are used. On this categorisation, representation of
contents on Facebook and Twitter platforms are evaluated in macro analysis section.
Hate speech (which are circulated on Facebook and Twitter) categories, targeted
groups, sentences and visuals are evaluated in micro analysis. When research is made
on these categories, screenshots of remarkable contents which are involving hate
speech and written by groups on Facebook and Twitter are added to the study.
In this study, unattended observation technic is used. Group profiles which
have and produce hate speech on Facebook and Twitter networks are examined.
Universe of the study consists of social sharing networks and microblogs. And the
sample is consisting of sharing network named Facebook and microblog named
Twitter.
In the last section of study, there are interaction between different medias and
some suggestions for struggling against hate speech.
In television world, programs which are produced for football are not limited
only with match broadcasting. Beside live match, programs in which match scores,
formation, referee or decisions of coach are commented and evaluated are
broadcasted. At the present time, with digital medias like Facebook and Twitter, fans,
television programs and also football players make comments by their profiles and
accounts. These comments are oftenly are becoming subject of the programs which
are broadcasted on conventional media. In other words, digital media transforms
conventional media and creates interaction between medias.
In context of struggling against hate speech, Tribün magazine forum and as a
positive football player example, Didier Drogba is examined. A wide section is taken
for digital media literacy which is one of the most important method of struggle, and
some suggestions are provided. XVI
Indications which are gained at the end of this study are; as in conventional
sports media, digital media invites creation of expressions which have aggressive,
nationalist, racist and sexist hate speeches and spreads with interaction between
medias. Moreover, it is seen that oftenly political hate speech texts are used against
rival teams' fans.

Key Words: Sport, Football, Fanaticism, Facebook, Twitter, Fan Groups, Digital Media, Hate Speech.