Türkiye'de havayolu ulaştırma sektöründe regülasyonların ekonomik analizi
Economic analysis of regulations in the airline transportation sector in Turkey
Yazar: ALİ FUAT URUŞ
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ATTİLA ACAR
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye ve Mali Yönetim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Ekonomi = Economics ; Maliye = Finance ; Sivil Havacılık = Civil Aviation
Dizin: Ekonomik analiz = Economic analysis ; Hava yolu taşımacılığı = Airline transport ; Hava yolu ulaşımı = Air transportation ; Havacılık sektörü = Aviation sector ; Regülasyon = Regulation ; Sivil havacılık = Civil aviation ; Sivil havacılık işletmeleri = Civil aviation companies ; Ticari havacılık = Commercial aviation

Özet:
Sosyal devletin bir gereği olarak devletin düzenleme fonksiyonu bulunmaktadır. Bu görevin yerine getirilmesi için ise regülasyonlar kullanılmaktadır. Regülasyonlar, sosyal ve ekonomik alanlar başta olmak üzere pek çok sektörde uygulama alanına sahiptir. İktisadın bir alt dalı olan "Regülasyon Ekonomisi" içerisinde, havayolu ulaştırma sektöründe regülasyon konusu yer almaktadır.
Türkiye'de havayolu ulaştırma sektöründeki regülasyonların kapsamı, uygulaması, mevcut uygulamadaki avantajlı veya dezavantajlı yönleri bu çalışmada araştırılmıştır. Bu kapsamda, öncelikle konuya geniş bir perspektiften bakabilmek adına, dünyada havayolu ulaştırma sektöründe regülasyonun gelişimi ve uygulaması ele alınmıştır. Sonrasında ise Türkiye'deki havayolu regülasyonlarının mevcut durumu, sektörün ekonomik gelişimi ve sektör içi rekabet çerçevesinde etraflıca değerlendirilmiştir. Sektörün ekonomik analizini yapabilmek için ise havayolu ulaştırma sektörü temsilcileri (kamu kurum ve kuruluşları ile havayolu şirketleri) ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiş ve sektörün ekonomik yapısı hakkındaki görüşleri alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak nitel bir araştırma yöntemi olan yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme tekniği kullanılmış ve tematik analizden faydalanılarak veriler raporlanmıştır. Tematik kodlama yöntemiyle de bulgulara ulaşılmış ve sonuçlar analiz edilmiştir.
Havayolu sektör analizi sonucunda, özellikle 2003 yılı serbestleşmesine yönelik regülasyonlar sonrasında, başta uçak trafiği ve yolcu sayısında olmak üzere tüm ekonomik göstergelerde önemli oranda artışlar olmuştur. Gelinen nokta itibarıyla havayolu taşımacılığı sektörü, hem dünyada hem de Avrupa'da önemli bir yere ulaşmıştır. Sektör uygulaması kapsamında gerçekleştirilen nitel araştırma sonuçlarına göre ise kamu kurumları Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü ile kamu payı olan Türk Hava Yolları temsilcilerinin sektörel regülasyonlara bakışının benzeştiği, düzenleyici ve denetleyici kuruluş statüsündeki Rekabet Kurumu temsilcileri ile de özel havayolu işletmeleri Pegasus ve Onur Air temsilcilerinin sektörel regülasyonlara bakışının benzeştiği görülmektedir. Görüşmelerden elde edilen bulgulardan çıkan ortak sonuçlar ise şöyledir: (1) Uçuş iznine ilişkin objektif kriterlerin olmaması ve iktisadi regülasyonunun bulunmaması, (2) Tavan fiyat politikasının rekabete zarar vermesi, (3) Havalimanlarındaki kapasite yetersizliğinin etkin slot tahsisi yapılmasını engellemesi, (4) İkili havayolu ulaştırma anlaşmalarında karşı ülkelerden yeterince frekans ve slot alınamaması ile uçuş hakkının kısıtlı olarak verilmesi sebepleriyle yeterince taşıyıcı tayin edilememesi, (5) Havalimanı kullanım ücretlerinin yüksek olmasının rekabete zarar vermesi, (6) Regülasyon uygulamalarına sadece sektördeki rekabetçi yapının oluşması ve korunması (haksız rekabet ve anti-rekabetçi uygulamaların önüne geçilmesi) hususlarında devam edilmesi; bunun dışında, sektörün deregülasyona geçişinin kararlılıkla devam etmesi, (7) Ticari olarak Türk Hava Yolları'nın sektörü domine edici rolünün, hem rekabet üzerinde diğer firmalar nezdinde negatif etki yaratması hem de yeni girecek firmaların sektöre giriş motivasyonunu kırması ve sektör temsilcileri üzerinde ticari kârlılığın paylaşımı noktasında kaygı uyandırmasının sektörün genişlemesine engel oluşturması, (8) Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü'nün tam anlamıyla bağımsız, özerk ve şeffaf bir yapılanmaya kavuşturulması, (9) Yolcu ve kargo taşımacılığında ekonomik ve mali sorunların sektördeki devamlılığı, rekabeti ve gelir/gider dengesini bozmayacak düzeyde olmasıdır.

Abstract:
State has a regulatory function as a requirement of social state. In order to fulfill this task, regulations are used. Regulations have application areas in many sectors, especially in social and economic fields. Regulation Economy, which is a sub-branch of Economics, includes the subject of regulation in the airline transportation sector.
In this study, the scope of regulation in the air transportation sector in Turkey has been examined in the aspects of administration, advantageous and disadvantageous. In this context, the development and application of regulation in the airline transportation sector in the world has been dealt with in order to look at the issue from a broad perspective. Afterwards, the current state of airline regulation in Turkey has been thoroughly evaluated within the framework of the sector's economic development and intra-sector competition. In order to conduct an economic analysis of the sector, face-to-face interviews hava been conducted with the representatives of the airline transportation sector (public institutions and organizations and airline companies) and their opinions on the economic structure of the sector have been obtained. In the study, semi-structured in-depth interview technique, which is a qualitative research method, was used and data was reported by using thematic analysis. Findings have also been reached by thematic coding method and the results have been analyzed.
As a result of the airline sector analysis, especially after the regulations made for the liberalization in the year of 2003, there has been a significant increase in all economic indicators, especially in the number of air traffic and passengers. The airline transport sector has reached an important place both in the world and in Europe. According to the qualitative research results carried out within the scope of sector practice, while Directorate General of Civil Aviation and the General Directorate of State Airports Administration which are public institutions and Turkish Airlines representatives who have a public share have a similar opinion to the sectoral regulations, also the representatives of the Competition Authority, which has the status of regulatory and supervisory agencies and the representatives of private airline companies Pegasus and Onur Air share a similar perspective to the sectoral regulations. Common results from the findings obtained from the interviews are as follows: (1) Lack of objective criteria and no economic regulation regarding flight permit, (2) Ceiling price policy harming competition, (3) Lack of capacity at airports prevent efficient slot allocation, (4) In the bilateral airline transportation agreements,  due to the limited right of flight and the sufficient frequency and slots could not be obtained from the other countries, causes appointed insufficient carrier, (5) Airport usage fees being high harm the competition, (6) To continue regulation practices solely on the formation and protection of the competitive structure in the sector (prevention of unfair competition and anti-competitive practices); apart from that, the sector's transition to deregulation is continuing decisively, (7) The commercially dominating role of Turkish Airlines in the sector; both creating a negative impact on the competition among other firms and the breaking of the motivation of new firms to enter the sector and causing concern about the sharing of commercial profitability on the representatives of the sector, create an obstacle for the expansion of the sector, (8) To establish independent, autonomous and transparent structure for Directorate General of Civil Aviation and General Directorate of State Airports Authority, (9) Economic and financial problems in passenger and cargo transportation are at a level not to harm the continuity, competition and income/expense balance in the sector.