Saîd bin Cübeyr'in tefsirinin ulûmu'l-Kur'an açısından incelenmesi
An analysis of Saʿid b. Jubayr's tafsir in terms of ʿulum al-Qurʾān
Yazar: MERVE MELİK
Danışman: DOÇ. DR. MAHMUT ÖZTÜRK
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Tefsir çalışmalarında ilk dönem âlimlerinin görüşlerinin Kur'an'ı anlamada büyük katkıları olduğu bir gerçektir. Bu büyük âlimlerden biri de meşhur tâbiîn müfessir Saîd b. Cübeyr'dir. Bu çalışmada Saîd b. Cübeyr'in ulûmu'l-Kur'an alanındaki görüşleri araştırılmış ve onun bu ilimdeki konumu tespit edilmiştir. Bununla birlikte, diğer tâbiîn müfessirlerin görüşlerine de yer verilerek Saîd b. Cübeyr'in diğer müfessirlerden farklı ve benzer olan görüşleri ortaya konulmuştur.
Tâbiînin tefsir rivayetleri incelendiğinde ulûmu'l-Kur'an ile ilgili ipucu niteliğindeki bilgilere rastlamak mümkündür. Bu bilgiler, erken dönemde ulûmu'l-Kur'an'a olan bakış açısını belirlemek noktasında önemlidir. İbn Abbas'ın gözde talebesi olan Saîd b. Cübeyr, erken dönemde ilmi yazı ile kayda alan nadir tâbiîn âlimlerinden birisidir. Onu özel kılan özelliklerden biri de hem Hicaz hem de Irak medresesinde ders almış olmasıdır. Her iki ekolün de anlayışını kendisinde cemeden müfessirimizin ulûmu'l-Kur'an konularından esbâb-ı nüzûl, nesih, garîbu'l-Kur'an, mübhemâtu'l-Kur'an, müteşâbihât, hurûf-u mukattaa, kasasu'l-Kur'an ve kıraat ile ilgili rivayetleri bulunmaktadır. Bu ilimlerin mahiyet ve tanımı yapılmış ardından Saîd b. Cübeyr'in rivayetlerine yer verilmiştir. Bu rivayetlerde ulûmu'l-Kur'an ile ilgili belirli esaslar tespit edilmiş ve onun bu alandaki bakış açısı ortaya konulmuştur. Saîd b. Cübeyr, kendi döneminin tefsir geleneğine uygun yöntem ve içerikle Kur'an âyetlerini tefsir etmiştir. Onun bu kapsamda yaptığı izahların, kendi döneminden itibaren ulûmu'l-Kur'an'ın belirli ilimlerine örnek teşkil edebilecek nitelikte olduğu gözlemlenmiştir.
Araştırmamız üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Saîd b. Cübeyr'in hayatı ve ilmî kişiliği anlatılmaktadır. İkinci bölüm; ulûmu'l-Kur'an kavramını, konusunu ve tarihçesini kapsamaktadır. Ana bölüm olan üçüncü bölümde ise Saîd b. Cübeyr'in ulûmu'l-Kur'an alanına giren görüşleri yer almaktadır. Ardından çalışmamız sonuç ve kaynakça ile son bulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Ulûmu'l-Kur'an, Tâbiîn, Saîd b. Cübeyr, Tefsir

Abstract:
It is widely accepted that earlier Islamic scholars significantly contributed to the efforts to understand the Qurʾān. One of these great scholars is Saʿīd b. Jubayr, the famous Tābiʿūn commentator. This study discusses Saʿīd b. Jubayr's perspectives of ʿulūm al-Qurʾān and identifies his stance on this science. In addition, it also addresses the views of other tābiʿūn commentators and elaborates on how Saīd b. Jubayr's views are similar to and different from such views. 
An examination of tafsīr narrations by tābiʿūn could reveal some key information about ʿulūm al-Qurʾān. This information is critical in identifying the perspectives on ʿulūm al-Qurʾān in the earlier periods. Being the most favourite student of Ibn ʿAbbās, Saʿīd b. Jubayr is one of the rarest scholars who composed scholarly works during the earlier periods of Islam. One of his properties that makes him unique is that he received education in both the Hijāz and Iraqi madrasas. He made a synthesis of the perspectives of both schools. He has narrations on the issues of ʿulūm al-Qurʾān, such as asbāb al-nuzūl, naskh, gharīb al-Qurʾān, mubhamāt al-Qurʾān, mutashābihāt, al-hurūf al-mukattaʿāt, qasas al-Qurʾān and qirāʾāt. In the present study, the nature and definitions of these notions, along with the narrations by Saʿīd b. Jubayr, were presented. In these narrations, certain principles related to ʿulūm al-Qurʾān were determined, and his perspectives on them were identified. Saʿīd b. Jubayr interpreted the verses of the Qurʾān with the method and content in accordance with the tafsīr tradition of his time. It has been observed that the explanations he made in this context were of a quality that could set an example for certain sciences of ʿulūm al-Qurʾān from his own time. 
This thesis is composed of three chapters. The first presents the life and scholarly characteristics of Saʿīd b. Jubayr. The second defines ʿulūm al-Qurʾān and elaborates on its scope and history. The third, the main chapter of the study, discusses the perspectives of Saʿīd b. Jubayr. The last chapter presents the conclusion followed by the references.
Keywords: ʿUlūm al-Qurʾān, Tābiʿūn, Saʿīd b. Jubayr, Tafsīr