Hikāyet-i Cemel üzerine bir dil incelemesi (İnceleme- metin-dizin)
A language examination on the Hikāyet-i Cemel (examination- text-index)
Yazar: BİRAY ÖZDEN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA UĞURLU
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilim = Linguistics ; Mensur hikaye = Prose story ; Osmanlı Türkçesi =   ; Türkoloji = Turcology

Özet:
11. yüzyıldan itibaren Anadolu'ya Oğuzların yoğun bir şekilde yerleşmesiyle 
başlayan süreçte pek çok eser yazılmıştır. Bu eserlerin Türklük bilimi açısından 
incelenmesi, birçok çalışma yapılmasına rağmen, bütünüyle tamamlanamamıştır. 
Anadolu'da Türkçenin gelişimini anlamak için bu eserlerin incelenmesi gereklidir. 
Özellikle konusu itibariyle pek sık rastlanmayan eserler bu bağlamda büyük önem arz 
etmektedir. Bu tez çalışmasında 42 sayfası (21 varak) incelenen Hikâyet-i Cemel
"Deve Hikâyesi" adlı mensur hikâye bunlardan biridir. Bu eserin yazma nüshası,
Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih koleksiyonunun 05334-003 numarasında kayıtlıdır.
Yazmada birbiriyle bağlantılı olmak üzere farklı üç hikâye yer almaktadır.
Bu çalışma "Giriş", "İnceleme", "Çeviri Yazılı Metin", "Gramatikal Dizin"
olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde Hikâyet-i Cemel adlı 
metin ve konu itibariyle benzer metinler hakkında bilgi verilmiştir. "İnceleme" bölümü 
metnin yazım özellikleri, ses ve yapı bilgisinden oluşmaktadır. "Metin" bölümü, eserin 
çeviri yazı alfabesine aktarımından oluşmaktadır. "Dizin" bölümünde, metinde geçen 
kelimeler, "gramatikal dizin" ilkelerine göre alfabetik olarak dizilmiş ve bağlama 
uygun anlamları verilmiştir. Özel adlar ayrıca dizinlenmiştir. 
Hikâyet-i Cemel'de, sahibi tarafından eziyet edilen bir devenin Hz. 
Muhammed'e gelerek derdini anlatması mucizesi anlatılmaktadır. 
Hikâyet-i Cemel yazım özellikleri ve dil özellikleri bakımından genel olarak 
Osmanlı Türkçesi özellikleri göstermektedir. Ancak eserin, gerek kelime hazinesi 
gerek yapı birimleri bakımından Eski Anadolu Türkçesi özellikleri de barındırması, 
daha eski bir nüshadan istinsah edildiğini düşündürmektedir. Örnek: aṣṣı, birle, dükeli, 
ḳırnaḳ, keleci vs. gibi kelimelerin yanı sıra az da olsa -IcAK, -UbAn ve -mAdIn zarf-fiil eklerini, -vUz 1. çokluk şahıs ekini barındırmaktadır. Eserin kelime hazinesi, 513'ü 
Türkçe, 315'i Arapça, 82'si Farsça, 2'si Soğdca kökenli olmak üzere toplam 912
madde başından oluşmaktadır. Arapça asıllı kelimelere Türkçe yapım eki getirilen 
kelimelerin sayısı 8, Farsça asıllı kelimelere Türkçe yapım eki getirilen kelimelerin 
sayısı 12'dir. 110 birleşik fiil bulunmaktadır. Bunların isim kısımlarının 74'ü Arapça, 
17'si Farsça, 20'si ise Türkçe kökenlidir.
Anahtar Kelimeler: Türklük Bilimi, Dil Bilimi, Osmanlı Türkçesi, Dinî Hikâye

Abstract:
Many works were written in the process that started with the intense settlement 
of the Oghuzs in Anatolia from the 11th century. The examination of these works in 
terms of Turkology, although many studies have been done, has not been fully 
completed. It is necessary to examine these works to understand the development of 
Turkish in Anatolia. In this context, works that are not frequently encountered in terms 
of their subject matter are of great importance. The prose story called Hikâyet-i Cemel,
"The Story of the Camel", whose 42 pages (21 leaves) were analyzed in this thesis, is 
one of them. The manuscript of this work is registered the number 05334-003 of the 
Fatih Collection of the Süleymaniye Library. It is a work in which there are three 
different stories that are connected with each other.
This study consist of four sections: Entry, Examination, Transcription, 
Grammatical Index. In the ''Entry'' Section, information is given about the text named 
Hikâyet-i Cemel and other texts with similar subject. The ''Examination'' Section 
includes the properties of the text related to spelling, phonetics, and morphology.
''Text'' section consists of the translation of the work into the transcription alphabet. 
In the ''Index'' Section, the words in the text were arranged alphabetically according 
to grammatical index principles and their meanings appropriate to the context were 
given. Private names were also indexed.
The story of Hikâyet-i Cemel is about a camel that was tortured by its owner
and the miracle of it coming to Prophet Muhammad and telling its troubles. Hikâyet-i 
Cemel shows properties of Ottoman Turkish in general in terms of spelling properties
and language properties. However, the fact that the work also contains Old Anatolian 
Turkish properties in terms of vocabulary and structural units suggests that it was 
copied from an older manuscript. It contains such words as aṣṣı, birle, dükeli, ḳırnaḳ, 
keleci etc. in addition -IcAK, -UbAn and -mAdIn gerundiums, -vUz 1st person plural 
suffix. The vocabulary of the work consists of a total of 912 headwords, of which 513 
are Turkish, 315 are Arabic, 82 are Persian, and 2 are Sogdian. The number of words 
with Turkish derivational affixes for words of Arabic origin is 8, and the number of 
words with Turkish derivational affixes for words of Persian origin is 12. There are 
110 compound verbs. Their noun parts are 74 of them are of Arabic origin; 17 of them 
are Persian origin, and 20 of them are of Turkish origin.
Keywords: Turcology, Linguistics, Ottoman Turkish, Religious Story