Safevî tasvir sanatı ekolleri
Safavid schools of depictions
Yazar: SHADABEH AZIZPOUR
Danışman: PROF. DR. SULTAN MURAT TOPÇU
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
İran'daki Türk-İran tasvir sanatı akımı, hükümetlerin dini ve siyasi ideolojilerinin birleşmesiyle yakından ilişkilidir. Bu sanat akımı, görsel üslup, etnik bileşenler, coğrafya ve yönetim yapıları temelinde sürekli değişim geçirmiş ve bölgedeki sanatsal geleneğin zenginliğinde önemli bir rol oynamıştır. Çalışma, Safevî dönemindeki tasvir ekollerine odaklanarak Türk-İran tasvir sanatının gelişimine zemin oluşturan sanatsal hareketlere odaklanmaktadır.
Araştırma, akademik yöntemlerle yazılı kaynakları, sanatsal eserleri ve seçkin sanatçılardan örnekleri inceleyerek Türk-İran tasvir sanatının dönemsel özelliklerini belirlemektedir. Safevî tasvir sanatının kökenleri de geniş coğrafi bağlamda ele alınmış ve karşılaştırmalı analiz yöntemi, bölgenin sanatsal üslubunu ve dinamiklerini anlamaya katkı sağlamıştır.
Türkler, İran coğrafyasında görsel sanatların evriminde etkili bir rol oynamış ve Doğu kültürü ve sanatını taşıyan bir unsur olmuşlardır. Özellikle Soğdya ile kurdukları yakın ilişkiler, onları Orta Asya kültürünün İran'daki önde gelen temsilcileri haline getirmiştir. Türkler, mitoloji ve hikâye anlatımına büyük ilgi göstermiş, bu ilgi Soğdya kültürel motiflerinden esinlenmelerine ve bu geleneklerin İran'da etkili bir şekilde aktarılmasına yol açmıştır.
Türk-İran tasvir sanatı, çok kültürlü toplumların ve farklı ırkların zengin dokusunu yansılayarak evrim geçirmiştir. İran coğrafyasındaki edebi, kültürel ve sanatsal potansiyeller, diğer ulusların sanatıyla etkileşime girerek Safevî döneminin ortaya çıkmasına ve sanatsal atılımlarına olanak sağlamıştır. İlhanlı, Timurlu, Türkmen ve Celayir sanatının üslupsal kazanımları, Safevî sanatsal üslupların temelini oluşturmuş; aynı zamanda Orta Asya, Safevî sanatçılarının dikkatini çeken sanatsal düşüncelerin kaynağı olmuştur.
Türk-İran resminde, yıllar boyunca edebi, mitolojik, romantik ve halk anlatılarına ait seçkin eserlerin sıkça tekrarlanması, bu temaların Orta Asya ve İran Platosu'nun kolektif hafızasında sürekli olarak var olduğunu gösterir. Bu durum, söz konusu bölgelerin toplumları için bir anlaşma ve bağlantı noktası olmuştur.

Anahtar Kelimeler: Safevî Tasvir Sanatı, Türk-İran Sanatsal Akımı, İran Minyatürü, Safevî Tasvir Ekolünün Başyapıtları, Türk-İran Sanatını Şekillendiren Faktörler.

Abstract:
The Turco-Persian depiction art movement in Iran is closely related to the merging of the religious and political ideologies of the governments. This artistic movement has undergone constant change based on visual style, ethnic components, geography, and administrative structures, and has played an important role in the richness of the artistic tradition in the region. This study focuses on the artistic movements that paved the way for developing the Turco-Persian art of depiction by focusing on the schools of depiction in the Safavid period.
The research identifies the periodic characteristics of Turco-Persian depiction by analyzing written sources, artistic works, and examples from distinguished artists with academic methods. The origins of Safavid depiction are also considered in a broad geographical context, and the comparative analysis method contributes to understanding the artistic style and dynamics of the region.
The Turks played an influential role in the evolution of the visual arts in Iranian geography and were a carrier of Eastern culture and art. In particular, their close relations with Sogdia made them the leading representatives of Central Asian culture in Iran. The Turks showed great interest in mythology and storytelling, which led to their inspiration from Sogdian cultural motifs and the effective transmission of these traditions in Iran.
The Turco-Persian art of depiction has evolved to reflect the rich tapestry of multicultural societies and different races. The Iranian geography's literary, cultural, and artistic potentials interacted with other nations' art, enabling the emergence and artistic breakthroughs of the Safavid period. The stylistic achievements of Ilkhanid, Timurid, Turkmen, and Jalayirid art formed the basis of Safavid artistic styles; at the same time, Central Asia was the source of artistic ideas that attracted the attention of Safavid artists.
The frequent recurrence of literary, mythological, romantic, and folk narrative highlights in Turco-Persian painting over the years indicates that these themes were constantly present in the collective memory of Central Asia and the Iranian Plateau. This has been a point of agreement and connection for the societies of these regions.

Keywords: Safavid Depiction, Turco-Persian Artistic Movement, Iranian Miniature, Masterpieces of the Safavid School of Depiction, Factors Shaping Turco-Persian Art.