Tasavvuf ve ilmi birleştiren bir kurum olarak medreseler (19. ve 20. yüzyıllarda Norşin Medresesi örneği)
The case of Norşin Madrasa as an institution to unite sufism and madrasa (in 19th and 20th centuries)
Yazar: MEHMET ÇELİK
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ERCAN GÜMÜŞ
Mardin Artuklu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; 20. yüzyıl = 20. century ; Bitlis-Güroymak = Bitlis-Güroymak ; Eğitim tarihi = Educational history ; Medreseler = Madrasahs ; Norşin Medresesi = Norşin Madrasah ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic ; İlim = Science

Özet:
Bölgemizde  medreselerin  varlığı  Büyük  Selçuklu  Devleti  veziri  Nizamülmülk dönemine  dayanır.  Bin  yıla  yaklaşan  medrese  geleneği  Mevlana  Hâlid'in  bölgeye  gelmesiyle başka  bir  hüviyet  kazanmıştır.  Kadiri  ve  diğer  tarikatları  da  tesiri  altına  alan  Mevlana  Hâlid bölgede  yeni  bir  anlayışın  meydana  çıkmasını  sağlar.  Medrese  ve  tekkeyi  bir  çatı  altına alarak  "zülcenaheyn"  anlayışının  önderi  olur.  Mevlana  Hâlid,  âlim  olmak  şartıyla  tasavvufa girmek  isteyen  kişileri  tasavvufi  terbiyeden  geçirerek  halifelik  verir.  Bu  halifeleri  çeşitli bölgelere  göndererek  kendi  tarikat  ağını  oluşturur.  Hâlid'in  1811  yılında  buralara  geldiği sırada  Osmanlı  Devleti  çalkantılı  bir  dönem  geçirmektedir.  Bu  çalkantılı  dönem  Hâlidîyye tarikatının  rahatça  büyümesine  ve  yayılmasına  imkân  sağlar.  Tarikat  kısa  bir  süre  içinde kurumsallaştığı  bölgede  ve Osmanlı  Devleti'nde "lider  tarikat" konumuna gelir. Seyyid  Sıbğatullah-i  Arvasi'nin  halifesi  olarak  şeyhliğe  başlayan  Abdurrahman-i Tahi,  kısa  bir  süre  içinde  bölgede  hâkimiyet  kurar  ve  Norşin'in  bir  tarikat  ve  ilim  yuvası haline  gelmesini  sağlar.  Tahi,  Norşin'de  bir  yandan  medrese  eğitimi  verirken  bir  yandan  da tekkede  irşat  faaliyetlerinde  bulunur.  Tahi'den  sonra  Norşin  Medresesinin  başına  geçen seydalar  da  bu  yeni  tarzın  gelenekselleşmesi  için  uğraş  gösterir.  Nihayetinde  "Norşin  bir medrese  olduğu  kadar  bir  tekkedir"  ifadesi  vücut  bulur.  Bölgede  ilmi  ve  tasavvufi  manada liderlik  misyonuna  erişen  Norşin,  çok  sayıda  öğrenci  yetiştirmekle  birlikte  bölgedeki  il,  ilçe ve köylere de  halifeler  göndermek  suretiyle bölgede  en etkili  okul  konumuna yükselir. Cumhuriyetin  ilanından  sonra  Tevhid-i  Tedrisat  Kanunu  ile  medreseler  başta  olmak üzere  diğer  dini  müesseseler  de  baskı  altında  kalır  ve  birçoğu  kapanır.  Ancak  Norşin Medresesi  tüm  baskılara rağmen kapanmamış günümüze kadar  varlığını  devam  ettirmiştir. Anahtar  Kelimeler:  Medrese,  Tasavvuf, Hâlidiyye, Norşin Medresesi.

Abstract:
The presence of madrasas in Kurdistan geography goes back to the era of Nizamülmülk in the Seljuk Empire. The tradition of madrasa, which is about a thousand years old, gains a new identity when Mevlana Hâlid arrives in the region. Influencing Kadiri and other religious sects, Mevlana Hâlid enables the birth of a new conception in the region. He becomes the pioneer of "zülcenaheyn" conception by gathering madrasa and dervish lodge under a single roof. Hâlid delivers his caliphate to those, who wanted to be part of sufism on the condition of being a scholar, after a sufi schooling. He constitutes his own religious sect network by sending these caliphates to various regions. The arrival of Hâlid in Kurdistan in 1811 corresponds to a time when Ottoman Empire experiences a turbulent period. Nearly everything goes in the favor of Hâlidiyye sect in this turbulent time and the sect becomes the "leader sect" in Kurdistan and Ottoman Empire in a short period of time.

Starting his sheikdom as a caliphate of Seyyid Sıbğatullah-i Arvasi, Tahi achieves dominance in the region in a short time and ensures that Norşin becomes a home of sufism and science. While providing madrasa education in Norşin, Tahi also engages in spiritual guidance actions in the lodge. 'Seydas' taking the lead of Norşin madrasa after Tahi make an effort to have this style to become a tradition. Ultimately, it displays the identity of "Norşin is a lodge as much as it is a madrasa". Becoming a leader in terms of science and sufism in the region, Norşin rises to the position of being the most influential school in the region through educating a lot of students and sending caliphates to provinces, towns, and villages in the region.

Madrasas remain under pressures following the closure of madrasas and other religious institutions upon the announcement of the Republic. However, Norşin madrasa remains open despite all the pressures.

Keywords: Madrasa, Sufism, Hâlidiyye, Norşin Madrasa.