Müslüman kelâmında hak, hakikat ve hakkâniyet ilişkisi
The relation between haqq, haqiqah and haqqaniyah in Muslim kalâm
Yazar: HAMDULLAH ARVAS
Danışman: PROF. DR. AHMET AKBULUT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Adalet = Justice ; Aletheia = Aletheia ; Allah = God ; Hak = Right ; Hakikat = Truth ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tenzih = Tanzih ; Tevhid = Tevhid ; İslamiyet = Islam

Özet:
Sözlükte sabit, gerçek, varlık ve mutabakat gibi anlamlara gelen hak, aynı
zamanda Allah'ın Kur'ân'da geçen doksan dokuz isminden biridir. Allah'ın bilinmesi ve
yaratılanların bu bilimle değerlendirilmesi bakımından İslâm metafiziğinin odak
kavramıdır. Metafizik bir ilke olarak hak kelimesinin delâlet ettiği mânalar, onun dînî ve
felsefî anlam biçimlerini belirlemiştir. Hak, varlık ilkesi olarak gerçekliğe, bilgi ilkesi
olarak doğruluğa; değer ilkesi olarak adalete delâlet etmektedir. Hak aynı zamanda Kelâm
ilminin tasavvurat ve tasdîkâtlarının doğru bir temelde ele alınmasına vasıta olan hikmete
delâlet etmektedir. Bunun dışında hak; bireysel erdemlerin ve toplumsal huzurun inşa
edilmesinde, ortalama insan seviyesinin yükseltilmesinde, refahın sağlanmasında gerekli
olan bilime, tekniğe ve toplumsal ilişkilerdeki ilerlemeye imkân sağlayan önemli bir
ilkedir. Bu gerekçelerle belirlenmiş tezde, "Hak Kavramının Anlam Biçimleri" ile
"Kelâm'da Nihaî Hakikat Meselesi" incelenmiştir.
Tezin giriş bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ile yöntem ve kaynakları
hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde hak kavramının lügat ve ıstılah anlamları ile
kelimenin İslâm öncesi ve sonrasındaki kullanım biçimleri derlenmiştir. "Kelâm'da nihaî
Hakikat" olarak isimlendirilen ikinci bölümde Kelâm ilminin hakikat anlayışı ile nihaî
hakikat problemi meselesi incelenmiştir. Nihaî hakikat problemi iki eksende ele
alınmıştır. "Hak İlkesi" başlığı altında İslâm ilahiyatının anti-septik, anti-agnostik ve antiateist boyutu araştırılmıştır. "Tenzîh İlkesi" ekseninde de İslâm'ın Tanrı anlayışının antipoliteist, anti-panteist ve anti-deist boyutu ele alınmıştır. Sonuç olarak da "hak"
kavramının, İslâm'ın dünya görüşünün ve metafiziksel iddialarının anlaşılmasında ve
temellendirilmesinde önemli bir ilke olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kavramlar: Kelâm, hak, hakikat, alêtheia, tevhîd, tenzîh, adalet, İslâm, Allah

Abstract:
The word "Haqq", which means truth, being, reality, permenence and
correspondence, is also one of the ninety-nine names of Allah mentioned in the Qur'ān. It
is the focus concept of Islāmic metaphysics in terms of knowing God and evaluating the
creations with this science. The haqq as principle of being is reality, as principle of
knowledge is truth and as the pirinciple of the value is justice. The haqq is also an
important measure used in the imagination and verification processes of the science of
Kalām. The concepts of haqq is a principle that enables the advancement of individual
virtue and social fortune, increase the average humanity level, the advancement of science,
technique and social relations necessary for the prosperity. The semantic density of the
concept of haqq has led to different interpretations throughout history. Because of the
importance in this reasons, "The Ultimate Reality in Kalām" was analyzed through the
meaning forms of the haqq concept in the Qur'ān
In the introduction of the study, the aim, scope, methods and litreture knowledge
of the study are given. In the first chapter, the meaning of the concept of haqq is compiled.
In the second chapter, which is called as "The Ultimate Reality in the Kalām Thought" is
examined. The final issue is discussed in two parts. Under the heading of "Haqq
Doctrine", anti-agnostic and anti-atheistic dimensions of Islāmic theology were
determined. Afterthat, the anti-politeist, anti-pantheist and anti-deistic dimension of the
understanding of Islām in the axis of the de "Tanzih Doctrine" was discussed. So that, the
issues related to the existence and unity of God have been examined in the context of the
principles of haqq. As a result, it is determined that the concept of haqq is an important
principle in understanding the world view and focus concept of Islamic metaphysical
claims.

Key Words: Kalām, haqq, haqiqa, alêtheia, tanzīh, tawhīd, justīce, Islām, God