İbn Rüşd'e göre nedensellik ve mucize problemi
The problem of causality and miracle according to Ibn Rushd
Yazar: ORHAN ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. TURAN KOÇ
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
İlliyet meselesi, İslâm düşünce tarihinde büyük bir tartışma konusu olmuştur.
Modern dilde nedensellik ilkesi, sebeplerin kendi etkilerini yarattığı ve bu sebeplerin
etkin varlıklar olduğunu savunan Aristotelesçi düşünceyi temel alır. Meşşaî geleneğe
bağlı olan Müslüman filozoflar, illiyet ilkesini desteklemişlerdir. İlliyet konusu,
klasik İslâm düşüncesinde ''illet'' ve bunun neden olduğu süreci ifade eden ''illiyet''
kavramı ile bunun neticesinde ortaya çıkan ''ma'lul''/etki çerçevesinde ele alınmış
ve tartışılmıştır. Müslüman kelamcılar, Tanrı'nın mutlak gücüne ve O'nun evrende
dilediği gibi hareket etme özgürlüğüne sahip olduğuna inanarak, nedensellik ilkesini
reddetmişlerdir. Onlar, bu ilkenin mucize olgusunu olumsuz etkilediğini
düşünmüşlerdir. Bu nedenle, kelamcılar, tecrübe ve akıl yoluyla neden ve sonuç
arasında zorunlu bir ilişkinin olduğuna dair bir hüküm vermenin mümkün olmadığını
iddia ederek olayları ve olguları ''âdet'' kavramıyla açıklamışlardır. Bu bağlamda,
Gazâlî, filozoflara karşı bir eleştiri mahiyetini taşıyan, Tehâfütü'l-Felâsife adlı
eserini yazmıştır. Bu eserde, tartışmaya açtığı 20 meselede filozofları eleştirerek,
onlardan burhan derecesinde deliller sunmalarını talep etmiştir. Ünlü Müslüman
filozof İbn Rüşd, Gazâlî'nin eleştirilerine yanıt olarak kaleme aldığı, Tehâfü't-tehâfüt
adlı eserinde, onun filozoflara karşı sunduğu eleştiri ve argümanlarını
değerlendirmiş, bunların yeterince ikna edici ve mantıklı olmadığını belirterek bu
argümanların kesinlik ve kanıt seviyesine ulaşmadığını ifade etmiştir. İbn Rüşd,
illiyet ilkesini ontolojik ve epistemolojik bir temele dayandırarak savunmuş ve
duyulur nesnelerde bulunan etkin nedenlerin inkarını safsata olarak görmüştür. On
göre, sebepliler hakkında bilgi edinmek, bu sebeplerin kendilerini anlamayı
gerektirir. Yani, bir şeyin sebebini bilmek, o şeyin kendisini bilmekle mümkün olur.
Zira, İbn Rüşd, gerçek bilgiyi, belli bir olayın temelinde yatan sebepleri anlama
etkinliği olarak kabul eder. Bu bağlamda, nedensellik ilkesinin reddedilmesi aynı
zamanda akıl ve gerçek bilgiye ulaşmanın reddedilmesi anlamına gelir. Bu ilkenin
önemini vurgulayan Ünlü Filozof, sözü edilen ilkenin reddedilmesinin felsefî ve
bilimsel olduğu kadar teolojik açıdan da ciddi sonuçlar doğuracağını ifade etmiştir.
Bu bağlamda, şayet evrende her şey tesadüfi ve Tanrı'nın kavranamayan takdirine
bağlı bir şekilde meydana geliyorsa, o zaman evrende mantıklı bir düzeni anlamak
mümkün olmaz. Bu durum, sadece evrenin nasıl ortaya çıktığına dair anlamı
sorgulamakla kalmaz, aynı zamanda bir yaratıcı varlığın evrende hüküm sürdüğü
fikrini de reddetmeye yol açar. Bu anlamda, evrendeki düzen ve düzenlemeyi
Tanrı'nın bilinçli bir şekilde yürüttüğünü savunan İbn Rüşd, bu düşüncesini
desteklemek için inayet ve ihtira delillerini kullanmıştır. Peygamberliğin imkânı ve
mucize olgusunu ele alıp tartışan İbn Rüşd, sıra dışı olayların tabiatın doğal akışını
bozduğunu ileri sürmüş, ancak yine de mucize olgusunu mantıksal ve fiziksel açıdan
mümkün görmüştür. O, duyusal türden sıradışı olaylara daima temkinli yaklaşmış, bu
konuda net bir görüş ortaya koymamıştır. Duyusal mucizelerin peygamberlik için tek
başına yeterli bir delil olamayacağını savunan İbn Rüşd, tüm zamanlarda
peygamberliğin en büyük kanıtı ve en büyük mucize olarak Kur'an-ı Kerîm'i ileri
sürmüştür.

Abstract:
The issue of causality has been a major topic of discussion in the history of Islamic
thought. In modern language, the principle of causality is based on the Aristotelian
idea that causes create their own effects and that these causes are active entities.
Muslim philosophers, who adhere to the peripatetic tradition have supported the
principle of causality. The concept of causality in classical Islamic thougt has been
approached and debated within the framework of ''cause'' and the process it gives
rise to expressed by the concept of ''causality'' leading to the resultant ''effect''.
Muslim theologians, believing in the absolute power of God and His freedom to do
as He wills in the universe, rejected the principle of causality. They thought that this
principle negatively affected the concept of miracles. Therefore, theologians
explained events and phenomena with the concept of ''custom'' by claiming that it
is not possible to pass judgment on the necessary relationship between cause and
effect through experience and reason. In this context, Al-Ghazali wrote the work
''The Incoherence of the Philosophers,'' which carries a critical nature against
philosophers. In this work, he criticized philosophers on 20 issues and demanded
that they provide evidence at the level of proof. The famous Muslim philosopher Ibn
Rushd, in this work titled, ''The Incoherence of the Incoherence,'' responded to Al-
Ghazali's criticisms and arguments against philosophers evaluating them as not
being sufficiently convincing and logical stating that this arguments did not reach the
level of certainty and proof. Ibn Rushd defended the principle of causality grounding
it on both ontological and epistemological foundations, and considered the denial of
efficient causes in perceptible objects as fallacious. According to him, acquiring
knowledge about causes requires understanding the causes themselves. In other
words, knowing the cause of something is only possible by knowing the thing itself.
Ibn Rushd regarded real knowledge as the activitiy of understanding the underlying
causes of a particular event. In this context, rejecting the principle of causality also
implies rejecting reason and genuine knowledge. The renowned philosophers
emphasized the significanceof this principle and stated that its denial would have
serious consequences not only philisophically and scientifically but also
theologically. In this context, not only does it question the meaning of how the
universe came into existence, but it also leads to the rejection of the notion that a
creater dominates the universe. İbn Rushd, who advocated that God consciously
governs the order and arrangement in the universe, used arguments of grace and
providence to support this idea. Discussing the possibility of prophecy and the
phenomenon of miracles, Ibn Rushd, argued that extraordinary events disrupt the
natural course of events but still considered miracles logically and physically
possible. He, always approached extreordinary sensory events cautiously and did not
clearly express a view on this matter. Arguing that sensory miracles alone cannot be
sufficient evidence for prophethood, he put forward the Quran as the greatest proof
and miracle of prophethood throughout all times.