Gümüşhane ili dutlarının (Morus ssp.) seleksiyonu ve moleküler karakterizasyonu
Selection and molecular characterization of mulberries (morus  
spp.) in Gümüşhane province
Yazar: SALİH KESKİN
Danışman: PROF. DR. YAŞAR AKÇA ; PROF. DR. SEZAİ ERCİŞLİ
Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu araştırma, 2011-2015 yılları arasında, Gümüşhane ili merkez, Kürtün ve Torul ilçe merkezleri ve köylerinde bulunan dut popülasyonunda, ıslah amaçlarına uygun dut (Morus spp.)  genotiplerini seçmek, moleküler karakterizasyonunu yapmak ve çeşit haline getirmek amacıyla yürütülmüştür. Çalışma iki aşamalı olarak planlanmıştır. Birinci aşamada çalışma alanı arazi sürveyleri ile incelenmiş ve ıslah amaçlarına uygun, sağlıklı, verimli ve meyve kalitesi iyi olan üstün özellikli dut (Morus spp.) genotipleri belirlenmiştir. İlk yıl 62, ikinci yıl ise 54 dut genotipinden meyve örnekleri alınmıştır. Genotipler sofralık, pekmezlik ve kurutmalık olmak üzere üç farklı kullanım şekline uygunluk yönünden değerlendirilmiştir. Genotiplerin kurutmalık kullanıma uygunluğunun değerlendirilmesi ağaç verimi, meyve iriliği, meyve kuru rengi, kuru randımanı; Sofralık kullanıma uygunluğu verim, meyve iriliği, SÇKM, tat-aroma; Pekmezlik kullanıma uygunluğu ise verim, tat- aroma, meyve suyu randımanı ve SÇKM özellikleri dikkate alınarak değiştirilmiş tartılı derecelendirme metodu ile yapılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda 9 sofralık,10 pekmezlik ve 13 kurutmalık kullanımına uygun dut genotipi ümitvar olarak görülmüş ve Seleksiyon II aşamasına aktarılmıştır. Populasyondan seçilen genotiplerin tamamının beyaz dut (Morus alba L.) olduğu tespit edilmiştir. İkinci yılın sonunda, genotiplerin meyvelerinin makro ve mikro besin elementi içerikleri belirlenmiştir. Genotiplerin akrabalık düzeyleri ISSR-PCR metodu ile tespit edilmiştir. ISSR-PCR çalışmaları, Mini-CTAB yöntemi kullanılarak izole edilen DNA'lar ile yürütülmüştür. Genotipler arası polimorfizm düzeyleri UBC-ISSR primeri kullanılarak incelenmiştir. Kullanılan 15 adet primerin 8 adedi çalışmış, 95'i polimorfik olan toplam 106 adet band oluşturmuştur. Primer başına elde edilen band sayısı 7 (ISSR 807) ile 18 (ISSR 835) arasında değişmiştir. Ortalama bant sayısı 13,25 olarak belirlenmiştir. Primerlerin polimorfizm oranı ortalama % 89,5 olarak bulunmuştur. En yüksek polimorfizm oranı 807 nolu primerden (%100), en düşük ise 841 nolu primerden (%80) elde edilmiştir. Genotipler arası benzerlik ve farklılıklar moleküler düzeyde çalışılmış, benzerlik katsayısı kullanılarak Temel Koordinatlar Analizi yapılmış ve UPGMA dendrogramı elde edilmiştir. Elde edilen dendrograma göre genotipler arasındaki genetik benzerlik indeksinin 0,54–1,00 arasında değişim gösterdiği belirlenmiştir. Moleküler tarama sonuçlarından elde edilen dendrograma göre dut genotipleri temel olarak iki ana gruba ayrılmıştır. Lokasyonlar arası yapılan analizlerde, Kürtün ve Torul ilçelerindeki genotiplerin Gümüşhane merkezde bulunan genotiplere göre daha yakın akraba oldukları tespit edilmiştir. En uzak akrabalığın Gümüşhane'nin Mescitli ile Gümüşkaya köylerindeki genotipler arasında (0,050), en yakın akrabalığın ise Kürtün ilçesinin Hanyanı köyü ile Torul ilçesinin Bahçelik köyünden alınan genotipler arasında olduğu (0,926) tespit edilmiştir. Türün dar bir alanda yüksek düzeyde farklılık göstermesi, çalışma alanında Morus alba L.'nin varyetelerinin olduğu düşüncesini uyandırmıştır.

Abstract:
This study was carried out between 2011-2015 years, on mulberry population of Gümüşhane province and Kürtün and Torul districts to select suitable mulberry (Morus spp.) genotypes according to main mulberry breeding objects, to perform their molecular characterizations and to choose variety candidates among them. Study was planned as two stages. At the first stage, study area was surveyed and genotypes that have superior fruit quality and healthy, productive trees according to breeding objectives were determined. Fruit samples were taken from 62 mulberry genotypes in first year and 54 in second. Genotypes were evaluated according to suitability for three different usage as table, molasses and drying. Assessments of genotypes were made by modified weight ranked method using of tree yield, fruit size, total soluble solids, taste-aroma features for table use; tree yield, taste-aroma, fruit juice quantity, and total soluble solids features for molasses use; tree yield, fruit size, colour of dried fruit and drying efficiency features for dried use. After assessment, 9 of genotypes were found suitable for table use, 10 for molasses and 13 for drying. This preselections were chosen for further investigations at Selection Stage II. It is determined that all of genotypes selected from the population were white mulberry (Morus alba L.). Fruit macro and micro nutrients contents of genotypes were determined in the second year of study. Affinity levels of genotypes were determined by ISSR-PCR method. ISSR-PCR studies were conducted out by using mini-CTAB method with isolated DNA's. Polymorphism levels between genotypes were examined by using UBC-ISP primers. 8 of 15 used primers has worked and 106 bands that 95 of them are polymorphic were occurred. The number of band obtained from per Primer have changed between 7 (ISSR 807) and 18 (ISSR 835). The average number of bands was determined as 13.25. The average rate of polymorphism of the primers was found 89.5%. The highest rate of polymorphism (100%) was obtained from no. 807 primer and the lowest rate (80%) from no.841 primer. Similarities and differences among genotypes were studied at molecular level, Basic Coordinate Analysis were made by using the similarity coefficient and UPGMA dendrogram was obtained. Genetic similarity index between genotypes were determined between 0,54–1,00. Genotypes are basically divided two main groups according to dendrogram obtained from molecular screening results, according to the dendrogram. Genotypes in Kürtün and Torul districts were found more closely related to each other than the genotypes in the Center of Gümüşhane in analysis conducted among locations. The most distant relativity (0,050) were found between genotypes in Mescitli and Gümüşkaya villages of Gümüşhane province, the closest relativity (0,926) were found between genotypes in Hanyanı villages of Kürtün district and Bahçelik village of Torul district. The presence of a high level diversity of species in such a narrow area has aroused the opinion that there are different varieties in study area.