Dil bilgisi kitaplarına göre 19. yüzyıl Osmanlı Türkçesinde ses benzeşmeleri ve uyumlar
Sound assimilation and harmonies in 19th century Ottoman Turkish according to grammar books
Yazar: BUKET KÖREMEZLİ
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Dillerin standartlaşma süreçleri hızlı ve keskin bir şekilde, modernleşme süreçlerinin
parçası olarak somutlaşabildiği gibi doğal seyir içerisinde de gerçekleşebilmektedir.
Ancak bu süreç ne şekilde varlık kazanmış olursa olsun dil bilgisi kurallarının
belirginleşmesi, standartlaşmaya karakterini veren unsur olagelmiştir. Ses
benzeşmelerinin ve uyumlarının ortaklaşması da dil bilgisi kurallarının belirginleşmesi
ve böylelikle dönüşümün gerçekleşmesi için önemli bir merhaledir.
19. yüzyılda Türkçenin standartlaşması macerasının önemli bir özelliği, ana dili Türkçe
olmayan araştırmacı ve bilim adamlarının yaptıkları çalışmalarla bu süreçte önemli rol
oynamış olmasıdır. Bu, Türkçenin, 19. yüzyıl Osmanlı Türkçesini öğretme amacıyla eser
verenlerin kendi dillerinin standartlaşma süreciyle etkileşimli olarak benzer süreci
yaşamasını beraberinde getirmiştir. Bu nedenle bu tezin konusu, Türkçenin bugünkü
yapısına ulaşmasının önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilen 19. yüzyılın, ses
benzeşmeleri ve uyumları çerçevesinde incelenmesi olarak belirlenmiştir. 19. yüzyılda ve
ana dili Türkçe olmayan yazarlar tarafından yazılmış olan dil bilgisi kitaplarının
incelenmesi ile Türkçenin standartlaşma sürecinin takip edilebileceği yönündeki düşünce
ise çalışmanın temel bir varsayımı olmuştur. Bu itibarla ses olaylarının başlıcaları olan
ünlü ve ünsüz benzeşmeleri ile uyumları, Osmanlı Türkçesinden günümüz Türkçesine
doğru yol alışın değerlendirileceği temel unsurlar olarak incelenmiştir.
Çalışmayla 19. yüzyıl Türkçesinde kelimelerin büyük oranda uyum sürecini tamamladığı
görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Yazım, Telaffuz, Osmanlı Türkçesi, Ses benzeşmeleri ve uyumlar,
Dil bilgisi kitapları

Abstract:
The standardisation processes of languages can take place rapidly and abruptly, as part of
modernisation processes, or in a natural course. The commonisation of phonological assimilation
is a critical stage for the clarification of grammatical rules and thus for the transformation to take
place. In the 19th century, a notable feature of the quest for standardising Turkish was that
researchers and scientists whose native language was not Turkish played an active role in it with
their works on teaching Ottoman Turkish to foreigners. This has led Turkish to experience a
process similar to the standardisation process of languages of those who wrote their works to
teach 19th century Ottoman Turkish. For this reason, the subject of this thesis is to examine the
19th century, which is accepted as a crucial turning point in the achievement of the current
structure of Turkish, within the framework of phonological assimilation and harmony. A
fundamental assumption of the study is that grammar books written by non-native Turkish authors
during the 19th century can be analyzed in order to follow the standardization process of Turkish.
In this regard, vowel and consonant assimilation and harmony, which are the main phonological
phenomena, have been examined as the basic elements to evaluate the progress from Ottoman
Turkish to modern Turkish.
The study shows that the words in 19th century Turkish have completed their harmonization
process to a great extent.
Key Words: Spelling, Pronunciation, Ottoman Turkish, Phonological assimilation and harmony,
Grammar books