Erzurum'da hamam mimarisi ve hamam kültürü
Architectural design and tradition of Turkish bath in Erzurum
Yazar: SAHURE ÇINAR
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ZERRİN KÖŞKLÜ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Erzurum = Erzurum ; Hamamlar = Baths ; Kültür = Culture ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Temizlik = Clean liness ; Türk mimarisi = Turkish architecture

Özet:
İnsanlık tarihi kadar eski olan hamam, eski çağlarda dini inançların etkisi altında doğmuş bir yapı tipidir. Anadolu Türk hamam mimarisi başlangıcından günümüze değişime uğramadan özelliklerini sürdürmüştür. Her dönemde örneklerine rastlanan hamamlar Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde de yapılmış olmasına rağmen günümüze ulaşan çoğu hamam yapısı Osmanlı dönemine aittir.Erzurum'da XVI-XVIII. yüzyıllardan kalan 14 tarihi hamam bulunmaktadır. Bunlar; Askeri, Boyahane, Çifte Göbek, Erzurum, Gümrük, Hanım, Kale, Kırkçeşme, Küçük, Lalapaşa, Murat Paşa, Saray, Şeyhler, Tahta Hamamlarıdır. Klasik Osmanlı plan şemasına sahip olan hamamlar soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşmaktadır. Bu hamamlar genellikle tek fonksiyonlu yapılmışlardır. Sadece Boyahane Hamamı ve Kırkçeşme Hamamı çift fonksiyonludur. Ancak, Boyahane Hamamı yapılan onarımlarla kadınlar kısmının soyunmalık bölümü camiye çevrilmiştir. Şeyhler Hamamı restore edilmemiş, Askeri Hamam ve Gümrük Hamamı restore edilmiştir. Fakat kullanılmamaktadır. Kale Hamamı ise yıkık durumdadır. Erzurum'un ilçeleri olan Oltu'da 3, Tortum'da 1 kullanılmayacak durumda olan hamam yapısı vardır.Erzurum hamamları ekonomik olması, gelir getirmesi amacıyla kısa sürede inşa edilmiş yapılar olduğundan ucuz ve hızlı inşa edilebilir malzemenin kullanımını tercih edilmiştir. Bu nedenle Erzurum yöresindeki hamamlarda beden duvarlarında moloz taş ve kesme taş, üst örtüde ise tuğla malzeme kullanıldığı görülmektedir. Sade bir görünüm yansıtan Erzurum hamamlarında süslemeye fazla yer verilmemiştir.Türklerin en önemli özelliklerinin arasında hamam geleneği yer almaktadır. Bu gelenek içerisinde hamamda kullanılan malzemelerde bulunduğu yöreye göre farklılıklar göstermektedir.Hamamlar, sadece temizlenilen bir yer değil, toplumsal hayatın vazgeçilmez bir öğesidir. Anadolu kültürünün değişmez bir parçası olan hamam geleneği Erzurum'da da varlığını devam ettirmektedir. Bu geleneklerde temizliğin yanı sıra sevinç ve acı paylaşılmaktadır.

Abstract:
Turkish bath (hamam), which is as old as human history, is an architectural design that emerged under the effects of religious faiths in ancient times. Anatolian Turkish bath architecture has retained its peculiar characteristics unchanged so far. Having examples belonging to all ages, Turkish baths were also constructed during the reigns of the Anatolian Seljuks and beyliks; however, most of the surviving hamams belong to the period of the Ottoman.There are 14 historical Turkish baths in Erzurum which date back to the 16th and 17th centuries. These are called Askeri, Boyahane, Çifte Göbek, Erzurum, Gümrük, Hanım, Kale, Kırkçeşme, Küçük, Lalapaşa, Murat Paşa, Saray, Şeyhler and Tahta. These baths have classical Ottoman plan schemes and are divided into such parts as dressing room, tepid space, sultry space and boiler room. These baths are generally designed to be mono-functional. Only Boyahane and Kırkçeşme Baths are double-functional. Dressing room of ladies was turned into a mosque in Boyahane Bath following some modifications. Şeyhler Bath was not restored but Askeri Bath and Gümrük Bath were restored although these are not used now. As for Kale Bath, it is in a ruined state. There are 3 non-used baths in Oltu and one in Tortum.Because Erzurum baths were meant to be non-costly and income-generating and thus built in a short time, cheap and workable material was preferred in their constructions. Therefore, rubble stone and face stone were used in the body walls of these baths and bricks were used in upper cover. Not much ornament is visible in Erzurum baths, which have a plain appearance.Bath tradition is among the most important traditions of the Turks. Within this tradition, the material used in the construction of baths varies from one region to another.Baths are not only places where people clean themselves but an indispensible element of social life. A remaining fact of Anatolian culture, bath tradition has maintained its existence also in Erzurum. Not only cleanliness but also happiness and sadness are shared by people in these baths.