İzmir Çeşme (Merkez) ve Alaçatı'daki Osmanlı Dönemi mezar taşları
Otoman Period gravestones in İzmir Çesme (center) and Alacatı
Yazar: BİRCAN ULUER
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ZERRİN KÖŞKLÜ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Mezar kitabeleri = Grave epigraphies ; Mezar taşları = Tambstones ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı sanatı = Ottoman art ; Tarihsel kanıt = Historical evidence ; Taş süsleme = Stone decoration ; Türk süsleme sanatı = Turkish decorative art ; Türk-İslam mezarları = Turkish-Islamic graves ; İzmir-Çeşme-Alaçatı = İzmir-Çeşme-Alaçatı

Özet:
Çeşme Musalla Mahallesi Merkez Mezarlık, Çeşme Hacı Mehmet Ağa Cami
Haziresi ve Alaçatı Memiş Ağa Cami Haziresi'ndeki Osmanlı dönemi mezar taşları
tezimizin konusunu oluşturmaktadır. 18.- 19. ve 20 yüzyılın ilk yarısına ait Osmanlı
dönemi mezar taşları, Çeşme'nin tarihi açısından da tarihi öneme sahip birer kaynak
teşkil etmektedir. Batı Anadolu mezar taşlarıyla ortak özelliklere sahip mezar taşları,
dönemin başlıkları, form ve süslemeleriyle de dikkat çeker. Tarihi açıdan büyük önem
taşıyan ve çok fazla bilinmeyen bu mezar taşları, mezarlıklardaki yerlerinde kendi
sonlarını beklemektedir.
Tez çalışmamızda toplamda 205 mezar taşı değerlendirmeye alınmıştır. Mezar
taşlarının en erken tarihlisi 1716M, en geç tarihlisi Cumhuriyet dönemine ait 1930
tarihli mezar taşıdır. İncelenen mezar taşlarında 108'i erkek mezar taşıdır. Erkek mezar
taşlarından 95'i başlıklı olup diğer 13 mezar taşının başlıkları kırık ve
bulunmamaktadır. Kadın mezar taşlarından 79'u sağlam olup 5'inin başlıkları kırık
durumdadır. Baş taşları bulunmayan 13 adet ayak taşları tek başlarına
değerlendirilmiştir.
Tez çalışmamızda mezar taşlarını; teknik ve malzeme, mezar tipi, mezar taşı tipi,
başlık tipolojisi, süsleme özellikleri ve mezar taşı yazıları olarak altı ana başlık altında
inceleyip değerlendirdik. Süslemelerde kullanılan motifler, naturalist ve Barok üslubun
etkisi altında kadın mezar taşlarını süslediği kadar erkek mezar taşlarını da süslediği
görülmektedir. Süslemelerde en çok bitkisel motifler kullanılmıştır. Bunun yanında
nesneli motifler, geometrik motifler, mimari bezemeli motifler kullanılmıştır. Kitabeler
Sülüs, Celi Süslüs, Ta'lik, Celi Ta'lik, Nesih ve Rık'a hatla yazılmıştır.
Süslemeleri ve kitabeleriyle sanat tarihi açısından büyük değer taşıyan mezar
taşları, tarih boyunca Türk toplumunda ölüme ve ölen şahısa verilen değerin
somut örnekleridir. Çeşme mezar taşlarında da son dönem bu kültürel uzantının
örneklerini görmekteyiz.
Anahtar Kelimeler: Çeşme, Alaçatı, Mezar taşı, Süsleme, Kitabe.

Abstract:
The subject of this thesis is Ottoman period grave stones take place in Çeşme
Musalla district central cemetary, Çeşme Hacı Mehmet Ağa mosque cemetary and
Alaçatı Memiş Ağa cemetary. Ottoman period grave stones belong to 18th-19th and
first half of the 20th century has also an important historical source for Çeşme's history.
The grave stones which have common characteristics with western Anatolian's draw
attention with forms and ornaments of the period. These very unknown and important
historical gravestones have been waiting for the end of themselves in their places.
İn my thesis study 205 grave stones were evaluated in total. The earliest date of
tombstones belongs 1716's and the latest date belongs to 1930 in republic period. 108
grave stones belong to men among 205 grave stones. 95 male gravestones have
headgears and 13 of them are broken or don't have any headgears. 79 female
gravestones have headgears and 5 of them are broken. 13 tombs which haven't got any
grave stones were evaluated with their present forms.
In my thesis work I examined and evaluated the gravestones under six main
headings; technic and material, grave type, tombstone type, headgear typology,
ornaments and tombstone writings. The motifs used in ornaments under the influnce of
naturalist, and Baroque style were used not only for female's tombstones but also
male's tombstones. Floral motifs and architectural decoration motifs were used also.
The inscriptions were written Sülüs, Celi Sülüs, Ta'lik, Celi Ta'lik and Rık'a
calligraphy.
The grave stones valuable in terms of art history with their ornaments and
inscriptions are the embodiments of the given value to death and dead person in Turkish
society throughout the history. We can see the examples of this cultural extension on
Çeşme's gravestones.
Key Words: Çeşme, Alaçatı, Grave stones, Ornament, Inscription