Bektaşî tarikatında derviş çeyizi üzerine nitel araştırma
Qualitative research on dervish dowry in the Bektashi order
Yazar: MELTEM ÖSÜN
Danışman: PROF. DR. AHMET TAŞĞIN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Alevi Bektaşi Kültürü Ana Bilim Dalı / Alevi Bektaşi Kültürü Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Tasavvuf tarihinde her tarikatın temelde yolu aynı olsa da ayrıntılarda kendilerine has usulleri
oluşmuştur. Bu durum zamanla pek çok alanda tarikatların kendilerini temsil eden özel
eşyalarını meydana getirmiştir. Başlıca kaynakları Kur'an-ı Kerim ve Peygamberlerin
hayatları olan birçok mana ihtiva eden bu eşyalara "cihaz-ı tarikat" denmektedir. Kendi içinde
sembolik anlamlar yüklenen tarikat eşyaları doğal olarak gündelik hayatta kullanılan
eşyalardan farklı kılınmıştır. Tezimizin konusu olan Bektaşilik tarikatında da derviş çeyizi
kavramının tarikat içindeki rolü ve önemi büyüktür. Bu bakımdan derviş çeyizi içerisinde
bulunan giysilerin ve cihazların simgesel anlamının çözümlenmesi Bektaşi tarikatı özelinde
önemli görülmüştür. Bu tez çalışmasında araştırma sahası olarak seçilen Bektaşi tarikatı,
tarikatın erkân ve usullerine göre giyilen kisve ve cihazların isimleri, manaları, çeşitleri,
kullanım sıklıkları, mertebeye göre uygunluğu, dikim aşamaları vs. gibi pek çok soruya cevap
aranmıştır. Çalışmamızda Bektaşi tarikatında kullanılan başta tâc olmak üzere; hırka, tennure,
arakiye, teslim taşı, palheng taşı, cilbend vs. gibi pek çok kisve ve cihazın Bektaşi düşünce
sistemi içindeki edindiği değerin anlamlandırılması amaçlanmıştır. Bundan dolayı
çalışmamızda incelediğimiz kisveler ve cihazlar doğrultusunda derviş çeyizi kavramının
Bektaşi tarikatı özelinde taşıdığı sembolik anlamların İslam inancındaki yeri tahlil edilmiş,
ikonografik çözümlemelerinin yapılması ile bu eşyaların Bektaşilik tarihi içindeki yeri
değerlendirilmiştir. Çalışmamız kapsamında Bektaşi tarikatında derviş çeyizi kapsamına giren
tarikat eşyalarından tâc ve çeşitleri, hırka, haydariyye, destegül, tennure,
elifnemed/kemer/şedd/kuşak, teslim taşı, kanberiyye/kamberiye, palheng taşı, cilbend,
tığbend, mengûş, tavk-ı haydarî, habbe, kaşağı, bıçak, asâ, seccade, post, müttekâ, şeşper,
teber, nefir, kaşık, keşkül, pelerin, sofra-ı Ali, tespih, kamarçin türündeki eserler incelenmiştir.
Bunun yanı sıra bağlamdan uzaklaşmamak adına yüzeysel olarak Bektaşi tarikat usullerine
dair bilgiler verilmiş; yazılı, sesli ve görsel kaynaklar ışığında tarikattaki kullanım amaçları,
sembolik anlamları da tanıtılmıştır. Bu çalışma ile tarik-i nazenin olan Bektaşiyye tarikatının
yolu, usulü ve her biri derin semboller içeren derviş çeyizinin ihtiva ettiği manaları yazıya
aktarılarak kalıcılığı sağlanmak istenmiştir.

Abstract:
In the history of Sufism, although the basic path of each sufi order is the same, they have their
own unique methods which led to emergence of some differences in details. Over time, this
situation has created special items that represent the sufi orders in many areas. These items,
which contain many meanings, the main sources of which are the Holy Quran and the lives of
the Prophets, are called "devices of the order". The items of the sufi order, which have
symbolic meanings in themselves, are naturally different from the items used in daily life. In
the Bektashism order, which is the subject of our thesis, the concept of dervish dowry has a
great role and importance within the sufi order. In this regard, analyzing the symbolic meaning
of the clothes and devices included in the dervish dowry has been deemed important in the
context of the Bektashi order. The Bektashi order, which was chosen as the research area in
this thesis study, and the names, meanings, types, frequency of use of the robes and devices
worn according to the customs and procedures of the sufi order, their suitability according to
rank, sewing stages, etc. Answers to many questions such as these have been sought. In our
study, especially the crown used in the Bektashi order; cardigan, tennure, arakiye, teslim stone,
palheng stone, cilbend etc. It is aimed to make sense of the value of many disguises and devices
such as these in the Bektashi thought system. Therefore, in line with the guises and devices
we examined in our study, the place of the symbolic meanings of the concept of dervish dowry
in the Bektashi order in the Islamic faith was analyzed, and the place of these items in the
history of Bektashiism was evaluated by making iconographic analysis. Within the scope of
our study, the tâc and its types, which are included in the dervish dowry in the Bektashi order,
include cardigan, haydariyye, destegül, tennure, elifnemed/belt/şedd/sash, teslim stone,
kanberiyye/kamberiye, palheng stone, cilbend, tığbend, mengûş, tavk-ı haydarî. Artifacts such
as, habbe, kasağı, knife, staff, prayer rug, hide, muttekâ, şeşper, halberd, nefir, spoon, keşkül,
cloak, sofra-ı Ali, rosary, kamarçin were examined. In addition, in order not to stray from the
context, superficial information about the Bektashi order methods is given; Their intended use
in the sect and their symbolic meanings are also introduced in the light of written, audio and
visual sources. With this study, it was aimed to ensure the permanence of the Bektashiyye
order, which is the nazanin order, by transcribing the path, method and meanings of the dervish
dowry, each of which contains deep symbols.