Kent çeperinin dönüşümü ve kentsel morfolojik özellikleri- Menemen – Seyrek mahallesi örneği
Transformation of urban fringe and its urban morphological characterstics - The case of Menemen-Seyrek neighborhood
Yazar: YEŞİM KOÇDEMİR
Danışman: PROF. DR. EMİNE İPEK ÖZBEK
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Kent çeperi = Urban edge ; Kentsel morfoloji = Urban morphology ; Kentsel yayılma = Urban sprawl ; Kırsal yerleşmeler = Rural settlements

Özet:
Kentleşme hızı ve kentsel alanlara yerleşme talebinin artışı ile birlikte kent çeperleri ve kırsal alanlar yapılaşma baskısı altında kalmakta ve kırsal alanlar zaman içinde kentsel alanlar ile bütünleşme eğilimi içerisine girmektedir. Ancak kırsal alana doğru meydana gelen saçaklanma ve yayılma, kırsal yerleşmelerin tarım ve yerleşme kültürünün yitirilmesine ve bu alanlarda değişimlere neden olmaktadır. Söz konusu değişim imar mevzuatı ile de yasal bir zemine taşınmıştır. 6360 sayılı Büyükşehir Yasası ile çeperdeki kırsal nitelikli köy ve beldeler, büyükşehirlerde mahalleye dönüştürülmüştür. Bu koşullarda yasal olarak da kentin bir parçası haline gelen kırsal yerleşmeler kendine özgü kimlikliklerini ve yerel özelliklerini yitirme tehdidi altında kalmaktadır. Bu araştırmanın amacı, kent çeperinin dönüşüm sürecinde kırsal alanın kentleşmesini ve kent karakterinin değişimini İzmir'in kuzey gelişme aksı üzerinde yer alan bir mahalle üzerinden açıklamaktır. İzmir kentinde çeperdeki yerleşim alanlarında meydana gelen değişimi, kırsalın morfolojik yapısına uymayan yapılaşmayı ortaya koymak, kırsalın kaybolan kimliğine dikkat çekmek hedeflenmektedir.
Kırsal nitelikli bir yerleşme olan Seyrek yerleşmesinde iki farklı morfolojik özelliğe sahip yerleşme dokusu, yapılı çevre (çevresindeki kullanımlar, ulaşım bağlantıları...), sokak, kamusal mekan, parsel (inşaat alanı, yapı düzeni..) ve bina ölçeğinde, olarak incelenecektir. Böylelikle Seyrek yerleşmesi örneğinde yeni yapılaşma özelliklerinin kentsel yayılmanın çeperde var olan kırsal dokuya ve kimliğine etkisi değerlendirilmeye çalışılmıştır. Araştırma kapsamında hem yeni gelişme alanları hem de mevcut durumda kırsal yerleşme özelliklerini koruyabilmiş olan alanların morfolojik yapısı detaylı olarak incelenmiştir. Bu tez kapsamında kırsal kimliğin kaybolması ve kentsel yayılmanın kırsal nitelikli yerleşmelerde kendine özgü yerleşme dokusu, sosyo-ekonomik yapısı ve kent karakteri üzerinde yarattığı etkileri Seyrek Mahallesi örneği üzerinden tartışılmıştır. Bu çalışma aynı zamanda kent çeperinin dönüşümüne ilişkin envanter oluşturmuştur.

Abstract:
Increasing urbanization and the increase in the demand for settlement in urban areas create pressure for construction in the urban peripheries and rural areas. Therefore, rural areas tend to integrate with urban areas over time. The sprawl of the city towards the urban fringe is the reason for the change in the agricultural and settlement characteristics of the rural settlements. This transformation has been moved to a legal basis with the zoning legislation. Rural settlements, which have become a part of the city, are under the threat of legally losing their unique identity and local characteristics with the law no 6306. This aim of this study is to explain the urbanization of rural areas within the transformation process of urban fringe. It is aimed to reveal the changes occurring in the Seyrek settlement area in urban fringe, the structure that do not conform to the morphological structure of the rural settlements and to draw attention to the lost unique identity of the rural areas.
In this study, the transformation process is examined through urban morphological characteristics of Seyrek settlement, on the basis of typoligical characteristics of the urban tissue and its transformation. Morphological characteristics of urban sprawl in new settlements is examined on the basis of built environment and parcel scale. In this research, the development process of Seyrek settlement is revealed by examining the plans from past to present. Two different morphological areas are analyzed with the land use, transportation, public spaces, building - plot relations, building and plot chracteristics.