Tek kişilik oyun olgusunun Cumhuriyet Dönemi Türk tiyatrosunda yansıması
The Reflection of one man play in the Turkish theatre in the Republic Period
Yazar: ERBİL GÖKTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. HÜLYA NUTKU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sahne Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1999
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Oyunlar = Games ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro oyunları = Theater plays ; Türk tiyatrosu = Turkish theatre

Özet:
Türkiye'de özellikle 1980 yılından sonra gündeme gelen, "tek kişilik oyunlar" üzerinde, hem toplumbilimsel hem de tiyatro sanatının verileri açısından inceleme yapılması gerekmektedir. Çünkü günümüzde hemen tüm tiyatrolarda, bu türün çeşitli örneklerine rastladığımız gibi, tek başına, bir tiyatroya bağlı olmadan da çoğu kişilerin bu işe kalkıştığını görülmektedir. Bunun nedenlerinin başında, ekonomik ve toplumsal açıdan geçirilen olumsuz değişiklikler gelir. Bu olumsuzlukların tiyatroya yansımayacağı düşünülemez. Bu ortamda tiyatrolar, yeni arayışlara girmişler, tiyatroyu ayakta tutacak, fazla gider gerektirmeyen "yapımlara" yönelmişlerdir. Bir de bunu ortaya çıkaran usta oyuncunun seyircisiyle bire bir kurduğu alışverişinde, seyircinin beğendiği usta oyuncuyu sahnede "tek başına" izlemesi ayrı bîr keyiftir. 1980' den sonra "tek kişilik oyunlar"ın çeşitli biçimler altında çoğaldığını görüyoruz. Bu biçimleri varolan örnekler ışığında üç ana başlık altında toplayabilirim: Bunların iıki, bu açıdan bazı aksaklıkları içerse de "oyun" vt-, "tiyatro" ölçütlerine uygun olarak yazılmış olan "tek kişilik oyunlaradır. Bunların arasına, Dramatik ya da Açık Biçim tiyatro anlayışlarının etkisinde olan oyunlar, geleneksel meddahlıktan yararlanılarak yazılmış oyunlar ve "anlatıya dayanan oyunlar da girmektedir. İkincisi "yazınsal ya da tiyatro yapıtlarından oluşturulmuş kolajlardır". Üçüncüsü ise "stand-up" türü gösterilerdir. Günümüz genç seyircisinin çok fazla ilgi gösterdiği bu tür, kuşkusuz "oyun" ve "tiyatro" ölçütlerine uymamaktadır. Ancak sahnede tek kişi olduğu için ve netleştirilmesi gerektiğinden inceleme kapsamına alınmıştır. Bu saydığımız türlerin Türkiye'deki tamamına yakın örneğine değinilmiştir. Tek kişilik oyun olgusunu iyice netleştirmek adına, beş değişik örnek ayrıntılı olarak incelenmiştir. Ayrıca geleneksel meddah türünün, çağdaş anlamda ele alınıp bir senteze gidilmesinin gerekliliği görülmüştür. 1970'Ierde bu alanda yapılmış birkaç çalışmanın arkasının gelmeyişi üzücüdür. Bunun aşılması gerekmektedir. Tek kişilik oyunlar, günümüz Türk tiyatrosunda çeşitli zorunluluklar sonucu çoğalsalar da, asıl işlevlerini sanatsal açıdan bir gelişimi getirdiklerinde gerçekleştireceklerdir.

Abstract:
It is today required that both sociologically and theatrically a survey be carried out on one-man-plays, which came to the fore in Türkiye especially after 1980. For it is common that almost all theatres employ various examples of this genre and that many artists attempt to fulfil this alone, independent of any theatre. Of the reasons for this, the most outstanding is the changes in fields of economy and social life. It is inevitable that these changes shaîl be reflected to the stage. Theatres have begun to seek for something new and tended towards new productions with less expense or outcome in these conditions. Moreover, it is a somewhat different joy for the audience to see their favourite actor on the stage alone, accompanied by that actor's man-to-man contact and dialogue with the audience. It appears that one-man-plays have proliferated in various forms since 1980. These forms can be gathered under three main titles, considering the existing examples. The first is one-man-plays, which are written in accordance with the criteria of 'play' and 'theatre' despite with some deficiencies in this respect. The plays influenced by Dramatic and Open Structure understandings, the plays which are written making use of the traditional 'meddah' and 'narrative plays' can be regarded in this group. The second is the compilations of 'literary' or 'theatrical' works. And the third is the 'stand-up shows'. Mostly favoured by today's audience, this form of course does not fit the criteria of 'play' and 'theatre'. But we have involved it in the scope of our study as there is one person on the stage. We have mentioned almost all of the examples of these forms in Türkiye. Five different examples have been analysed in details for the purpose of clarifying this concept of one-man- play. Also it has been realised that the form of 'meddah' coming from the tradition has to be analysed to make out a synthesis. It is saddening not to see the continuation of a few studies which were carried out in this field in 1970s. This has to be solved. Though one-man-plays proliferate in today's Turkish theatre because of some necessities, they will fulfil their main functions only when they reach an artistic dimension and development.