Geç Osmanlı'da turizmin kurumsallaşması: Şehir rehberleri, pasaport işlemleri ve otellere dair düzenlemeler
In the late Ottoman Istanbul, as well as the regulations and official documents on tourist guidance, passport and visa procedures and hotel management
Yazar: İLHAN ÖZTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. FATMA TUNÇ YAŞAR
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İnsan ve Toplum Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı topraklarında da kitlesel turizm faaliyetleri Sanayi
Devrimi sonrası hızlanmıştır. Özellikle ulaşım ve iletişim imkanlarının kolaylaşması
turizmin gelişmesine önemli katkı sağlamıştır. Devletin başkenti İstanbul'un
demiryolu ile Avrupa'ya bağlanması başta İstanbul olmak üzere Osmanlı topraklarına
turistlerin daha kolay ulaşmasını sağlamıştır. Bu ziyaretler sırasında ve akabinde
ortaya çıkan sorunlar bu alanda yeni düzenlemelerin yapılmasını zorunlu kılmıştır.
Osmanlı Devleti, turist-ziyaretçilerin hoşnut olarak ülkelerine geri dönmesi,
ziyaretlerin denetimi ve kontrol altında tutulması, ziyaret edilen mekanların
düzenlenmesi ve korunması, güvenliğin sağlanması ve ülke imajının zarar görmemesi
gibi saiklerle bir takım hukuki düzenlemeler yapmıştır. Bu çalışmada son dönem
Osmanlı İstanbul'unda yoğunlaşan turizm hareketleriyle beraber turist rehberliği,
pasaport ve vize işlemleri ile otelcilikle ilgili nizamnameler ve düzenlemeler; bu
düzenlemelerin ortaya çıkmasına sebep olan olaylar ve turizmin alt dallarıyla birlikte
kurumsallaşmasına giden süreç ele alınmaktadır. Osmanlı Devleti'nin turist algısı ve
ziyaretlere bakış açısı, yeni bir meslek olarak turist rehberliğin ortaya çıkış süreci,
turist rehberlerinin yol açtığı ya da turist rehberlerinin mağdur olduğu sorunlar ele
alınmakta, Osmanlı Devleti'nin yeni tanıştığı bu sektördeki sorunlara bulduğu
çözümler ve benzer sorunların yaşanmaması için aldığı tedbirler tartışılmaktadır.
Osmanlı siyasi otoritelerinin bu sorunların çözümünde ilham aldıkları referans
kaynakları, izledikleri yollar ve alınan tedbirlerin nasıl uygulandığı irdelenmektedir.
Bu bağlamda, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde yer alan nizamnameler
ve bu nizamnamelerin uygulanması sırasında ortaya çıkan sorunların yansıdığı
belgeler, ülkeye gelen seyyahların tecrübelerini yazdıkları seyahatnameler ve dönemin
şehir rehberleri incelenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı, turizm, turist rehberi, tercüman, seyyah, pasaport, otel,
konaklama, pansiyon

Abstract:
As in the rest of the world, mass tourism activities in the Ottoman lands accelerated
after the Industrial Revolution. Especially the facilitation of transportation and
communication contributed significantly to the development of tourism. The
connection of Istanbul, the capital of the State, to Europe by railroad enabled tourists
to reach the Ottoman lands, especially Istanbul, more easily. The problems that
emerged during and after these visits necessitated new regulations in this field. The
Ottoman Empire introduced several legal arrangements with the motives such as the
return of tourists-visitors to their countries with satisfaction, supervision and control
of the visits, regulation and protection of the visited places, ensuring security and
preventing damage to the country's image. This study examines the intensifying
tourism movements in late Ottoman Istanbul, as well as the regulations and official
documents on tourist guidance, passport and visa procedures, and hotel management;
the events that led to the emergence of these regulations and the process leading to the
institutionalization of tourism with its sub-branches. This thesis discusses the Ottoman
State's perception of tourists and its perspective on visits, the emergence of tourist
guiding as a new profession, the problems caused by tourist guides or victimized by
tourist guides, the solutions found by the Ottoman State to the problems in this newly
introduced sector and the measures taken to prevent similar problems. The sources of
reference from which the Ottoman political authorities drew inspiration for solving
these problems, the paths they followed and how the measures taken were
implemented are analyzed. In this context, the documents in the Ottoman Archives of
the Presidency of State Archives that reflect the regulations and the problems that arose
during the implementation of these regulations, the travelogues in which travelers
wrote about their experiences and the city guides of the period are examined.
Keywords: Ottoman, tourism, tourist guide, translator, traveler, passport, hotel, ac-
commodation, pension