Osmanlı dönemi İzmir'inde müslüman cemaatin sosyo-ekonomik olanakları ile cami mimarisinin gelişimi arasındaki ilişkiler, 17. - 20. yüzyıl
Interrelations between socio-economic potentials of the muslim community and the evolution of mosque architecture in Ottoman İzmir, 17th - 20th centuries
Yazar: HALİL İBRAHİM ALPASLAN
Danışman: DOÇ. DR. EMEL KAYIN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yapılı çevrenin onu üreten toplumların sosyo-ekonomik olanaklarından bağımsız olmadığı temel kabulüyle genelde mimariye özelde Osmanlı döneminde İzmir'de inşa edilen cami mimarisinin gelişimine odaklanan bu çalışmada 17. – 20. yüzyılları kapsayan dönemdeki sosyo-ekonomik değişimlerin mimariye yansımaları irdelenmiştir. Üç yüzyıllık süreç incelendiğinde, söz konusu camileri inşa eden İzmir'deki Müslüman cemaatin sosyo-ekonomik olanaklarında ve kentteki konumlarında önemli değişimlerin gerçekleştiği tespit edilmiştir. İzmir'in özellikle dış ticaret alanındaki hızlı gelişimine eklemlenmekte güçlük çeken cemaat sürekli olarak gayrimüslimlerin gerisinde kalmış, sosyal ve ekonomik olanaklarını kaybetmiştir. Bu gelişmenin, özellikle geleneksel toplumlarda,  işlevsel oldukları kadar temsiliyet ve örgütlenme açısından da önemli odaklar olan ibadet yapıları üzerine yansımaları gözlenebilmektedir. Bu yansımalar çalışma kapsamında konumlanma ve biçimlenme başlıkları altında iki düzeyde takip edilmiş ve bu iki düzeydeki etkilerin farklılaştığı sonucuna ulaşılmıştır. Konumlanma bağlamında kentsel gelişime ve cemaatin azalan sosyo-ekonomik olanaklarına koşut olarak cami inşaatlarının merkezi bölgeden çeper bölgelere doğru kaydığı tespit edilmiş, biçimlenme bağlamında ise ilişkinin daha farklı kurulduğu anlaşılmıştır. İncelenen üç yüzyıl boyunca her dönemde nitelik olarak üstün örneklere rastlanmış ve bu bağlamda çizgisel bir gelişmeden ya da zamansal yoğunlaşmadan söz etmenin güç olacağı anlaşılmıştır. Nitelikli camilerin ortaya çıkmasını sağlayan varlıklı banilerin zaman içinde değişen yoğunluklarda da olsa cemaat içinde her dönem bulunmasının bu homojenliğe yol açtığı düşünülmektedir.

Abstract:
This present research contributes focusing on mosque architecture in Ottoman Izmir between 17th and 20th centuries. The study reveals that, in the studied period the socio-economic conditions of the Muslim community in Izmir due to its increased disadvantages in the commercial life of the city. The Muslim community started to have difficulties to be an active part of foreign trade in the city and fell behind the non-Muslim communities, Rums, Armenians and Jews. This descent in socio-economic life affects also architecture and exclusively mosque architecture, which symbolized the power of the Muslim community in early times. This study attempts to consider this relation in two levels; location and embodiment. After a re-reading of Muslim communities' conditions and architecture of mosques, it came across that the relation is not same between the socio-economic conditions in these two levels. In terms of location, there are strong relations between the mosques and the communities' conditions.  In 17th century, when the community was dominant on city government and trade, mosques were built in the most expensive and popular locations in the middle of the market area. In following centuries no mosques comparable to these central mosques were built due to weakness of the general socio-economic condition of the community. However in terms of quality and embodiment of mosques, such a parallelism as in the location case has not been observed. All these later mosques in the periphery were deliberately built by a rich or respectable founder. It has been found out that, there were always rich and prestigious families and individuals, even when the majority in the Muslim community was living in simple conditions. Thanks to these exceptional donors, who existed all through these centuries, a comparably monumental and architecturally significant mosque architecture always existed in Izmir.