Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'ân'ı özelinde Hz. Peygambere (S.A.S.) özgü hüküm içeren âyetlerin mukâyeseli değerlendirmesi
A comparative evaluation of the verses containing special provisions to the Prophet (PBUH) in Cesssâs' interpretation of Ahkâmu'l-Qur'ân
Yazar: ESİN AKTEPE
Danışman: PROF. DR. MERTER RAHMİ TELKENAROĞLU
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Yüce Allah insanoğlunu ahsen-i takvim suretinde yaratıp imtihan için dünyaya göndermiştir. Kendisine halife olarak seçtiği insanı dünyada kendi başına bırakmamış, ebedî mutluluğun yolunu göstermeleri için onlara yine kendi içlerinden elçiler göndermiştir. Tebliğ vazifesini yerine getirirken karşılaştıkları güçlüklere karşı onlara mucizelerle destek sağlamıştır. Son peygamber olarak gönderdiği Hz. Muhammed'e (s.a.s) de sorumlulukları yanında bazı ayrıcalıklar da vermiştir. Bu üstünlük ve faziletlere ait Kur'an'da ve Sünnette pek çok deliller bulunmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s) de hadislerinde, bazı fiillerin sadece kendine mahsus olduğunu bildirmiştir. Hz. Peygamber'e (s.a.s) has olan bu üstünlüklere İslam âlimleri "hasâis" ismini vermişlerdir. Bu üstünlükler hadis, siyer ve şemâil kitaplarında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Bu çalışmamızda önemli İslam fıkıh kaynaklarından olan ve ahkâm âyetlerinde referans gösterilen Ebu Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî el-Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'an tefsirindeki Hasâisu'n-Nebî ile ilgili âyetleri tespit ettik. Bu tespit ettiğimiz âyetleri diğer müfessirlerin yorumlarıyla mukayese yaparak Hz. Muhammed'e (s.a.s) özel olan bu hükümlerin hikmetini belirledik. Tezimizde Ebû Bekir el-Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'an özelinde Hz. Peygamber'e (s.a.s) özgü hüküm içeren âyetlerin mukayeseli değerlendirmesi ele alındı. Üç ana bölüm olarak hazırladığımız tezimizin birinci bölümünde Cessâs'ın hayatı, yaşadığı dönem, şahsiyeti, ilmî kişiliği, hocaları, öğrencileri ve eserleri hakkında bilgi verildi. Tezimizin ana konusunu oluşturan Ahkâmu'l-Kur'an isimli eserin özelliklerinden, kaynaklarından, âyetleri tefsir ederken Cessâs'ın izlediği yoldan bahsedildi. İkinci bölümde hasâisle ilgili bilgi verildi.  Hasâisle yakın ilgisi olan delâil, fezâil, mu'cizât ve şemâil kavramları açıklandı. Hasâisin ortaya çıkışı, hasâisle ilgili eserlerden bahsedilerek hasâis müelliflerince gruplandırılan Hz. Peygamber'e (s.a.s) has olan İlahî hükümlere yer verildi. Tezimizin esas kısmını teşkil eden üçüncü bölümde ise, Hz. Peygamber'e (s.a.s) has kılınan âyetlerden Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'an tefsirine aldığı âyetler tespit edilerek sadece bu âyetler tefsir edildi. Hz. Peygamber'in (s.a.s) hilm sahibi insanlarla meşveret etmesi, Hz. Peygamber (s.a.s) içlerindeyken bir topluluğa azap edilmemesi, ganimetlerin taksimi, teheccüd namazı, Hz. Peygamber'e (s.a.s) saygı gösterilmesi, tahyir, eşlerinin amellerinin iki katıyla karşılık bulacağı, Hz. Peygamber'e (s.a.s) helal kılınan kadınlar, eşleri arasında taksimatta hür olması, başka kadınlarla evlenmesinin yasaklanması, kötülüğü en uygun şekilde bertaraf etmesi konuları önce Cessâs'ın Ahkâmu'l-Kur'an tefsirinden, sonra da diğer tefsir kitaplarından incelendi. Zaman zaman Hz. Peygamber (s.a.s) hakkında yapılan farklı yorumlamalara ve yanlış düşüncelere bu âyetlerle cevap verildi. Hz. Peygamber'in (s.a.s) daha doğru tanınmasına çalışıldı.

Anahtar Kelimeler: Ahsen-i Takvim, Tebliğ, Hasâis, Şemâil, Mukayese, Cessâs.

Abstract:
Allah Almighty has created mankind in the form of Ahsen-i calendar and sent them to the world for testing. He did not leave the human beings whom He chose as His caliphs alone in the world, but sent messengers from among themselves to show them the way to eternal happiness. He supported them with miracles against the difficulties they encountered while fulfilling their mission of preaching. The Prophet Muhammad (s.a.s), whom He sent as the last prophet, was given some privileges as well as responsibilities. There are many evidences in the Qur'an and Sunnah for these superiorities and virtues. The Prophet (s.a.s.) also stated in his hadiths that some actions are unique to him. Islamic scholars have named these excellences unique to the Prophet (s.a.s) as 'hasâis'. These virtues are described in detail in hadith, siyar and shamāil books. In this study, we have identified the verses related to Hasâis al-Nabî in Abu Bakr Ahmad b. 'Ali al-Razi al-Jassas' Ahkâm al-Qur'an, which is one of the important Islamic jurisprudence sources and referenced in the ahkam verses. By comparing these verses with the interpretations of other commentators, we have determined the wisdom of these provisions that are specific to the Prophet Muhammad (pbuh). In our thesis, the comparative evaluation of the verses containing provisions specific to the Prophet Muhammad (pbuh) in Abu Bakr al-Jessās' Ahkām al-Qur'an was discussed. In the first part of our thesis, which we prepared as three main chapters, information was given about al-Jessās' life, the period he lived in, his personality, his scholarly personality, his teachers, his students and his works. The main subject of our thesis, Ahkām al-Qur'an, was mentioned about its characteristics, its sources, and the path that al-Jessās followed while exegeting the verses. In the second chapter, information about hasā'is was given.  The concepts of delâil, fezâil, mu'jizât and shamâil, which are closely related to hasâis, were explained. The emergence of hasā'is, the works related to hasā'is, and the Divine judgements specific to the Prophet (s.a.s) grouped by the authors of hasā'is were mentioned. In the third chapter, which constitutes the main part of our thesis, the verses that were special to the Prophet (pbuh) that al-Jassas included in his exegesis of Ahkām al-Qur'an were identified and only these verses were exegeted. The Prophet's (s.a.w) consultation with the people of wisdom, not tormenting a community when the Prophet (s.a.w) is among them, the division of booty, the tahajjud prayer, showing respect to the Prophet (s.a.w), tahyir, that his wives' deeds will be rewarded with a double reward, and that the Prophet (s.a.w) will be rewarded with a double reward. The women who were made lawful for the Prophet (pbuh), his freedom in the division between his wives, the prohibition of marrying other women, and the most appropriate way of eliminating evil were analysed first from al-Jassas' commentary on Ahkām al-Qur'an and then from other tafsir books. From time to time, different interpretations and wrong ideas about the Prophet (s.a.s) were answered with these verses. The Prophet (pbuh) was tried to be recognised more accurately.

Keywords: Ahsen-i Takvim, Prophethood, Khasais, Shama'il, Comparison, Jassas