Mukaddimetü'l-edeb'in söz varlığının Altay Türkçesinde görünümü /
Yazar: MURAT KAĞAN ATALAY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH ELCAN
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Mukaddimetü'l-Edeb, XII. yüzyılın başlarında yazılmış olan, yazıldığı dönemin dili ve söz varlığı hakkında bilgi edinmemize yardımcı olan bir sözlüktür. Eser gerek dil özellikleri ve gerekse söz zenginliği konusunda derin değerler taşır. Eserde yer alan ve o dönemin söz varlığını oluşturan birçok sözcük günümüze kadar gelmiştir. Türk dili, tarih boyunca Türkologlar ve araştırmacılar tarafından çeşitli dönemlere ve lehçelere ayrılmıştır. Çağdaş Türk lehçelerinden bir tanesi olan Altay Türkçesi; dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan Altay Türklerinin yazı dildir. Altay Türkleri, Güney Sibirya bölgesinde Altay Dağlarında yaşayan bir Türk topluluğudur. Türkçe geçmişten bugüne değin dünya üzerinde geniş bir coğrafyaya hitap edebilmiş büyük dillerden biridir. Mukaddimetü'l-Edeb ile ilgili çalışmaların az olduğu, özellikle Mukaddimetü'l-Edeb'in diğer dillerdeki görünümüyle, söz varlığıyla ilgili çalışmaların çok daha az sayıda olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu eserin yalnızca bir lügat olmadığı, aynı zamanda yazıldığı dönemin diliyle yani Harezm Türkçesinin söz varlığını gözler önüne serdiği de unutulmamalıdır. Çalışmada öncelikle Mukaddimetü'l-Edeb'e ve eser ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. Akabinde Altay Türkleri, Altay Türklerinin demografik yapısı, dilleri ve Altay Türklerinin boyları aktarılmıştır. Çalışmanın inceleme kısmında Mukaddimetü'l-Edeb ve Altayca Türkçe Sözlükteki sözcükler karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Karşılaştırma dört bölümden müteşekkildir. Birinci bölümde fonetik ve anlam bakımından aynen devam eden kelimeler; ikinci bölümde fonetiği değişmiş anlamı değişmemiş kelimeler; üçüncü bölümde fonetiği aynı, anlamı değişmiş kelimeler ve dördüncü bölümde hem fonetiği hem anlamı değişmiş kelimeler incelenmiştir. Fonetik değişimlerin yanında sözcüklerdeki anlamsal değişimler de aktarılarak Altay Türkçesi içerisinde Mukaddimetü'l-Edeb'in söz varlığının ne oranda mevcut olduğu gösterilmiştir.

Abstract:
Mukaddimetül Edeb is a dictionary written at the beginning of the 19th century that helps us to obtain information about the language and vocabulary of the period in which it was written. The work has deep values in terms of both its linguistic features and its lexical richness. Many words in the work that constitute the vocabulary of that period have survived to the present day. The Turkish language has been divided into various periods and dialects by Turkologists and researchers throughout history. Altai Turkish, one of the modern Turkish dialects; ıt is the language spoken by the Altai Turks, whose language and culture are in danger of extinction. Altai Turks are a Turkish community living in the Altai Mountains in the Southern Siberia region. Turkish is one of the great languages that has been able to appeal to a wide geography in the world from past to present. It has been determined that studies on Mukaddimetül Edeb are few, and especially studies on the appearance of Mukaddimetül Edeb in other languages and its vocabulary are much less numerous. It should not be forgotten that the work in question is not only a dictionary but also reveals the vocabulary of the language of the period in which it was written, that is, Khwarezmian Turkish. In the study, firstly, Mukaddimetül Edeb and information about the work are included. Subsequently, the Altai Turks, the demographic structure of the Altai Turks, their language and the tribes of the Altai Turks are explained. In the analysis part of the study, the words in Mukaddimetül Edeb and Altai- Turkish dictionary were discussed comparatively. The comparison consists of four parts. In the first parts, words that remain the same in terms of phonetics and meaning; in the second part, words whose phonetics have changed but whose meaning has not changed. In the third section, words with the same phonetics but different meanings were examined; and in the fourth section words with both same phonetics and meanings were examined. In addition to phonetics changes, semantic changes in words are also conveyed and it is shown to what extent the vocabulary of Mukaddimetül Edeb exists in Altai Turkish.