Çoklu Hiyerarşi Modeli çerçevesinde devrim sonrası İran dış politikası (1979-1997)
Post-revolution Iranian foreign policy within the framework of Multiple Hierarchy Model (1979-1997)
Yazar: EMİNE ATEŞ TAN
Danışman: PROF. DR. A. RAUF VERSAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Güç geçişkenleri kuramı = Power transitivity theory ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; İran = Iran ; İran Devrimi = Iran Revolution

Özet:
İran, sadece bölgedeki değil, uluslararası sistem üzerindeki gelişmeleri
yakından takip eden; uluslararası sistemi etkileme kapasitesine sahip aktörlerin
bölgedeki dengeleri kendi aleyhine çevirecek baskın normlarına karşı çıkma
motivasyonuna sahip, uluslararası ilişkilerde önemli bir aktördür. İran'ın bulunduğu
coğrafya hem bölge devletlerinin hem de uluslararası birçok aktörün güç ve çatışma
merkezi olmuştur. 1979-1997 yılları arası İran dış politikasında önemli kırılma
noktalarının yaşandığı dönemi ele alan bu çalışma, söz konusu dönemde Ayetullah
Ruhullah Musavi Humeyni ve Ali Ekber Haşimi Rafsancani iktidarları süresince nasıl
bir dış politika çizgisi izlendiğini, bu çizginin gidişatını değiştiren parametreleri
çözmeyi amaç edinmiştir. İran'ın dış politikasını bu anlamda analiz etme çabası içinde
olan çalışma, 'güç' olgusunun devletler arası ilişkileri anlamanın değerli anahtarlardan
biri olduğunu ve onu merkezine alan bir teoriden yola çıkmanın uygun olduğunu
düşünmüştür. Bu noktada, güç olgusundan hareket eden uluslararası ilişkilerde hakim
konumda bulunan teorilerden ziyade; uluslararası sistemi bir bütün olarak değil,
bölgesel bazda ele alarak içerden bir bakış sağlayacak Güç Geçiş Teorisi üzerine
temellendirilen Çoklu Hiyerarşi Modeli çerçevesinde ilerlemiştir. Bu kapsamda İran
dış politikasını Çoklu Hiyerarşi Modeli'nin dayandığı parametreler ışığında ilk kez ele
alarak kendi alanında özgün bir çalışma yaratmaya, literatüre katkı sağlamaya
çalışmıştır. Özellikle Çoklu Hiyerarşi Modeli'nin devletlerin sahip olduğu ekonomik
ve askeri güç avantajını uluslararası sistemden duyulan memnuniyet düzeyi ile
ilişkilendirerek, dış politikada çatışmacı ve uzlaşmacı yaklaşımların hangi şartlar
altında ortaya çıkabileceği üzerine odaklanması çalışmanın teorik çerçevesini
oluşturmasına imkân sağlamıştır. Bir başka ifade ile teorinin odak noktası, söz konusu
dönem için İran'ın uluslararası sistem memnuniyetsizliğinin tüm dış politika
yaklaşımlarında saklı olduğunu, ancak dile getirme tonunun değişiklik gösterdiğini
savunan; ekonomik ile askeri güç parametrelerinde artış ve azalışa bağlı olarak daha
çatışmacı veya daha uzlaşmacı politikalara yöneldiğini ileri süren çalışma açısından,
teorinin açıklayıcılık gücünün yüksekliğinin bir işareti olarak kabul edilmektedir.

Abstract:
Iran is an important actor in international relations that not only follows the regional developments but also the developments on international systems. It has the motivation to resist against the dominant norms of actors that have the capacity to affect international systems and shift the balances against itself in the region. The geography of Iran has been a center of conflict and power struggles for both the states in the region and the international ones. Focusing on the period of 1979-1997 where a lot of critical events took place in Iran's foreign policy, this study aims to elaborate on the foreign policy which was followed by Ayatollah Ruhollah Musavi Khomeini and Ali Akbar Hashemi Rafsanjani administrations in the relevant timeframe and the parameters that changed the trajectory of the course of events. Aiming to analyze the foreign policy of Iran in this framework, this study believes that the concept of 'power' is a key factor in terms of understanding the relations between states and it is suitable to base itself on a theory that puts it in the center. At this point, rather than the dominant theories in international relations that are based on the concept of power, the study follows the framework of the multiple hierarchy model based on the power transition theory, which provides an inside look by discussing the international system not as a whole but on a regional basis. In that sense, it tries to become a unique study in its field and contribute to the literature by discussing the foreign policy of Iran in the light of the parameters of the multiple hierarchy model for the first time. Multiple hierarchy model's focus on the conditions under which confrontational and compromising approaches can emerge in foreign policy by associating the economic and military power advantage of the states with the level of satisfaction with the international system particularly enabled to set up the theoretical framework of this study. In other words, the focus of the theory argues that for the mentioned time period, the dissatisfaction of Iran with international systems lies in all of its foreign policy approaches, however its manners of expressing it change according to increase and decreases in its economic and military power, directing the country to follow more confrontational or compromising politics, which is accepted as a sign of the explanatory power the theory.