Türkiye Selçuklu Devleti tarihinde İlhanlı Valisi Tâceddin Mu'tez ve dönemi
Ilkhanid governor Taceddin Mu'tez and his period in the history of Turkey Seljuks State
Yazar: ÇAĞDAŞ KURT
Danışman: PROF. DR. İLHAN ERDEM
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Hülagü Dönemi = Hülagu Period ; Mevlana Celaleddin-i Rumi = Mevlana Celaleddin-i Rumi ; Moğollar = Mongoşs ; Pervane Mu'inü'd-Din Süleyman = Pervane Mu'inü'd-Din Süleyman ; Selçuklular = Seljuks ; Taceddin Mu'tez = Taceddin Mu'tez ; İlhanlı Devleti = Ilkhanid State ; İlhanlılar = Ilkhans ; İzzeddin Keykavus II = Izzeddin Keykavus II

Özet:
Türkiye Selçuklu Devleti 1243 yılında Moğol yüksek hâkimiyetine girmiş ve Moğollara
yıllık olarak belirli bir miktarda vergi ödemeyi de kabul etmişti. Bununla beraber dönemin
maharetli Selçuklu devlet adamları ısrarlı diplomatik girişimleriyle bir süre için ülkede Moğol
tahakkümünü asgari ölçüde tutmayı başarmışlardı. Bilhassa Moğolların İran'daki askeri
valilerinin Anadolu'ya gönderdikleri vergi memurlarının faaliyetleri çeşitli girişimlerle
engelleniyordu. Ancak bu durum Hülegü'nün Kaanlık merkezi tarafından bölgeye İlhan tayin
edilmesiyle değişecektir.
1256'da İran'a gelen Hülegü süratle devletini teşkilatlandırma işine girişip 1258'de
kendini Yakın Doğu'nun hâkimi ilan ettiği sırada Türkiye Selçuklularını da kendine tabii
kılmıştı. Kendi egemenli altındaki bölgelerde daha iyi bir kontrol sağlayabilmek için gerekli
mali-idari reformları gerçekleştirmişti. 1260 yılında Hülegü tarafından Anadolu'ya vergi
memuru olarak gönderilen Tâceddin Mu'tez, 1262 yılında İlhanlı yanlısı Selçuklu devlet
adamlarının desteklediği IV. Kılıç Arslan'ın tahta oturmasıyla birlikte, Anadolu'da kalıcı
olarak görevini sürdürmeye başlamıştır.
1262-1277 yılları arasında Türkiye Selçuklu ülkesinde İlhanlıların en yüksek sivil
memuru olarak bulunan Tâceddin Mu'tez Aksaray'a yerleşerek İlhanlılar'a ödenmesi gereken
vergilerin takibini yapmaktaydı. Aynı zamanda onun Aksaray'daki mali-idari merkezi,
Selçuklu idarecilerinin İlhanlılar katına ilettiği talep ve isteklerin gerçekleştirilebilmesi için bir
teyit mekanizması görevi görüyordu. II. İzzeddin Keykavus'un tahtan temelli olarak
uzaklaştırılmasıyla oluşmuş mevut düzenin sürdürülebilmesi için Selçuklu devlet adamlarıyla
sıkı ilişkiler kuran Tâceddin Mu'tez, kaynaklarda "Pervane Dönemi" olarak zikredilen dönemin
kilit isimlerinden biridir. Müineddin Süleyman Pervane'ye büyük destek vermiş; İzzeddin
Keykavus'un tahtan uzaklaştırılmasında ve Kılıç Arslan'ın öldürülmesi hadisesinde büyük bir
rol oynamış; Türkiye Selçuklularının siyasi hayatında oldukça etkili olmuştur.
Tâceddin Mu'tez Türkiye Selçuklu Devleti'nde oldukça etkili bir şahsiyet olmasına
karşılık, Selçuklu Devleti onun döneminde mali-idari anlamda muhtariyetini korumayı
sürdürdü. Tâceddin Mu'tez'in İlhanlı mali sistemini Selçuklu ülkesinde uyguladığına veya
istifa makamına doğrudan müdahale ettiğine dair kaynaklarda açık bir ibare yoktur. O
Moğollar'a ödenecek vergilerin nezaretini yapıyor ve Anadolu'daki idarecilerle uyum içinde
hareket ediyordu. Dönemin birçok Selçuklu devlet adamı gibi o da Anadolu'daki tasavvuf
önderlerinden Mevlâna ile sıkı ilişkiler kurarak birçok hayır faaliyeti gerçekleştirmişti.
Tâceddin Mu'tez'in Selçuklu ümerası ile kurduğu yakınlık Baybars'ın Anadolu harekâtı
esnasında onun da Selçuklu devlet adamlarıyla beraber Moğol askeri valileri tarafından
gözaltında tutulmasına neden olmuştur.
1277 yılında Tâceddin Mu'tez ve Müineddin Süleyman'ın ölümünden sonra
Anadolu'daki mevcut düzen bozulmaya başlayacaktır. İlerleyen yıllarda Türkiye Selçuklu
Devleti üzerinde Moğol tahakkümü giderek artacak, Selçuklu ülkesinde mali idare doğrudan
İran'dan atanan valilerce düzenlenecek ve yönetilecektir.

Abstract:
Turkey Seljuk State in 1243 came under Mongol domination and the State had agreed
to be a certain amount of annual tax payment to the Mongols. However, the talented Seljuk
statesmen of the period managed to keep the Mongol domination in the country at a minimum
level for a while with their insistent diplomatic initiatives. Especially the activities of the tax
officials sent to Anatolia by the military governors of the Mongols in Iran were prevented by
various initiatives. However, this situation will change with the arrival of Hülegü, who was
appointed as Ilkhan by the Kagan.
When Hülegü came to Iran in 1256, he began to organize his state and declared himself
the ruler of the Near East in 1258. In the same year Turkey Seljuk State accepted domination
of Hülegü. Ilkhan Hülegü had carried out the necessary financial and administrative reforms to
achieve better control in the regions under his rule. Taceddin Mutez was sent to Anatolia by
Hülegü as a tax officer in 1260. When Kılıç Arslan IV, who was supported by the pro-Ilkhans
Seljuk statesmen, took the throne in Konya, Taceddin Mutez's position in Anatolia became
permanent.
Taceddin Mutez has served as the highest civil agent of Ilkhanate between the years
1262-1277 in the Turkey Seljuk State. He settled in Aksaray and followed up the taxes that had
to be paid to the Ilkhanians during this period, At the same time, his financial-administrative
center in Aksaray served as a confirmation mechanism to fulfill the demands and requests
conveyed by the Seljuk administrators to the Ilkhanids. Taceddin Mutez, who established close
relations with the Seljuk statesmen in order to maintain the current order formed by the removal
of Izzeddin Keykavus II from the throne, was one of the key figures of the period referred to as
the "Pervane Period". He has a major role in the dethrone of İzzeddin Keykavus II and the
murder of Kılıç Arslan IV. He was quite effective in the political life of Turkey Seljuks State.
Although Taceddin Mutez was a very influential person in the Turkey Seljuk State,
Seljuks continued to maintain its financial and administrative autonomy during his period.
There is no clear expression in the sources that Taceddin Mutez implemented the Ilkhanid
financial system in the Seljuk country or directly intervened in the ministry of finance (Dîvânı İstîfâ). He oversaw the taxes payable to the Mongols and acted in harmony with the statesmen
of Seljuk. Like many Seljuk statesmen of the period, he established close relations with
Mevlana, one of the leaders of Sufism in Anatolia. He carried out many charity activities. So
much so that Taceddin Mutez's closeness established with the Seljuk statesmen, led to the
detention of his by the Mongolian military governors along with the Seljuk statesmen in the
course of Anatolian campaign of Baybars.
After death of Taceddin Mutez and Muineddin Suleyman in 1277, the current order in
Anatolia will begin to deteriorate. In the following years, the Mongol domination on the Turkey
Seljuk State gradually increased and the financial administration of the country was directly
administered by the governors appointed from Iran.