İştip'te Âyanlık: Nazırzâde Ailesi
Âyanship in Shtip: The Nazırzâde Family
Yazar: ELİF PEHLİVAN
Danışman: PROF. DR. AŞKIN KOYUNCU
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Ayanlık = Ayanlık ; Balkanlar = Balkans ; Makedonya-İştib = Macedonian-İstib ; Nazırzade Ailesi = Nazırzade Family ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Rumeli = Rumelia

Özet:
Doğu ve Batı arasında uzanan Rumeli toprakları, tarihte stratejik konumu itibari ile
ön plana çıkmış ve tarihsel süreçte pek çok istila ve egemenlik mücadelesine sahne olmuştur.
Bu sebeple bünyesinde pek çok etnik ve dinsel unsura ev sahipliği yapmıştır. Bu durum
Rumeli'yi bir kültür ve medeniyet mozaiğine dönüştürmüştür. Eski yerleşim merkezlerinden
biri olan İştip, 1382 yılında Osmanlı egemenliğine girmiştir. Osmanlı Devleti, Rumeli'de
fethettiği topraklarda hâkimiyetini sağlamlaştırmak için tımar sistemini kullanmıştır.
Toprağın denetimi konusu devlet ve özel kesimler arasında sürekli bir mücadeleye
dönüşmüştür. Osmanlı toplum hayatı içerisinde denge unsuru olarak görülen âyanlar, elde
ettiği avantajlar sayesinde giderek zenginleşmeye ve güçlenmeye başlamıştır. Böylece
Osmanlı Devleti'nin hâkim olduğu bölgelerde zaman içinde yerel güçler, toplumda ileri
gelenler, önemli aileler ve hanedanlar ortaya çıkmıştır.

Bu tez çalışmasında İştip şehrinin varlıklı ailelerinden olan Nazırzâdeler
incelenmiştir. Nazırzâde Ailesi, 18. yüzyıl ortalarından itibaren İştip'te önemli bir âyan ailesi
olarak zuhur etmiştir. Aile durumunu Tanzimat sonrasında da muhafaza etmiştir. Tez
çalışmamızda, Nazırzâde Ailesi'nin nasıl güçlendiği, önemli aile üyelerinin kimler olduğu,
nasıl ortaya çıktıkları, servetlerinin kaynağı ve büyüklüğü sorularına cevap aranmıştır.
Ayrıca Nazırzâde Ailesi'nin İştip bölgesindeki âyanlık faaliyetleri, merkezi otorite ve
çevreleri ile olan ilişkileri, çiftlikleşme süreci, askeri, idari ve sosyal konularda üstlendiği
görevler, Osmanlı ve Balkan coğrafyasındaki etkinliği üzerinde durulmuştur. Bunun yanı
sıra, zengin çiftliklere sahip olan ailenin bölgedeki etkinliği, Nazırzâdelerin rakipleriyle ve
devletle olan ilişkileri, mütevazi bir kasaba âyanının Rumeli âyanları içindeki yeri gibi
konular ele alınmıştır. Bu bağlamda Nazırzâde Mehmed Ağa, Ahmed Ağa, Kör Ahmed Ağa,
Ali Ağa'nın âyanlık faaliyetleri yakından incelenmiştir. Ayrıca, Nazırzâde Ailesi'nin, Osmanlı
İştip'inde bıraktığı izler gözden geçirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Balkanlar, Kuzey Makedonya, İştip, Âyan, Nazırzâde Ailesi,
Muhallefât.

Abstract:
The Rumelia, which stretches between the East and the West, has come to the
forefront in history due to its strategic location and has witnessed many invasions and
sovereignty struggles in the historical process. For this reason, Rumelian lands hava hosted
many ethnic and religious elements. This transformed Rumelia into a mosaic of culture and
civilization. Shtip, one of the oldest settlement centers, came under Ottoman rule in 1382.
The Ottoman Empire used the timar system to consolidate its sovereignty in the lands it
conquered in Rumelia. The issue of control of the land turned into a constant struggle
between the state and private sectors. The ayans (notables), who were seen as an element of
balance in Ottoman social life, began to grow richer and more powerful thanks to the
advantages they gained. Thus, over time, local powers, social elites, and important families
and dynasties emerged in the regions dominated by the Ottoman Empire.

In the study, the Nazırzâdes, one of the wealthy families of the city of Shtip, were
examined. The Nazırzâde Family emerged as an important notable family in Shtip in the
middle of the 18th century. The family maintained its status even after the Tanzimat. This
thesis seeks to answer the questions of how the Nazırzâde family became powerful, who the
important family members were, how they came into existence, the source and size of their
wealth. In addition, the activities of the Nazırzâde Family in the region of Shtip, their
relations with the central authority and the other districts, the process of farming, the duties
they assumed in military, administrative and social matters, and their influence in the
Ottoman and Balkan geography were examined. Besides, issues such as the influence of the
family with rich farms in the region, the relations of the Nazırzâdes with the state and their
rivals, and the place of a modest town ayan among the notables of Rumelia were discussed.
In this context, the notable activities of Nazırzâde Mehmed Aga, Ahmed Aga, Kör Ahmed
Aga and Ali Aga were closely examined. The traces left by the Nazırzade Family in Ottoman
Shtip were also analyzed.

Keywords: Balkans, North Macedonia, Shtip, Âyans, Nazırzâde Family, Inheritance
registers.