Kazakistan'da İpek Yolu üzerinde gelişen mimari miras
Arçitectural heritage developing on the Silk Road in Kazakhstan
Yazar: BAGLAN SHORAYEV
Danışman: DOÇ. DR. ALİ KAZIM ÖZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Anıtlar = Monuments ; Anıtsal mimari = Monumental architecture ; Anıtsal yapılar = Monumental buildings ; Eski Çağ = Old Age ; Kazakistan = Kazakhstan ; Kentler = Cities ; Kültürel miras = Cultural heritage ; Mimari miras = Architectural heritage ; Orta Çağ = Middle Ages ; İpek Yolu = Silk Road

Özet:
Bu çalışmada Kazakistan'ın topraklarından geçen İpek Yolu'nun dalları, Eski ve Orta Çağ kabilelerinin kentleşme süreçleri, mimari ve ekonomik bağlantıları incelenmiştir. İpek Yolu'nun ortaya çıkışından Kazak Hanlığı'nın kuruluşuna kadar tarihi veriler ve arkeolojik malzemeler kullanılarak araştırmalar yapılmıştır.
İpek Yolu MS 6. yüzyldan başlayarak Yedisu, Güney Kazakistan ve Batı Kazakistan şehirleri arasında feodal kültürün gelişmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bölgenin coğrafyası ticaret, hayvancılık ve tarımcılık açısından bu bölgelerde yaşayan topluluklar için çok elverişliydi. Tez çalışmasında öncelikle, Yedisu'da ve Kazakistan'ın güneyinde, doğrudan bu yol üzerinde bulunan veya ticaret ağlarıyla bağlantılı yeni şehirlerin kurulması, varolan şehirlerin büyümesi ve refahı hakkında tarihi kaynaklardan bilgiler derlenmiştir.   Bölgenin görkemli anıtları olarak höyükler, Antik ve Orta Çağ şehirleri, dinî inanç yerleri, camiler ve diğer kültürel buluntular sayılabilir. 
Araştırmanın en önemli keşfi, Kazakistan'ın güneyinde, Sırderya Nehri'nin alt kısımlarında bulunan Orta Çağ şehri Sortöbe'dir. 2017-2020 yılları arasında düzenlenen saha sezonunda  yayınlanmış raporlar ve makaleler gözden geçirilmiştir. Şehrin yapısı ve kazılarda bulunan maddi veriler de analiz edilmiştir. Arkeolojik buluntulara dayanarak, yerleşimin kronolojisi belirlenlemiş ve İpek Yolu boyunca yer alan diğer Orta Çağ şehirlerinde verilerle karşılaştırılmıştır.
Orta Çağ'da meydana gelen tarihi olaylar ve bu geniş alanda insan kültürünün gelişim aşamaları hakkında elimizde çok az bilgi vardır ve kronolojik bir tablo oluşturmak için yeterli değildir. Kronolojik araştırma süreci (MÖ 1000 yılından MS 15. yüzyılın ortalarına, Kazak Hanlığı'nın kuruluşuna kadar) zaman aralığını kapsamaktadır. Ana araştırma yöntemleri, karşılaştırmalı tipolojik ve retrospektif analiz unsurlarının yanı sıra saha araştırması yöntemi de  kullanılmıştır. Sonuç olarak, antik ve Orta Çağ toplumlarının, Yedisu, Güney Kazakistan ve Batı Kazakistan bölgelerinde oluşturduğu arkeolojik ve mimari miras hakkında detaylı inceleme gerçekleştirilmiş ve koruma sorunları tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: İpek Yolu, Eski ve Orta Çağ Şehirleri, Mimari Anıtlar, Kültürel Anıtlar

Abstract:
In this research, the branches of the Silk Road crossing the territory of Kazakhstan, the processes of urbanization, architectural and economic links of ancient and medieval tribes were examined. From the rise of the Silk Road to the establishment of the Kazakh Khanate, research was conducted using historical data and archaeological materials.
The Silk Road played an important role in the development of feudal culture between the cities of Yedisu, Southern Kazakhstan and Western Kazakhstan, starting from the 6th century AD. It has pioneered the creation of many cities in Zhetysu and is brought back, proving historical data on the rapid development and flourishing of the cities of South Kazakhstan, located directly on this road or connected to trade networks. Ancient and medieval Zhetysu tribes have left numerous architectural and behavioral monuments in the regions of South Kazakhstan and West Kazakhstan. The tribe living in these regions were very good at trade, animal breeding and farming. Connected to Central Asia, this region played an important role in the historical development of peoples. The magnificent monuments of the region include mounds, ancient and medieval cities, places of religious worship, mosques and other cultures of findings. 
The main finding of the research was the ancient medieval city of Sortobe, located in the lower reaches of the Syr Darya River in southern Kazakhstan. Published reports and papers from the 2017-2020 field season were discussed. The town structure and material data found in the digs were also examined. On the basis of the findings, the settlement's chronology was identified and matched with natural data found in other medieval cities along the Great Silk Road.
However, we know very little about the historical events that took place in the Middle Ages and the stages of human culture development in this vast region, and yet we are not adequate to consistently construct a chronological picture. The Chronological Research Process covers the time period (from 1000 BC to the establishment of the Kazakh Khanate in the middle of the of the 15th century AD). The main research methods involve comparative and retrospective typological analysis elements. The field research method was also used. As a conclusion, an detailed investigation have been realized about archaeological  and architectural haritage in the West and South kazakhstan as well as Zhetysu and discussed on the preservation problems.

Keywords: Great Silk Road, Ancient and medieval cities, Architectural monuments, Cultural monuments.