Türkiye'de üreme çağındaki kadınlarda karşılanmamış aile planlaması ihtiyacına etki eden faktörler
Factors affecting the unmet need for family planning among women of reproductive age in Turkey
Yazar: GAMZE BAYRAK
Danışman: PROF. DR. TÜRKAN GÜNAY
Dokuz Eylül Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Aile Planlaması = Family Planning

Özet:
ÖZET
AMAÇ: Çalışmanın amacı, Türkiye'de üreme çağındaki kadınlarda karşılanmamış aile planlaması ihtiyacına etki eden faktörleri değerlendirmektir. 
GEREÇ VE YÖNTEM: Bu kesitsel araştırmada Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından yapılan 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması'nın (2018 TNSA) veri seti kullanılmıştır. Araştırmanın bağımlı değişkeni karşılanmamış aile planlaması ihtiyacıdır. Karşılanmamış aile planlaması ihtiyacını belirlemek için 3 durumun varlığı değerlendirilmiştir: (1) Gebe olmayan, doğum sonrası geçici kısırlık döneminde olmayan, doğum yapabilme yetisine sahip olan ve bir sonraki doğumunu 2 veya daha fazla yıl sonraya ertelemek veya doğurganlığı sonlandırmak isteyen veya gelecekte başka çocuk isteyip istemediği konusunda kararsız olan veya çocuk isteyip zamanı konusunda kararsız olan fakat herhangi bir gebeliği önleyici bir yöntem kullanmayan kadınlar, (2) Gebelikleri istenmeyen veya yanlış zamanlanmış olan tüm gebe kadınlar, (3) doğum sonrası geçici kısırlık döneminde olan ve son 2 yıl içindeki son doğumlarını istememiş veya daha sonra istemiş olan kadınlar. Araştırmanın bağımsız değişkenleri araştırma grubunun demografik ve sosyokültürel özellikleri, doğurganlıkla ilişkili özellikleri, aile planlaması hakkında bilgi edinme durumları ile ilgili özellikleri ve kendi sağlık bakımları hakkında karar almaya katılımları ile ilgili özellikleridir. Tanımlayıcı bulgular sayı, yüzde, ortalama (standart sapma) ve ortanca (en küçük-en büyük değer) olarak sunulmuştur. Tek değişkenli analizlerde ki-kare, eğimde ki-kare testi ve t testi kullanılmıştır. Çok değişkenli analiz olarak ise lojistik regresyon analizi yapılmıştır. Verilerin analizinde SPSS 24.0 kullanılmıştır. İstatistiksel testler için anlamlılık düzeyi p<0.05 kabul edilmiştir. 
BULGULAR: Çalışmaya üreme çağındaki halen evli 4820 ağırlıklı kadın örneği dahil edilmiştir. Kadınların yaş ortalaması 35.5±7.8'dir. Kadınların %31.2'si lise ve üzeri eğitimini tamamlamışken %12.1'i hiç eğitim almamış ya da ilkokulu bitirmemiştir. Araştırma grubunun %28.6'sı son 12 ay içinde çalışma hayatı içerisinde yer almıştır. Kadınların %15.7'si en düşük refah düzeyinde iken %22.6'sı en yüksek refah düzeyine sahiptir. Kadınların %77.7'si kentsel alanlarda yaşamaktadır. Kadınların yarıya yakını (%43.5) Batı bölgesinde yaşamaktadır. İBSS 1 Bölgelerine göre değerlendirildiğinde kadınların beşte biri (%20.7) İstanbul'da yaşamaktadır. Kadınların %17.9'u doğumların arasını açmak, %51.9'u doğumu sonlandırmak için herhangi bir yöntem kullanmaktadır. Kadınların %4'ünün doğumların arasını açmak ve %7.6'sının doğumlarına son vermek için olmak üzere toplam %11.6'sının karşılanmamış aile planlaması ihtiyacı mevcuttur. Çok değişkenli analiz sonuçlarına göre karşılanmamış aile planlaması ihtiyacı eğitimi olmayan ya da ilkokulu bitirmemiş kadınlarda 2.01 kat (%95 GA: 1.38-2.94), çalışmayan kadınlarda 1.24 kat (%95 GA: 1.01-1.55), en düşük refah düzeyindeki hanelerde yaşayan kadınlarda 1.78 kat (%95 GA: 1.22-2.58), yaşayan erkek çocuğu olmayan kadınlarda 1.86 kat (%95 GA: 1.48-2.33), Batı bölgesinde yaşayanlarda 1.64 kat (%95 GA: 1.24-2.15), Güney bölgesinde yaşayanlarda 1.60 kat (%95 GA: 1.13-2.28) daha fazladır.
SONUÇ: Bu çalışmada; eğitim düzeyi, çalışma durumu, hanehalkı refahı, bölge ve erkek çocuk varlığı karşılanmamış aile planlaması ihtiyacını etkileyen faktörler olarak bulunmuştur. Bölgeler arası farklılık olmakla birlikte tüm ülke genelinde karşılanmamış ihtiyacın yüksek olması AP (Aile Planlaması) hizmetlerinin daha ulaşılabilir, kapsayıcı ve yaygın olması gerektiğini göstermektedir. Özellikle riskli gruplar, çalışmayan, eğitim düzeyi düşük olan, ekonomik durumu kötü olan kadınlar, hedef alınarak toplumun kültürel yapısını dikkate alan AP bilgi, danışmanlık ve uygulama hizmetleri sağlanmalıdır.
ANAHTAR KELİMELER:  Karşılanmamış aile planlaması ihtiyacı, aile planlaması, Türkiye

Abstract:
ABSTRACT
OBJECTIVE: The aim of the study is to evaluate the factors affecting the unmet need for family planning among women of reproductive age in Turkey.
METHOD: In this cross-sectional study, the data set of the 2018 Turkey Demographic and Health Survey (2018 TDHS) conducted by Hacettepe University Population Studies Institute was used. The dependent variable of the study is the unmet need for family planning. The presence of three items was evaluated to determine unmet need for family planning: (1) All fecund women who are neither pregnant nor postpartum amenorrheic, and who either do not want any more children, or who wish to postpone the birth of a child for at least two years or do not know when or if they want another child, but are not using any contraceptive method, (2) All pregnant women whose pregnancies were unwanted or mistimed, (3) All postpartum amenorrheic women whose last birth was unwanted or mistimed in the last 2 years. The independent variables of the study are the demographic and sociocultural characteristics of the research group, fertility-related characteristics, characteristics related to their ability to obtain information about family planning, and characteristics related to their participation in decision-making about their own health care. Descriptive findings are presented as number, persentage, mean (standard deviation), median (minimum maximum value). Chi-square, chi-square for trend and t test were used for univariate analyzes. Logistic regression analysis was used as multivariate analysis. SPSS 24.0. was used in the analysis of the data. The level of significance for statistical tests was p<0.05.
RESULTS: A weighted sample of 4820 currently married women of reproductive age was included in the study. The mean age of women was 35.5±7.8. While 31.2% of women have completed high school or above, 12.1% have never received any education or have not completed primary school. It is the 28.6% of the study group has been in working life in the last 12 months. While 15.7% of women are at the lowest wealth level, 22.6% are at the highest wealth level. It is the 77.7% of women live in urban areas. Nearly half of the women (43.5%) live in the Western region. When evaluated according to IBSS 1 Regions, one fifth (20.7%) of women live in Istanbul. It is the 17.9% of women using any method for spacing, and 51.9% using any method for limiting. A total of 11.6% of women have an unmet need for family planning, 4% is for spacing and 7.6% for limiting. According to multivariate analysis results, the unmet need for family planning is 2.01 times (95% CI: 1.38-2.94) in women with no education or who have not completed primary school, 1.24 times (95% CI: 1.01-1.55) in unemployed women, and 1.78 times (95% CI: 1.22-2.58) in women living in households with the lowest wealth level. times, 1.86 times (95% CI: 1.48-2.33) in women without living sons, 1.64 times (95% CI: 1.24-2.15) in those living in the West region, 1.60 times (95 CI: 1.13-2.28)  in those living in the South region is higher.
CONCLUSION: In this study; Education level, employment status, household wealth, region and presence of sons were found to be factors affecting the unmet need for family planning. Although there are differences between regions, the high unmet need throughout the country shows that FP (Family Planning) services should be more accessible, inclusive and widespread. AP information, consultancy and application services that take into account the cultural structure of the society should be provided, especially by targeting risk groups, women who are unemployed, have low education levels and have a poor economic situation.
KEY WORDS: Unmet need for family planning, family planning, Türkiye