8. Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın siyasi biyografisi
8th President Turgut Özal's political biography
Yazar: SAMİ ORÇUN ERSAY
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN ÖZGÜR ADADAĞ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Biyografi = Biography

Özet:
Bu çalışmanın konusu Türkiye'nin 8. Cumhurbaşkanı (Halil) Turgut Özal'ın
siyasi biyografisidir. Turgut Özal, Türkiye'nin sermaye birikim rejimini değiştiren 24
Ocak 1980 Ekonomik İstikrar Kararlarının fikri mimarı, kararların arkasındaki en
önemli teknisyendir. 24 Ocak Kararları ile Türkiye Cumhuriyeti, ithal ikameci sanayi
politikasına dayanan ve dışa kapalı iktisadi sistemini değiştirerek, ekonomisini
liberalizasyon sürecine sokmuş, serbest piyasa ekonomisinin ilkelerini benimsemiş ve
dış ticarette, ithalat veya ihracatta herhangi bir sınırlandırma olmadan dış pazarlara
açılmıştır. 24 Ocak 1980 kararlarının arkasındaki siyasi irade ise Adalet Partisi'nin
azınlık hükümetidir. Hükümetin Başbakanı Süleyman Demirel'dir. Süleyman
Demirel'in Başbakanlığı esnasında Turgut Özal ise Başbakanlık Müsteşarı olarak
görev yapmıştır.
1980 senesi, Türkiye Cumhuriyeti için sadece 24 Ocak Kararları açısından
değil; aynı zamanda ülke siyasi tarihinin en mühim kırılma noktalarından birisi olan
12 Eylül askeri darbesiyle de oldukça önemli, tarihi bir yıldır. 12 Eylül 1980 askeri
darbesiyle, Cumhuriyet tarihinde demokratik hayat 27 Mayıs 1960 askeri darbesinden
sonra ikinci kez kesintiye uğramıştır. Üstelik Türk Silahlı Kuvvetleri bu kez, ilkinden
daha uzun süren bir ara rejim kurarak, yaklaşık üç yıl Türkiye'yi askerlerden
müteşekkil bir hükümetle yönetmiştir. Askeri darbenin, Türkiye'nin sermaye birikim
rejimini değiştirdiği yılda gerçekleşmesi sebebiyle, yeni liberal iktisadi sistemin
akamete uğramadan sürdürülmesi için tıpkı sabık Başbakan Süleyman Demirel gibi
askeri darbenin lideri ve Devlet Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve komuta kademesi,
ekonomiyi ayakta tutacak "teknisyen" olarak Turgut Özal'ı göreve getirmiştir. Askeri
darbenin yürütme gücü olarak Emekli Oramiral Bülent Ulusu Başbakanlığında kurulan
Hükümet'te Ekonomiden Sorumlu Başbakan Yardımcısı unvanıyla görev yapan
Turgut Özal, böylece 24 Ocak 1980'de alınmasına öncülük ettiği Ekonomik İstikrar
Kararlarının yeniden dizayn ettiği iktisadi alanı, görevde kaldığı 14 Temmuz 1982'ye
kadar kurumsallaştırmış, bu tarihte darbenin komuta kademesiyle ters düştüğü için
istifa etmiştir.
Turgut Özal 12 Eylül rejimiyle yollarını ayırmasının ardından, ara rejim
döneminde bir daha herhangi bir kamu görevinde bulunmadı. 12 Eylül rejiminin eski
politikacılardan münezzeh bir siyasal alan üzerinde, Türkiye'yi tekrar demokratik
nizama; ancak sınırlı sayıda siyasi parti kapsamında döndürme iradesi Mayıs 1983'de
gerçekleşti. Rejimin verdiği izne tabii olarak Turgut Özal da 1983 yılının Mayıs ayında
Anavatan Partisini (ANAP)'ı kurdu. 6 Kasım 1983'te yapılan genel seçimlerde, Turgut
Özal'ın liderliğindeki ANAP, geçerli oyların %45.14'ünü alarak, 400 milletvekilinden
oluşan TBMM'de 212 milletvekilliğini elde etmiş ve parlamentoda salt çoğunluğu
sağladığı için tek başına iktidar olmuştur. Turgut Özal, ilk Başbakanlık dönemini
kapsayan 1983-1987 yılları arasında, Türkiye'nin iktisadi liberalizasyonunu
hızlandıracak politik ekonomiyi uygulamaya devam etmiştir. "Devam etmiştir" ifadesi
bilinçli bir tercihtir. Zira Özal bu sürece aslında, Adalet Partisi'nin azınlık iktidarı
sürecinde alınan 24 Ocak 1980 "Ekonomik İstikrar Kararlarını" bizzat hazırlayan
Başbakanlık Müsteşarı görevindeyken başlamış; 12 Eylül 1980 askeri darbesinin
ardından ara rejimin kurduğu Bülent Ulusu Hükümetinde Ekonomiden Sorumlu
Başbakan Yardımcısı olarak görev yaparken iktisadi sahanın liberalizasyonu ve
serbest pazar ekonomisine geçiş sürecindeki ekonomi politikalarına devam etmiştir.
Nihayet kendisinin tek parti iktidarının başında, bilhassa 19 ve 29 Aralık 1983'te
alınan kararlarla iktisadi liberalizasyon süreci büyük ölçüde gerçekleşmiştir. Turgut
Özal 29 Kasım 1987 tarihinde yapılan genel seçimler sonucunda ANAP ile ikinci kez
tek başına iktidar olmuştur. Turgut Özal, 1989 yılının Kasım ayında 7. Cumhurbaşkanı
Kenan Evren'in 7 yıllık görev süresini tamamlamasının akabinde TBMM tarafından
Türkiye Cumhuriyeti'nin 8. Cumhurbaşkanı olarak seçilmiş ve görevi başındayken
vefat ettiği 17 Nisan 1993'e kadar yaklaşık 3,5 yıl Cumhurbaşkanı olarak görev
yapmıştır.
Turgut Özal, 1980'lerden itibaren Türkiye'nin iktisadi, siyasi ve toplumsal
dönüşümünde oldukça önemli bir siyasi figür olmasına rağmen, bugüne değin siyasi
biyografisi Türkiye'de lisansüstü bir teze konu olmamıştır. Bir başka ifadeyle, siyaset
bilimi, kamu yönetimi, sosyoloji, uluslararası ilişkiler, ekonomi gibi farklı sosyal bilim
disiplinlerde Turgut Özal'ı doğrudan veya dolaylı olarak konu edinen birçok akademik
lisans üstü tez vardır ancak bunların hiçbirisi Turgut Özal'ı doğrudan odak noktasına
alan ve hayat hikayesinin tüm safhalarına "eşit ağırlık"ile eğilen çalışmalar değildir.
Bu çalışmaların kahir ekseriyeti Turgut Özal'ı salt kendisi üzerinden de değil; onun
hükümetlerinin politikaları veya cumhurbaşkanlığı dönemindeki faaliyetleri üzerinden
ve sıklıkla bir dönem aralığı sınırıyla incelemiştir. Bu dönemler arasında en sık
karşılaşılan iki örnek ise Özal'ın başbakanlık dönemini kapsayan 1983-1989 ve 1989-
1993 yılları arasını kapsayan cumhurbaşkanlığı dönemledir. Bu tez çalışması ise
Turgut Özal'ın siyasi biyografisini, kendisi merkeze alınarak ve hayat hikayesinin tüm
safhalarını, birini diğerinin önüne geçirmeden aynı titizlikle ve mümkün olan en
detaylı şekilde incelemeyi hedeflemiştir
Turgut Özal ile ilgili akademik yazında saptanan genel olarak ikinci önemli
eksiklik ise Turgut Özal'a atfedilen ve sosyal bilimler yazınında genel kabul görmüş
bazı nitelendirilmelerin "verili değer" olarak sabitlenmesi ve Turgut Özal'a atfedilen
bu niteliklerinin, ilgili çalışmalarda herhangi bir şekilde sorunsallaştırılmaması veya
çözümlenmemesidir. Örnek vermek gerekirse, Turgut Özal'ın liberal veya
muhafazakâr kimliği, Özal ile ilgili akademik yazında verili bir değer olarak ele alınır
ve metin içeriklerindeki kaynaklar ve analizler bu "verili değer" merkeze alınarak
işlenir. Bir başka deyişle Turgut Özal muhafazakâr ve liberal bir kimliği haiz olsa dahi
bu kimliğim "oluş" süreçleri ve bu süreçlere etki eden yapısal ve öznel unsurlar
araştırma konusu olarak çoğunlukla işlenmez.
Bu bağlamda bu tezde, Turgut Özal'a dair, ona atfedilen sosyal, siyasi ve
iktisadi "verili değerler" sorgulanmaksızın bir hareket noktası olarak alınmamıştır.
Tam aksine Turgut Özal'a atfedilen bu değerlerin oluşum süreçleri, siyasi biyografisini
de kapsayan hayat hikayesinin tamamında araştırılmış, bu süreçler saptandıkça
izlenmiş, etkilerinin çalışmanın biyografik öznesi olarak Turgut Özal'a nasıl yansıdığı
anlaşılmaya ve anlatılmaya çalışılmıştır. Böylesi bir ana izlek amaç için çalışma ikili
bir metodolojiye ihtiyaç duymuştur.
Bu ikili metolojinin ilki, "biyografi teorisi"dir. Biyografi teorisi en genel
hatlarıyla, bireysel düzlemde bir tarih yazımı olduğu için, biyografik öznenin hayat
hikayesi yazılırken, öznenin dahil olduğu sosyal ağlar ve ilişkileri, içinde olduğu veya
yönettiği kurumlar, incelenen dönemdeki kurumların, ulusal siyasal sistem ve
ekonomik düzendeki yerini ve nihayet uluslararası sistemin yapısının, analiz edilmesi
gerekliliğini vurgular. Böylece biyografik özne incelenirken, incelendiği dönem
içindeki şartların mümkün olan en geniş seviyede temsili, biyografi çalışmalarının
anakronizme yenik düşmesini engeller. Dolayısıyla Turgut Özal'ı doğrudan merkezine
alan bu siyasi biyografide Özal'ın 66 yıllık ömrü incelenirken yaşadığı tüm
zamanlardaki dönem şartları gözetilmeye gayret edilmiştir. Çalışmada başvurulan
ikinci metodoloji tam da bu bağlamda açıklanmalı ve tarif edilmelidir. Bu metodoloji
aslında bir kavramsallaştırma yöntemidir. Fransız Sosyolog Pierre Bourdiue'nün
düşün dünyasındaki temel kavramları esas alır. Bu kavramlar habitus, sermaye ve
alandır. Bourdieu'nün sosyal teorisinin temel dayanak noktaları olan bu kavramlar
Turgut Özal'ın hayat hikayesinin yazımında kavramsallaştırılır. Başka bir ifadeyle
Özal'ın hayatına uyarlanır. Bourdieu Sosyolojisine yaslanan çalışmanın ikinci
yönteminin, bu tez için önemi tam bu noktada, birinci yöntem olan "biyografi teorisi"
ile olan etkileşimiyle ortaya çıkar.
Bourdieu'nun sermaye türlerinden birisi olan toplumsal/sosyal sermaye'nin,
biyografi teorisindeki sosyal ağ ve ilişkileri, açıklama, somutlama ve
kavramsallaştırmadaki gücü iki yöntem arasındaki uyum ve ilişkiyi göstermesi
bakımından önemlidir. Bilhassa Turgut Özal'ın 1950'lerden itibaren Elektrik İşleri
Etüd İdaresi'nde gerçekleştirdiği yurt dışı ziyaretlerinde edinmeye başladığı
"tanışıklıklar"ın, "toplumsal sermaye" kavramsallaştırmasıyla açıklanması ve onun
hayat hikayesine katkısının resmedilmesi; ancak bu yapılırken 1950'lerdeki ulusal ve
küresel şartların göz önünde bulundurmak iki yöntemin birbiriyle uyumu ve
tamamlayıcılığını göstermesi bakımından önemli bir örnektir.
Bu çalışmaya dair kavramsal çerçeve ve tezin amacına ana hatlarıyla yer
verildikten sonra, bu bilgiler ışığında çalışmanın bölümlerinin istikametine
değinilmesi yerinde olabilir. Çalışma giriş bölümünde, bu tezin amacını saptar ve
detaylandırır. Giriş bölümünde ayrıca, ana hatlarıyla ifade edilen ikili metodoloji
olarak biyografi teorisi ve Pierre Bourdieu'nün düşün dünyasındaki temel kavramların
detayları ve biyografik özne olarak Turgut Özal üzerinden nasıl
kavramsallaştırılacakları ve uyarlanacakları tariflenir. Giriş bölümü, Turgut Özal'a
dair akademik yazındaki lisans üstü tezlerden oluşan literatürün tartışılması ile sona
erer. İlgili akademik yazında bugüne değin, kapsamlı tek bir Turgut Özal
biyografisinin olmayışı, bu tezin akademik yazında önemli bir boşluğu dolduracağına
dair inancı besler.
Çalışmanın "Giriş" ve "Sonuç" kısımları arasındaki bölüm sayısı altıdır.
Çalışmanın bölümlendirilmesinde kronolojik bir izlek takip edilmiştir. Biyografi
çalışmalarıyla uyumlu olduğu kadar gerekli de olan kronolojik bölümlendirmelerde
Turgut Özal'ın hayatındaki önemli kırılma noktaları dikkate alınmakla beraber bu
kırılma noktalarının Türkiye'nin siyasi tarihinin de kırılma noktalarıyla önemli bir
ölçüde çakışması, bölümlendirmeleri kolaylaştırmış ve her bir bölümün kapanış ve
açılışını da anlamlı hale getirmiştir.
Çalışmanın Birinci Bölümü, Turgut Özal'ın doğum yılı olan 1927'den
başlamakta ve İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümünden mezun
olduğu 1950 yılıyla sona ermektedir. Bu bölümün çalışma için önemi Turgut Özal'ın
1927 yılının Malatya'sında içine doğduğu aile, toplum, şehir ve o esnada dördüncü
yılını henüz dolduran cumhuriyet rejiminin Turgut Özal ve ailesinin kültürel
sermayesini nasıl şekillendirdiğini anlamaya çalışmasıyla ilgilidir. Bu bölümün diğer
önemli bir eşiği ise Turgut Özal'ın İTÜ'deki üniversite yılları ve bu yıllarında
edinmeye başladığı toplumsal sermayesidir. Özal'ın bu toplumsal sermayesi
kendisiyle hemen hemen aynı habitusa sahip, muhafazakâr ve çoğunluğu taşradan
gelen mühendis adaylarından oluşur. Turgut Özal İTÜ'deki sosyalizasyon süreçleriyle
İslami ritüellerle tanışır ve dindarlığını üniversite yıllarında geliştirmeye başlar.
Çalışmanın ikinci bölümü Turgut Özal'ın 1950'li yıllarını kapsayacak şekilde
1950-1960 arasına odaklanır. 1950 yılında İTÜ'den mezun olan genç mühendis
Ankara'da Elektrik İşleri Etüd İdaresi'nde (EİEİ) profesyonel meslek hayatına başlar.
1960'da Turgut Özal'ın askere, Türkiye'nin ise askeri darbeye gittiği süreçle bu bölüm
sona erer. İkinci bölüm çalışmanın özgünlük bakımından önemli bölümlerinden
birisidir. Nitekim, Turgut Özal ile ilgili akademik yazında Özal'ın 1950-1965 arasında
EİEİ'de geçirdiği 15 yıla detaylı bir şekilde inceleyen bir çalışmaya rastlanılmamıştır.
Diğer yandan bu çalışma liberal habitusa sahip teknisyen Turgut Özal'ın "oluş
süreci"ni açıklama ve anlamlandırma gücüne sahip bir bölümdür. Zira EİEİ'de Turgut
Özal'ın temel mesaisi serbest piyasada, liberal koşullar altında çalışan bir firmanın
döngüsünü andırır: Elektrifikasyon veya baraj inşaatları için proje temini, ilgili
projenin hayata geçmesi için fon arayışı, projenin gerçekleştirilmesi ve nihayet artı
değer yaratan projelerle, başka yeni projelere girişilmesi döngüsü. İşte bu adımlar
Turgut Özal'a henüz adını liberal diskur üzerinden kuramasa dahi liberalizmin çalışma
prensibini içselleştirmesini sağlamıştır.
Çalışmanın üçüncü bölümü Turgut Özal'ın 1960'lı yıllarını odağına alır. Bu
bölüm, Turgut Özal'ın askere gittiği 1960 yılından başlamakta, kendisinin Devlet
Planlama Teşkilatı (DPT) Müsteşarlığından el çektirildiği 12 Mart 1971 Muhtırası ile
sona ermektedir. Turgut Özal için 1960'lı yılların en önemli olayı şüphesiz Devlet
Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı makamına gelmiş olmasıdır. 1967-1971 arasında dört
yıl görev yapan Özal için bu sürecin iki önemli yönü vardır. İlki Turgut Özal artık
kamusal bir figür olmuştur. Bunun kadar önemli diğer gelişme ise Devlet Planlama
Teşkilatı ve kamu kaynakları üzerinden özel sektörü büyütmek amaçlı iktisadi
yaklaşımıyla Özal'ın ilk DPT müsteşarlığı aslında 1980'lerde yapacaklarının fragmanı
gibidir. Serbest Piyasanın olmadığı bir ekosistemde özel sektör devlet tarafından ve
kamu kaynakları üzerinden palazlandırılmaktadır. 1980'lerde ise bu denkleme "serbest
piyasa" da dahil olacaktır.
Çalışmanın dördüncü bölümü Turgut Özal'ın 1970'li yıllarındaki hayatını
detaylandırmaktadır. Bu bölüm Özal'ın, 12 Mart 1971 muhtırasıyla, çekilmek zorunda
bırakıldığı Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı'ndan ayrılmasıyla başlar ve tekrar
kamu görevine döndüğü 1979 yılındaki Başbakanlık Müsteşarlığı göreviyle biter.
Turgut Özal'ın 1970'li yıllarını nitelendirebilecek en güzide sıfatlardan birinin
"serbest" olduğu savunulabilir. Nitekim Turgut Özal, profesyonel kariyerine başladığı
1950 yılının ilk baharından 1971 yılının ortalarına kadar 21 yıllık bir kamu görevi
geçmişine sahip olmuş, bürokratlığı sürecinde ağırlıkla arkasında onu destekleyen
siyasi irade olarak Demokrat Parti ve Adalet Partisi'ni bulmuştur. Turgut Özal'ın bu
yıllarda hem akıl hocası, hem de "ağabey" kadar ona yakın olan isim Süleyman
Demirel'dir. Özal'ı 1967'de DPT Müsteşarlığına ve tekraren 1979'da Başbakanlık
Müsteşarlığına getiren siyasi irade bizzat Süleyman Demirel olmuştur. Turgut Özal'ın
kamu görevinden uzak geçirdiği 1970'ler onun mesleki habitusunu çeşitlendirmesine
imkan tanımıştır. Bu on yılda üç önemli ve farklı tecrübe edinmiştir. Bunlardan ilki
1971-1973 arasında Birleşik Devletler'de Dünya Bankası Uzmanı olarak çalıştığı
süreçtir. Özal bu süreçte küresel kapitalizmin kalbinde, onun önemli bir aparatı
sayılabilecek Dünya Bankasında tecrübe edinmiştir. 1974'te Türkiye'ye dönmesiyle
birlikte "serbest" yıllarındaki 5 yıllık özel sektör tecrübesi başlar. Turgut Özal 1974-
1979 arasında önce Sabancı Holding'te Genel Koordinatörlük görevini üstlenir.
Buradan ayrıldıktan sonra ise iş ortaklığı kurduğu Zeki Aytaç ile demir, çelik ve
madencilik sektörlerinde bir süre daha yönetici olarak çalışır. Turgut Özal'ın 1970'li
yıllarına biçim veren üçüncü ve son tecrübesi ise sendikacılıktır. Kısa adı MESS olan
Maden İşverenleri Sendikası'na önce üye sonra sendika başkanı olan Turgut Özal bu
tecrübesinde bilhassa 1977 ve 1978 yıllarında gerçekleşen büyük işçi grevleriyle karşı
karşıya gelmiş, liberal habitusundaki, emek hareketleri karşıtlığını büyük ölçüde bu
grevlerle somutlaştırmıştır. Turgut Özal'ın 1970'leri, Süleyman Demirel'in 1979
sonlarına doğru azınlık hükümümeti sayesinde tekrar kamu görevine döndüğü
Başbakanlık Müsteşarlığı göreviyle kapanmıştır denebilir.
Çalışmanın beşinci bölümü Turgut Özal ve Türkiye'nin 1980'li yıllarına
odaklanır. Turgut Özal için bu on yıl aslında bir üst paragrafta değinildiği üzere Aralık
1979'da getirildiği Başbakanlık Müsteşarlığı göreviyle başlar. Nitekim Özal bu
görevdeyken bizzat üzerinde kendi imzası olan 24 Ocak 1980 Ekonomik İstikrar
Kararları ile Türkiye'nin sermaye birikim rejimini değiştiren sürecin baş aktörü
olmuştur. Türk ekonomisi bu kararlarla tam liberalizasyon çerçevesinde dışa açılmış;
içeride ise serbest piyasa ve onun kurallarına ram olmuştur. Turgut Özal, katkı
sunduğu ekonomi politikalarına bu on yılın en önemli olayı olan 12 Eylül askeri
darbesinin ardından kurulan ara rejim döneminde devam etmiştir. 12 Eylül rejiminin
"kudretli" komutanları, deniz kuvvetlerinden emekli olan Oramiral Bülent Ulusu'yu
Başbakan olarak atamışlar, Turgut Özal ise Ulusu Hükümeti'nde Ekonomiden
Sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak görev almıştır. 1980'lerde Türkiye'nin
liberalizasyon süreci, demokrasiye tekrar dönüldükten sonra, Turgut Özal'ın 1983-
1989 yılları arasındaki iki dönemlik iktidarında devam etmiştir. 1989 yılının Kasım
ayında Turgut Özal TBMM tarafından 8. Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Tezin altıncı ve son bölümü, diğer bölümlere nispeten daha spesifik ve kısa bir
bölüm olarak çalışmanın nihayete kavuştuğu kısımdır. Turgut Özal'ın
cumhurbaşkanlığı dönemini mercek altına alan bu bölüm Cumhurbaşkanı olduğu
Kasım 1989'dan görevi başında hayatını kaybettiği Nisan 1993'e kadar olan dönemi
kapsamaktadır. Yaklaşık 3,5 yıl süren cumhurbaşkanlığı görevinde Turgut Özal'ın en
önemli mesailerinden birisi 1990 yazında patlak veren Körfez Savaşı olmuştur. Özal
Türkiye'nin Savaş'ta, Birleşik Devletlerin yanında ve proaktif bir şekilde yer alması
gerektiğini belirtmiştir. Körfez Savaşı süreci, yürütme yetkisi Bakanlar Kurulu'nda
olsa dahi Özal'ın Bakanlar Kurulu ve ANAP Parti grubunu aşarak, başkanlık
sistemindeki bir başkan gibi süreci ele almasını andırır. Turgut Özal'ın
cumhurbaşkanlığı sürecinde dış politikadaki tek gündem maddesi Körfez Savaşı da
değildir üstelik. Soğuk Savaş'ın nihayete ermesi ve akabinde Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte Orta Asya'da yer alan Türk
Cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanması, Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın bu
cumhuriyetlere karşı ilgisini artırmıştır. Turgut Özal Nisan 1993'te bu ülkeleregerçekleştirdiği uzun ziyaretinin ardından Türkiye'ye döndükten iki gün sonra 17
Nisan 1993'te hayatını kaybetmiştir.
Çalışmanın sonuç bölümünde ise Turgut Özal'ın hayat hikayesine dair iki
temel sonuç/bulguya ulaşılmıştır. İlki Turgut Özal'ın politik kimliği olarak liberalliği
ve muhafazakârlığı, verili bir değer değildir. Bir başka ifadeyle Turgut Özal'ın siyasi
kariyerinde Kasım 1983'te ulaştığı başbakalık görevinde çizdiği profil ve ANAP'ın
tek parti iktidarının liberal ve muhafazakâr siyasi kimliğinin köklerini Özal'ın
biyografisinde 1950'lerden itibaren seçmek mümkündür. Dolayısıyla 1980'lerin
başındaki Turgut Özal için kariyerist hırs veya pragmatist-popülist bir tutum ile kendi
siyasi ikbali için kimliklenmediği söylenebilir. Aksine Turgut Özal, Modern Türkiye
tarihindeki yerel siyasi ideolojilerin, kitabi sınırlarının dahi henüz çok netleşmediği
1940'ların ortasında, İstanbul Teknik Üniversitesi'nde milliyetçi ve muhafazakâr
kimliğini geliştirmeye başlamış, 1950 ve 1960'larda ise sırasıyla Elektrik İşleri Etüd
İdaresi ve Devlet Planlama Teşkilatı'nın kurumsal-yapısal özellikleri ve iktisadi
liberalizmin çalışma prensibine benzer kurum kültürleri vasıtasıyla habitusundaki
liberal eğilimler oluşmaya başlamıştır. Nihai kertede Özal, bu kimliği hazır bulmuş
veya populist kaygılarla kabul etmiş değildir. Tersine, uzun bir zaman içerisinde
edinmiştir. İkinci bulgu ise Turgut Özal'ın hayat hikayesinde, farklı on yıllar içinde,
kendi kariyer seçimlerinden ötürü, ancak daha çok zamanın ruhunun etkisiyle inşa
ettiği benliğinin, bazı dönemlerde bazı bileşenlerinin sivrildiği veya törpülendiği
gerçekliğidir. Bir örnekle açıklama gerekirse Turgut Özal 1970'li yılların sonunda
MESS'de sendika başkanlığı yapmamış olsaydı ve 1977-1978 grevlerinde kendisi ile
sendikası ağır bir yenilgi almasaydı, Özal'ın muhtemelen işçi ve emek hareketi
karşıtlığı bu kadar keskinleşmeyebilirdi. Bu doğrultuda sonuç bölümünde, buna benzer
önemli kırılma anlarının Özal'ın benliğini hangi noktaya evirdiğinin, serencamı
çıkarılmaya çalışılm

Abstract:
This study deals with the political biography of Turkey's eighth president 
(Halil) Turgut Özal. Turgut Özal is the intellectual architect of the Economic Stability 
Decisions of January 24, 1980, which changed Turkey's capital accumulation regime. 
Turgut Özal is also the most important technician behind these decisions. With the 
January 24 decisions, the Republic of Turkey changed its closed economic system that 
was based on import substitution industrial policy, entered a liberalization process in 
its economy, adopted the principles of the free-market economy and opened to foreign 
markets without enforcing any restrictions in foreign trade, imports or exports. The 
political will behind these decisions was the Justice Party, the minority government of 
the time. The Prime Minister of the government was Süleyman Demirel. During 
Süleyman Demirel's Prime Ministry, Turgut Özal served as the undersecretary of 
Prime Ministry.
The year 1980 was important for the Republic of Türkiye not only in terms of 
the January 24 decisions; it was also a very important and historical year because of 
the September 12 military coup, which was one of the most important breaking points 
in the country's political history. With this coup, democratic life was interrupted for 
the second time in the history of the Turkish republic after the military coup of May 
27, 1960. Furthermore, this time the Turkish Armed Forces established an interim 
political regime that lasted longer than the first and ruled Turkey for approximately 
three years with a government composed of soldiers. Since the military coup took 
place in the year when Turkey changed its capital accumulation regime, the leader of 
the military coup and the head of state, General Kenan Evren, and the command level, 
just like the former Prime Minister Süleyman Demirel did, appointed Turgut Özal, as 
the "technician" to keep the economy afloat and maintain the new liberal economic 
system without any disruption.
Turgut Özal served as the deputy of prime minister in charge of economy in 
the government established under the prime ministry of retired Admiral Bülent Ulusu, 
who was the executive power of the military coup regime. Thus, he institutionalized 
the economic field, which was redesigned by the Economic Stability Decisions of 
January 24, 1980, which he pioneered on January 24, 1980, until July 14, 1982, when 
he left the office. On this date, he resigned because he was at odds with the command 
level of the coup. After Turgut Özal parted ways with the September 12 regime, he 
did not hold any public office again during the interim regime. The will of the 
September 12 regime to restore Turkey to a democratic order on a political field free 
from old politicians could only be realized in May 1983. However, this occurred 
within the scope of a limited number of political parties. Subject to the permission 
given by the regime, Turgut Özal founded the Motherland Party (ANAP) in May 1983. 
In the general elections which was held on November 6, 1983, ANAP, under the 
leadership of Turgut Özal, received 45.14% of the valid votes, obtained 212 seats in 
the Turkish Grand National Assembly consisting of 400 parliament members, and 
became the sole government as it achieved an absolute majority in the parliament. 
Turgut Özal continued to implement political economy that would accelerate Turkey's 
economic liberalization between 1983 and 1987, which included his first term as prime 
minister. Here, the term "continued" is used consciously. Because Özal actually 
started this process while he was the undersecretary of the prime ministry, who 
personally prepared the January 24, 1980 "Economic Stability Decisions" which was 
taken during the minority government of the Justice Party. While he served as the 
deputy prime minister responsible for the economy in the Bülent Ulusu government 
established by the interim regime after the military coup of September 12, 1980, Özal 
sustained his economic policies in the process of liberalization of the economic field 
and transition to a free market economy. Finally, the economic liberalization process 
was largely realized with the decisions taken at the beginning of his single-party 
government, especially on 19 and 29 December 1983. Turgut Özal came to power for 
the second time alone with the ANAP as a result of the general elections held on 29 
November 1987. Turgut Özal served as president of the Republic of Turkey for about 
three and a half years until his death on 17 April 1993, when Kenan Evren, the seventh 
president, completed his seven-year term of office in November 1989.
Although Turgut Özal was a very important political figure in Turkey's 
economic, political, and social transformation from the 1980s util he died, his political 
biography has so far not been the subject of a postgraduate study. In other words, there 
are many academic postgraduate studies in different social science disciplines, such 
as political science, public administration, sociology, international relations, and 
economics, which directly or indirectly address Turgut Özal, but none of them directly 
focus on his work and tend with "equal weight" to all stages of his life story. Many of 
these studies examined Turgut Özal not merely through himself, but through the 
policies of his governments or his activities during the presidency, and often within a 
period of time. The two most common examples in these studies are Özal's presidency 
periods between 1983-1989 and 1989-1993, during which he served as prime minister. 
The current study is the political biography of Turgut Özal, aimed at focusing on him 
and examining all phases of his life story with diligence and by using as much detail 
as possible, without putting one before the other. The second major deficiency 
generally identified in the related literature on Turgut Özal is that some of the 
classifications attributed to Turgut Özal and generally accepted discussions in social 
sciences studies have been fixed as "norm values" and that these qualities attributable 
to Turgut Özal have not been problematized or solved in any way in the relevant 
studies. For example, Turgut Özal's liberal or conservative identity is considered to be 
a norm value in the related literature on Özal, and the sources and analyses in the 
contents of texts are processed by taking this "norm value" to the center. In other 
words, even though Turgut Özal has a conservative and liberal identity, the processes 
of this identity and the structural and subjective elements that influence these 
processes are often not the subject of research. In this context, this thesis is not taken 
as a point of departure without questioning the social, political and economic "norm 
values" attributed to Turgut Özal. On the contrary, the processes of formation of these 
values attributed to Turgut Özal have been studied throughout his entire life story, 
including his political biography; these processes were tracked as they were detected, 
and attempts were made to understand and explain how their effects are reflected in 
Turgut Özal as the biographical subject of the study. For such a major tracking 
purpose, the current study required a binary methodology. The first of these binary 
methodologies is called the biographical theory. The biography theory, in its most 
general terms, emphasizes the followings: social networks and relationships in which 
the subject is involved, the institutions in which he or she is incorporated or governed, 
the place of institutions of the period under study, the current national political system 
and economic order, and finally the need to analyze the structure of the international 
system.
Thus, when the biographical subject is being studied, the broadest possible 
representation of the conditions within the period that is being studied prevents the 
biography studies from falling into anachronism. Thus, this political biography, which 
takes Turgut Özal directly into its centre, seeks to monitor the conditions of the period 
during which he lived, while studying his 66 years of life. The second methodology 
used in the current study should be explained and described in this context. This 
methodology is actually a method of conceptualization. Based on French sociologist 
Pierre Bourdieu's fundamental concepts of the world of thought. These concepts are 
habitus, capital, and space. These concepts, the fundamental foundations of Bourdieu's 
social theory, are conceptualized in Turgut Özal's life story. In other words, it is 
adapted to Özal's life. The second method, based on Bourdieu's sociology, is 
important for the current study at this very point because of its interaction with the 
"biographical theory" of the first method. Bourdieu's power to describe, embody, and 
conceptualize the social networks and relationships of social capital in the theory of 
biography, as one of the types of capital, is important in showing the harmony and 
relationship between the two methods. In particular, Turgut Özal's familiarity with the 
overseas visits to the Electrical Affairs Research Administration since the 1950s, 
describing his contribution to the life story with the conceptualization of "social 
capital", but taking into account the national and global circumstances of the 1950's, 
is an important example of how the two approaches are compatible and 
complementary.
Once the conceptual framework for the current study and the purpose of the 
thesis have been provided, it may be appropriate to refer to the orientation of the 
sections of the study in the light of this information. The introduction to the study 
identifies and details the purpose of the current study. The introductory section further 
describes the biography theory as a binary methodology, again expressed as an 
overview, and Pierre Bourdieu's basic concepts in detail and how they can be 
conceptualized and applied through Turgut Özal as a biographical substance. The 
introductory part ends with a discussion of the literature of postgraduate theses on 
Turgut Özal. The lack of a comprehensive single Turgut Özal biography supports the 
belief that the current study will fill a significant gap in the relevant literature.
The number of sections between the "Introduction" and "Results" sections of 
the study is six. A chronological course was followed in the division of the parts of 
the study. The important breaking points in Turgut Özal's life were taken into account 
in his biographical work; these breaking points somehow significantly overlapped 
with the breaking points in Turkey's political history, and it made the closure and 
opening of each section meaningful.
The first part of the current study begins in 1927, the year of birth of Turgut 
Özal, and ends in 1950, when he graduated from the Department of Electrical 
Engineering at İstanbul Technical University. The importance of this chapter for the 
study is related to Turgut Özal's attempt to understand how the family, society, city, 
and the republican regime, which was only four years old at the time, shaped Özal's 
and his family's cultural capital in Malatya in 1927. Another important threshold in 
this section is Özal's university years at İTU and the social capital he began to acquire 
in those years. His social capital consists of conservative engineering candidates, most 
of whom have almost the same habitus as him. Through his socialization processes at 
İTU, he became acquainted with Islamic rituals and began to develop his religious side 
during his university years.
The second part of the study covers Turgut Özal's life during the 1950s and 
focuses on the period from 1950 to 1960. The young engineer, who graduated from 
İTU in 1950, began his professional career at the Electrical Affairs Research 
Administration (EIEI) in Ankara. In 1960, when Turgut Özal began serving in the 
army, Turkey encountered a military coup, and this chapter ends with an analysis of 
these events. The second part is one of the important parts of the study in terms of its 
originality. In fact, in the related literature on Turgut Özal, there is hardly any study 
that details the 15 years that Özal spent at EIEI between 1950 and 1965. On the other
hand, this chapter has the potential to explain and interpret the "deployment process" 
of Turgut Özal, a technician with a liberal habitus. In EIEI, Turgut Özal's basic 
mentality resembled the cycle of a company operating under liberal conditions in the 
free market. The cycle of project provision for electrification or dam construction, 
fund-seeking for the implementation of the related project, project implementation and 
eventually initiation of other value-added new projects. These are the steps that 
enabled Turgut Özal to incorporate the working principles of liberalism, even though 
he did not yet base his discourse on liberal philosophy.
The third section of the current study focuses on the 1960s in Turgut Özal's 
life. This section begins in 1960, when Turgut Özal joined the army, and ends on 
March 12, 1971, when he was removed from the State Planning Organization (DPT) 
chancellery. For Turgut Özal, the most important event of the 1960s was undoubtedly 
his appointment to the State Planning Organization. For Özal, who served four years 
from 1967 to 1971, there are two important aspects of this process. Turgut Özal was 
now a public figure. Another significant development is Özal's first DPT position, with 
an economic approach aimed at expanding the private sector through the State 
Planning Agency and public resources, and this process is actually like a fragment of 
what he was going to do in the 1980s. In an ecosystem without a free market, the 
private sector is being strengthened by the state and through public resources. In the 
1980s, this equation would include "free market".
The fourth section of the study deals with details of Turgut Özal's life in the 
1970s. This section begins with Özal's forced resignation from the State Planning 
Agency on 12 March 1971, and ends with his return to public office as Prime 
Minister's secretary in 1979. One of Turgut Özal's best characteristic words to be used 
for the 1970s is "free". Turgut Özal, who had a 21-year experience in public service 
from the first spring of 1950 until the middle of 1971, when he began his professional 
career, found the Democratic Party and the Justice Party as a political will that 
supported him heavily in the bureaucratic process. During these years, the person that 
supports Turgut Özal is Suleyman Demirel, who is as close to him as his big brother 
and is like his mentor. It was the political will of Süleyman Demirel himself to bring 
him to the undersecretary position in SPO in 1967 and again to the Prime Minister's 
undersecretary in 1979. Turgut Özal's absence from public service in the 1970s 
enabled him to diversify his professional habitus. He acquired three significant and 
different experiences over the decade. The first was the period from 1971 to 1973 
when he worked as a World Bank Expert in the United States. In this process, he 
gained experience in the heart of global capitalism as an important apparatus. With his 
return to Turkey in 1974, he began five years of private sector experience during his 
"free" years. Turgut Özal first assumed the position of General Coordinator at Sabancı 
Holding from 1974 to 1979. After leaving, he worked with his partner, Zeki Aytaç, as 
a manager in the iron, steel and mining industries for a certain period. Turgut Özal's 
third and final experience that shaped the 1970s was unionism. Turgut Özal, formerly 
a member of the Union of Mining Employers (MESS) and then chairman of this union, 
had in this experience largely embodied his opposition to labor movements in his 
liberal habitus with major workers' strikes that took place during 1977 and 1978. We 
could say that Turgut Özal's 1970s ended with his appointment to the post of Prime 
Minister's secretary, where he returned to public office thanks to the minority 
government formed by Süleyman Demirel by the end of 1979.
The fifth section of the current study focuses on Turgut Özal and Turkey in the 
1980s. For Turgut Özal, this decade actually begins with the post of deputy prime 
minister in December 1979, as previously mentioned. In fact, while in office, Özal 
was a leading actor in the process of changing Turkey's capital accumulation regime 
with the Economic Stabilization Decisions taken on January 24, 1980. Through these 
decisions, the Turkish economy was liberalized started to integrate with the outside 
world, while the country submitted to the free market and its rules inside its borders. 
Turgut Özal continued his contribution to economic policies during the interim regime 
established after the September 12 military coup, the most important event of the 
decade. The "powerful" commanders of the September 12 regime appointed a former 
retired commander, Bülent Ulusu, as prime minister. Turgut Özal served as Deputy 
Prime Minister for Economics in the National Government. After Turkey's 
liberalization process was integrated into democratic life in the 1980s, Turgut Özal 
continued to rule for two periods between 1983 and 1989. In November 1989, Turgut 
Özal was elected the eighth President of the TBMM.
The sixth and final section of the current study is the part where the work ends 
as a comparatively more specific and short section compared to the other sections. 
This section, which covers Turgut Özal's presidency, covers the period from 
November 1989, when Turgut Özal was president, to April 1993, when he died in his 
office. One of Turgut Özal's most important actions during his three-and-a-half-year 
presidency was during the Gulf War, which broke out in the summer of 1990. He 
claimed that Turkey should take part in the war with the United States proactively. 
The Gulf War process reminds us that even if the executive power is in the Council of 
Ministers, Özal went beyond the ministers and the ANAP party group, taking on the 
process like a president as if in a presidency system. The Gulf War was not the only 
item on the agenda of foreign policy during Turgut Özal's presidency. The end of the 
Cold War and the dissolution of the Union of Soviet Socialist Republics, which led to 
the independence of the Turkish republics, revealed President Turgut Özal's close 
interest in these republics. Turgut Özal died on 17 April 1993, two days after returning 
to Turkey after a long visit to these countries in April 1993.
In the resulting section of the study, two fundamental findings about the life 
story of Turgut Özal came into view. First, for Turgut Özal, liberalism and 
conservationism as political identities are not norm values. In other words, Turgut 
Özal did not identify himself with political ambitions in the early 1980s, with a 
careerist, pragmatic and populist attitude. Turgut Özal, on the other hand, began to 
develop a nationalist and conservative identity at İstanbul Technical University in the 
mid-1940s, in a time when even political ideologies were not settled in modern 
Turkey's history. In the 1950s and 1960s, respectively, liberal trends emerged in his 
habitus through the structural characteristics and institutional cultures that embodied 
economic liberalism at the Electrical Affairs Research Administration and the State 
Planning Organization. The second finding is the fact that in Turgut Özal's life story, 
in different decades, because of his own career choices, but mostly through the 
influence of the spirit of time, his identity was built. During this process, at times some 
aspects of his identity came to the fore or were pushed backwards. For example, if 
Turgut Özal had not chaired the trade union in MESS in the end of the 1970s, and if 
he and his union had not suffered a heavy defeat in the 1977–1978 strikes, then Özal's 
opposition to the workers' and labor movement would probably not have become so 
sharp. In this respect, in the result section of the current study, an attempt is made to 
reveal the similar important breakpoints and their effects on the trajectory of the 
evolution process of Özal's identity