Târîhu Dımaşk özelinde hicrî üçüncü asra ait hadis kaynakları
Hadith sources of the third century hijri special of historic Dimaşk
Yazar: ZHANUZAK TURAN UULU
Danışman: DOÇ. DR. FERHAT GÖKÇE
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Dımaşk = Damascus ; Dımaşk daru'l-hadisleri = Dımaşk daru'l-hadiths ; Hadis = Hadith ; Rivayetler = Rumours ; Tarihu Medineti Dımaşk = Tarikh Madinat-al Dimashq ; İbn Asakir = İbn Asakir ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
Hadis literatürüne baktığımızda, İslam tarihinin ilk asırlarında kaleme alınan eserlerin
birçoğunun farklı sebeplerden dolayı günümüze kadar ulaşma imkânı bulamamış olduğunu
görmekteyiz. Kaynaklardan sadece ismini öğrenebildiğimiz bu eserlerin nüshaları
günümüze kadar ulaşmamış olup, yeniden inşâ edilmeyi beklemektedir. Senedli eserler
üzerinde araştırmalar yapılarak bu eserlerin tamamını veya bir kısmını tespit etme imkânımız
vardır.
Hadislerin nakli veya aktarılması erken dönemlerden itibaren belli metotlar
çerçevesinde uygulanmıştır. Günümüzde bu özel metotların ilim adına bir şans olduğunu
söyleyebiliriz. Bu bakımdan değerlendirecek olursak, isnâd sisteminin sadece sahih hadisleri
belirlemek için uygulanan bir sistem olmadığını, günümüze kadar ulaşmayan eserleri de
kendisinde saklayan bir depo niteliğinde bir kaynak olduğunu da söyleyebiliriz. Her ne kadar
zaman zaman günümüzde isnâd sisteminin yetersiz ya da gereksiz olduğu veya sadece Ehli Hadis'in bir metodu olduğu, metinlere daha çok yönelmemiz gerektiği ifade edilse de isnâd,
isnâda dayalı ilimler ve uygulamalar kıymetini hala korumaktadır.
Yazılı kaynaklara dayanan hicrî ikinci asır ve sonrasında telif edilen hadis eserlerinden
günümüze ulaşanlar, isimlerini bile bilmediğimiz birçok kaynağı kullanmaları bakımından
önem arzetmektedirler. Buna en somut örnek olarak hicrî altıncı asır âlimlerinden birisi olup,
eserine aldığı tüm rivâyetleri isnâdın yavaş yavaş terkedildiği bir dönemde isnâdlarıyla
bizlere aktaran İbn Asâkir'in (ö. 571/1176) Târîhu Medîneti Dımaşk adlı eserini
zikredebiliriz. İbn Asâkir, kendi zamanındaki ilim merkezlerinin hemen hemen hepsini
dolaşmış ve o zamanın en ünlü âlimlerinden ilim tahsil etmiş, hicrî altıncı asra kadar ulaşan
yüzlerce eserin rivâyet hakkını almıştır. Nitekim başyapıtı Târihu Dimaşk'ta başta hadis
olmak üzere diğer ilimlerin de kapsamında 1000'in üzerinde kaynak kullanmıştır. İbn
Asâkir'in kaleme almış olduğu söz konusu kitabından hareketle, onun günümüze ulaşmayan
bazı eserleri gördüğünü ve onları iktibas ettiğini anlıyoruz. İbn Asâkir'in bu eseri, isminden
de anlaşıldığı üzere sadece Şam tarihi ile ilgili olmayıp, hadis ilmiyle de çok yakından
bağlantılı bir eserdir. Şu ana kadar hadis ilmi açısından ilmî araştırmalara yeterince konu
olmaması da bizi bu konuyu çalışmamıza sevketmiştir.
Târîhu Dımaşk'taki hadis kaynaklarının tamamını bir araştırmada ele alıp
değerlendirmek oldukça güçtür. Hiç şüphesiz bu durum bizim çalışma alanımızın sınırlarını
oldukça aşmamıza yol açacaktır. Bu nedenle biz araştırmamızda sadece hicrî üçüncü asra ait
hadis kaynaklarını incelemeye, bunun hadis ilmi açısından önemini ve değerini ortaya
koymaya çalışacağız. Araştırmamız esnasında hicrî üçüncü asra ait 160'tan fazla hadis
kaynağı tespit ettik. Yine tüm bu eserlerin tamamını incelemenin de bir yüksek lisans tezinin
sınırlarını zorlayacağını düşünüyoruz. Şüphesiz bu eserlerin tamamı üzerine yapılacak
çalışmalara, günümüze ulaşan eserler ile mukayesesine dair çalışmalara ihtiyaç vardır.
Ancak belirttiğimiz sebepten biz bu kaynakların sadece günümüze ulaşmayanları üzerinde
detaylı durmaya çalıştık. Tespit ettiğimiz kadarıyla İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ında hadis
ilmine dair günümüze ulaşmayan 39 eser bulunmaktadır. Biz bu çalışmamızda söz konusu
bu eserleri detaylı olarak incelemeye, bu eserlerin kimlere ait olduğunu tespit etmeye ve
başka eserlerle mukayese ederek nisbetlerinin sıhhatini belirlemeye, günümüze ulaşan
rivâyetleri çerçevesinde eserler hakkında bir takım tespit ve değerlendirmelerde bulunmaya
çalıştık.

Abstract:
When we look at the hadith literature, we see that many of the works written in the
first centuries of Islamic history could not reach the present day due to different reasons. The
copies of these works, whose names we can only learn from the sources, have not reached
the present day and are waiting to be reconstructed. We have the opportunity to determine
all or some of these works by conducting research on the works with the certificate.
The transmission or transmission of hadiths has been applied within the framework of
certain methods since early times. Today, we can say that these special methods are a chance
for science. If we evaluate it in this respect, we can say that the isnâd system is not only a
system applied to determine the authentic hadiths, but also a repository that preserves the
works that have not reached the present day. Although it is sometimes stated that the isnâd
system is inadequate or unnecessary, or that it is only a method of the Ahl al-Hadith and that
we should focus more on the texts, isnâd still preserves its value in the sciences and practices
based on isnad.
The hadith works that have survived to the present day, which are based on written
sources, are important in terms of using many sources whose names we do not even know.
As the most concrete example of this, we can cite the work of Ibn Asâkir (d. 571/1176),
Târîhu Medîneti Dımaşk, who was one of the scholars of the sixth century Hijri and
conveyed all the narrations he received to us with his isnâds at a time when the isnâd was
gradually abandoned. Ibn Asakir visited almost all the centers of science in his time and
received knowledge from the most famous scholars of that time, and obtained the right to
narrate hundreds of works that reached up to the sixth century of the Hegira. As a matter of
fact, he used more than 1000 sources in his masterpiece, Târihu Dimaşk, within the scope of
othersciences, especially hadith. Based on Ibn Asakir's aforementioned book, we understand
iv
that he saw some works that did not survive and quoted them. This work of Ibn Asâkir, as
the name suggests, is not only about the history of Damascus, but also very closely related
to the science of hadith. The fact that there is not enough subject for scientific researches in
terms of hadith science has prompted us to study this subject.
It is very difficult to evaluate all of the hadith sources in Târîhu Damascus in one
research. Undoubtedly, this situation will lead us to exceed the limits of our field of study.
For this reason, in our research, we will try to examine only the hadith sources of the third
century hijri and to reveal its importance and value in terms of hadith science. During our
research, we identified more than 160 hadith sources belonging to the third century AH.
Again, we think that examining all of these works will push the limits of a master's thesis.
Undoubtedly, there is a need for studies on all of these works and their comparison with the
works that have reached the present day. However, for the reason we have stated, we have
tried to dwell in detail on those sources that have not reached the present day. As far as we
have determined, there are 39 works on the science of hadith in Ibn Asâkir's Târîhu Dımaşk
that have not survived. In this study, we tried to examine these works in detail, to determine
who these works belong to, to compare them with other works, to determine the soundness
of their ratio, to make some determinations and evaluations about the works within the
framework of the narrations that have survived to the present day.