Abd el-Vahhâb b. Cemâl ed-dîn Yûsuf b. Ahmed Elmedâ'î Kanunçe Fi't-Tıbb (Giriş-inceleme-çeviri yazılı metin-dizin)
Kanunce Fi't-Tıbb Abd el-Vahhâb b. Cemaled-dîn Yûsuf b. Ahmed al-Medâi (Introduction-review-translation written text-index)
Yazar: NESRİN ARI
Danışman: PROF. DR. RECEP TOPARLI
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish ; Kanunçe Fi't-Tıbb = Kanunçe Fi't-Tıbb ; Meda'i = Meda'i ; Çeviri = Translation ; Çeviriyazı = Transcription

Özet:
Anadolu'da yazılmış tıp metinleri vesilesiyle, 13-16. yüzyıllarda Anadolu'da
hastalıklar ve bunların tedavi yöntemleri; tedavilerde kullanılan bitki, maden, alet,
vücudun uzuvlarına ve hastalıklara verilen adların yanında halkın konuşma dilinden
de pek çok söz varlığına ulaşma imkânı buluyoruz. Eserler, sadece hekimlerin veya
şifacıların değil, hastalığına çare arayan halkın da istifadesine sunulduğundan, gayet
sade ve anlaşılır bir dil ve üslup kullanıldığı görülmektedir.
Çalışmaya konu olan Kanunçe fi't-Tıbb, 16. yüzyılın sonlarında, yani Klasik
Osmanlı Türkçesi döneminde yazılmasına rağmen, dil hususiyetleri bakımından Eski
Anadolu Türkçesi özellikleri göstermektedir. Bu dönemde bilim dilinin Arapça
olması ve aynı dönemde yazılan edebî eserlerin dilinde Arapça Farsça etkisinin
yoğun bir şekilde görülmesi sebebiyle, bu ve bunun gibi eserlerin kıymeti
artmaktadır.
Bu çalışmada Kanunçe adıyla Anadolu'da yazılmış, dili Türkçe olan iki
nüshadan tenkidli metin oluşturulmuştur. Bu iki nüshadan daha hacimli olan Manisa
nüshası esas metin olarak tespit edilmiş, Bursa İnebey nüshası esas metnin
tamamlanması ve farklılıkları göstermede kullanılmıştır. Manisa nüshasının baş
kısmındaki eksik olan 6 varaklık bölümle M nüshasında bahsi geçmeyen bazı
kısımlar B nüshasından tamamlanmıştır. Ayrıca telif tarihi belli olmayan ancak
müellif adı belli olan B nüshası ile M nüshasının müellifi tespit edilmiş; telif tarihi
bilinen M nüshasının aralarındaki farklar belirtilerek ortaya konmuştur.
Kanûnçe fî't-Tıbb üzerine yapmış olduğumuz çalışma; Giriş, İnceleme, Çeviri
Yazılı Metin ve Dizin olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında
öncelikle Anadolu'da yetişmiş hekimler ve eserleriyle ilgili kısa bir bilgi verilmiş;
daha sonra incelememize konu olan eserler ve genel özellikleri hakkında bilgi
verilmiştir.
İnceleme bölümünde Arap harfli eserin taşıdığı yazım özellikleri
belirlendikten sonra ses ve biçim bilgisi üzerinde durulmuştur. Tespitler örneklerle
desteklenmiştir. Bu bölümde Türkçe kelime köklerinde ve Türkçe eklerde ünlülerin
yazılışları ele alınarak değişik her yazılışın örneği ayrı ayrı gösterilmiştir. Metindeki
örnekler yardımıyla eser, şekil bilgisi bakımından da incelenmiştir.
Metin bölümünde çeviri yazı işaretleri kullanılarak Tenkidli metnin yazı
çevirimi yapılmıştır.
Dizin bölümünde metinde geçen sözcükler alfabetik olarak dizilmiş;
sözcüklere gelen ekler ve birleşik yapılı sözcükler; bu sözcüklerin metinde kaç defa
geçtiği ve anlamları verilerek bir dizin hazırlanmıştır.
Çalışma sonucunda elde edilen veriler metinden seçilmiş örneklerle
desteklenerek sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Kanunçe Fi't-Tıbb,

Abstract:
On the occasion of medical texts written in Anatolia, diseases and their
treatment methods in Anatolia in the 13-16. centuries; In addition to the names given
to plants, mines, tools, body parts, and diseases used in treatments, we find the
opportunity to reach many vocabularies from the spoken language of the people.
Since the works are presented not only to doctors or healers but also to the people
who are looking for a cure for their disease, it is seen that very plain and
understandable language and wording are used.
Although Kanunçe Fi't-Tıbb, which is the subject of the study, was written in
the late 16th century, that is, in the Classical Ottoman Turkish period, it shows the
features of Old Anatolian Turkish in terms of language features. Since the language
of science in this period was Arabic and the Arabic-Persian influence was intensely
observed in the language of literary works written in the same period, the value of
these and similar works have increased.
In this study, a critical text was created from two Turkish-language copies
written in Anatolia under the name of Kanunçe. The Manisa copy, which is more
voluminous than these two copies, was determined as the main text, and the Bursa
Inebey copy was used to complete the main text and to show the differences. The
missing 6-page section at the beginning of the Manisa copy and some parts not
mentioned in the M copy were completed from the B copy. In addition, with help of
the B copy, whose writing date is not known but the name of the author is known, the
author of the M copy was determined; The differences between the M copy, whose
writing date is known, are revealed by specifying.
Our study on Kanûnçe Fî't-Tıbb consists of four sections: Introduction,
Review, Translated Written Text, and Index. In the introduction part, brief
information about the doctors who grew up in Anatolia and their works are given;
Then, information is given about the works that are the subject of our study and their
general characteristics.
In the analysis section, after determining the spelling features of the Arabicletter work, phonetic and morphological information is emphasized. The
determinations were supported with examples. In this section, the spelling of vowels in Turkish word roots and Turkish suffixes are discussed and examples of each
different spelling are shown separately. With the help of examples in the text, the
work was also examined in terms of morphology and syntax.
In the text section, the text translation of the Criticized text was made by
using the transcription signs.
In the index section, the words in the text are arranged alphabetically. The
index has been prepared by showing the affixes and compound words; stating how
many times these words are used in the text and their meanings.
The data obtained as a result of the study are presented with supporting
examples selected from the text.

Key words: Old Anatolian Turkish, Kanunce Fi't-Tıbb, medicine in Anatolia.