Ali el-İznikî'nin "Cevahir el-Esrar fî Ma'arif el-Ahcar" adlı eserinin çeviri ve incelemesi
Translation and examination of Ali al-İzniki's "Jawahir al-Asrar fi Ma'arif al-Ahjar"
Yazar: MERVE NUR GÜR
Danışman: YRD. DOÇ. DR. PETER J. STARR
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Kimya = Chemistry ; Tarih = History
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Ali el-İzniki = Ali al-İzniki ; Bilim tarihi = History of science ; Kimya = Chemistry ; Çeviri = Translation

Özet:
16. yüzyıl sonu 17. yüzyıl başlarında yaşamış olan ve Ali Çelebi ismiyle de tanınan
İznikli Fazıl Ali Bey kelam, tasavvuf, edebiyat gibi pek çok sahada Arapça ve
Türkçe eserler vermesinin yanı sıra en çok eserini kimya alanında vermiş bir âlimdir.
Buna rağmen bu eserlerinden hiç biri Türkçeye çevrilmemiş veya latinize
edilmemiştir.
Hayatı ile ilgili de ayrıntılı ve derleyici bir kaynağa ulaşılamayan yazarın
otobiyografisini yazdığını belirttiği eseri ise maalesef elimizde bulunmamaktadır.
Bununla beraber tercümesi yapılan ve incelenilen Cevahir el- Esrar fi Ma'arif elAhcar
adlı eseriyle kendisinin simya/kimya anlayışı ve çalışmaları biraz olsun
aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu açıdan bakıldığında eserin müellifin yaşadığı
yüzyılın kimya tasavvurunu anlamak bakımından önemli bir kaynak olduğu
düşünülmektedir. Ayrıca yazarın yararlandığını belirttiği, referans gösterdiği,
alıntıladığı veya eleştirdiği isim ve eserlerle de kendisinden önceki simya/kimya
geleneğinin 17.yüzyıl Türk-İslam dünyasına nasıl ve ne kadarının aktarıldığının ve
bu zaman-coğrafya ekseninde nasıl anlaşıldığının ipuçlarını vermesi açısından da
önemli bir eserdir.
Çalışmada Hacı Selim Ağa 881/3 numaralı yazma eser esas alınarak yapılan çeviri ve
incelemede öncelikle metnin bilgisayar ortamına aktarılması gerçekleştirilmiştir.
Çalışmanın birinci bölümünde Fazıl Ali Bey'in kaynak ve öncülleri anlatılmış ikinci
bölümde hayatı ve eserlerine değinilmiş, üçüncü bölümde Cevahir el-Esrar'ın içeriği
ve önemi incelenmiş dördüncü bölümde ise eserin metni ve çevirisi verilmiş son
olarak beşinci bölümde ise sonuç ve değerlendirme üzerinde durulmuştur.


Anahtar Kelimeler: Ali el-İznikî, Fazıl Ali Bey, Simya, Kimya, Taşlar, Mizan İlmi

Abstract:
Ali el-Iznikî, also known as Ali Celebi, lived in the latter half of 16th century and the
beginings of 17th century. He has treatises about kalam, sufism and literature but his
the most productive working area is chemistry with Turkish and Arabic treatises.
However, none of his works has been translated either into today's Turkish or other
languages.
We do not have any detailed and inclusive source about his life, and we have not
been able to locate the manuscript in which he apparently gives details about his
biography. On the other hand, with the treatise that is examined here, Jawahir alAsrar
fi Ma'arif al-Ahcar, we have tried to clarify his point of view about
alchemy/chemistry and his teachings. When viewed from this aspect, his work is an
important source to obtain information about his period and this period's vision of
chemistry. Moreover, with the sources that the writer says he benefited from, referred
to, quoted from and criticised, it has clues about the chemistry tradition before him
and the transfer of this knowledge into the 17th century Turkish-Islamic World, all of
which make this treatise is also remarkable.
In this thesis we based our work on the MS Haci Selim Ağa 881/3 as a main
manuscript, and firstly deciphered and typed it. The first part of this thesis focuses on
Fazıl Ali Bey's sources and predecessors, in the second part his life and treatises are
examined, in the third part the theme of Jawahir and its importance are studied, in the
fourth part the text of manuscript and translation are explained, finally in the fifth
part conclusions are drawn


Key Words: Ali al-İznikî, Fadıl Ali Beg, Alchemy, Chemistry, Stones, İlm al-Mizan