Ebu'l-Muîn en-Nesefî ile el-Gazâlî'nin uluhiyet anlayışlarının mukayesesi
A comparison of Abu'l Muin an-Nasafi and al-Ghazali's understandings of diinity
Yazar: İBRAHİM HALİL DOĞAN
Danışman: PROF. DR. RECEP ARDOĞAN
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
İnsan yaratılışı gereği ilâhî boyutu olan herhangi bir inanç sistemine yönelme ihtiyacı duymaktadır. Çünkü insan kendisinden yetkin bir varlığın yetkinliğine muhtaçtır. İnanç sistemleri ise belli başlı akîdeler içermektedirler. İşte bu akîdelerden en temel olanı "tevhid" akîdesi olmuştur. Tevhid ise Allah'ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde tek olduğuna inanmak ayrıca ulûhiyet, rububiyet, ubudiyette ortağı olmadığına inanmaktır. Bu inanç doğrultusunda yaşamak da tevhidin bir başka yönüdür. İslâm inanç sistemi, bu inancın oluşmasına ve devamına büyük önem vermiştir. Bu bağlamda Allah elçiler ve vahiyler göndermiştir. İşte bu elçilerin vefâtı sonrasında saf olan inanç "Allah'ın bilinebilirliği", "Âlemin mâhiyeti", "Allah'ın sıfatlarının zât ile ilişkisi", "Allah'ın âlem ile ilişkisi bağlamında sıfatullahın âleme tecellisi", "teşbih, tecsim, ta'til"  gibi içinden çıkılmaz pek çok soru ile karşılaşmıştır. Bu sorular karşısında İslâm dininin bu akîdesini doğru ve sağlam bir şekilde aktarmak gayesi ile pek çok İslâm âlimi îzâhlarda bulunmuştur. Bunlardan kimileri Allah'ın gönderdiği dinden uzaklaşmış kimileri de bu dine yaklaşmıştır. İşte biz de bu âlimlerden en-Nesefî ile Gazâlî'nin bu noktadaki fikirlerini karşılaştırdık. Neden bu iki âlim? Çünkü en-Nesefî ve Gazâlî aynı asırda yaşamış olup iki farklı fırkaya mensuptur. Bu bağlamda biz de onların ulûhiyet anlayışlarında benzer ve farklı olan yönleri tespit etmek istedik. Nihâyetinde tespitimiz göstermiştir ki bu iki âlim aralarında kısmi farklılıklar olsa da genel olarak Allah'ın zâtı, sıfatları, âlem ile ilişkisi konusunda farklı düşünmemişlerdir. Her ikisi de ilâhi sıfat anlayışlarında teşbihten, tecsimden uzak durmuşlardır.

Anahtar Kelimeler: Allah, Teşbih, İlâhî Adalet, Teodise, Hikmet, Nesefî, Gazâlî

Abstract:
Human, in his/her nature, needs to tend to a belief system that has a divine dimension. Because human needs the perfection of a being that is more perfectthan himself/herself. Belief systems contain certain rules. The most basic of these creeds has been the creed of "tawhid (unity)". Tawhid, on the other hand, is believing that the Creator, that is, Allah, is unique in His essence, attributes, and actions, and believing that he has no partner in divinity, rububiyyat (lordship), worship. Living in line with this belief is another aspect of tawhid. The Islamic belief system has given great importance to the formation and continuation of this belief. In this context, Allah sent messengers and revelations. Here, after the death of these messengers, the İslamic belief faced many questions the pure creed is "knowledge of Allah", "the relationship of Allah's attributes with the essence", "the manifestation of Allah's attributes in the world in the context of Allah's relationship with the world". In the face of these questions, many Islamic scholars have made explanations in order to convey this principle of the Islamic religion correctly. Some of them have moved away from the religion sent by Allah, and some of them have approached this religion. Here, we compared the ideas of these scholars, an-Nasafı and al-Ghazalı, on this point. Why these two scholars? Because an-Nasafı and al-Ghazali lived in the same century and belonged to two different sects. In this context, we wanted to identify the similarities and differences in their understanding of divinity. Finally, our determination has shown that although there are partial differences between these two scholars, they generally did not think differently about Allah's essence, attributes, and relationship with the world. Both of them stayed away from simile and tacsim in their understanding of divinity.

Keywords: Allah, Similarity, Divine Justice, Theodosia, Wisdom, Nasafı, Ghazalı