Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi'nin toplum felsefesi ve sosyolojisi
Social philosophy and sociology of Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi
Yazar: MEHMET FATİH ASLAN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET AYSOY
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Felsefe = Philosophy ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Meşrutiyet II = Constitutional Monarcy II ; Sosyal düşünce = Social thought ; Sosyoloji = Sociology ; Sosyoloji tarihi = Sociology history ; Toplum felsefesi = Community philosophy ; Türk düşünce tarihi = Turkish thought history ; Türk sosyoloji tarihi = Turkish sociology history ; Türk sosyolojisi = Turkish sociology ; Türk-İslam düşüncesi = Turkish-Islamic thought ; Şehbenderzade Filibeli Ahmet Hilmi =

Özet:
Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi'nin sosyolojik görüşlerini incelemeyi ve bu sayede onu hem Türk sosyolojisinde hem de İslam düşünce tarihi içinde konumlandırmayı amaçlayan bu çalışmada, Filibeli Ahmed Hilmi'nin orijinal metinleri birincil veri kaynağı olarak kullanılmış ve söylem analizi tekniği ile dönemsel bağlam içinde yorumlanarak tahlil edilmiştir. Filibeli'nin metinleri incelenirken kullanmış olduğu kavramlar orijinal halleriyle ifade edilmiş ve Filibeli'nin anlam dünyası ortaya konmaya çalışılmıştır. Sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yılları günümüz sosyolojisi tarafından kapsamlı olarak bilinmemektedir. Çalışma Filibeli Ahmed Hilmi'yi merkeze alarak sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yıllarına da ışık tutmayı amaçlar. Dönemin, İslamcı aydınlar bağlamında detaylı olarak incelenmemiş olması, tez çalışmasının İslam düşüncesi açısından değerlendirilmesini de mümkün kılar. Filibeli Ahmed Hilmi'nin araştırma konusu olarak seçilmesindeki temel neden, İslam düşüncesi açısından konuyu inceleme imkânı sunması, sosyolojinin Osmanlı'daki ilk yılları açısından Filibeli'nin önemli eserlerinin olması ve sosyoloji açısından eserlerinin henüz değerlendirilmemiş olmasıdır.
Çalışmada öncelikle sosyolojinin ortaya çıkış süreci ve Osmanlı'ya tezahürü incelenmiştir. Sosyolojinin Osmanlı'da nasıl karşılandığı üzerinde durulmuş, sosyolojinin Osmanlı'da hangi işlevi karşıladığı tespit edilmiştir. Sonrasında Filibeli Ahmed Hilmi hakkında bilgi verilmiş ve sosyolojik anlayışı ortaya konmuştur. Filibeli Ahmed Hilmi'nin toplum tasavvuru modern "teceddüt toplumu" olarak kendini gösterirken, İslam düşünce geleneğindeki "tecdit" düşüncesinden farklı bir şekilde, ilerleme düşüncesine bağlı olarak tasarlanmıştır. Buradaki ilerleme düşüncesi Spencer'ın organizmacı sosyolojisinden esinlenerek kurgulanmıştır. Filibeli Ahmed Hilmi, II. Meşrutiyet aydınlarının ortak kaygısı olan devleti ayakta tutmanın çarelerini araken bunu modern bilimler ışığında özellikle sosyoloji rehberliğinde tasarlar. Çalışma, Filibeli'nin kendi çağdaşları içinde sosyolojik düşünce açısından daha sistemli eserler ürettiğini ve bu sebepten sosyoloji literatüründe yer alması gerektiğini savunmaktadır.

Abstract:
In this study, which aims to examine the sociological views of Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi and thus to position him both in Turkish sociology and in the history of Islamic thought, the original texts of Ahmed Hilmi from Filibe were used as the primary data source and analyzed by interpreting them in a periodical context with the discourse analysis technique. The concepts that Filibeli used while examining his texts were expressed in their original form and the semantic world of Filibeli was tried to be revealed. The early years of sociology in the Ottoman Empire are not widely known by contemporary sociology. The study aims to shed light on the first years of sociology in the Ottoman Empire by focusing on Ahmed Hilmi from Filibe. The fact that the period has not been examined in detail in the context of Islamic intellectuals makes it possible to evaluate the thesis in terms of Islamic thought. The main reason why Filibeli Ahmed Hilmi was chosen as a research topic is that it offers the opportunity to examine the subject in terms of Islamic thought, that Filibeli has important works in terms of the first years of sociology in the Ottoman Empire and that his works have not been evaluated in terms of sociology yet.
	In the study, firstly, the emergence process of sociology and its manifestation in the Ottoman Empire were examined. It was emphasized how sociology was received in the Ottoman Empire, and it was determined which function sociology met in the Ottoman Empire. Afterwards, information about Ahmed Hilmi from Filibe was given and his sociological understanding was revealed. While Filibeli Ahmed Hilmi's conception of society manifests itself as a modern "tajdut society", it was designed depending on the idea of progress, different from the idea of "tajdid" in the tradition of Islamic thought. The idea of progress here is inspired by Spencer's organismic sociology. Filibeli Ahmed Hilmi, II. While looking for ways to keep the state alive, which is the common concern of the constitutional intellectuals, he designs this in the light of modern sciences, especially under the guidance of sociology. The study argues that Filibeli produced more systematic works in terms of sociological thought among his contemporaries and therefore should be included in the sociology literature.