Astımlı okul çocuklarına ve ebeveynlerine yönelik sağlık okuryazarlığına duyarlı eğitimin hastalık özyönetimine etkisi
The effect of education given to asthmatic school children and their parents, considering health literacy, on the self-management of asthma
Yazar: ESMA GÜNEY KIZIL
Danışman: PROF. DR. AYLA BAYIK TEMEL
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Hemşirelik = Nursing
Dizin: Ana-baba = Parents ; Astım = Asthma ; Hasta eğitimi = Patient education ; Hemşirelik = Nursing ; Sağlık okuryazarlığı = Health literacy ; Çocuk sağlığı = Child health ; Çocuklar = Children

Özet:
Giriş: Astım çocukluk döneminde hastane yatışlarının en sık nedenidir. Astımın hastalık özyönetimi ve eğitiminde sağlık okuryazarlığı dikkate alınmalıdır. 
Araştırmanın amacı astımlı okul çocuklarına ve ebeveynlerine yönelik sağlık okuryazarlığına duyarlı eğitimin hastalık özyönetimine etkisini incelemektir.
Gereç ve Yöntem: Bu araştırma, randomize kontrollü deneysel bir çalışmadır. Araştırma, İzmir ili Karabağlar İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı kamu ilkokullarında Ekim 2018 - Temmuz 2019 tarihleri arasında yürütülmüştür. Çocukların ilkokul 2.,3. ve 4. sınıfta olması, hekim tanılı olması, astım ilacı kullanıyor olması, gönüllü olması, ebeveynin okuryazar olması araştırma kriterleridir. Araştırmanın örneklemi, evrenin içinden araştırma kriterlerine uygun olan 88 astımlı çocuk ve ebeveyni oluşturmuştur. Çocuklar; ebeveyn sağlık okuryazarlığı  (SOY) puanı, çocuğun SOY puanı, Astım Kontrol Testi (AKT) puanı ve sınıf düzeylerine göre randomize edilerek gruplara ayrılmıştır. Girişim 1 grubu (çocuk ve ebeveyni) 31, Girişim 2 grubu (çocuk) 31, Kontrol grubu 32 çocuktan oluşmuştur. Veri toplamada Çocuk ve Ebeveyn Tanıtım Formu, SOY Ölçeği, Okul Çağındaki Çocuklar İçin SOY Ölçeği, Astımlı Çocuk ve Adölesanlar İçin Özetkililik Ölçeği, AKT, Astıma Spesifik Ebeveyn Eğitim Gereksinimi Formu ve Telefon Görüşme Formu kullanılmıştır. Öntest sonrası Girişim 1 grubunda hem çocuğa hem ebeveynine eğitim verilmiş, Girişim 2 grubunda sadece çocuğa eğitim verilmiş, kontrol grubuna eğitim verilmemiştir. Eğitim sonrası eğitim alan gruplara eğitim kitapçıkları verilmiştir. Eğitimden en az 3 hafta sonra tüm gruplara eğitim sonrası test uygulanmıştır. Telefon görüşmesi ile Mayıs, Haziran ve Temmuz aylarında izlemler yapılmıştır. 
Bulgular: Çocukların yaş ortalaması 8.44±0.92, %54'ü erkek, %44.8'i 3. sınıf olup grup dağılımları homojendir (p>0.05). Çocukların %64.8'inin ailesi 3-4 kişidir, %47.7'sinin balkon dahil evinde sigara içilmektedir. Isınma şekli hariç ev özellikleri açısından gruplar homojendir (p>0.05). Çocukların %52.3'ü son altı ay içinde astım atağı geçirmiştir. Çocuklar her izlem döneminde en çok kurtarıcı ilaçları kullanmışlardır. Çocukların %84.1'i ilacını düzenli kullanmakta, %52.3'ü ilaç kullanmada zorluk yaşamamaktadır. Çocukların %65.9'u devamsızlık yapmıştır. Ebeveynlerin %89.8'i anne, annelerin %80.7'si ev hanımıdır. Ebeveynlerin özellikleri çalışma gruplarına göre homojen dağılımdadır (p>0.05). Ebeveynlerin %71.6'sı ayrıntılı astım eğitimi almamıştır, %72.3'ünün astım bilgi kaynağı sağlık çalışanlarıdır. Eğitim sonrasında Girişim 1 grubu ebeveynlerinin astım bilgi puanı anlamlı olarak artmıştır (p<0.05). Tüm çalışma gruplarında eğitim sonrası ebeveynlerin SOY puanında anlamlı fark yoktur (p>0.05). Tüm çalışma gruplarında eğitim sonrası çocukların SOY puanı ve özetkililik puanlarında anlamlı fark yoktur (p>0.05). Tüm çalışma gruplarında eğitim sonrası çocukların AKT ve kurtarıcı ilaç kullanım puanlarında anlamlı artış belirlenmiştir (p<0.05). Girişim 1 ve Girişim 2 grubundaki çocuklarda eğitim öncesine göre 3. izlemde günlük hareketlerde azalma durumunda anlamlı azalmalar vardır (p<0.05). Tüm gruplarda eğitim öncesine göre 3. izlemde fiziksel aktivite sonrası atak yaşayan çocuk sayısı anlamlı azalmıştır (p<0.05). Girişim 1 grubunda 3. izlemde eğitim öncesine göre acile başvuran çocuk sayısı anlamlı azalmıştır (p<0.05). Tüm gruplarda 3. izlemde eğitim öncesine göre öksürük yakınması olan çocuk sayısı anlamlı azalmıştır (p<0.05). Girişim 2 ve Kontrol gruplarında 3. izlemde eğitim öncesine göre hırıltı, balgam ve nefes darlığı yakınması olan çocuk sayısında anlamlı azalma olmuştur (p<0.05).
Sonuç: SOY'a duyarlı astım eğitiminin ebeveynlerle birlikte çocuklara ya da sadece çocuklara verilmesinin hastalık özyönetimi bakımından farkının olmadığı görülmüştür.  Ancak verilen eğitimin ebeveyn astım bilgisini ve astım kontrolünü olumlu etkilediği, astımın olumsuz etkilerinin ve semptomlarının azalmasında etkili olduğu ortaya konmuştur.

Abstract:
Introduction: Asthma is the most common cause of hospitalization in childhood. Health literacy should be taken into account in the self-management and education of asthma. The aim of the study was to examine the effect of education, considering health literacy, for asthmatic school children and their parents on disease self-management.
Materials and Methods: The research, a randomized controlled trial, was carried out in public primary schools affiliated to the Karabağlar District Directorate of National Education in Izmir between October 2018 and July 2019. The criteria for the research were as such: Being in either 2nd, 3rd or the 4th grade of a primary school, being diagnosed by a physician, using asthma medication, being a volunteer, and having a literate parent. The study sample consisted of 88 students and their parents who were suitable for the research criteria. The children were divided into 3 groups as such: Intervention-1 group with 31 children and the parents, the intervention-2 group with 31 children and the control group with 32 children after the randomization of the children was performed according to the Parental Health Literacy (PHL) score, Child's HL score, Asthma Control Test (ACT) score, and their grades in the school. The forms used to collect data are Child and Parent Description Form, HL Scale, HL Scale for School-Age Children, Self-efficacy Scale for Asthmatic Children and Adolescents, ACT, Asthma-Specific Parent Education Requirements Form and Telephone Interview Form. After the pretest, training was given to both the children and the parents in the Intervention 1 group, while only the children in the Intervention 2 group was trained, and the control group participants were not given any training. After the training, training booklets were given to the training groups. The post-training test was administered to all groups at least three weeks after the training. Follow-ups were performed by phone calls in May, June and July. 
Results: The mean age of the children was 8.44±0.92 years, 54% were male, 44.8% were 3rd grade, and group distribution was homogeneous (p>0.05). The families of 64.8% of the children included 3-4 people, and 47.7% of them smoked at home including the balcony. The groups were homogeneous in terms of house characteristics except for heating methods (p>0.05). A total of 52.3% of the children had an asthma attack in the last six months. Children used rescue medications the most in each follow-up period. While 84.1% of them use their medication regularly, 52.3% of them do not have any difficulties in using medication. A total of 65.9% of them had absences from school. While 89.8% of parents are mothers, 80.7% of those are housewives. Parental characteristics were homogeneous according to the study groups (p>0.05). While health professionals were the source of asthma information for 72.3% of the parents, 71.6% of the parents did not receive detailed asthma education. After the training, the asthma knowledge score of the parents in the Intervention 1 group increased significantly (p<0.05). After the training, there was no significant difference in the parents' HL scores in all groups (p>0.05 A significant increase was found in the ACT and rescue medication use scores of the children in all groups (p<0.05). In the intervention 1 and intervention 2 groups, there was a significant decrease in the daily movements of their children in the 3rd follow-up compared to the pre-training (p<0.05). In all groups, the number of children experiencing attacks after physical activity decreased significantly at the 3rd follow-up compared to pre-training (p<0.05). In the intervention 1 group, the number of children admitted to the emergency department was significantly reduced in the 3rd follow-up compared to the pre-training (p<0.05). In all groups, the number of children with cough decreased significantly at the 3rd follow-up compared to pre-training (p<0.05). There was a significant decrease in the number of children with wheezing, sputum and dyspnea in the Intervention 2 and Control groups at the 3rd follow-up compared to the pre-training(p<0.05).
Conclusion: Giving asthma education, considering health literacy, to children together with parents or only to children has been determined not to make a difference in terms of asthma self-management. However, the education given has been revealed to have a positive effect on parental asthma knowledge and asthma control and is effective in reducing the negative effects and symptoms of asthma.