Yurt Bilgisi ders kitaplarında çocuk kimliğinin temsili (1923-1950)
Representation of child identity in civics (Yurt Bilgisi) textbooks (1923-1950)
Yazar: HAMİDE KILIÇ
Danışman: DOÇ. DR. BETÜL BATIR
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Eleştirel söylem çözümlemesi = Critical discourse analysis ; Eğitim tarihi = Educational history ; Kimlik = Identity ; Söylem = Discourse ; Söylem analizi = Discourse analysis ; Yurt bilgisi = Civics ; Çocuklar = Children

Özet:
Erken Cumhuriyet dönemi Türkiyesi her anlamda eski-yeni ikilemi içindeki Türk toplumunun çatışmalarına, yeninin kabullenilme ve sahiplenilme sürecine tanık olmuş nesil yetiştirmiştir. Bir yanda uzun yıllar süren savaşın verdiği yorgunluk ve yoksulluk, diğer yanda "yeni" ile beslenen umut ve özlenen güzel günler.
Bu çalışma 1923-1950 yılları arasında Türkiye'de ders kitaplarında tasarlanan çocuk kimliklerinin betimlenmesini amaçlamıştır. Araştırmada temel nokta çocuk olmuş, dönemsel de olsa devlet tarafından görünmek istenen çocuk, dolayısıyla devletin döneme göre çocuk anlayışının saptanması hedeflenmiştir. Böylelikle incelenen ders kitapları üzerinden dönemin çocuk tanımını yapmanın ya da ortaya sunulan betimlemelerden hareketle çıkarımda bulunmanın dönemin gerçekliğini okumada yardımcı olacağı düşünülmüştür. Çalışmada eleştirel söylem analizi kullanılmıştır.
Araştırmada incelenen ders kitapları 1923-1950 yılları arasında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından ilkokul 3, 4 ve 5. sınıflarında okutulmuş Yurt Bilgisi ders kitaplarıdır. Ders kitaplarının incelenmesinde merkezde var olan çocuk ve bu çocuğun kitaplarda tasvir edilen mekân ve çevre ilişkileri verilerin kodlanmasında önemli rol oynamıştır. Bu amaçla inceleme yapılırken dört ana başlık üzerinde çocuğun araştırılması şekillenmiştir: Çocuk, Aile ve Toplum; Çocuk, Rejim ve Cumhuriyet; Çocuk ve Ahlâk; Çocuk ve Biyopolitika.
Ders kitaplarında çocuk tiplemeleri aile çocuğu, okul çocuğu, köylü çocuk ve şehirli çocuk şeklinde sunulmuştur. Bu çocuk tiplemelerinin üst kimliği ise Türk çocuğudur. Ders kitaplarında sunulan Türk çocuğu kurgusal bir çocuktur. Bu çocuk duygu bağlamında ailesinde güvende; okul ve köyünde mutlu ve şehirde medenî bir çocuktur. Dönemin yaratmak istediği çocuk tiplemesinde üst duygu fedakârlık olarak öne çıkmaktadır. Bu fedakârlık duygusu ev, okul, köy, şehir ve yurt olarak aslında tüm alanlarda farklı söylemlerle çocuğa sunulmuştur. Bu çocuğun fedakârlık duygusundan hareketle sahip olması gereken değerler çalışkanlık, itaatkârlık, üretkenlik, yurtseverlik olarak sıralanmaktadır.
Ders kitaplarında sunulan çocuk tiplemelerinde, çocuklar, cumhuriyet rejiminde yaşadıkları için mutludurlar. Çocuk, rejim unsurlardan hareketle özgürlük, fedakârlık, çalışkanlık, yurtseverlik niteliklerini üstlenmektedir. Ders kitaplarında kullanılan stratejiler tanıtma, ikna etmek, meşrulaştırma, yüceltme, otorite tanıtımı ve eski-yeni kıyaslamalarıdır.
Ders kitaplarında kullanılan "biz" söylemi "öteki" üzerinden yapılmadığı için birçok unsurun tanıtılmasına rağmen eksik kalmıştır. Olumlu cümlelerle tanıtılan "biz" karşısındaki doğal "öteki"nin belirsizliği nedeniyle yarım kalmış bir tanımlama söz konusudur. Bu durum aslında incelenen dönemin en önemli söylemi olan "Ne mutlu Türküm diyene!" ifadesinin dışa vurumudur.

Abstract:
In the early republican period, a generation was raised that witnessed the contradictions of Turkish society in every sense of the old-new dilemma and the process of accepting and embracing the new in Turkey. On the one hand, the tiredness and poverty of long years of war, on the other hand, the hope fed by the "new" and the good days that are longed for.
This study aimed to describe the children's identities designed in textbooks in Turkey between the years 1923-1950. In the study, the main point is the child, the child wanted to be seen by the state even if it was periodical, so it was aimed to determine the child's understanding of the state according to the period. Thus, it is thought that making the definition of the child of the period through the textbooks examined or making inferences based on the descriptions presented will help in reading the reality of the period. Critical discourse analysis was used in the study.
The textbooks examined in the research are civics (Yurt Bilgisi) textbooks that were taught in the 3rd, 4th and 5th grades of primary school by the Ministry of National Education between 1923-1950. In the examination of the textbooks, the child in the center and space and environment relations of this child depicted in the books played an important role in the coding of the data. For this purpose, the investigation of the child was shaped on four main titles: Child, Family, and Society; Child, Regime, and Republic; Children and Morals; Children and Biopolitics.
In the textbooks, the types of children are presented as a family child, a schoolchild, a village child, and a city child. The upper identity of these child types is the Turkish child. Turkish child is a fictional child. This child is emotionally secure in his family; happy in his school and village, civilized in the city. In the type of child that the period wanted to create, the upper emotion stands out as a sacrifice. This sense of sacrifice is presented to the child with different discourses in all areas such as home, school, village, city, and homeland. This child's values based on her sense of sacrifice are listed as diligence, obedience, productivity, and patriotism.
In the types of children presented in the textbooks, children are happy to live in the republican regime. The child assumes the qualities of freedom, sacrifice, diligence, and patriotism based on the regime elements. The strategies used in the textbooks are promotion, persuasion, legitimation, glorification, authority presentation, and old-new comparisons.
Since the "us" discourse used in the textbooks was not made over the "other", it remained incomplete despite the introduction of many elements. There is an incomplete definition due to the ambiguity of the natural "other" versus "us" introduced with positive sentences. This situation is actually the most important discourse of the examined period, "How happy is the one who says I am a Turk!" is the result of the expression.