Eski Anadolu Türkçesinde nezaket(sizlik) (Hamzanameler örneği)
(Im)politeness in Old Anatolian Turkish (The case of Hamzanameler)
Yazar: ZEYNEP ÖLÇÜ DİNÇER
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Tarihî metinlerde nezaket(sizlik) gün geçtikçe önem kazanan bir araştırma alanıdır. Bu
çalışmada Eski Anadolu Türkçesi Dönemine ait olduğu ön görülen Hamzanameler adlı
eserin birinci cildinde geçen diyaloglarda nezaket(sizlik) yöntemleri incelenmiştir.
Yöneltici edimsöz barındıran, yakın (N= 44) ve kurumsal (N=57) ilişki boyutlarını
yansıtan 101 diyalog seçilerek Bağlam-Diyalog-Etkileşim Analizi Üçlemesi adı verilen
bir ön analiz sürecine tabi tutulmuştur. Daha sonra bu incelemeden yola çıkarak
nezaket(sizlik) yöntemleri belirlenmiş ve diyalog akışında gerçekleşen konumlandırma
değişimlerinin nezaketsiz(lik) kullanımını etkilediği örnek diyaloglar seçilmiştir. Nitel
bir veri analiz programı (MAXQDA) kullanılarak nezaket(sizlik) yöntemleri ve hitap
yöntemleri etiketlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre 18 kibarlık 9 kabalık yöntemi tespit
edilmiştir. Bu yöntemler kelime, ek, cümle veya söz sırası dizimi gibi farklı türlerden dil
ögeleri ile ifade edilmektedirler. Genel olarak kibarlık yöntemleri kabalık
yöntemlerinden daha sık kullanılmakta ve daha çok çeşitlilik barındırmaktadır. Araştırma
sonuçlarına göre konumlandırmaların diyalog süresince değişerek nezaket(sizlik) akışını
şekillendirdiği gözlemlenmiştir. Zamir ve isim biçiminde hitaplar da konumlandırma
belirterek nezaket(sizlik) kullanımında önemli bir rol oynamaktadır. Kibarlık bildiren
'sen/siz' ayrımı ilişkinin yönüne göre farklılık göstermektedir. İsim türünde hitaplar kişi
adı, aile rolleri, meslek adı ve betimleyici özellikler olmak üzere dört gruba ayrılmaktadır.
Ayrıca, bu hitaplara eşlik eden 'bre', 'ey' ve 'ya' seslenme ünlemlerinin nezaket(sizlik)
bakımından bir örüntü oluşturduğu ortaya konmuştur.

Abstract:
(Im)politeness in historical texts is an increasingly important research area. In this study,
the (im)politeness strategies in dialogues presented in the first volume of the work titled
as Hamzanameler, which is assumed to belong to the Old Anatolian Turkish Period, are
examined. 101 dialogues containing directive illocutionary acts and reflecting the
dimensions of close (N= 44) and institutional (N=57) relationships were selected and
subjected to the preliminary analysis process called the Context-Dialogue-Interaction
Analysis Trilogy. Then, based on this examination, (im)politeness strategies were
identified and the sample dialogues in which changes in positioning affected the
(im)politeness choices were selected. Using a qualitative data analysis program
(MAXQDA), (im)politeness strategies and the address terms were tagged. According to
the findings, 18 politeness and 9 impoliteness strategies were identified. These strategies
were expressed with different types of language elements such as words, suffixes,
sentences or turn order. In general, politeness strategies are used more frequently than
impoliteness strategies and have more variety. According to the research results, it is
observed that positionings change throughout the dialogue and shape the flow of
(im)politeness. Address terms in the form of pronoun and noun also play an important
role in the use of (im)politeness by signaling positioning. 'Sen/siz' distinction that marks
politeness shows differences according to the direction of the relationships. Address
nouns are divided into four groups as personal name, family roles, occupational name
and descriptive features. Moreover, it is revealed that the interjections 'bre', 'ey' and 'ya'
accompanying the address terms form a pattern for (im)politeness.