Dikkat eksikliği/aşırı hareket bozukluğu tanılı çocuklara uygulanan bireyselleştirilmiş gelişim destek programının bozukluğun semptomlarına, algılama becerilerine ve aile işlevselliğine etkisinin incelenmesi
Examination of the effect on the disorder symptoms, perception skills and family functioning of the individualized development support program applied to children with attention deficit hyperactivity disorder
Yazar: ELİFCAN CESUR
Danışman: PROF. DR. AYSEL KÖKSAL AKYOL
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Çocuk Gelişimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Aile işlevleri = Family functions ; Algı = Perception ; Belirti ve semptomlar = Signs and symptoms ; Destek programları = Support programs ; Hiperaktiviteli dikkat eksikliği bozukluğu = Attention deficit disorder with hyperactivity ; Psikolojik destek programı = Psychological support programme ; Çocuklar = Children

Özet:
Bu araştırma bireyselleştirilmiş gelişim destek programının (Dikkat Eksikliği/Aşırı Hareket Bozukluğu) DEHB tanısı almış çocuklarda bozukluğun semptomlarına, algılama becerilerine ve ailenin işlevselliğine etkisinin belirlenmesi amacı ile yapılmıştır. Araştırma karma modelde, ön test-son test-kalıcılık testi kontrol gruplu tasarımda yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu Kırklareli il merkezinde bulunan Kırklareli Devlet Hastanesi, Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Polikliniği'nde takip edilen DEHB tanılı, yedi-on yaş arasındaki 11 çocuk ile anneleri oluşturmuştur. Araştırmada nicel veri toplama aracı olarak, DEHB semptomlarını belirlemek için Conners (1997) tarafından geliştirilen ve Kaner, Büyüköztürk ve İşeri (2013a) tarafından Türkçe uyarlaması yapılan "Conners Anababa Dereceleme Ölçeği Yenilenmiş Kısa (CADÖ-YK)", DEHB tanılı çocukların duyusal algılama, bilişsel algılama ve duygusal algılama becerilerindeki durumunu belirlemek için araştırmacı tarafından geliştirilen Algısal Beceriler Ölçeği ve ailenin işlevselliğini belirlemek için Epstein, Bolwin ve Bishop (1983) tarafından geliştirilen ve Bulut (1990) tarafından Türkçeye uyarlanan "Aile Değerlendirme Ölçeği - ADÖ" kullanılmıştır. Nitel veri toplama aracı olarak ise; deney grubundaki annelerin müdahale sürecindeki deneyimleri ile program hakkındaki görüşlerine odaklanan araştırmacı tarafından uzman görüşleri alınarak oluşturulmuş olan yarı yapılandırılmış görüşme formu uygulanmıştır. Ayrıca çocuklar ve aileleri hakkında genel bilgi edinmek için araştırmacı tarafından hazırlanan "Genel Bilgi Formu" kullanılmıştır. 
DEHB tanılı çocukların duyusal, bilişsel ve duygusal algılama becerilerini desteklemek için Bireyselleştirilmiş Algısal Beceri Destek Programı geliştirilmiş ve yedi-on yaş arasındaki beş DEHB tanılı çocuğa anne ve kardeşlerinin de katılımı ile ev ziyaretleri yoluyla uygulanmıştır. Uygulama süreci 24 oturum şeklinde planlanmış ancak Dünya çapında yayılan COVID-19 pandemisi nedeniyle ilk altı hafta haftada iki oturum, sonraki iki hafta haftada üç oturum olacak şekilde, toplam 18 oturum yapılmıştır.
Araştırma sonucunda deneysel uygulama öncesi ve sonrası yapılan ölçüm sonuçları karşılaştırıldığında kontrol grubunda Duyusal, Bilişsel ve Duygusal Algılama puanları ile Bilişsel Problemler-Dikkatsizlik ve Hiperaktivite alt ölçek puanları arasında anlamı bir fark bulunmazken (p>0.05), kontrol grubunda öntest-sontest Karşı Gelme alt ölçek puanları arasında anlamlı bir fark olduğu belirlenmiştir (p<0.05). Deney grubunun deneysel uygulama öncesi, sonrası ve kalıcılık testleri arasında yapılan ölçüm sonuçları karşılaştırıldığında ise çocukların Duyusal Algılama, Bilişsel Algılama ve Duygusal Algılama puanları arasında anlamlı fark olduğu (p<0.05) ve bulunan bu farkların, öntest-sontest puanları ile öntest-kalıcılık puanları arasında olduğu görülmektedir. Ayrıca deney grubunun Karşı Gelme, Bilişsel Problemler-Dikkatsizlik ve DEHB İndeksi alt ölçek puanları arasında da uygulama öncesi, sonrası ve kalıcılık testleri puanlarında anlamlı farklar olduğu (p<0.05) ve bulunan bu farkların öntest-sontest puanları ile öntest-kalıcılık puanları arasında olduğu belirlenmiştir. 

Araştırmada deney ve kontrol grupları arasında ölçümlenen erişi (büyüme ve gelişme) puan farkları incelendiğinde Bilişsel ve Duygusal Algılama ile DEHB İndeksi puanları arasında anlamlı farklılıklar olduğu görülmüştür (p<0.05). Yani uygulanan Bireyselleştirilmiş Algısal Beceri Destek Programı DEHB tanılı çocukların bilişsel ve duygusal algılama becerileri üzerinde ve DEHB semptomlarında olumlu etki oluşturmuştur. 

Aile işlevselliği açısından deneysel uygulama öncesi ve sonrası yapılan ölçüm sonuçları karşılaştırıldığında kontrol grubunda ailelerin işlevselliklerini ifade eden alt ölçek puanları arasında anlamı bir fark bulunmazken (p>0.05), deney grubunun deneysel uygulama öncesi, sonrası ve kalıcılık testleri arasında yapılan ölçüm sonuçları karşılaştırıldığında ise Problem Çözme ve Davranış Kontrol puanlarında anlamlı farklar olduğu (p<0.05) ve bulunan bu farkların öntest-sontest puanları ile öntest-kalıcılık puanları arasında olduğu görülmüştür. Araştırmada deney ve kontrol grupları arasında ölçümlenen erişi (büyüme ve gelişme) puan farkları incelendiğinde ise aile işlevselliğine ait alt ölçeklerde anlamlı bir farklılığa rastlanmamıştır (p>0.05). 

Deney ve kontrol gruplarının arasındaki puan farklarının büyüklüğünü belirlemek ve programın pratikteki etkisine bakmak için yapılan Cohen-d istatistiği sonuçları incelendiğinde ise deney ve kontrol grupları arasında ölçümlenen Duyusal, Bilişsel ve Duygusal Algılama ile Karşı Olma, Bilişsel-Dikkat, Hiperaktivite ve DEHB İndeksi ve Problem Çözme, Roller, Davranış Kontrol ve Genel İşlevler alt boyutlarındaki etki büyüklüğünün büyük düzeyde olduğu (0.80), İletişim alt ölçeğinde orta düzeyde olduğu (.50); Gereken İlgi ve Duygusal Tepki alt ölçeklerinde ise düşük düzeyde (.20) olduğu görülmektedir. 

Araştırmanın nitel bulguları incelendiğinde annelerin çocuklarının algısal becerilerinde ilerlemeler görüldüğüne, DEHB semptomlarında gerilemeler meydana geldiğine ve aile işlevsellikleri üzerinde olumlu etkileri olduğuna dair açıklamalar yaptığı belirlenmiştir. Son olarak nitel ve nicel veriler birlikte ele alındığında, annelerin programdan beklentilerinin genel olarak karşılandığı görülmüştür. Uygulanan programın DEHB tanılı çocukların bireysel ihtiyaçlarına ve ailelerinin temel gereksinimlerine uygun tasarlandığı ve yürütüldüğü, her çocuğun kişisel problemlerinin altında yatan nedenlere odaklandığı ve çocuğu kişisel profiline uygun yöntemlerle desteklerken aileyi de güçlendirdiği, DEHB semptomları üzerinde olumlu etkileri olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
This study was conducted to determine the effect of the individualized development support program (Attention Deficit / Hyperactivity Disorder) on the symptoms of the ADHD, perception skills and family functionality of children with ADHD. This current research was conducted in mixed model study design which included pretest-posttest-retention test control group. The study group was consisted of 11 children (between 7-10 years old) and their mothers, who were monitored at the Kırklareli Devlet Hastanesi (Kırklareli state hospital) Child and Adolescent Mental Health Polyclinic. In the research, "Conners Parent Rating Scale Revised Short (CADÖ-YK)" developed by Conners (1997) and adapted to Turkish by Kaner, Büyüköztürk and İşeri (2013a) was used as a quantitative data collection tool. The Perceptual Skills Scale developed by the researcher was used to determine the status of children with ADHD in sensory perception, cognitive perception and emotional perception skills, and "Family Evaluation Scale" developed by Epstein, Bolwin and Bishop (1983) and adapted to Turkish by Bulut (1990) to assign the functionality of the family. - FAD " was used. As a qualitative data collection tool; A semi-structured interview form (Mother Interview Form-Needs Analysis), was applied in this study, which was prepared by the researcher of this current study in order to collect information about the experiences of the mothers in the experimental group and to gather their opinions about the program. In addition, "General Information Form" was prepared by the researcher was used to obtain general information about children and their families.
To support the sensory, cognitive and emotional perception skills of children with ADHD, the Individualized Perceptual Skill Support Program has been developed and applied to five children with ADHD during the home visits with the participation of their mothers and siblings. The implementation process had planned as 24 sessions. However, due to the COVID-19 pandemic spread worldwide, 18 sessions were conducted, with two sessions per week for the first six weeks and three sessions per week for the next two weeks.
When the results of the study were compared before and after the experimental application in the control group, no significant difference was found between the Sensory, Cognitive and Emotional Perception scores and the Cognitive Problems-Inattention and Hyperactivity subscale scores. (P>0.05). However, in the control group, there was a significant difference between the pretest-posttest Oppositional subscale scores (p<0.05).  When the measurement results between the experimental group before, after, and retention tests were compared, it was seen that there was a significant difference (p<0.05) between the Children's Sensory Perception, Cognitive Perception and Emotional Perception scores. It is determined that these differences are between the pretest-posttest scores and pretest-retention scores. In addition, it was assigned that there were significant differences (p <0.05) between pre-test, post-test, and permanence test scores (p <0.05) among the experimental group's Oppositional, Cognitive Problems-Inattention and ADHD Index scores, and these differences were found between pre-test and post-test scores and pre-test-permanence scores.
When the differences of achievement (growth and development) points measured between experimental and control groups were examined, it was seen that there were significant differences between Cognitive and Emotional Perception and ADHD Index scores (p <0.05). In other words, the Individualized Perceptual Skill Support Program implemented had a positive effect on children's cognitive and emotional perception skills and ADHD symptoms.

When the measurement results performed before and after the experimental application in terms of family functionality were compared, there was no significant difference between the subscale scores that expressed the functionality of the families in the control group (p>0.05). When the measurement results between the experimental group before, after, and retention tests were compared, it was determined that there were significant differences in Problem Solving and Behavior Control scores (p<0.05). These differences were found to be between the pretest-posttest scores and the pretest-retention scores. When the differences of achievement (growth and development) points measured between the experimental and control groups in the study were examined, no significant difference was found in the subscales of the family functionality (p>0.05).

Cohen-d statistics were applied to determine the magnitude of score differences between the experimental and control groups and to look at the practical effect of the program. It was observed that the effect size in the subdimensions of Sensory, Cognitive and Emotional Perception, Oppositional, Cognitive-Attention, Hyperactivity and ADHD Index and Problem Solving, Roles, Behavioral Control and General Functions measured between experimental and control groups was found to be at a high level (.80). While the communication was at a medium level (.50); It was assigned that the required Interest and Emotional Response subscales were low (.20). 

When the qualitative findings of the study were examined, it was assigned that mothers made explanations about the improvement of their perceptual skills of their children, regressing of ADHD symptoms and having positive effects on family functionality. Moreover, considering the qualitative and quantitative data together, it was seen that the expectations of the mothers from the program were generally met. It has been determined that the applied program is designed and executed in accordance with the individual needs of the children with ADHD and the basic needs of their families, focuses on the underlying causes of each child's personal problems and supports the child with methods which are appropriate to his personal profile, and also has positive effects on ADHD symptoms.