İslâm hukukunda Beyʻu'l-maʻdûm ve günümüz emtia vadeli sözleşmeleri açısından incelenmesi
Bay' al ma' dūm in Islamic law and its analysis in terms of contemporary commodity future contracts
Yazar: CANER AKDEMİR
Danışman: PROF. DR. SERVET BAYINDIR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Emtia = Commodity ; Ma`dum = Ma`dum ; Mali vadeli işlem sözleşmeleri = Fiscal forword transaction agreeement ; Organize piyasalar = Organized markets ; Tarımsal emtia = Agricultural commodity ; Vadeli işlem sözleşmeleri = Future contracts ; İslam borçlar hukuku = Islamıc law of debts ; İslam hukuku = Islamic law

Özet:
Fıkıhta satım, kira gibi akitlerde tarafları olası zararlardan korumayı hedefleyen bir dizi hükümler bulunmaktadır. Akid konusunun somut bir varlık olarak akid esnasında bulunmamasını ifade eden maʻdûmun satım yasağı, tarafları akid sonucunda uğrayacakları muhtemel zararlardan korumayı hedefleyen hükümler arasında zikredilebilir. Bu çalışmada da maʻdûm ile ilgili temel kavramlara, maʻdûm kavramının terimleşme sürecine, fıkıh literatüründe maʻdûmun satımının yasak görülmesine rağmen illeti ve kapsamı hakkında farklı görüşlere, dayandırıldığı naslara ve bu yasağın günümüz emtia vadeli sözleşmeleri açısından incelenmesine yer verilmiştir. Giriş kısmında tezin çerçevesinin belirlemesi amacıyla araştırmanın konusuna, amacına, sınırlandırılmasına ve araştırmada yararlanılan kaynakların değerlendirilmesine dair bilgiler kaydedilmiştir. Birinci bölümde maʻdûm terimi ile yakından ilgili olduğu düşünülen temel kavramlar ele alınmıştır. Ardından ikinci bölümde maʻdûmun terimleşme süreci kronolojik olarak incelenmiştir. Ayrıca maʻdûm kapsamı, çeşitleri ve illetine yer verilmiştir. Bu bölümde son olarak maʻdûmun satım yasağı hususunda fıkıh mezheplerinin yaklaşımı ve atıf yaptıkları naslara temas edilmiştir. Üçüncü bölümde konunun klasik literatürde işlenişi üzerinde durulmuştur. Çalışmanın dördüncü bölümü ise, maʻdûmun satım yasağının emtia vadeli işlemler özelinde değerlendirilmesine ayrılmıştır. Bu bölümde emtia vadeli sözleşmelerin tanımı, ortaya çıkışı ve tarihi seyri, organize piyasalarda uygulama yöntemlerinden olan fizikî teslimle sonuçlanan işlemlerin fıkhî değerlendirmesinin yanı sıra işlem sonunda fizikî teslimle sonuçlanmayan uygulamanın fıkhî değerlendirmesine yer verilmiştir. Çalışmamız, vardığımız neticeler ve önerilerimizi içeren bir sonuç bölümüyle son bulmuştur.

Abstract:
The ban on the sale of goods, which refers to the fact that the subject of the agreement is not present at the time of the contract as a concrete entity, was used as a fiqh concept for the first time during the sect-centered systematic development period. In Islamic jurisprudence (fiqh), there are a number of provisions aimed at protecting the parties from possible damages in contracts such as sales and rent. These provisions are decisive in cases that limit the contractual freedom of the consumer to protect. In Islamic law, the ban on the sale of goods is one of the main provisions aiming to protect the parties from possible damages resulting from the contract.
In our study, the basic concepts related to the ma'dūm (non-existent), the conceptualization process of the term of ma'dūm, the different opinions about the matter and its scope despite the fact that the sale of the non-existent item is prohibited in the fiqh literature, and the reasons on which it is based and the examination of this prohibition in terms of today's commodity futures contracts are thoroughly examined.  In the introduction part, information about the subject, purpose, limitations of the research and the evaluation of the resources are included in order to determine the framework of the study. In the first part, the basic concepts that are thought to be closely related to the term ma'dūm are inspected.  In the second part, the conceptualization process of the ma'dūm is examined chronologically. In addition, the scope, the different types, and the justifications of ma'dūm are included. Finally, in this part, the approach of fiqh sects and the evidence to which they refer regarding the prohibition of sale of property are covered.  In the third part, the subject is examined through the perspective of classical literature. The fourth part of our study is devoted to the evaluation of the prohibition of sale of goods in commodity futures. In this section, the definition, emergence, and historical course of commodity futures contracts, the fiqh evaluation of the transactions that both result and don't result in physical delivery at the end of the transaction, which are both an application method in organized markets are reviewed. Our study ends with our conclusions and recommendations.