Dört farklı klinik fenotipe göre polikistik over sendromu olan kadınlarda cinsel fonksiyonun ve yaşam kalitesinin değerlendirilmesi /
Yazar: SERAY GÜLAY HABERAL
Danışman: DOÇ. DR. MURAT GÖZÜKÜÇÜK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Kadın Hastalıkları ve Doğum Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Kadın Hastalıkları ve Doğum = Obstetrics and Gynecology

Özet:
Reproduktif çağdaki kadınlar arasında en önemli endokrinopati olan polikistik
over sendromu (PKOS), henüz dünyada önemli bir sağlık sorunu olarak
algılanmamaktadır. Klinik olarak peripubertal dönemden itibaren menstrüel
düzensizlikler, hiperandrojenizm bulguları, obezite, infertilite, anksiyete ve depresyon ile
kendini göstermekle birlikte bu durumlar cinsel fonksiyon bozukluğuna ve yaşam
kalitesinde bozulmaya sebep olabilmektedir. Fakat PKOS'un kadın cinsel fonksiyonu ve
yaşam kalitesi üzerine etkisi konusunda literatürde halen birbiriyle çelişen çalışmalar
bulunmaktadır. Bu çalışmada amaç polikistik over sendromunun, PKOS'un farklı klinik
fenotiplerinde, kadın cinsel fonksiyonu ve yaşam kalitesi üzerine olan etkisini; vücut kitle
indeksi, menstüel düzensizlik, hirşutizm, alopesi, akne oluşumu, sigara kullanımı ve
demografik özellikler ile bütüncül olarak değerlendirmek ve bunları sağlıklı kontrol grubu
ile karşılaştırmaktır.
Gereç ve Yöntem
Çalışmamızda PKOS grubuna; Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Kadın
Hastalıkları ve Doğum polikliniğine etik kurul onayından sonra başvuran, 2003 Rotterdam
Avrupa İnsan Üreme ve Embriyoloji Derneği ve Amerikan Üreme Tıbbı Derneği
(ESHRE/ASRM) konsensusuna göre PKOS tanısı konulan kadınlar katılmış. Bu
kriterlere göre hastalar 4 farklı fenotipe ayrılmış, toplam 105 cinsel aktif 18-45 yaş arası
gönüllü kadın hasta çalışmaya dahil edilmiştir.
Kontrol grubuna ise rutin kadın doğum muayenesine gelen, ek hastalığı,
malignensi öyküsü, jinekolojik patolojisi ve jinekolojik şikayeti olmayan, gönüllü, cinsel
aktif, 18-45 yaş arası sağlıklı 105 kadın dahil edilmiştir. Çalışmada yer alan tüm kadınlar
kronik ve tedavi gerektiren ek bir hastalığı olmayan, antihipertansif, antidiyabetik,
antihiperlipidemik ve oral kontraseptif (OKS) kullanımı olmayan kadınlar arasından
seçilmiştir. Çalışma grubu ve kontrol grubunda; demografik özellikler (yaş, eğitim ve
çalışma durumu, medeni hali), muayene bulguları (vücut kitle indeksi), menstrüel
xiv
düzensizlik, hirşutizm, akne, alopesi varlığı, sigara kullanımı ve uygulanan anket skorları
Kadın Cinsel İşlev İndeksi (FSFI), SF-12 (Kısa From-12) yaşam kalitesi ölçeği
parametreleri karşılaştırılmıştır.
Bulgular
Araştırmaya PKOS hasta grubuna 105, sağlıklı kontrol grubuna 105 toplam 210
kadın dâhil edilmiştir. Kadınların %50'si hasta grubundadır. Hasta grubunda fenotip A, B
ve D %24,76 oranında bulunurken, fenotip C %25,71 oranında bulunmaktadır. Kadınların
yaş ortalaması 26±4,7 yıl olup %59,52'si evlidir. Kadınların vücut kitle indeks ortalaması
25,75±3,48 olarak hesaplanmıştır. Kadınların %30,48'i üniversite mezunudur. Kadınların
%53,81'i çalışmakta olup %55,24'ü sigara kullanmaktadır. Hasta grubundaki kadınların
%74,29'unda menstrüel düzensizlik, %75,24'ünde hirşutizm, %54,29'unda akne oluşumu
ve %31,43'ünde alopesi vardır. Kadınların FGS ortalaması 13,9±8,11 olarak
hesaplanmıştır. Hasta ve kontrol grubundaki yaş ve VKİ ölçümleri benzerdir (p>0,05).
Hasta kadınlarda sigara içme oranı (%62,86) sağlıklı kadınlara göre (%47,62) daha
yüksektir (p=0,026).
Hasta kadınlarda (M=17,4) kadın cinsel işlev ölçeği skoru (FSFI) sağlıklı
(M=23,1) kadınlara göre daha düşüktür (p<0,001). Benzer şekilde FSFI cinsel istek, cinsel
uyarılma, lubrikasyon, orgazm ve memnuniyet alt boyut skorları da hasta kadınlarda
sağlıklı kadınlara göre daha düşüktür (p<0,05). Ancak ağrı/rahatsızlık skoru ise hasta
kadınlarda sağlıklı kadınlara göre daha yüksektir (p<0,001). SF-12 yaşam kalitesi ölçeği
fiziksel (38,73±6,28) ve mental (30,66±6,86) bileşen skorları hasta kadınlarda sağlıklı
kadınlara göre daha düşük bulunmuştur (p<0,001).
Fenotip A, B, C, D ve kontrol grubu FSFI ve SF-12 ölçek puanları açısından
karşılaştırılmıştır. Analiz sonucunda lubrikasyon ve orgazm puanları fenotip A, B, C, D
ve kontrol grupları arasında istatistiksel olarak farklılık göstermemektedir (p>0,05).
Ancak kontrol grubunda FSFI skor, cinsel istek, cinsel uyarılma ve memnuniyet ölçek
puanları fenotip A, B, C, D gruplarına göre anlamlı düzeyde yüksektir (p<0,001).
Ağrı/rahatsızlık skoru ise sağlıklı kadınlarda fenotip gruplarına göre daha düşüktür
(p<0,001). Fenotip grupları arasında ise FSFI ve SF-12 ölçek puanları açısında anlamlı
xv
farklılık gözlenmemiştir. SF-12 mental ve fiziksel bileşen puanları kontrol grubunda
fenotip gruplarına göre daha yüksek iken (p<0,001) fenotip grupları arasında istatistiksel
açıdan farklılık yoktur. Fenotip D hastalarında akne oluşumu ve alopesi görülmemiştir.
Fenotip A, B ve C gruplarında akne oluşumu ve alopesi görülme sıklığı D grubuna göre
anlamlı düzeyde yüksektir (p<0,001). Kontrol grubundaki kadınların vücut kitle indeks
ölçümleri benzerdir (p>0,05). Fenotip D hastalarında FGS ölçüm düzeyi (M=4,5), fenotip
B, C ve D hastalarına göre düşüktür (p<0,001).
PKOS fenotip grupları arasında laboratuvar değerleri (HOMA-IR, FSH, LH,
estradiol, DHEA-S, total testosteron, serbest testosteron) açısından istatistiksel açıdan
farklılık yoktur (p>0,05).
Çalışmaya katılan tüm kadınların %72,86'sında cinsel işlev bozukluğu
görülmüştür. PKOS grubunda cinsel işlev bozukluğu oranı %100 iken kontrol grubundaki
kadınların %45,71'inde cinsel işlev bozukluğu saptanmıştır (p<0,001).
PKOS hastalarında FSFI ve alt boyut puanlarına demografik ve klinik
değişkenlerin etkisi araştırılmıştır. Araştırma sonucunda yaş 1 birim arttığında cinsel istek
puanı 0,04 birim azalmaktadır (p=0,026). Kadınlarda yaş 1 birim arttığında ağrı düzeyi
0,1 puan artmaktadır (p=0,021). Medeni durum, vücut kitle indeksi, eğitim seviyesi,
çalışma durumu, sigara, menstrüel düzensizlik, hirşutizm, FGS, akne oluşumu ve alopesi
değişkenlerinin FSFI puanına ve alt boyut puanlarına anlamlı düzeyde etkileri yoktur. Bu
değişkenler çoklu regresyon modeline dâhil edildiğinde de anlamlı etki göstermemektedir.
PKOS hastalarında SF-12 fiziksel ve mental puanlarına çalışma durumunun
anlamlı etkisi vardır (sırasıyla p=0,031; p=0,043). PKOS hastalarında çalışan bireyin
fiziksel puanı çalışmayan bireye göre 2,687 kat daha azdır. Benzer şekilde PKOS
hastalarında çalışan bireyin mental puanı çalışmayan bireye göre 2,752 kat daha azdır. Bu
değişkenler birlikte regresyon analizine dâhil edildiğinde benzer değişkenler modele
anlamlı katkı sağlamaktadır. Fiziksel bileşen puanı ile FSFI skor, cinsel istek, cinsel
uyarılma, memnuniyet ve ağrı puanları arasında anlamlı ilişkiler vardır. Benzer şekilde
mental bileşen puanı ile FSFI skor, cinsel istek, cinsel uyarılma, memnuniyet ve ağrı
puanları arasında anlamlı ilişkiler vardır (p<0,05). Cinsel işlev bozukluğu var olan
kadınlarda SF-12 fiziksel ve mental bileşen puanları anlamlı düzeyde daha düşük
xvi
bulunmuştur (p<0.001). Demografik özellikler ve SF-12 fiziksel ve mental puanları tek
değişkenli lojistik regresyon analizine dâhil edildiğinde SF-12 fiziksel ve mental
puanlarının cinsel işlev bozukluğunu anlamlı olarak etkilediği ifade edilebilir. Tüm
değişkenler modele dahil edildiğinde ise vücut kitle indeksi, SF-12 fiziksel ve mental
bileşen puanları modele anlamlı katkı sağlamaktadır. Fiziksel bileşen puanı 1 birim
arttığında hastanın cinsel işlev bozukluğuna sahip olma riski 0,89 kat azalmaktadır
(p<0.001; Exp(B)=0,895 %95CI (0.848-0.945)). Benzer şekilde mental bileşen puanı 1
birim arttığında hastanın cinsel işlev bozukluğuna sahip olma riski 0,86 kat azalmaktadır
(p<0.001; Exp(B)=0,863 %95CI (0.822-0.906)).
Sonuç
Polikistik over sendromu (PKOS), üreme çağındaki kadınlar arasında görülen
yaygın bir endokrin bozukluktur. PKOS'un sadece fiziksel etkileri değil, aynı zamanda
psikososyal etkileri de çok önemlidir. Mevcut literatür incelendiğinde PKOS'un ve kadın
cinsel işlevi.konusunun kompleks fizyolojisi sebebiyle PKOS'un cinsel işlevler
üzerindeki etkisini multidisipliner bir yaklaşımla inceleyen literatürlerin sayısı yetersiz
kalmaktadır. PKOS ile cinsel fonksiyon bozukluğu ve yaşam kalitesi arasında anlamlı bir
ilişki olduğunu gösteren çalışmalar bulunduğu gibi, anlamlı bir ilişki olmadığını gösteren
çalışmalar da mevcuttur. Sonuçların çelişkili olması sebebiyle PKOS ile kadın cinsel
disfonksiyonu ve yaşam kalitesinin ilişkisini tam anlamıyla değerlendirmek ve
anlayabilmek için daha fazla sayıda kontrollü çalışmaya ihtiyaç vardır.
Bizim çalışmamızda PKOS ile cinsel disfonksiyon ve yaşam kalitesi parametreleri
ilişkili bulunmuş olup, hasta grupta kontrol grubuna göre kadın cinsel işlev skoru ve
yaşam kalitesi ölçeği skoru daha düşük izlenmiştir. Fakat fenotip grupları arasında ise
FSFI ve SF-12 ölçek puanları açısında anlamlı farklılık gözlenmemiştir. Cinsel işlev
bozukluğu var olan kadınlarda SF-12 fiziksel ve mental bileşen puanları anlamlı düzeyde
daha düşük bulunmuştur.
PKOS'un dünyadaki ve ülkemizdeki prevalansı göz önünde bulundurulduğunda,
PKOS'un tedavisi sırasında kadın cinsel fonksiyonunun ve yaşam kalitesi
xvii
parametrelerinin de göz önünde bulundurulmasının bireylere daha spesifik ve etkili tedavi
desteğinin sağlanması açısından önemli rol oynayacağını düşünmekteyiz.
Anahtar Kelimeler: Polikistik over sendromu, cinsel işlev bozukluğu, kadın
cinsel fonksiyon indeksi(FSFI) , SF-12 yaşam kalitesi ölçeği , Ferriman-Gallwey skorlama

Abstract:
Introduction
Polycystic ovary syndrome (PCOS), the most important endocrinopathy among
women of reproductive age, is not yet recognized as a major health problem in the world.
Clinically, it manifests itself with menstrual irregularities, hyperandrogenism findings,
obesity, infertility, anxiety and depression starting from the peripubertal period and these
conditions may cause sexual dysfunction and deterioration in quality of life. However,
there are still conflicting studies in the literature on the effect of PCOS on female sexual
function and quality of life. The aim of this study was to evaluate the effect of polycystic
ovary syndrome on female sexual function and quality of life in different clinical
phenotypes of PCOS, including body mass index, menstrual irregularity, hirsutism,
alopecia, acne formation, smoking and demographic characteristics and to compare them
with a healthy control group.
Materials and Methods
In our study, PCOS group included women who were diagnosed with PCOS
according to the 2003 Rotterdam European Society for Human Reproduction and
Embryology and American Society for Reproductive Medicine (ESHRE/ASRM)
consensus, who applied to Ankara Training and Research Hospital Gynecology and
Obstetrics outpatient clinic after ethics committee approval. According to these criteria,
patients were divided into 4 different phenotypes and a total of 105 sexually active, 18-45
years old volunteer female patients were included in the study.
In the control group, 105 healthy, sexually active, volunteer, sexually active
women between the ages of 18-45 years, who came to routine gynecological examination,
who had no additional disease, history of malignancy, gynecological pathology and
gynecological complaints were included. All women in the study were selected from
among women who did not have any chronic and treatment-requiring comorbidities and
did not use antihypertensive, antidiabetic, antihyperlipidemic and oral contraceptives
(OCS). Demographic characteristics (age, education and employment status, marital
xix
status), examination findings (body mass index), presence of menstrual irregularities,
hirsutism, acne, alopecia, smoking, questionnaire scores, Female Sexual Function Index
(FSFI), SF-12 (Short From-12) quality of life scale parameters were compared in the study
group and control group.
Findings
A total of 210 women were included in the study, 105 in the PCOS patient group
and 105 in the healthy control group. 50% of the women were in the patient group. While
phenotypes A, B and D were found in 24.76% of the patient group, phenotype C was
found in 25.71%. The mean age of the women was 26±4.7 years and 59.52% were
married. The mean body mass index of the women was calculated as 25.75±3.48. 30.48%
of the women were university graduates. 53.81% of the women were employed and
55.24% were smokers. In the patient group, 74.29% of the women had menstrual
irregularities, 75.24% had hirsutism, 54.29% had acne formation and 31.43% had
alopecia. The mean FGS of the women was calculated as 13.9±8.11. Age and BMI
measurements in the patient and control groups were similar (p>0.05). The rate of
smoking was higher in sick women (62.86%) compared to healthy women (47.62%)
(p=0.026). Female sexual function scale score (FSFI) was lower in sick women (M=17.4)
compared to healthy women (M=23.1) (p<0.001). Similarly, FSFI sexual desire, sexual
arousal, lubrication, orgasm and satisfaction subscale scores were lower in sick women
compared to healthy women (p<0.05). However, the pain/discomfort score was higher in
sick women compared to healthy women (p<0.001). SF-12 quality of life scale physical
(38.73±6.28) and mental (30.66±6.86) component scores were lower in sick women than
in healthy women (p<0.001). Phenotype A, B, C, D and control group were compared in
terms of FSFI and SF-12 scale scores. As a result of the analysis, lubrication and orgasm
scores did not differ statistically between phenotype A, B, C, D and control groups
(p>0.05). However, FSFI score, sexual desire, sexual arousal and satisfaction scale scores
were significantly higher in the control group compared to phenotype A, B, C, D groups
(p<0.001). Pain/discomfort score was lower in healthy women compared to phenotype
groups (p<0.001). No significant difference was observed between phenotype groups in
xx
terms of FSFI and SF-12 scale scores. While SF-12 mental and physical component scores
were higher in the control group than in the phenotype groups (p<0.001), there was no
statistical difference between the phenotype groups. Acne formation and alopecia were
not observed in phenotype D patients. The frequency of acne formation and alopecia in
phenotype A, B and C groups was significantly higher than in group D (p<0.001). Body
mass index measurements of women in the control group were similar (p>0.05). The FGS
measurement level (M=4.5) was lower in phenotype D patients compared to phenotype B,
C and D patients (p<0.001).
There was no statistical difference in laboratory values (HOMA-IR, FSH, LH,
estradiol, DHEA-S, total testosterone, free testosterone) between PCOS phenotype groups
(p>0.05). Sexual dysfunction was observed in 72.86% of all women who participated in
the study. While the rate of sexual dysfunction was 100% in the PCOS group, 45.71% of
women in the control group had sexual dysfunction (p<0.001).
The effect of demographic and clinical variables on FSFI and subscale scores in
PCOS patients was investigated. As a result of the study, when age increased by 1 unit,
sexual desire score decreased by 0.04 unit (p=0.026). In women, when age increased by 1
unit, pain level increased by 0.1 point (p=0.021). Marital status, body mass index,
education level, employment status, smoking, menstrual irregularity, hirsutism, FGS, acne
formation and alopecia variables did not have significant effects on FSFI score and sub-
dimension scores. These variables also did not show a significant effect when included in
the multiple regression model. Employment status has a significant effect on SF-12
physical and mental scores in PCOS patients (p=0.031; p=0.043, respectively). In PCOS
patients, the physical score of the working individual is 2.687 times less than the non-
working individual. Similarly, the mental score of working individuals with PCOS is
2,752 times less than that of non-working individuals. When these variables are included
in the regression analysis together, similar variables contribute significantly to the model.
There are significant relationships between the physical component score and FSFI score,
sexual desire, sexual arousal, satisfaction and pain scores. Similarly, there are significant
relationships between the mental component score and FSFI score, sexual desire, sexual
arousal, satisfaction and pain scores (p<0.05). SF-12 physical and mental component
xxi
scores were significantly lower in women with sexual dysfunction (p<0.001). When
demographic characteristics and SF-12 physical and mental scores were included in the
univariate logistic regression analysis, it can be stated that SF-12 physical and mental
scores significantly affect sexual dysfunction. When all variables are included in the
model, body mass index, SF-12 physical and mental component scores contribute
significantly to the model. When the physical component score increases by 1 unit, the
risk of having sexual dysfunction decreases 0.89 times (p<0.001; Exp(B)=0.895 95%CI
(0.848-0.945)). Similarly, when the mental component score increases by 1 unit, the risk
of the patient having sexual dysfunction decreases 0.86 times (p<0.001; Exp(B)=0.863
95%CI (0.822-0.906)).
Conclusion
Polycystic ovary syndrome (PCOS) is a common endocrine disorder among
women of reproductive age. Not only the physical effects of PCOS but also the
psychosocial effects are very important. When the existing literature is examined, the
number of literatures examining the effects of PCOS on sexual functions with a
multidisciplinary approach is insufficient due to the complex physiology of PCOS and
female sexual function. There are studies showing that there is a significant relationship
between PCOS and sexual dysfunction and quality of life, as well as studies showing that
there is no significant relationship. Since the results are contradictory, more controlled
studies are needed to fully evaluate and understand the relationship between PCOS and
female sexual dysfunction and quality of life.
In our study, PCOS was found to be associated with sexual dysfunction and quality
of life parameters, and female sexual function score and quality of life scale score were
lower in the patient group compared to the control group. However, no significant
difference was observed between phenotype groups in terms of FSFI and SF-12 scale
scores. SF-12 physical and mental component scores were significantly lower in women
with sexual dysfunction.
Considering the prevalence of PCOS in the world and in our country, we think that
considering female sexual function and quality of life parameters during the treatment of
xxii
PCOS will play an important role in providing more specific and effective treatment
support to individuals.
Keywords: Polycystic ovary syndrome, sexual dysfunction, female sexual
function index (FSFI), SF-12 quality of life scale, Ferriman-Gallwey scoring