Yedisu bölgesinin VI-IX. yüzyıllardaki sosyo-ekonomik yapısı
Socio-economic structure of Zhetysu district in the VIth-IXth centuries
Yazar: CEBRAİL NERGİZ
Danışman: DOÇ. DR. MURATBEK KOCOBEKOV
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Batı Göktürkler = Western Kök Turks ; Ekonomik yapı = Economic structure ; Karluklar = Karluks ; Sosyal yapı = Social structure ; Sosyoekonomik durum = Socio-economic situation ; Sosyoekonomik yapı = Socio-economic structure ; Türgeşler = Turgeshes ; Yedisu bölgesi = Yedisu region

Özet:
Merkezî Asya'da yer alan ve Türk kavimlerinin önemli siyasî, ekonomik ve kültür merkezlerinden olan Yedisu bölgesi, başta Türk halkları olmak üzere birçok kavme ev sahipliği yapmıştır. Sulak ve verimli topraklara sahip olmasından dolayı, tarih boyunca göçebe halkların bölgeye yerleşmesinde önemli rol oynamıştır. II. yüzyıldan itibaren başta Sakalar olmak üzere; Usunlar, Yüeh-chihler, Asya Hunları, Göktürkler, Batı Göktürkler, Türgeşler, Karluklar ve Karahanlılar için önemli bir merkez olmuştur.
Yedisu'yla ilgili ilk yazılı kaynaklar II. yüzyılda Çinliler tarafından kaleme alınmıştır. Bölgenin İpek yolu üzerinde olması, ticaretin bu bölgede yoğunlaşmasında önemli etken olmuştur. Yedisu bölgesinde iklimin oldukça fazla değişkenlik göstermesi, bölgede tarım ve hayvancılığın gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Bölgenin göçebelere sunmuş olduğu geniş imkânlar neticesinde bölgenin yerleşik yaşam alanına dönüştüğü, nüfus yoğunluğunun sürekli olarak artması sonucunda da şehirlerin ticari açıdan geliştiği söylenebilir.
Bu çalışmada Yedisu bölgesinin VI-IX. yüzyıllar arasındaki sosyo-ekonomik yapısı incelenmiştir. Yedisu bölgesinin tarihiyle ilgili kaynakların büyük çoğunluğunu Rusça kaynaklar oluşturmaktadır. Bölge üzerinde yer alan nehirlerin hangileri olduğu yönünde ortak bir görüş bulunmamakla birlikte, bu konuda bilim insanlarının farklı yorumları yer almaktadır. Bu görüşlerin farklı olmasındaki temel unsur, bölge üzerinde ondan fazla nehir yatağının bulunması ve bu nehirlerin hangilerinin Yedisu bölgesinden geçtiği yönünde ortak bir görüş olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu çalışmada Yedisu bölgesiyle ilgili Sovyetler Birliği döneminde yapılmış olan bilimsel çalışmalarla ilgili geniş literatür taraması yapılmıştır. Bu araştırmayla ilgili ağırlıklı olarak Rusça kaynaklardan yararlanılmıştır. Bölgenin çalışma sahaları sınırlandırıldıktan sonra konuyla ilgili kaynaklar toplanmıştır. Dönemle ilgili yapılmış olan bilimsel çalışmalar, dergiler, makaleler incelenmiştir. Arkeolojik verilerden elde edilen bulgulardan da yararlanılmıştır.
Bu çalışma; "Yedisu Bölgesinin Tarihi Coğrafyası: Jeopolitik Önemi, Siyasi Durumu ve Etnik Yapısı", "Yedisu Bölgesinin Sosyal Yapısı" ve "Yedisu Bölgesinin Ekonomik Yapısı" olmak üzere üç ana başlık altında oluşturulmuştur.
Tezin giriş kısmında tezle ilgili genel bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca araştırmanın amacı, yöntemi ve önemi üzerinde durulmuştur. Yedisu teriminin ortaya çıkışı yönünde elde edilen kaynaklar mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Bölgeyle ilgili araştırma yapan bilim insanlarının çalışmaları gözden geçirilmiştir.
Çalışmanın birinci bölümünde, Yedisu bölgesinin tarihi coğrafyası, jeopolitik önemi, bölgenin siyasî tarihi ve etnik yapısı başlığı üzerinde durulmuştur. Yedisu teriminin tarihsel gelişimi hakkında da kaynaklar yardımıyla genel bir değerlendirme yapılmıştır. Bölgede bulunan yedi ana nehir üzerine günümüze kadar yapılan araştırmalar ve incelemeler üzerinde kapsamlı bir incelemede bulunulmuştur. Yazılı kaynaklardan bölgenin tarihi ve kültürel yapısı üzerine yapılan araştırmalar incelenmiştir.
Çalışmanın ikinci bölümünde "Yedisu Bölgesinin Sosyal Yapısı" başlığı altında aile, din, dil, hukuk, Devlet teşkilatı ve bölgenin yerleşim düzeni gibi başlıklar üzerinde durulmuştur. Belirtilen konu başlıkları üzerinde birinci el kaynaklar ve modern dönem kaynakları detaylı şekilde incelenerek araştırılan dönemle ilgili önemli bulgular ortaya çıkarılmıştır.
Çalışmanın üçüncü bölümünde "Yedisu Bölgesinin Ekonomik Yapısı" başlığı altında yerleşik hayat ekonomisi, göçebe hayat ekonomisi ve İpek yolu ticaretinde bölgenin önemi üzerinde durulmuştur. Birinci el kaynaklar ile diğer yerli ve yabancı kaynaklardan elde edilen literatür çalışmalarından VI-IX. yüzyıllarda Yedisu bölgesinin ekonomik, tarihi ve kültürel gelişimi hakkındaki bilgilerin tespit edilmesi, araştırma süresince tespit edilen yeni bilgilerle VI-IX. yüzyıllardaki Yedisu tarihinin boşluklarının tamamlanması konu edilmiştir.
Sonuç kısmında Yedisu bölgesinin tarihî coğrafyası analiz edilmiştir. Araştırma yöntemiyle sistematik bir yaklaşım kullanılmıştır. Araştırma yöntemi tarihsellik, nesnellik, tutarlılık ilkesine dayanmıştır. Bilgi toplamada modern tarih araştırmalarıyla birlikte eski dönemlere ait birinci el kaynakların karşılaştırılması sonucunda elde edilen bulgular mukayese edilerek bir sonuca varılmıştır.

Anahtar sözcükler: Yedisu bölgesi, Batı Göktürkler, Türgeşler, Karluklar, Sosyo-ekonomik yapı, Etnik, Yedisu şehirleri, Taraz, Merke

Abstract:
Zhetysu, one of the most important political, economic, and cultural centers of the Turkish tribes since the Asian Huns, has been an inhabitance area for many tribes, Turkic ones being in a lead. Throughout history, it has played an important role in the settlement of nomads in the region due to its wet and fertile land. From the beginning of II B.C., Zhetysu has been a capital for the Sakas Vusuns, Yuezhihs, the Asian Huns, Gokturks, Western Gokturks, Turgeshs, Karluks and Karakhanids. It has served as an important bridge in the transition of Turkic tribes from the east to west.
The first written sources about Zhetysu were written by the Chinese in the II century. The fact that the region is on the Silk Road has been an important factor in the concentration of trade in this region. The high variability of the climate in the Zhetysu region played an important role in the development of agriculture and animal husbandry in the region. It can be said that as a result of the wide opportunities that the region offered to the nomads, the region turned into a settled living space, and as a result of the continuous increase in population density, the cities developed commercially.
This study has researched a socio-economic structure of Zhetysu region between the VI-IX centuries. Most of the sources related to the history of the Zhetysu region are in Russian language. Although there is no common opinion about the rivers in the region, there are different interpretations of scientists on this issue. The main reason for the difference of these views is that there are more than ten river beds in the region and there is no consensus about which of these rivers pass through the Zhetysu region.
There has been a wide literature review made on the scientific studies conducted in the Soviet Union period on the Zhetysu region. Russian sources were mainly used for this study. Historical and theoretical methods have been applied. Resources related to our subject were collected after the study areas of the region were limited. Scientific studies, journals and articles related to the period were examined. Findings obtained from archaeological data were also used.
This thesis consists of three main titles: "Historical Geography of the Zhetysu Region: its political and historical structure", "Social Structure of Zhetysu Region" and "Economic Structure of Zhetysu Region".
General information about the thesis is given in the introduction part of the thesis. In addition, the purpose, method and importance of the research were emphasized. The sources obtained for the emergence of the term Zhetysu were evaluated comparatively. Researches of scientists doing research on the region have been reinterpreted.
The concept of Zhetysu, the geographical location of the region, its strategic importance and geopolitical importance, the political history and ethnic structure of the region, and the domestic and foreign policy issues in the region were discussed in the first part of the study. General evaluation was made about the historical development of the term Zhetysu with the help of resources. Extensive research has been made on the researches and studies carried out on the seven main rivers in the region until today. Studies on the historical and cultural structure of the region have been analyzed from written sources.
Under the heading of the social structure of the Zhetysu region (family, religion, language, law), organization of the state and the settlement order of the region were emphasized in the second part of the study. First-hand sources and modern period sources were reinterpreted on the mentioned subject headings and important findings related to the research period were revealed.
The importance of the region in settled life economy, nomadic life economy and Silk Road trade under the title of Economic structure of Zhetysu region were examined in the third part of the study. The determination of information about the economic, historical and cultural development of the Zhetysu region in the VI-IX centuries from the first-hand sources and literature studies obtained from other domestic and foreign sources, completing the gaps in the history of Zhetysu region in the VI-IX. centuries with the new information identified during the research have been mentioned in the research.
The historical geography of the Zhetysu region has been analyzed in the conclusion part. A systematic approach was used with the research method. The research method is based on the principles of historicity, objectivity and consistency.  Conclusion was reached by comparing the information obtained as a result of comparing the first-hand sources in collecting information, belonging to the old periods with modern history researches.

Key words: Zhetysu region, Western Göktürks, Turgeshs, Karluks, Socio-economic, Ethnic, Zhetysu cities, Taraz, Merke






Борбордук Азия түрк элдеринин саясий, экономикалык жана маданий
жактан маанилүү борбору саналган жана Жети-Суу аймагында көптөгөн элдердин
жайгашкан жери болгон. Аталган аймактагы көчмөндөрдүн VI-IX кылымдарда
байыр алышынын бирден-бир себеби, мында нымдуулук арбын келип, жер
түшүмдүү болгон. Убагында Жети-Суу аймагында сактар, усундар жашашып,
кийин түрктөр, түргөш, карлуктар байыр алышып, аймак көчмөн калтардын
чыгыштан батышты карай багыт алган жолунда маанилүү көпүрө кызматын
аткарган.
Жети-Суу аймагына тийиштүү алгачкы маалыматтарды кытай
булактарында кездешет. Аймак Улуу Жибек Жолунда жайгашкандыктан, соодасатык үчүн маанилүү роль ойногон. Жети-Суу аймагында аба-ырайынын
мезгилдик кескин өзгөрүшү дыйканчылык менен мал чарбачылыктын өнүгүшүнө
ыңгайлуу шарт түзгөн. Көчмөндөр үчүн мындай мүмкүнчүлүктөргө байланыштуу
мал чарбачылыгы кеңири кулач жайып өнүккөн. Ошондой эле соода жолунун
тоомунда орун алган аймакта шаарлар пайда болуп, отурукташкан жашоо
мейкиндиги калыптанган. Ал өз кезинде калктын санынын өсүшүнө, шаарлар
аралык соода-сатыктын өркүндөшүнө жагымдуу жагдай жараткан.
Дисссертациялык иизилдөөдө Жети-Суунун VI-IX кылымдардагы
коомдук-экономикалык абалы иликтенди. Жети-Суу аймагы туурасында
окумуштуулар арасында ар кандай пикирлер айтылып келет. Анын негизги
себеби, аймакта ондон ашык дарыянын нугу орун алгандыктан, ал дарыялардын
кайсынысы Жети-Суу аймагы аркылуу агып өткөндүгү али далилдене элек.
Диссертациялык иште Жети-Суу аймагында жүргүзүлгөн илимий
изилдөөлөргө кеңири иликтөө жасалды. Аймактын тарыхый жана саясий, социоэкономикалык абалына арналган изилдөөлөр негизинен орус тилдүү адабияттарда
орун алат. Теманын проблемасына ылайык, тарыхый жана теориялык методдор
тандалып, анын негизинде амактын изилдөө багыттары белгиленди. Максат жана
милдеттерге жараша темага байланыштуу булактык ресурстар топтолуп, илимий
изилдөөгө ылайыктуу илимий макалалар менен археологиялык изилдөө
айлампасына тартылды.
Изилдөө иш үч негизги бөлүмдөрдөн турат: "Жети-Суу аймагынын
тарыхый географиясы: анын саясий жана тарыхый түзүлүшү", "Жети-Суу
аймагынын социалдык түзүлүшү" жана "Жети-Суу аймагынын экономикалык
абалы.
Диссертациянын кириш бөлүмүндө, тема боюнча жалпы маалыматтар
берилди. Ошондой эле, изилдөөнүн максаты, милдеттери, ыкмасы жана
маанилүүлүгү белгиленди. Жети-Суу терминине байланышту көз караштар
илимий изилдөөлөр менен булактык салыштырмалуу метод аркылуу иликтенди.
Ошондой эле, изилдөө методу тарыхый, объективдүүлүк жана ырааттуулук
принциптерине негизделди.
Изилдөөнүн биринчи бөлүмүндө Жети-Суу түшүнүгү, аймактын
географиялык абалы, анын стратегиялык мааниси жана гео-саясий мааниси,
аймактын саясий тарыхы жана этникалык түзүлүшү, аймактагы ички жана тышкы
саясат маселелери каралды. Жети-Суу термининин тарыхый өнүгүшүнө
ресурстардын жардамы менен жалпы баа берилди. Бүгүнкү күнгө чейин
аймактагы жети негизги дарыя боюнча изилденип келген эмгектерге кеңири
анализ жүргүзүлдү. Жазма булактарынан алынган аймактын тарыхый жана
маданий түзүлүшү боюнча маалыматтар изилденди.
Изилдөөнүн экинчи бөлүмүндө, Жети-Суу аймагынын социалдык
түзүлүшү (үй-бүлө, дин, тил, укук), аймактын мамлекеттик уюму жана
отурукташуу тартиби изилдөөгө алынды. Тема туурасында алгачкы иликтөөлөр
жана бүгүнкү күндө изилденген булактар жаңыча мамиле жасап, изилдөө
мезгилине байланыштуу пикир айтылды.
Изилдөөнүн үчүнчү бөлүмүндө, Жети-Суу аймагынын экономикалык
түзүлүшү, отурукташкан элдин жашоо экономикасы, көчмөн турмуш
экономикасы жана Жибек Жолу соодасына байланышкан проблемалар каралды.
Изилдөөнүн негизги максаты Жети-Суу аймагынын VI-IX кылымдардагы
экономикалык, тарыхый жана маданий өнүгүшүн жергиликтүү жана чет элдик
илимпоздордун изилдөөлөрүнүн негизинде анализ жасап, жаңы маалыматтар
менен толуктоого багытталат.
Жыйынтыктоочу бөлүмүндө Жети-Суу аймагынын тарыхый
географиясына анализ жүргүзүлдү. Иштин киршүүсүндө белгиленген максат жана
милдеттерге ылайык корутунду чыгарылып, белгиленген проблемалардын
жыйынтыгы аныкталды.

Ачкыч сөздөр: Жети-Суу аймагы, батыш түрктөрү, түргөштөр, карлуктар,
коомдук-экономикалык, этникалык, Жети-Суу шаарлары, Тараз, Мерке







Регион Семиречья, расположенный в Центральной Азии и являющийся
одним из важных политических, экономических и культурных центров турецких
племен со времен азиатских гуннов, являлся домом для многих народов, в
особенности тюркских народов. На протяжении всей истории он играл важную
роль в расселении кочевников в этом регионе из-за его заболоченных и
плодородных земель. Начиная со II века он был столицей саков, усуней,
юехчилеров, азиатских гуннов, гѐктурков, западных гѐктурков, тюргешов,
карлуков и караханидов. Он служил важным мостом на пути перехода племен с
востока на запад.
Первые письменные источники о Семиречье были написаны китайцами во
II веке. Тот факт, что регион находится на Великом шелковом пути, стал важным
фактором концентрации торговли в этом регионе. Высокая изменчивость климата
в районе Семиречья сыграла важную роль в развитии сельского хозяйства и
животноводства в регионе. Можно сказать, что регион превратился в оседлое
жилое пространство в результате широких возможностей, которые регион
предлагал кочевникам, а города стали коммерчески развиваться в результате
постоянного увеличения плотности населения.
В этой исследовательской работе была изучена социально-экономическая
структура региона на протяжении VI-IX веков. Большинство источников,
связанных с историей региона Семиречья, являются русскими. Хотя, нет единого
мнения о реках в регионе, есть разные комментарии ученых по этому поводу.
Основная причина расхождения этих взглядов заключается в том, что в регионе более десяти русел рек, и нет единого мнения о том, какая из этих рек протекает
через регион Семиречья.
В этой диссертации сделан широкий обзор литературы, посвященной
научным исследованиям, проведенным в период Советского Союза в районе
Семиречья. Для исследования в основном использовались источники на русском
языке. Применены исторический и теоретический методы. После того, как
области исследования региона были ограничены, были собраны ресурсы,
относящиеся к нашей теме. Были изучены научные исследования, журналы и
статьи, относящиеся к этому периоду. Также были использованы находки,
полученные из археологических данных.
Это исследование было сформировано под тремя основными заголовками:
«Историческая география региона Семиречья: его политическая и историческая
структуры», «Социальная структура региона Семиречья » и «Экономическая
структура региона Семиречья».
Общие сведения о диссертации приведены во вводной части диссертации.
Кроме того, были подчеркнуты цель, метод и важность исследования. Источники,
полученные для исследования возникновения термина Семиречья, оценивались
сравнительно. Были переосмыслены исследования ученых, изучающих регион.
В первой части исследования обсуждаются концепция Семиречья,
географическое положение региона, его стратегическое и геополитическое
значение, политическая история и этническая структура региона, а также вопросы
внутренней и внешней политики в регионе. Была сделана общая оценка
исторического развития термина Семиречье с помощью ресурсов. Были
проведены обширные исследования работ, проведенных на семи основных реках
региона. Исследованы работы историко-культурной структуры региона из
письменных источников.
Во второй части исследования под заголовком социальной структуры
региона Семиречья (семья, религия, язык, закон) подчеркивается государственная
организация и порядок расселения в регионе. Источники из первых рук и
современные источники были переосмыслены по указанным предметным
рубрикам, и были выявлены важные выводы, относящиеся к периоду
исследования.
В третьей части исследования под названием «Экономическая структура
региона Семиречья» рассматривается важность региона в экономике оседлого
образа жизни, экономике кочевого образа жизни и торговле на Шелковом пути.
Предметом исследования стало восполнение пробелов в истории Семиречья на
протяжении VI-IX веков из новой определенной информации об экономическом,
историческом и культурном развитии региона Семиречья в VI-IX веках из
источников из первых рук и литературных исследований, полученных из других
отечественных и зарубежных источников.
В заключительной части проанализирована историческая география
региона Семиречья. В методе исследования использован системный подход.
Метод исследования основан на принципах историчности, объективности и системности. При сборе информации был сделан вывод путем сопоставления
информации, полученной в результате сопоставления первоисточников,
относящихся к древним периодам, с современными историческими
исследованиями.

Ключевые слова: регион Семиречья, Западные Гѐктюрки, Тургешы,
Карлуки, Социально-экономические, Этнические, города Семиречья, Тараз,
Мерке