Kente mümkün bakışlar: "Tarihi Yarımada" üzerine çizgisel olmayan bir kent anlatısı
Potential/possible perspectives to the city: A non-linear urban narrative on "Historical Peninsula"
Yazar: EMİRHAN KURTULUŞ
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA UZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Anlatı = Narrative ; Kentsel bellek = Urban memory ; Tarihi yarımada = Historical peninsula ; Üst anlatı = Metanarratives

Özet:
İstanbul'un "eski kenti" Tarihi Yarımada, çok uzun zamandır insan yerleşimlerine ev sahipliği yapıyor. Bu uzun zamanı isminde de taşıdığı "tarihi" olma haliyle mühürleyen kent, mütemadiyen bu tarihsellik söylemi üzerine inşa edilen anlatılar tarafından imgelenmekte; önceden belirlenmiş referans sistemleri ve kronolojik-ilerlemeci anlam dizgeleri üzerinden anlaşılmaya çalışılmaktadır. Tarihi Yarımada özelinde sıklıkla tarihsellik ekseninde beliren bu "meta-anlatı", yarattığı çizgisel, tek yönlü, otoriter bakışla olası zamansal etkileşimlerin okunurluğunu zedeleyebilmekte; kentlinin deneyimlerini, belleksel süreçleri, gündelik ve sıradan olanın hikayesini, kentin "küçük anlatılarını", göz ardı ederek kentin çoğul karakterini tariflemede yetersiz kalabilmektedir. Bu durum, kente ilişkin alternatif/özgün bakışların ve farklı anlamlandırma olanaklarının önünü tıkayabilmekte; mimarlık disiplini için kritik öneme sahip "kent okumasında" bir takım çıkmazlara yol açabilmektedir. Oysa kent, pek çok fiziksel ve anlamsal katmanın müzakeresiyle üretilen, karmaşık, heterojen, muğlak bir yapı tarifler. 
Bu bağlamda çalışma, kent anlatısının çizgisel olmayan, çoğul, deneyimsel hallerinin nasıl üretilebileceği ve "kente mümkün bakışların" (potansiyel ve olası açılımların) nasıl yaratılabileceğini tartışmayı hedefler. Kentte görünmeyen, söylenmeyen, göz ardı edilen, ötekileşen katmanların/bileşenlerin nasıl açığa çıkarılabileceği, bu çoğul katmanların kent karakterinin üretiminde nasıl rol aldığı, mimari tasarıma altlık oluşturabilecek kentsel yaklaşımların veri elde etme biçimlerinin ve kentsel temsillerin nasıl dönüşebileceği gibi sorular çalışmaya yön verir.
Parça ve bütün arasında kurulan etkileşimi neden-sonuç ilişkisine dayalı, tek yönlü ve çizgisel bir kavrayıştan öte çizgisel olmayan, mekansal, ağ örgüsel bir poetika eylemi olarak tariflemeye imkan veren "anlatı" kavramının sağladığı açılımlar; kalıplaşmış, baskılayıcı meta-anlatıların içine sızabilmek ve tek yönlü, çizgisel bakışı bozuma uğratarak çizgisel olmayan, çok yönlü, değişken, deneyimsel hale getirmek için potansiyel pencereler aralar. Kentin küçük anlatıları, meta-anlatının kapsamadığı mekansal durumlar, gündelik pratikler ve belleksel ilişkiler bu sızıntının olası açılımları olarak belirir.
Meta-anlatı ve küçük anlatı ikiliği çalışmanın yöntemi ve tez strüktürü için kurucu rol oynar. Bu ikiliğin kurulumu, olası etkileşimleri, geçişleri; mekan, zaman ve temsil (harita) olmak üzere üç eksende tartışılır. Tezin kent bağlamında mekansal bir okuma yapma iddiası taşıması "mekan" kavramını, söz konusu mekanın sıklıkla zamansal bir mefhum olan "tarihsellik" kavramı üzerinden meta-anlatıya dönüşüyor olması "zaman" kavramını, mimarlık disiplininin temsiller vasıtasıyla düşünmeye meyilli oluşu, kent okumasının kentsel temsillerle olan organik bağı, mekan ve zamanı bir arada kapsayan "harita" kavramını çağırır. Anlatı başlıklı ana bölüm altında konumlandırılan ilk bölüm olan Mekan-Anlatı'da kentlinin eylemleri vasıtasıyla kentin fiziksel yapısının; ve çoğunluğu iktidar yönelimli olarak ortaya konan söylemlerle anlamsal yapısının ürettiği anlatısallık potansiyelleri tartışılır. İkinci bölüm olan Zaman-Anlatı'da bir meta-anlatı olarak kente tarihsel bakış ve ona karşılık çizgisel olmayan tarih, bellek kavramlarının açtığı ufuklar ele alınır. Harita-Anlatı'da ise iki kent temsili olan panorama ve myriorama kavramsallaştırması üzerinden çalışmanın mekan-zamansal bağlamda ortaya koyduğu ikili bakışın temsil karşılıkları aranır. Üç eksende gerçekleşen bu tartışma ile ortaya çıkan kavram seti bir sonraki bölüm olan Kente Mümkün Bakışlar için kurucu ve yol gösterici olur. 
Kente Mümkün Bakışlar adlı bölümde, Tarihi Yarımada özelinde çizgisel olmayan bir kent anlatısının kurulumu için bir alternatif okuma önerilmektedir. Bu bölümün içeriğini oluşturan maddelerde, tarihsel meta-anlatının koşulladığı büyük olaylar ve aktörler üzerinden okumaya alışkın olunan Tarihi Yarımada'da gölgede kalmış, arka plana atılmış, susturulmuş, görünmeyen, söylenmeyen mekansal ve toplumsal pratiklerin -küçük anlatıların- izine düşülür. Önyargılar, rastlantılar, karşılaşmalar, tecrübeler, mekansal ve belleksel çağrışımlar ile yönlenen literatür taraması ve arşiv kazıları,  yürüyüşler/gözlemler, kentin bütününe yayılan ve bazen onun boyutlarını aşan küçük anlatıların keşif sürecinde yol gösterici olmuştur. Tarihi Yarımada'da süreklilik, kopma, kesinti, kayma/yer değiştirme, üstdüşüm, eşik gibi heterojen bir zamansallık tarifleyen kavramlar vasıtasıyla tanımlanabilecek mekan-zamansal oluşumlar arasından seçilen her bir küçük anlatı, hem metinsel hem de görsel olarak yeniden kurulur/üretilir ve fragmantal olarak söz konusu bölüm dahilinde sunulur. Fragmantal biçimleniş, bir yandan çizgisel, panoramik bakışı bozacak; diğer yandan anlatı parçalarını özgürleştirerek onları çeşitli yönlerden bağ kurmaya açık hale getirecek ve böylelikle potansiyel/olası ilişkilenmeleri, bir araya gelişleri mümkün kılacak bir teknik olarak görülür. 
Önerilen okuma bağlamında, kentin birbiri içine geçmiş pek çok anlatıdan mürekkep, ağsı bir yapı olarak belirdiği söylenebilir. Kente, çeşitli söylemler ve iktidar ilişkilerinden beslenen "meta-anlatılar" ile kentlinin eylemlerinden, gündelik yaşam ve bellek ilişkilerinden beslenen "küçük anlatılar" arasında oluşan "karşıtlık/ikilik" değil "diyalog/uzlaşma" üzerinden bakmanın üretken açılımlar sağlayabileceği çalışmanın ortaya koyduğu bir değerlendirmedir. Tarihi Yarımada özelinde, kenti okuma ve anlamlandırma ediminin ne gibi düzlemlerde, hangi kavramlarla gerçekleştirilebileceğine dair ucu açık bir sorgulama ile çalışma sonlanır.

Abstract:
Historical Peninsula, the "old town" of Istanbul, has been hosting human settlements for a very long time. The city, which sealed this long time in its name as the "historical", is constantly being imagined by the narratives built upon this discourse of historicity, and it is tried to understand through predetermined reference systems and chronological-progressive semantics. This "meta-narrative", which often appears in the Historical Peninsula in terms of the historicity, can damage the legibility of possible temporal interactions in city because of its linear, one-way, authoritarian perspective, and be insufficient to describe the city's plural character by ignoring the citizens' experiences, memorial interactions, the story of the everyday and the ordinary -the "little narratives" of the city-. This situation can block the alternative/original perspectives to the city and various possibilities of interpretation; It can lead to some dead ends in "reading of the city" which is critical for architectural discipline. However, the city describes a complex, heterogeneous, ambiguous structure produced by the negotiation of many syntactic and semantic layers.
In this context, the study aims to discuss how non-linear, plural and experiential versions of "urban narrative" can be produced and how "potential/possible perspectives to the city" can be created. Questions such as "how the layers/components that are unseen, unspoken, ignored, and otherized in the city can be revealed", "how these multiple layers have a part in the characterization of the city", "how urban studies that can form a base for architectural design can turn into data and how urban representations can transform" address the study.
The perspectives created by the concept of "narrative", which allows describing the interaction between the part and the whole as a non-linear, spatial, networked poetic act, rather than a cause-effect relationship, a one-way and linear understanding; open up horizons to unfold and penetrate into stereotyped, suppressive meta-narratives for creating the non-linear, the versatile, the variable and the experiential. Little narratives of the city, spatial situations, everyday practices, and memory relations that are not covered by the meta-narrative,  appear as possible expansions of this unfolding and penetration.
Meta-narrative and little narrative dichotomy play a founding role in the method and the structure of the thesis. The set-up of this dichotomy, possible interactions, and transformations between the concepts are discussed on three main axes: space, time, and representation (mapping), and the potential interaction between them are researched. The thesis has the claim of making a spatial reading in the context of the city which is Historical Peninsula, so the "space" appears as one of the main concepts. The fact that the space in question turns into a meta-narrative through the "historicity" which is a temporal issue, calls the "time" concept. The fact that architectural discipline tends to work and understand through the representations, and the organic bond between the reading of the city and the issue of representation makes the concept of representation (mapping) one of the main axes of the study. These axes also lead to the titles of the main theoretical discussions.
The Space-Narrative, Time-Narrative, and Map-Narrative are three theoretical parts located under the main title of Narrative. In Space-Narrative, the narrative structure of the city space is discussed in both syntactic and semantic aspects. In the first part, the main physical characteristics of the post-modern city is tried to understand by some metaphors and conceptualizations in architectural and urban literature. The city is comprehended as a space of complexity, fragmentation, ambiguity, networking, superposition, and juxtaposition in its physical constitution. It is emphasized that these characters give the city a narrative quality -by referring the non-linear, spatial character of the concept of narrative-, and also make possible to interact with the city by stimulating the multiplying/varying acts of the citizens. The acts of the citizens, the everyday life, strengthen this narrative quality of the city. Thus, the city emerges as an organism both to be read and experienced. In the second part, the narrative potentials produced by the semantic structure of the city are discussed through the discursive layers and power relations, and how the historical meta-narrative is constituted in the context of Historical Peninsula is examined through the different "names" of the city: "Historical" Peninsula, Suriçi (Intra Muros -surrounded by the walls-), Yeditepe (Seven Hills), Fatih (The Conqueror), Byzantine-Constantinople-Istanbul trilogy, World City and Beautiful City.
In Time-Narrative, the temporal character of the historical perspective to the city as a meta-narrative and the alternative temporal perspectives to the city are discussed. The concept of history is emphasized as a literary, meta-narrative constitution stimulated by power. The alternative temporal perspectives to the city and history are reviewed both conceptually and methodologically in the light of the author's death conceptualization of Barthes, the ordinary man concept of De Certeau, non-linear historiography theory of De Landa, the philosophy of Foucault and Benjamin. As a reflection of this theoretical background, memory/collective memory, everyday practices, and the temporal traces in urban space are seen potential resources of the alternative temporal perspectives to the city.
In Map-Narrative, the representational responses of the spatio-temporal dichotomy of meta-narrative and little narratives are argued by conceptualizing two urban representation techniques: panorama and myriorama. Panorama -with its wide-angle, all-inclusive, authoritative view to the city-, is commonly seen as a representation technique related to the power relations, and it situates the observer on a fixed place instead of giving a chance of dynamic perception of the surrounding. However, myriorama -with its fragmented, variable views to the city- provides more non-linear, plural, and experiential comprehension of the city. Since it consists of a series of cards that enable to create different variations of views with a different assembly of cards, myriorama gives the observer the opportunity to have an open-ended and unique experience of creating the view. These two different urban representation techniques are conceptualized for meta-narrative and little narrative perspectives to the city due to their unique characters.
The set of concepts and conception that arise from this discussion established on three main axes take a founding and guiding role in the next main chapter. In the chapter titled Potential/Possible Perspectives to the City, an alternative reading of the city is proposed for the establishment of a non-linear urban narrative on Historical Peninsula. In the articles that make up the content of this chapter, the little narratives - muted, unseen, unspoken spatial and social situations- overshadowed by the meta-narrative are examined. Critical walking sessions, observations, the literature review and archive archaeology directed by coincidences, encounters, experiences, spatial and memorial associations have been guiding in the discovery process of little narratives that spread throughout the city and sometimes exceed its dimensions. Each little narrative chosen from the spatio-temporal formations that can be defined by the concepts of a heterogeneous temporality such as continuity/discontinuity, disjunction, interruption, displacement/replacement, threshold... is reproduced both textually and visually, then they are presented fragmentally. The fragmentation of the narrative deconstructs the linear, panoramic perspective; on the other hand, it makes narrative pieces open to bond and interact with each other in various ways. The potential/possible ways of the constitution of the narrative are multiplied.
In the context of the proposal of the study, it can be said that the city emerges from many intertwined narratives and their potential/possible interactions. It is stated that the comprehension of the city with the "dialogue" and "negotiation" rather than the "dichotomy" between the meta-narrative and little narratives might be fruitful for new perspectives and further interactions. With regard to Historical Peninsula, the study ends with open-ended questioning about the historical essence of today's city and its dynamic transformation.