Ankara ili'nde ortaokul ve lise öğrencilerinin beden kütle indeksi (BKİ) z-skoru sonuçlarının beslenme dostu okul olma durumuna göre değerlendirilmesi
Evaluation of body mass i̇ndex (BMI) z-score result of middle and high school students according to being their nutrition friendly school in Ankara province
Yazar: SEHER BAKİ
Danışman: PROF. DR. DENİZ ÇALIŞKAN
Ankara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Ankara = Ankara ; Beslenme = Nutrition ; Büyük veri = Big data ; Lise öğrencileri = High schools students ; Obezite = Obesity ; Okullar-halk sağlığı = Schools-public health ; Ortaokul öğrencileri = Secondary school students ; Program değerlendirme = Program evaluation ; Vücut kitle indeksi = Body mass index ; Ölçekler = Scales

Özet:
Amaç: Bu araştırma Ankara ilinde yer alan ortaokul ve lise öğrencilerinin BKİ Z- Skoru Sonuçları'nın Beslenme Dostu Okul Sertifikası (BDOS) olma durumuna göre değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır.
Gereç ve Yöntem: Araştırma 01 Şubat 2019 – 01 Şubat 2020 tarihleri arasında yürütülmüş, kesitsel bir araştırmadır. Araştırmanın evrenini Ankara İli'nde bulunan ortaokul ve liseler oluşturmaktadır.  T.C. Millî Eğitim Bakanlığı E-Okul Veri Tabanı'ndan alınan 600.436 öğrencinin Ekim ve Mayıs olmak üzere ölçülen iki dönem verisine (1.200.872) ulaşmak hedeflenmiş, %69,4 öğrenci (n=416.707) ve %61,8 ile 742.241 veriye ulaşılmıştır. Veri seti öğrenciye ait yaş, boy uzunluğu, vücut ağırlığı, BKİ, sınıfı ve okul türü bilgilerini içerecek şekilde anonim olarak hazırlanmıştır.
Veriler, bilgisayarda SPSS 15.0 programında veri tabanı oluşturularak değerlendirilmiştir. İstatistiksel değerlendirmede, tek yönlü analiz olarak Ki Kare Testi, Student-t Testi ve çok değişkenli analiz olarak Lojistik Regresyon Analizi kullanılmıştır. Her iki döneme ait verisi bulunan gruplarda boy uzunluğu, vücut ağırlığı, BKİ, zBKİ ve zHAZ (Height-for-age Z-score, Yaşa Göre Boy Uzunluğu Z-skoru)'da BDOS olmaya göre değişimler incelenirken başlangıç değerleri ve ilçelerin sosyo-ekonomik düzeyi için Kovaryans Analizle (ANCOVA) ile düzeltme uygulanmıştır.
Tip I Hata düzeyi %5'in altında (p<0,05 ) olan durumlar veri sayısının büyüklüğü nedeniyle istatistiksel olarak anlamlılık ile değil klinik anlamlılığı bakımından yorumlanmıştır.
Bulgular: Araştırma veri setinde öğrencilerin %12'sinin yalnız Dönem 1, %22,6'sının yalnız Dönem 2 ve %65,4'ının Ekim ve Mayıs ayı olmak üzere her iki döneme ait verileri bulunmaktaydı.  Çalışmada yer alan öğrencilerin %58,8'i ortaokul ve %41,2'si lisedeydi. Yaşları 9-19 arasında olup, yaş ortalaması 13,86±2,2, ortancası 13,75'dir. Araştırma kapsamındaki verisi olan öğrencilerin %10,4'ü BDOS olan okulda yer almaktaydı.  Lojistik regresyon analizi sonuçlarına göre öğrencilerin fazla kilolu veya obez olma durumu ile yaş grupları (OR:2,534, OR:2,140, OR:1,520), cinsiyeti (OR:1,605), okul türü (OR:1,186, OR:0,890, OR:1,118) ve ilçenin SED (OR:1,044) arasında anlamlı ilişki bulunmuştur. Bodur olma durumu ile öğrencilerin yaş grupları (OR:1,144, OR:1,360), cinsiyeti (OR:1,079), okul türü (OR:4,905, OR:1,624, OR:2,706) ve ilçenin SED (OR:1,331) arasında anlamlı ilişki bulunmuştur. Bodur olma durumu ile 17 yaş ve üstü grupta p değeri istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır [p=0,080, OR=1,219 (%95 GA: 0,977-1,523)]. BDOS olma ile fazla kilolu veya obez olma ve bodurlukla ilişkili bulunmamıştır.
Sonuç: Bu çalışmada BDOS olan okullarda öğrencilerin BKİ, zBKİ ve obezite veya fazla kiloluluk durumları ile ilişki bulunmamıştır. Okula ve öğrenciye ait bazı değişkenlerle ilişki tespit edilmiştir. Öncelikle, okulçağı döneminde obeziteyi azaltmak ve sağlıklı beslenmeyi geliştirmek için uygulamaya konulan programları karma yöntemler ile seçilecek süreç ve sonuç belirteçleri ile etkili ara değerlendirme yapmanın önemli olduğu düşünülmüştür. Sürveyans veri kalitesinin tamlık ve doğruluk parametreleri açısından geliştirilmesi uygun olacaktır. 
Anahtar Kelimeler: Okul sağlığı, Beslenme Dostu Okul, Program Değerlendirme, Büyük Veri, Obezite, Fazla Kilo, Bodurluk, Ortaokul, Lise

Abstract:
Objective: This research was conducted to evaluate the results of BMI Z-Score of middle and high school students in Ankara province according to the status of the schools in terms of having a Nutrition Friendly School certificate.
Materials and Methods: This research is a cross-sectional study conducted between February 1, 2019 and February 1, 2020. The universe of the research consists of secondary schools and high schools in Ankara Province. It is aimed to reach the two semesters data of 600.436 students measured in October and May, which holds 1.200.872 units, and stored in Republic of Turkiye the Ministry of National Education's e-school database, which obtained 69,4% (n=416.707)  of those students and 61,8% of this data intended with the 742.241 units. The data set was anonymously prepared in a way that includes the age, height, body weight, BMI, class and school type information of the students.
The data were evaluated by creating a database in SPSS 15.0 program on the computer. In the statistical evaluation, it is used Chi Square Test as one-way analysis, Student-t Test and Logistic Regression Analysis as multivariate analysis. For baseline values and socio-economic level of districts, correction was applied by Covariance Analysis (ANCOVA) when examining the changes according to Nutrition Friendly School certificate status in height, body weight, BMI, zBKI and zHAZ (height for age Z score, age length Z score) in groups having data from both semesters.
The conditions which Type I Error Levels are below 5% (p<0,05) interpreted not in terms of statistical significance but clinical significance due to the huge number of data. 
Results: In the research dataset, there were data belonging to 12% of students for only term one,  22,6% of students for only term two and 65,4% of students for both term measured in October and May respectively. In the study, 58,8% of students were in secondary schools and 41,2% of students were in high school. The average age of the ones between 9-19 years old was 13,75 years old (13,86±2,2). Within the scope of the research, 10.4% of the students existing their data were in the school with Nutrition Friendly School Status. According to logistic regression analysis results, there have been found the significant relationships between students' overweight or obesity and age groups (OR:2,534, OR:2,140, OR:1,520), gender (OR:1,605), school type (OR:1,186, OR:0,890, OR:1,118) and the districts' socio-economic status (OR:1,044). There have also been found substantial relationships between stunting and  students' age groups (OR:1,144, OR:1,360), gender (OR:1,079), school type (OR:4,905, OR:1,624, OR:2,706) and the districts' socio-economic status (OR:1,331). It has statistically been found no significant between stunting and P Value in the group of seventeen years old and above [p=0,080, OR=1,219 (95% GA: 0,977-1,523)]. However, there have been found no relationship between Nutrition Friendly School certificate status and obesity, overweight and stunting.
Conclusion: In this study, there have been found no relation with the status of the students' BMI, zBMI, obesity or overweight in Nutrition Friendly School. However, it has been detected relations with the some variables belong to the schools and students. Primarily, it was thought the importance of effective mid-term evaluations via process and result markers to be selected with mixed methods regarding with the programs that put into practice for lowering school age period obesity and improving health nutrition attitudes. It would be appropriate to improve the surveyans data quality in terms of completeness and accuracy parameters.
Key Words: School Health, Nutrition Friendly School, Program Evaluation, Big Data, Obesity, Overweight, Stunting, Secondary School, High School