Derleme Sözlüğü'ndeki Türkçe zooloji (hayvan bilimi) terimleri
Turkish zoology (animal science) terms in the Compilation Dictionary
Yazar: AYŞE YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. ŞİRVAN KALSIN
Çağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkler, en eski zamanlardan itibaren gerek göçebe (konargöçer, atlı göçebe) gerekse
yerleşik hayatta hayvanlarla daima iç içe yaşamış ve karada, havada ve denizde yaşayan
her türlü hayvan ve bu hayvanlarla ilgili konular etrafında geniş bir söz varlığı
oluşturmuşlardır. Bu söz varlığının dildeki en güçlü akisleri de halk ağızlarına
yansımıştır. Bugün Türkiye Türkçesi ağızları hayvanlar hakkında ölçünlü dile kıyasla
daha zengin ve ayrıntılı bir söz varlığına sahiptir. Türk Dil Kurumu tarafından Türkiye
Türkçesi ağızlarının kapsamlı bir sözlüğü olarak yayımlanan Derleme Sözlüğü adlı
külliyatta da pek çok söz varlığı verisi bulunur. Bu söz varlığı verilerinin büsbütün
tespit edilip detaylı bir şekilde incelenmesi de Türk dilinin geçmişten günümüze tüm
yönleriyle korunmuş ve yaşatılmış kendine özgü birtakım özelliklerinin ortaya
çıkartılması bakımından büyük bir önem taşır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu
çalışmada, Türk dili ve kültür tarihi açısından oldukça önemli yere sahip olan Derleme
Sözlüğü esas alınarak Türkiye Türkçesi ağızlarının söz varlığında yer alan hayvanlar ve
onları doğrudan inceleyen zoolojiyle ilgili malzemenin tamamı taranmış ve taramadan
elde edilen malzeme dil merkezli incelenmiştir. Dört bölüm halinde hazırlanan
çalışmanın temelini oluşturan üçüncü bölümde Derleme Sözlüğü ekseninde tespit
edilen malzemenin zoolojik esaslara göre sınıflandırılması yapılmış ve bu sınıflandırma
sonucunda toplam 16 ana bölüm ve alt dalları ortaya konmuştur. Bölüm başlıkları
altında alfabetik olarak sıralanan sözcükler yapı bakımından tasnif edilmiş, aynı
zamanda etimolojik açıdan ele alınıp değerlendirilmiştir. Böylece tüm bunlardan yola
çıkarak hayvanların ve zoolojinin Anadolu halkının hayatındaki yeri ve önemi saptanmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Since the earliest times, Turks have always lived together with animals in both nomadic
(equestrian) and settled life. Moreover, they have formed a wide vocabulary about all
kinds of animals living on land, in the air and in the sea and the subjects related to these
animals. The strongest reflections of this vocabulary in the language are also reflected
in the dialects. Today, Turkey Turkish dialects have a richer and more detailed
vocabulary about animals if it is compare to the standard language (written language,
Istanbul Turkish). In addition to this, there is also a lot of vocabulary data in the corpus
called Derleme Sözlüğü which is published by the Turkish Language Association as a
comprehensive dictionary of Turkey Turkish dialects. It has great importance that this
vocabulary data is completely determined and detailly examined, in revealing some
unique features of the Turkish language that have been preserved and kept alive in all
aspects from the past to the present. In this study, which was prepared as a master's the
is animals in the vocabulary of Turkey Turkish dialects and the materials related to
zoology that directly examine them were scanned based on the compilation dictionary
has a very important place in terms of Turkish language and cultural history and the
materials obtained from the study was examined in the terms of philology. In the third
part of which forms basis of the study prepared in 4 parts, the words determined in the
axix of compilation dictionary are classification 16 main part and subbranches of them
are revealed. The words listed alphabetically under the chapter headings have been
classified in terms of structure and also they discussed and evaluated in terms of
etymology. Since there fore in the ligth of all the information above the place and
importance of animals and zoology in the life of Anatolian people was tried to be determined.