Sakıp Sabancı Üniversitesi,Sabancı Müzesi koleksiyonundaki el yazması Kuran-ı Kerimlerin tezhip yönünden incelenmesi
Ssu Sm Quran Qur'an manuscript ıllumination in terms of collection, analysis
Yazar: DİLEK YERLİKAYA
Danışman: YRD. DOÇ. ALİ RIZA ÖZCAN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı / Tezhip Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: El sanatları = Handicrafts ; Koleksiyon = Collection ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Müzeler = Museums ; Sabancı, Sakıp = Sabancı, Sakıp ; Süsleme sanatı = Decorative art ; Süslemeler = Ornamentations ; Tezhib sanatı = Illumination art ; Yazma eserler = Manuscripts

Özet:
Tezhip, uzun ve köklü bir geçmişe sahip olan kitap süslemesanatlarımızdandır. El yazması Kuran-ı Kerimler, divanlar, levhalar,kitaplar, murakkaalar ve tuğralar gibi çeşitli güzel yazı örnekleritezhip sanatıyla süslenmiştir.SSM' deki Hat koleksiyonu, farklı yüzyılların, hat ve tezhip sanatınaait örnekleri bünyesinde bulundurmaktadır. Bunların içinde önemli bir elyazması Kur'an-ı Kerim koleksiyonu mevcuttur.Bu çalışmada ülkemizin, ilk özel müzelerinden biri olan SSM.`deki hat koleksiyonunda bulunan, farklı yüzyıllara ait el yazmasıKur'an-ı Kerim'ler tezhip sanatı açısından incelenmiştir. Koleksiyonda19.yy ait el yazması örneklerin klâsik döneme (15.-16.yy) nispetle dahafazla olduğu görülmektedir. Bu çalışmada SSM.'deki El yazmasıkoleksiyonundaki Kur'anlardan seçilen eserler incelenerek analizedilmiş, desenleri çizilmiş, yüzyıl özellikleri karşılaştırılmıştır.Eserler yüzyıllara göre tasnif edilip, tezyinat anlayışında kideğişimler irdelenmiştir. Buradan hareketle 17.yy' dan itibaren tezhipzeminlerinde altın kullanımının artmış, 19.yy' da ise özellikle beyazaltının zeminlerde çokça kullanıldığı görülmüştür. 16.yy' la kadarkompozisyonlarda yoğun kullanılan hatâyî motifi, 18.yy' dan sonra yeriniağırlıklı olarak penç motifinin kullanımına bırakmıştır. 17.yy' dansonraki serlevha kompozisyonlarında natüralist ve yarı natüralist üslupörneklerin daha çok kullanımı göze çarpar. Natüralist üslupla yapılangül ve dalındaki goncaların içine yazılan Hilye-i Şerif buna birörnektir. (örn.18.258) Ayrıca diğer bir Kur'an-ı Kerim örneğindetezhipli varakların(a-b) birinde sûre isimleri yazılıdır.(örn.17.175)Koleksiyonda Türk Rokokosu denilen üsluptan çok sayıda örnekbulunmaktadır. (Örn.17.177 ve 19.281)Sonuç olarak SSM. Koleksiyonunda bulunan ve seçilen el yazmalarıTezhip sanatı açısından incelenip, desenler ayrıntılarıylaçıkarılmıştır. Kullanılan rûmî, hatâyi ve penç motiflerinin çeşitleritespit edilerek, durak, zencirek ve koltuk desenleri çıkarılmış, renk vekurgu açısından analizleri yapılmıştır.ANAHTAR KELİMELER: Tezhip, Kur'an-ı Kerim tezhibi, SSM koleksiyonu, El yazmaları, Serlevha

Abstract:
The Art of Illumination is one of our book decoration arts whichhas long and deep rooted past.Hand scribed Qur?an_Kerims, divans,plates, books, muraqqas and enchanting samples of calligraphy have beendecorated with art of illimunation.The Calligraphy Collection at The SSM contains samples ofcalligraphy and illimunation arts from different centuries in itscollection.Amongst those there is an important hand scribed Qur?an Kerimcollection.In this study Qur?an-Kerims were examined with the aspect ofart of illimunation are a part of calligraphy collection from SSM thatis one of the first private museums in our country. It can be seen thatthe 19th century manuscript samples are comparatively placed more thanthe Classical Age (the 15-16th Centuries) in the collection. By doingthis study the selected Qur?an-Kerims at the SSM have been analysedthrough investigation, their designs were drawn out, their variationduring centuries were compared. The works have been classified in orderof centuries, changes of the decorative concepts pointed out. Thus ithas been seen that use of gold on the illimunation surface from the 17thCentury had increased, especially white gold were greatly used in sameplaces as for in the 19th Century. Hatai pattern was intensively useduntil the 16th Century in the compositions and mainly usage of of Pençpattern have given over from the 18th Century. The usage of naturalistand semi-naturalist style norms after the 17th Century stands out inthe headline(serlevha) compositions. Hilye-Şerif which was produced byinscribing inside of naturalist style rose and rosebuds (e.g:18.258)Additionally, one of the illimunated gold sheets the name of the versesare written on another Qur?an-Kerim sample.(e.g:17.175). There arenumerous examples of the style which is known as The TurkishRococo.(e.g:17.177 and 19.281) in the collection.As a conclusion contained and selected manuscripts in The SSMCollection have been examined and their designs are drawn out in depth.Used Rumi, Hatai, and Penç pattern varieties have had beenestablished; Durak, Zencirek and Koltuk patterns were drawn out, theiranalyses have been made with the view of colour and constructionKEYWORDS: İllimunation, Qur?an-Kerims, SSM Collection, CalligraphyCollection, Headline, Manuscripts