Biçim ve içerik yönünden ortaoyunu
Ortaoyunu in terms of form and content
Yazar: ONUR AYKAÇ
Danışman: PROF. DR. DİLAVER DÜZGÜN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Halk tiyatrosu = Folk theatre ; Ortaoyunu = Light comedy ; Tiyatro = Theatre ; Türk tiyatrosu = Turkish theatre

Özet:
Ortaoyunu, ilk dönemlerde "kol oyunu, meydan oyunu, taklit oyunu, zuhuri kolu" gibi isimler altında icra edilip XIX. asrın ortalarına doğru kesin biçimini almış geleneksel Türk tiyatrosu dalıdır. Gölge oyununun perdeden meydana taşınması sonucu ortaya çıktığı ve seyircilerin çepeçevre sardığı bir alanda oynandığı için "ortaoyunu" adını aldığı en kuvvetli iddialar arasındadır. Oyunlarda Kavuklu ile Pişekâr'a diğer tiplerin de katılımıyla vuku bulan olaylar, söz ve hareket komiği aracılığıyla izleyenlere sunulmakta; temsillerden "musiki, raks ve taklit" asla eksik olmamaktadır.
Mevcut ortaoyunu metinlerinin tümdengelimci bir anlayışla incelendiği bu çalışmada, ortaoyunu ile Batılı tiyatro arasında benzeşen yanlar bulunduğu gözlenmiş, ortaoyununun bilhassa Batılı gülme teorileriyle ve Bertolt Brecht'in tiyatro anlayışıyla çok sayıda ortak noktası bulunduğu saptanmıştır. Ayrıca halkla iç içe olan ortaoyunu temsillerinde halk kültürünü yansıtan konuşmaların sıkça geçtiği dikkati çekmiştir. Diğer taraftan oyunların seyirci-oyuncu etkileşimine açık olduğu, seyircilerin oyunun akışına doğrudan tesir ettiği tespit edilmiştir. Temsillerin doğmaca bir karakter taşımasının oyunculara özgürlük sağladığı ve bireysel başarıyı ön plana çıkarttığı da belirlenmiştir.


Anahtar Kelimeler: Tiyatro, Ortaoyunu, Yapı, İçerik, İnceleme.

Abstract:
Ortaoyunu is the branch of traditional Turkish theatre which was performed in the first periods under the names of "kol oyunu, meydan oyunu, taklit oyunu, zuhuri kolu" and took its last shape towards the midst of 19th century. The claim that it was named as "ortaoyunu" because it arose as a result of gölge oyunu (shadow-show)'s transfer from theater curtain to agora and was performed in a place surrounded by the audience, is one of the most powerful arguments. In the plays, events that occur via participation of Kavuklu and Pişekâr with other mimics presented to audience through verbal and motion comic; "music, dance and mimic" never lacks in the representations.
In this study where available ortaoyunu texts have been analyzed with a deductive understanding, it has been observed that there are analogous sides between ortaoyunu and Western theater; it has been detected that there are a lot of common grounds between ortaoyunu and especially Western humour theories and Bertolt Brecht's understanding of theater. In addition, it has been remarked that in ortaoyunu acting interconnected with audience, there are frequent dialogues reflecting folk culture elements. On the other hand, the facts that the plays are open to audience-actor interaction and that audiences directly affect the flow of the play have been determined. It was stated that because representments have an improvised character, the actors had more freedom, and individual success came into prominence.


Key Words: Theatre, Ortaoyunu, Structure, Content, Analysis.