Zemahşeri'de kulların fiilleri meselesi
The verbs of the people of Zemahşerî
Yazar: HASAN ÇEKEREK
Danışman: PROF. DR. OSMAN KARADENİZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Zemahşeri = Zemahşeri ; İslamiyet = Islam

Özet:
İslam düşünce tarihinde ilk tartışmaya başlanılan konulardan birisi de
kulların fiilleri meselesidir. Bazı Müslüman düşünürlere göre Allah insanlara
fiillerini meydana getirebilme veya terk etme kudreti vermiştir. Buna göre
insanlar fiillerinde özgürdür ve fiillerini kendileri yaratır. Bu özgürlük ve
hürriyete sahip olmadığı halde insanların, fiillerine karşılık ceza veya mükâfat
görmeleri, ilahî adalet açısından bir anlam ifade etmez. Allah, insanları kendi
fiillerini yapmaya mecbur kılsa ve yine yapılan fiillerden dolayı onları
cezalandırsa bu apaçık bir zulüm olur. Bu görüşü savunan Müslüman
düşünürler kendi düşüncelerini destekleyen ayetleri delil olarak kabul ederken
görüşlerine ters düşen ayetleri ise tevil etmişlerdir.
Bir başka grubunun temsil ettiği akıma göre, insanlar kendi fiilleri
konusunda özgür değillerdir. Hür iradeleri olmadığı için fiillerini yapma veya
yapmama konusunda irade ve kudretleri yoktur. Dolayısıyla kendi fiillerini yine
kendileri meydana getiremezler. Kulların fiillerini Allah meydana getirir ve bu
fiiller konusunda onlar mecburdurlar. İnsanların Allah'tan bağımsız özgür
iradeleri olsa ve fiillerini kendileri meydana getirse, bu durumda Allah atıl
kalmış olur ve bu Allah'ın kontrolünü yok sayma anlamı taşır. Bu da mutlak
güç ve kudret sahibi olan bir Allah tasavvuruna uygun düşmez. Aynı şekilde bu
görüş sahipleri de düşüncelerini destekleyen ayetleri delil kabul ederken
muhaliflerinin delil olarak kabul ettikleri ayetleri tevil etme yolunu tercih
etmişlerdir.v
Üçüncü bir topluluk, zikredilen iki uç görüşün ortasını bulmaya gayret
etmişlerdir. Onlara göre kulların fiillerini yaratan Allah'tır ve kullar kendi
fiillerini sadece kesb ederler. Bu kesb sebebiyle onlar fiillerinden
sorumludurlar. Burada fiilleri yaratan kullar olmadıkları halde onları sorumlu
kılan şey, fiilleri özgür iradeleri ile tercih etmeleri ve yapmalarıdır.
Bu çalışmada, yukarıda ifade edilen görüş ayrılıkları arasında birinci
grupta yer alan Zemahşerî'nin, el-Keşşâf isimli tefsirinde ve el-Minhac fi
Usûlü'd-Dîn adlı kelamî eserinde kulların fiilleri meselesine yaklaşımı ele alınıp
incelenmiştir.

Abstract:
The actions done by human beings is one of the first discussed topics in
the history of Islamic thought. According to some Muslim scholars, Allah has
given free will to perform or quit actions. Therefore, people are free and can
create their own actions. Unless having that freedom, it does not have any
meaning to give punishments or rewards for the actions in terms of divine
justice. It will certainly be an oppression if Allah forces people to perform
actions and punishes them due to that. The Muslim scholars, who hold this view,
accepts ayahs supporting their views while interpreting the ayahs objecting
their views. According to another group representing the opposite view, people
are not free in their actions. They do not have a will or power to perform or not
perform their actions since they do not have a free will. Thus, they cannot
perform their actions. Allah creates people's actions and they are obliged in
their actions. If people have their own free will and create their own actions, in
this case Allah will be inactive and it will have the meaning for disregarding the
control of Allah, and that will not be acceptable for the concept of Allah who is
mighty and has infinite power. In the same way, the people holding this view
accepts ayahs supporting their own ideas while interpreting ayahs which have
been accepted as proofs by their opponents. The third group has tried to find
the middle way for the aforementioned groups. According to them, it is Allah
who creates people's actions and humon beings only attain their actions. They
are responsible for their actions as a result of this attainment. Even though it is
not the humon beings who have created their actions, it is their free will andvii
their choice to perform actions that make them responsible for them. The issue
of humon beings actions in Al-Kashshaf tafseer and al-minhaj fi Usulü'd din by
Zamahshari, who can be put in the first group mentioned above, has been
studied and analyzed in this study.