Aspir genotiplerinin kışlık ve yazlık ekim zamanlarının belirlenmesi
Determination of winter and summer sowing times of safflower genotypes
Yazar: OĞUZHAN AYDIN
Danışman: PROF. DR. FİKRET AKINERDEM
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu araştırma, aspir (Carthamus tinctorius L.) genotiplerinde farklı ekim zamanlarının verim ve kalite özelliklerine etkilerinin belirlenmesi amacıyla Ankara Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, İkizce Araştırma ve Uygulama Çiftliğinde 2018-19 ve 2019-20 üretim sezonlarında yürütülmüştür. Çalışmada 10 genotip (5 tescilli çeşit (Dinçer, Balcı, Göktürk, Hasankendi, Linas), Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen 4 hat (Hat-7, Hat-8, Hat-277, Hat-385) ve Bahri Dağdaş Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen 1 hat (Ayaz)) ile 4 kışlık (Eylül, Ekim, Kasım, Aralık) ve 3 yazlık (Şubat, Mart, Nisan) olmak üzere toplam 7 ekim zamanı ele alınmıştır. Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Desenine göre 4 tekrarlamalı olarak yürütülen araştırmada ana parsellerde ekim zamanları, alt parsellerde genotipler yer almıştır.
Çalışmada; çıkış süresi, rozette kalma süresi, bitki boyu, yan dal sayısı, tabla sayısı, ana tabla çapı, ana tabladaki tohum sayısı, 1000 tohum ağırlığı, kabuk oranı, tohum verimi, ham yağ oranı, ham yağ verimi ve yağ asitleri kompozisyonları incelenmiştir.
Araştırma sonucunda kışlık ekimlerdeki bütün genotiplerin soğuk zararına maruz kalarak öldüğü tespit edilmiştir. Çalışmada tohum verimi ile ham yağ verimi üzerine genotipler ve ekim zamanları arasındaki farklılıkların etkisi önemli bulunmuştur. Her iki yılda da en yüksek tohum verimi Dinçer çeşidinden (sırasıyla 247.03, 261.42 kg/da) elde edilirken, ham yağ verimi Hat-7 (sırasıyla 83.59, 79.70 kg/da), en yüksek ham yağ oranı ise ilk yıl Hasankendi ve Hat-7 (%38.33), ikinci yıl ise Hat-7 (%35.90) ve Hat-8 (%35.69)'den elde edilmiştir. 
Çalışma sonucunda, ekim zamanlarına göre en yüksek tohum ve yağ verimlerinin her iki yılda da beşinci (Şubat) ve altıncı (Mart) ekim zamanlarında elde edildiği bulunmuştur. Hâlihazırdaki genotiplerin kışa dayanamadığı görülmüştür. Bu sebeple bitki ıslahçıları tarafından Ankara ve benzeri ekolojilerde yüksek verimli ve soğuğa dayanıklı aspir genotiplerinin geliştirilmesi için çalışmalar yapılması gerekmektedir.

Abstract:
This research was carried out to determine the effects of sowing dates on yield and quality characteristics in safflower (Carthamus tinctorius L.) genotypes at the Ankara Central Research Institute for Field Crops (CRIFC), İkizce Research and Production Farm in 2018-19 and 2019-20 growing seasons. 
In the study, 10 genotypes (5 registered cultivars (Dinçer, Balcı, Göktürk, Hasankendi, Linas), 4 lines obtained by the Field Crops Central Research Institute (Line-7, Line-8, Hat-277, Hat-385) and Bahri Dağdaş Tarımsal 1 line provided by the Research Institute (Ayaz)) and 4 winter (September, October, November, December) and 3 summer (February, March, April) sowing time were evaluated. In the study, which was carried out with 4 replications according to the Randomize Complete Block Split-plot design,  sowing times were laid out main plots and genotypes were laid out subplots.
In the study, emergence, rosette stage duration, plant height, number of side branches, number of head, diameter of the main head, number of seeds in the main head, 1000-seed weight, hull ratio, seed yield, oil rate, oil yield, and fatty acid compositions were evaluated.
Research showed that screened genotypes died by being exposed to cold damage in all winter sowings. The differences between the genotypes and the sowing dates were found significant on seed yield and oil yield. While the highest seed yield was obtained from Dinçer (247.03, 261.42 kg/da, respectively), the highest oil yield was obtained from Line-7 (83.59, 79.70 kg/da, respectively) in both years. The first year, the highest oil content was obtained from Hasankendi and Line-7 (38.33%). However, the highest oil content was produced by Line-7 (35.90%) and Line-8 (35.69%) in the second year. 
As a result of the study, the highest seed and oil yields were obtained in the 5th (February) and 6th (March) sowing dates of both years. Existing genotypes could not withstand winter but effort needed from plant breeders to develop both high yielding and cold tolerant safflower genotypes for Ankara and similar ecological conditions.