COVID-19 pandemi sürecinin diabetes mellitus olgularında hastalık yönetimi, glisemik kontrol, lipit profili ve vücut kompozisyonu üzerine etkisinin değerlendirilmesi
Evaluation of the effect of the COVID-19 pandemic process on disease management, glicemic control, lipid profile and body composition in diabetes mellitus cases
Yazar: MERVE ÖZCAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BİLGEHAN AÇIKGÖZ
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı / Halk Sağlığı Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Diabetes mellitus-tip 2 = Diabetes mellitus-type 2 ; Glisemik indeks = Glycemic index ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Lipidler = Lipids ; Pandemiler = Pandemics ; Vücut bileşimi = Body composition

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı COVID-19 pandemi sürecinin tip 2 diabetes mellitus tanılı bireylerin hastalık kontrolü, glisemik regülasyonu, lipit profili ve vücut kompozisyon analizi parametreleri üzerindeki etkisini incelemektir.
Gereç ve Yöntem: Çalışmamız Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Obezite ve Diyabet Uygulama ve Araştırma Merkezi diyabet polikliniğinde takipli 142 Tip 2 diabetes mellitus tanılı hasta ile gerçekleştirilmiştir. Türkiye'de ilk vakanın görüldüğü 10 Mart 2020 pandemi başlangıcı kabul edilerek bu tarihten önceki 6 aylık dönemde ve pandemi kısıtlamalarının kaldırıldığı 1 Temmuz 2021 tarihinden sonraki 3 aylık dönemde kontrole gelmiş bireyler dahil edilmiştir. Hastaların pandemi öncesi ve sonrası açlık plazma glukozu (APG) , Glikolize Hemoglobin A1c (HbA1c) , yüksek yoğunluklu lipoprotein (HDL), düşük yoğunluklu lipoprotein (LDL), total kolesterol, trigliserid, spot idrarda mikroalbumin ve mikroalbumin/kreatinin, tGFR ile plazma üre düzeyi gibi laboratuar parametreleri ile ağırlık, vücut kitle indeksi (VKİ),  yağ kütlesi, kas kütlesi, kemik kütlesi, mineral kütlesi, protein kütlesi, total vücut sıvısı ve yağsız kütle gibi vücut kompozisyon analizi parametreleri incelenerek karşılaştırılmıştır. Ayrıca hastalara telefon aracılığıyla ulaşılarak pandemi sürecinde hastalık yönetimi ve sağlık hizmelerine ulaşım konusunda yaşadıkları zorlukları belirlemek amacıyla bir anket uygulanmıştır. 
Bulgular: Katılımcıların yaş ortalaması 56,3 ± 9,5 yıldır ve %57,7'si (n₌82) kadındır.
Ortanca diyabet süresi 8,5 yıldır. Pandemi öncesi döneme göre pandemi sonrası HbA1c değeri ortanca %7,2'den %7,15'e, açlık plazma glukozu ortanca 138
mg/dL'den 129,5 mg/dL'ye gerilemiş, HDL kolesterol ortanca 45 mg/dL iken değişim
gözlenmemiştir. LDL kolesterol ortanca 114 mg/dL'den 106 mg/dL'ye gerilemiş; trigliserid ortanca 160 mg/dL'den 180,5 mg/dL'ye yükselmiş; total kolesterol ortanca 192 mg/dL'den 186,5 mg/dL'ye; spot idrar kreatinin ortanca 89,6 mg/dL'den 84,7 mg/dL'ye; spot idrar mikroalbumin ortanca 9 mg/L'den 8,3 mg/L'ye; spot idrar mikroalbumin/kreatinin ortanca 9,1 mg/gr'dan 8,4 mg/gr'a gerilemiş ancak bu farklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. tGFR değeri ortanca 96,5 ml/dk/1.72 m²'den 95 ml/dk/1.72 m²'ye gerilemiş; üre değeri ortanca 29 mg/dL'den 32 mg/dL'ye
yükselmiş; bu değişimler istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. (p<0,001) Hastaların pandemi öncesi vücut kompozisyon analizi parametreleri pandemi sonrası ile karşılaştırılarak incelenmiş; ağırlık ortanca 85,3 kg'dan 84,1 kg'a; VKİ ortanca
32,1 kg/m²'den 31,6 kg/m²'ye; obezite derecesi ortanca %44,1'den %38,7'ye; kemik kütlesi ortanca 3 kg'dan 2,9 kg'a; protein kütlesi ortanca 12,7 kg'dan 12,5 kg'a; mineral kütlesi ortanca 3,8 kg'dan 3,7 kg'a azalmış; hücre dışı sıvı kütlesi ortanca 18,1 kg'dan 18,2 kg'a yükselmiş; kas kütlesi ortalama 55,5 kg'dan 54,8 kg'a; yağsız kütle ortalama 58,4 kg'dan 57,7 kg'a azalmış ve bu değişimler istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. (p<0,001) Hücre içi sıvı kütlesi ortanca 23,6 kg'dan 23,4 kg'a; tüm vücut sıvı kütlesi ortalama 41,7 kg'dan 41,4 kg'a azalmış; vücut yağ yüzdesi ortalama %32,5 iken değişim gözlenmemiş; yağ kütlesi ortanca 27 kg'dan 26,2 kg'a azalmış ancak bu farklar anlamlı bulunmamıştır. Pandemi sürecinde pandemi öncesi döneme göre 49 (%34,5) hastanın diyet, 60 (%42,3) hastanın fiziksel aktivite uyumunda azalma görülmüştür. Diyet ve fiziksel aktivite uyumlarında azalma görülen bu bireylerin HbA1c, APG, total kolesterol ve trigliserid değerlerinde anlamlı fark gözlenmiştir. Benzer şekilde diyet ve fiziksel aktivite uyumu artan bireylerde HbA1c ve APG değerleri istatistiksel olarak anlamlı fark göstermiştir.
Sonuçlar: Pandemi sürecinde bireylerin hastalık yönetimleri olumsuz etkilenmiştir. Evde yapılan kan şekeri takipleri azalmış, beslenme düzenleri değişmiş ve fiziksel aktivitede azalma gözlenmiştir. Salgının bulaş korkusuyla diyabet takipleri aksatılmış, poliklinik kontrol sıklıkları azalmıştır. Diyet ve fiziksel aktivite uyumu azalan bireylerin glisemik regülasyonu bozulmuştur. Hastaların kemik ve kas kütlesinde kayıp meydana gelmesi, osteosarkopeni açısından risk altında olduklarını düşündürmüştür. Pandemi gibi olağanüstü durumlarda diyabet hastalarının maruz kaldığı riskler açısından bu hastalara yönelik özel önlemler alınması gerektiği düşünülmüştür.
Anahtar Kelimeler: COVID-19, Tip 2 Diabetes mellitus, kapanma, pandemi

Abstract:
Aim: The aim of this study is to examine the effect of the COVID-19 pandemic process on disease control, glycemic regulation,lipid profile and body composition analysis parameters of individuals diagnosed with type 2 diabetes mellitus.
Materials and Metods: Our study was performed with 142 patients diagnosed with Type 2 diabetes mellitus, who were followed up in the diabetes outpatient clinic of Zonguldak Bülent Ecevit University Obesity and Diabetes Application and Research Center. When the first case was seen in Turkey, was accepted as the beginning of the pandemic when the pandemic restrictions were lifted, was accepted as the end of the pandemic. İndividuals who came to the control in the 6-month period before March  2020 and in the 3-month period after July 2021 were included. The data of the patients were compared in before the pandemic and after the pandemic. Fasting plasma glucose (APG), glycosylated hemoglobin A1c (HbA1c), high-density lipoprotein (HDL), low-density lipoprotein (LDL), total cholesterol, triglyceride, microalbumin and microalbumin/creatinine in spot urine, tGFR, plasma urea, weight, body mass index (BMI), fat mass, muscle mass, bone mass, mineral mass, protein mass, total body fluid and lean mass were evaluated. In addition, patients were contacted via telephone and a questionnaire was applied to determine the difficulties they experienced in disease management and access to health services during the pandemic process.
Results: The mean age of the participants was 56,3±9,5 years and %57,7 (n ¬₌ 82) were female. Median duration of diabetes was 8,5 years. Compared to the pre-pandemic period, post-pandemic median HbA1c value decreased from %7,2 to % 7,15, median fasting plasma glucose decreased from 138 mg/dL to 129,5 mg/dL, median HDL cholesterol was 45 mg/dL, no change was observed; median LDL cholesterol decreased from 114 mg/dL to 106 mg/dL; median triglyceride increased from 160 mg/dL to 180,5 mg/dL; median total cholesterol decreased from 192 mg/dL to 186,5 mg/dL; median spot urinary creatinine decreased from 89,6 mg/dL to 84,7 mg/dL; median spot urinary microalbumin decreased from 9 mg/L to 8,3 mg/L; median spot urinary microalbumin/creatinine decreased 9,1 mg/gr to 8,4 mg/gr; however, these changes were not statistically significant. Median tGFR decreased from 96,5 ml/min/1.72 m² to 95 ml/min/1.72 m²; median plasma urea increased from 29 mg/dL to 32 mg/dL; these changes were found to be statistically significant. ( p < 0,001) The pre-pandemic body composition analysis parameters of the patients were compared with post-pandemic. Median weight decreased from 85,3 kg to 84,1 kg; median BMİ decreased from 32,1 kg/m² to 31,6 kg/m²; median degree of obesity decreased from %44,1 to %38,7; median bone mass decreased from 3 kg to 2,9 kg; median protein mass decreased from 12,7 kg to 12,5 kg; median mineral mass decreased from 3,8 kg to 3,7 kg; extracellular water mass increased from 18,1 kg'dan 18,2 kg; mean muscle mass decreased from 55,5 kg to 54,8; mean lean mass decreased from 58,4 kg to 57,7 kg and these changes were statistically significant. ( p < 0,001) Median intracellular water mass decreased from 23,6 kg to 23,4 kg; mean total body water mass decreased from 41,7 kg to 41,4 kg; mean body fat percentage was %32,5 and did not change; median fat mass decreased from 27 kg to 26,2 kg, but these changes were not statistically significant. Compared to the pre-pandemic period, 49 (34,5%) patients had a decrease in diet compiance and 60 (42,3%) patients showed a decrease physical activity. Statistically significant increases were observed in HbA1c, FPG, total cholesterol and triglyceride values of these individuals who had a decrease in physical activity and diet compliance. Besides, HbA1c and FPG values showed a statistically significant decrease in individuals who had a increase in physical activity and diet compliance.
Conclusion: During the pandemic process, the disease management of individuals has been adversely affected. Blood sugar monitoring at home has decreased, diet habits have changed and physical activity has decreased. Diabetes follow-ups have been delayed due to the fear of the epidemic, and the frequency of outpatient check-ups has decreased. The glycemic regulation of individuals with reduced diet and physical activity compliance is impaired. Loss of bone and muscle mass of the patients suggested that they were at risk for osteosarcopenia. It was thought that special precautions should be taken for these patients in terms of the risks that diabetes patients are exposed to in extraordinary situations such as pandemics.
Key Words: COVID-19, Type 2 Diabetes mellitus, locdown, pandemic