Türkiye ihracatında ürün ve ülke çeşitlemesinin sosyo-ekonomik belirleyicileri
The socio-economic determinants of product and country diversification in Turkey's exports
Yazar: ADEM TÜRKMEN
Danışman: PROF. DR. ÖMER SELÇUK EMSEN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Ürün çeşitlendirme = Product diversification ; İhracat = Export

Özet:
İhracat çeşitlemesi ekonominin tamamında etkin rol oynayan dinamik bir mekanizma konumundadır. Türkiye'de ise ihracat çeşitlemesine dair açıktan bir dış ticaret politikası bulunmamaktadır. Bununla birlikte ihracat çeşitlemesini merkeze alan politikaların yapılabilmesi için, bu süreci nelerin tetiklediğinin de bilinmesine ihtiyaç vardır. Çalışmada, Türkiye'de ürün çeşitlemesini ölçmek amacıyla, SITC revizyon 3'e göre üç basamaklı mal gurubu için normalize edilmiş HHI ile Mutlak Theil endeksleri ve ülke çeşitliliğini ölçmek için normalize edilmiş HHI, CR4, Mutlak Theil ve Entropi endeksleri hesaplanmıştır. Bahsi geçen endeksler ile Türkiye'deki ihracat çeşitliliğinin, hem ürün hem de ülke bazında 1980 sonrası dönemde arttığı tespit edilmiştir. Çeşitleme artarken bu artışı tetikleyen mekanizmaların araştırıldığı bölümde ürün çeşitlemesini ve ülke çeşitliliğini belirleyen faktörlerin tespiti için analizler yapılmıştır. Uzun dönem analiz sonuçlarına göre Türkiye ihracatında ürün çeşitlemesi; dış pazar büyüklüğü, ticari engellerde azalma, makroekonomik istikrar, finansal derinleşme/serbestleşme, politik istikrar, beşeri sermaye ve altyapı gelişimi ile pozitif; doğrudan yabancı sermaye yatırımları, ihracatta ülke yoğunlaşması ve yerel işletmelerin kurumsallaşması (markalaşma) unsurları ile de negatif ilişkiler ortaya koymaktadır. Türkiye ihracatı ülke çeşitliliğininse; ticari açıklık, dış ticaret hadleri, makroekonomik istikrarsızlık, fiziki sermaye kapasitesi, doğal kaynak sahipliği, beşeri sermaye ile pozitif; buna karşılık kişi başı gelir artışı ve dış pazarlara uzaklık ile negatif ilişkili olduğu gözlenmiştir. Genel olarak, çeşitliliğin belirli bir olgunluk düzeyine kadar arttığı ve daha sonra yoğunlaşmanın ortaya çıktığı gerçeğinden hareketle, Türkiye ekonomisinde yüksek katma değerli sınırlı ürünlerde uzmanlaşmayı derinleştirici politikalara geçiş önem arz etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Ürün Çeşitlemesi, Ülke Çeşitlemesi, Sınır Testi

Abstract:
Export diversification is a dynamic mechanism that plays an effective role in the entire economic system. However, there is not any explicit foreign trade policy in Turkey, regarding to the export diversification. Additionally, triggering mechanisms of export diversification need to be known, so that policies centering on export diversification can be planned and implemented. In this study, the Absolute Theil index and the normalized Herfindahl-Hirschman index (HHI) for three-digit product groups (according to SITC revision 3) were calculated in order to measure product diversification in Turkey. Further, normalized HHI, CR4, Absolute Theil and Entropy indices were also calculated to measure the country diversification (geographic diversification) of Turkey's exports. It is found that export diversification increased in terms of both product and country in the post-1980 period. Moreover, determinatives of both product and country diversification are investigated to find out the factors which trigger rising export diversification. As a results of the long-term analyses, it was found that there are positive relationships between the product diversification of Turkey's export and foreign market size, macroeconomic stability, financial deepening/liberalization, political stability, human capital, infrastructure development, reduction in trade barriers. On the other hand, negative relationships were observed between the product diversification of Turkey's export and foreign direct investment, country concentration in export, institutionalization (trademark) of local enterprises. Moreover, the study found that the country diversification of Turkey's exports is positively linked to the trade openness, international terms of trade, macroeconomic instability, physical capital capacity, ownership of natural resources and human capital. On the other hand, the country diversification of Turkey's exports is negatively linked to the income growth per capita and the distance to foreign markets. Consequently, with reference to the fact that when the diversification increases up to a certain level of maturity and when a concentration exists; the transition to policies that deepen the specialization in high value-added limited products becomes more crucial.
Keyword: Product Diversification, Geographic Diversification, Bounds Test.