Fransız aydınlanma felsefesinde sanat ve estetik
Art and aesthetics in the French enlightment philosophy
Yazar: ALİ CAN TURAL
Danışman: PROF. DR. METİN BAL
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Estetiğin bağımsız bir felsefi disiplin olarak ortaya çıkışının Aydınlanma yüzyılı olan 18. yüzyılda gerçekleşmesi bir tesadüf değildir. Özellikle Fransız Aydınlanması'nın beraberinde getirdiği yeni düşünme ve felsefe yapma tarzı, 18. yüzyıl öncesinde ihmal edilen estetiğin tıpkı epistemoloji, ontoloji ve etik gibi oldukça derin ve kapsamlı bir soruşturma alanı olduğunu keşfeder. 18. yüzyıla kadar poetika, retorik ve güzel sanatlar başlıkları altında parçalı olarak işlenmiş konular, ele alınmış sorunlar ve öne sürülmüş görüşler daha önce eşine rastlanmamış bir üretkenlikle ve sistematik bir tavırla bir araya getirilir. 17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Fransa, estetiğin temel sorunlarının tanımlandığı ve ayrıntılı olarak ele alındığı yer haline gelir. Fransız düşünürler tarafından beğeni kavramı etrafında yapılan tartışmalar, 18. yüzyıl estetiğine zemin hazırlar. 18. yüzyılda, güzelliğin doğası, doğada güzel ve sanatta güzel arasındaki ilişki, estetik deneyim, beğeni duygusu, beğeni yargısı ve daha pek çok meseleyi ele alan iki temel yaklaşım ortaya çıkar: Nesne merkezli estetik ve özne merkezli estetik. Nesne merkezli estetik Kartezyen metafiziği ve akıl anlayışını temel alır ve estetiği bir bilim olarak kurmayı amaçlar. Nesne merkezli estetik kuramcıları, güzelliğin kaynağı olan değişmez niteliklerin estetik nesnenin kendisinde bulunduğunu, bu niteliklerin açığa çıkarılarak sanatçıların takip edebileceği kurallara dönüştürülebileceğini düşünürler.
Buna karşılık, özne merkezli estetik, estetik deneyimde öznelliği, özellikle duyumu ve duyguları öne çıkarır. Lockeçu empirizmi temel alan özne merkezli estetik, güzelliğin ve estetik değerin, beğeni ve algının öznel boyutları hesaba
v
katılmadan tam olarak açıklanamayacağını savunur. Burada güzelliğin kaynağı nesnenin değişmez nitelikleri değil, öznenin duygusal tepkileridir. Böylece Fransız estetiği kendisini bir açmazda bulur: Bir tarafta güzelliği, sanatı ve beğeni yargısını nesnel kılmak için estetik deneyimin öznel boyutlarını büyük ölçüde ihmal eden nesne merkezli estetik, diğer tarafta sanatçının ve seyircinin iç dünyasına, duygularına ve estetik deneyimin dinamizmine odaklanan ve kendisini görelilik durumunda bulan özne merkezli estetik. Fransız Aydınlanmasının en etkili düşünürlerinden Denis Diderot, estetiğinde nesne merkezli kuramların evrensellik idealini, özne merkezli estetiğin vurguladığı estetik deneyimin öznelliğiyle sentezler.
Anahtar Kelimeler: 18. Yüzyıl Fransız Estetiği, Nesne Merkezli Estetik, Özne Merkezli Estetik, Fransız Aydınlanması, Denis Diderot

Abstract:
It is no coincidence that aesthetics emerged as an independent philosophical discipline in the 18th century, the century of Enlightenment. The new way of thinking and philosophizing brought about by the French Enlightenment, in particular, discovered that aesthetics, which had been neglected before the 18th century, was a deep and comprehensive field of inquiry, comparable to epistemology, ontology, and ethics. Until the 18th century, subjects explored in fragments, problems addressed sporadically, and views put forward under the titles of poetics, rhetoric, and fine arts were brought together with unprecedented productivity and systematic rigor. From the second half of the 17th century onwards, France became the center where the fundamental problems of aesthetics were defined and discussed in detail. The discussions held by French thinkers around the concept of taste prepared the ground for 18th-century aesthetics. In the 18th century, two fundamental approaches emerged that addressed the nature of beauty, the relationship between beauty in nature and art, aesthetic experience, the sense of taste, the judgment of taste, and many other issues: object-centered aesthetics and subject-centered aesthetics. Object-centered aesthetics, based on Cartesian metaphysics and the understanding of reason, aims to establish aesthetics as a science. Theorists of object-centered aesthetics argue that the unchanging qualities that are the source of beauty are inherent in the aesthetic object itself and that these qualities can be identified and codified into rules for artists to follow.
vii
In contrast, subject-centered aesthetics emphasizes subjectivity in aesthetic experience, particularly sensation and emotions. Rooted in Lockean empiricism, it argues that beauty and aesthetic value cannot be fully explained without considering the subjective dimensions of taste and perception. Here, the source of beauty is not the unchanging qualities of the object but the emotional reactions of the subject. Consequently, French aesthetics finds itself at an impasse: on the one hand, object-centered aesthetics, which largely neglects the subjective dimensions of aesthetic experience to render beauty, art, and judgments of taste objective; on the other hand, subject-centered aesthetics, which focuses on the inner world, emotions, and the dynamic nature of the aesthetic experience of the artist and viewer, and leads to a state of relativity. Denis Diderot, one of the most influential thinkers of the French Enlightenment, synthesizes the universal ideal of object-centered theories with the subjectivity of aesthetic experience emphasized by subject-centered aesthetics in his aesthetics.
Keywords: 18th-Century French Aesthetics, Object-Centered Aesthetics, Subject-Centered Aesthetics, French Enlightenment, Denis Diderot