İktisatta çoğulculuk ve çoğulculuğun Türkiye iktisat düşüncesindeki yeri
Pluralism in economics and the place of pluralism in Turkish economic thought
Yazar: GÖKHAN ÖVENÇ
Danışman: DOÇ. DR. N. EMRAH AYDINONAT
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Ekonomi = Economics

Özet:
Bu çalışmada iktisat bilimine çoğulcu yaklaşmanın iktisadın açıklama gücüne
pozitif katkı yapacağı ve çoğulculuk (pluralism) esasına göre hazırlanan ekonomi 
ders programlarının daha başarılı iktisatçıların yetişmesine olanak sağlayabileceği 
savunulacaktır.
Çalışmanın son kısmında ise Türkiye'deki çoğulculuğun durumu hakkında 
fikir edinmek için iktisat yüksek lisans ve doktora öğrencileriyle yapılan anket ve 
mülakat çalışmasının sonuçları değerlendirilecektir.
Çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. (1) İktisatta Çokluk ve Çoğulculuk, 
(2) İktisadın Açıklama Gücü ve Çoğulculuk, (3) İktisatçı Yetiştirme Süreci ve 
Çoğulculuk ve (4) Çoğulculuğun Türkiye İktisat Düşüncesindeki Yeri.
Tezin ilk bölümünde, iktisadi düşünceler tarihinden günümüze iktisattaki 
çokluk ortaya konulacaktır. Merkantalistlerden, Fizyokratlara, Klasiklerden 
Marksistlere iktisadi düşünceler tarihinde benzer iktisadi olgular çok farklı şekillerde 
açıklanmıştır (Güngör, 2007). Geçmişteki bu farklılıklar günümüzde Ortodoksi ve 
Heterodoksi ayrımı şeklinde devam etmektedir. Ortodoks ve Heterodoks ayrımı 
ekoller arasındaki yöntemsel farklılıkları ve hangi ekolün iktisat eğitiminde baskın 
olduğunu ifade etmek için halen kullanışlı olsa da, modern iktisadın barındırdığı 
çeşitliliği, çokluğu, ekoller arasındaki karşılıklı beslenmeyi ifade etmesi açısından 
yetersizdir (Dow, 2006).
Kriz veya diğer zamanlarda, iktisat bilimine getirilen eleştiriler iktisat 
içerisindeki farklılıkları göz ardı etmekte, iktisatçıları da tek tarz yöntem kullanan bir 
grupmuş şeklinde görmektedir. Halbuki iktisatta çokluk yani benzer olgularla ilgili 
çok sayıda alternatif açıklama vardır. İktisatta çokluk olmasına rağmen çokluğu 
meydana getiren alternatif yöntem, teori ve modeller aynı ortamda ve eşit şartlarda 
var olma imkânı bulamamaktadır. Bu durum, iktisatta çoğulculuk (pluralism in 
economics) tartışmalarını gündeme getirmektedir. xiv
Daha sonra, iktisattaki çokluktan (plurality in economics) hareketle
çoğulculuk kavramı tanımlanacak ve yöntemsel çoğulculuğa yer verilecektir. 
Ardından iktisatta çoğulculuk (pluralism in economics) kavramıyla ilgili literatürdeki 
tartışmalar aktarılacaktır.
Tezin ikinci bölümünde "İktisadın Açıklama Gücü ve Çoğulculuk" konusu 
ele alınacaktır. Öncelikle yöntem, model ve varsayımlar ile iktisadi açıklamalar 
arasındaki ilişki ortaya konulacaktır. Daha sonra açıklama kavramı (açıklanan, 
açıklayan) analiz edilip, tamamlayıcı ve rakip açıklamalarla ilgili literatür aktarımı 
yapılacaktır (Marchionni, 2005).
Her bir yöntem ve model kullandığı varsayımlar ışığında iktisadi olgunun 
belirli yönlerini açıklamaya çalışmaktadır. Benzer iktisadi olguyu açıklamaya çalışan 
farklı yöntem ve teorik modeller ilk bakışta birbirlerinin rakibi gibi gözükse de, 
detaylı bir şekilde incelendiğinde çoğu zaman tamamlayıcı oldukları görülecektir.
Böylelikle, iktisatta çoğulculuk sonucu ortaya çıkan farklı yöntemsel yaklaşımların 
açıklamaları hem birbirleriyle rekabet ederek hem de çoğu zaman birbirlerini 
tamamlayarak iktisadın açıklama gücüne pozitif katkı yapmaktadırlar.
Açıklamaların tamamlayıcılığıyla ilgili işsizlik olgusu örneği verilebilir. İlk 
bakışta politika önerisi olarak birbirlerinin rakibi gibi gözüken işsizlikle ilgili 
alternatif yaklaşımların temelini oluşturan modellerin detaylı bir şekilde 
incelendiğinde teorik açıdan tamamlayıcı açıklamalar olduğu görülebilir.
İşsizlik olgusu karmaşık ve pek çok faktörün etkilediği bir olgudur. İşsizlikle
ilgili modeller (yaptıkları varsayımlarla) bu karmaşık olgunun farklı yönlerine 
odaklanmaktadır. Bu gözle bakıldığında işsizlikle ilgili modellerin farklı farklı 
sorulara cevap aradığı görülebilir. Her soru işsizlik olgusunun farklı bir yönünün 
daha iyi anlaşılmasını sağlamaya çalışmaktadır. Benzer bir biçimde, farklı düşünce 
okullarının da farklı model ve yaklaşımlarıyla işsizlik olgusunun çeşitli yönlerini 
daha iyi anlamamıza olanak sağlayacak tamamlayıcı açıklamalar sundukları 
düşünülebilir. 
Neoklasiklere göre, insanlar asgari ücret veya fiyat mekanizmasının sonuçları 
itibariyle oluşan dengeden ötürü işsiz kalmaktadırlar (Stilwell, 2006, s.43). Bu 
düşünceye göre serbest piyasa mekanizmasına dış etmenlerle (minimum ücret, xv
sendikalaşma vs.) müdahale edilmesi işsizlik sorununu çözmez, çözüm piyasanın 
kendi iç mekanizmasındadır (Stilwell, 2006).
Keynesyen düşünceye göre ise işsizlik toplam talebin potansiyel üretim 
kapasitesinin altında olmasından ötürü ortaya çıkmaktadır (Stilwell, 2006, s.43). Bu 
düşünceye göre devletin doğrudan iş yaratıcı müdahalesi, para arzının artması gibi 
araçlarla işsizlik azaltılabilir. Marksistlere göre ise sermaye birikimini sağlamak 
amacıyla kapitalist sistemin sürekli elinin altında bulundurması gereken bir gruba 
ihtiyaç duymasından dolayı işsizlik vardır ve işsizlik kapitalist sistemin doğal bir 
parçasıdır. Sermaye sahipleri, işsizliği mevcut çalışanlarının maaşlarını yükseltmeme 
veya aşağı çekme baskısı aracı olarak kullanmaktadırlar (Stilwell, 2006, s.43). 
Bu üç ekol de işsizliğin, yani anlaşılmak istenen olgunun, farklı yönlerine 
vurgu yapmaktadırlar. Marksist düşünce ekonomik sistemi sınıf mücadelesi 
üzerinden açıkladığı için işsizliği de doğal olarak işçi sınıfı ile sermaye sınıfının 
mücadelesi olarak analiz etmektedir. Bir ekonomide işsizliğin var olması, işverenin 
kolay bir şekilde yeni işçi bulmasını kolaylaştırmaktadır. İşsizliğin var olması aynı 
zamanda mevcut çalışanların maaş artışı taleplerini de engelleyebilmektedir. Bu 
açıdan bakıldığında, Marksist açıklama işsizlik olgusunun işlevine, işveren tarafından 
nasıl bir şekilde kullanıldığına vurgu yapmaktadır.
Neoklasikler ile Keynesyenlerin işsizlikle ilgili farklı açıklamalarının
temelinde ise modellerinde kullandıkları varsayımlar yatmaktadır. Neoklasikler, bir 
ekonomideki işsizlik oranının piyasadaki arz/talep dengesi sonucu oluştuğunu ve 
bunun ancak piyasanın kendi içerisinde çözebileceğini söylerken fiyat ve ücretlerin 
tam esnek olduğu ve istihdamın doğrudan reel ücretlerle belirlendiği varsayımını 
kullanmaktadırlar. Bu işsizlik türü ancak uzun vadeli yatırımlar sonucu ekonomik 
genişlemeyle azaltılabilir. Keynesyenlerin talep artışı veya devlet müdahalesiyle 
işsizliğin azaltılabileceği şeklindeki görüşü ise fiyat ve ücretlerin esnek olmadığı ve 
tüketimin doğrudan hane halkı gelirine bağlı olduğu varsayımına dayanmaktadır. Her 
ne kadar bu iki bakış açısı birbirine rakip politika önerilerinin temelini oluşturuyor 
olsa da, Neoklasik yaklaşımın varsayımları dikkate alındığında, bu yaklaşımın odak 
noktasının Keynesyen yaklaşımınkinden farklı olduğu görülebilir. Bu üç yaklaşımın 
sunduğu teorik açıklamalar işsizlik olgusuyla ilgili farklı açıklananlara
(explanandum) sahiptir ve bu nedenle tamamlayıcı özellikler gösterdikleri 
düşünülebilir.
Açıklamaların rakipliği durumunda açıklamalardan en az bir tanesi hatalıdır. 
Örneğin A açıklananın tek sebebi B'dir şeklindeki bir açıklayan ile A açıklananın 
sebebi C'dir şeklindeki açıklayan aynı anda doğru olamaz. Çünkü ilk açıklayan 
A'nın "tek" sebebinin B olduğunu, 2. açıklayan ise C olduğunu belirtmiştir. Eğer ki,
A olgusunun tek sebebi B açıklayanı ise C açıklayanı A'ya sebep olamaz. Tam tersi, 
eğer C açıklayanı A'ya sebep oluyorsa o zamanda B açıklayanı A'nın "tek" sebebi 
olamaz. Dolayısıyla bu iki açıklayan aynı anda doğru olamayacağı için en az bir 
tanesi yanlıştır. 
Marchionni rakip açıklamalarla ilgili örneği firma kümelenmesi üzerinden 
vermektedir. "Kümelenmenin tek nedeni maliyetlerin azaltılmasıdır" tarzındaki bir 
açıklama ile firma kümelenmesinin nedeni kolay bilgi ve teknoloji transferidir 
şeklinde bir açıklama birbirleriyle uyumsuzdur yani ikisi de aynı anda doğru olamaz 
(Marchionni, 2005, s.105). 
Görüldüğü gibi açıklama kavramının açıklanan (explanandum), açıklayan 
(explanan) şeklinde 2'ye ayrılarak analiz edilmesi iktisat bilimi açısından kullanışlı 
ve faydalıdır. Benzer olgulara dair çok sayıda alternatif açıklama, açıklanan ve 
açıklayan şeklinde detaylı bir şekilde incelendiğinde açıklamaların ya birbirlerini 
tamamladıkları ya da rakip oldukları görülecektir. İktisattaki çoğulculuk neticesinde; 
tamamlayıcı açıklamalar olgunun değişik yönlerine ışık tutarak olgunun daha 
kapsamlı anlaşılmasına imkân verirken, rakip açıklamalar ise açıklamalardan en az 
bir tanesinin hatalı olma ihtimalini ortaya çıkardığı için yöntem, teori veya modelin 
tekrardan gözden geçirilmesini sağlamaktadır. 
Tezin üçüncü bölümünde iktisatçı yetiştirme süreci ve çoğulculuk ilişkisi ele 
alınacaktır. İktisat lisans, yüksek lisans ve doktora çalışmalarında verilen iktisat 
eğitiminin müfredatı öğrencilerin nasıl birer iktisatçı olacağını belirlemektedir
(Klamer ve Colander, 1987). Belirli ve tek ekole veya yönteme göre hazırlanan 
müfredatlarla yetişen iktisat öğrencileriyle, çoğulculuk esasına göre hazırlanan 
müfredatlarla eğitim alan öğrencilerin iktisada bakış açısı veya iktisat yapma 
biçimleri aynı olamaz. İktisada çoğulcu yaklaşılması iktisadın açıklama gücünü 
arttırabildiği gibi, iktisatçıların da olguları açıklama gücünü arttırabilir. Dolayısıyla,
iktisat ders müfredatlarının çoğulcu bir yaklaşımla belirlenerek alternatif ekollerin ve 
yöntemlerin öğrencilere aktarılması, öğrencilerin iktisadi olgu ve süreçlere dair xvii
anlama, eleştiri, analiz, mukayese yeteneklerini daha fazla geliştirerek onları daha iyi 
birer iktisatçı yapabilecek zemini oluşturacaktır.
Tezin dördüncü bölümünde Türkiye'deki çoğulculuğun durumu hakkında 
fikir edinmek için iktisat yüksek lisans ve doktora öğrencileriyle yapılan anket ve 
mülakat çalışmasının sonuçları değerlendirilecektir. Anket ve mülakat çalışmasına 
katılan öğrencilerin % 85'i bir iktisadi konunun hem ana akım hem de Heterodoks 
iktisat açısından ele alınmasının konunun daha kapsamlı anlaşılmasına imkân 
vereceğini belirtmişlerdir.
Anket çalışmamızda, iktisatta başarılı olmak için hangi özelliklere sahip 
olunması gerektiğine dair sorulan bir soruda "problem çözmede yetenekli olmak" ile 
"matematikte çok iyi olmak" başarıyı en fazla etkileyen faktörler çıktı. Öğrencilere 
göre "iktisat lisans geçmişinden geliyor" olmak iktisat yüksek lisans veya doktora 
programında başarılı olmak için diğer faktörlere kıyasla daha az etkili durumdadır. 
Tezin bu bölümü Türkiye'deki iktisat yüksek lisans ve doktora eğitiminin genel bir 
resmini çizmekte ve öğrencilerin iktisat eğitimine bakışlarını, iktisadı nasıl 
algıladıklarını ve iktisat eğitiminden neler beklediklerini özetlemektedir

Abstract:
The theories, models, methods, and assumptions used in economics are 
continually criticized, especially during crises, as unrealistic and unsuccessful in 
explaining economic phenomena and economic reality. This situation has been called 
"the crisis of economics," although Marxists and other heterodox economists refer to
it as "the crisis of mainstream economics," believing their interpretations better 
explain phenomena than those of orthodox economists.
Economics has always encompassed the plurality of interpretation. For 
instance, Neoclassical, Keynesian, and Marxist economists offer different 
interpretations of unemployment, just as Mercantilists and Physiocrats offer
alternative explanations for the wealth of nations. Nonetheless, the diverse theories, 
methods, and models that constitute plurality in economic thought do not coexist as 
equals. 
For example, Neoclassical economics dominates heterodox approaches 
among university departments of economics. Consequently, discussions about 
pluralism in economics occur independent of plurality in economics. Genuine 
pluralism in economics means defending the possible validity of different methods, 
theories, and models in approaching similar phenomenon.
This thesis "Pluralism in Economics and the Place of Pluralism in Turkish 
Economic Thought" argues that pluralism contributes to explaining economic 
phenomena. It addresses such questions as how to understand economic models, 
methods, and assumptions and how to determine those that are unrealistic. It asserts 
that academic curricula that embody pluralism prepare more successful economists. 
More comprehensive explanations and understanding of economic phenomena are 
possible when alternative and rival approaches are encouraged to exist in an equal 
conditions. 
This study consists of four main sections: (1) Plurality in Economics and 
Pluralism, (2) The Explanatory Power of Economics and Pluralism, (3) Economic 
Education and Pluralism, and (4) The Place of Pluralism in Turkish Economic 
Thought.
The first section defines plurality in economics and gives examples from the 
history of economic thought to the present. Similar or identical phenomena have 
been explained in very different forms by Mercantilists, Physiocrats, Classicists, and 
Marxists. These differences in economic thought extend into the present as a division
between orthodoxy and heterodoxy. Even though the orthodox/heterodox distinction 
is useful in explaining methodological differences between schools, and which 
school is dominant in economic education, it is insufficient to capture the diversity of 
modern economics. This section defines pluralism and methodological pluralism and 
reviews the literature of pluralism in economics.
The second section of the thesis assesses the relationship among economic 
explanations and methods, models, and assumptions. It analyzes the concept of an 
explanation under the categories of explanandum, explanans as well as 
complementary and rival explanations. Each method and model tries to explain 
economic phenomena within the framework of its assumptions. Their differing 
methods and theoretical models initially seem to be in conflict, but when examined 
carefully their alternative explanations of economic phenomena often complete each 
other. Thus, exploring the different methodological approaches that constitute 
pluralism enhances economists' ability to explain an economy by permitting access 
to concepts that compete with and complement each other.
As its title suggests, the third section of the thesis evaluates Economic 
Education and Pluralism. The curricula of undergraduate, graduate, and doctoral 
programs guide students and influence the kind of economists they become. A
pluralist curriculum that transmits alternative theories and methods increases the 
capacities of practicing economists and economics students to understand, criticize, 
analyze, and compare economic phenomena and their interpretations.
The fourth section presents and evaluates the results of surveys and 
interviews with M.A. and Ph.D. students in economics. It uncovers the current state 
of pluralism in Turkish economic thought and education. This section examines xii
graduate economic education in Turkey, forming a benchmark of students' 
expectations, opinions, and perceptions of economics, economics education, and 
pluralism in economics. Results indicate that 85% of respondents and interviewees 
believe that more comprehensive understanding arises from examining economic 
subjects and issues from both mainstream and heterodox approaches. 
The survey asks students what qualities are required for success in 
economics, and their most frequent answers were "Being capable of solving 
problems" and "Being very good at mathematics." Respondents indicated that 
"having an economics undergraduate background" contributes the least to success in 
a graduate program