Kutbüddin er-Râzî ve Cemâleddin el-Aksarâyî arasında Hakemlik: El-Keşşâf literatüründe Abdülkerim b. Abdülcebbâr'ın Kur'ân ilimleri çerçevesindeki muhakemeleri
Arbitration between Qutb al-Dīn al-Rāzī and Jamāl al-Dīn al-Aksarāyī: The judgments of Abd al-Karīm bin Abd al-Jabbār within the framework of Qur'anic sciences in the literature of al-Kashshaf
Yazar: MUSTAFA AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET TAHA BOYALIK
İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Telif edildiği günden itibaren el-Keşşâf metni üzerine çeşitli açılardan birçok eser kaleme alınmıştır. Bu şekilde tefsir tarihinde "el-Keşşâf Literatürü" denilen bir yazım geleneği oluşmuştur. Zemahşerî (ö. 538/1144) el-Keşşâf metnini kaleme aldıktan yaklaşık iki asır sonra Kutbüddin er-Râzî (ö. 766/1365) el-Keşşâf'ı şerh etmek üzere Şerhu müşkilâti'l-Keşşâf adlı eserini telif etmiştir. Kutbüddin er-Râzî'nin çağdaşı kabul edilebilecek olan Cemâleddin el-Aksarâyî (ö. 791/1388), çeşitli disiplinler doğrultusunda şârih Râzî'ye itirazlarda bulunmuş ve bu itirazlarını el-İ'tirâzât adlı eserinde derlemiştir. Daha sonra Abdülkerim b. Abdülcebbâr (ö. 831/1427 [?]) ise şârih Râzî ve itirazcı Aksarâyî arasında hakemlik yapmak üzere el-Muhâkemât adlı eserini kaleme almıştır.
İki ana bölümden oluşan bu tezin ilk bölümünde öncelikle İbn Abdülcebbâr'ın hayat hikayesine ve çalışmalarına değinilmiş, ardından el-Muhâkemât'ın muhtevasını şekillendiren el-Keşşâf, Şerhu müşkilâti'l-Keşşâf ve el-İ'tirâzât adlı eserler el-Muhâkemât ile ilişkilendirilerek kısaca tanıtılmıştır. Daha sonra el-Muhâkemât'ın genel özellikleri, kaynakları, yöntemi, literatürdeki yeri ve yazma nüshaları incelenmiştir. Tezin ikinci bölümünde ise el-Muhâkemât'ta yer alan ulûmu'l-Kur'ân muhakemeleri incelenmiştir. Sırasıyla Zemahşerî, Râzi, Aksarâyî ve İbn Abdülcebbâr'ın tartışmadaki yerleri sunulmuştur. Sonuçta el-Muhâkemât'ın, Aksarâyî'ye yönelik bir reddiye niteliğinde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca incelenen muhakemeler neticesinde müelliflerin, ulûmu'l-Kur'ân'a dair tartışmaları derinleştirerek tefsir literatürüne katkı sağladıkları tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimler: el-Keşşâf literatürü, Zemahşerî, Kutbüddin er-Râzî, Aksarâyî, Abdülkerim b. Abdülcebbâr, el-Muhâkemât, Kur'ân ilimleri.

Abstract:
Since it was written, many works have been produced from various perspectives on the text of al-Kashshāf, thus giving rise to a sub-genre of exegesis history called "The al-Kashshāf Literature". Approximately two centuries after al-Zamakhsharī (d. 538/1144) wrote the text of al-Kashshāf, Qutb al-Dīn al-Rāzī (d. 766/1365) wrote his work titled Sharh al-mushkilât al-Kashshāf to explain al-Kashshāf. Jamāl al-Dīn al-Aksarāyī (d. 791/1388), who can be considered a contemporary of Qutb al-Dīn al-Rāzī, raised objections to Rāzī's commentary from various disciplinary perspectives and compiled these objections in his work titled al-I'tirāzāt. Afterwards, Abd al-Karīm bin Abd al-Jabbār (d. 831/1427 [?]) wrote his work titled al-Muhākamāt to serve as an arbitrator among the commentator Rāzī, and the objector Aksarāyī.
         In the first part of this thesis, which consists of two main sections, the life story and works of Abd al-Jabbār are discussed first, followed by a brief introduction of the works al-Kashshāf, Sharh al-mushkilât al-Kashshāf, and al-I'tirāzāt, which shape the content of al-Muhākamāt, in relation to al-Muhākamāt. Later, the general characteristics, sources, methodology, place in the literature, and manuscript copies of al-Muhākamāt have been examined. In the second section of the thesis, the ulūm al-Qur'ān (sciences of the Qur'ān) included in al-Muhākamāt have been examined. The positions of al-Zamakhsharī, al-Rāzī, al-Aksarāyī, and Ibn Abd al-Jabbār in the debate were presented sequentially.  In the end, it was concluded that al-Muhākamāt primarily served as a refutation directed at al-Aksarāyī. Furthermore, as a result of the examined debates, it was determined that the authors contributed to the tafsir literature by deepening the discussions on the ulūm al-Qur'ān.

Key Words: al-Kashshāf Literature, al-Zamakhsharī, Qutb al-Dīn al-Rāzī, Jamāl al-Dīn al-Aksarāyī, Abd al-Karīm bin Abd al-Jabbār, al-Muhākamāt, ulūm al-Qur'ān.