Maarif İşçisi dergisinin dil incelemesi (Metin-inceleme)
A lingguistic analysis of "Maarif İşçisi" journal (Text-review)
Yazar: MERVE ASLANTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA KARATAŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Dil, sözlü veya yazılı bir biçimde insanların iletişim kurmak için kullandığı
doğal bir araçtır. Sözlü olarak kullanılan dil, belli bir düzen ile bir araya gelen
seslerin, belli kurallar dâhilinde birleşip anlamlı bir birim hâline gelmesiyle
oluşmuştur ve milattan önce yazıya geçirilmeye başlanmıştır. Türklerin
kullandığı dil de yaşadığı coğrafya, etkileşim içerisinde bulundukları topluluklar
sebebiyle birçok değişikliğe uğramıştır. Bu değişiklikler farklı yazı dili
geleneklerinin oluşmasını sağlamış ve bunlar da çeşitli Türk dili kollarını ortaya
çıkarmıştır. Türklük biliminde lehçe adıyla anılan bu kollar Kıpçak, Karluk ve
Oğuz olmak üzere üç ana grup olarak incelenmektedir. Araştırma konusu olarak
seçilen Azerbaycan Türkçesi ise "Güneybatı (Oğuz) Türk lehçeleri" grubu
içerisinde yer almaktadır. Dünyada gerçekleşen Rönesans, Reform gibi
gelişmelerin tüm dünyayı etkilediği gibi Türk kültürünü de etkilediği
görülmektedir. En büyük etkileşim matbaanın icat edilmesiyle olmuştur. 15.
yüzyılda icat edilen matbaa Azerbaycan'a 20. yüzyıla yakın bir zamanda
getirilmiştir. Matbaa ile tanışan Azerbaycan, petrol kaynaklarının sağladığı
ekonomik gelişmeye bağlı olarak bir aydınlanma sürecine girmiştir. Bu süreç
çağdaş okulların açılması ve gazete, dergi gibi kitle iletişim araçlarının
kullanılmaya başlamasına zemin hazırlamıştır. Bu gazete ve dergilerle geniş halk
kitleleri Sovyet ideolojisine uygun içeriklerle bilgilendirilmeye başlanmıştır.
Toplumsal yaşamda büyük değişiklikler ortaya çıkaran bu süreç dili de etkilemiş
ve Azerbaycan Türklerinin konuştuğu ve yazdığı dil (Türkçe) bu süreçten önemli
ölçüde etkilenmiştir. Bu etkinin gözle görünen belirtileri alfabede olmuştur.
Azerbaycan'da Türkçe, 1927 yılına kadar Arap, 1927-1939 yılları arasına Latin,
1939-1991 yılları arasında Kiril alfabeleriyle yazılmıştır. Bu süre zarfında
konuşma ve yazı dili arasında da farklar meydana gelmiştir. Günümüze kadar
ulaşan yayınların inceleme altına alınması bu farkları/ benzerlikleri göz önüne
sermiştir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başlayan Azerbaycan basın
hareketleri ile elimize ulaşabilecek kaynakların taranması bu konuda fikir birliği
sağlanmasında büyük katkı sağlamıştır. Bu çalışmada, 1925 yılında çıkarılmaya
başlanan Maarif İşçisi dergisinin 1, 4 ve 5. sayılarının çevriyazısının yapılmış ve
dil özellikleri (ses ve biçim), Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi ile
karşılaştırılmalı olarak incelenmiştir.

Abstract:
Language is a natural tool used by humans to communicate, either orally or in writing.
Spoken language is formed by the combination of sounds in a specific order, which,
through established rules, unite to create meaningful units. It began to be transcribed in
written form as early as the pre-Christian era. The language used by the Turks has
undergone significant changes due to the geography they inhabited and their interactions
with various communities. These changes have led to the emergence of distinct written
language traditions, which, in turn, have given rise to various branches of the Turkish
language. In Turkology, these branches, referred to as dialects, are categorized into three
main groups: Kipchak, Karluk, and Oghuz. Azerbaijani Turkish, the subject of this study,
belongs to the "Southwestern (Oghuz) Turkish dialects" group. Global developments
such as the Renaissance and the Reformation significantly influenced cultures
worldwide, including Turkish culture. The most profound impact was brought about by
the invention of the printing press. Although the printing press was invented in the 15th
century, it was introduced to Azerbaijan relatively late, near the 20th century. The arrival
of the printing press in Azerbaijan, coupled with the economic growth fueled by its oil
resources, initiated an enlightenment period. This period paved the way for the
establishment of modern schools and the introduction of mass communication tools
such as newspapers and magazines. Through these publications, broad segments of
society were exposed to content aligned with Soviet ideology. This transformative period
not only altered societal life but also significantly influenced the language spoken and
written by Azerbaijani Turks (Turkish). One of the most visible effects of this influence
was observed in the alphabet. In Azerbaijan, Turkish was written in the Arabic script until
1927, in the Latin script from 1927 to 1939, and in the Cyrillic script between 1939 and
1991. During this time, notable differences arose between spoken and written language.
Analyzing the publications that have survived to the present day has shed light on these
differences and similarities. The exploration of sources from the Azerbaijani press
movements, which began in the second half of the 19th century, has significantly
contributed to consensus on this matter. This study focuses on the transcription and
linguistic analysis (phonetics and morphology) of issues 1, 4, and 5 of the journal Maarif
İşçisi (The Worker of Education), first published in 1925. The linguistic features of these
issues are compared with those of Turkish as spoken in Turkey and Azerbaijani Turkish.
Keywords: Maarif İşçisi Magazine, Soviet Era Azerbaijani Press, Azerbaijani Turkish,
Turkish of Turkey.