Toplumsal hareketler bağlamında Hizbu't-Tahrir: İdeoloji-katılım-teşkilat
Hizb-ut Tahrir in the context of social movements: Ideology, participation, organization
Yazar: GÜLBAHAR ÇİFTÇİ
Danışman: PROF. DR. HALİL AYDINALP
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din sosyolojisi = Religious sociology ; Dini hareketler = Religious movements ; Fundamentalizm = Fundamentalism ; Halifelik = Caliphate ; Hizbu' t-Tahrir = Hizbu' t-Tahrir ; Sosyal hareketler = Social movements ; Sosyoloji = Sociology ; Örgüt yapısı = Organizational structure ; İdeoloji = Ideology ; İslam'da Hilafet = Caliphate in Islam

Özet:
Din çoğunlukla toplumsal hayatın bütünleştirici bir kurumu olarak düşünülse de birçok toplumsal hareketin fikrî zeminini oluşturmaktadır. Bu hareketler ılımlı, reformist ve radikal gibi farklı özellikler gösterebilmekte, içinde bulunduğu toplum ve dinî anlayışla çatışmalı bir ilişki yaşayabilmektedir. Toplumsal hareketlerin, toplumda var olan bir yapıyla çatışmalı ilişki kurdukları, değişimi gerçekleştirme veya engelleme amacıyla organize oldukları görülmektedir. Bu hareketlerin aktörleri hem yapıyla hem de kendi aralarında kurdukları sıkı iletişim ağları ve ortak kimlik paylaşımı sayesinde toplumun diğer kesiminden farklılaşmaktadır. Amaçlarını gerçekleştirmek için vazgeçilmez olarak sarıldıkları ideoloji veya inançlar bu kişileri motive etmekte, elde etmeyi umdukları maddi-manevi kazanımlar ise en önemli güdüleyici olarak bu yapılar tarafından kullanılmaktadır. Toplumsal hareketlerin bu zemini üzerinde incelemeye çalıştığımız Hizbu't-Tahrir; sosyal, siyasal ve dinî anlayış bakımından radikal unsurlar taşıyan protest bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Hareketin anlaşılabilmesi için araştırmanın teorik zemini iki problem üzerine kurulmuştur. Bunlardan birisi toplumsal hareketler sosyolojisi diğeri din sosyolojisinde alt bir tartışma alanı olarak dini radikalizm sosyolojidir. Çalışmamızda Hizbu't-Tahrir'in ideolojisi, hedefleri, taktik ve stratejisi, teşkilat yapısı, topluma bakışı ve üyelerin katılım süreçleri, hareket içerisinde yaşanan psiko-sosyal değişimler incelenmiştir. Bu amacı gerçekleştirmek için birinci bölümde hareketle ilgili yapılan çalışmalar incelenmiş, ikinci bölümde ise harekete mensup 27 üyeyle yapılan görüşmeler ışığında hareket içeriden resmedilmeye çalışılmıştır. Bireysel görüşme ve odak grup görüşmelerinden elde edilen bulgular, Hizbu't-Tahrir'in İslam'ın yönetim şekli ve "farzların tâcı" olarak gördüğü evrensel hilafet söylemi etrafında aktörlerini bir araya getirdiği, bu kabule uymayan ve bu amacı öncelemeyen her fikri dışladığı görülmektedir. İslam'ı bir ideoloji olarak değerlendiren ve kendi siyaset anlayışlarını iman meselesi haline getiren bu yapının aktörleri kendilerini, Mekke döneminde sahabeyle aynı sıkıntıları yaşayan örnek bir grup olarak görmektedir.

Abstract:
Although religion is mostly considered as an integrative institution of social life, it forms the intellectual basis of many social movements. These movements can take different forms such as moderate, reformist and radical.Sometimes these structures can have a conflicting relationship with the society and religious understanding in which they are located. It is seen that social movements have a conflicting relationship with a structure existing in society, they are organized in order to achieve or prevent change. The actors of these movements are decoupled from the rest of the society both by the structure and by the tight communication networks they have established among themselves and by the common identity sharing. The ideology or beliefs that they cling to as indispensable to achieving their goals motivate these people. The material and spiritual gains that they hope to achieve are used by these structures as the most important motivators. Hizb-ut tahrir, which we are trying to examine on this basis of social movements, appears as a protest structure with radical elements in terms of social, political and religious understanding. In order to understand the movement, the theoretical basis of the research is based on two problems. One of them is the sociology of social movements, the other is the sociology of religious radicalism as a sub-field of discussion in the sociology of religion. In our study, the ideology, goals, tactics and strategy of Hizb-ut tahrir, the structure of the organization, the outlook on society and the processes of participation of members, the psycho-social changes experienced in the movement are examined. In order to achieve this goal, the studies on movement have been examined in the first section. in the second part, in the light of the interviews with 27 members of the movement, the movement was tried to be portrayed from the inside. The findings obtained from individual interviews and focus group interviews showed that Hizb-ut tahrir united its actors around the way Islam is governed and the discourse of the universal caliphate, which it considers the "crown of religious duty". This movement, excludes all idea that does not fit into its own definition of the caliphate and that does not give priority to the realization of the caliphate. Actors interpret Islam as an ideology and make their understanding of politics a matter of faith. They consider themselves to be an exemplary group who experienced the same problems as the companions during the Mecca period.