Ma'mûretü'l-Azîz vilayeti vakıfları muhasebe kayıtları:1868-1869 tarihli Muhasebe-i Evkâf-ı Hümayûn defteri üzerine bir inceleme
Ma'mûretü'l-azîz province foundations accounting records: Dated 1868-1869 an  examination on Muhasebe-i̇ Evkâf-i Hümayun book
Yazar: CEMAL GEÇKİL
Danışman: DOÇ. DR. METEHAN KÜÇÜKER
Malatya Turgut Özal Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Muhasebe ve Finansman Ana Bilim Dalı / Muhasebe Finans Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ekonomi = Economics ; Maliye = Finance ; İşletme = Business Administration
Dizin: Türk muhasebe teorisi = Turkish accounting theory

Özet:
İlhanlılardan aldığı merdiven kayıt yöntemini devlet muhasebe sisteminde 500 yılı aşkın bir süre boyunca kullanan ve Tanzimat ile birlikte çift taraflı kayıt yöntemini kullanmaya başlayan Osmanlı Devleti'nin muhasebe kayıt düzeni ve uygulamalarına ilişkin zengin bir arşive sahip olduğu bilinmektedir. Tüm bu zengin arka planın Osmanlı Devleti muhasebe uygulamalarının gelişimine tanıklık ettiğini söylemek mümkündür. Osmanlı Devleti arşivlerinden günümüze kadar ulaşan çok sayıdaki muhasebe belgelerinin yanı sıra yıllık hesapların düzenlenmesine ilişkin muhasebe defterleri, kontrol amaçlı rapor defterleri, insanlar arasındaki hukukî ilişkilere dair kayıtları içeren şer'iyye sicilleri ve sosyal hayatın önemli bir parçası olan vakıflara ait vakıf defterleri Osmanlı Devleti muhasebe uygulamalarına ışık tutmaktadır.
Bu tez çalışmasında Hicri 1285 (Miladi 1868-1869) tarihli Muhasebe-i Evkâf-ı Hümâyûn Defterinin incelenmesi ve Osmanlı Devleti vakıf muhasebesi uygulamaları açısından öneminin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Çalışma söz konusu dönemde Ma'mûratü'l-Azîz Vilayeti ve bağlı kazalarındaki vakıf faaliyetleri, vakıflara ilişkin gelir ve giderlerinin tespiti ve bunların muhasebe kayıtlarının değerlendirilmesi açısından önem arz etmektedir. Nitel araştırma yaklaşımlarından biri olan belgesel araştırma yöntemi ve arşiv araştırmasına dayanan bu tez çalışmasında öncelikle XIX. yy'da Osmanlı Devleti'ne ilişkin genel bilgiler sunulmuş ve Osmanlı Devleti'nde vakıf müessesesi detaylıca açıklanmıştır. Daha sonra T.C. Başkanlık Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı arşivinde bulunan defterin transkripsiyon çalışması yapılmış ve sadeleştirilerek defterde yer alan muhasebe kayıtlarından örnekler sunulmuştur. Ayrıca defterde yer alan bilgiler ışığında bölgelere göre vakıflar ve gelir gider dağılımlarının tespiti yapılmış ve istatistiki bilgiler de sunulmuştur. Söz konusu dönemde kayıtların sistematik olarak tutuluyor olması, bütçe mantığı ile gelir gider eşitliğinin sağlanması ve Ma'mûratü'l-Azîz Vilayetine bağlı 132 vakfın muhasebe kayıtlarının tek bir defterde toplanması, Osmanlı Devleti muhasebe organizasyonun gücü ve kayıt kültürünün olgunluğu açısından bir gösterge olarak kabul edilebilir.

Abstract:
It is known that the Ottoman State, which used the staircase recording method that was borrowed from the Ilkhanids in the state accounting system for more than 500 years and started to use the double entry recording technique with the Tanzimat, has a rich archive of accounting record order and practices. It is possible to say that all this rich background witnessed the development of the accounting practices of the Ottoman State. In addition to the numerous accounting documents that have survived to the present day from the archives of the Ottoman State, accounting books for the organization of annual accounts, report books for control purposes, shar'iyye registers containing records of legal relations between people, and foundation books belonging to foundations, which are an important part of social life, shed light on the accounting practices of the Ottoman State.
In this thesis study, it is aimed to examine the Muhasebe-i Evkâf-ı Hümâyûn Book dated 1285 Hijri (1868-1869 Gregorian) and to reveal its importance in terms 
of foundation accounting practices in the Ottoman State. The study is important in terms of foundation activities in Ma'mûratü'l-Azîz Province and its affiliated districts in the said period, determination of income and expenses related to foundations and evaluation of their accounting records. In this thesis study, which is based on the documentary research method and archive research, which is one of the qualitative research approaches, firstly general information about the Ottoman State in the 19th century is presented and the foundation institution in the Ottoman State is explained in detail. Later T.R. A transcription study of the ledger in the archives of the Presidency Ottoman Archives Department was made and simplified and examples of the accounting records in the ledger were presented. In addition, in the light of the information in the book, foundations and their income and expense distributions were determined by region and statistical information was also presented. The fact that records were kept systematically during the period in question, ensuring income and expense equality with budget logic, and collecting the accounting records of 132 foundations affiliated with the Ma'mûratü'l-Azîz province in a single book can be considered as an indicator of the strength of the accounting organization of the Ottoman State and the maturity of the recording culture.