Osmanlı Dönemi âşık tarzı şiir geleneğinde tasavvuf
Sufism in minstrel poetry tradition in the Ottoman Period
Yazar: OSMAN NURİ KARADAYI
Danışman: PROF. DR. CENGİZ GÜNDOĞDU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Din = Religion ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Aşık edebiyatı = Minstrel literature ; Aşıklar(Aşıklık geleneği) = Minstrel tradition ; Dini edebiyat = Religious literature ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic ; Şiir = Poem

Özet:
XV. yüzyılda oluşmaya başlayıp XVII. yüzyılda teşekkülünü tamamlayan Âşık
Edebiyatı, Türklerin müslüman olmadan önceki toplumsal hayatında gerek devlet
kademesinde gerekse halk nazarında oldukça önemli bir yere sahip olan Ozan-Baksı
geleneğine dayanmaktadır. Bu gelenek İslam dininin kabulü, Anadolu'nun fethiyle
birlikte yerleşik hayata geçiş, XII. yüzyıldan sonra tarîkatların teşekkül etmesi ve
tasavvufî düşüncenin bu tarîkatler vasıtasıyla yaygınlaşması gibi faktörlerin etkisiyle
yaşanan tarihî ve toplumsal değişimler neticesinde yerini âşıklık geleneğine bırakmıştır.
Böylece ozanın yerini âşık, ozan-baksı geleneğinin yerini ise âşıklık geleneği ve Âşık
Edebiyatı almıştır.
Ozan-Baksı geleneğinden âşıklık geleneğine geçiş sürecinde etkin bir rola sahip
olan tasavvuf, gerek rüyâ, bade, mahlas alma ve çıraklık gibi gelenek unsurlarının
şekillenmesinde gerekse Âşık Tarzı Şiir Geleneği'nin mahsullerinin muhtevasını
zenginleştirmede önemli rol oynamıştır. Bu nedenle de âşıklık geleneği, saz çalma, fasıl
ve atışma, hece vezni ve kafiye uyumu gibi bazı şekli unsurlar altında geniş bir fikrî ve
felsefî derinlik yanında tasavvufî muhtevâya da sahip olmuştur.
Günümüzde de varlığını sürdüren âşıklık geleneği, tarihi süreç içerisinde bir
taraftan tasavvufun halk arasında yaygınlaşmasını sağlarken diğer taraftan da halkın
dinî-tasavvufî his ve heyecanlarına tercüman olarak kültür taşıyıcılığı görevini
üstlenmiştir.

Anahtar Kelimeler: 
Ozan, Âşık, Rüya, Bâde, Tasavvuf

Abstract:
Minstrel Literature which started in the 15th century and completed its formation
in the 17th century, is based on Ozan-Baksı tradition, an important issue in the eyes of
the public as well as governmental ambiance during the social life before Turks became
Muslim. This tradition gave its place to minstrel tradition as a result of historical and
social changes which were affected by acceptance of Islam, conquest of Anatolia and
sedentism, formation of religious sects after 12th century and proliferation of sufistic
thought thanks to these sects. Thus, minstrel took the place of the bard, minstrel
tradition and literature took the place of ozan-baksı tradition.
Sufism, which has an important role during the transition process from ozan-baksı
tradition to minstrel tradition, played an important role in the formation of traditional
elements such as dream, wine, pseudonym and apprenticeship as well as enriching the
content of Minstrel Poetry Tradition products. For that reason, minstrel tradition had a
vast variety of formal elements such as playing saz, call-and-response duet, syllabic
meter and rhyme consistency as well as intellectual and philosophical and sufistic
contents.
On one hand minstrel tradition, which continues its existence today, provided the
proliferation of Sufism among public, on the other hand it passed down cultural assets
articulating public's religious, sufistic feelings and its excitement.

Keywords: 
Bard, Minstrel, Dream, Wine, Sufism.