Çağdaş fetva kurullarının ihtiyaç ve zaruret kavramlarına yaklaşımlarının analizi
Analysis of the approaches of contemporary fatwa councils to the concepts of need and necessity
Yazar: MEHMET EKİM
Danışman: PROF. DR. HASAN HACAK
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
Bu çalışma güncel fıkhî problemlerin çözümünde çağdaş fetva kurulları tarafından 
ihtiyaç ve zaruret kavramlarının bir referans kaynağı olarak kullanılmasını analiz etmeyi 
amaçlamaktadır. İki ana bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde söz konusu kavram 
ikilisinin doğru ve kapsamlı bir şekilde anlaşılması ve böylece sağlıklı bir analiz çerçevesinin 
oluşturulması amacıyla teorik bir inceleme yapılmıştır. Bu kapsamda ihtiyaç ve zaruretin 
tanımları, bu kavramların bazı fıkıh usûlü terimleriyle ilişkileri, külli kaideler içerisindeki 
yerleri ve şer'î hükümlerin gerekçesi olabilmeleri için aranan şartlar ele alınmıştır. Literatürde 
zaruret ve ihtiyacın hükümlere gerekçe yapılırken genellikle birlikte kullanılmalarından 
hareketle bu iki kavramın eş anlamlı olduğuna dair yaygın bir kabul bulunsa da bu çalışma 
onların aslında mahiyetleri itibariyle birbirinden farklı kavramlar olduğunu öne sürmektedir.
Çağdaş fetva kurullarının ihtiyaç ve zaruret kavramlarına yaklaşımlarına odaklanan 
ikinci bölümde ise söz konusu kurulların pek çok meselede doğrudan bu iki kavrama referansla 
naslarda açıkça beyan edilen hükümlerden ve naslardan elde edilen kaide ve asıllarda yer alan 
hükümlerden istisna yaptığı gösterilmiştir. Yine belli bir mezhebe göre hüküm veren fetva 
kurullarının kimi zaman zaruret ve ihtiyaç olgusunu göz önünde bulundurarak takip ettikleri 
mezhebin görüşü yerine başka bir mezhebin görüşünü esas aldığı tespit edilmiştir. Bu 
kurulların kimi zaman da yine aynı gerekçeyle takip ettikleri mezhebin müftâbih görüşü yerine 
mezhep içi görüşler hiyerarşisinde ondan daha düşük seviyede yer alan başka bir görüşü tercih 
ettikleri saptanmıştır.
Çağdaş fetva kurullarını ihtiyaç ve zarurete dayalı hükümler vermeye sevk eden temel 
etkenlerin başında tıp alanında ve sosyal hayatta esaslı değişimlere neden olan teknolojik 
ilerlemeler gelmektedir. Bu değişimler toplumda köklü bir yere sahip olan kimi uygulamaların 
güncellenmesi veya söz konusu teknolojik ilerlemelere bağlı olarak insanların hayatlarına
birtakım yeni uygulamaların girmesi şeklinde kendini göstermektedir. Bu bakımdan çalışmada 
çağdaş fetva kurullarının ihtiyaç ve zaruret kavramlarını kullanımları tıp alanında ve sosyal 
hayatta meydana gelen söz konusu değişimler üzerinden ele alınmıştır.

Abstract:
This study aims to analyze the use of the concepts of need (Ḥād̲j̲a) and necessity 
(Ḍarūra) as a source of reference by contemporary fatwā boards in solving current fiḳh 
problems. In the first part of the study which consists of two main chapters, a theoretical 
examination has been made in order to understand the concept duo in question correctly and 
comprehensively and thus to create a healthy framework for analysis. In this context, the 
definitions of need and necessity, their relations with some uṣūl al-fiqh terms, their place in the 
maxims of Islamic Law (Ḳawāʿid Fiḳhiyya) and the conditions required for them to be the 
justification of s̲h̲arīʿa rulings are discussed. Although there is a widespread acceptance in the 
literature that these two concepts are synonymous based on the fact that necessity and need are 
often used together when justifying judgements (aḥkām), this study argues that they are 
actually different concepts in terms of their nature. 
In the second chapter which focuses on the approaches of contemporary fatwā boards 
to the concepts of need and necessity, it is shown that these boards make exceptions from the 
rulings (aḥkām) clearly stated in the naṣṣ and the rules and principles derived from the naṣṣ by 
directly referring to these two concepts in many issues. Again, it has been determined that the 
fatwā boards, which rule according to a certain mad̲h̲hab, sometimes took the opinion of 
another mad̲h̲hab as a basis instead of the opinion of the mad̲h̲hab they follow, taking into 
account the phenomenon necessity and need. It was also found that these boards at times 
preferred another opinion which is lower in the hierarchy of opinions within the mad̲h̲hab 
instead of the preferred fatwā by the mad̲h̲hab they follow, for the same reason.
One of the main factors that lead contemporary fatwā boards to issue rulings based on 
need and necessity is technological advances that have caused radical changes in the medical 
field and social life. These changes manifest themselves in the form of updating some practices 
that have a deep-rooted place in society or the introduction of some new practices into people's 
lives due to these technological advances. In this respect, this study examines the use of the 
concepts of need and necessity by contemporary fatwā boards through the changes in the field 
of medicine and social life.