Mukâtil b. Süleyman'ın tefsir nakillerinin güvenilirliği -Ali b. Ebî Talha nakilleri ile metin karşılaştırması-
The reliability of Muqatil b. Suleiman's tafsir narratives -textcomparison with narrative of Ali b. Abu Talha-
Yazar: MERVE NUR ÇAM
Danışman: PROF. DR. SELİM TÜRCAN
Hitit Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Ali b. Ebi Talha = Ali b. Abu Talha ; Güvenilirlik = Reliability ; Hadis = Hadith ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mukatil bin Süleyman = Mukatil bin Süleyman ; Rivayetler = Rumours ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ali b. Ebî Talha (ö.143/760) tefsire ilişkin ilk yazılı metinlerden birini yazmış
veya yazdırmıştır. Bu tefsir sahifesi, İbn Abbâs'a ulaşan isnada sahip tefsir nakilleri
içinde en güvenilir olması bakımından önemlidir. Tefsir tarihinde, günümüze ulaşmış
ilk tam tefsir olma özelliğiyle Mukâtil b. Süleyman'ın (ö.150/767) Tefsîrü'l-Kebîr'i de
büyük bir önemi haizdir. Vahiy dönemine yakınlığı nedeniyle ayrıca önemli olan ve
erken dönem tefsir metinleri hakkında bilgi veren bir eserdir. Hiçbir eser müellifinden
ve döneminden bağımsız düşünülemez. Mukâtil hakkındaki itham ve tenkitler kendisi
gibi tefsirinin de önemli bir kesim tarafından bir müddet değer görmemesine ve
görmezden gelinmesine neden olmuştur. Yaşadığı dönemin siyasî ve itikâdî anlamda
oldukça çalkantılı olması, müfessire yöneltilen eleştirilerin ne kadar haklı olduğu
sorusunu akla getirmektedir. O dönemde hem siyaseten hem ilmî bakımdan etkin olan
ehl-i hadis anlayışının bu tenkitlere temel olduğu görülmektedir. Zira Mukâtil
hakkındaki tenkitlerin, Mukâtil'in siyasetle iç içe olması ve tefsirini yazarken
benimsediği usul olmak üzere iki temel neden etrafında toplandığı görülmektedir.
Nitekim onun, döneminin halifeleri ile görüşmesi, siyasî-itikâdî tartışmalarda yer alması
dikkat çekmektedir.
Tefsirinde izlediği yol ve yöntem dönemin anlayışının aksi yönünde olmuştur.
Mukâtil'in, çoğu zaman isnad kullanmayarak alışılmışın dışında bir yol tutması, ehl-i
hadis tarafından ne müfessirin üslubuna ne de onun tefsir nakillerini hadis
rivayetlerinden ayrı tutmasına hamledilmiştir. Ayrıca Mukâtil'in, kendi dönemindeki
yaygın nakil anlayışından ayrıldığı gibi tefsir yazımı itibariyle de kendine has bir yol
izlediği görülmektedir. Öncelikle tüm Kur'ân'ı tefsir etmesi, rivayet ve dirayeti birlikte
kullanmakla birlikte rivayete olan bağlılığı ve gerek sebeb-i nüzûl olarak gerek müphem
ifadelerin tafsilinde İsrâilî bilgiye çokça başvurması göze çarpmaktadır.
Yukarıda bahsedilen verilerden hareketle çalışmamızın ilk bölümünde Ali b. Ebî
Talha'ya nispet edilen sahifenin otantikliğini sorguladık. Ayrıca Mukâtil hakkında onun
Müşebbihî, Mürciî veya Zeydî olduğu yönündeki ithamların, gerekçeleri de
nazarıdikkate alınarak, müfessirin tefsir çalışmasında bir karşılığı olup olmadığını
inceledik. Ayrıca bu iddiaları yaşadığı bölge ve dönemin şartları içerisinde
değerlendirdik. İsrâiliyatı kullanımı hususu dışında, sözü geçen ithamların onun
tefsirinde karşılığı olmayan, dönemsel ve siyasî boyutlu eleştiriler olduğu sonucuna
ulaştık.
İkinci bölümde ise Mukâtil'in güvenilirliğini tespit etme noktasında, İbn
Abbâs'a nispet edilen en güvenilir isnada sahip Ali b. Ebî Talha nakilleri ile Mukâtil b.
Süleyman'ın Tefsîrü'l-Kebîr eserindeki tefsir nakillerini mukayese ettik. Bunun
sonucunda Mukâtil b. Süleyman tefsiri ile Ali b. Ebî Talha nakillerinin yüksek oranda
benzerlik gösterdiği sonucuna ulaştık. Bununla birlikte ikisinin farklılaştığı hususların
Mukâtil'in Ali b. Ebî Talha'dan literal anlamda rivayete bağlılık konusunda daha ileri
olmasından kaynaklandığı söylenebilir. Ayrıca bu mukayeseden elde edilen, manen
benzerlik gösteren ve lafzen farklılık arz eden bir kısım nakillerin Taberî nakilleri ile
karşılaştırılmasıyla da Mukâtil b. Süleyman'ın tefsir nakil geleneğiyle uyumu olduğu
görülmüştür. Buradan hareketle Ali b. Ebî Talha ve Mukâtil b. Süleyman'ın tefsir
malzemelerinin ortak bir kaynağa ait olabileceğini söylemek mümkündür. Dolayısıyla
Mukâtil b. Süleyman'ın tefsir nakilleri, tefsir nakil geleneği içinde kendisine yer
bulmaktadır. Onun nakillerinin güvenilirliği hususundaki tartışmaların ise hadis nakil
geleneği kriterleriyle değerlendirilmesinden kaynaklandığı ayrıca hakkındaki
suçlamaların siyasî-itikâdî ideolojik temelli ithamlar olduğu görülmektedir.

Abstract:
Ali b. Abu Talha (d.143/760) wrote or had written one of the first written texts
on tafsir. This tafsir page is important in that it is the most reliable among the isnads
which reached Ibn Abbas. Being the first complete tafsirs in the history of tafsirs,
Muqatil b. Suleiman's (d.150/767) Tafsir al-Kebir is also at an utmost importance. It is
also of great value thanks to its proximity to the revelation period and thus, it gives
information about the early tafsir texts. Indeed, no work can be considered
independently of its author and period, and the fact that Muqatil b. Suleiman lived in a
quite turbulent era in terms of politics and creed brings to mind the question of how
justified the criticisms directed to the commentator are. In fact, the accusations and
criticisms about Muqatil caused his interpretations to be ignored and not valued for a
while. It is seen that the understanding of the Ahl al-Hadith, which was both politically
and scientifically directedat that time, was the basis for these criticisms. Because it is
seen thatthe criticisms are gathered around two main reasons: Muqatil's intertwining
with politics and the method he adopted while writing his interpretation. As a matter of
fact, it is noteworthy that he met with the caliphs of his time and took part in political-creed
debates.
The way and method he followed in his interpretation was in the opposite
direction of the understanding of the period. Muqatil's taking an unconventional way by
mostly not using isnad has been so different from both the conventional style of the
commentator and tafsir narrations by Ahl al-Hadith. In addition, it is seened that
Muqatil differs from the common understanding of transmission in his time, as well as
his own unique way of writing commentaries. First of all, his interpretation of the whole
Quran, his devotion to the narration as well as blending it with wisdom, and his frequent
reference in İsrâiliyat as a reason for the revelation and in the description of indefinite
expressions are striking.
Based on aforementioned datas, in the first part of our study, we questioned the
authenticity of the page attributed to Ali b. Abu Talha. In addition, we examined
whether the accusations about Muqatil being a Mujassima, Murjiah or Zaydi have any
counterpart in the tafsir work, taking into account the reasons. Also, we evaluated these
allegations within the conditions of the region and period in which he lived. Apart from
his use of İsrailiyat, it is seen that the aforementioned accusations are periodic and
political criticisms that have no counterpart in his interpretation.
In the second part, aiming to determine the reliability of Muqatil, we compared
his works to Ali b. Abu Talha's narratives, which are the most reliable isnad attributing
to İbn Abbas, and Muqatil b. Suleiman's tafsir narratives in his work Tafsir al-Kebir. As
a result, we came to the conclusion that Muqatil b. Suleiman's tafsir and Ali b. Abu
Talha narratives are highly similar. However, as Mukâtil was more advanced in literally
devotion to narration than Ali b. Abu Talha, there were some differences as well.
Furthermore, comparing some similar verses with the Tabari's narrations led us to
conclude that Muqatil b. Suleiman is in accord with the tradition of tafsir narration.
Based on this, Ali b. Abu Talha and Muqatil b. Suleiman's commentary materials may
possibly belong to the same source. Therefore, Muqatil b. Suleiman's tafsir's narrations
do belong to the tradition of tafsir transmission. It isconcluded that the discussions
about the reliability of his reports stem from the evaluation of the hadith transmission
tradition criteria. Moreover, the accusations against him are based on a specific
political-religious ideology.