XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda basılmış coğrafya kitapları üzerine bir inceleme (1850-1900
A study about geography  books  published in the 19th century Ottoman Empire (1850-1900)
Yazar: NESLİHAN SÖNMEZ
Danışman: PROF. DR. MEHMET DEMİRYÜREK
Hitit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Tarih = History
Dizin: Coğrafya = Geography ; Coğrafya dersi = Geography lesson ; Coğrafya eğitimi = Geography education ; Coğrafya öğretimi = Geography teaching ; Ders kitapları = Textbooks ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; İstanbul = Istanbul

Özet:
XIX.  yüzyılda  Osmanlı  İmparatorluğu'nda  çok  sayıda  coğrafya  ders  kitabı yayımlanmıştır. Bu tezde XIX.  yüzyılda  Osmanlı  İmparatorluğu'nda basılmış coğrafya kitaplarından  H.1266  (M.1849-50)  "Risâle-i  Coğrafya:  Avrupa  Kıtası",  H.1273 (M.1856-57)  "Fenn-i  Coğrafya",  H.1285  (M.1868-69)  "Hulâsa-i  Coğrafya",  H.1270 (M.1853-54)  "Muhtasar  Coğrafya-yı  Musavver",  H.1289  (M.1872-73)  "Zübdetü'l- Coğrafya",  H.1302  (1884-85)  yılında  basılan  "Memâlik-i  Osmanî  Coğrafya-yı Ticariyesi",  H.1304  (M.1886-87)  "Coğrafya-yı  Mufassal-ı  Memâlik-i  Devlet-i Osmaniye"  ve  H.1308  (M.1890-91)  "Hulâsa-i  Coğrafya-yı  Osmanî"  isimli  kitaplar incelenmiştir.  Kitaplara  Atatürk  Kitaplığı'ndan  erişilip,    İstanbul  ve  coğrafya  ile  ilgili bölümlerinden  faydalanılmıştır.  Yukarıda  isimleri  sayılan  8  coğrafya  kitabı  kendi içlerinde  ve  modern  literatür  ışığında  incelenmiş  ve  yorumlanmıştır.  Bahsi  geçen kitaplarda  coğrafyanın  tanımı,  coğrafyanın  bir  bilim  olarak  gelişimi,  coğrafyayla  ilgili kitapların yazımı ve coğrafyanın okullarda okutulmasıyla ilgili bilgiler verilmiştir.  
Çalışmanın temel amaçlarından biri XIX. Yüzyılın ikinci yarısında basılmış olan coğrafya kitaplarından hareketle İstanbul'un coğrafi konumunu incelemek ve İstanbul'u Osmanlı  ile  Bizans  İmparatorluklarına  başkentlik  yapmış  bir  şehir  olarak  ele  almaktır. Çalışmada  şehrin  neden  pek  çok  millet  ve  kültür  açısından  ilgi  odağı  olduğu  üzerinde durulacaktır. Çalışmada, şehrin İstanbul ismini almadan önceki isimlerinin neler olduğu ve  kökenleri  hakkında  değerlendirmelerde  bulunulmuştur.  En  eski  ismi  Bizantion, Antonia,  Secunda  Roma,  Nova  Roma,  Konstantinopolis,  Rumiyyetü'l-Kübra,  Taht-ı Rum, Gulgule-i Rum, İstanbol, İslambol, Payitaht-ı Saltanat, Tahtgâh-ı saltanat şeklinde isimler  almıştır.  1000  yıldan  uzun  bir  süre  Doğu  Roma  İmparatorluğu'na  merkezlik yapan  Konstantinopolis  ardından  Osmanlı  İmparatorluğu'na  da  başkentlik  yapmaya başlamış  ve  bu  durum  500  yıl  devam  etmiştir.  Çalışmamıza  kaynaklık  eden  coğrafya kitaplarında  İstanbul  şehrinin  tarihi  yapıları  (camileri,  kiliseleri,  okulları,  kuleleri, limanları)  ve  şehrin  coğrafi  konumu  hakkında  bilgi  verilmiştir.  İstanbul  şehrinden  ayrı olarak coğrafyanın tanımı, coğrafya ilminin gelişimi, coğrafyayla ilgili  yazılan kitaplar ve coğrafyanın okullarda okutulması ile ilgili bilgiler verilmiştir. 
Çalışmanın bir diğer amacı XIX. y.y'da basılmış Coğrafya Kitapları ve Coğrafya eğitimi konusundaki gelişmeleri değerlendirmektir. 
Anahtar  Kavramlar:  Türkiye'de  Coğrafya,  Coğrafya  Ders  Kitabı,  Türkiye'de Coğrafya Öğretimi.

Abstract:
In the 19th century, a lot of geography text books were published in the Ottoman Empire.  In  this  thesis,  these  books  are  studied:  H.1266  (1849-50)  "Risâle-i  Coğrafya: Avrupa  Kıtası",  H.1273  (1856-57)  "Fenn-i  Coğrafya",  H.1285  (1868-69)  "Hulâsa-i Coğrafya", H.1270 (1853-54) "Muhtasar Coğrafya-yı Musavver", H.1289 (M.1872-73) "Zübdetü'l-Coğrafya",  H.1302  (1884-85)  yılında  basılan  "Memâlik-i  Osmanî Coğrafya-yı  Ticariyesi",  H.1304  (M.1886-87)  "Coğrafya-yı  Mufassal-ı  Memâlik-i Devlet-i  Osmaniye"  and  H.1308  (1890-91)  "Hulâsa-i  Coğrafya-yı  Osmanî".  These books  are  reached  from  Atatürk's  Library  and  evaluated  the  parts  concerned  about Istanbul  and  geography.  The  Eight  geography  books  which  is  mentioned  above,  are examined  and  expounded  in  the  light  of  modern  books  and  articles.  In  the  books aforementioned are given information about description of geography, its progress into a branch of science, writing books related to geography and the beginning of geography to teach in the schools.
One  of  the  main  purpose  of  the  study  is  to  analyse  Istanbul  as  a  capital  city  of Ottoman  and  Byzintine  Empire  and  evaluate  its  geographical  location  in  the  lights  of geography books which is published in the second half of the 19th century. In this study, it will be discoursed about how the city were a center of attention by a lot of nation and culture.  In  this  study,  it  will  be  evaluated  the  old  names  of  Istanbul  and  their  origins. Istanbul  took  different  names.  Some  of  them  are  Bizantion,  Antonia,  Secunda  Roma, Nova  Roma,  Konstantinopolis,  Rumiyyetü'l-Kübra,  Taht-ı  Rum,  Gulgule-i  Rum, İstanbol,  İslambol,  Payitaht-ı  Saltanat,  Taht-ı  gâh-ı  saltanat.  Konstantinopolis  was  the capital  of  Eastern  Roman  Empire  nearly  1000  years  and  after  that  Istanbul  started  to serve as capital to the Ottoman Empire nearly 500 years. In the geography books which source  to  this  study  are  gives  the  information  about  Istanbul's  historical  buildings, mosques,  churches,  schools,  towers  and  ports  along  with  the  city's  geographical location.  In  this  study,  it  will  be  given  the  knowledge  about  the  description  of geography, geography books, teaching geography in the schools besides of Istanbul.  
Another  aim  of  the  study  is  to  evaluate  publishing  about  geography  books  and the progress of geography education in the 19th century. 
Keywords:  Geography,  Education,  Geography  in  Turkey,  Geography  Text  Books, Teaching Geography in Turkey.