Türkiye'de sakatların sosyal medya kullanım pratikleri: Tarihsel materyalist bir yaklaşım
Social media use of disabled people in Turkey practices: A historical materialist approach
Yazar: ESRA İNCE
Danışman: PROF. DR. BEDRİYE POYRAZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Sosyal medyanın birbirimizle nasıl iletişim kurduğumuz konusunda hayati bir unsur haline
geldiği açıktır. Ağlar, akıllı telefonların yaygınlaşması ve artık bu platformların birçoğunun
belkemiğini oluşturan sosyal medya uygulamalarının entegrasyonu yoluyla günlük
yaşamlarımıza giderek daha fazla entegre olmaktadır.
Sosyal medya hayatımızın giderek daha önemli bir parçası haline gelirken, sakat insanlar
üzerindeki etkisi büyük ölçüde incelenmemiş durumdadır. Bu nedenle, sosyal medyanın
hayatımıza girmesiyle oluşan süreçlerdeki kullanım pratikleri sakat kullanıcılar özelinde
odaklanmayı gerektirmektedir.
Tarihsel bir analiz metodolojisini kuramsal çerçesvesinde temel alan bu eleştirel tez,
kapitalizmin tarihsel dönemle ilişkili sosyal, ekonomik, politik, kültürel ve entelektüel
gelişmelerinin, çağdaş toplumda varlığını sürdüren engelleyici baskı biçimlerinin çoğuna nasıl
yol açtığı görüşüne sahiptir. Böylesi bir zeminden hareketle, bu çalışmada, sakatlığın
kapitalist politik ve ekonomik ilişkiler çerçevesinde oluştuğu düşüncesiyle hareket etmektedir.
Kapitalizm olarak ortaya çıkan tarihi dönemin günümüz toplumunda varlığını sürdüren
engelli biçimlerinin çoğuna nasıl yol açtığını incelerken, geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek
arasındaki bağlantıları çeken tarihsel bir bakış açısı benimsenmiştir. İlk kısımda, sakatlığa
dair sosyal bilimsel bir tartışmanın hangi yaklaşımlar etrafında şekillendiği ve kapitalizm
aracılığıyla toplumsal alanda yeti yitimi olan kişilerin engelleyici politikalarla nasıl 'sakat'
vatandaşlara dönüştüğü ele alınmaktadır. Sakatlık üzerine kapitalizm eleştirisini gerekli gören
bu çalışma tarihsel bir metodoloji ile kapitalizmin doğulundan günümüz yeni iletişim
teknolojilerininin yükselişine kuramsal bir seimleme yapmaktadır. İkinci kısım ise mevcut
kapitalist toplumsal ilişkiler içerisindeki sakat kişilerin sosyal medya kullanım pratiklerine
yönelik alan araştırması bulunmaktadır.

268
Bu çalışmanın ilk araştırma kısmı,derinlemesine görüşme ile veri toplama tekniğine
dayanmaktadır. Veriler yüz yüze, derinlemesine görüşme yöntemi ile yarı yapılandırılmış
görüşme formu kullanılarak toplanmıştır. Görüşmeler, 15 katılımcının demografik bilgileri
alındıktan sonra gündelik hayat pratiklerini, kamusal alana katılımlarını, erişim sorunları ve
toplumsal hayattaki durumlarını da öğrenmeyi hedeflemiştir. Bu konularda edinilen bilgiler
ile sosyal medya kullanım pratiklerinin hayatlarındaki etkilerini de görmemize yardımcı
olması amaçlanmıştır. Araştırmanın ikinci aşamasında katılımcılardan rastgele seçilen beş
Twitter kullanıcısının Twitter paylaşımlarının incelenmiştir. Bu paylaşımlardan elde edilen
nicel veriler ve nitel veriler, sakat bireylerin kullanım pratiklerini toplumsal durumları ile
birlikte görme fırsatı sunmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında ise Maxqda programı
aracılığıyla çekilen tweet bilgilerinden oluşmaktadırç Program aracılığıyla 'engelli' ve
'engellilik' kelimeleri taranarak elde edilen tweetler nicel olarak kategorize edilmiştir.
Mevcut yeni iletişim teknolojilerinin ve sosyal medyanın potansiyellerini reddetmemekle
birlikte kapitalist toplumun yarattığı engelleri aşmada sınırlı kaldığı görülmüştür.

Abstract:
It is clear that social media has become a vital element in how we communicate
with each other. Networks are increasingly integrated into our daily lives through the
proliferation of smartphones and the integration of social media applications that now
form the backbone of many of these platforms.
While social media is becoming an increasingly important part of our lives, its
impact on people with disabilities remains largely unexplored. For this reason, the usage
practices in the processes that occur with the introduction of social media into our lives
require focusing on disabled users.
Based on a historical analysis methodology in its theoretical framework, this
critical thesis has a view of how the social, economic, political, cultural and intellectual
developments of capitalism associated with the historical period have led to many of the
disabling forms of oppression that persist in contemporary society. Starting from such a
ground, in this study, he acts with the idea that disability occurs within the framework
of capitalist political and economic relations. In examining how the historical period
that emerged as capitalism gave rise to many of the forms of disability that persist in
today's society, a historical perspective is adopted that draws the connections between
the past, present and future. In the first part, it is discussed which approaches a social
scientific debate on disability is shaped around and how people with disability in the
social field through capitalism turn into 'disabled' citizens with preventive policies. This
study, which considers the critique of capitalism on disability necessary, makes a
theoretical selection from the birth of capitalism to the rise of today's new
communication technologies with a historical methodology. In the second part, there is

262
a field research on the social media usage practices of disabled people in existing
capitalist social relations.
The first research part of this study is based on in-depth interview data collection
technique. Data were collected face-to-face, using in-depth interview method and semi-
structured interview form. The interviews also aimed to learn the daily life practices of
the 15 participants, their participation in the public sphere, their access problems and
their status in social life after the demographic information was obtained. It is aimed to
help us see the effects of social media usage practices on their lives with the information
gained on these issues. In the second stage of the research, the Twitter shares of five
Twitter users randomly selected from the participants were examined. Quantitative and
qualitative data obtained from these shares provided the opportunity to see the usage
practices of disabled individuals together with their social status. In the third stage of
the research, it consists of tweet information captured through the Maxqda program.
The tweets obtained by scanning the words 'disabled' and 'disability' through the
program were quantitatively categorized.
While not rejecting the potentials of existing new communication technologies
and social media, it has been seen that it is limited in overcoming the obstacles created
by the capitalist society.