Tarihsel perspektifiyle Uluslararası Hukukta Hazar'ın statüsü
The Status of the Caspian in International Law within a historical perspective
Yazar: RASHAD İSGANDAROV
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ELİF YENEROĞLU KUTBAY
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Bölümü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: Hukuk = Law ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Hazar Gölü havzası = Caspian Lake basin ; Hazar bölgesi = Caspian region ; Hukuki statü = Legal status ; Sovyetler Birliği = Soviet Union ; Türkmenistan = Turkmenistan ; Uluslararası Hukuk = International Law ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; İran = Iran

Özet:
Kendine has coğrafi özellikleri ve doğal zenginlikleriyle bilinen Hazar Denizi her zaman kıyıdaş devletlerle beraber dünyanın önde gelen devletlerinin ilgi duyduğu alan olmuştur. Belki de bu özelliklerdin dolayı Hazar, sorunların ve çıkmazların yaşandığı bir havzaya dönüşmüştür. Çünkü kendi çıkar ve menfaatlerini esas görerek hareket eden devletler diğer bu niyetli devletlerle çatışmada, kimi zaman sıcak, kimi zaman da bir soğuk savaş yaşamaktadırlar. Tarihsel süreç dikkate alındığında eski İpek Yolu üzerinde olan bu su havzası 18. yüzyılın başlarından itibaren Çarlık Rusya'sının daha sonra Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğinin (SSCB) denetimi altında olmuştur. Bu süreçte Ruslarla alan mücadelesi sadece İran tarafından yapılmış ve sonuçta Azerbaycan'ı ve Hazar'ı ikiye bölen anlaşmalar pratiği yaşanmıştır.1991 yılına gelindiğinde neredeyse bu alanda tek başına hükümranlık süren SSCB parçalanarak Hazar'a kıyıdaş ve Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) üyesi üç Türkî (Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan), bir de eski birliğin devam eden devleti sıfatında Rusya Federasyonu (RF) ortaya çıkmıştır. Böylece İran'la beraber beş kıyıdaş devletin kıyılarına ayrılan Hazar Denizi, bu devletlerin kendi egemenlik alanlarının hiçbir hukuki statüsü bulunmayan Hazar Denizi'nde belirlenecek statüye uygun şekilde sınırlandırılmasını istemişlerdir. Bu konu üzerinde yaşanan farklı görüşlü diplomasi trafiği sonucu ve kendi aralarında ortak bir uzlaşıya varamamalarından dolayı uluslararası sorun haline gelen Hazar Denizi'nin hukuki statüsü ve paylaşımı sorunu ortaya çıkmıştır.Bu düşüncelerle yapılan araştırmanın temel amacı, Hazar deniziyle ilgili tarihi ve coğrafi tanımları inceleyerek, farkı dönemlerden günümüze kadar uygulanan düzenlemeleri ve kıyıdaş devletlerin yaklaşımları uluslararası hukuk teori ve kuralları vasıtasıyla yorumlayarak uluslararası statü sorununu çözebilecek gerçek hukuk kurallarını belirlemektir. Bu amaca ulaşabilmek için, çalışmamızda birinci el kaynakları oluşturan uluslararası antlaşma metinleri yanında, gazete ve süreli yayınlardan derlenen haber, makaleler ve kitaplardan yararlanılmıştır.Anahtar Kelimeler: SSCB, BDT, Hazar Denizi, Hukuki Statü, Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Rusya, İran.

Abstract:
The Caspian Sea with its unique geographical futures and natural resources has always drawn world leading states? attention as well as the states who share the coastline, and these futures might be the reason what turned the Caspian into a basin of problems and deadlocks. The states that have their own interests in the basin are sometimes having conflict and some other times cold war-like confrontations with the others who do not share the same interests. During the historical period, from the beginning of the 18th century Russian Empire of the Tsar have powered over the water basin which was located on the Silk Road and USSR afterwards. The treaties which are divides the Caspian into two parts have raised during this period owed to Iran solely resistance to the Russian domination.USSR supremacy on the basin terminated in 1991 with the dissolution of the union and the new states have appeared who share the coastline of the Caspian Sea. The number of the partners increased five with three Commonwealth of Independent States (CIS) members Turkic states of Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan and Russia Federation (RF) as well as Iran. These five states have claimed their own sovereignty district depending upon the Caspian Sea which has no certain legal status yet. Since the several diplomatic meetings which are arranged to deal with the problem of sharing resulted with no consensus the status of the Caspian Sea became an international issue.In this perspective the dissertation is intended to determine some exact rules for resolution of the international status problem by means of interpreting the approaches of the countries who previously shared the coastline and the accords had been put into practise in different periods through the international rules and law theory as well as analyzing historical and geographical definitions that are related to the Caspian Sea.The key words: USSR, CIS, The Caspian Sea, Legal status, Azerbaijan, Kazakhstan, Turkmenistan, Russia, Iran.