Türk balıkçı gemilerinde iş emniyeti ve çalışan sağlığı
Health, safety & environment on board Turkish fishing vessels
Yazar: RAMAZAN AÇIKGÖZ
Danışman: PROF. DR. CELAL ATEŞ ; DOÇ. DR. FATİH PERÇİN
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Su Ürünleri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Balıkçılık Teknolojisi = Fisheries Technology ; Deniz Bilimleri = Marine Science ; Halk Sağlığı = Public Health

Özet:
Balıkçılık tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de çok tehlikeli grupta yer alan meslek dallarından biridir. Çalışma ortamının deniz, göl, ya da akarsu olması, uzun çalışma saatleri, çevresel faktörler, operasyonlar sırasında yaşanan tehlikeler ve yetersiz emniyet önlemleri nedeni ile balıkçı gemileri ve balıkçılık mesleği ciddi kaza ve meslek hastalıkları risklerini de beraberinde getirmektedir. 
Denizcilikte ve deniz taşımacılığında sağlık, emniyet ve çevre odaklı koruma tedbirleri ve önlemleri Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ve Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi (SOLAS) kurallarına uygun olarak deniz taşımacılığında uygulanmaktadır. Ülkemizde de bu kurallar, deniz taşımacılığında uygulanmasına rağmen, balıkçı gemilerinde yeterli düzeyde uygulanamamaktadır.  
Halen ülkemizde tüm çalışma alanlarının denetlenmesi ve emniyet tedbirlerinin alınması amacı ile 2012 yılında yürürlüğe giren 6331 sayılı "İş Sağılığı ve Güvenliği Kanunu" uygulanmaktadır. Bu kanun "T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı" çatısı altında bulunan "İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü" tarafından hazırlanmaktadır. Ayrıca bu bakanlık tarafından diğer sağlık ve emniyet yönetmelik ve mevzuatları da yayınlanmaktadır. 
Ülkemizde balıkçılık alanında "Balıkçı Gemilerinde Yapılan Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik" ile "Balıkçı Barınakları Yönetmeliği" bulunmaktadır. İşyeri ve çalışma alanlarına ait tehlike sınıflandırmaları listesi olan NACE kod sistemine göre "Balıkçılık mesleği" ülkemizde tehlikeli sınıfta yer almaktadır (NACE kod: A 03.11 ve A 03.12). Bunun yanında balıkçılığın tarımsal üretimin bir alanı kabul edilmesi nedeni ile çalışma şartları, avlanma ve üretim gibi faaliyetler "Su Ürünleri İstihsali Kanunu (Kanun Sayı:1380)" ile güvence altına alınmıştır. Bu kanuna ek olarak "Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği ve Su Ürünleri Toptan ve Parakende Satış Yerleri Yönetmelikleri" ile de elde edilen ürünlerin satış ve pazarlama şartları üzerine düzenlemeler yapılmaktadır. 
Bu kanun ve yönetmeliklerin bulunmasına rağmen balıkçı gemilerinde çalışanların sağlık ve emniyetleri noktasında önemli sorunlar yaşanmaktadır. Bunun yanında bilimsel çalışmaların balıkçılıkta, sağlık ve emniyet alanında zor şartlar altında yapılması ve sınırlı sayıda olması bu alanda önemli revizyonların yapılmasını zorunlu hale getirmektedir. Özellikle balıkçılık mesleğini icra eden çalışanların, mesleki risk faktörleri hakkında yeterli eğitimlerinin bulunmaması, sağlık ve emniyet hakkındaki bilgi birikimlerinin düşük olması, sosyal güvenlik sistemi hakkında yetersiz bilgileri bu alanda ciddi risklere, ramak kala olaylara ve kazalara yol açmaktadır. 
Bu çalışmada Türkiye'nin önemli balıkçılık merkezi olan İstanbul Bölgesi'nde, trol ve gırgır teknelerinde çalışanların sağlık ve güvenlik durumlarının ortaya konması amaçlanmıştır. Bu amaçla, Marmara Denizi, İstanbul Boğazı ve Batı Karadeniz'in bir bölümünü içerecek şekilde, Kefken, Bağırganlı, Şile, Poyrazköy, Beykoz, Rumeli Feneri, Büyükdere, Selimpaşa ve Silivri balıkçı limanlarında araştırma yürütülmüştür. Çalışma ankete dayalı olarak hazırlanmış olup toplamda 41 trol ve büyük ölçekli gırgır teknesinde, 397 çalışan üzerinde yürütülmüştür. Seçilen bu balıkçı limanları büyük ölçekli gırgır ve trol teknelerinin bulunduğu alanlardır. Yine İstanbul Bölgesi, Karadeniz ve Marmara Denizi Balıkçı teknelerinin bulunduğu merkez konumundadır. Bu durum İstanbul Balıkçılığını Türkiye'nin önemli bir balıkçılık merkezi yapmaktadır.  
Anket soruları 46 adet sorudan oluşmaktadır. Bu sorular üç grup altında toplanmıştır. Bunlar sosyo-demografik veriler, sağlık ve emniyet verileri ve hipotezlere dayalı sonuçları içermektedir. Soruların ucu kapalı ve açıktır. Çalışma öncesi Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Etik Kurul Kararı uyarınca gerekli izinler alınmıştır. 
Çalışmada veriler SPSS 25.0 istatistik veri programına tabi tutulmuştur. Elde edilen değerler arasında tek yönlü varyans analiz testi (One way ANNOVA) uygulanmış olup sonuçlar %95 güvenlik düzeyi (p<0.05) üzerinden tablolar halinde sunulmuştur. Değişkenler arasında Ho ve H1 hipotezleri için Ki Kare testi (Chi square) uygulanmıştır.  
Balıkçı gemilerinde çalışanlar üzerinde yapılan anket sonuçları; sosyo-demografik veriler, sağlık ve güvenlik verileri ve hipotezlere dayalı sonuçlar olarak üç bölümde incelenmiştir. Elde edilen verilere göre çalışanların %10,32'si (41 kişi) trol teknelerinde, %89,67'i (356 kişi) gırgır teknelerinde çalışmaktadır. Tüm çalışan içinde 2 adedi yabancı uyruklu göçmendir. Çalışanlar erkek olup % 71,78'u (285 kişi) evlidir. Bunun dışındaki grup ise bekar veya ayrılmış olarak ifade edilmiştir. Yine çalışanların %73,80'sinin çocuğu bulunmaktadır.  Çalışanların yaş grubu olarak % 6,5'i 16-25 yaş grubu arasındadır. Bu noktada 2 çalışan 18 yaş altında 16-18 yaş arasındadır ve genç çalışan olarak kabul edilmiştir. 
Yine balıkçı gemilerinde çalışanların yaklaşık yarısı (%44,08; 175 kişi)  orta yaş grubu (36-45 yaş) içindedir. Tüm çalışan grubun %95,71'i (380 kişi) ilk ve ortaokul tahsili düzeyindedir. Buna karşılık %4,3'ü ise lise ve üniversite eğitimi almıştır. Lise ve üstü eğitim gören grup teknelerde kaptan ya da gemi sahibi pozisyonunda görev yapmaktadırlar. Balıkçı gemilerinde çalışanların %62'si herhangi bir sosyal güvenlik sisteminden yararlanmadıklarını beyan etmişlerdir. Bu noktada İstanbul, Marmara ve Karadeniz Bölgesi'nde yaygın olarak uygulanan "Pulatka" adı verilen bir avans sisteminden çalışanlar yararlanmaktadırlar. Pulatka; balıkçıların çalışma sezonu öncesinde, çalışma sezonu süresince veya çalışma sonunda toplu olarak aldıkları paradır. Bu para balıkçıların ailesine gönderilmekte veya sosyal güvenlikleri için harcanmakta veya sağlık giderleri için kullanılmaktadır. Tüm çalışan grubun %90'ı sigara veya alkol gibi alışkanlıklardan en az birine sahip olduklarını belirtmişlerdir. 
Sağlık ve emniyet ile ilgili sorularda; bu konularla ilgili farkındalık düzeyleri sorulduğunda, çalışanların %79,6'sı mesleki eğitim almadıklarını beyan etmişlerdir. Çalışanların %82,60'ı 16 yıl ve üzeri mesleki deneyime sahiptir. Yine çalışanların %80,10'lik bir kısmının (318 kişi) herhangi bir gemi adamı liman cüzdanına sahip olmadığı ve bu şekilde teknelerde çalıştıkları ortaya çıkmıştır. Teknelerde günlük çalışma düzeyi günde 12 saatin üzerindedir. 
Çalışanlar üzerinde çalışma ortamı deneyimleri ve makine-ekipman emniyet bilgileri sorulduğunda; çalışanlar balıkçı gemilerindeki avlanma ekipmanları makine ve teçhizatları hakkında yetkili bir kurumdan eğitim almadıklarını beyan etmişlerdir. Yine tekne üstü makine, ekipman ve teçhizatın periyodik test ve bakımlarının yetkili bir kurum ya da firma tarafından yapılmadığı beyan edilmiştir.   
Çalışanlar arasında %96'lık bir kısım çalışma ekipmanlarını güvenli bulmamaktadırlar. Yapılan çalışmalarda tekne üstü ekipmanlarının acil stoplama ve durdurma sistemlerinin bulunmadığı saptanmıştır. Balıkçıların %65,50'i çalışma esnasında en az bir adet iş kazası geçirdiklerini beyan etmişlerdir. Yine çalışanların %62,00'sinin herhangi bir sosyal güvencesinin bulunmadığı görülmüştür. Balıkçı teknelerinde çalışanların %75,80'lik kısmı, kendilerinde en az bir adet işle ilgili bir hastalığa sahip olduklarını beyan etmektedirler. 
Teknelerde, çalışanlar arasında yaygın olarak görülen kaza ve risk faktörleri yüksekten düşüğe doğru; kayma-düşme-batma, gürültü, vibrasyon, sıcak-soğuk ve orta ölçüde aydınlatma riskleri olarak sıralanmaktadır. Çalışma ortamında yeterli hava bulunması ve havalandırma tedbirleri ile ilgili sorularda, çalışanların %77,30'u yetersiz havalandırmanın olduğunu beyan etmişlerdir. Bunun dışında çalışanların %89,16'sı (354 kişi) çalışma ortamını ve tekneleri sağlık ve emniyet açısından yeterli ve uygun olarak görmediklerini beyan etmişlerdir.
Balıkçı teknelerinde görev yapan çalışanların %89,67'si (356 kişi) çalışmaları süresi içinde herhangi bir İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) eğitim almadıklarını beyan etmişlerdir. Tüm çalışanlar İSG eğitiminin önemli olduğunu kabul etmektedirler. Çalışanların ¾'lük kısmı kişisel koruyucu ekipmanlar (KKD) olarak yağmurluk ve çizme kullanmaktadırlar. Çalışanların %95,21'i (378 adet) balıkçı teknelerinde koruyucu gözlük kullanmanın yararlı olmadığını beyan etmişlerdir. Ayrıca çalışanlar arasında bir kişi hariç tümü, çalışma süresince can yeleği kullanmadıklarını beyan etmişlerdir. Çalışma ortamında yapılan gözlemler, izlenimler ve görüşmeler sırasında balıkçıların çalışma esnasında koruyucu baret giymelerinin gerekli olduğu saptanmıştır. Balıkçı teknelerinde operasyon ve avlanma sırasında yaşanabilecek en yüksek riskin ne olduğu sorulduğunda çalışanların %36,02'si "Tekneden denize düşme" olarak cevaplamışlardır. Teknelerde ve çalışanların kendi aralarında sağlık ve emniyet politikası olarak sigara ve alkol ile ilgili bir hususun bulunmadığı görülmüştür. 
Çalışmalar sonunda balıkçılık mesleğinin ülkemizde daha bilinçli yapılması ve farkındalığın sağlanabilmesi için öncelikle çalışanların sağlığının ve emniyetinin korunması gerekmektedir. Bu amaçla balıkçı teknelerinde çalışanlara uygun özel eğitimlerin verilmesi gerekmektedir. Bu amaçla sağlık, emniyet ve çalışma alanının(bölge) korunması amaçlı bir bütünsel yönetime ihtiyaç bulunmaktadır. Ayrıca balıkçılara yönelik bir eğitim planı yapılmalıdır. Bunun dışında balıkçıların sosyal güvenlik sistemlerinin güçlendirilmesi gerekmektedir. Balıkçı teknelerinde "pulatka" adı verilen çalışma öncesi, çalışma sırası veya çalışma sonunda işverenden toplu olarak alınabilen bir "avans sistemi" bulunmaktadır. Ancak çalışan ve işverenler tarafından bu avans sisteminin yasal bir dayanağı bulunmamaktadır. Dolayısı ile iş verenler tarafından da verilen avansların geri ödenmediği ya da çalışmaktan kaçınıldığı beyan edilmektedir. Bu nedenlerle ülkemizde balıkçılık mesleği ve çalışanların sosyo-demografik durumları göz önüne alınarak çalışma ve güvenlik planlamaları yapılmalıdır. Bu noktada "SEÇYÖS" adı ile sağlık, emniyet ve çevrenin korunması merkezli bütünsel bir yönetim ve planlama anlayışının gerekli olduğu anlaşılmaktadır.

Abstract:
Fishing is a very dangerous job in the world as well as Turkey. Fishing as a job and fishing vessels, due to the fact that the working environment like oceans and seas, lake or river, long working hours, environmental factors, oparational dangers and insufficient safety measures, bring about the risks of serious accidents and occupational diseases
Maritime Health, safety and environmental protection measures and taking care are applied in maritime transport in accordance with the regulatory of the International Maritime Organization (IMO) and International Convention on the Safety of Life at Sea (SOLAS-74 as amended). Although these rules are applied in maritime transport in Turkey, but they cannot be applied sufficiently on fishing vessels.
The "Occupational Health and Safety Law" numbered 6331, which entered into force in 2012, is applicable in Turkey in order to inspect and take safety measures in all working areas. This law is prepared by the "General Directorate of Occupational Health and Safety" under the control of the "Ministry of Family, Labor and Social Services". In addition, other health and safety regulations and legislations are published by this ministry.
There are also regulations in the field of fisheries in Turkey, such as the "Regulation on Health and Safety Measures in Fishing Vessels" and "Fishing Ports Regulation"etc published by other ministeries. According to the NACE code system, which is a list of hazard classifications for workplaces and working areas, "Fishing profession" is in the dangerous class in Turkey (NACE code: A 03.11 ve A 03.12). In addition, activities such as working conditions, fishing and production are secured by the "Fisheries Production Law (Law No. 1380)" since fishing is considered an area of agricultural production. In addition to this law, regulations are made on the sales and marketing conditions of the products obtained with the "Fisheries Breeding Regulation and the Fisheries Wholesale and Retail Sale Locations Regulations".
Despite the existence of these laws and regulations, there are important problems in terms of the health and safety of fishers on fishing vessels. In addition, the fact that scientific studies are carried out under difficult conditions in the field of fishers, health and safety and the limited number study makes it necessary to make important revisions in this field. Especially the fishers who perform the fishing jobs do not have sufficient training on occupational risk factors, their knowledge about health and safety is low, and their insufficient knowledge about the social protection and security systems cause serious risks, near-miss incidents and accidents in this area.
This study aims to reveal the health and security status of fishers who are working on large scale trawlers and purse seine in an important fishing center in Istanbul district of Turkey, For this purpose, research was conducted in the fishing ports of Kefken, Bağırganlı, Şile, Poyrazköy, Beykoz, Rumeli Feneri, Büyükdere, Selimpaşa and Silivri, including the Sea of Marmara, the Bosphorus and a part of the Western Black Sea. The study was carried out based on the questionnaire on a total of 41 large-scale trawlers and purse-seiners on 397 fishers. These selected fishing ports are areas where large-scale purse seiners and trawlers are located. The Istanbul Region is the center port where, the Black Sea and Marmara Sea fishing vessels prefer to be located. This status makes Istanbul in fishing an important fishing center of Turkey.
Survey questionnaire of study consist of 46 questions. These questions are grouped under three subgroups. These include socio-demographic data, health and safety data, and results based on hypotheses. Questions are closed and open ended. Before commencing to the study, necessary permissions were obtained in accordance with the Mugla Sıtkı Kocman University Ethics Committee Decision.
The data in the study were subjected to the SPSS 25.0 statistical data program. One-way analysis of variance test (One-way ANNOVA) was applied among the obtained values, and the results were presented in tables at 95% confidence level (p <0.05). Chi square test was applied for Ho and H1 hypotheses among variables.
Results of the survey conducted on fishers on fishing vessels; Socio-demographic data, health and safety data and results based on hypotheses were examined in three sections. According to the data obtained, 10.32% (41 people) of fishers work in trawl vessels, 89.67% (356 people) work in purse seiners. Among all fishers, 2 are migrant and foreign nationality. Fishers are male and 71.78% (285 people) married. The other group was expressed as single or divorced. 73.80% of the fishers have children. 6.5% of the fishers are between the age group 16-25. At this point, 2 fishers are between the ages of 16 and 18 under the age of 18 and are considered as young worker.
Almost half (44.08%; 175 people) of those fishers working on fishing vessels are in the middle age group (36-45 years old). 95.71% (380 people) of the whole working group on fishing vessels are at the primary and secondary school education level. On the other hand, 4.3% received high school and university education. The group, which has high school and higher education, work as captain or ship owner on fishing vessels. 62% of those working fishers on fishing vessels stated that they did not have any social protection and security system. At this point, fishers use an advance payment system called "Pulatka", which is widely used in Istanbul, Marmara and Black Sea Regions. Pulatka; It is the allowance fishers receive collectively before, during or at the end of the working season at sea. This allowance is sent to the fishermen's family or spent for their social protection and security or used for fishers health expenses. 90% of the entire working group stated that they have at least one of the habits such as smoking or alcohol. 
On questions about health and safety; when asked about their level of awareness regarding these issues, 79.6% of fishers stated that they did not get job training. 82.60% of the fishers have 16 years or more job experience. It has been revealed that 80.10% of the fishers (318 people) without any seaman book and certificate to work on vessels. Working fishers on board vessels on daily basis is over 12 hours.
When asked about the work environment experiences and machine-equipment safety information on fishers; Fisheries declared that they had not got training from an authorized institution on fishing machinery equipment and other equipments on fishing vessels. Fishers additionally have been declared that periodic testing and maintenance of onboard machinery, equipment and equipment are not carried out by an authorized institution or company.
96% of the fishers do not find the working equipment safe. During the study, it has been determined that the onboard equipments does not have emergency stop and other stop systems in case. 65.50% of the fishermen stated that they had at least one work accident during working on board fishing vessels. It has been observed that 62.00% of the fishers do not have any social protection and security. 75.80% of fishers working on fishing vessels declare that they have at least one work-related occupational disease. 
Common accident and risk factors on fishing vessels are from high to low; slipping-falling-foundering, noise, vibration, hot-cold and moderate lighting risks. In the questions about the presence of sufficient air in the working environment and ventilation measures, 77.30% of the fishers stated that there was insufficient ventilation. Apart from this, 89.16% of the fishers (354 people) declared that they do not see adequate and appropriate fishing vessels as the working environment in terms of health and safety.
89.67% (356 people) of fishers working on fishing vessels declared that they did not get any Occupational Health and Safety (OHS) training during their working time. All fishers acknowledge that OHS training is important. ¾ of the fishers use raincoats and boots as personal protective equipment (PPE) which are not approved as PPE with any recognized organization or classification society. 95.21% of the fishers (378 people) declared that using protective goggles on fishing vessels is not necessary. In addition, except one fisher, they all stated that, they did not use lifejackets during working on board vessels. During the observations and interviews made in the working environment, it was determined that the fishermen were required to wear helmets while working. When asked what the highest risk is during the operation and fishing on fishing boats, 36.02% of the fishers answered as "falling into the sea" from the vessel. It has been observed that there is no issue related to smoking and alcohol as a health and safety policy among the vessels and fishers.
At the end of the study, it is necessary to protect the health and safety of the fishers in order to make the fishing job more conscious and to raise awareness in Turkey. For this purpose, appropriate special training for fishing should be given to fishers who are working on fishing vessels. For this purpose, there is a need for a holistic approach, management and control system for the protection of health, safety and working environment (region). In addition, a training plan for fishermen should be made. Apart from this, the social protection and security systems of fishermen need to be strengthened. Fishing vessels have an "advance payment system" called as "pulatka", which can be received collectively from the ship owner before, during or after fishing work. However, this advance payment system between fishers and owner of the ship do not have a legal basis. Therefore, it is declared by both party that the advances given by the ship owners are not paid at the completion of work or the fishers avoid to work as required. For these reasons, work and safety planning should be made in Turkey, taking into account the fishing job and the socio-demographic status of the fishers. At this point, it is understood that a holistic management and planning approach pointed out on health, safety and environmental protection is required under the name of "SEÇYÖS".