Bizans mimari bezemesinde Sasani sanatının etkisi
Influence of Sasanian art on Byzantine architectural ornament
Yazar: İSMAİL SAFA YALBAZ
Danışman: PROF. DR. İLKNUR KOLAY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Aslan motifi = Lion motif ; Bizans kiliseleri = Byzantine churchs ; Bizans sanatı = Byzantine art ; Mimari süslemeler = Architectural decorations ; Sasaniler = Sasaniler ; Süslemeler = Ornamentations

Özet:
Yönetimi  224 yılında Part'lardan devralan Sasani Hanedanı, yaklaşık 416 yıl boyunca İran coğrafyasında hüküm sürmüştür.637 yılındaki Kadisiye savaşı ve 642 yılındaki Nihavend savaşları sonucunda  peşpeşe ağır mağlubiyetler yaşayan bu hanedan, 651 yılında son hükümdar III.Yezdigird'in ölümünden sonra tarih sahnesinden silinmiştir.Sasaniler eski Pers İmparatorlarının soyundan geldiklerini savunarak, devletlerini aynı zamanda II.Pers İmparatorluğu olarak ta adlandırmışlardır. Bundan dolayı Roma İmparatorluğu ile olan geleneksel düşmanlıkları, Romalıların ardılı olan Bizans yani Doğu Roma İmparatorluğu döneminde de devam etmiştir. Bu geleneksel düşmanlık zaman içerisinde birtakım benzerlik ve etkileşimlere zemin hazırlayarak; kültür, sanat, askerlik, siyaset, devlet yönetimi, diplomasi ve ticaret gibi alanlarda bir çok ortak noktanın oluşmasına yol açmıştır. Ayrıca bu ortak noktalardan meydana gelen karma kültürel ve sanatsal yapı, oldukça geniş bir coğrafi yelpazede karşımıza çıkarak Bizans sanatının yanısıra Kopt sanatı gibi Mısır'a özgü ve bölgesel nitelik taşıyan bir sanat çevresinde ve çoğu açıdan da erken dönem İslam dünyası ve sanatının şekillenmesinde etkin bir rol oynamıştır.
Bizans Mimari Bezemesinde Sasani Sanatının Etkisi konulu tezimizde, Bizans Sanatına nakli kolay ve etki alanı hayli geniş bir materyal olan kumaş (dokuma) yolu ile geçtiğine neredeyse kesin gözüyle bakılan Sasani kökenli motifler; kaynak, gelişim çizgisi, benzerlik ve diğer sanat çevrelerinde rastladığımız örnekleri bağlamında ele alınıp, incelenmiştir. Tezin amacı, literatür araştırması ve hipotezin yer aldığı giriş bölümünden sonra, ikinci bölümde Sasani Dönemi tarihçesi ile bu döneme özgü dinler, dil ve Sasani Sanatı, çeşitli başlıklar altında ve muhtelif örnekler yardımıyla kısaca ele alınmıştır.Üçüncü bölümde Sasani Bizans etkileşimi; dini-kültürel, iktisadi ve sanatsal etkileşim olarak üç ana  başlık altında toplanıp incelenmiştir.
Dördüncü bölümde ise Bizans mimari bezemesinde karşımıza çıkan Sasani kökenli motiflerin (Madalyon, Hayat Ağacı, Rozet, Nar, Aslan, Geyik, Fil, Kartal, Ördek, Simurg, Grifon, Kalp, Çifte Kanat, İnsan Yüzü, Işık Halesi, Tavus Kuşu), çeşitli örnekler aracılığı ile ayrıntılı olarak incelenmesinin yanı sıra, yakın sanat çevreleri olan Kopt ve erken İslam dönemi eserlerinde görülen bazı Sasani kökenli motifler de yine örnekler yardımı ile elden geldiğince ele alınıp incelenmeye çalışılmıştır.
Sonuç ve öneriler bölümünde ise Bizans Sanatının ve buna bağlı olarak Bizans mimari bezemesinin ne ölçüde Sasani Sanatı etkisine maruz kaldığı, kronolojik bağlamda ve somut örnekler ışığında tartışılarak, araştırmanın nihai bir sonuca ulaşması sağlanmıştır.

Abstract:
In our thesis, Sasanian origin motifs on Byzantine architectural ornament; resource In 224 the Sasanian dynasty invaded the land ruled by the Parts, present Iran and established their rule for approximately 416 years.The loss in the battles of Al Qadisiyah in 637 and Nihavend in 642 resulted in subsequent weakening of power and the death of the last ruler Yezdigird III marked the end of 651 years of Sasanian rule.Sasanians claimed that they descended from the ancient Persian empire, hence giving themselves the title of the second Persian empire.It is because of the Persian association that a natural hostility grew between the Sasanians and neighboring Roman Empire and their successors Byzantine Empire. The hostility between the empires meant that there was considerable interaction by means of trade, diplomacy and administration that led to not only cultural and political but military exchange as well. 
This cultural and artistic contamination progressed as far as Egypt where Coptic art similar to Byzantine art is one example of this exchange. This along with regional influence helped in shaping Islamic art. The thesis investigates the use of Sasanian ornaments in Byzantine wovens that became the means to transfer and influence the development of art and culture that followed. Various art environments with a similar basis have also been added to the investigation with the help of examples.
The thesis begins with the introduction and aim. The hypothesis is presented in the introduction, while the second part investigates various titles under Sasanian history with specific religions, languages and art, and briefly with the help of several examples.The third part of the thesis discusses the Sasanian- Byzantine religious-cultural, economic and artistic interaction.
In the fourth chapter the Sasanian origin motifs (Medallion, Life Tree, Badge, Pomegranate, Lion, Deer, Elephant, Eagle, Duck, Simurgh, Gryphon, Heart, Double Wing, Human Face, Light Halo, Peacock) at Byzantine architectural ornament was examined through various examples in detail.On the other hand, close art environments like Coptic and products of early Islamic periods which has seen in the some Sasanian origin motifs was considered as far as possible with the help of the samples were studied. 
In conclusion and recommendations section explains how Byzantine art and subsequently byzantine architectural ornament were exposed to Sasanian art influence. The thesis concludes in a chronological context with concrete examples.