Cevher ve kömür hazırlama tesislerinde iş sağlığıve güvenliği açısından çalışma standartlarının belirlenmesi
Determination of working conditions with an emphasison occupational health and safety at mineral and coalpreparation plants
Yazar: RAHMAN ÇITAK
Danışman: PROF. DR. İLGİN KURŞUN
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Maden Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Maden Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Maden Mühendisliği ve Madencilik = Mining Engineering and Mining
Dizin: Kömür madenciliği = Coal mining

Özet:
Sanayi devrimi ile başlayan makineleşme olgusunun gelişimi günümüze kadar artarak devam
etmiş, buna bağlı olarak da makinelerle birlikte çalışan ve onları yöneten insanların güvenliği
daha da önem kazanmıştır. Bu durumun sonucu olarak da teknolojinin gelişmesi artık yoğun
olarak makineler ile çalışan iş görenlerin üstündeki yükü hafifletmiş ancak maruz
kalabilecekleri riskleri de aynı oranda arttırmıştır. Bu nedenle de artan bu risklerin nedenlerinin
araştırılması ve önlenmesi büyük bir önem taşımaktadır.
Uluslararası Çalışma Örgütü verilerine bakıldığında her sene bir milyon iki yüz bin işçi iş
kazaları ve meslek hastalıkları sebebiyle yaşamını yitirmektedir. Aynı verilere göre; her yıl iki
yüz elli milyon kişi iş kazaları, yüz altmış milyon kişi ise meslek hastalıklarından dolayı zarar
görmektedir.
İstatistikler de göstermiştir ki iş kazalarının sayısı ile ciddiyeti günden güne artmaktadır. Sağlık
ve güvenlik yönünden daha iyi bir çalışma ortamı, daha verimli çalışabilmenin de ön koşuldur.
Gelişmekte olan ülkeler açısından iş sağlığı ve güvenliği, toplumsal ilerlemenin etkileyici
faktörleri içinde bulunmaktadır.
Çeşitli kaynaklara bakıldığında, endüstride ilerlemiş ülkelerde gerçekleşen iş kazaları ve
meslek hastalıkları nedeniyle oluşan toplam maliyetin, ilgili ülkelerdeki gayrı safi milli
hasılaların % 1'i ile %3'ü oranında farklılık gösterdiği ifade edilmektedir. Bu duruma ülkemiz
CEVHER VE KÖMÜR HAZIRLAMA TESİSLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE
GÜVENLİĞİ AÇISINDAN ÇALIŞMA STANDARTLARININ BELİRLENMESİ
xvii
açısından baktığımızda, iş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle oluşan toplam maliyet yılda
dört milyar TL olabileceği öngörülmektedir.
Madencilik doğası gereği kaza ve ölüm olaylarının en çok gerçekleştiği sektörlerden biridir.
Dünyada mevcut işgücünün sadece %1'i madenlerde çalışıyor iken tüm sektörler içerisinde
ciddi kazaların %8'i maden ocaklarında meydana gelmektedir. Madenlerde hem iş sağlığı ve
güvenliği uygulamalarındaki problemler hem de sürekli değişen çalışma ortamları ile ilişkili
felaket niteliğindeki olaylar nedeniyle ağır can kayıpları yaşanmaya devam etmektedir.
MİGEM 2016 yılı istatistiklerine göre kömür, çimento hammaddelerinden sonra yaklaşık
%11'lik pay ile Türkiye maden üretimi listesinde ikinci sırada yer almıştır. Kömür hazırlama
ile kömür kaynaklarının kabul edilebilir seviyede yararlı kullanımı ve çevrenin korunması gibi
faydalar sağlanabilmektedir. Bununla beraber, geçmiş istatistikler göstermektedir ki, kömür
hazırlama işlemlerinde gürültü, kimyasallarla çalışma gibi işçilerin sağlık ve güvenliğini ciddi
şekilde etkileyen risk faktörleri bulunmakta ve kazalar gerçekleşmektedir. Bu sebeple
ülkemizde de cevher ve özellikle kömür hazırlama tesislerinde iş sağlığı ve güvenliği açısından
gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir.
Tüm bu hususlar doğrultusunda bu tez çalışması kapsamında cevher ve kömür hazırlama
tesislerinde iş sağlığı ve güvenliği açısından çalışma standartlarının belirlenmesi amaçlanmıştır.
Bu kapsamda gerçekleştirilen çalışmalar iki ana bölüme ayrılmaktadır.
İlk bölümde iş sağlığı ve güvenliğinin tanımı, Dünya'da ve ülkemizde tarihsel gelişimi, iş
sağlığı ve güvenliğinin ehemmiyeti, iş kazaları ve meslek hastalıklarının tanımı ve nedenleri,
bildirimi ve soruşturulması hakkında bilgiler verilmiştir. Tehlike ve risk kavramıyla birlikte 13
farklı risk değerlendirmesi yönteminden bahsedilerek örnekler verilmiştir. Ülkemizdeki iş
sağlığı ve güvenliği teşkilatlanması, yasal düzenlemeler, ulusal İSG politika ve hedefleri
hakkında bilgiler verilmiştir.
Tez kapsamında yapılan risk analizi çalışmasının detaylandırılması noktasında Türkiye'de
2007-2015 yılları arasında gerçekleşen iş kazaları ve meslek hastalıklarıyla ilgili Sosyal
Güvenlik Kurumu istatistikleri, Türkiye'de 2008-2016 yılları arasında madenlerde gerçekleşen
ölümlü iş kazaları istatistikleri detaylı olarak irdelenmiştir.
İstatistiklere göre; 2007-2015 yılları arasında ülkemizde 1.079.184 sigortalı iş kazası
gerçekleşmiş, bu kişilerin 11.205'i hayatını kaybetmiştir. İş kazası geçiren sigortalıların %
1,03'ü hayatını kaybetmiştir. 2007-2015 yılları arasında 5.176 kişi meslek hastalığına
yakalanmış ve 23 kişi meslek hastalıkları nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Meslek hastalığına
yakalanan kişilerin %0,44'ü hayatını kaybetmiştir. Bu verilerin yıllara göre, cinsiyete göre,
meslek hastalıkları ve iş kazaları sayılarına göre değişimleri incelenmiştir. Ülkemizdeki
madenlerde 2008-2016 yılları arasında gerçekleşen iş kazalarında ise 989 çalışan hayatını
kaybetmiştir. Madenlerde yaşanan kazaların yıllara göre değişimleri ayrıca ortaya konulmuştur.
Tezin amacı ve hedefi doğrultusunda Manisa ili Soma ilçesi sınırlarında faaliyet gösteren özel
bir firmaya ait kömür hazırlama tesisinde risk analizi çalışmaları yürütülmüştür. 2011-2016
yılları arasında çalışmaya esas kömür madeni ve madene bağlı olan hazırlama tesisinin tüm yer
altı ve yer üstü bölümlerinde 3.983 kişi iş kazası geçirmiştir. Madenin sadece yer üstü
bölümlerinde ise 2014-2016 yılları arasında 81 kişi iş kazası geçirmiştir. Bu kazaların yıllara,
aylara, vardiyalara, vardiya saatlerine, kazanının oluş yerine, yaralanan vücut kısımlarına,
kazalanma şekillerine ve personelin görevlerine göre dağılımları detaylı olarak incelenmiştir.
xviii
Risk analizi çalışmaları kömür hazırlama tesisi ve tesise bağlı bulunan 3 birimde (torbalama,
kurutma, döküm sahası) matris yöntemiyle yapılmış ve yapılan risk analizleri sonucunda 39
tehlike kaynağı ve bu tehlikelere bağlı 93 risk belirlenmiştir. Belirlenen bu risklerin 66 tanesinin
kabul edilebilir risk, 23 tanesinin dikkate değer risk ve 4 tanesinin ise kabul edilemez risk
sınıfında olduğu tespit edilmiştir.
Tesisteki bantlı konveyörlerde 16 puan ile taş düşme riski kabul edilemez riskler arasında yer
almaktadır. Kabul edilemeyen riskler arasında tespit edilen ikinci risk ise kurutma silo
bölümünde yüksekten düşme olmuştur. Kabul edilemez risk sınıfındaki bir diğer risk ise yine
kurutma bölümünde elektrik panolarından kaynaklanabilecek ve 15 risk puanına sahip elektrik
çarpma riskidir. Yapılan risk analizi sonucunda elde edilen kabul edilemez son riskin ise döküm
sahasında setsiz çalışma kaynaklı kamyon kayması olduğu tespit edilmiştir.
Sonuç olarak ise tespit edilen risklerin azaltılması için gerekli tedbirler ve önlemler ortaya
konulmuş, ilgili birim çalışanlarına detaylı talimatlar hazırlanmıştır.

Abstract:
The development of mechanization, which started with the industrial revolution, continued to
increase day by day, and as a result, the safety of people who use and manage the machines has
become even more important. As a result, the development of technology has not only
decreased the work load on the workers, but also increased the risks they could face. Therefore,
investigating and preventing the causes of these increased risks has great importance.
According to the International Labor Organization, 1,200,000 people losing their lives due to
occupational accidents and occupational diseases every year. Additionally; 250,000,000 people
are injured and 160,000,000 people are suffering from occupational diseases every year.
Statistics shows that number and seriousness of the job accidents are increasing day by day.
Improved working environment in terms of health and safety is a prerequisite for working more
efficiently. For the developing countries, occupational health and safety are among the most
effective factors on the social progress. According to several sources, the total cost of work
accidents and occupational diseases in industrialized countries varies between 1% and 3% of
the Gross National Product of the countries concerned. When we look at our country from this
point of view, it is predicted that the total cost related to work accidents and occupational
diseases are up to 4,000,000,000 TL per year.
DETERMINATION OF WORKING CONDITIONS WITH AN EMPHASIS
ON OCCUPATIONAL HEALTH AND SAFETY AT MINERAL AND COAL
PREPARATION PLANTS
xx
Due to its nature, mining is among the sectors where accident and death occur most frequently.
Although only 1% of the existing workforce in the World works in the mines, 8% of serious
accidents throughout all sectors occur solely in the mines. Mines are suffering from severe loss
of life due to the disaster-related events associated with both problems of occupational health
and safety practices as well as constantly changing work environments. According to 2016
statistics of MİGEM, after the cement raw materials, coal took second place with approximately
11% share in mine production list of Turkey. Benefits such as the beneficial use of coal
resources at the acceptable level and the protection of the environment can be achieved through
coal preparation. However, past statistics shows that there are risk factors such as noise,
chemical work, etc., and related accidents that seriously affect the health and safety of workers
are present in coal preparation processes. For this reason, necessary precautions must be taken
in terms of occupational health and safety in mineral processing, especially coal preparation,
plants in our country.
According to abovementioned points, it was aimed to determine working standards in terms of
occupational health and safety in mineral processing and coal washing plants within the scope
of this thesis. The work carried out in this context consisting of two main chapters. In the first
chapter; information about definition of occupational health and safety, its historical
development in our country and in the World, the importance of occupational health and safety,
and also definition, reasons, investigation of industrial accidents and occupational diseases were
presented. Examples of risk concepts and 13 different risk assessment methods are given.
Additionally, information on the organization of occupational health and safety in our country,
legal regulations, national occupational health and safety policies and objectives were also
provided.
In the point of detailing the risk analysis study, statics of industrial accident and occupation
diseases occurred from 2007 to 2015 in Turkey obtained from Social Security Institution, as
well as the data about fatal accidents in mines from 2008 to 2016 in Turkey were presented in
detail.
According to the statistics; between 2007 and 2015, 1.079.184 work accidents occurred and
11,205 workers have lost their lives in said accidents in our country. 1.03% of the insured who
had a work accident lost their lives. Again, 5.176 people were admitted to occupational diseases
and 23 people lost their lives due to occupational diseases between 2007 and 2015. 0.44% of
people who have contracted the occupational disease have lost their lives. These data have been
analyzed according to the years, gender, number of occupational accidents and occupational
diseases.
In the mines in Turkey, 989 employees lost their lives in the workplace accidents between 2008
and 2016. The variation of the accidents in the mines according to years are also presented.
Risk analysis studies were carried out in a coal preparation plant belonging to a private company
operating in Soma region of Manisa province, Turkey in line with the objective and aim of the
thesis. Between 2011 and 2016, 3,983 people were involved in work accidents in both
underground and surface sections of the mine and preparation plant, which was connected to
the mine. Only in the surface sections of the mine, 81 people had a work accident between 2014
xxi
and 2016. The distribution of these accidents according to the years, months, shifts, shift hours,
place, injured body parts, types of accidents and division of personnel are examined in detail.
The risk analysis studies were carried out by matrix method, in the main facility and 3 support
units (bagging, drying, unloading site) of the coal preparation plant. As a result of the risk
analysis, 39 hazardous sources and 93 risks related to these hazards were determined. It was
classified that 66 of these identified risks were acceptable risk, 23 were of considerable risk and
4 were of unacceptable risk.
The risk of stone falling with 16 points in conveyor belts is among unacceptable risks. The
second risk identified among unacceptable risks is the falling from height at the drying silo
section. Another risk of an unacceptable risk class is the risk of electric shock, which can be
caused by the electric panel in the drying section and has a risk score of 15. The last
unacceptable risk obtained as a result of the risk analysis has been found to be the truck slippage
due to operation without barriers on the unloading site.
As a result, necessary precautions and measures have been put forward in order to reduce the
identified risks and detailed instructions have been prepared to the related unit personnel.