Kaynaklar ve Benimseme Teorisi çerçevesinde Türkiye'de dijital bölünmenin incelenmesi
Examining the digital divide in Türkiye within the framework of Resources and Appropriation Theory
Yazar: MAHMUT BİNGÖL
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GÜZ
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı / Radyo-Televizyon ve Sinema Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Sayısal bölünme = Digital divide ; Sayısal eşitsizlik = Digital inequality ; Toplumsal eşitsizlik = Social inequality

Özet:
Dijital bölünme, dijital teknolojilere dayalı olarak erişim, beceri ve kullanım süreçleri ile bunların sebep olduğu sonuçlarda meydana gelen eşitsizlikleri ifade etmektedir. Bu çalışmada, Jan Van Dijk'ın Kanyaklar ve Benimseme teorisini (KBT) yansıtacak yapısal bir modelin oluşturulması ve bundan hareketle Türkiye'nin dijital bölünme profilinin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda ilk olarak teorinin motivasyon, beceri ve kazanım boyutlarını içeren Likert tipi bir ölçek geliştirme çalışması yapılmıştır. Ardından ölçeğin de içerisinde bulunduğu bir anket çalışması ile Türkiye genelinden veri toplanmıştır. Ölçek geliştirme sürecinde gerçekleştirilen geçerlik ve güvenirlik analizlerinden sonra model, teorik yapıya uygun olarak geliştirilen hipotezler kapsamında örtük değişkenli model üzerinden yapısal eşitlik modellemesi (YEM) ile test edilmiştir. Analiz sonucunda modelin genel olarak teorik yapıyı desteklediği görülmüştür. Bundan sonra erişim, kullanım ve olumsuz sonuç değişkenlerinin de yapıya dahil edildiği gözlenen değişkenli yapısal model test edilmiştir. Sonuçlar tüm uyum iyiliği indekslerinin mükemmel uyuma işaret ettiğini ve modelin veri ile doğrulandığını göstermiştir. Modelin doğrulanmasının ardından kategorik değişkenler ve kaynaklar modele eklenerek ilgili hipotezler test edilmiştir. Buna göre eğitim, İngilizce dil seviyesi, gelir düzeyi ve yaşanılan yerin motivasyon, erişim, beceri ve kullanım düzeyleri üzerinde pozitif; yaşın ise negatif yönde istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Öte yandan, cinsiyet, medeni durum, çocuk sayısı ve hane halkı durumunun dijital bölünme üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı görülmüştür. İş/çalışma durumuna bakıldığında, örgün öğrenci ve çalışanların pozitif, emekli ve ev hanımlarının ise negatif olarak ayrıştığı ortaya çıkmıştır. Son olarak kişilik yapısına bağlı olarak deneyime açık kişilerin pozitif, duygusal kişilerin ise negatif yönde ayrıştığı belirlenmiştir. Çalışmada, temel dijital teknolojiler (TDT) kullanıcısı olmayanlardan da veri toplanmış ve bunların sosyodemografik nitelikleri ile, kullanmama nedenleri, TDT ile ilgili iş ve işlemlerde yardım talepleri ve gelecekte bu teknolojileri kullanmak isteyip istememe durumları analiz edilmiştir.

Abstract:
The digital divide refers to the inequalities in motivation, access, skills, usage processes and the results they cause based on digital technologies. In this study, it is aimed to create a structural model that reflects Jan Van Dijk's Resources and Appropriation theory (KBT) and to reveal Türkiye's digital divide profile based on this. In this direction, firstly, a Likert-type scale development study was carried out, including the motivation, skill and achievement dimensions of the theory. Then, data was collected from across Türkiye with a survey including the scale. After the validity and reliability analyzes carried out during the scale development process, the model was tested with structural equation modeling (SEM) over the latent variable model within the scope of the hypotheses developed in accordance with the theoretical structure. As a result of the analysis, it was seen that the model generally supports the theoretical structure. After this, the observed variable structural model, in which access, use and negative outcome variables were also included in the structure, was tested. The results showed that all goodness of fit indices indicated excellent fit and the model was validated with the data. After the model was validated, categorical variables and resources were added to the model and the relevant hypotheses were tested. Accordingly, it was revealed that education, English language level, income level and place of residence have statistically significant positive effects on motivation, access, skill and usage levels;  while age has a statistically significant negative effect. On the other hand, it was observed that gender, marital status, number of children and household status did not have a significant effect on the digital divide. When looking at work/profession status, it was revealed that formal students and employees were positively differentiated, while retired and housewives were negatively differentiated. Finally, depending on personality structure, it has been determined that people who are open to experience differentiate positively, while emotional people differentiate negatively. In the study, data was also collected from those who are not users of basic digital technologies (TBT), and their sociodemographic characteristics, reasons for not using them, their requests for help in TBT-related work and transactions, and whether they want to use these technologies in the future were analyzed.