Postmodern bileşimlerin bir aktörü ve göstergesi olarak Zeki Müren
Zeki Müren as the actor and indicator of postmoderncompounds
Yazar: ŞEYMA ERSOY ÇAK
Danışman: PROF. Ş. ŞEHVAR BEŞİROĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Müzik = Music

Özet:
İ.T.Ü Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzikoloji ve Müzik Teorisi Anabilim Dalı
Müzikoloji ve Müzik Teorisi Programı'nda doktora tezi olarak hazırlanan bu çalışma
beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın amacı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin
tarihsel ve kültürel yapısı üzerinden, modernleşme süreci sonrası postmodern
bileşimlerin bir aktörü olarak Zeki Müren'in, Türk müzik hayatında 1950'li yıllar
itibari ile radyo yaşamı, gazino ve konser sahnelerinde kurguladığı 'yıldız' sanatçı
niteliği ve farklı cinsiyet temsilini postmodern kavramlar üzerinden incelemektir.
Araştırmada, Zeki Müren'in sahne yaşamı, nostalji, eklektisizm, yerellik, simülakr,
çoğulluk, pastiş, ironi gibi postmodern kavramlar üzerinden ele alınmıştır.
Osmanlı döneminden cumhuriyet yıllarına geçişte, modernleşmenin etkileri ile
toplumsal cinsiyet kurgularında, müzikal ve sosyo-kültürel yapıda oldukça önemli
farklılıklar söz konusu olmuştur. Heteroseksüel cinsiyet yapısının Türkiye
modernleşmesi ile kuvvetlendirildiği yıllarda, müzikal anlamda erkek ve kadın
solistlerin mevcudiyeti ara-cinslerin gerek ses, gerekse görünüm anlamında
unutulmasını sağlamıştır. Modern dünya ile unutulan ara-cinsler postmodernizmin
'nostaljik' çağrışımları ile geri gelmiştir. Osmanlı eğlence yaşamında heteroseksüel
kalıpların dışında üçüncü cinsiyet aktörleri olarak köçek ve tavşan dansçılar daha önce
yapılan yüksek lisans çalışması kapsamında (2007 Osmanlı'da Toplumsal Cinsiyet
Bağlamında Köçekler ve Çengiler) incelenmiş ve devamı niteliğinde yapılan bu
çalışmanın alt yapısını oluşturmuştur. Sosyal anlamda bu konunun seçimi, Osmanlı
döneminde var olan "çoğulcu" cinsiyet algısının yaklaşık bir asır sonra nostaljik bir
çağrışım ile postmodern bileşenlerin bir aktörü Zeki Müren'in temsiliyeti ile eğlence
yaşamında yeniden gözlemlenmesine bağlanabilir. Zeki Müren, sosyolojik niteliği
sebebi ile postmodern durum üzerinden ele alınmış ve postmodern bir özne olarak
incelenmiştir. Araştırma, Zeki Müren'in 1931-1996 yılları arasında yaşamı üzerinden
kurgulanmıştır. Türkiye'de Cumhuriyet sonrası modernleşme hareketleri ile toplumsal
ve müzikal değişim sürecinin aktörü ve cinsiyetler arası postmodern bileşimlerin bir
göstergesi olarak Müren'in sanat ve sahne yaşamını değerlendiren bulgulara
dayanmaktadır. Zeki Müren, Türk Makam Müziği'nin dönüştüğü 1950-80 yılları
arasında kitle iletişim araçlarının vasıtasıyla icra, sahne ve şov unsurlarına getirdiği
öncü tavır ile geleneğin popülerleşmesinde önemli bir örnek teşkil etmektedir. Gelenek
ile günceli birleştiren Zeki Müren, repertuar, kostüm ve sahne çalışmalarında
kurguladığı eklektik gösteri tavrı ile fenomen olmayı başarmıştır. Zeki Müren'in,
Osmanlı dönemi eğlence yaşamının figürleri köçek ve tavşan ile ilişkilendirildiği
cinsiyet okumaları da postmodern durumu nitelemektedir.
Zeki Müren sanat yaşamı boyunca ses sanatçısı, besteci, sinema-tiyatro oyuncusu,
desinatör ve şairliği ile yıldız sanatçılığı, sahne yaşamında simülakrı, cinsiyet
söylemleri ve kostümleri ile ironik üslubu, repertuar, kostüm seçimleri itibari ile
eklektisizmi, yerellik algısını, cinsiyet görünümü ve aktivistliği ile çoğulluğu, biçemi
ile pastiş ve popüler kültür öğelerini onaylamaktadır.

Abstract:
This study which was prepared as doctorate thesis in İTU Institute of Social Sciences,
Musicology and Music Theory Program is composed of five sections. The aim of study
is to analyze Zeki Müren, who is the actor of postmodern compositions after
modernization period, his artistic quality as 'star' built in radio life, night-club and
concert halls in Turkish music life as of 1950's and the different gender he represents
over historical and cultural structure of Turkish Republic. In the study, Zeki Müren's
stage life was analyzed through postmodern concepts such as nostalgia, eclecticism,
locality, simulacra, pluralism, pastiche and irony.
There has been important differences in gender structure, musical and socio-cultural
structure in shifting from Ottoman period towards republican years with the effect of
modernization. While heterosexual gender structure is strengthened with Turkish
modernization, existence of both female and made soloist caused people of third
gender to be forgotten both in the sense of voice and as appearance. People of third
gender, forgotten due to modern life were recalled by the 'nostalgic' connotations of
postmodernism. Apart from heterosexual stereotypes, 'köçek' and 'tavşan dancer'
were analyzed as the actor of third gender in the frame of previous post-graduate study
(2007 Köçek and Çengi in the Sense of Gender in Ottoman) and served as the
infrastructure of this study which has the successive quality. Choice of this study can
be related in social sense with the case that "pluralist" gender perception in Ottoman
period was observed in entertainment life with a nostalgic connotation, a century later,
with the representation of Zeki Müren – an actor of postmodern compounds. Zeki
Müren was considered through postmodern case due to his sociological characteristic
and analyzed as a postmodern subject. The study is based on the life of Zeki Müren
during 1931-1996 and findings which evaluate his art and stage life as the actor of
Post-republican modernization movements in Turkey and process of social and
musical change and indicator intersexual postmodern compounds. Zeki Müren is an
important example in tradition to become popular with his pioneering behaviors in
performance stage and show elements through mass media in 1950-80 during
transformation of Turkish Maqam Music. Zeki Müren who combines tradition with
contemporary succeeded in being a phenomenon with his eclectic performance set up
in his repertory, costume and stage exercises. Gender readings in which Zeki Müren
is related with köçek and tavşan which are the figures of Ottoman period entertainment
life characterize the postmodern case.
Throughout his art life, Zeki Müren approves of star artistry being vocal artist,
composer, cinema-theatre actor, designer and poet; simulacra in stage life; ironic style
with his gender discourse and costumes; eclecticism and sense of locality with his
repertory and costumes; pluralism with his gender appearance and activism, elements
of pastiche and popular culture with his style