Kayıp sonrası farklı seyirler: Uzamış yas, depresyon ve travma sonrası stres belirti kümelerinde risk faktörlerinin saptanması
Different trajectories in the aftermath of loss: Identifying the  risk factors in prolonged grief, depression and post-traumatic stress symptom clusters
Yazar: MÜBECCEL YENİADA KIRSEVEN
Danışman: DOÇ. DR. SEDAT IŞIKLI
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Depresyon = Depression ; Ebeveyn kaybı = Parental loss ; Kayıp = Loss ; Kayıptan kaçınma = Loss aversion ; Stres = Stress ; Stres bozuklukları-travmatik = Stress disorders-traumatic ; Travma = Trauma ; Travma sonrası hayata küsme bozukluğu = Post-traumatic embitterment disorder ; Yas tutma = Bereavement ; Ölüm = Death

Özet:
Yakın kaybı sonrasında olağan yas sürecinin yaklaşık 6 ay içerisinde tamamlanması ve
kişinin olağan işlevselliğini sürdürebilmesi beklenmektedir. Ancak, her zaman böyle
olmamakta ve kayıp yakınları çeşitli psikolojik belirtiler ile yaşamlarına devam etmek
zorunda kalmaktadırlar. Bu çalışmada, kayıp sonrası süreçte en sık karşılaşılan ve yüksek
eş tanı düzeyleri bildirilen Uzamış Yas Bozukluğu (UYB), Depresyon ve Travma Sonrası
Stres Bozukluğu (TSSB) belirtilerinden farklı seyirlerin elde edilmesi amaçlanmıştır.
Elde edilen belirti kümelerine ilişkin risk faktörlerinin saptanmasıyla bu kümelere ait
olmanın belirleyicilerinin, yani kayıp sonrası süreçte yas tutan kişilerin ne gibi seyirler
gösterdikleri ile bu seyirlerin ortaya çıkmasında belirleyici olan faktörlerinin saptanması
amaçlanmıştır.
Çalışmanın katılımcıları bir yakınını ölümü bağlı kaybetmiş 18 yaş üzeri 1060 kişiden
oluşmaktadır. UYB, TSSB ve Depresyon belirtilerinden alt kümelerin saptanması için
katılımcılardan elde edilen veriye Örtük Sınıf Analizi (Latent Class Analysis-LCA)
uygulanmıştır. Örtük Sınıf Analizi ile yüksek belirti, depresyon, uzamış yas ve dayanıklı
(düşük belirti) sınıflar tespit edilmiştir. Örtük Sınıf Analizi ile elde edilen kümelerin risk
faktörleri açısından karşılaştırılması için Çok Kategorili (Multinominal) Lojistik
Regresyon analizi kullanılmıştır.
Tespit edilen sınıflarda bulunmayı belirleyen yordayıcı değişkenlere ilişkin yürütülen
Çok Kategorili Lojistik Regresyon Analizi bulgularına göre, cinsiyet, kaybedilen kişinin
yaşı, kaybın üzerinden geçen zaman, kaybedilen kişiye bakım verme süresi, kaybedilen
kişinin kim olduğu (eş/çocuk kaybına kıyasla), Bitmemiş İşler Ölçeğinin yaşantı ve
çatışma alt ölçeklerinden alınan puanlar, Yas ve Anlamı Yeniden Yapılandırma
Ölçeğinden alınan puanlar, Süregiden Bağlar Ölçeğinin fiziksel yakınlık, ve öfke alt
ölçeklerinden alınan puanlar, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeğinden alınan
puanlar ile Yakın İlişkilerde Yaşantılar Ölçeğinin kaygı ve kaçınma alt ölçeklerinden
alınan puanların sınıf üyeliğini yordadığı tespit edilmiştir.
Grup bazlı incelendiğinde, dayanıklı sınıfta bulunmanın, her üç belirti gösteren grupla
kıyaslandığında sistematik bir biçimde, erkek olmak, algılanan sosyal desteğin fazla
olması, bir bitmemiş iş olarak gerçekleştirilememiş yaşantıların az olması, öfke süregiden
bağının düşük olması ve kaygılı bağlanmanın düşük olması ile yordandığı tespit
edilmiştir. Benzer biçimde yüksek belirti sınıfında bulunmanın sistematik yordayıcıları
olarak bitmemiş işlerin fazlalığı ve kayba verilen anlamın azlığı belirlenmiştir. Uzamış
yas sınıfında olmanın tüm sınıflarla karşılaştırmaları incelendiğinde ortak faktör olarak
kaygılı bağlanma görülürken, depresyon sınıfı için kayba verilen anlamın azlığının
belirleyici olduğu gözlenmiştir.
Semptom örüntüleri ile yapılan çalışmaların yas sürecinde yaşanan zorlukların birey
düzeyinde ele alınmasına, dolayısıyla kişilerin deneyimlerinin, ihtiyaçlarının ve
yaşadıkları zorlukların özgüül bir çerçeveden tanımlanmasına olanak sunmaktadır. Bu
türden boyutsal bir yaklaşım ile planlanacak müdahalelerin yas sürecindeki bireylerin
özgül ihtiyaçlarına daha iyi yanıt verebileceği düşünülmektedir.

Anahtar Sözcükler
Uzamış Yas Bozukluğu, Depresyon, Travma Sonrası Stres, Süregiden Bağlar, Anlamın
Yeniden Yapılandırılması, Bitmemiş İşler

Abstract:
It is expected that the grieving process will be completed within about 6 months after the
loss of a loved one and the person can maintain usual functionality. However, this is not
always the case, and the people faced with the death of a loved one are forced to live with
certain psychological difficulties. With this study it is aimed to obtain different
trajectories using the Prolonged Grief Disorder (PGD), Depression and Post-Traumatic
Stress Disorder (PTSD) symptoms to form symptom clusters. These three disorders are
found to be highly comorbid and common in the aftermath of loss.
The participants of the study consisted of 1060 people over the age of 18 who lost a loved
one due to death. Latent Class Analysis (LCA) was applied to detect symptom clusters of
PGD, PTSD and Depression symptoms. Multinominal Logistic Regression Analysis was
used to compare the classes obtained by LCA in terms of class predictors.
According to the results of the Multinominal Logistic Regression Analysis carried out on
the predictive variables that determine being in the classes obtained through LCA, gender,
age of the deceased, time since loss, duration of caregiving to the deceased, who the
deceased was (compared to child/partner loss), unfulfilled wishes and unresolved
conflicts subscales of unfinished business scale scores, Grief and Meaning
Reconstruction Inventory scores, Multidimensional Percieved Social Support Scale
scores and anxiety and avoidance subscales of Experiences in Close Relationships Scale
scores were found to be significant predictors.
Group-based comparisons revelaed that when compared to rest of the classes, systematic
predictors of resilient class membership were being male, high percieved social support,
low unfulfilled wishes (unfinished business), low ongoing conflict (continuing bonds)
and low attachment anxiety. Similarly, systematic predictors of high symptom class
membership were high unfinished business and low meaning reconstruction. For the
prolonged grief class membership, when compared to the rest of the classes, the only systematic predictor was attachment anxiety. Lastly, for the depression class membership,
inadequate meaning reconstruction was found to be the sole systematic predictor.
Studies conducted with symptom patterns allow the difficulties experienced in the
grieving process to be handled at the individual level, and thus the experiences, needs and
difficulties of individuals to be defined from a specific framework. It is thought that
interventions to be planned with such a dimensional approach can better respond to the
specific needs of individuals in the grieving process.

Keywords
Prolonged Grief Disorder, Depression, Post-Traumatic Stress, Continuing Bonds,
Meaning Reconstruction, Unfinished Business