Kentsel toplumsal hareketlerin kentlerin dönüşümüne etkilerinin değerlendirilmesi
The evaluation of the effects of urban social movements on urban transformations
Yazar: DENİZ ÖZDENİZ
Danışman: PROF. DR. NİLGÜN ERGUN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sosyoloji = Sociology ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Kentler ve kentsel mekanlar, tarihsel süreçte üretime bağlı ilişkiler ve ekonomik
sistemlerin dönüşümünün doğrudan etki ettiği dolayısıyla da bütün sosyal ve
toplumsal ilişkilerin biçimlendiği en görünür mekansal düzlemlerdir. Tarımsal
üretimle ortaya çıkan kentlerden 20. yüzyılda endüstriyel üretim ve küreselleşen
ekonomilerin şekillendirdiği bugünün kentlerine, fiziki mekan yeniden
yapılandırılırken sosyal ve mekansal eşitsizlikler ve yeni tipte sosyal dışlanmaları
beraberinde getiren toplumsal ilişkilerin üretimini de ortaya çıkarmaktadır. Batı'da
70'lerde fordist şehir planlamanın yarattığı krizlerin etkisiyle atıl kalan şehir
merkezlerinin rehabilitasyonu gerekliliğiyle ortaya konan merkeziyetçi kentsel
yenileme politikaları ve uygulamaları, günümüz kentsel dönüşüm pratiklerinde
politik-kültürel dinamiklerin değişimiyle kurumsal temeli sivil insiyatife dayalı
'karşı-kültürel kentsel hareketler' olarak tanımlanan kentsel muhalefet dinamiklerini
görünür hale getirmiştir. Modern kentlerde, kent içinde ve çevresinde yer alan
çoklukla kentsel dönüşüm politikalarının bir sonucu olarak işlevlerini kaybetmiş
fakat kent için kullanım ve dönüşüm değeri taşıyan 'yitik alanlar', söz konusu kentsel
toplumsal muhalefetin ifade edildiği sosyo politik kentsel mekanlar olarak öne
çıkmaktadır. Bu tip kentsel alanların, kentte yaşayan bireyler için faydalı ve kent
mekanını dolayısıyla da kentsel yaşamı canlandırıcı bir rol üstlenmesi bakımından
taşıdıkları potansiyellerin kentlerin dönüşümü ekseninde değerlendirilmesi
gerekmektedir.
İşgal evleri, kullanılmayan ve metruk haldeki yapılara yerleşerek, barınma ve sosyal
amaçlı kullanma geleneği olarak bilinen ve Batı'da 'squatting' olarak kavramsallaşan,
70'li yıllardan beri Avrupa'nın birçok ülkesinde yaygın olarak gerçekleştirilen bir
kent hareketi olarak tanımlanmaktadır. Bununla birlikte günümüz modern
toplumlarında kentsel muhalefet biçimi olarak görülen işgal evi hareketleri, kentsel
yaşam ve yapılı çevredeki etkileri farklı kavramlara işaret eden ve kentte yaşayan
herkesin gündelik pratiklerini de doğrudan etkileyen önemli bir kentsel harekettir.
İşgal evleri, farklı coğrafyalarda kendi politik ve kültürel dinamikleriyle ortaya
çıkmakla beraber hemen hemen bütün Batılı ülkelerde temelde bazı ortak değerleri
temel alarak şekillenmektedir. Bunlar arasında barınmaya, sosyal ve kültürel
ihtiyaçları gidermeye yönelik bir mekansal örgütlenme arayışı hemen hepsinde ortak
özellik olarak görünmektedir. Dolayısıyla mevcut düzenlemelerin karşısında
alternatif düzen arayışında oluşu itibariyle sözü edilen kentsel işgaller bilinçli ya da
bilinçsizce değiştirdiği sosyal düzen ve mülkiyet ilişkileri bağlamında politik
eylemlerdir.
Modernizm öncesi dönemin işgalleriyle bugünün 'kent mekanını kazanmak' adına
ortaya konan işgalleri, değişen politik ve sosyo kültürel koşullar anlamında
farklılaşmaktadır. Kentsel mekanın belirli ihtiyaçlara cevaben işgal edilmesi olarak
da tanımlanan işgal evi eylemleri, yapılı çevreyle olan ilişkisi anlamında kentsel
mekanın dönüşümünde de doğrudan bir etkiye sahiptir. Bu bağlamda işgal evleri,
küreselleşen kentlerin yaşadığı kentsel çelişkilerin doğurduğu mekansal problemlere
karşı yeni toplumsal ve mekansal örgütlenmeler vadeder. Bir kentsel muhalefet
biçimi olan ve kentsel aktör olarak orta sınıf kentlilerin kentsel çelişkilerin
giderilmesine yönelik ortaya koydukları bu örgütlenmeler diğer taraftan başka
kentsel çelişki dinamiğini de barındırması adına çok katmanlı bir bakış açısıyla
değerlendirilmeyi gerektirmektedir.
İşgal evleri her ne kadar ilk olarak kentsel ve mekansal çelişkileri ortadan kaldırmaya
yönelik ortaya çıkmış hareketler olarak düşünülse de yerel dinamikler ve diğer
kentsel aktörlerle olan ilişkisi ölçüsünde münferit ve doğrudan soylulaştırmaya
yönelik bir başka dönüşümün katalizörü olarak da görülebilmektedir. Avrupa'da
işgal evleri ile başlayan dönüşümlerin bir kısmı, bir süre sonra bu alanların sosyal ve
kültürel cazibe alanlarına dönüştürülmesiyle yatırımcılar tarafından ilgi odağı haline
gelmiş, arazi rantları ve spekülasyonlarıyla da desteklenerek özellikle münferit
yatırımcılar için rant aracı haline getirilmiştir. 'Yeni tip soylulaştırma' olarak da
tanımlanabilecek bu dönüşüm, genellikle keşfedilen bölgeye yeni açılan kafeler,
atölyeler, sergi alanları gibi yeni sosyal-rekreasyonel fonksiyonların bireysel
insiyatiflerle hayata geçirilmesi şeklinde gerçekleşmektedir. Kentsel çelişkilerin
karşısında ona bir çözüm olarak ortaya konan kentsel hareketler diğer taraftan
mevcut yapıların bireysel insiyatiflerle dönüşümü sonucu oluşan yeni tür bir
soylulaştırma hareketine hizmet etme sorunsalını da potansiyel olarak taşımaktadır.
Neil Smith'in 'modern sınıfın kent merkezlerini istilası' olarak tanımladığı
soylulaştırma bu noktada ister kentlinin haklarını aramak üzere mevcut büyük çaplı
projelerin karşısında isterse tekil olarak karşısında durduğu dönüşüme rant odaklı bir
başka dönüşümü önermesi anlamında eleştirel bir düzlemde durmaktadır.
Tez kapsamında hem kentsel mekanın dönüşümünde dikkate değer bir potansiyel
taşıyan hem de soylulaştırmaya neden olan kentsel dönüşümü tetikleyerek ortaya
çıkardığı kentsel çelişkiler bağlamında işgal evlerinin çok katmanlı yapısı farklı
yönleriyle ele alınmıştır. Bu bağlamda İstanbul'daki ilk işgal evi olan Kadıköy
Yeldeğirmeni Mahallesi'ndeki Don Kişot Sosyal Merkezi ve bu bölgede sonrasında
kentsel anlamda yaşanan değişimler incelenerek söz konusu değişimlerin kentsel
mekana olan etkileri ve kentsel dönüşümle olan ilişkisi değerlendirilmiştir.

Anahtar kelimeler: İşgal, Kentsel yenileme, Kentsel dönüşüm, Kentsel toplumsal
hareketler, Kentsel koruma, Soylulaştırma, Yeniden işlevlendirme, Yitik alanlar

Abstract:
Cities and urban spaces are the most visible spatial planes in which all kind of social
relations have been shaped, directly affiliate to transformation of economic and
production systems during the history. From agricultural productive cities to
industrial cities in 20th century and today's global cities social and spatial
inequalities have emerged which also bring with the new type of social exclusions.
The squatting, occupation or take over buildings and houses -which are abandoned or
disfunctioned for long periods- and re-using hem for different purposes, has a long
lasting trajectory all over Europe as well as all over the world. Beginning from 70's
it is mainly in Europe where squatting has been defined as widespread 'urban social
movement'. Hovewer in modern societies different types of squattings accepted as an
urban political practice which has been pointed out different expansions in terms of
urban life and the built environment as well as daily practices. Because of being
beneficial for the people live in the cities the potentials of those urban spaces must be
evaluated in the context of transformation of the cities in terms of taking role in
revitalizing urban space accordingly urban life.
Squats are shaped by specific fundamental common values almost in every Western
countries in different regions, along side their own political and cultural dynamics.
Among them; the seeking of spatial organization for eliminating to sheltering,
supplying social and cultural needs appear as common characteristic in almost all.
Consequently; as being against to the current organizations for alternative system,
aforementioned urban occupations are political actions in the context of transmuting
social order and property relations consciously or unconsciously.
Occupations of pre-modernism period and today's occupations for setting out on
behalf of "to get the urban space" have acquired different characteristic in terms of
changing political and socio-cultural conditions. Squatter's actions which is also
defined as occupying the urban space in response to specific needs, has also direct
effect in transformation of urban space in terms of the relationship with the
structured environment. In this context, squats are promised to new social and spatial
organizations against to the spatial problems raised by the urban contradictions faced
by globalized cities. However, these organizations which have been manifested as
urban oppositions and revealed for the elimination of the urban contradictions of the
city by middle class citizens as urban actors need to be evaluated by multilayered
perspective for including another urban contradiction dynamic.
Although, squats firstly are considered as the movements which came out for the
abolishing urban and spatial contradictions, can also seen directly and singularly as a
catalyst for the another conversion of a gentrification based on the relationship with
the local dynamics and other urban actors. Some parts of the conversions which are
started with squatting in Europe, after a while have become the focus of attention
with transformation of those social and cultural attraction areas by investors and also
have been turned into rant tool with supporting by rents and speculations of the areas
especially for the individual investors. This conversion that can also be described as
"New types of gentrification", is realized in the form of implementation by
individual initiatives with the new social-recreational functions like cafeterias,
studios, exhibition areas which generally have just opened on the discovered area.
Urban movements manifest as a solution against the urban contradictions, on the
other hand contains potentially the problematical of the subserve to new kind
gentrification movement which come out after transformation of the current
buildings with individual initiatives.
Gentrification which is described like 'the occupation of the city centers by modern
class' by Neil Smith, in this point it remains at a critical platform whether to be
againts existing large-scale projects for the rights of the citizens or suggest another
conversion of rant-based against the conversion which is singularly opposite. Within
the context of the thesis, multilayered structure of the squats are discussed with
different aspects both revealing urban contradictions that set off by urban
transformation which also create the gentrification and having a remarkable potential
on transformation of the urban space.
In this regard, as being first occupied social center located in Istanbul, Don Kişot
Social Center at Kadıköy Yeldeğirmeni District and the changes have been occurred
afterwards in the urban context at the district are examined for evaluating the effects
on the urban space and the relationship with the urban transformation.
The objective and scope of work in the first part of the study are examined regarding
to the basic concepts related to the transformation of the city and in the second part
the size of the urban transformation methods have been examined accordingly. In
this context, the cities have been examined in more detail regarding the concept of
urban transformation, and affects of large capital investments of different sizes and
methods on the transformation have been evaluated in terms of individual
movements.
In the third section having an impact on the transformation of the city New Social
Movements of European geography have been researched by the effects of the
transformation and urban spaces and critical analysis of both societal and social at
some actors of this movement has been made accordingly. Some important urban
social movements emerged in Europe in this context and social impacts of those
aformentioned are evaluated by the effects of the built environment and on the social
structure.
In the fourth part, the squats have been analyzed by the spatial potentials and
relations with the urban dynamics as refunctioning and regeneration of lost spaces.
However squats practices are examined by the legislation rules particularly to the
European property laws.
For the fifith part of the chances of study urban renewal practices were evaluated by
emerging squats in Europe and articulation of the existing urban practices.
In the sixth chapter, the transformation of the city was analyzed according to the
influence of the urban movements in Turkey's historical urban change. In this
context, the concept of 'right to the city' in recent years have been evaluated which
is also debated by the concept of urban opposition movements and the changes in 
urban space. Additionaly, recently emerged urban social centers in Istanbul and
Ankara which are also working as neighborhood associations are examined by being
spatial reflection of urban social movements.
In the last chapter the first occupied social center -Yeldeğirmeni Social Center- of
Turkey which is located at Kadıköy which have been revealed by the influence of
these movements in Turkey as the predecessor of other movements is evaluated by
the affects of urban environment and social and urban regeneration and the
similarities have been compared with the squats in Europe in terms of spatial
concepts in the context of gentrification.

Key words: Occupation, Urban Regeneration, Urban Transformation, Urban Social
Movements, Urban Conservation, Gentrification, Refunctioning, Lost Spaces.