Pamphylia Lyrboton Kome kırsal yerleşimi: Geç Antik Çağ'da yerleşim kurgusu ve mimarlık
Lyrboton Kome in Pamphylia: The architecture and urban layout of a rural settlement in late antiquity
Yazar: ORÇUN ERDOĞAN
Danışman: PROF. DR. BURCU CEYLAN DUGGAN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Geç Antik Dönem = Late Antigue Period ; Kent dokusu = Urban texture ; Kırsal bölge = Rural region ; Kırsal yerleşmeler = Rural settlements ; Mimari = Architectural ; Pamphylia = Pamphylia ; Sosyal yapı = Social structure ; Yerleşim dokusu = Settlement pattern ; Yerleşim özellikleri = Settlement characteristics

Özet:
Bu tezde, Lyrboton Kome yerleşiminin kentsel dokusu, mimarisi, üretim faaliyetleri, sosyal yapısı ve Pamphylia ile diğer çevre bölgeler arasındaki yeri incelenmektedir. Lykia ve Kilikia gibi Akdeniz bölgeleriyle karşılaştırıldığında, Pamphylia'da Geç Antik- Orta Çağ kırsal mimarlık çalışmalarının henüz emekleme döneminde olduğu söylenebilir. Buradan hareketle bu tez, iyi korunabilmiş çeşitli yapı kalıntılarına sahip bir Geç Antik Çağ kırsal yerleşiminin bilim dünyasına tanıtılması açısından büyük önem arz etmektedir.
Yerleşim, günümüzde Antalya'nın (Attaleia/ Kaleiçi) yaklaşık 12 km kuzeyinde, Kepez ilçesine bağlı Varsak beldesinin kuzeydoğusunda bulunan bir tepede yer alır. Yaklaşık 250x600 m'lik geniş bir alan içine yayılan kalıntılar, nekropolis ve birkaç yapı dışında, yerleşimi kısmen çevreleyen yüksekçe anakayanın sınırladığı alan içinde bulunmaktadır. Kalıntıların büyük bir bölümünü, bazıları iki katlı ve çatı hizasına kadar korunabilmiş konutlar, mezarlar, sarnıçlar ve çoğunun zeytinyağı üretimiyle bağlantılı olduğu tespit edilen işlikler oluşturmaktadır. Bunlar dışındaki başlıca yapılar bazilikal planlı iki kilise, iki şapel ve Hamam'dır. Yapılar yerleşim içinde çoğunlukla ana sokak aksının iki yanındaki alanlarda, birbirine bitişik ya da yakın konumda kümelenmiş gruplar halinde sıralanır. Zaman içinde eklenen mekân ve yapılarla, bu kümeler genişlemiştir. Bazı yapıların bu gruplardan ayrı, bağımsız bir şekilde yerleştiği de izlenmektedir.
En geç 1. yy'dan beri iskanın bulunduğu bu yerleşimin Roma İmparatorluk döneminde Perge territoriumu sınırları içinde bir kome (köy) olarak varlığını sürdürdüğü bilinmektedir. Başta kiliseler ve şapeller olmak üzere, Roma dönemi kalıntılarına eklenen mekanlar ile yeni inşa edilen yapılar bu yerleşimin Geç Antik Çağ'da genişlediğini açıkça göstermektedir. Yüzeyde izlenebilen kalıntılara dayanarak, büyük olasılıkla 7. yy'ın sonlarında terkedildiği ya da büyük bir düşüşe geçtiği söylenebilir.

Abstract:
The thesis mainly focuses on the urbanism and the relation between building and function, as well as the social structure of Lyrboton Kome in Late Antiquity.
When compared to regions such as Cilicia and Lycia, it is evident that studies of the rural settlements of Pamphylia in Late Antiquity are still in their infancy. In this respect, this
thesis has some considerable importance in introducing a Late Antique rural settlement of
Pamphylia with a significant and substantial number of well-preserved Late Antique remains.
Lyrboton Kome is situated on a hill about 12 kilometers North of Antalya (Attaleia/Kaleiçi),
lying to the North-East of Varsak in Kepez. The settlement is partly enclosed by tall rocky
outcrops and the remains lie within this partially enclosed rocky area, with the exception of the
necropolis and a few other buildings. There are houses, some of which are of two floors and
are well preserved to roof height. Also graves, cisterns and numerous workshops mostly related
to olive oil production, which constitute the bulk of the visible Late Antique remains. In
addition to these, the main buildings of the settlement are two early Christian basilicas, two
chapels, and also a public bath house that seems to have remained in use. The buildings are
mostly distributed in clustered groups, adjacent or close to each other on either side of the main
street, but some buildings are independant of these groups.
The settlement is probably of an earlier date but it is known to have been inhabited from
the 1st century A.D. onwards, as a kome/village in the chora of Perge. The settlement obviously
expanded in Late Antiquity, from the evidence of newly constructed buildings including
churches and chapels as well as the areas newly annexed. From the surface remains the
settlement of Lyrboton Kome seems to have been abandoned, or to have experienced a most
serious decline, by the end of the 7th century.