Lise öğrencilerine yönelik çöl ekosistemi tutum ölçeği geliştirme çalışması ve farklı değişkenler açısından analizi
Development of desert ecosystem attitudes scale for high schools and its analysis in terms of different variables
Yazar: BETÜL NORAS
Danışman: PROF. DR. HAKAN KURT
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı / Biyoloji Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Biyoloji = Biology
Dizin: Ekosistem = Ecosystem ; Faktör analizi = Factor analysis ; Lise öğrencileri = High schools students ; Tutum ölçekleri = Attitude scales ; Çöl = Desert ; Ölçek geliştirme = Scale development ; Ölçekler = Scales

Özet:
Bu çalışmanın amacı, lise düzeyinde çöl ekosistemi tutum ölçeği geliştirerek, öğrenim gören
öğrencilerinin çöl ekosistemine yönelik tutumlarını farklı değişkenler açısından analiz etmektir. Araştırmanın
çalışma grubu, 2020-2021 eğitim-öğretim yılında 9, 10, 11 ve 12. sınıflarında öğrenim gören toplam 297
öğrenciden oluşmaktadır. Geliştirilen ölçekte 5'li Likert tipi tutum ölçeği kullanılmıştır. 'Çöl Tutum Ölçeği'
üzerinde faktör analizi yapılmıştır. Ölçekte bulunan maddeler ve boyutlar ile ilgili de uyum modeli çalışması
uygulanmıştır. Yapı geçerliliği için açımlayıcı faktör analizi 50 maddelik taslak ölçeğe ( Ek-1) yapılmıştır.
Yapılan analizden sonra ölçek 40 maddeye (Ek-2) indirilmiştir. Açımlayıcı faktör analizinden sonra doğrulayıcı
faktör analizi yapılmış ve bu analiz ile faktörler arası oluşan ilişkilere bakılmış, uyum iyiliği istatistikleri ile
oluşturulan ölçek test edilmiştir.
Ölçeğin geçerlilik ve güvenirlik çalışmaları kapsamında, güvenirlik analiz öncesinde 50 maddelik çöl
tutum ölçeğinin Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı 0,852 olarak hesaplanmıştır. Yapılan analiz sonrasında 40
maddelik çöl tutum ölçeğinde ise 0,836 olarak hesaplanmıştır. Verilerin faktör analizine uygun olup olmadığını
KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) ve Bartlett testinden kontrol edilmiştir. KMO testi değeri (0,903) ve Bartlett testi
sonucu (8571,604) anlamlı olarak bulunmuştur. Yapılan analizler sonrasında ölçekte kalan 40 maddelik çöl tutum
ölçeği 4 faktörden oluşmaktadır. Bu boyutlar sosyal, çevresel, bilişsel, davranışsal boyutlarıdır. Analiz dışı
bırakılan 10 maddeden sonra 4 faktörün varyans açıklama oranının % 53,504 olduğu ve ölçekteki maddelerin yük
değerlerinin ise 0,422 ile 0,843 arasında değiştiği görülmüştür. Faktör analizinden sonra ölçeğin tümüne ve
boyutlarına ilişkin madde analizi yapılmıştır ve birbirleri arasındaki ilişkilere bakılmış ve bu ilişkilerin anlamlılık
düzeyleri incelenmiştir (p<0.05). Doğrulayıcı faktör analizi kapsamında, χ2/df (ki-kare/serbestlik derecesi) değeri
0,40 olarak bulunmuştur. Bu sonuç modelin iyi uyuma sahip olduğunu göstermektedir. Modelin RMSEA
değerinin 0,072; GFI değerinin 0,76; AGFI değerinin 0,73; RMR değerinin 0,13; SRMR değerinin 0,088; NFI
değerinin 0,91; NNFI değerinin 0,94 ve CFI değerinin 0,95 olduğu bulunmuştur.
Lise öğrencilerinin çöl tutum ölçeğine karşı tutumları farklı değişkenler açısından değerlendirilmiştir.
Buna göre cinsiyet yönünden ölçeğin sosyal, çevresel boyutta ve genelinde anlamlı olduğu (p<0,05), fakat
bilişsel ve davranışsal boyutta anlamlı olmadığı görülmüştür. Sınıf düzeyinde ise sosyal, çevresel, bilişsel boyutta
ve genelinde istatiksel olarak farklı iken, davranışsal boyutta anlamlı fark görülmemiştir. Anne eğitim durumu
yönünden genelinde olan anlamlılık, sosyal, çevresel, bilişsel ve davranışsal boyutlarda görülmemiştir. Baba
eğitim durumunda sosyal boyutta anlamlı fark görülmekte fakat çevresel, bilişsel, davranışsal boyutta ve
genelinde fark durumu görülmemektedir. Aile gelir durumu ve ailelerin yapısal özelliği yönünden ise anlamı fark
görülmemiştir. Evde bitki yetiştirme değişkeninde sadece genelinde anlamlı fark bulunmuştur. Takip edilen doğa
dergileri değişkeninde bilişsel ve davranışsal boyutları farklı iken, çevresel, sosyal ve genelinde farklılık
görülmemiştir.

Anahtar Kelimeler: Çöl ekosistemi, Faktör analizi, Ölçek geliştirme, Tutum ölçeği, Uyum modeli (LISREL)

Abstract:
The aim of this study is to analyze the attitudes of students towards the desert ecosystem in terms of
different variables by developing a desert ecosystem attitude scale at high school level. The study group of the
research consists of a total of 297 students studying in the 9th, 10th, 11th and 12th grades in the 2020-2021
academic year. A 5-point Likert-type attitude scale was used in the developed scale. Factor analysis was
performed on the 'Desert Attitude Scale'. A fit model study was also applied for the items and dimensions in the
scale. For construct validity, exploratory factor analysis was performed on a 50-item draft scale (Annex-1). After
the analysis, the scale was reduced to 40 items (Appendix 2). After the exploratory factor analysis,
confirmatory factor analysis was performed and the relations between the factors were examined with this
analysis, and the scale created with the goodness of fit statistics was tested.
Within the scope of the validity and reliability studies of the scale, the Cronbach Alpha reliability
coefficient of the 50-item desert attitude scale was calculated as 0.852 before the reliability analysis. After the
analysis, it was calculated as 0.836 in the desert attitude scale with 40 items. The suitability of the data for factor
analysis was checked using the KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) and Bartlett tests. The KMO test value was 0.903
and the Bartlett test 8571.604 results were found to be significant. After the analysis, the remaining 40 items in
the desert attitude scale consists of 4 factors. These dimensions are social, environmental, cognitive and
behavioral dimensions. After the 10 items excluded from the analysis, the variance explanation rate of the 4
factors was %53,504 and the load values of the items in the scale varied between 0.422 and 0.843. After the
factor analysis, item analysis of the whole scale and its dimensions was carried out and the relations between
each other were examined and the significance levels of these relations were examined (p <0.05). Within the
scope of confirmatory factor analysis, χ2/df (chi-square/degrees of freedom) value was found to be 0.40. This
result shows that the model has good fit. The RMSEA value of the model is 0.072; The GFI value is 0.76; AGFI
value is 0.73; Its RMR is 0.13; The SRMR is 0.088; NFI value is 0.91; It was found that the NNFI value was
0.94 and the CFI value was 0.95.
High school students' attitudes towards the desert attitude scale were evaluated in terms of different
variables. Accordingly, it was seen that the scale was significant in terms of gender, social, environmental
dimension and overall (p<0.05), but it was not significant in cognitive and behavioral dimensions. At the class
level, while it was statistically different in social, environmental, cognitive dimensions and in general, no
significant difference was observed in the behavioral dimension. The overall significance in terms of mother's
educational status was not seen in social, environmental, cognitive and behavioral dimensions. There is a
significant difference in social dimension in father's education status, but there is no difference in environmental,
cognitive, behavioral dimensions and in general. There was no significant difference in terms of family income
status and structural characteristics of families. A significant difference was found in the home planting variable
only in general. While cognitive and behavioral dimensions were different in the variable of nature magazines
followed, there was no difference in environmental, social and general aspects.

Keywords: Adaptation model (LISREL), Attitude scale, Desert ecosystem, Factor analysis, Scale development