Ebû Bekr er-Râzî el-Cessâs'ın istihsân anlayışı ve fürû fıkha tatbiki
Ebû Bekr er-Râzî el-Cessâs's istihsan approach and fürû fikha application
Yazar: MURAT KARABULUT
Danışman: PROF. DR. MEHMET BİRSİN
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Cessas = Cessas ; Ebu Bekir Razi = Ebu Bekir Razi ; Hanefiler = Hanifies ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam ; İstihsan = Istihsan ; İçtihatlar = Judicial decisions

Özet:
İslâm hukukunun temeli Kur'ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamberin (sav) sünnetidir. Bu iki temel kaynak, hukukî hayatı tanzim etmeye yardımcı ana kaide ve usulleri belirlemekle yetinmiştir. Bu kaynaklarda hükmü bulunmayan meselelerin hükme bağlanması yine bu iki kaynaktan içtihat ile tespit edilmiştir. İçtihat faaliyetleri, çoğunlukla lafzın delaletinin tespiti veya kıyas faaliyeti üzerinden yürütülmüşse de kimi zaman bu yöntemler çıkan yeni meselelere cevap verememiştir. Bu bağlamda İslâm hukukçuları yeni içtihat metotları arayışına girmiştir. Bu arayışların sonucu olarak Hanefî mezhebi, yerleşik kuralın çıkmaza girdiği yahut hakkaniyet ilkesinin işlevselliğini yitirdiği durumlarda; "özel gerekçelerle açık kıyastan, genel ve yerleşik kuraldan ayrılıp olayın ruhuna uygun çözüm bulma metodunu ifade eden şer'î delil" şeklinde tanımlanabilecek istihsân yöntemini keşfetmişlerdir. İstihsân yönteminin ilk kullanıcıları tarafından tanımlanmamış olması; onun İslâm hukuk tarihinde ciddi şekilde tartışılmasına sebep olmuştur. Sonraki dönem Hanefî usûlcüler, istihsânı savunma gayesiyle yoğun çaba sarf etmişlerdir. Bu anlamda Hanefî usûlcülerinden Cessâs'ın çalışmalarının incelenmesi gerektiği bir gerçektir.

Anahtar Kavramlar: İçtihat, Usûl, Fürû, Kıyas, İllet, Tahsîs, Cessâs, İstihsân.

Abstract:
The basis of Islamic law is the Qur'an and the Prophet. It is the sunnah of the Prophet (sav). These two main sources are content with determining the main rules and procedures that help to organize the legal life. Judgment of the issues that are not included in these sources has been determined by the jurisprudence from these two sources. Although the ijtihad activities were mostly carried out on the determination of the indication of the word or the activity of comparison, sometimes these methods could not answer the new issues. In this context, Islamic jurists searched for new ijtihad methods. As a result of these searches, the Hanafi sect, in cases where the established rule has reached a dead end or the principle of equity has lost its functionality; They discovered the method of istihsan, which can be defined as "shar'i evidence, which expresses the method of finding a solution in accordance with the spirit of the event by separating from the open qiyas, general and established rule for special reasons". The fact that the istihsan method is not defined by the first users; It has caused serious discussion in the history of Islamic law. Later Hanafi scholars made great efforts to defend istihsan. In this sense, it is a fact that the works of Cessâs, one of the Hanafi scholars, should be examined.

Key Words: Ijtihat, Usûl, Furû, Qıyas, al-'Illah, Takhsıs, al-Jassas, Istıhsan.