Din, gelenek ve modernleşme bağlamında medrese kültürü ve toplum
The culture of madrasa and society in the context of religion, tradition and modernity
Yazar: AYHAN ERCÜMENT
Danışman: PROF. DR. İHSAN TOKER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din = Religion ; Din eğitimi = Religious education ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Doğu Anadolu bölgesi = Eastern Anatolia region ; Gelenekler = Traditions ; Güneydoğu Anadolu bölgesi = Southeastern Anatolia region ; Medreseler = Madrasahs ; Modernleşme = Modernization ; Sosyal yapı = Social structure

Özet:
Bu araştırmada Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde varlığını muhafaza eden geleneksel dini eğitim kurumları olarak medrese ve medreseli statülerin modernleşme karşısındaki durumlarının ele alınması hedeflenmiştir. Araştırma, nitel yöntem paradigmasına dayalı olarak etnografik bir durum çalışması olarak desenlenmiştir. Bu çerçevede araştırmanın verileri, yarı-yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler ve katılımcı gözlemlerden elde edilmiştir.
Çalışmada modernleşmenin, bölgenin toplumsal yapısına işleyerek bir kültür halini alan geleneksel bir kurum olan medrese üzerindeki etkilerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. İlk olarak bölge medreselerinin eğitim yapısı ve medreselilerin bu eğitim sistemini anlamlandırma ve yorumlama biçimleri ele alınmıştır. İkinci olarak yasağa rağmen varlığını sürdüren medreselerin, varlıklarını sürdürmelerini sağlayan koşullar ve faktörler ele alınmıştır. Daha sonra kültürel bir varlık olarak medresenin toplumsal yansımaları betimlenmiştir. Buna bağlı olarak da medresenin toplumsal fonksiyonlarının azalmasına yol açan faktörler analiz edilmiştir. Araştırmanın diğer bir amacı da medreseli statü grupları olarak şeyh, seyda ve melenin modernliğin çeşitli boyutlarını algılama ve yorumlama biçimlerini ele almak olmuştur. Bu kapsamda onların klasik fıkıh müktesebatlarıyla modernliğin boyutlarını nasıl deneyimledikleri ve yorumladıklarının tespiti amaçlanmıştır.
Araştırma verilerinin analizi sonucunda toplumsal yapının ve gündelik yaşamın modernleşmesine rağmen medreselerin geleneksel özelliklerini korudukları görülmüştür. Medreselilerin bu geleneksel dokunun korunması konusunda ısrarcı oldukları anlaşılmıştır. Medrese kültürünün ulus-devletin merkezileştirici programının bölgeye nüfuz etmesini ve modernleşmenin sekülerleştirici etkisini geciktirdiği, böylece bölgenin geleneksel yapısının korunmasında etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 
Geleneksel bir bilinç yapısına sahip olan medreselilerin gündelik hayatta modernleşmenin baskısına maruz kaldıkları anlaşılmıştır. Fakat bu baskı bir gerilim düzeyinde ortaya çıkmamaktadır. Medreselilerin, güçlü fıkhi bilgileriyle modernleşmenin sıradan bireyler üzerinde gerilime yol açan boyutlarını aşabildikleri görülmektedir.

Abstract:
This study aims to discuss the position of madrasahs, which still exist in Eastern and Southeastern Anatolian Regions of Turkey as traditional education institutions, and madrasah authorities before modernisation. The research was designed as an ethnographic case study based on the paradigm of the qualitative method. In this context, the data of the research were obtained by semi-structured in-depth interviews and participatory observations.
In this study, it is aimed to reveal the effects of modernization on the madrasa the traditional institution which has become a culture by penetrating into the social structure of the region. First, the educational structure of the regional madrasas and the ways madrasah authorities give meaning to or interpret this education system were discussed. Secondly, the conditions and factors that ensured the existence of the madrasas existing despite the ban were discussed. Later, the social reflections of the madrasa as a cultural entity were described. Accordingly, the factors that led to the decrease of the social functions of the madrasa were analyzed. Another aim of the study was to examine the forms of perception and interpretation of various aspects of modernity by sheikh, seyda and mollah as madrasa status groups. In this respect it was aimed to determine how they experienced and interpreted the dimensions of modernity with their classical jurisprudence acqui.
As a result of the analysis of the research data, it was observed that madrasah maintained their traditional characteristics despite the modernization of social structure and daily life. It is understood that the madrasa insists on the preservation of this traditional texture. It has been concluded that the madrasa culture sets back the centralizing effect of the nation state and the secularizing impact of modernization and thus has been influential on preserving the traditional structure of the region.
It is understood that the madrasas which exhibit a traditional consciousness structure, are subject to the pressure of modernization in daily life. However, this does not occur at any voltage level. It is seen that the dimensions of tension on ordinary individuals caused by modernization can be overcome through madrasa islamic law knowledge.