Özbek Türklerinde ölümle ilgili inanış ve uygulamalar(Taşkent-Fergana bölgesi örneği)
Beliefs and practices related to death in Uzbek Turks(Example of Taskent-Fergana region)
Yazar: SHOKHRUKH TUYCHİBAEV
Danışman: DOÇ. DR. ALİ SELÇUK
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Fergana = Fergana ; Gelenekler = Traditions ; Konya-Taşkent = Konya-Taşkent ; Orta Asya = Central Asia ; Ölüm = Death ; Özbek Türkleri = Uzbek Turks ; Özbekler = Uzbeks ; İnançlar = Beliefs ; Şamanizm = Shamanism

Özet:
Çalışmamızda Orta Asya'daki en kalabalık Türk halkı olan Özbek Türklerindeki ölümle ilgili inanış ve uygulamalar değerlendirilmiştir. Çalışmamız Özbekistan Cumhuriyeti'nin Taşkent-Fergana bölgesi kapsamında yapılmıştır. Bir izlenim oluşması amacıyla, tezimizde öncelikle Özbekistan'ın coğrafyası ve ilgili bölgedeki şehirler hakkında genel bilgi verilmiştir. Ayrıca Özbekistan'ın dini yapısı değerlendirilmiş ve ülkede dini konulara doğrudan yön veren kurumlar ele alınmıştır.
Ölümle ilgili geleneklerin genellikle korunduğu olduğu ve kolayca değişmediği, eski inanç ve adetlerin çeşitli dönüşümlerle yeni dönemlerde de varlığını sürdürdüğü düşüncesinden hareketle, tezimizde Özbeklerin ölümle ilgili geleneklerini kültürel ve dinsel temelleri incelenmiştir. Bu çerçevede Atalar Kültü, Şamanlık, Zerdüştlük, Budizm gibi din ve inançların Özbekistan topraklarındaki etki alanı ve toplumun ölümle ilgili görüşlerine tesiri ele alınmıştır.
Çalışmamızın ana bölümünde ise konumuz, ölüm öncesi inanışlar ve ölüm sonrası yapılan merasim ve uygulamalar şeklinde değerlendirilmiştir. Ölüm öncesi inanışlar kapsamında Özbeklerin ölümü önlemeye yönelik çeşitli uygulamalar, ölümün habercileriyle ilgili inanışlar, ölüm döşeğindeki hastaya ilişkin davranışlar ele alınmıştır. Ölüm sonrası uygulamalarla alakalı olarak da ölüm vuku bulan evde alınan bazı tedbirler, ölüm haberinin duyurulması, ölüyü define hazırlama (yıkama ve kefenleme), devre merasimi, cenaze namazını kıldırma, ölüyü mezarlığa götürme ve defnetme, defin sonrası yapılan süreli (üçü, yedisi, yirmisi, kırkı, yılı) ve mevsimsel (kar yağdı, kavun pişti, gül gördü) anma ritüelleri, Özbeklerin yas kıyafetleri ve yemekleri hakkındaki bilgiler irdelenmiştir. Ayrıca tezimizde, konumuza ışık tutacağı düşüncesiyle, Özbek halk bilimindeki ağıtlar, ölümle ilgili deyimler, beddualar ve atasözleri de incelenmiştir.
Anahtar kelimeler: Özbekistan, Taşkent, Fergana, Ölüm, İnanış, Defin.

Abstract:
In our thesis, beliefs and practices related to death in Uzbek Turks, the most populous Turkish people in Central Asia, are evaluated. Our study was carried out in scape the Tashkent-Fergana region of the Republic of Uzbekistan. In order to create a thought, we have firstly given general information about Uzbekistan's geography, state structure, local administration system and related provinces. In addition, the religious structure of Uzbekistan was evaluated and the institutions directing religious issues in the country were discussed.
Based on the belief that the traditions related to death are generally conservative and not easily changed, we have examined the old beliefs and customs which continued to exist in Uzbekistan through new periods with various transformations, which were the cultural and religious foundations of Uzbeks thinking related to death. In this context, the influence of religions and beliefs such as Totemism, Cult of Ancestors, Shamanism, Zoroastrianism, Buddhism on the territory of Uzbekistan were evaluated and the effects of these religions to the understanding of people on death were discussed.
In the main part of our thesis, the subject is evaluated as pre-death beliefs and post-mortem ceremonies and practices. Within the scope of pre-death beliefs, various practices of Uzbeks aimed at preventing death, beliefs about the signs of death, and the rules of caring the one who is at death's door were examined. Despite we have analyzed measures taken in the Uzbek house related to post-mortem period, the announcement of death news, preparing the dead (washing and shrouding), "devre" ceremony, funeral prayer, taking the dead to the cemetery and burial, seasonal commemoration rituals after the burial, Uzbek mourning clothes and information about the food. In addition, the lamentations in the Uzbek folklore, idioms, curse and proverbs related to death were examined as well.
Key Words: Uzbekistan, Tashkent, Fergana, Death, Belief, Burial.