Hacı Bektaş Veli dergâhındaki doğa kültü simgelerinin sanatsal dönüşümü
Artistic transformation of nature cult symbols in Hacı Bektaş Veli dervish lodge
Yazar: MURAT YELTÜRK
Danışman: DOÇ. CEREN SELMANPAKOĞLU
Hacettepe Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Seramik Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Bu çalışmanın amacı, Hacıbektaş İlçesi'nde bulunan doğa kültlerinin sembollerinin Hacı
Bektaş Veli Dergâhında bulunan simgelerin oluşumundaki etkisini incelemek ve bu
simgelerin anlam bütünlüğünün nasıl sanatsal araştırmayla bir dönüşüme evrilebileceğini
tartışmaktır. Senkretik bir yapı olan Bektaşilik, kâmil insan olma anlayışını vurgulayarak
bilgi, hoşgörü ve eşitlik kavramları üzerine kurulmuştur.
Hacı Bektaş Veli Dergâhında Bektaşi toplumunun tarihini, öğretisini ve maneviyatını
betimleyen simgeler bulunmaktadır. Teslim Taşı, İnsanın Cemali, İnsan-ı Kâmil, Elifî Tacı,
Horasani Tacı, Hüseyni Tacı gibi simgeler Bektaşi inanç sisteminin merkezinde yer alır ve
doğa kültleriyle bağdaştırılarak geliştirilen kültürel bir derinliği temsil eder. Bu simgeler,
insanlığın kökensel bir ortak deneyimi temsil ettiği için evrensel değer taşımaktadır.
Doğanın temel dört elementi olan hava, ateş, su ve toprak Bektaşiliğin dört kapı kırk makam
öğretisinin dört kapısı olan şeriat, tarikat, marifet ve hakikat'te karşılık bularak temel alınır.
Bu elementler doğanın temeli kabul edildiğinden doğadaki her şey gibi ağaç, taş, aslan, geyik
gibi simgeler de insanlığın doğayla ilişkisini ve evrensel anlam arayışını ifade etmektedir.
Doğa kültlerini, doğa elementlerini ve simgesel öğeleri bağdaştıran Bektaşiliğin kâmil insan
olma süreci gerçekleştirilen kişisel sanat uygulamalarında sanatsal araştırmanın kapsamını
oluşturmuştur. "Dönüşüm" içsel değişimi tasvir ederken, "Diğerkam" toplum için birlik ve
düşünme duygusunu temsil etmektedir. "Geçmiş ve Gelecek" insan ve doğa arasındaki bağı
yansıtırken, "Tanrısal Olan" doğa kültlerinin altında yatan manevi ve mistik arayışı,
"Varoluş" varoluşsal çatışmayı tasvir ederken, "Reenkarnasyon" ruhsal dönüşümü ve diğer
varlıklarla birliği vurgulamaktadır. "Denge" kâmil olan insanın evren ve her şey ile bir denge
içerisinde olduğunu betimlemektedir. Tüm uygulamalarda kil – toprak- temel alınmış ve
insanın benliğinden sıyrılıp kâmil insan olma çabası ve çilesi içinde toprağın su, hava ve ateş
ii
ile bütünleşmesinin, ilişkiye girmesinin, kaynaşmasının simgesel ve biçimsel olarak yol
gösterici olması amaçlanmıştır.
Araştırma, Bektaşi sanatında doğa kültü simgelerinin nasıl geliştiğini, bu dönüşümü
yönlendiren kültürel ve dinî nedenleri ve bu simgelerin güncel yaratıcı faaliyetlerde nasıl
yeniden yorumlanabileceğini ortaya koymaktadır. Hacı Bektaş Veli Dergâhındaki
sembollerin her biri, daha geniş ele alınmaya ihtiyaç duyulan ve simgesel katmanları sürekli
açığa çıkarılmaya imkân veren bir incelik ve derinliği ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler: Hava, ateş, su, toprak, ağaç, taş, kâmil-insan, olgunluk, çilehane

Abstract:
The aim of this study is to examine the effect of the symbols of nature cults in Hacıbektaş
District on the formation of the symbols found in the Hacı Bektaş Veli Dervish Lodge and
to discuss how the integrity of the meaning of these symbols can evolve into a transformation
with artistic research. Bektashism, which is a syncretic structure, is based on the concepts of
knowledge, tolerance and equality by emphasizing the understanding of being a maturehuman.
In the Hacı Bektaş Veli Dervish Lodge, there are symbols depicting the history, teachings
and spirituality of the Bektashi community. Symbols such as the Surrender Stone, the Jamal
of Human, the insan-ı kamil (mature-human), the cap of Alifî, the cap of Khorasan, and the
cap of Husseini are at the center of the Bektashi belief system and represent a cultural depth
developed by associating them with nature cults. These symbols are of universal value as
they represent an original common experience of humanity. The four basic elements of
nature, air, fire, water and earth, are based on the four doors of the Bektashi doctrine of the
four doors and forty maqams, sharia, tariqa, marifa and haqiqa. Since these elements are
accepted as the basis of nature, symbols such as trees, stones, lions and deer, like everything
in nature, express humanity's relationship with nature and its search for universal meaning.
The process of becoming a mature-human of Bektashi doctrine, which reconciles nature
cults, nature elements and symbolic elements, has constituted the scope of artistic research
in personal art practices. "Transformation" depicts inner change, while "Altruism" represents
a sense of unity and reflection for society. "Past and Future" reflects the bond between human
and nature, while "The Divine" depicts the spiritual and mystical quest underlying nature
cults, "Existence" depicts existential conflict, while "Reincarnation" emphasizes spiritual
transformation and union with other beings. "Balance" describes that the mature-human is
iv
in a balance with the universe and everything. All applications are based on clay – earth –
and it is aimed to symbolically and formally guide the integration, relationship and fusion of
earth with water, air and fire in the effort and ordeal of becoming a mature human being by
getting rid of one's self.
The research reveals how nature cult symbols developed in Bektashi art, the cultural and
religious reasons that drove this transformation, and how these symbols can be reinterpreted
in contemporary creative activities. Each of the symbols in the Hacı Bektaş Veli Dervish
Lodge reveals a delicacy and depth that needs to be addressed more broadly and allows its
symbolic layers to be constantly revealed.
Keywords: Air, fire, water, earth, tree, stone, mature-human, maturity, ascetic.