Cumhuriyet dönemi Jandarma Teşkilatı ve icra ettiği görevler
The Republican era Gendarmerie and the duties it performed
Yazar: MEHMET ASLAN
Danışman: PROF. DR. YAVUZ HAYKIR
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Güvenlik = Security ; Jandarma = Gendarmerie ; Jandarma Genel Komutanlığı = Gendarmerie General Command ; Kolluk = Law enforcement

Özet:
İnsanlık tarihinde, güvenlik kaygısı ile var ola gelen güç merkezli yapılanmaların ve onun türevlerinden olan kolluk teşkilatlanmalarının çok sayıda tecrübe ve örneğine rastlamak mümkündür. Dünya'nın herhangi bir köşesinde herhangi bir zaman diliminde, mezkûr oluşumların varlığına yahut tezahürlerine dair izlenimler rahatlıkla göze çarpabilir. Kadim tarihten günümüze varlığını koruma kudretinde olan Türk devletleri de halkının güvenlik ve huzur içinde hayatını idame ettirebilmesi için anılan dönemin koşullarına uygun iradeler sergileyerek günümüze değin ilgili güvenliğin tesisine azami önem vermiştir. Mısırlı Türkler nezdinde "muhafız, koruyucu silahlı kuvvet" manasında kullanılan "candar" sözcüğü, Selçuklular döneminde vilayetlerin emniyetle bekasını tesis eden, sultanın sarayını kollayan askerlere verilen isim olmuştur. Zaman içerisinde mezkûr telaffuz, Anadolu'nun kimi bölgelerinde Selçuklulardan bakiye olarak "cenderme", Rumeli coğrafyasına da "candarma" olarak sirayet etmiştir. Öte taraftan yıllar sonra benzer telaffuz olan Fransızca "gendarmerie" kelimesi, Türkçeye "jandarma" olarak intikal etmiştir.
Osmanlı Devleti'nde tarihi tecrübe ile geliştirilen kolluk teşkilatının teşkili, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasını ve Tanzimat Fermanının ilanını müteakip 1846 yılında Seraskerliğe bağlı Zaptiye Müşirliğinin tesisi ile mümkün olmuştur. 1879 yılında Zaptiye Nezaretinin tesisi ile Fransız kolluk yapılanmasından başarının taklidi yöntemi ile teşkilat nizamnamesinin kabulü neticeli Jandarma Daire-i Merkeziyesi'nin kurulması, günümüze kadar uzanan Türk Jandarma yapılanmasının temellerini teşkil etmektedir. 1909 yılında Umum Jandarma Kumandanlığı halinde yapılandırılan kadim teşkilat, on yıllık harp süresi ve devamındaki milli mücadele döneminde gerek asayişin tesisinde gerekse cephelerde müşterek gayretlerin ifasında hep ön saflarda yer almıştır.
Cumhuriyet'in ilanı ve devamında gerçekleştirilen miras kurumlardaki tensikat gayretleri neticeli 1930 yılında 1706 sayılı Jandarma Kanunu kabul edilerek kurumsal tecrübe, anılan dönemin şartlarında modernize edilmeye başlanmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde sınırların korunmasından, ayaklanma ve isyanlara varana kadar yurdun dört bir yanında hizmetlerde bulunan Jandarma Teşkilatı, İkinci Dünya Harbi süresince her ne kadar Türkiye savaşa canlı olarak iştirak etmiş olmasa da harbin yarattığı topyekûn sürecin tezahürleri ile iç güvenliğe dair gerekliliğini ortaya koymuştur. Öyle ki 1956 yılından itibaren gümrük konuları ile sınır hatlarının çoğundan sorumlu kılınan ve 1983 yılına kadar sahil güvenlik vazifelerini bünyesinde toplayarak 2013 senesine değin kara sınırlarının büyük kısmını muhafaza eden güçlü bir komutanlık haline ulaşmıştır. 1983 yılında kabul edilen 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu ile yapılanma ve askeri nitelikli kolluk hali kuvvetlendirilen teşkilat, anılan dönemin şartlarında zorlu vazifelerle memur edilmiştir. Öte taraftan komando ve iç güvenlik yapılanması ile 1980'li yılların başından bu yana terör ve teröristle mücadele harekâtında hep en önde yer alan Türk Jandarması, yurdun en küçük yerleşimine kadar nüfuz edebilen kolluk yapılanması ile emniyet ve asayişin tesisinde varlığını ispatlamış köklü bir kurumdur.   
Jandarma Teşkilatı, modern kolluk yapılanmalarının Dünya üzerindeki gelişimlerine kayıtsız kalmayarak tensikat ile yeniden teşkilatlanma gayretlerini hep canlı tutmuş ve icra ettiği dış görevler bağlamında mevcudiyetini ortaya koymuştur. Bu bağlamda kamu diplomasisi eksenli güvenlik gayretleri göz önüne alınarak Türk Jandarmasının başta Kıbrıs Barış Harekâtı olmak üzere barışı koruma misyonlarına katılımı ve diğer ülkelerin jandarma kuruluşları ile ortak çalışmaları dikkat çekmektedir. Gerek sert gerekse yumuşak güç bileşenlerini uhdesinde barındıran Türk Jandarma Teşkilatı, bir güvenlik diplomasisi kuvvet çarpanı olarak Dünya üzerindeki kolluk kuvvetleri kanalı ile inşa ettiği köprüler marifetiyle Türk dış diplomatik ilişkilerine hatırı sayılır katkılar sağlamaktadır.
2016 yılındaki mevzuat düzenlemeleri ile 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu'nda gerçekleştirilen tashih neticesinde; jandarma tanımlamasında var olan silahlı askerî genel kolluk kuvveti ibaresinden askeri lafzı çıkartılarak bağlılık ve vazifelendirme süreci farklı bir döneme evrilmiştir. Jandarma Teşkilatının gerek bağlılık durumu doğrudan İçişleri Bakanlığına hiyerarşik olarak bağlanarak revize edilmiş gerekse sınır ötesi vazifelendirmelerdeki Genelkurmay Başkanlığı bağlısı mevcudiyeti kaldırılmıştır. Uzun soluklu bir tecrübi birikime sahip köklü Jandarma Teşkilatının; Cumhuriyet dönemi özelinde yazılan akademik çalışmalarda, fazlaca değinilmeden geçilen yeniden yapılandırılması ve güvenlik diplomasi aktörü olarak icra ettiği dış görevlerdeki tecrübeleri önem arz etmektedir. Bu kapsamda mezkûr çalışma, tarihi analiz ile Osmanlı Devleti'nden bakiye kolluk teşkilatının; anılan dönemlerin koşullarında başarının taklidi uygulamalarıyla yeniden yapılandırılması önemliliğinin ötesinde, uluslararası ilişkiler bağlamında güvenlik diplomasisi odaklı Türk Jandarmasının icra ettiği dış görevlere yönelik merakı giderme temelli oluşturulmuştur.

Abstract:
In human history, it is possible to come across many experiences and examples of power-centered structures that exist with security concerns and law enforcement organizations that are its derivatives. Impressions of the existence or manifestations of these formations can easily be noticed in any corner of the world at any time. Turkish states, which have the power to preserve their existence from ancient history to the present day, have given utmost importance to the establishment of the relevant security until today, by displaying their will in accordance with the conditions of the said period, so that their people can continue their lives in security and peace. The word "candar", used by the Egyptian Turks in the sense of "guard, protective armed force", was the name given to the soldiers who established the safe survival of the provinces and guarded the sultan's palace during the Seljuk period. Over time, the aforementioned pronunciation spread to some regions of Anatolia as "cenderme" as a remnant from the Seljuks, and to the geography of Rumelia as "candarma". On the other hand, years later, the French word "gendarmerie", which has a similar pronunciation, was transferred to Turkish as "gendarmerie".
The establishment of the law enforcement organization, which was developed with historical experience in the Ottoman Empire, became possible with the establishment of the Police Department under the Seraskerate in 1846, following the abolition of the Janissary Corps and the proclamation of the Tanzimat Edict. The establishment of the Ministry of Security in 1879 and the establishment of the Central Gendarmerie Department, which resulted in the adoption of the organizational regulations by imitating the success of the French law enforcement structure, constitute the foundations of the Turkish Gendarmerie structure that continues to this day. The ancient organization, which was structured as the General Gendarmerie Command in 1909, has always been at the forefront in both the establishment of public order and the execution of joint efforts on the fronts during the ten-year war period and the subsequent national struggle.
As a result of the proclamation of the Republic and subsequent efforts to tighten the heritage institutions, the Gendarmerie Law No. 1706 was adopted in 1930 and the institutional experience began to be modernized under the conditions of the said period. The Gendarmerie, which served all over the country in the early Republic period, from protecting the borders to uprisings and rebellions, demonstrated its necessity for internal security with the manifestations of the total process created by the war, even though Turkey did not participate in the war live during the Second World War. So much so that it has become a powerful command that has been responsible for customs issues and most of the border lines since 1956, and has consolidated coast guard duties until 1983 and protected most of the land borders until 2013. With the Gendarmerie Organization, Duties and Powers Law No. 2803, adopted in 1983, the organization's structuring and military law enforcement status were strengthened and it was assigned with challenging duties under the conditions of the said period. On the other hand, the Turkish Gendarmerie, which has always been at the forefront in the fight against terrorism and terrorist operations since the early 1980s with its commando and internal security structure, is a well-established institution that has proven its existence in the establishment of safety and security with its law enforcement structure that can penetrate even the smallest settlements of the country.
The Gendarmerie has not been indifferent to the developments of modern law enforcement structures in the world and has always kept its efforts for reorganization alive and has demonstrated its presence in the context of the foreign missions it carries out. In this context, considering the public diplomacy-oriented security efforts, the participation of the Turkish Gendarmerie in peacekeeping missions, especially the Cyprus Peace Operation, and its joint work with the gendarmerie organizations of other countries attract attention. The Turkish Gendarmerie, which has both hard and soft power components, makes significant contributions to Turkish foreign diplomatic relations as a security diplomacy force multiplier through the bridges it has built through law enforcement agencies around the world.
As a result of the amendment made in the Gendarmerie Organization, Duties and Powers Law No. 2803 with the legislative regulations in 2016; By removing the word military from the phrase "armed military general law enforcement force" in the definition of gendarmerie, the process of loyalty and duty evolved into a different period. The Gendarmerie's affiliation status has been revised by being directly linked hierarchically to the Ministry of Internal Affairs, and its presence under the General Staff in cross-border assignments has been abolished. The well-established Gendarmerie Organization, which has a long-term experience; Its restructuring, which is not mentioned much in academic studies written specifically for the Republic period, and its experiences in foreign missions as a security diplomacy actor are of importance. In this context, the aforementioned study, historical analysis and the remaining law enforcement organizations from the Ottoman Empire; Beyond the importance of restructuring with practices that imitate success in the conditions of the mentioned periods, it was created based on satisfying the curiosity about the foreign missions carried out by the Turkish Gendarmerie focused on security diplomacy in the context of international relations.