Muğla İli kültür balıkçılığı işletmelerinin ekonomik analizi ve sektörde sürdürülebilirlik üzerine etkili faktörlerin belirlenmesi
Economic analysis of the aquaculture enterprises and determination of factors affecting sustainability in fishery sector in Muğla province
Yazar: MEHMET SALTUK ARIKAN
Danışman: DOÇ. DR. YILMAZ ARAL
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hayvan Sağlığı Ekonomisi ve İşletmeciliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Ekonomi = Economics ; Su Ürünleri = Aquatic Products ; Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine
Dizin: Balık üretimi = Fish production ; Balıkçılık = Fisheries ; Balıkçılık endüstrisi = Fishing industry ; Ekonometrik analiz = Econometric analysis ; Maliyet = Cost ; Maliyet analizi = Cost analysis ; Muğla = Muğla ; Su ürünleri = Aquatic products ; Sürdürülebilirlik = Sustainability

Özet:
Bu araştırma, Muğla ili kültür balıkçılığı işletmelerinin teknik ve ekonomik analizinin yanında; destekleme, örgütlenme ve pazarlama aşamasında yaşanan sorunların açığa kavuşturulması, mevcut durum ve ekonomik sorunların belirlenerek sektörde sürdürülebilirlik üzerine etkili faktörleri tespit etmek amacıyla yapılmıştır.
Araştırmanın gerecini, ilde açık denizde ağ kafeslerde kültür balığı yetiştiriciliği yapan işletmeler arasından tabakalı tesadüfi örnekleme yöntemi ile seçilen 65 adet işletmeden yüz yüze görüşme ile veri temin formu vasıtasıyla sağlanan 2014-2015 yıllarına ait veriler oluşturmuştur.
Elde edilen verilerin değerlendirilmesinde yapılan ekonomik analizlerin yanı sıra işletmelerde birim kâra etkili faktörler çoklu doğrusal regresyon modeli oluşturularak tahmin edilmiş ve kârlılık analizleri için de rantabilite rasyolarından yararlanılmıştır.
İşletmeler ölçekleri itibariyle, 0-500 ton/yıl kapasiteye sahip olanlar küçük, 501-1000 ton/yıl kapasiteye sahip olanlar orta ve 1001 ton/yıl üzeri kapasiteye sahip olanlar büyük ölçekli işletmeler olarak değerlendirilmiştir.
Çipura türünde işletmeler genelinde ortalama besi süresi 14,43 ay, fire ve mortalite oranı %10,70 ve yemden yararlanma oranı 1,84 (kg yem/kg balık) olarak tespit edilmekle birlikte birim maliyet; küçük ölçekli işletmelerde 9,27 TL/Kg, orta ölçekli işletmelerde 8,71 TL/Kg ve büyük ölçek işletmelerde 9,50 TL/Kg olarak diğer taraftan birim kâr; küçük ölçekli işletmelerde 2,97 TL/Kg, orta ölçekli işletmelerde 3,05 TL/Kg ve büyük ölçekli işletmelerde 2,53 TL/Kg olarak hesaplanmıştır.
Levrek türünde işletmeler genelinde ortalama besi süresi 19,05 ay, fire ve mortalite oranı %14,33 ve yemden yararlanma oranı 1,98 (kg yem/kg balık) olarak tespit edilmekle birlikte birim maliyet; küçük ölçekli işletmelerde 10,46 TL/Kg, orta ölçekli işletmelerde 9,71 TL/Kg ve büyük ölçek işletmelerde 9,98 TL/Kg olarak diğer taraftan birim kâr; küçük ölçekli işletmelerde 2,55 TL/Kg, orta ölçekli işletmelerde 2,36 TL/Kg ve büyük ölçekli işletmelerde 2,15 TL/Kg olarak hesaplanmıştır.
Levrek türünde çipuraya kıyasla birim maliyetin ortalama 0,86 TL daha fazla olduğu (P<0,05) diğer taraftan çipura türünde levreğe göre birim kârın ortalama 0,48 TL daha yüksek olduğu belirlenmiş ve istatistiksel açıdan önemli bulunmuştur (P<0,05).
İşletmeler genelinde birim kâra etki eden faktörleri tahmin eden modele göre, yemden yararlanma oranında meydana gelen 1 birimlik artışın, birim kârı 2,754 birim azalttığı, satış fiyatında meydana gelen 1 birimlik artışın birim kârı 0,835 birim artırdığı, kapasite kullanım oranındaki 1 birimlik artışın birim kârı 0,031 birim arttırdığı ve her iki türün birlikte üretilmesinin birim kârı 0,370 birim arttırdığı tespit edilmiştir.
İşletmeler genelinde rantabilite rasyolarına ilişkin olarak ortalama değerler üzerinden mali rantabilite rasyosu %19,11, rantabilite faktörü %47,75 ve ekonomik rantabilite %15,78 olarak tespit edilmekle birlikte masraf/hâsıla oranı 1,291 olarak hesaplanmıştır.
Sonuç olarak; sektörde ürün desteklemelerine getirilen kapasite sınırlamasının gözden geçirilmesi, üretici örgütlerinin piyasada fiyat oluşumunda etkili olabilmesi, işletmelerin ürünlerini daha iyi fiyattan satabilmeleri için piyasadaki aracı sayısının azaltılması ve işletmelerde üretim sürecinin her aşamasında çevre dostu üretim tekniklerinin geliştirilmesi ile işletmelerin sürdürülebilir ekonomik bir yapıya ulaşabileceği tespit edilmiştir.

Abstract:
This study was conducted in order to elaborate on the problems encountered during the support, organization and marketing of the aquaculture fishery enterprises in the province Muğla and to identify the factors that play role on sustainability in the sector by determining the current status and economic problems while analyzing such enterprises both technically and economically.
The study contains data from 2014-2015 that was collected by means of data collection form through face-to-face interview with 65 enterprises that were selected by layered random sampling method out of all enterprises performing aquaculture fishery inside net cages off-shore. 
The factors that are effective on the unit profit in enterprises in addition to the economic analyses made during the evaluation of the obtained data were predicted forming a multilinear regression model and the profitability ratios were used for the profitability analyses.
Enterprises were divided as small if they had a capacity of 0-500 tons/year, medium if they had a capacity of 501-1000 tons/year and large if they had a capacity of 1001 tons/year and above.
While the average feeding period for seabream was found 14,43 months for all enterprises with the ratio of rate of shrinkage and mortality around 10,70% and feed conversion ratio 1,84 (kg feed/kg fish), the unit cost was found 9,27 TL/Kg in small scale enterprises, 8,71 TL/Kg in medium scale enterprises and 9,50 TL/Kg in large scale enterprises while the unit profit was found to be 2,97 TL/Kg in small scale enterprises, 3,05 TL/Kg in medium scale enterprises and 2,53 TL/Kg in large scale enterprises.
While the average feeding period for seabass was found 19,05 months for all enterprises with the ratio of rate of shrinkage and mortality around 14,33% and feed conversion ratio 1,98 (kg feed/kg fish), the unit cost was found 10,46 TL/Kg in small scale enterprises, 9,71 TL/Kg in medium scale enterprises and 9,98 TL/Kg in large scale enterprises while the unit profit was found to be 2,55 TL/Kg in small scale enterprises, 2,36 TL/Kg in medium scale enterprises and 2,15 TL/Kg in large scale enterprises. 
It was seen that the unit cost is 0,86 TL higher in seabass compared to seabream (P<0,05) while the unit profit in seabream is 0,48 TL higher compared to seabass  which was found statistically significant (P<0,05).
According to the model predicting the factors playing role on the unit profit for all enterprises, it was seen that 1 unit of increase in the feed conversion ratio reduced the unit profit by 2,754 units and 1 unit of increase in sales price increased the unit profit by 0,835 units and finally 1 unit of increase in capacity usage ratio increased the unit profit by 0,031 units and that production of both fish types increased the unit profit by 0,370 units.
The financial profitability ratio was found to be 19,11%, profitability factor 47,75% and economic profitability 15,78% over the average values pertaining to the profitability ratios in all enterprises while the cost/return ratio was calculated as 1,291.
In conclusion, it was found out that enterprises can reach a sustainable economic structure by reviewing the capacity limitations on product supports in the sector, enabling the producer unions play active role in pricing, reducing the number of intermediaries in the market so that enterprises can sell their products at better prices and developing environment friendly production techniques at each phase of the production process.