Mimaride bilişsel kodlamada kot etmeni Diyarbakır Suriçi bölgesi İç Kale örneği
The elevation factor of cognitive coding in architecturein Diyarbakir Inner Castle for example
Yazar: MERVE İLHAN
Danışman: PROF. DR. MİNE BARAN
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Mimarlıkta bilişsel kod ve kot etmeni arasındaki ilişkinin araştırıldığı bu çalışmada, ilgili
kavramların mimari tasarımdaki süreci ve çalışma sistemleri incelenmiştir. Mimaride bilişsel
kodlama üzerine yapılan araştırmalar incelenerek mimari tasarımda, bilişsel kodlamada çeşitli
tasarım etmenlerine ulaşılmıştır. Kot kavramı bu etmenlerden biri olarak yapı-yapılaşma
boyutunda öne çıkmış bu nedenle detaylandırılarak araştırılmış, tasarımcılara ve yeni çalışmalara
tasarımda kot etmenine dikkat çeken farklı bir bakış açısı sunulmuştur.
Giriş bölümünde bilişsel kod ve kot kavramlarının mimari tasarımla ilişkisi ve çalışmanın
uygulama süreci açıklanmıştır. Mimaride bilişsel kodlama ve bilişsel kodlamada tasarımı
etkileyen kot etmeni, insan algısıyla ilişkilendirerek incelenmiştir. Dolayısıyla mimarlıkta kot
etmeni insan doğası ile ilişkilendirilmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın ikinci bölümünde ilgili
literatür taranmış kaynak özetleri oluşturulmuştur.
Çalışmanın üçüncü bölümünde materyal ve metot kısımları verilmiştir. Materyal
kısmında bilişsel kodlamanın kavramsal süreci açıklanmıştır. Mimaride bilişsel kodlamada
tasarım etmenlerinden biri olan kot kavramında, yükseklik ve eğimin dikkat çektiği ve çeşitli
değerlere göre farklılaşarak öne çıktığı görülmüştür. Mimaride bilişsel kodlamada kot kavramını,
yapı elemanı, yapı ve yapılaşma boyutlarında incelemek farklı etmenlerinde aynı yönde incelene
bilirliğini ortaya koymuştur. Çalışmanın metot kısmında, mimaride bilişsel kodlamada kot
kavramıyla ilişkilendirilen bir çalışma alanı seçilmiş, yapı alanları ile ilgili gözlemler
geliştirilmiştir. Geniş düzlüklere yayılan coğrafyasıyla aynı hacimde farklı dönemlere ve
kültürlere, sahiplik eden Diyarbakır İç Kale bölgesi, yer şekillerine bağlı olarak, asırlardır yüksek
kotlarda bulunan tarihi bir alan olduğu için çalışma kapsamında önemli bir parametre olarak
karşımıza çıkmıştır.
Bu nedenle Diyarbakır, Suriçi'nde konumlanan, sınırlarını kot kavramının belirlediği, İç Kale
bölgesi çalışmanın araştırma alanı olarak seçilmiştir.
Çalışma verilerinden elde edilen bulgular dördüncü bölümde sunulmuştur. Bu bölümde
çalışma alanı olarak belirlenen İç Kale bölgesindeki yapı gurupları; değişken kotlarda
konumlandığı, farklı dönemlere ait izler taşıdıkları ve çeşitli işlevlere sahip oldukları için değişen
kot, dönem ve işlev niteliklerine göre üç bölgede incelenmiştir. Bu üç bölge ve yapıları için
öncelikle bilişsel kodlama kapsamında gözleme dayalı kot etkinliği analizi yapılmıştır. İlgili
görsel verileri içeren şekil ve çizelgeler oluşturulmuştur. Ayrıca çalışmanın bu bölümü anket
uygulamasıyla geliştirilmiş, elde edilen verilere ilişkin, SPSS programında gerçekleştirilen,
analizler verilmiştir.
Çalışmanın sonuç ve öneriler bölümünde mimarlıkta bilişsel algı ve kod oluşumunda kot
etmeninin varlığı, verilerden elde edilen nitel ve nicel bulgularla yeniden tanımlanmıştır. Çalışma,
ilgili tanımlara ilişkin çıkarımlarla sonuçlandırılmıştır. Çalışmanın bulguları çerçevesinde
mimarlık uygulama alanına ve mimari tasarımda bilişsel süreçlere dikkat çeken önerilerde
bulunulmuştur. Çalışmanın sonuç ve önerileri, mimarlara, bilişsel kodlanan kot etmeninin
etkilerini sunarak yapı-yapılaşma boyutunda tasarımlara katkı sağlayacaktır.
Anahtar kelimeler: Bilişsel Kod, Algı, Kot, Yükseklik, Diyarbakır İç Kale.

Abstract:
In this study, in which the relationship between the cognitive code and the elevation factor
in architecture is investigated, the process and working systems of the related concepts in
architectural design are examined. By examining the research on cognitive coding in architecture,
various design factors in architectural design and cognitive coding have been reached. The
concept of elevation has come to the fore in the dimension of build-building as one of these
factors, therefore it has been researched in detail, and a different perspective drawing attention to
the elevation factor in design to new studies and designers has been presented.
In the introduction, the relationship between the concepts of cognitive code and elevation
and architectural design and the application process of the study are explained. Cognitive coding
in architecture and the elevation factor affecting the design in cognitive coding have been
examined by associating it with human perception. Therefore, the elevation factor in architecture
has been associated with human nature. In this direction, in the second part of the study, the related
literature was reviewed, and resource summaries were created.
In the third part of the study, material and method parts are given. In the material part, the
conceptual process of cognitive coding is explained. In the concept of elevation, which is one of
the design factors in cognitive coding in architecture, it has been seen that height and slope draw
attention and stand out by differentiating according to various values. In the method part of the
study, a study area associated with the concept of elevation in cognitive coding in architecture
was selected, and observations about building areas were developed. Diyarbakir Inner Castle
region, which has different periods and cultures in the same volume with its geography spread
over wide plains, has emerged as an important parameter within the scope of the study because it
is a historical area located at high elevations for centuries, depending on landforms. For this 
VII
reason, İç Kale region, located in Diyarbakır, Suriçi, whose boundaries are determined by the
concept of elevation, was chosen as the research area of the study.
Findings from the study data are presented in the fourth section. The building groups in
the Citadel area, which is determined as the study area in this section; Since they are located at
variable elevations, have traces of different periods, and have various functions, they have been
examined in three regions according to their varying elevation, period and function
characteristics. For these three regions and their structures, firstly, an observation-based elevation
analysis was conducted within the scope of cognitive coding. Figures and charts containing
relevant visual data were created. In addition, this part of the study was developed with the
questionnaire application, and the analyzes regarding the obtained data, performed in the SPSS
program, were given.
In the conclusion and suggestions section of the study, the existence of the height factor
in the formation of cognitive perception and code in architecture has been redefined with the
qualitative and quantitative findings obtained from the data. The study was concluded with
inferences regarding the related definitions. Within the framework of the findings of the study,
suggestions were made that draw attention to the field of architectural practice and cognitive
processes in architectural design. The results and suggestions of the study will contribute to the
designs in the build-building dimension by presenting the effects of the cognitively coded
elevation factor to the architects.
Keywords: Cognitive Code, Perception, Elevation, Height, Diyarbakir Inner Castle.