İstihbarat analizinde belirsizlik faktörüyle çalışma yöntemleri ve bilimselliğin önemi
Methods of working with uncertainty in intelligence analysis and the importance of adopting a scientific approach
Yazar: MEHMET EFE TUZCU
Danışman: PROF. DR. SIDDIK BİNBOĞA YARMAN
Harp Akademileri Komutanlığı / Stratejik Araştırmalar Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Bu tezde istihbarat analizinde belirsizlik faktörü ile çalışma yöntemleri 
çerçevesinde bilimselliğin önemi incelenmiştir.
Birinci bölümde bilim, bilimsel yöntem ve belirsizlik kavramları ele alınmıştır. 
Bilginin tanımı ve doğasına ilişkin epistemoloji tartışması, tarihsel süreçte ortaya
çıkmış temel felsefi yaklaşımlar üzerinden değerlendirilerek bugünkü anlayış 
özetlenmiştir. Sonrasında, bir bilgi kaynağı olarak bilimin tanımı ve gelişimi 
incelenmiş, diğer kaynaklardan farkını ortaya koymak için bilimsel yöntemin esasları 
anlatıldıktan sonra bunların belirsizlik ve olasılık kavramlarıyla ilişkisi ele alınmıştır. 
Bilimsel yöntemin diğer bilgi edinme biçimlerine kıyasla neden daha güvenilir 
olduğu, olasılık kuramının prensipleriyle olan uyumu çerçevesinde açıklanmıştır.
İkinci bölümde "istihbarat analizi bilim midir sanat mıdır" tartışmasının 
temellerine inilmiştir. İstihbarat ve istihbarat analizinin bugüne kadar nasıl evrildiğine 
ve giderek artan önemine değinildikten sonra bilim ile olan benzerlik ve farkları ele 
alınmıştır. İstihbarat analizinde bilimselleşme atılımını başlatan Sherman Kent ve 
onu takip eden uzmanların icraatları özetlenerek bu sürece karşı gelişen 
muhafazakâr refleks, temel argümanları üzerinden tahlil edilmiştir. Bu argümanların 
çoğunlukla, bilim hakkındaki eksik ve yanlış kanaatlerden ya da ön yargılardan 
beslendiği gösterilmiştir.
Üçüncü bölümde istihbarat analizinde çağdaş bilimselleşme çalışmaları 
mercek altına alınmıştır. Öncelikle bu çalışmaların bilimsel gerekçeleri olarak, 
Richards Heuer başta olmak üzere, istihbarat analizinde bilimselleşmeyi savunan 
uzmanların saptamaları ışığında, insan zihninin bireysel ve kolektif süreçlerdeki hata 
payını arttıran çeşitli zaaf ve eğilimleri incelenmiştir. Geçmiş deneyimler, eğitim, 
kültürel değerler gibi dış etkenlerle birlikte bu zaaf ve eğilimler, algı ve belleğin 
çalışma mekanizmalarını etkileyerek kişinin düşünsel süreçlerini yönlendirmekte, 
gerçeklikle arasında bir filtre oluşturan zihinsel yapı ve modellerinin nasıl 
oluşacağını etkilemektedir. Analitik süreçleri olumsuz yönde etkileyen bilişsel 
eğilimler, delillerin değerlendirilmesinde, nedensellik ilişkilerinin algılanmasında, 
olasılık tahmininde ve geçmişe yönelik değerlendirmelerde ortaya çıkanlar olmak 
üzere dört kategoride ele alınmıştır. Uzmanlaşmanın insan zihninden kaynaklanan 
olumsuzluklara çare olmadığı, hatta artan belirsizlik ile paralel olarak bazılarının 
etkisini arttırabildiği ve yenilerine sebebiyet verebildiği olgusu, uzmanlığın paradoksu 
başlığı altında incelenmiştir. Sonrasında, kolektif süreçlerde ortaya çıkan eğilimler 
değerlendirilmiştir. Bu eğilimlerin istihbarat teşkilatlarında kurum içi dinamikler, karar ii
alıcılardan gelen siyasi baskılar veya kurumlar arası rekabet nedeniyle ortaya 
çıkarak istihbarat analizindeki hata payını arttırdığı görülmektedir.
İstihbarat analizinde bilimselleşmenin bilimsel gerekçeleri ortaya konulduktan 
sonra, büyük istihbarat başarısızlıklarındaki analitik hatalarda bu gerekçelerin ne 
şekilde somutlaştığı tartışılmıştır. Çeşitli uzmanların araştırmalarına ve resmî 
raporlardaki ifadelere dayanarak, tarihe geçmiş bu başarısızlıkların arkasındaki 
süreçlere yönelik tespit ve tavsiyelere yer verilmiştir. Bu tespit ve tavsiyelerin 
stratejik istihbaratın önemine ve istihbarat analizinde bilimselleşmenin gerekliliğine 
işaret ettiği saptanmıştır. Bilimselliğin gerektirdiği şeffaflığın, güvenlik için gereken 
asgari gizlilik koşulları ile nasıl dengelenebileceği tartışılmaktadır zira Soğuk Savaş 
döneminden kalan güvenlik ağırlıklı uygulamaların analitik süreçleri sekteye uğrattığı 
görüşü hâkimdir.
Son olarak, istihbarat analizi için önerilen bilimsel yaklaşım ve bilimsel tabanlı 
teknikler ele alınmıştır. İstihbarattaki analitik hataların büyük başarısızlıklarda önemli 
rolü olduğundan hareketle bu hataları asgariye indirmek için önerilenlerin bilimsel 
yöntemin esaslarıyla tamamen örtüştüğü görülmektedir. Ancak gerekli zihinsel ve 
kurumsal reformların kalıcı olarak hayata geçirilebilmesi için istihbarat analizinin bir 
sanat olarak kalmayıp tıp veya hukuk gibi, belirli standartları, örgütleri ve gelişkin bir 
literatürü olan bir mesleğe dönüştürülmesi gerektiği düşünülmektedir. Bugünün 
koşullarında analitik başarı düzeyini mümkün mertebe arttırmak üzere çeşitli 
uzmanlar tarafından geliştirilen bilimsel tabanlı tekniklere de bu bölüm kapsamında 
yer verilmiştir. Bu tekniklerin belirli standartlara göre kategorize edilmesi ve hangi 
koşullarda ne kadar etkili olduklarının anlaşılabilmesi için de istihbarat analizinin bir 
meslek olma yönünde evrilmesi gerektiği görülmektedir.
Özetle, günümüzde istihbarat analizinde bilimselleşmenin gerekliliği 
konusunda önemli ölçüde konsensüs sağlanmış gözükmektedir. "İstihbarat analizi 
bilim midir sanat mıdır" tartışması, yerini bu disiplinin bir sanattan ibaret olmakla 
kalmayıp bilimsel tabanlı bir meslek hâline getirilmesinin yolları hakkındaki 
tartışmalara bırakmaktadır. İstihbarat analizi ancak tıp veya hukuk gibi, sağlam bir 
epistemolojik formasyona sahip olacak şekilde geliştirildiği ölçüde çağın koşullarına 
yanıt verebilir hâle gelecektir.

Abstract:
This dissertation examines the ways of dealing with uncertainty in intelligence
analysis, and the importance of adopting an approach based on the scientific 
method.
The first chapter introduces the concepts of science, scientific method and 
uncertainty. The epistemological debate over the definition and nature of knowledge 
is explained through the lenses of the main historical schools of thought, and the 
current understanding is summarized. Next, science as a source of knowledge is 
examined as to its definition and progress. The main principles of the scientific 
method and their relation with the concepts of uncertainty and probability are 
discussed in order to emphasize the difference of science as a superior source of 
reliable knowledge.
The second chapter deals with the question of intelligence analysis being "a 
science or an art." The historical evolution and the increasing importance of modern 
intelligence and intelligence analysis are explained, giving way to a comparison with 
science as regards their main similarities and differences. The contributions of 
analysts starting with Sherman Kent, who first emphasized the importance of 
scientification of the analytical process is summarized, and the conservative reaction 
against the movement is analyzed on the basis of their key arguments. It is seen 
that those arguments mostly spring from misunderstandings about or prejudices 
towards science.
The third chapter closely examines the recent efforts for scientification of 
intelligence analysis. First, the scientific reasons for those efforts are elucidated in 
the light of the works of expert analysts, particularly that of Richards Heuer. The 
reasons comprise the mental pitfalls encountered in the analytical process, both 
when working alone or in a collaborative environment. By affecting the perception 
and memory processes and in combination with the external factors such as past 
experiences, educational background, cultural values etc., some ingrained 
properties of the human mind form the basis of the mind-sets and mental models, 
which in turn function as a filter between the reality and the observer. Among these 
properties which have a negative impact on the analytical process, are the cognitive 
biases that emerge in evaluation of evidence, perception of cause and effect, 
estimating probabilities, and finally, the hindsight biases in evaluation of intelligence 
reporting. Next, the phenomenon known as the paradox of expertise is examined. It 
is seen that being an expert does not make one immune to the effects of cognitive iv
biases. On the contrary, expertise may actually magnify the effect of some biases 
and can cause other complications such as overconfidence when dealing with high 
levels of uncertainty. Lastly, the specific tendencies that emerge when working in a 
collaborative environment are considered as yet another factor influencing the 
analytic process in a negative way. Tendencies such as "group think" encountered 
within the agencies, politicization of intelligence when working too closely with 
decision makers, and over-secrecy caused by inter-agency rivalries, are all dealt 
with in the concerning section.
Next, in order to provide examples of the above mentioned phenomena, big 
intelligence failures are explained case by case, drawing on the findings in official 
and non-official sources. Investigations indicate that analytic errors are an important 
factor in these failures. The commenters emphasize the increasing significance of 
strategic intelligence and the negative consequences of the lack thereof, implying 
the need for a more scientific intelligence analysis. It is stated that the existent 
security paradigm based upon the Cold War mentality harms the analytical process 
by impeding effective intelligence sharing. The much needed scientific transparency 
and the equally vital concept of security must be delicately balanced for a better 
analysis.
Finally, the recommended scientific approach and structured techniques as 
attempts to improve intelligence analysis are discussed. These are considered as 
significant but preliminary recommendations. A lasting improvement in intelligence 
analysis can only be achieved through the full professionalization of the "tradecraft" 
along the lines of medicine or law. It is understood that this requires a sound 
epistemological foundation, formal standards of practice, and the existence of 
professional associations.
To conclude, it can be said that the focus of the debate concerning the 
"science vs. art" dichotomy in intelligence analysis is shifting towards the subject of 
professionalization. After the big intelligence failures of recent times, especially 9/11 
and the non-existent Iraqi WMD, there seems to be a consensus on the need for a 
more scientific intelligence analysis, which in turn, requires a full professionalization 
of the craft. Only then can the analysts meet the expectations of the 21st century.