Kentsel dönüşüm kapsamındaki sosyal konut uygulamaları bağlamında bir değerlendirme: İstanbul ve São Paulo örneği
An assesment in the context of social housing implementations in the scope of the urban transformation projects: Istanbul and São Paulo case
Yazar: YAŞAR ANIL ALBAYRAK
Danışman: DOÇ. DR. ÖZHAN ERTEKİN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Günümüzde özellikle ekonomik olanakların büyükşehirlerde yoğunlaşmış olmasından dolayı tarih boyunca buralara gerçekleştirilen göçlerin şehirlerde yaratmış olduğu nüfus yığılmaları ve konut ihtiyacı gibi gelişmeler ışığında, kentler çeşitli sorunlarla karşı karşıya kalmışlardır. Bunların başında ise, düzensiz ve kaçak yapılaşma sonucu oluşan ve genellikle dar gelirli grupların işgali altında olan gecekondu bölgeleri gelmektedir. Bu bölgelerde yaşayan nüfusa yönelik iyileştirmelerin yapılması ve kentin bu yanlış gelişen bölgelerinin düzeltilmesi adına kentsel dönüşüm ve sosyal konut faaliyetleri özellikle son dönemlerde oldukça tercih edilen bir yaklaşım haline gelmiştir. Ayrıca yapılacak müdahalelerin içeriği kentlerin ihtiyaçları karşısında genişletilebilir olması nedeniyle, kentlerin genellikle bulundukları bölgelerin fiziki, coğrafi ve iklim özellikleri sebebiyle karşı karşıya kaldıkları doğal afet riskleri ile mücadele ihtiyacı için de kentsel dönüşüm ve sosyal konut faaliyetleri tercih edilmektedir.
Kentsel dönüşüm ve sosyal konut kavramlarının birlikte kullanılması, çoğunlukla dar gelirli nüfusun bulunduğu gecekondu bölgelerinde bulunan sağlıksız yaşam koşullarının iyileştirilmesi konusunda son yıllarda izlenen yaklaşımlardan birisi olmuştur. Bu iki kavramın hedeflerinin aynı doğrultuda bulunmasından dolayı, ihtiyaç bulunan bölgelerde geliştirilen çözümlerde, kentsel dönüşüm ve sosyal konut uygulamalarından birlikte faydanılarak, çözümlerin etki alanı daha geniş bir çerçeveye ulaşmaktadır.
Son yıllarda, kentsel dönüşüm faaliyetlerinin gündemde olduğu Türkiye'de, bu alanda yürütülen projeler temelde; doğal afet riskine karşı önlem ve kentin çarpık yapılaşmış bölgelerinin koşullarının iyileştirilmesi amaçlarına dayanarak fiziksel, ekonomik ve sosyal bir çerçevede gerçekleştirilmektedir. Bu projelere amaç ve çerçeve kapsamında bakıldığında ise, kentsel dönüşüm ile aynı yöne hizmet etmekte olan sosyal konut üretiminin de kentsel dönüşüm kapsamında gerçekleştirildiği görülmektedir.
Türkiye ile kentleşme, ekonomi ve sosyal konularda benzerliği bulunan ve kentsel dönüşüm ile sosyal konut kavramlarının birlikteliğine yönelik bir yaklaşım sergileyen bir diğer ülke olan Brezilya'nın, bu konuda izlemiş olduğu süreç ve gerçekleştirmiş olduğu uygulamalar, iki ülkenin benzerlikleri nedeniyle önemli görülmüştür. Bu kapsamda, iki ülkenin benzer özelliklere sahip olan iki büyük şehri İstanbul ve São Paulo'da kentsel dönüşüm kapsamında gerçekleştirilmiş olan sosyal konut uygulamalarının karşılaştırmalı bir değerlendirilmesi yapılarak, iki ülke arasındaki benzerlik ve farklılıkları tespit etmek ve karşılaşılan farklılıklar üzerinden iki ülkenin gelecek projelerinin geliştirilmesine yönelik önerilerde bulunmak temel amaçlar olarak belirlenmiştir.
Tez çalışmasının genel çerçevesi yukarı belirtilmiştir. Tezin birinci bölümününde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve örneklem seçim yöntemi tanımlanmıştır. İkinci bölümde, kentsel dönüşüm ve sosyal konut kavramlarının tanımı ve bu kavramların tarihsel gelişim süreçlerini içeren kavramsal çerçeve oluşturulmuştur. Üçüncü bölümde, Türkiye'nin kentsel dönüşüm ve sosyal konut kavramlarına bakışı ve tarihsel süreç içerisindeki gelişim ve değişimlerinden bahsedilmiştir. Dördüncü bölümde, Türkiye'deki uygulamaların incelendiği şehir olan İstanbul'da yer alan kentsel dönüşüm kapsamındaki sosyal konut uygulamaları incelenerek konuya dair bilgi derinliği sağlanmıştır. Beşinci bölümde, denk ülke Brezilya hakkında genel bir bilgilendirme ile ülkenin kentsel dönüşüm ve sosyal konut kavramlarının karşılığı ve bu kavramların tarihsel gelişimi anlatılmıştır. Altıncı bölümde, İstanbul'a benzer şehir örneği olarak belirlenen São Paulo'da kentsel dönüşüm kapsamındaki sosyal konut uygulamaları incelenmiştir. Yedinci bölümde, incelenen ülkelerin iki kavrama olan yaklaşımı ve iki şehrin gerçekleştirdikleri uygulamaların nitelikleri bağlamında karşılaştırmalı bir değerlendirilmesi yapılarak, benzerlik ve farklılıklar tespit edilmiş ve farklılıklar üzerinden iki ülkenin gelecek projelerine yönelik önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
Today, due to the fact that the economic opportunities are concentrated in metropolitan cities, the cities have faced various problems such as population accumulation and housing need created by immigration in these cities throughout history. The first of these is the slum areas, which are the result of irregular and illegal settlements and are usually under the occupation of low-income groups. Urban transformation and social housing actions have become a highly preferred approach especially for the improvement of the population living in these regions and for the improvement of these irregular developing areas of the city. Moreover, due to the fact that the content of the interventions can be extended to the needs of the cities, urban transformation and social housing activities are preferred as precautions to the natural disaster risks faced by the cities due to the physical, geographical and climate characteristics of the regions they are located.
The use of the concepts of urban transformation and social housing together has been one of the approaches taken in recent years to improve the unhealthy living conditions in the slum areas, where there are mostly low-income populations. Since the objectives of these two concepts are in the same direction, the solutions are developed in the regions in need, utilizing the urban transformation and social housing applications together, and the area of influence of the solutions reaches a wider framework.
Factors such as migrations, population growth, accumulation of population in certain regions, increasing land values of cities and job opportunities that affect the historical development processes of urban transformation and social housing have been decisive for both concepts. It can be seen as a natural reaction that the historical partnership about these factors which led to the development of concepts, and urban transformation and social housing led to the unity in the solution of urban problems caused by these factors in the years to come.
In recent years in Turkey, urban transformation projects basically; it is carried out in a physical, economic and social framework based on the aim of preventing the risk of natural disaster and improving the conditions of the irregular urban areas of the city. Looking at these projects within the context of the these purposes and frameworks, it is seen that social housing production which serves the same direction as urban transformation, has been realized within the scope of urban transformation.
Brazil, which has a similarity in urbanization, economy and social issues and which has an approach towards the unity of urban transformation and social housing concepts as solution of the urban issuess, has similarities with Turkey in that context.
Just like Turkey, the urban transformation activities in Brazil are operated within a physical, economic and social framework based on the objectives of natural disaster risk prevention and improvement of the conditions of distorted urban areas.
These two countries, which are similar in terms of concepts, are chosen as cities that show similarities in terms of population, urbanization and value, and provide examples of urban transformation and social housing practices. In this context, a comparative evaluation of the social housing practices that realized in the two major cities of Istanbul and São Paulo in the context of urban transformation, to determine the similarities and differences between the two countries and to make suggestions for the development of the future projects of the two countries over the differences encountered. These are the main goals of the research.
The general framework of the thesis study is indicated above. In the first chapter of the thesis, the aim, scope, method and sample selection method of the study are defined. In the second chapter, the conceptual framework of the definition of urban transformation and social housing concepts and the historical development processes of these concepts are formed. In the third chapter, it is discussed outlook on Turkey's urban renewal and social housing developments and changes and concept of the historical process. In the fourth chapter, the social housing practices within the scope of urban transformation in Istanbul were examined and depth of knowledge about the subject was provided. In the fifth chapter, with the general information about Brazil, the urban transformation and social housing concepts and the historical development of these concepts are explained. In the sixth chapter, social housing practices within the scope of urban transformation were examined in São Paulo, which was determined as an example of a city similar to Istanbul. In the seventh chapter, a comparative assessment was made in the context of the two countries' approach and the characteristics of the two cities. The similarities and differences were determined and suggestions for future projects of the two countries were made.