Kütahya Müzesi'nde yer alan Türk dönemi seramikleri
The Turkish period ceramics in the Kutahya Museum
Yazar: BEGÜM BUĞDAYCI
Danışman: DOÇ. DR. SEVİNÇ GÖK İPEKÇİOĞLU
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Haliç işi seramik = Halic work ceramics ; Milet işi seramikleri = Miletus ceramics ; Osmanlı seramikleri = Ottoman ceramics ; Sgraffito seramik = Sgraffito ceramic ; Çok renkli seramik = Multicolor ceramic

Özet:
Kütahya, verimli kil yatakları ve ham madde kaynakları sayesinde tarih boyunca
önemli seramik üretim merkezlerinden biri olmayı başarmıştır. 5000 yıla kadar uzanan
köklü seramik üretimi ise günümüzde ağırlıklı olarak endüstriyel alanda, çeşitli
fabrikalarda devam ettirilmektedir. Bugün, üretim her ne kadar endüstriyel alana taşınsa
da geleneksel üretim teknikleri ve sanat anlayışı çeşitli sanatçılar tarafından geleceğe
aktarılmaktadır.
Kütahya Müzesi deposunda Türk Dönemi'ne ait çok sayıda çini ve seramik
bulunmaktadır. Kent merkezindeki kazılardan ele geçen bu buluntular, Kütahya
seramiklerinin yaklaşık 600 yıllık üretim geleneğini göstermesi açısından son derece
önemlidir.
Tezin konusunu, uzun yıllar kent merkezindeki kazılardan ele geçen ve müze
deposunda korunan Türk Dönemi seramikleri oluşturmaktadır. Kütahya seramiklerinin
18. yüzyılı, önceki yüzyıllara kıyasla çok daha fazla sayıda örneğin günümüze ulaştığı bir
dönemdir. Bu nedenle 18. yüzyıl üretimleri hakkında daha detaylı bilgiler edinilmektedir.
Ancak bu döneme ilişkin bilgiler de Kütahya seramiklerini tam anlamıyla aydınlatacak
düzeyde değildir. Kütahya seramikleri, günümüze değin farklı kentlerden ele geçen kazı
buluntuları veya çeşitli müze koleksiyonlarındaki örnekler üzerinden incelenmiştir. Esas
üretim merkezi olan Kütahya'da ise arkeolojik kazıların yetersizliği nedeniyle detaylı
çalışmalar yapılamamıştır. Tezde, bugüne kadar bilim dünyasıyla paylaşılmamış ve
Kütahya'da ele geçen seramikler araştırılmıştır.
Çalışma kapsamında, müze deposunda yer alan ve seramik üretimine işaret eden
fırın malzemeleri, bozuk, yanık, yarı mamuller ile Kütahya'nın henüz çok iyi bilgi sahibi
olamadığımız 14-15. yüzyıl arasındaki üretimleri ve 15-16. yüzyıla ait beyaz bünyeli
seramikleri ele alınmıştır. Ayrıca depodaki Kınık üretimi seramikler de çalışmaya dahil
edilmiştir. Bu örnekler sadece üslup, desen, form özellikleriyle incelenmemiş, üretim
koşulları ve malzeme bilgileri de detaylı olarak araştırılmıştır.
Tezimizde, "Milet işi" seramik grubunda sıraltı ve slip tekniklerinin bir arada
uygulandığı iki fragman incelenmiştir. Kütahya Kalesi'ndeki bir kâse haricinde benzer
örneğini henüz bulamadığımız bu uygulama, ustaların yeni bir teknik denemesi olarak
yorumlanmıştır. Ayrıca, incelediğimiz örneklerde form açısından konik gövdeli, dışa
çekik kalınlaştırılmış basit ağızlı ve düz dipli yeni bir tabak grubu tespit edilmiştir. Bu
tabak grubu, benzer birkaç örneğin yanı sıra arkeometrik analizler de göz önünde
bulundurulduğunda 14-15. yüzyıla tarihlendirilmiştir.
Tez kapsamında yaptığımız tespitlerden bir diğeri de havruzlar (lazımlıklar)
üzerine olmuştur. Taşıma kolaylığı açısından genellikle çift kulplu üretilen havruz
örneklerinden tezimizde incelediğimiz ve günümüze tam olarak gelebilmiş bir havruz tek
kulplu olması yönüyle dikkati çekmektedir. Ayrıca, Kütahya seramiklerinin en yoğun
üretim grubunu oluşturan fincanlarda da belirli standartların gözetildiği ve benzer
ebatlarda kalıpların kullanıldığı saptanmıştır.
Tüm bunların yanı sıra üçayak veya bozuk üretimlerle ele geçen ve ele geçtiği
dönem buluntu yerleriyle not alınan seramiklerin izi sürülerek kent merkezinde atölye
olabileceğini gösteren yerler tespit edilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Thanks to its efficient clay beds and raw material resources, Kütahya has managed
to become one of the substantial ceramic production centers throughout history. Today,
deep-rooted ceramic production, dating back to 5000 years, is mainly carried out in
industrial areas and various factories. Today, although production is moved to the
industrial field, conventional production techniques and art conception are carried over
to the future by various artists.
Many tiles and ceramics belonging to the Turkish Period are available in the
warehouse of Kütahya Museum. These archaeological findings from the excavations in
the city center are extremely important in terms of revealing the production tradition of
Kütahya ceramics for about 600 years.
The subject of the thesis is the Turkish Period ceramics recovered from the
excavations in the city center for many years and preserved in the museum warehouse.
The 18th century of Kütahya ceramics is a period in which a much larger number of
samples have survived compared to previous centuries. For this reason, more detailed
information is obtained about the productions of the 18th century. However, the
information about this period is not at a level to fully shed a light on the Kütahya ceramics.
Kütahya ceramics have been examined through excavation findings from different cities
or samples from various museum collections until today. In Kütahya, the main production
center, detailed studies could not be carried out due to the inadequacy of archaeological
excavations. In the thesis, the ceramics recovered in Kütahya have not been disclosed to
the science world until today.
Within the scope of the study, kiln materials, defective, burnt, semi-finished
products, which are located in the museum warehouse and indicate the production of
ceramics, and the productions of Kütahya between the 14th-15th centuries and the white
framed ceramics of the 15th-16th century, which we do not yet have very satisfactory
information in possession, are discussed. In addition, Kınık production ceramics in the
warehouse have also been included in the study. These samples were not only examined
with their style, pattern and form characteristics, but also production conditions and
material information were investigated in detail. In addition to all these, it was endeavored
to determine the places that could be a workshop in the city center by tracing the ceramics
recovered with tripod or defective productions and noted with the findings of the period.
In our thesis, two fragments in which glaze and slip techniques were applied
together in the "Miletus work" ceramic group were examined. This application, which
we have not yet found a similar example except for a bowl in Kütahya Castle, has been
interpreted as a new technique experiment of the masters. In addition, a new plate group
with conical body, outwardly thickened simple mouth and flat bottom has been
determined in terms of form in the samples we examined. This group of plates is dated to
the 14th-15th century, taking into account archaeometric analyzes as well as a few similar
examples.
Another of the findings we made within the scope of the thesis was on havruzs
(potty seats). Among the examples of havruz, which are usually produced with double
handles for ease of transportation, the one we examined in our thesis, which has survived
to the present day, draws attention with its single handle. In addition, it was also
determined that certain standards were observed in the production of cups, which
constitute the most intensive production group of Kütahya ceramics, and that molds of
similar sizes were used.
In addition to all these, by tracing the ceramics recovered with tripod or defective
productions and noting the finds of the period in which they were recovered, it was tried
to identify the places in the city center that may indicate workshops.