Engelli üniversite öğrencilerinin akran ilişkileri üzerine nitel bir araştırma
A qualitative study on disabled university students' peer relationships
Yazar: HÜLYA EKER
Danışman: PROF. DR. ESRA BURCU SAĞLAM
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Akran ilişkileri = Peer relationships ; Arkadaşlık = Friendship ; Engelli kişiler = Disabled persons ; Engelli çocuklar = Disabled children ; Engellilik = Disability ; Sosyal sermaye = Social capital ; Üniversite öğrencileri = University students

Özet:
Üniversiteli engeli olan gençlerin gözünden arkadaşlık ilişkilerine yönelik deneyimlerini sosyal sermaye üzerinden keşfetmeyi konu edinen bu araştırmada engelli gençlerin arkadaşlık ilişkileri, engelliliği ve engelli bedene sahip olma, arkadaşlık ilişkilerinde ailenin rolü, üniversite yaşamı ve pandemide arkadaşlık ilişkileri araştırılmıştır. Üniversiteli engeli olan gençlerin üniversite ortamındaki arkadaşlık ilişkilerini sosyal sermaye üzerinden betimlemek ve anlamak amaçlanmış olup nitel araştırma deseni kullanılmıştır. Araştırmanın amaçlı örneklemini üniversiteli (18-24 yaş aralığındaki) 12 (görme ve/veya ortopedik) engelli genç oluşturmaktadır. Katılımcılara kartopu tekniği ile ulaşılmıştır. Diğer bir ifadeyle tanışılan ve araştırmaya katılmaya gönüllü olan bir katılımcı diğer katılımcıya referans olmuştur. Araştırmanın veri toplama sürecinde derinlemesine görüşme tekniği kullanılmış olup görüşmelerde yarı yapılandırılmış görüşme formları kullanılmıştır. Araştırmanın görüşmeleri pandemi döneminde alınan tedbirler -sokağa çıkma yasaklarının olması -nedeniyle görüşmeler online ortamda gerçekleştirilmiştir. Araştırma verileri tematik analizle değerlendirilmiştir. Araştırmada ulaşılan temalar çerçevesinde arkadaşlığın anlamına ilişkin yardımlaşma, sosyal destek, güven, benzerlik, mekanı ve duyguları paylaşmak, birliktelik ve beraberlik üzerinden açıklamışladır. Arkadaşlık ilişkilerinin başlamasında ve sürdürülmesinde mekan ve yardımlaşma, kabul edilme, birlikte zaman geçirme ve sosyal destek üzerinden değerlendirmişlerdir. Engelliliğe ve engelli olmaya ilişkin anlamlandırmalarında yetersiz/eksik, hasta olma gibi ifadelerin kullanılması ve arkadaşlık ilişkilerinde toplumda var olan olumsuz kültürel tanımlamaların devam ettiği anlamına gelebilir. Üniversiteye gitmek için aileden uzakta yaşama ya da okulda bulunulan süre aileden bağımsızlaşmanın bir adımıdır. Sosyalleşme açısından engelli gençlerin ailelerinin aileye aidiyetten çok onların arkadaşlık ilişkilerine müdahale etmeyerek ya da onların kararlarına saygı duyarak toplumsal yaşama katılımlarını desteklemektedirler. Engelli genç için üniversite ortamı engeliyle ilişkili hem olumlu hem de olumsuz yönlerini deneyimleyip olumsuz yönleriyle başa çıkabilen güçlü bireyler olmasına katkıda bulunmaktadır. Pandemide kampüs yaşamından uzak kalmak engelli gençlerin bir yandan arkadaşlarıyla uzaklaşmalarına neden olurken bir yandan da mekansal birliktelik yoksunluğu yaşamalarına neden olmaktadır.

Abstract:
This study, which aims to reveal the experiences of university students with disabilities through the lens of social capital, focuses on their friendship relations, disability and having a disabled body, the role of family in friendship relations, campus life, and friendship relations during the pandemic. A qualitative research design was used to describe and understand the friendship relations of disabled university students in the university environment through social capital. The purposeful sample of the research consists of 12 (sight and/or orthopedic) disabled youth (between 18-24 years old) studying at a university. The participants were identified and recruited through the snowball technique. The in-depth interview technique was used in the data collection process, and semi-structured interview forms were used during the interviews. The interviews had to be held online due to the measures taken (e.g. lockdowns) during the pandemic. The data were analyzed thematically. The themes revealed in the research showed that the participants explained the meaning of friendship through cooperation, social support, trust, similarity, sharing space and feelings, unity and togetherness. They evaluated the initiation and maintenance of friendship relations through space and cooperation, acceptance, spending time together and social support. The use of expressions such as inadequacy/deficiency, being sick in their interpretation of disability and being disabled indicates that the negative cultural definitions of disability in the society continue in friendships. Living away from family to study at university is a step towards independence from family. While offering new opportunities for intimacy for the disabled youth, the pandemic also renders the risks of weakening friendship relations, that is, not being able to access social support or having limited access to it, visible. In terms of socialization, families of young people with disabilities support their participation in social life by not interfering with their friendship relations or respecting their decisions, rather than prioritizing family belonging. The university environment contributes to their growth to become stronger individuals by experiencing both positive and negative aspects of their disability and coping with the challenges.