Dede korkut'un Dresden nüshasının tarihî ve etimolojik sözlüğü
Historical and etymological dictionary of Dede Korkut's Dresden edition
Yazar: MEVLÜDE ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. ŞÜKRÜ HALUK AKALIN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dede Korkut Hikayeleri = Dede Korkut Stories ; Dede Korkut Kitabı = Dede Korkut Book ; Köken bilim = Etymology ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology

Özet:
Binlerce yıldır köklü geleneklerini, törelerini, ulusal değerlerini, dilini destan ve
Oğuzname geleneği içerisinde sözlü olarak taşıyan Türkler, Dede Korkut
Oğuznamelerinin de aynı bilinç ve algılayış içerisinde günümüze kadar gelmesini
sağlamıştır. Dede Korkut Oğuznameleri, bu yönüyle Oğuzların kültürel belleğini
oluşturmaktadır. İçerisinde barındırdığı bu büyük mirasla Oğuzların, Orta Asya'dan
Anadolu'ya getirdikleri tüm gelenekleri, yaşanmışlıkları ve hafızasını temsil
etmektedir. Hikāyeler, büyük ölçüde tarihî bir kişilik olan Dede Korkut'un kişiliği
etrafında gerçekleşmektedir. Tüm bu toplumsal ve kültürel yönünün yanında dil
açısından da Türk dilinin büyük Söz varlığını yansıtmaktadır. Oluşumu ve yazıya
geçirilmesi arasında büyük farklar olan Dede Korkut metinlerinin 15.yüzyılda yazıya
geçirildiği düşünülmektedir. İçerdiği bu kültürel mirasla, önemi büyük ölçüde artan
Dede Korkut hikāyeleri aynı zamanda destandan hikāye geleneğine geçişin ilk
örnekleridir. Bu tarihî metinler, içerisinde hem manzum hem de düzyazının
özelliklerini bulundurmaktadır.
Bu çalışmamızda, Dresden nüshasında yer alan altı hikāyenin Söz varlığını oluşturan
sözcüklerin, fonetik, morfolojik, semantik ve etimolojik özelliklerini ortaya koyan
sözlük çalışmamızı ortaya koyduk. Çalışmamızda yalnız Türkçe sözcüklerin değil
yabancı sözcüklerinde etimolojik açıklamalarına yer verdik. Köken bilgisini
verdiğimiz sözcüklerin hem ses değişimlerini hem yapısal değişimlerini de gösterdik.
Sözcüklerin anlamsal boyutunu da metin içerisinde kazandığı tüm anlamları örneklerle
belirttik. Böylece Dede Korkut metinlerinin söz varlığının açıklamalı bir köken bilgisi
sözlüğünü elde ettik.
Anahtar Sözcükler: Dede Korkut Hikāyeleri, Köken bilim, Sözlük bilim, Sözlük

Abstract:
The Dede Korkut is represents all the traditions, experiences and memories that Oguz
brought from central Asia to Anatolia with this great heritage. The stories take place
around the personality of Dede Korkut who is largely a historical figure. In addition
to all these social and cultural aspects it also reflects the great vocabulary of the
Turkish language in terms of language. It is thought that the Dede Korkut texts which
have great differences between their formation and writing, were written in the 15th
century.
Dede Korkut stories whose importance has increased to a great extent with this
cultural heritage are also the first examples of the transition from epic to story
tradition. These historical texts, contains features of the both verse and prose. In this
study, we put forward our dictionary study which reveals the phonetic, semantic and
etymological features of the words that make up the vocabulary of the six stories in
the Dresden copy. In our study, we included not only Turkish words but also
etymological explanations of foreign words.
We showed both the sound changes and the structural changes of the words that we
gave the origin information. We have also indicated the semantic dimension of the
words by with examples all the meanings they have gained in the text. Thus we have
obtained an annotated etymological lexicon of the vocabulary of Dede Korkut texts.
Key Words
Dede Korkut stories, Etymological, Lexicography, Lexicon.