Edebiyat çevirilerinin ve çevirmenlerinin 
görülebilirliğinin/görülemezliğinin çeviribilim bağlamında incelenmesi: Kayboluşlardaki varoluşlar
An analysis of literary translations' and translators' visibility/invisibility in terms of translation studies
Yazar: AYŞE ÖZKAN
Danışman: DOÇ. AYŞE BANU KARADAĞ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Batı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Batı Dilleri ve Edebiyatı = Western Linguistics and Literature ; Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation
Dizin: Edebi eserler = Literary works ; Edebiyat = Literature ; Görülebilirlik = Visibility ; Görünmezlik = Invisibility ; Çeviri = Translation ; Çeviri bilim = Science of translation ; Çeviri yaklaşımı = Translation approach ; Çevirmen = Translator

Özet:
Çevirinin ve çevirmenlerin "görülebilirliği"/"görülemezliği" ve "sesi"/"sessizliği"
çeviriye ilişkin söylemlerin belirleyici bir öğesi olmuştur. Metin türü, biçimi ve
biçemi kaynaklı çok yönlü şartlar ve kaynak/erek edebiyat dizge normları,
çevirmenlerin karar alma stratejilerini belirleyen temel öğelerdendir. Bu tez,
biçemsel anlamda dilsel bir kısıtlama temelinde yazılmış bir yapıtın çevirilerinde
çevirmenlerin "varlık" ve/veya "yokluk"larına dair bir inceleme sunmaktadır. Tezin
amacı, çevirmenin metin içerisindeki "varlık"/"yokluk" durumlarını, çevirmenin
"görülebilirliği"/"görülemezliği", "sesi"/"sessizliği" olgularına dayanarak
sorgulamaktır. Bu bağlamda, çevirinin bir yorumlama süreci ve çevirmenin de bir
yorumlayan ve yeniden yazan olduğu önermesinden yola çıkılmıştır. Tezin inceleme
nesnesi, Georges Perec'in La Disparition romanının Türkçeye Cemal Yardımcı
tarafından aktarılan Kayboluş çevirisi, İngilizceye ise Gilbert Adair tarafından
kazandırılan A Void çevirisi ile bu yapıtlara dair üst metinlerdir. Tezin bütüncesi,
çevirmenin "görülebilirliği" ve "sesi" üzerine kaleme alınmış kuramsal metinler
ışığında incelenmiştir. İnceleme, salt anılan çeviri olgularını betimlemeyi
amaçlamaktadır; çünkü betimleyici bir bakış açısı, çevirmen tercihlerini kültürel ve
tarihsel bağlamda tüm gerekçeleriyle irdelemeyi mümkün kılmaktadır. Bu yorum
tercihleri çevirmenin "görülebilirliği"/"görülemezliği", "sesi"/"sessizliği" olgularına
ait çeviri söylemine ilişkin veriler sunmaktadır. İncelemenin sonunda çevirmenlerin,
La Disparition romanının Türkçe ve İngilizceye çevirilerindeki "varlık"/"yokluk"
durumlarının, hem birbirinden ayrı hem birbirinin benzeri veriler sunduğu tespit
edilmiştir. Bir başka deyişle, gerek çeviri/çevirmen söylemlerinin gerekse
çeviri/çevirmen üzerine söylemlerin incelenmesiyle, "görülebilirlik"/"görülemezlik",
"ses"/"sessizlik" olgularının karmaşık ve değişken yapısı dil ve kültür kısıtlamaları
bağlamında açıklanmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, yapılan bu çalışmanın sonunda,
yazınsal, dilsel, kültürel, türsel, yapısal, biçemsel, anlamsal vb. birçok metin-odaklı
öğeyle birlikte, çevirilerin bir parçası olduğu kültür ve edebiyat dizgesinin farklı
koşullarının, ülkede süregelen çeviri geleneği bağlamında, çevirmene ilişkin
"görülebilirlik/görülemezlik" ve "ses/sessizlik" algısını etkilediği iddia edilebilir.
Ayrıca, çeviribilimdeki çağdaş çeviri yaklaşımlarının, geleneksel "özgün-çeviri"
ilişkisinin sökülüp yeniden kurgulanmasına katkıda bulunarak anılan algıyı olumlu
yönde şekillendirdiği söylenebilir.



Anahtar Kelimeler: La Disparition, Kayboluş, A Void, "varoluş"/"kayboluş",
"görülebilirlik"/"görülemezlik", "ses"/"sessizlik".

Abstract:
The concept of the translation's and the translator's "visibility"/"invisibility" is a
determinative factor in the formation of discourses on translation. The manifold
conditions arousing from text type, form and style, together with the norms of target
literary systems are the main factors determining translators' strategies. This
dissertation presents a research on the "presence"/"absence" of translators involved
in the translation process of a work written with a linguistic constraint in terms of
style. The aim of this thesis is to investigate translators' "presence"/"absence" in
terms of their "visibility"/"invisibility", "voice/silence. This thesis is based on the
premise that translation is an interpretive act and translator, an interpreter and a
rewriter. The corpus of this study consists of Georges Perec's novel La Disparition,
its translations into Turkish by Cemal Yardımcı as Kayboluş, and into English by
Gilbert Adair as A Void, as well as metatexts on these works. The corpus is analysed
in the light of theoretical discourses on translator's "visibility" and "voice". This
thesis aims merely to describe the above mentioned translation phenomena, because
a descriptive approach provides us the necessary data to analyse translator's choices
with all its rationale within the cultural and historical context. These choices of
interpretation offer inferences on "visibility"/"invisibility", "voice"/"silence" of the
translator. As a result of this analysis, it is determined that traces belonging to
"presence"/"absence" of translators in Turkish and English translations of La
Disparition constitute respectively different but also similar phenomena. In other
words, with the analysis of translation's and translator's discourses as well as
discourses on translation and translator, the complex and changeable nature of
"visibility"/"invisibility", "voice"/"silence" within the context of linguistic and
cultural constraints is explained. In conclusion, as a result of this analysis, it can be
argued that different kinds of text-oriented factors -literary, linguistic, cultural,
formal, structural, stylistic, semantic etc.- and different conditions of literary and
cultural systems of translations/translators as well as have an effect on the perception
of translator's "visibility/invisibility" and "voice/silence" within the country's
translation tradition. In addition, it can be said that the contemporary translation
approaches of translation studies have positively shaped this perception by providing
a contribution to the de- and re-construction of the "original-translation" relationship.




Keywords: La Disparition, Kayboluş, A Void, "presence"/"absence",
"visibility"/invisibility", "voice"/"silence".