Neo-liberal ideoloji çerçevesinde oluşturulan medya içeriklerinin sağlığa yansıması: Televizyonda gıda reklamları örneği
Reflection of media contents within the frame of neo-liberal ideology to health: Food advertisements on television example
Yazar: MİRAÇ PINAR MERT
Danışman: PROF. DR. ŞAFAK TANER ; DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLNUR KAPLAN ESEN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Reklamcılık = Advertising ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Gıda sektörü = Food sector ; Gıda ürünleri = Food products ; Medya = Media ; Neo-liberalizm = Neo-liberalism ; Reklamlar = Advertisements ; Sağlık = Health ; Sağlık göstergeleri = Health indicators ; Televizyon reklamları = Television advertisements ; İdeoloji = Ideology

Özet:
Neo-liberalizm ve neo-liberal aktörlerin tetiklediği küreselleşme ve küreselleşme ekseninde gelişen neo-liberal politikalar toplumların yaşantısını değişime uğratmış ve dönüştürmüştür. Bu politikalar çerçevesinde şekillenen küresel dünyada, pek çok hak da bu çerçevede şekillenip düzenlenmiştir. Açık piyasaların geliştirdiği özelleştirmeler ve tröstler, eşitsizlik ve dengesizlikleri beraberinde getirmiş, toplumların en doğal insan hakları arasına giren (eğitim, sağlık, barınma, çalışma, beslenme, yaşama, v.b.) konuları özel mülkiyetin alanına dâhil etmiştir. 
Sağlık alanı; toplumsal, ekonomik, kültürel ve politik faaliyetlerden doğrudan etkilenen bir alandır. Sağlığın belirleyicileri, sağlığın bu alanlardan etkilendiğini kanıtlar niteliktedir. Sağlığın belirleyicilerinden olan beslenme ve neo-liberal aktörlerin üzerinde durdukları gıda alanı; egemen ideoloji, toplumsal yapı ve bu saç ayağının üzerinde oturan devlet yapılanması ekseninde tartışılmazı gereken bir konudur. Bu alanların birlikte tartışılması, aynı zamanda egemen ideolojinin nasıl sürdürüldüğü ve derinleştirildiği konusunun da daha net bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Günümüz egemen ideolojisi, toplum yapısını değiştirmek için medyaya ihtiyaç duymaktadır. Medya, bireylerde istenilen yönde bir bilinç oluşturarak toplum yapısının değişmesini sağlamaktadır. Bu bilincin oluşturulması daha çok yumuşak güç olan reklamlar aracılığıyla sağlanır. Reklamlar bazen ürettiği içeriklerle bazen de yayınlanma sıklığıyla istenilen yönde bilinç oluşturmaktadır.  Bu durum, gıda alanına şu şekilde yansımıştır: Sağlığa zararlı gıdaların reklamının diğer kategoride yer alan reklamlara oranla daha sıklıkla yayınlanması, görülme oranını arttırarak sağlığa zararlı ürünlerin tüketiminin gerçekleşmesi konusunda bir bilinç oluşturma işlemi. Burada üzerinde önemle durulması gereken nokta, gıda güvenliği meseledir. Gıda katkı maddeleri, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO), şeker fabrikalarının özelleştirilmesiyle birlikte ortaya çıkan nişasta bazlı şeker kullanımının artması gibi konular gıda güvenliğinin içine girmektedir. Bunların ülkelere girmesinin ve tüketilmesinin arkasında neo-liberal politikaların olduğu unutulmaması gerekmektedir. Bu doğrultuda bu bilinç işleminin arkasında neo-liberal ideolojinin olduğu; bu nedenle de bu alanın toplumsal, ekonomik, kültürel ve politik çerçevede incelenmesini zorunlu ve önemli kılmaktadır. 
Bu araştırmada; neo-liberal politikalar sonucu geliştirilen ve ideolojiler çerçevesinde şekillenen alanda, sağlığa zararlı gıda reklamlarının nicel olarak diğer reklamlardan hangi oranda daha fazla olduğunun ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu çerçevede öncelikle literatür taraması gerçekleştirilip neo-liberal ideoloji ve faaliyet alanları, düzenlenen anlaşmalar, sağlık ve sağlığın belirleyicileri, insan sağlığıyla gıda pazarı arasındaki çatışma, reklam, reklam mecraları, yasal düzenlemeler ve uygulamalar aktarıldıktan sonra; araştırmanın amacı doğrultusunda, televizyonda 'prime time' zamanda en çok izlenen ilk on kanal olan ATV, FOX TV, STAR TV, TRT 1, A HABER ve CNN TÜRK örneklem olarak seçilmiştir. 15 Aralık 2017 – 15 Nisan 2018 tarihleri arasında 'prime time' zamanda yayınlanan tüm reklamlar kaydedilmiştir. Tüm kategoriler ve gıda reklamları kategorileri baz alınarak, araştırma dört ayrı kategoride incelenmiştir. Tüm kategorilerin ve gıda kategorisi reklamlarının yayınlanma oranları, niceliksel içerik çözümlemesi yöntemi ile analiz edilmiştir (Gunter, 2000, s.82; Kline, 2003, s.559). Yapılan analiz sonucunda nicel veriler grafiklerle aktarılmıştır. Araştırmanın sonucuna göre, neo-liberal aktörlerin üretim alanlarının içinde yer alan gıda ve gıda politikalarını şekillendirdiği; bu ürünlere dair tüketim ideolojisini reklamlar yoluyla bireylere aktardığı; toplumsal, kültürel ve ekonomik alanlarda yaşanan değişim ve dönüşümlerden etkilenen sağlığı tehdit ettiği gözlemlenmiştir. Aynı zamanda verilerde, yayınlanan gıda reklamları içinde, en fazla sağlığa zararlı gıdalar yer aldığı tespit edilmiştir. Bu durum Sağlık Bakanlığı'nın konuyla ilgili yürüttüğü projelerin etkisizleşmesine neden olmaktadır. Böylece oluşturulan temel ve alt hipotezler doğrulanmıştır. 

Anahtar Kelimeler: sağlık, neo-liberal ideoloji, medya, sağlığa zararlı gıda reklamları, beslenme, sağlık riski.

Abstract:
The globalization and neoliberal policies developed by neo-liberalism and neo-liberal actors on the axis of globalization have transformed and changed the lives of societies. In the global world shaped by these policies, many rights are shaped and arranged within this framework. The privatizations and trusts developed by the open markets have caused inequality and imbalance and have included the subjects of the most natural human rights (education, health, shelter, work, nutrition, life, etc.) of the societies in the field of private property.
Health field is directly affected by social, economic, cultural and political activities. The determinants of health are evidence that health is affected by these areas. Nutrition, which is one of the determinants of health and food sector which is focused on by neo-liberal actors; is a subject which should be discussed in the axis of sovereign ideology, social structure and state structure sitting on this pillar. The discussion of these areas together also provides a clearer understanding of how the dominant ideology is maintained and deepened. Today's dominant ideology needs media to change its social structure. The media provides a change in the structure of society by creating a consciousness in the desired direction. The creation of this consciousness is achieved mostly through advertisements that are soft powers. Ads sometimes create awareness in the desired direction with the content they produce and sometimes the frequency of publication. This situation is reflected in the food field as follows: The publication of advertisement of health food products more frequently than advertisements of other categories, creates awareness about the realization of consumption of harmful products by increasing the incidence. The point to be emphasized here is the issue of food safety. Subjects such as food additives, genetically modified organisms (GMOs), and the increase in starch-based sugar that is associated with the privatization of sugar factories are included in food safety. It should not be forgotten that there are neo-liberal policies behind the insertion and consumption of these to countries. In this respect, it should be considered that there is a neoliberal ideology behind this consciousness process; therefore, it is compulsory and important to examine this area within the social, economic, cultural and political framework.
In this research; in the area developed as a result of the neo-liberal policies and shaped within the framework of ideologies, it was aimed to reveal which percentage of the health-harmful food advertisements was quantitatively more than other advertisements. In this context, firstly literature review was carried out and the neo-liberal ideology and activities, arrangements, health and health determinants, human health and food market conflict, advertisement, advertising channels, legal regulations and practices were transferred. After that, in line with the aims of the research, the first ten channels that were watched in prime time on television which are ATV, FOX TV, STAR TV, TRT 1, A HABER and CNN TÜRK were selected as sample. Between December 15th 2017 and April 15th 2018, all ads published at time prime time were recorded. Based on all categories and categories of food advertisements, the research was examined in four different categories. The publication rates of all categories and food category advertisements were analyzed by quantitative content analysis method (Gunter, 2000, p.82; Kline, 2003, s.559). As a result of the analysis, the quantitative data were transferred by graphs. According to the results of the study, it was observed that neo-liberal actors shape food and food policies within their production areas; transfer the consumer ideology of these products to individuals through advertising and threaten health which is affected by social, cultural and economic changes and transformations. At the same time, it was found that unhealthy foods was most prevalent in the published food advertisements. This situation causes the projects carried out by the Ministry of Health on the subject to be ineffective. Thus, the basic and sub-hypotheses created were confirmed.

Key Words: health, neo-liberal ideology, media, unhealthy food advertisements, nutrition, health risk.