Cumhuriyet döneminde Çeşme (1923-1960)
Çeşme in the Republican era (1923-1960)
Yazar: OĞULCAN YÜCEBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. NİLGÜN NURHAN KARA
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History ; Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Cumhuriyet Halk Partisi = Cumhuriyet Halk Party ; Demokrat Parti = Democrat Party ; Göçler = Migrations ; Tarım = Agriculture ; Turizm = Tourism ; İzmir-Çeşme = İzmir-Çeşme

Özet:
Tarih boyunca pek çok farklı devletin hâkimiyetine giren Çeşme'deki Türk egemenliği Selçuklular ile başlamış ve sırasıyla Aydınoğulları Beyliği ve Osmanlı Devleti'yle devam etmiştir. Çok uzun bir süre Osmanlı Devleti toprağı olarak kalan Çeşme, 20 Mayıs 1919 tarihinden 16 Eylül 1922'ye kadar ise Yunan işgalini yaşamıştır. Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından Çeşme'de 1923 yılından 1960 senesine kadar ülkede yaşanan tüm değişimlerin yansımasını görebilmek mümkün olmuştur.
Çeşme'nin Cumhuriyet döneminde farklı alanlardaki durumunu ortaya koyan bir çalışmanın bulunmaması tezin konusunun belirlenmesinde etkili olmuş ve zaman aralığı olarak 1923-1960 yıllarının seçilmesiyle de Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli olaylarından birçoğunun yaşandığı uzun bir dönemi Çeşme ilçesi özelinde özgün bir şekilde ele almak hedeflenmiştir. Buradan hareketle ilçe ile ilgili başta sosyal, siyasi, ekonomik, idari, gündelik, eğitim ve askerî alanlarda yaşanan gelişmeler, 1923 yılından 1960 yılına kadar bölümlere ayrılarak ele alınmıştır. Söz konusu dönem içinde ülke genelinde yaşanan çeşitli gelişmeler Çeşme'yi de etkilemiş olmakla birlikte ilçenin her dönemde ülke kamuoyunun gündemine gelmesini sağlayan pek çok özelliğinin bulunması çalışmanın özgünlüğünü ortaya koymaktadır.
Atatürk Döneminde Çeşme, sosyal açıdan önemli bir iskân ve göç bölgesi olarak ön plana çıkmış ancak meşhur plaj ve kaplıcaları ile kalitesi ülke sınırlarını aşan tütün ve anason mahsulü sayesinde ülke genelinde dikkat çeken ilçeler arasında yer almıştır. Çeşme, genel olarak sahip olduğu doğal güzellikleri ve yetiştirdiği kaliteli tarımsal ürünleri ile sosyal ve ekonomik anlamda önem kazanmış olsa da ilerleyen dönemlerde bu özelliklerine yenilerini eklemiştir. İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı yıllarında Cumhuriyet Halk Partisi'ne muhalif olarak kurulan yeni partinin lideri olan Celâl Bayar'ın ilçede oldukça etkili olması Çeşme'nin belirtilen hususlarına bir de siyasi merkez olma özelliğini dâhil etmiştir. Bu dönemde muhalefet partisi olarak ortaya çıkan Demokrat Parti'nin pek çok önemli toplantı ve mitinginin Çeşme'de yapılması ise İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı yıllarında da ilçenin dikkat çeken yerleşim yerlerinden biri olmasını sağlamıştır. Aynı zamanda bu dönemin İkinci Dünya Savaşı yıllarına tesadüf etmesi Çeşme'nin stratejik bir üs konumunda olmasının da etkisiyle askerî öneminin daha da artmasına neden olmuştur. Söz konusu tüm gelişmelerin yanı sıra hem Atatürk Döneminde hem de İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı yıllarında Çeşme'deki idari ve gündelik hayat ile eğitim çalışmaları da ilçenin dikkat çekmesini sağlayan diğer alanlar olmuştur.
Demokrat Parti'nin iktidara gelmesinin ardından Cumhurbaşkanı Celâl Bayar'ın girişimleriyle siyasi açıdan daha da ön plana çıkan Çeşme'de iktisadi anlamda temel geçim kaynağı olan ürünlere ek olarak yeni mahsuller de yetiştirilmiş ve ilçe halkına modern tarım aletlerinin dağıtılmasıyla da Çeşme'deki tarım ürünü çeşitliliği artırılmaya çalışılmıştır. Ayrıca bu dönemde ilçeye yönelik gerçekleştirilen turizm yatırımları sayesinde Çeşme, sosyal ve ekonomik açıdan daha da değer kazanmış ve ülkenin önde gelen turizm merkezlerinden biri olduğunu ispat ederek önceden de sahip olduğu bir özelliği ile tekrar dikkat çekmiştir. Ayrıca Çeşme, Demokrat Parti döneminde belirtilen alanlara ek olarak yönetimsel ve kültürel anlamda da gelişme gösterdiği gibi ilçede yaşanan gündelik olaylarla da kamuoyunun ilgisini çektiği dönemler olmuştur. Bununla birlikte Demokrat Parti'nin bir askerî darbe ile iktidardan uzaklaştırılmasının ardından Çeşme bir kez daha ön plana çıkmış ve bu dönemde eski iktidar mensuplarının ilçede bulunan ailelerinin hayatları merak konusu olduğu için Çeşme, dikkatleri üzerine çeken bir ilçe olmuştur. Böylece çalışmanın konusu olan ve Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923-1960 yılları arasını içine alan bu döneminde Çeşme'de meydana gelen sosyal, siyasi, ekonomik, idari, eğitim, askerî ve gündelik hayat gibi alanlarda yaşanan gelişmeler etüt edilmiştir. Bu şekilde ise ülke genelinde gerçekleşen olayların İzmir'in önemli ilçelerinden olan Çeşme özelinde ele alınması amaçlanmıştır.

Abstract:
Turkish sovereignty in Çeşme, which has been dominated by many different states throughout history, started with the Seljuks and continued with the Aydınoğulları Principality and the Ottoman Empire, respectively.  Çeşme, which remained as Ottoman territory for a long time, experienced Greek occupation from 20 May 1919 to 16 September 1922.  After the victory of the War of Independence, it was possible to see in Çeşme the reflection of all the changes that took place in the country from 1923 to 1960.
The absence of a study revealing the situation of Çeşme in different areas during the Republic period was effective in determining the subject of the thesis, and by choosing the years 1923-1960 as the time span, it was aimed to address a long period in which many of the most important events of the history of the Republic of Turkey took place in an original way, specifically for Çeşme district.  Based on this, the developments in the district, especially in the social, political, economic, administrative, daily, educational and military fields, from 1923 to 1960, were discussed in sections.  Although various developments throughout the country during the said period also affected Çeşme, the fact that the district has many features that have brought it to the agenda of the country's public opinion in every period reveals the originality of the study.
During the Atatürk period, Çeşme came to the fore as a socially important settlement and migration region, but it was among the districts that attracted attention throughout the country thanks to its famous beaches, hot springs, tobacco and anise crops, the quality of which exceeded the country's borders.  Although Çeşme has gained social and economic importance with its natural beauties and the quality agricultural products it produces, it has added new features to these features in the following periods.  The fact that Celâl Bayar, the leader of the new party established in opposition to the Republican People's Party during the years of İsmet İnönü's presidency, was very influential in the district, added Çeşme's feature of being a political center to the mentioned issues. The fact that many important meetings and rallies of the Democratic Party, which emerged as an opposition party during this period, were held in Çeşme, made the district one of the notable settlements during the years of İsmet İnönü's presidency.  At the same time, the fact that this period coincided with the Second World War caused Çeşme's military importance to increase even more due to its position as a strategic base.  In addition to all the developments in question, administrative and daily life and educational activities in Çeşme, both during the Atatürk period and the presidential years of İsmet İnönü, were other areas that caused the district attract attention. 
In Çeşme, which became more politically prominent with the initiatives of President Celâl Bayar after the Democratic Party came to power, new crops were grown in addition to the products that were the main source of income in the economic sense and an effort was made to increase the diversity of agricultural products in Çeşme by distributing modern agricultural equipment to the district people. Furthermore, thanks to the tourism investments made in the district during this period, Çeşme gained more value in social and economic terms and proved to be one of the leading tourism centers of the country, attracting attention again with a feature it possessed before. Besides, Çeşme showed administrative and cultural development in addition to the areas mentioned during the Democratic Party period, and there were periods when it attracted the attention of the public with the daily events taking place in the district.  At the same time, after the Democratic Party was removed from power by a military coup, Çeşme once again came to the fore, and during this period, Çeşme became a district that attracted attention because the lives of the families of the former members of the government in the district were a matter of curiosity.  Thus, the developments in areas such as social, political, economic, administrative, education, military and daily life that took place in Çeşme during this period of the Republic of Turkey, which was the subject of the study and included the years 1923-1960, were studied.  In this way, it is aimed to discuss the events taking place throughout the country specifically in Çeşme, one of the important districts of İzmir.