Tunceli'de geçiş törenleri: Doğum, evlenme ve ölüm
Transition ceremonies in Tunceli: Birth, wedding and death
Yazar: SİBEL TAŞ
Danışman: PROF. DR. ESMA ŞİMŞEK
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Doğum = Delivery ; Evlilik = Marriage ; Gelenekler = Traditions ; Geçiş ritüelleri = Rites of passage ; Halk bilimi = Folklore ; Tunceli = Tunceli ; Törenler = Ceremonies ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature ; Ölüm = Death

Özet:
İnsan topluluğunu topluma dönüştüren ve oluşan toplum bilincinin sonraki nesillere aktarımını sağlayan gelenek ve görenekler, kültürün çatısını oluşturmaktadır. Dinî ve büyüsel inançların parçalarından oluşan geçiş dönemi ritüelleri ise geçmişten şimdiye, zamanın seyri içerisinde kimi değişikliklere uğramakla beraber kuvvetini kaybetmeden etkinliğini sürdüren, toplumu kendi etrafında kenetleyen geleneklerimizdir.
"Tunceli'de Geçiş Törenleri: Doğum, Evlenme ve Ölüm" adlı bu çalışmada her bireyin hayatında üç önemli eşik olan ve toplumsal ritüellerle sarmalanan doğum, evlenme ve ölüm evrelerinde Tunceli ilinde halk arasında sürdürülen gelenek, görenek ve ritüellerin tespiti yapıldı. Bu gelenek, görenek ve ritüellerde saklı kimi kodların uzandığı inanç, medeniyet ve büyülük uygulamaların sembolik anlamları irdelendi. Tunceli ili geçiş dönemi ritüellerinde İslam kültürü etkisinin beraberinde İslamiyet öncesinde benimsenmiş Budizm, Şamanizm, Manihaizm ve Gök Tanrı inançlarının kalıntıları, eski Mezopotamya uygarlıklarının izleri, zemini arkaik insanın düşünüş biçimine uzanan kimi büyüsel inançların etkilerinin kompleks bir biçimde barındığı tespit edildi. Animizm ve totemizmden İslamiyet'e kadar uzanan inançların kültür ve gelenek üzerinde etkili olduğu, atalar kültü, güneş kültü, ağaç kültü, taş ve kaya kültü, su ve demir kültü, dağ kültünün ritüellerde aktif bir şekilde geleneği yönlendirici ve yapılandırıcı olduğu görüldü.
Tunceli'de geçiş ritüelleri, ana hatlarıyla geçmişteki biçimiyle sürdürülüyor olmasına rağmen ilin yerel koşullarından kaynaklanan göç, kırsal yerleşimlerin hızla boşalması ve kentleşme, ekonomik ilişkilenme biçimlerinin farklılaşması gibi faktörler, bu geleneklerde değişimler meydana getirmiştir. Tüm dünyayı etkisi altına alan globalleşme, medya kültürü, tek kutuplu yaşam modeli, büyük aile yapısının çözülerek yerini çekirdek aileye bırakıyor olması, Tunceli'de özelde geçiş ritüelleri üzerinde, genelde bütün bir geleneksel yaşam üzerinde eritici ve aşındırıcı bir etki yaratmıştır. Tüm bu aşınmaya rağmen bu ritüeller, pratik formlar kazanarak  etkin bir biçimde işlevlerini sürdürmeye devam etmektedirler.

Abstract:
Customs and traditions which transform the community into society and enable the transmission of the public awareness to the next generations constitute the foundation of the culture. However, although the rituals of transition period composed by the parts of religion and spiritual beliefs have undergone a change from past to present, they are the customs that bring and hold the society together without losing its strength.
In this study "Transitional Periods in Tunceli: Birth, Marriage and Death", the analysis of the customs, traditions and rituals that carried on in Tunceli which are the three most essential phases in each individual's life and have been affected by the social rituals at the steps of birth, marriage and death were done. The symbolic meanings of the hidden messages in these traditions and rituals were identified. In the rituals of transitional periods in Tunceli, it was seen that Islam, along with with Buddhism, Shamanism, Manihaism, Sky Deity, the ancient Mesopotamian civilizations and the spiritual beliefs, had a complex impact on culture.  Moreover, it was concluded that the culture was affected by the animatism, totemism and the beliefs that lasted till Islam and it was seen that the cults of Ancestry, Sun, Tree, Stone and Rock, Water and Iron, and lastly Mountain had been actively leading and constructing the traditions.
The results of the study showed that although the transitional rituals' primary practices are similar to the past practices, the changes caused by the Tunceli's rural conditions such as urban and rural migration, urbanization, the economic fluctuations and its reflection on human relationships have brought huge changes. The changes resulted from the factors such as growing trend of nuclear families, globalization, the influence of media, and one-sided lifestyle have caused a demolishing effect on the transitional rituals and local culture in general. Despite this corruption, and the changes in modernization and its transformative impact on the application of rituals, those rituals still have a role in bringing the society together and helping the culture to keep its strength.