Türkiye Türkçesindeki kalıplaşmış ifadelerin kültür dil bilimi açısından incelenmesi
Investigation of stereotyped expressions in Turkey Turkish in terms of cultural linguistics
Yazar: TUNA UYSAL
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA TOKER
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Atasözleri = Proverbs ; Deyimler = Idioms ; Dil bilim = Linguistics ; Dil-kültür = Language-culture ; Kalıplaşmış deyiş = Formulaic expressions ; Kültür dil bilim = Lingvoculturel ; Sosyodilbilim = Sociolinguistic ; Türkiye Türkçesi = Türkiye Turkish ; Türkçe = Turkish ; İkilemeler = Reduplications

Özet:
Dilin söz varlığını oluşturan önemli parçalardan biri kalıplaşmış dil ögeleridir. 
Deyimler, atasözleri, ikilemeler ve ilişki sözlerinden oluşan kalıplaşmış ifadeler genel 
anlamda, "belli bir biçim kazanan, değişmez bir durum alan, belli bir durumun dışına 
çıkmayan yapılar" şeklinde tanımlanmaktadır (Gökdayı, 2008:23). Bir dilin söz 
varlığını oluşturan birimlerden biri olan kalıplaşmış ifadeler; birden fazla sözcüğün bir 
biçime girip bu yapıyı koruması, çekirdek kısmı aynı kalmak üzere sınırlı bir değişime 
imkân tanıması yönüyle diğer birimlerden ayrılır. Kalıplaşmış ifadelerin öne çıkan 
özelliklerinden birisi toplumun kültürel yapısından beslenerek oluşması ve birçok 
yönden onu yansıtmasıdır. 
Genel itibariyle kalıplaşmış ifadeleri atasözleri, deyimler, ikilemeler ve ilişki 
sözlerinin oluşturduğunu söylemek mümkündür. Bu alanda şimdiye kadar yapılan 
çalışmalara bakıldığında kalıplaşmış dil ögelerinin kültür dil bilimi açısından yeteri 
kadar incelenmediği görülmektedir. Bu konuda yeterince araştırmanın olmaması, 
özellikle kültür dil bilimi disiplininde Türkçe kaynakların sınırlılığı, çalışmanın bu 
alana yoğunlaşması nedenlerindendir. Çalışmanın konusu dilin ve kültürün kesişim 
noktalarını tespit etmek olduğundan dil ve kültür tanımlarının ardından dil-kültür 
ilişkisi ve kültür dil biliminin özellikleri üzerinde durulmuştur. Bir toplumun dünya 
görüşünün, inançlarının, gelenek ve göreneklerinin kısacası kültürünü oluşturan her 
bir ögenin en yalın ve en derin hâliyle görülebileceği deyimler, atasözleri, ikilemeler
ve ilişki sözleri masaya yatırılmış; bu kalıplaşmış ifadelerin Türk kültürü kapsamına 
giren unsurları ele alınmıştır. Türk kültürünün dildeki yansımaları, söz konusu dil 
birimleri aracılığıyla incelenmeye çalışılmıştır.

Abstract:
One of the important parts of the vocabulary of the language is the stereotyped 
language elements. Stereotypes are generally defined as "gaining a certain shape, 
taking a fixed situation, not going out of a certain situation" (Gökdayı, 2008:23).
Stereotyped expressions, which are one of the units that make up the vocabulary of a 
language; It differs from other units in that more than one word takes a form and 
preserves this structure, allowing a limited change with the core part remaining the 
same. One of its prominent features is that it is formed by feeding on the cultural 
structure of the society and reflects it in many ways.
In general, it is possible to say that proverbs, idioms, reduplications and 
relationship words form stereotyped expressions. When we look at the studies done so 
far in this field, it is seen that the stereotyped language elements have not been 
adequately examined in terms of cultural linguistics. The lack of research on this 
subject, especially the limited Turkish resources in the discipline of cultural linguistics, 
are the reasons why the study concentrates on this field. Since the subject of the study 
is to determine the intersection points of language and culture, after the definitions of 
language and culture, the language-culture relationship and the characteristics of 
cultural linguistics are emphasized. Idioms, proverbs, reduplications and relationship 
words, in which each element that makes up a society's worldview, beliefs, traditions 
and customs, in short, its culture, can be seen in its simplest and deepest form; The 
elements of these stereotyped expressions within the scope of Turkish culture are 
discussed. The reflections of Turkish culture in the language have been tried to be 
examined through the language units in question.