Orta ve İç Asya'da VI-IX. yüzyıllar arasında maden sanatı: Göktürk devri
Metal art in central and inner asia between VI-IX.th centuries: Gokturk period
Yazar: JALE ÖZLEM OKTAY
Danışman: PROF. DR. YAŞAR ÇORUHLU
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Göktürkler özellikle VI-VIII. yüzyıllarda Dağlık Altay, Kırgızistan,
Kazakistan, Moğolistan, Tuva topraklarında varlık göstermişler, siyasi
hakimiyetlerinin VIII. yüzyılda sona ermesine rağmen sanat eserlerini IX. yüzyılda da
üretmeye devam etmişlerdir. Göktürk Dönemi'nde karşımıza çıkan madenler arasında
altın, gümüş, demir, bakır, tunç başta gelir. Altın ile gümüş giyim ve kuşama ait
eserlerde; kemer ve kemer detaylarında, küpe, yüzük, taç, aynada ve madeni
eşyalardan kaplar ile tabaklarda kullanılmıştır, bunlar daha çok soylu ya da hükümdar
olan kişilerin mezarlarında yer almaktadır. Demir; silah, at koşum takımı ve
detaylarında, kazanlarda ve kemere ait elemanlarda ayrıca çeşitli alet üretiminde öne
çıkar. Tunç ise daha çok kazan ve kemer detayları içindir. Kurşun, lehimleme ve soy
metallerin saflaştırılmasında, cıva ise daha çok yaldızlama için tercih edilmiştir.
Maden yapım tekniği olarak döküm ve dövme Göktürkler'de başta
gelmektedir, bunların yanı sıra lehim, perçin, kenetleme ve kaynak tekniği
kullanılarak parçaların birbirine eklendiği de görülmektedir. Kazıma, kabartma, delik
işi, güherse, yaldız ve kakma gibi teknikler madeni eserlerin süslenmesinde kullanılan
süsleme teknikleri arasındadır. Bazı durumlarda kazıma ile elde edilen motiflerin altın
yaldızlandığı gözlemlenmiştir; bu şekilde sağlanan ışık-gölge oyunu ile objeler
olduğundan daha büyük boyuta sahip olarak algılanır. Anlaşılacağı üzere, tüm
bunların gerçekleştirilmiş olması Göktürk Dönemi'nde oldukça ileri bir seviye
ulaşmış metalürjinin varlığını kanıtlamaktadır; Altay, Minusinsk Havzası, Kırgızistan,
Moğolistan, vb. yerlerde tespit edilen maden işleme ocakları, tavlama ve soy
metallerin saflaştırılması gibi işlemleri bilmeleri bu görüşü desteklemektedir. Ayrıca
Altaylar'da çok zengin demir madenlerinin varlığını unutmamak gerekir.
Tüm bu özelliklere sahip olan Göktürkler çok çeşitli madeni eserler ortaya
koymuşlardır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:
Silahlar kullanım amaçlarına göre "Saldırı" ve "Savunma" silahları olarak iki
gruba ayrılmaktadır. Saldırı Silahları "Yakın Mesafe" ve "Uzak Mesafe" silahları
bakımından iki alt gruba sahiptir. Yakın Mesafe Silahları da kendi içinde "Kesici-
Delici", "Delici" ve "Vurucu" olarak üç gruba ayrılır. Yakın Mesafe Kesici-Delici
Silahları: "Meç", "Uzun Kılıç", "Eğri Kılıç", "Kama", "Bıçak"; Yakın Mesafe Delici 
Silahları: "Mızrak"; Yakın Mesafe Vurucu Silahları: "Savaş Baltası", "Keser" ve
"Gürz"dür. Uzak Mesafe Silahı Göktürk Devri'nde "Delici" olarak tek bir alt gruba
sahiptir, bu grupta yer alan silah "Ok ve Yay"dır.
Savunma Silahlarında; "Kalkan", "Tolga" ve "Zırh" olmak üzere üç alt grup
bulunmaktadır. Zırh da kendi içinde "İnsan" ve "Hayvan" zırhı olmak üzere iki gruba
ayrılmaktadır. Zırhlar "Zincir Örme" veya "Levhalı" formdadır; bunlardan levhalı
zırh "Pullu" "Yatay" ve "Dikey" olmak üzere üç çeşide sahiptir.
Madeni eserlerin bundan sonraki en yoğun olarak kullanıldığı alan "At Koşum
Takımları" olmuştur. Sözü edilen geniş grup "Binit Takımı" ve "Dizgin Takımı"
olmak üzere iki kola ayrılır. Binit Takımı'nda "Üzengi" öne çıkar. Dizgin Takımı'nı
ise "Dizgin Kayışı Pulları", "Dizgin Kayışı Tokaları", "Dizgin Kayışı Uçları",
"Dizgin Kayışı "T" Şekilli Parçaları", "Dizgin Kayışı Pandantifleri", "Gem" ve
"Psalia" meydana getirir.
Üçüncü büyük bölüm "Giyim-Kuşam ve Süslenme"den oluşmaktadır. "Kemer
ve Kemer Detayları", "Küpe", "Yüzük", "Taç" ve "Ayna"dan oluşan çeşitler
arasından Kemer ve Kemer Detayları "Kemer Pulları", "Kemer Tokaları", "Kemer
Çerçeveleri", "Kemer Pandantifleri" ve "Kemer Uçları" olarak fazla miktarda eser
verir.
Göktürk Devri madeni eserlerinden son büyük grubu ise "Madeni Eşyalar"
meydana getirir. Buna "Kaplar", Kazanlar", "Tabaklar", "Ölü Maskları",
"Heykelcikler" ve "Sikkeler" dahildir.
Bunlardan özellikle kemer takımlarına ait elemanlar, bazen kendileri form
olarak süslemeyi oluşturur bazen de üzerlerinde geometrik ya da bitkisel süslemeye
sahip olarak karşımıza çıkar. Kapların kulpları zaman zaman rozet formlu
olabilmektedir ve yine bunların bazıları gövde ile arasında dört yapraklı çiçek şekline
sahiptir.
Bu kadar yoğun malzeme ile karşımıza çıkan Göktürk Dönemi madeni eserleri
şüphesiz, yansımasını aynı dönemde taş babalar, kaya ve duvar resimlerinde bulmuş, 
Göktürk Dönemi sembolizmi ve ikonografisi içinde kendine yer edinmiştir. Bu
konuda onların kutsal ve şifa verici özellikler taşımaları, Şaman törenlerinde
kullanılmaları, güç ve hakimiyet sembolü olarak görülmeleri kaçınılmaz olmuştur.
Göktürk Dönemi madeni eserlerinin önemli özelliklerinden biri de kendinden
önceki Türk dönemleri ve topluluklarından miras aldığı birikim ve tecrübeleri kendi
potasında eritip yorumlaması, bunları çağdaşı ve kendinden sonraki Türk dönemleri
ve toplulukları için köprü oluşturacak seviyeye getirmesidir.




Anahtar Kelimeler: Göktürkler, maden sanatı, silahlar, at koşum takımları, giyim-kuşam ve süslenme takıları, madeni eşyalar.

Abstract:
Gokturks had their presence especially during the VI. - VIII. centuries on the
land of Gorno-Altai, Kirgizstan, Kazakhstan, Mongolia, Tuva, and continued to
produce their works of art in the IX. century although their political dominance ended
in the VIII. century. Gold, silver, iron, copper, bronze were among the main metals
we see during Gokturk Era. Gold and silver is used in the works related to clothing
and accessories; belt and belt details, earrings, rings, crowns, mirrors and metal cups
and plates and these are mainly found in the graves of the noble people or the rulers.
Iron is preferred in weapons, harness details, boilers and belts and also for the
production of many tools. We see bronze is more in boiler and belt details. Lead is
preferred for soldering and in purification of noble metals and mercury is used for
gilding.
As metal processing technique, casting and forging methods are in the lead in
Gokturks, in addition to these, soldering, riveting, clamping and welding techniques
are also seen to be used in the process of joining parts. The techniques such as
engraving, embossing, open-work, gilding and inlaying were among the techniques
which were used in decoration of metal works. In some cases, it is also observed that
the motives obtained by engraving were also gold gilded; the light-shadow effect
provided this way causes the objects to be perceived larger. Naturally, realization of
all these evidence that metallurgy reached a very high level during Gokturk Era;
Metal processing quarries determined in places such as Altai, Minusinsk Basin,
Kirgizstan, Mongolia etc. and their knowledge in the processes such as tempering,
purification of noble metals support this opinion. Moreover, the presence of very rich
iron mines in Altai should not be forgotten.
With all these characteristics, Gokturks presented many various metal works.
These can be listed as follows:
The weapons, as based on their purposes of use, are divided into two groups as
"Attack" and "Defense". Attack Weapons have two sub-groups as "Short Distance"
and "Long Distance" weapons. Short Distance Weapons are separated into three
groups as "Cutting-Penetrating", "Penetrating" and "Hitting". Short Distance Cutting
Penetrating Weapons are "Epee", "Long Sword", "Curved Sword", "Wedge", "Knife";
Short Distance Penetrating Weapons are "Spear"; Short Distance Hitting Weapons are
"Battle Axe", "Adz" and "Mace". Long Distance Weapons have a single sub-group in
Gokturk Era as "Penetrating" and the weapon in this group is "Arrow and Bow".
Defense Weapons are divided into three sub-groups as "Shield", Helmet" and
"Armour". Armour is divided into two groups as "Human" and "Animal" within itself.
Human Armour and Horse Armour is in the form of "Chain Braid" or "Plated"; plated
armor is divided into three groups as "Scaly", "Horizontal" and "Vertical".
The next area where the metal works are used intensely is "Horse Harness
Sets". This wide group is divided into two branches as "Riding Set" and "Bridle Set".
"Stirrup" comes to the forefront in Riding Set. Bridle Sets are composed of "Bridle
Strap Scales", "Bridle Strap Buckles", "Bridle Strap Ends", "Bridle Strap "T" shaped
Parts", "Bridle Strap Pendants", "Bit" and "Psalia"
The third largest group is "Clothing and Dressing Up". Among the varieties of
"Belt and Belt Details", "Earring", "Ring", "Crown" and "Mirror; Belt and Belt
Details have the most works as "Belt Scales", "Belt Buckles", "Belt Frames", "Belt
Pendants" and "Belt Ends .
The final largest group of metal works of Gokturk Era is "Metal Goods".
These include "Cups", "Boilers", "Plates", "Masks for Deceased", "Figurines", and
"Coins".
Among these, the elements especially belonging to belt sets sometimes form
the decoration by themselves, and sometimes they have geometrical or floral
decorations on them. The handles of cups are sometimes in the form of a badge and
again some of these have the four-leaves flower form between themselves and the
body.
With so much intense materials, the metal works of Gokturk Era are
doubtlessly reflected in the stone, rock and wall drawings of the same era. Moreover,
again the symbolism and iconography of Gokturk Era had acquired a place for itself. 
Their sacred and curing features with respect to this were inevitable for their use in
Shaman ceremonies and being perceived as a symbol of power and dominance.
One of the most important features of the metal works of Gokturk Era is the
fact that it brought together and interpreted the accumulation and experience inherited
from the previous Turkish Eras and communities and raised these to a level which
constituted a bridge for its contemporaries as well as Turkish Eras and communities to
follow.



Keywords: Gokturks, metal work, weapons, horse harnesses, clothing and jewelery ornaments, metal goods.