15. yüzyıl Timurlu devri Kelile ve Dimne'leri analitik çözümlemesi
Analytical analysis of the fifteenth century of Timurid era Kalila and Dimna
Yazar: NURAN ÖZTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. ŞEHNAZ BİÇER
Marmara Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı / Minyatür Bilim Dalı
Derece: Sanatta Yeterlik, 2021
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: 15. yüzyıl = 15. century ; Kelile ve Dimne = Kelile and Dimne ; Minyatür = Minyature ; Süslemeler = Ornamentations ; Timur Dönemi = Timur Period ; Timurlu Hanedanı = Timurid Dynasty ; Yazma eserler = Manuscripts

Özet:
Kelile ve Dimne, üzerinde sayısız çalışma yapılabilecek etkinliğe sahip eşsiz
şaheserlerden biridir. 3. yüzyılda Debşelim adındaki Hint hükümdarının isteği üzerine,
Vişnu rahibi bir Brahman tarafından Sanskrit dilinde Keşmir'de kaleme alınmıştır. Kelile
ve Dimne bir tür nasihatname olarak bugüne kadar edebiyattan güzel sanatlara kadar pek
çok araştırma sahasının temel çalışma konusu olmuştur. Bu bağlamda ahlâki-didaktik bu
eser, gelecekte birçok yeni araştırmacıya, üzerinde yeni çalışmalar yapabilmesi adına
ilham kaynağı olacak özgünlüktedir.
Tezimizde farklı dönemlerde birçok nüshası bulunan ve daha önce de
araştırmalara konu olan Kelile ve Dimne yazma eserlerinin; 15. yüzyıl Timur devrine ait
olan beş nüshası ele alınmıştır. İstanbul Topkapı Sarayı Müze Kütüphanesi'nde muhafaza
edilen R.1022, H.362, R.1023'tür, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesinde Fatih 3682
kayıtlı Antoloji ve son olarak Bursa İnebey Kütüphanesinde bulunan Nr. Hüseyin Ç.763
envanter numaralı Kelile ve Dimne eserleridir. Bu el yazmalarında yer alan minyatürler
sanatta yeterlik tezimizin temel konusunu oluşturmuştur.
14. yüzyılda Timur ile başlayan ve 16. yüzyıla kadar Timur hanedanlığı
süresince devam eden dönemde, Timurlu devri kendine has bir minyatür üslubu
oluşturmuştur. Bu üslup, Timur devri öncesi Celayirliler'den (1340-1431) gelen etkiler
ve Çin ile artan ilişkiler sebebiyle Çin resim sanatının etkilerini taşımaktadır. Bu etkiler
yanında, Karakoyunlu (1351-1469) ve Akkoyunlu (1340-1514) Türkmen hanedanlarına
ait sanat üsluplarının etkileri de doğrudan Timur dönemi 15. yüzyıl Kelile ve Dimne
yazmalarında göze çarpmaktadır.
Orta Asya'da Timurlular, mimaride ve kitap sanatlarıyla insanlık tarihi için çok
önemli faaliyetlerde bulunmuşlardır. Bu sayede Timurlu sanatının genel tavrı içerisinde,
Semerkant, özellikle Herat ve Şîraz bölgeleri kütüphanelerinde ilgili dönemin üslup
özelliklerinin gerçekleştirildiği, özgün minyatürlerin üretildiği ve sergilendiği sanat
merkezleri doğmuştur. Tezimiz bu sanat merkezlerinde doğan Kelile ve Dimne musavver
yazma eserlerinin minyatürleri incelenerek ülkemiz yazma eser kütüphanelerinde
bulunan 15. yüzyıl Timurlu dönemine ait Herat ve Şîraz ekollerinin üslup özelliklerini
yansıtan Kelile ve Dimne yazmalarıyla sınırlandırılmıştır.
Araştırma kapsamında, ilgili devrin kültür ve sanat olayları incelenmiş,
konularına göre sınıflandırılan minyatürlü ya da minyatürlü olmayan yazma eserler
belirlenmiş ve bunların üretildiği sanat okulları ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır.
Kelile ve Dimne yazmalarında yer alan minyatürlerin anlatım kurgularını kapsamlı bir
şekilde araştırmak için çalışmalar sürdürülmüştür.
Yazma eserlerle ilgili ilk araştırmalar sayısal ortama aktarılan el yazmaları
üzerinden gerçekleştirilmiştir. İncelenen eserlerde Timurlu döneminin son derece rafine
tasarımları, renkleri ve kurguları dikkat çekmiştir. Tez konumuz çerçevesinde belirlenen
yazma eserlerdeki kompozisyonlarda incelenen hayvanların jest ve mimikleri, uygulanma
teknikleri, minyatürlerin her yazma eserde aynı hikâyeyi karşılamayan şekilde
kurgulanması, sayfa tertibi uygulamalarındaki farklılıklar üzerinde de durulmuştur.
Kitap süsleme sanatlarında, sanatçılar resmetmek istedikleri olayları imgeler
eşliğinde yüzeylere stilizasyon tekniği ile aktarmışlardır. Tasvir sanatında kullanılan bu teknikle her dönemin kültürü kendi izlerini kural olarak kabul etmiştir. Desenden
başlayarak, tasarım kurgusu, renk ögelerinin bir araya gelmesiyle dönemini yansıtan
özgün resimler/minyatürler bu şekilde oluşturulmuştur. Böylelikle tez konusu
çerçevesinde seçilen yazma eserlerdeki metin minyatür ilişkisi, renk değerlendirmeleri,
desen teknikleri ve yöntemleri detaylı bir şekilde çalışılmıştır.

Abstract:
Kalila and Dimna are one of the unique masterpieces with numerous studies on
activities. It was written by a Brahman in Kashmir in Sanskrit at the request of the Indian
ruler named Debşelim in the 3rd century. Brahman was the priest of Vishnu. Kalila and
Dimna is a kind of counsel, have been the main subject of study in many research fields
from literature to fine arts. In this context, this moral-didactic work has an originality that
will inspire many new researchers in the future to conduct new studies on it.
In our thesis, Kalila and Dimna manuscripts, which have many copies in
different periods and have been the subject of research before; five copies belongs to the
15th century. It is R.1022, H.362, R.1023, which is preserved in the Istanbul Topkapi
Palace Museum Library, the Fatih 3682 registered Anthology in the Istanbul Süleymaniye
Library and finally the Nr. Hüseyin Ç. 763 are Kalila and Dimna works. The miniatures
in these manuscripts constituted the main subject of our proficiency in art thesis.
In the period that started with Timur in the 14th century and continued during
the Timur dynasty until the 16th century, the Timurid era created a unique miniature style.
This style has the effects of Chinese painting due to the influences of the Celayirs (1340-
1431) before the Timurid era and the increasing relations with China. In addition to these
influences, the effects of the artistic styles of the Karakoyunlu (1351-1469) and
Akkoyunlu (1340-1514) Turkmen dynasties are also striking directly in the Timurid 15th
century Kalila and Dimna manuscripts.
In Central Asia, the Timurids carried out very important activities for human
history with their art of architecture and books. In this way, within the general attitude of
Timurid art, art centers where the stylistic features of the relevant period were realized in
the libraries of Samarkand, especially Herat and Shiraz, and original miniatures were
produced and displayed. Our thesis is limited to Kalila and Dimna manuscripts, which
reflect the stylistic features of the 15th century Timurid era Herat and Shiraz schools by
examining the miniatures of Kalila and Dimna manuscripts born in these art centers.
Within the scope of the research, the cultural and artistic events of the relevant
period were examined, manuscripts with or without miniatures classified according to
their subjects were determined and evaluations were made about the art schools where
these were produced. Studies have been carried out to comprehensively investigate the
narrative constructs of miniatures in Kalila and Dimna manuscripts.
The first researches on manuscripts were carried out on manuscripts transferred
to digital media. The highly refined designs, colors and fictions of the Timurid period
drew attention in the examined works. The gestures and mimics of the animals examined
in the compositions in the manuscripts determined within the framework of our thesis
topic, their application techniques, the editing of miniatures that do not meet the same
story in each manuscript, and the differences in page layout applications are also
emphasized.
In the arts of book decoration, artists conveyed the events they wanted to depict
on surfaces with the stylization technique, accompanied by images. With this technique used in the art of depiction, the culture of each period has accepted its traces as a rule.
Starting from the pattern, the design setup and the combination of color elements, original
paintings / miniatures reflecting the period were created in this way. Thus, the relation
between text and miniature, color evaluations, pattern techniques and methods in the
manuscripts selected within the framework of the thesis topic were studied in detail.