Stratejik planlama sürecinde bilişsel haritalama ve DEMATEL Yöntemlerinin kullanılması: Özel öğretim kurumunda uygulama
Using cognitive mapping and DEMATEL Methods instrategic planning process: Application in privateeducation institution
Yazar: ÇAĞLA AKSOY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ ÖZDEMİR
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bilişsel haritalama = Cognitive mapping ; DEMATEL = DEMATEL ; Karma yöntemler = Mixed methods ; Nedensellik = Causality ; Nicel araştırma = Quantitative research ; Stratejik planlama = Strategic planning ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making ; Özel okullar = Special schools ; İçerik analizi = Content analysis

Özet:
Bu araştırmada bir özel öğretim kurumunun stratejik planlama sürecinde stratejik
amaçlarının belirlenmesinde bilişsel haritalama ve The Decision Making Trial and
Evaluation Laboratory (DEMATEL) yöntemlerinin birlikte nasıl kullanılabileceğini ortaya
koymak amaçlanmıştır.
Araştırma, karma yöntem yaklaşımlarından keşfedici sıralı desenin kullanıldığı bir
örnek uygulama araştırmasıdır. Araştırmanın nitel boyutunda olgubilim deseni, nicel
boyutunda ise nedensel karşılaştırma deseni kullanılmıştır.
Bu araştırmanın çalışma grubu, 2018-2019 eğitim-öğretim yılında bir özel öğretim
kurumunda çalışan ve stratejik planlama konusunda yetkin olan 4 zümre başkanı, 2 rehber
öğretmen, 2 müdür yardımcısı ve 1 okul müdürü olmak üzere 9 katılımcıdan oluşmaktadır.
Veri toplama aracı olarak araştırmanın nitel boyutunda, görüşmeler araştırmacı
tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak yüz yüze görüşme
yöntemi ile gerçekleştirilmiş ve cep telefonunun ses kaydedici özelliği kullanılarak kayıt
altına alınmıştır. Araştırmanın nicel boyutunda ise bilişsel haritalardaki kriterler arasındaki
etki güçlerinin ve DEMATEL yönteminde kullanılan kriterler arasındaki etki-ilişki
durumunun belirlenmesinde ikili karşılaştırma matrisleri kullanılmıştır.
Araştırmada nitel verilerin analizi, "içerik analizi tekniği" ile yapılmıştır. İçerik analizi
sonuçları yardımıyla katılımcıların bilişsel yapıları belirlenmiş olup bu bilişsel yapılar,
araştırmanın nicel boyutunda kullanılan bilişsel haritalarda kriterler olarak kullanılmıştır.
Elde edilen 4 bilişsel haritada merkeziyet derecesi en yüksek olan kriter, stratejik amacı
belirlemiştir. Sırasıyla; fiziki ve teknolojik koşulları iyileştirmek, eğitim-öğretim
faaliyetlerini daha nitelikli hale getirmek, ticari kaygının eğitim öğretim kalitesinin önüne
geçmesine izin vermemek ve okulumuzun rehberlik hizmetini geliştirmek stratejik amaçları
elde edilmiştir. Bu 4 stratejik amaç ve bilişsel haritaların eşik değerini aşan diğer kriterleri, 
vi
DEMATEL yönteminde kriterler olarak kullanılmıştır. DEMATEL yöntemi yardımıyla,
kriterler arasındaki etki-ilişki durumu ve kriterlerin önem sırası belirlenmiştir.
Nitel verilerin, sayısal verilere dayandırılmasıyla oluşacak bir stratejik planlama
sürecinin daha tarafsız ve verimli şekilde gerçekleşeceği düşünülmektedir. Bu araştırma,
özel öğretim kurumlarının rekabet piyasasındaki güçlü, zayıf yönlerini, fırsatlarını ve
tehditlerini fark etmesini sağlayarak etkili ve verimli bir stratejik planlama sürecine yardımcı
olabilir. Bunun yanında, gelecek çalışmalarda DEMATEL yönteminden farklı bir "çok
kriterli karar verme yöntemi" ile bilişsel haritalama yönteminin birlikte uygulanabilirliği
araştırılabilir.
Anahtar Kelimeler: Stratejik Planlama, Nedensel Karşılaştırma, DEMATEL, Çok
Kriterli Karar Verme, Bilişsel Haritalama Yöntemi, Özel Öğretim Kurumu, Karma Yöntem,
Keşfedici Sıralı Desen.

Abstract:
In this study, it was intended to reveal how cognitive mapping and The Decision Making
Trial and Evaluation Laboratory (DEMATEL) methods can be used together to determine
the strategic objectives of a private education institution in the strategic planning process.
This research is a sample application research which uses exploratory sequential pattern
from mixed method approaches. In the qualitative dimension of the research the
phenomenologic pattern and in the quantitative dimension, the causal comparative pattern
was used.
The study group of this research consists of 9 participants: 4 head of departments, 2
school counselors, 2 deputy principals and 1 school principal who have strong competence
in strategic planning and work in a private education institution in the 2018-2019 academic
year.
In the qualitative dimension of this study, interviews were made by using face to face
interviewing method using the semi-structured interview form which were created by
researcher is used as a data collecting tool by interviewing method and were recorded with
a voice recorder a mobile phone. In the quantitative dimension of the study, binary
comparison matrices were used to determine the effect forces between the criteria in
cognitive maps and the effect-relationship status between the criteria which is used in the
DEMATEL method.
In the research, the analysis of qualitative data was done with the "content analysis
technique". The cognitive structures of the participants were determined with the help of
content analysis results which obtained from the content analysis and these cognitive
structures were used as criteria in the cognitive maps which used in the quantitative
dimension of the research. Among 4 cognitive maps obtained, the criteria with the highest
degree centrality determined the strategic objective. Respectively: strategic objective of
improving physical and technological conditions, making educational activities more 
viii
qualified, not to allow commercial concern to get ahead of the quality of education and
improving our school's guidance service were determined. These 4 strategic objectives and
other criteria that exceed the threshold value of cognitive maps were used as criteria in the
DEMATEL method. With the help of DEMATEL method, the effect-relationship status
between the criteria and order of importance of the criteria were determined.
It is thought that a strategic planning process, which will be formed by basing the
qualitative data on numerical data, will take place more impartially and efficiently. This
research can contribute to an efficient and effective strategic planning process by making
private education institutions recognize their strengths, weaknesses, opportunities and
threats in the competitive market. In addition, applicability of "multi-criteria decision
making method" different from DEMATEL with cognitive mapping method can be
researched in future studies.
Keywords: Strategic Planning, Causal Comparative, DEMATEL, Multi-Criteria
Decision Making, Cognitive Mapping Method, Private Education Institution, Mixed
Method, Exploratory Sequential Pattern.