Hadis rivayetinde şekkü'r-râvî
Shakku'r-rāvī in hadith narration
Yazar: AHMET TOP
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERKAN BAŞARAN
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Hadisler, Hz. Peygamber (sav) döneminden bu yana Müslümanların ilgi odağı olmuştur. Zira, insanın asıl yaşam alanı niteliğindeki ahiretin bu dünyada şekillendirilmesiyle ilgili emir, yasak, tavsiye içerikli yönlendirmeler ihtiva etmektedir. Bu bakımdan asrısaadette dillendirilen, ancak kıyamete kadar her nesil için hayati öneme sahip bu bilgilerin sonraki dönemlerde yaşayacak muhataplarına doğru aktarılması bir zorunluluktur. Ne var ki dönemin koşulları insan merkezli olduğundan hadislerin aktarım sürecinde birtakım hatalar doğmuştur. Muhaddisler, görevin önemi ve görevlinin zafiyetleri çerçevesinde hadislerin aktarım sürecini disipline edip metodik bir faaliyete dönüştürecek standartlar belirlemişlerdir. Daha ilk dönemlerden itibaren râvîler hadisleri titizlikle aktarmaya çalışmışlar, iki kelimeden hangisinin Hz. Pey-gamber'e ait olduğu konusunda şüpheye düşerlerse her iki lafzı da rivayet etmişler-dir. Bunun yanı sıra, bazı sahabe râvîleri hadisin lafızlarında şüphe duymasa bile "ya da benzer bir kelime dedi" diyerek ihtiyatlı davranmış, rivayette çekimser bir tutum sergilemişlerdir. Bu titizlik, "şekkü'r-râvî" olgusunun ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
Tâbiin devrinde ilk tedvin faaliyetlerinin başlamasıyla hadis mecmuaları oluşmuş, şifahi geleneğin yanında kitabet de yaygınlık kazanmıştır. Râvî, ezberinden rivayette bulunsa da en azından bu hadisleri derlediği müstakil notları/hadis mecmuaları olmuştur. Bu aşamada da yazım kaynaklı yanılgılar gündeme gelmiş ve "tashîf" ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, hadis tarihindeki gelişmeler paralelinde; şekkü'r-râvîye neden olan durumlar, râvîlerin tasavvurları, şekkü'r-râvîye karşı hadis ilmindeki genel tutum, rivayet ilminin sistematik hale gelmesi ile meydana gelen değişimler, isnadın yanal anlamda büyümesinin ve tedvinin şekkü'r-râvîye etkisi gibi konuları açıklama amacına odaklanmaktadır. Neticede, dokuz hadis kitabındaki meşkûk rivayetlerin; ihtiyat, lafız rivayetindeki hassasiyet, tashîf gibi sebeplerden ve hadise emanet bilinciyle yaklaşılmasından kaynaklandığı sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Hadiths have been the focus of Muslims since the time of the Prophet because they contain instructions, prohibitions and recommendations regarding shaping the afterlife, which is the main living space of man in this world. In this respect, it is a necessity to convey this information, which was expressed in the Age of Bliss (Asr-ı Saâdet) and is of vital importance for every generation until the end of time, to its addressees who will live in the following periods. However, since the conditions of the period were human-centered, some errors occurred in the transmission process of the hadiths. Hadith scholars, recognizing the importance of their task and the vulnerabilities of those tasked with it, established standards to discipline and turn the transmission process into a systematic activity. From the early periods, narrators tried to convey the hadiths meticulously, and if they were in doubt about which of the two words belonged to the Prophet, they narrated both words. Additionally, some Companion narrators, even if not skeptical about the wording of a hadith, would adopt a cautious approach by stating, "or he said something similar," demonstrating a reserved attitude in narration. This meticulousness gave rise to the concept of "shakk al-rāwī" (doubt in the narrator). With the onset of the compilation activities in the Tabi'un era, collections of hadiths emerged alongside the oral tradition, and the written tradition gained popularity. Even when narrating from memory, a narrator would often have independent notes or compilations of hadiths. However, this stage also introduced errors stemming from written sources, leading to the phenomenon of "tashīf" This study is in parallel with the developments in the history of hadith; It focuses on explaining issues such as the situations that led to the "shakk al-rāwī", the perspectives of narrators, the general attitude towards doubt in the narrator in the science of hadith, the changes that occurred with the systematicization of the science of narration, the effect of the lateral growth of the isnad and the effect of the editing on the "shakk al-rāwī". As a result, it has been concluded that the doubtful narrations in the nine hadith books are due to reasons such as caution, sensitivity in the wording of the narration, correction (tashīf), and approaching the hadith with the awareness of trust.