Erzurum kent merkezindeki medreselerin işlevsellik analizi
Functionality analysis of madrases in Erzurum city center
Yazar: VİLDAN YEGEN
Danışman: DOÇ. DR. FATİH SEMERCİ
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimari analiz = Architectural analysis ; Mimari değişim = Architectural change ; Mimari doku = Architectural texture ; Mimari özellikler = Architectural characteristics

Özet:
Tarihi yapılar zaman içerisinde ekonomik, sosyal, kültürel ya da teknolojik sebeplerle işlevlerini
kaybedebilirler. İşlevini kaybeden tarihi yapılar maruz kaldıkları olumsuz etkenler sonucunda
kullanılamaz hale gelebilir hatta çoğu tarihi yapı yok olabilir. Bu yapıların korunmasını sağlamak ve yok
olmasını engellemek adına yapılar yeniden işlevlendirilirler. Yeni ihtiyaçlar doğrultusunda çağdaş
uyarlamalara giden diğer bir anıtsal yapı türü de medreselerdir. Türklerin İslamiyet'ten sonra geliştirdiği
en önemli yapılar medreselerdir. Medrese yapılarının en önemli örnekleri Erzurum'da bulunmaktadır.
Çoğunluğu İlhanlı dönemi eserleri olan Erzurum kent merkezinde yer alan tarihi işlevini kaybedip
yeniden işlevlendirilen dört medrese örnek olarak seçilmiştir. Bu medreselerin güncel işlevleri analiz
edilip medreselere yüklenen yeni işlevlerin etkilerini irdelemek amaçlanmıştır. Bu amaçla yapılan tez
çalışması dört ana bölümden meydan gelmektedir.
Tez çalışmasının birinci bölümünde çalışma konumuz ile ilgili genel bilgiler verilmiştir. Tezin
bu bölümünde çalışmanın amacı, önemi, kapsamı, yöntemi ve konu ile ilgili kaynak araştırması yer
almaktadır. Araştırmanın ikinci bölümünde ise, tanımlamalara ve kavramlara yer verilip tezin kavramsal
çerçevesi oluşturulmuştur. Bu anlamda tarihi yapılarda koruma ve yeniden işlevlendirme kavramı,
medreseler ve medrese mimarisinin gelişimi detaylı bir şekilde ele alınmıştır.
Araştırmanın üçüncü bölümünde ise alan çalışmasına yer verilmiştir. Erzurum kentinin genel
özellikleri, tarihsel ve mekansal gelişimi, Erzurum kent merkezinde bulunan tarihi yapılar anlatılmış ve
çalışma kapsamında işlevini kaybetmiş olup yeniden işlevlendirilen Erzurum kent merkezinde bulunan
Çifte Minareli Medrese, Yakutiye Medresesi, Ahmediye Medresesi ve Kurşunlu Medresesi seçilmiş
örnekler olarak çalışılmıştır. Bu yapıların tarihi ve mimari özellikleri detaylıca anlatılmıştır. Yapıların
yüklendikleri güncel işlevler mimari plan şemaları ve görseller üzerinden yapılan mekansal okumalarla
birlikte mevcut durum analizi yöntemi ve mekan dizimi yöntemi ile birlikte detaylıca çalışılmıştır.
Mimari plan şemaları ve görseller üzerinden yapılan güncel mimari analiz yöntemi ile medreselerin
mevcut durumlarının mekansal, yapısal ve çevresel değerlendirmeleri ele alınıp analiz edilmiştir. Mekan
dizimi yöntemi ile de Depht Map programı üzerinden seçilen medreselerin kat planları analiz edilerek
alandaki hareketlilik, derinlik, bütünleşme grafikleri oluşturulmuştur.
Araştırmanın son bölümünde ise yapılan analizler sonucunda elde edilen bulgular doğrultusunda
sonuç ve önerilere yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Erzurum, Medrese Mimarisi, Mekan Dizimi, İşlevsellik Analizi, Tarihi
Yapıların Yeniden İşlevlendirilmesi

Abstract:
Historical buildings may lose their functions over time due to economic, social, cultural or
technological reasons. Historical buildings that lose their functions may become unusable as a result of
the negative factors they are exposed to, and many historical buildings may even disappear. In order to
ensure the protection of these structures and prevent their destruction, the structures are re-functioned.
Another type of monumental building that undergoes contemporary adaptations in line with new needs is
madrasahs. The most important structures developed by the Turks after Islam are madrasahs. The most
important examples of madrasah structures are in Erzurum. Four madrasahs, most of which are works of
the Ilkhanid Period, located in Erzurum City Center, which lost their historical function and were refunctioned, were selected as examples. It is aimed to analyze the current functions of these madrasahs and
to examine the effects of the new functions assigned to the madrasahs. The thesis study conducted for this
purpose consists of four main parts.
In the first part of the thesis, general information about our study subject is given. This section of
the thesis includes the purpose, importance, scope, method and source research of the study. In the second
part of the research, definitions and concepts were included and the conceptual framework of the thesis
was created. In this sense, the concept of preservation and re-functioning of historical buildings,
madrasahs and the development of madrasah architecture are discussed in detail.
In the third part of the research, field study is included. The general characteristics of Erzurum
City, its historical and spatial development, the historical buildings in Erzurum city center are explained,
and within the scope of the study, Çifte Minareli Madrasah, Yakutiye Madrasah, Ahmediye Madrasah
and Kurşunlu Madrasah, located in Erzurum city center, which lost its function and was re-functioned,
were studied as selected examples. The historical and architectural features of these buildings are
explained in detail. The current functions of the buildings have been studied in detail using the current
situation analysis method and space syntax method, along with spatial readings made on architectural
plan diagrams and visuals. With the current architectural analysis method based on architectural plans and
visuals, the spatial, structural and environmental evaluations of the current situations of the madrasahs
were discussed and analyzed. With the spatial alignment method, the floor plans of the madrasahs
selected through the Depht Map program were analyzed and graphs of mobility, depth and integration in
the area were created.
In the last part of the research, conclusions and suggestions are given in line with the findings
obtained as a result of the analysis.
 Keywords: Erzurum, Madrasa Architecture, Space Syntax, Functionality Analysis, Re-functioning
of Historical Buildings