Zorbalığa seyirci müdahale psiko-eğitim programının ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerine etkisi
The effect of bystanders intervention in bullying psycho-education program on intervention skills of secondary school students
Yazar: NEŞE KURT DEMİRBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. KEMAL ÖZTEMEL
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Akran zorbalığı = Peer victimization ; Ortaokul öğrencileri = Secondary school students ; Ortaokullar = Secondary schools ; Psiko-eğitim programı = Psycho-educational program ; Seyirciler = Audiences ; Zorbalık = Bullying ; Ölçekler = Scales

Özet:
Bu araştırmanın amacı, zorbalığa seyirci müdahale modeline dayanılarak geliştirilen psiko-eğitim programının ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerine etkisini incelemektir. Bu amacın yanı sıra araştırmada zorbalığa seyirci öğrencilerin müdahale düzeylerini belirlemede kullanılabilen Zorbalığa Seyirci Müdahale Ölçeği'nin (ZSMÖ) Türkçe'ye uyarlanması, geçerlik ve güvenirliğinin incelenmesi de amaçlanmıştır. Ölçek uyarlama çalışması kapsamında ortaokul 5.,6.,7. ve 8. sınıfta öğrenim gören 364 öğrenciden veri toplanmıştır. ZSMÖ'nün geçerlik çalışmaları kapsamında doğrulayıcı faktör analizi, ölçüt geçerliği, ayırt edici geçerlik; güvenirlik çalışmaları kapsamında ise iç tutarlılık katsayısı, test tekrar test yapılmış ve sonuçlar Türk ortaokul öğrenci örnekleminde geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermiştir. Araştırmada psiko-eğitim programının etkililiği incelenmiştir. Bu amaçla deney ve kontrol grupları oluşturulmuştur. Araştırmanın deney ve kontrol gruplarını belirlemek amacıyla ortaokul 6. sınıfta öğrenim gören 214 öğrenciye Türkçe'ye uyarlaması yapılan ZSMÖ ve Katılımcı Rolü Ölçeği (KRÖ) uygulanmıştır. Deney ve kontrol gruplarının belirlenmesinde; (1) KRÖ seyirci alt boyutundan akran bildirimine dayalı olarak ortalamadan yüksek puan almış olmak, (2) ZSMÖ'den toplam puana göre ortalamanın altında puan almış olmak ve (3) bu iki kritere uyan gönüllü öğrencileri çalışmaya dahil etmek olmak üzere üç kriter belirlenmiştir. Bu kriterlere uyan öğrencilerden seçkisiz atama yöntemiyle 12'şer kişilik deney ve kontrol grubu oluşturulmuştur. Araştırma kapsamında deney grubuna 11 oturumluk psiko-eğitim programı uygulanmış, kontrol grubuna ise herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Araştırmanın deseni deney ve kontrol gruplu (öntest, sontest, izleme testi-1 ve izleme testi-2 ölçümlü) yarı deneysel bir modeldir. Araştırmanın bağımlı değişkeni ZSMÖ ölçümleri, bağımsız değişkenini ise zorbalığa seyirci ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerini geliştirme psiko-eğitim programı oluşturmaktadır. Araştırmada kullanılan ZSMÖ, programın uygulanmasından 2 hafta önce öntest; programın tamamlanmasının ardından sontest; programın etkisinin kalıcılığını belirlemek amacıyla da son testten 5 hafta sonra izleme testi-1 ve 6 ay sonra izleme testi-2 şeklinde uygulanmıştır. Verilerin analizi için "Mann Whitney U" ve "Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi" kullanılmış ve sonuçlar SPSS 21 programında analiz edilmiştir. Araştırmadan elde edilen bulgular zorbalığa seyirci ortaokul öğrencilerinin zorbalığa müdahale becerilerini geliştirme psiko-eğitim programının deney grubundaki öğrencilerin zorbalığa seyirci müdahale düzeylerinde artışı sağladığı ve bu durumun izleme ölçümlerinde de korunduğunu ortaya koymuştur. Kontrol grubundaki öğrencilerin ZSMÖ öntest, sontest ve izleme testi ölçümlerinde aldıkları puanlar arasında anlamlı bir farklılık olmadığı görülmüştür. Bu sonuçların, her oturum sonrasında ve program sonrasında nitel yolla toplanan veriler sonucunda ulaşılan bulgularla desteklendiği söylenebilir. Bir başka ifadeyle araştırmanın nitel bulguları öğrencilerin psiko-eğitim programından edindiklerini günlük hayata aktarabildiklerini göstermektedir. Araştırmadan elde edilen bulgular tartışılmış ve gelecek araştırmalar için önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
The aim of this study is to examine the effects of psycho-education program developed based on the bystander intervention model on secondary school students' intervention skills in bullying. In this study, in addition to this aim, also the adaptation to Turkish and validity and reliability of Bystander Intervention Scale in Bullying (BISB), which can be used to determine the intervention levels of the students who are bystanders in bullying, was aimed. Within the scope of scale adaptation study, data was collected from 364 students who study at secondary school 5th, 6th, 7th and 8th grades. Confirmatory factor analysis, criterion validity, distinctive validity were done in test-retest method within the scope of validity studies of Bystander Intervention Scale in Bullying; and internal consistency coefficient within the scope of reliability studies and the results showed that it was a valid and reliable tool in Turkish secondary school student sample. In this research, the effectiveness of psycho-education program was examined. For this purpose, experimental and control groups were formed. In order to determine the experimental and control groups of the research, Bystander Intervention Scale in Bullying and Participant Role Questionnaire (PRQ), which were adapted to Turkish, were applied to 214 students studying at secondary school 6th grade. In the determination of experimental and control groups three criteria were determined being (1) having had a higher than average score based on peer reporting from the PRQ bystander sub-dimension; (2) having had a below-average score from BISB with respect to total score and (3) to involve volunteer students who meet these two criteria. Experimental and control groups of 12 students were formed by random assignment method out of the students who meet these criteria. Within the scope of the research, 11 sessions of psycho-education program was applied to the experimental group and no study was conducted on the control group. The research design is a quasi-experimental model with experimental and control groups (pre-test, post-test, follow-up test-1 and follow-up test-2 measurements). The dependent variable of the study consists of BISB measurements and the independent variable consists of psycho-education program for developing the intervention skills in bullying of the secondary school students who are bystanders. BISB used in the research was applied as pre-test 2 weeks before the implementation of the program; as post-test after the completion of the program; as follow-up; and in order to specify the permanence of effect of program, follow-up test-1 five weeks after the post-test and as follow-up test-2 six months after the post-test. "Mann Whitney U" and "Wilcoxon Signed-Ranks Test" were used for data analysis and the results were analyzed in SPSS 21 program. The findings of the study revealed that the psycho-education program for developing the bystander secondary school students' intervention skills in bullying provided an increase in the level of bystander intervention in bullying of the students in the experimental group and this situation was maintained also in the monitoring measurements. It was seen that there was no significant difference between the scores of the control group students in the BISB pre-test, post-test and follow-up test measurements. It can be said that these results are supported by the findings obtained as a result of the data collected by qualitative way after each session and after the program. In other words, the qualitative findings of the research show that students can transfer what they have acquired from the psycho-education program to daily life. The findings obtained from the research were discussed and suggestions were made for future researches.