Fas'ta İslâm'ın yayılışı ve ilk İslâm eğitim-öğretim kurumları
The spread of Islam in Morocco and the first Islamic educational institutions
Yazar: CUMA EREN
Danışman: PROF. DR. ERKAN GÖKSU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History

Özet:
Mağrib ülkelerinden bugünkü resmî adı el-Memleketü'l-Mağribiyye olan
Fas'ın, ilk sakinleri hakkında hemen hiçbir şey bilinmemektedir. Bu nedenle
Masmûde, Zenâte ve Sanhâce adlı üç büyük Berberî kabile Fas'ın yerlileri
olarak kabul edilmektedir. Fenike, Roma ve Bizans tarafından kolonilerin
kurulduğu bu ilgi odağı topraklar Târık b. Ziyâd döneminde Berberî
kabilelerin İslâm'ı kabulleriyle Müslümanların eline geçmiştir. İslâm
hâkimiyetinden sonra ise Fas'a sırasıyla; İdrîsîler, Zenâteler, Murâbıtlar,
Muvahhidler, Merînîler, Vattâsîler, Sa'dîler ve daha sonra günümüze kadar
gelen Filâlîler hükmetmişlerdir.
UNESCO ve Guinness Dünya Rekorları gibi bazı kaynaklar tarafından
dünyanın en eski üniversitesi veya sürekli olarak faaliyet gösteren en eski
yükseköğrenim kurumu olarak gösterilen El-Karaviyyin Camii, Fatıma el-Fihri
adında genç bir kadın tarafından 9. yüzyılın ortalarında 859 yılında Fas'ın Fez
şehrinde kurulmuştur. Camii ilk olarak Fatıma el-Fihri adını taşımış olsa da
Zenâteler döneminden sonra kasaba halkının merkezi camisi anlamına gelen
Karaviyyin ismiyle anılmaya başlanmıştır.
Naklî ilimlerin yanında aklî ilimlerinde tedris edildiği Karaviyyin Camii,
İbn Haldûn, İbn el-Arabî gibi bilim adamlarının yanı sıra Maymonides, Leo
Africanus ve Aurillac Gerbert gibi bilim adamları da yetiştirmiştir. Fakat
sonraki yıllarda savaş ve afet gibi nedenlerden ötürü eğitim-öğretimin kalitesi
düşmüş ve 1912'de Fransız sömürgesi altındayken de sadece din ilimlerinin
okutulduğu bir kurum haline gelmiştir. 1931 ve 1933'te Filâlî sultanı V.
Muhammed döneminde ilk, orta ve yükseköğretim şeklinde eğitim-öğretim
müfredatı yeniden düzenlenen Karaviyyin Camii, 1963'te modern Fas Devlet
üniversiteleri arasında kendisine yer edinmiş ve 1965'te de Karaviyyin
Üniversitesi olarak yeniden isimlendirilmiştir.

Abstract:
Almost nothing is known about the first inhabitants of Morocco, whose
official name is al-Mamlakat al-Maghribiyya, one of the Maghreb countries.
For this reason, the three majör Berber tribes named Masmudah, Zanata,
Sanhaja are accepted as the natives of Morocco. These lands, which were the
center of attention, where colonies were established by Phoenicians, Romans
and Byzantine Empire, passed into the hands of Muslims during the period of
Tariq ibn Ziyad, with the adoption of Islam by the Berber tribes. After the
Islamic domination, respectively; The Idrisids, the Zanatas, the Almoravids, the
Almohads, the Marinids, the Wattasids, the Sa'dis and later the Filalis who have
survived to the present day have ruled Morocco.
Al-Qarawiyyin Mosque, which is cited as the world's oldest university or the
oldest continuously operating higher education institution by some sources such
as UNESCO and Guinness World Records, was founded by a young woman
named Fatima al-Fihri in the middle of the 9th century in Fez, Morocco in 859.
Although the mosque was first named as Fatima al-Fihri, after the period of the
Zanatasit started to be called Al-Qaraviyyin, which means the central mosque
of the towns people.
Al-Qarawiyyin Mosque, where mental sciences were taught as well as
religious sciences, educated scientists such asMaymonides, Leo Africanus and
Aurillac Gerbert as well as scientists such as Ibn Haldun and Ibn al-Arabi.
However, in the following years, the quality of education began to decline due to
reasons such as wars and disasters, and in 1912, it became an institution where
only religious sciences were taught, even when it was under the French colonial
rule. Al-Qarawiyyin Mosque, whose education curriculum was reorganized in
the form of primary, secondary and higher education in 1931 and 1933, during
the reign of Filali Sultan Muhammad V, gained a place among modern
Moroccan public universities in 1963 and was renamed as Qarawiyyin
University in 1965.