Göstergebilim bağlamında Şanlıurfa Hac Kapıları ve sanatçı Abdurrahman Birden
In the context of semiotics, Şanlıurfa Hajj Doors and artist Abdurrahman Birden
Yazar: YÜKSEL TOK
Danışman: DOÇ. DR. MUHAMMED LÜTFİ KINDIĞILI
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sanat Kuramı ve Eleştiri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Göstergebilimsel analiz = Semiotic analysis ; Hac = Pilgrimage ; Kapılar = Doors ; Semboller = Symbols ; Türk sanatı = Turkish art ; İslam sanatı = Islamic art ; Şanlıurfa = Şanlıurfa

Özet:
Şanlıurfa geçmişten gelen zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Arkeolojik kazılar ve bilimsel 
araştırmalar sonucunda geçmişinin 12 bin yıl öncesine dayandığı Göbeklitepe ile gün yüzüne 
çıkmıştır. Tarih boyunca farklı medeniyetlere ve dini inanışlara ev sahipliği yapan Urfa, 
insanlık tarihinin buluşma noktası olmuştur. Urfa'nın tarihi geçmişine baktığımızda Roma, 
Bizans, Türk ve İslam kültürünün izlerini görmek mümkündür. Üç semavi dinin atası olarak 
kabul edilen Hz. İbrahim'in doğduğu yerdir. Bu yüzden Yahudilik, Hristiyanlık ve 
Müslümanlar için tarihin her döneminde kutsal sayılmıştır. Dinsel inanışlar Urfa halkının 
yaşam biçimini şekillendiren en önemli etkendir.
İslam dininin göstergeleri çok fazladır. Gösterge, genel olarak, kendi dışında başka bir şeyi 
temsil eden ve temsil ettiği şeyin yerini alabilecek nitelikte olan biçim, nesne, olgu, vb. olarak 
tanımlanmaktadır. İslam'ın beş şartından biri olan Hac İbadeti içerisinde yer alan semboller ve 
işaretler derin anlamlar taşımaktadır. Bu simge ve sembollere duyulan saygı bilinçli bir ümmet 
olmaya, Müslüman kimliği en iyi şekilde yaşamaya vesiledir. Toplumsal yaşam içerisinde 
birçok amaç doğrultusunda sembol ve işaretlerden yararlanılmaktadır. Şanlıurfa'da imkânı olan 
her Müslümanın kutsal topraklara gidip hac görevini yerine getirdikten sonra evinin sokak giriş 
kapısının ön cephesine çeşitli sembol, figür ve bezemelerle burasının bir hacı evi olduğuna dair 
mekân ile insan arasında iletişim sağlayan göstergeler kullanılmıştır. Şanlıurfa'da bir gelenek 
haline dönüşen hac kapısı süslemelerinde kullanılan her bir sembol, özünde derin anlamlar 
taşımaktadır. 
Sanatçı duygusu, zekası ve yeteneğiyle beraber yaratıcılığınıda birleştirerek üreten kişidir. Eski 
bir hac kapısı süsleme sanatçısı olan Şanlıurfalı resim ve grafik sanatçısı Abdurrahman Birden, 
"İnsanın geçmişini unutması, gelenekleri ile olan bağlarını koparmasının mümkün 
olmayacağını" dile getirerek çalışmalarıyla bizlere geçmişimizi öğreten, hatırlatan bir köprü 
görevi üstlenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Şanlıurfa, Hac Kapısı, Göstergebilim, Sanat, Abdurrahman Birden

Abstract:
Şanlıurfa has a rich cultural heritage from the past. As a result of archaeological excavations 
and scientific research, it was revealed with Göbeklitepe that its history dates back to 12 
thousand years ago. Urfa, which has hosted different civilizations and religious beliefs 
throughout history, has been the meeting point of human history. When we look at the historical 
past of Urfa, it is possible to see traces of Roman, Byzantine, Turkish and Islamic culture. It is 
the birthplace of Prophet Abraham, who is accepted as the ancestor of the three heavenly 
religions. Therefore, it has been considered sacred for Judaism, Christianity and Muslims in 
every period of history. Religious beliefs are the most important factor shaping the way of life 
of the people of Urfa.
There are many signs of the Islamic religion. A sign is generally defined as a form, object, 
phenomenon, etc. that represents something other than itself and is capable of replacing what it 
represents. The symbols and signs in the Hajj, one of the five pillars of Islam, carry deep 
meanings. Respect for these symbols and signs is instrumental in becoming a conscious ummah 
and living the Muslim identity in the best way possible. Symbols and signs are utilized for many 
purposes in social life. In Şanlıurfa, after every Muslim who has the opportunity to go to the 
holy lands and fulfill his pilgrimage duty, various symbols, figures and ornaments are used on 
the front facade of the street entrance door of his house, indicating that this is a pilgrim's house 
and indicators that provide communication between space and people are used.
Each symbol used in the pilgrimage gate decorations, which have become a tradition in 
Şanlıurfa, carries deep meanings in its essence. 
An artist is someone who produces by combining his creativity with his emotion, intelligence 
and talent. The painting and graphic artist Abdurrahman Birden, a former pilgrimage gate 
decoration artist from Şanlıurfa, 
Stating that "it is not possible for people to forget their past and break their ties with their 
traditions", he has undertaken the duty of a bridge that teaches and reminds us of our past with 
his works.

Keywords: Şanlıurfa, Hajj Doors, Semiotics, Art, Abdurrahman Birden