1950 sonrası türk hikâyesinde ekoeleştiri ve çevre bilinci
Ecocriticism and environment consciousness in the turkish story after 1950
Yazar: ŞÜKRÜ CAN BALTA
Danışman: PROF. DR. AYŞE DEMİR
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Edebi eleştiri = Literary criticism ; Edebiyat = Literature ; Ekoeleştiri = Ecocriticism ; Hikaye = Story ; Türk hikayesi = Turkish story ; Çevre = Environment ; Çevre bilinci = Environmental consciousness

Özet:
Özellikle çeyrek asırdır çeşitli platformlarda tartışılmakta olan çevre meselesinin elbette
Türk hikâyesinde de belirli yansımaları bulunmaktadır. Edebiyat-çevre etkileşimini hikâye
türü ekseninde ele alan ve 1950 sonrası Türk hikâyesindeki çevre hassasiyetini inceleme
amacı taşıyan bu tez çalışması, üç ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde,
metin içindeki anahtar kavram ve terimlerden olan çevre, ekoloji ve ekoeleştirinin çağrışım
alanı irdelenmektedir. Çalışmaya yön veren ekoeleştiri kuramının geçmiş, güncel ve yakın
gelecekteki olası yorumlarıyla birlikte sanat ve edebiyatın işlevselliği üzerinde durulmuş,
eleştiri geleneğinin bilinç sağlayıcı yönü vurgulanmıştır. İkinci bölüm, dünyanın muhtelif
bölgelerinde bulunan toplumların ekolojik davranışını belirleyen inanç ve kültür değerlerine
ayrılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise yarım asrı aşkın bir süre zarfında Türk hikâyesine
doğrudan ya da dolaylı olarak aktarılan çevre eleştirisi yer almaktadır. Eserler arasında tekrar
eden tematik başlıklar, her dönem etkisini hissettiren, ortak sorunların bulunduğunu
göstermektedir. Bununla birlikte sadece belirli dönemlerde gündeme getirilmiş, bölgesel ve
devamlılık arz etmeyen çevre krizlerinden de bahsedilmektedir. İlgili bölümün son üç
tematik başlığında ise doğanın haz uyandırıcı işlevi, ekosistemdeki işleyişin edebî metne
aktarımı ve incelenen anlatılardan hareketle vücut bulan çevreci tiplemenin temel nitelikleri
tartışılmıştır.
Güncel gelişmeleri oldukça yakından takip eden ekoeleştiri kuramı, disiplinler arası
yaklaşımıyla yerkürenin tarafında olmayı ilke edinmektedir. Kuram içindeki yaklaşımlar
hâlen farklılaşma ve genişleme eğiliminde olsa da son kertede temel savunu doğal çevreyi
korumaktır. Çevre kuramı, sınırsız eylemlere imza atmak suretiyle doğal yaşamın istikrarlı
işleyişine engel olan insanlığa, sanat aracılığıyla çağrıda bulunmaktadır. Özetle ortak
yaşama bilincini yeniden hatırlatma niyetindeki bu çalışma, edebiyat-çevre incelemelerine
katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

Abstract:
Especially the environmental concern, discussed for a quarter century on several platforms,
has for sure found its certain reflections in the Turkish story. This study, which is composed
in three main sections, handles the literature-environment interaction in the centreline of the
story types and carryes the aim to research environmental sensitivity in the Turkish story
after the 1950's. The environment, what is the key word and term in the text, the ecology
and association's area of the ecocriticism is examined in the first section. It is dwelled on
the ecocriticism theory's-which channels this study- past, current and near future
interpretations, on art and literature's functionality. The criticism tradition's aspect of
ensuring awareness is also emphasized. The second section is separated to the faithes and
cultural values, identifying the ecological behavior of societes in world's several regions. In
the third and last section takes the environment criticism part, which is transferred directly
or indirectly in the Turkish story over half a century. Thematic titles, repeating among the
works, are showing common problems making their impact feel in every period. In the
meantime, the regional but not continuity crisis, about the environment, which happened in
some periods are also mentioned. In the last three thematic titles of the relevant section, the
basic characteristic of the environmentalist type, which comes into existence based on the
the pleasurable function of nature, the transfer of the functioning of the ecosystem to the
literary text and the analyzed narratives is discussed.
Following closely the current affairs, the ecocriticism theory, whith its interdisciplinary
approach, adopts as a principle to be on the earth's side. Although the approaches in the
theory are presently tending for differentation and enlargement, in the last instance the basic
argument is to protect the natural environment. By signing limitless actions, the environment
theory is calling humanity, who prevent the natural life's consistent process, through art. In
summary, this study, which intends to remind the consciousness of living in common, aims
to contribute to literature-environment researches.