Takvîm-i Vekāyi‛'den Genç Kalemler'e haber dili
News language from Takvîm-i Vekāyi‛ to Genç Kalemler
Yazar: EMİNE SIRMALI KAYACAN
Danışman: PROF. DR. ERSİN ÖZARSLAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Gazetecilik = Journalism ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Gazeteler = Newspapers ; Haber dili = News language ; Sentaks =

Özet:
Modern Türk yazı dilinin şekillenmesinde mühim bir vazife üstlenen gazete ve dergiler, ilk devrede yönetimle halk arasında köprü vazifesi görmeyi hedeflemiş, ikinci devrede halkı fikir hareketleri, hukukî, siyasî, içtimaî, sanat, kültür ve edebî nev'iler gibi pek çok hususta yetiştirmiş, neticede halkta bir dünya görüşü, bir şuur teşekkül etmiştir. İlk devreden ikinci devreye geçerken bu şuurun husûle gelmesinin sebebi, gazete ve dergilerin kullandığı dildir. Dil; konuşurken anlaşmayı, okurken düşünmeyi ve gelişmeyi sağlayan mühim bir vasıtadır. Çalışmada, Türk matbuatının başladığı 1831 senesinden Genç Kalemler dönemine kadar matbuatın dil ve ifade sahasında geçirdiği değişme ve gelişmeler yanında matbuattaki şekil ve muhteva değişiklikleri umûmî mânâda ele alınmıştır. Çalışmanın gayesi, Türkiye'de basın dilinin geçirdiği değişimin süreli yayınlar üzerinden ortaya konulmasıdır. Bu sayede özellikle Türkçenin, süreli yayınlarda ifade vasıtası olarak geçirdiği seyir tespit edilmiş, matbuat metinleri aracılığıyla Türkçenin cümle yapısında meydana gelen değişiklikler ortaya konulmuş, incelenen devrin haber dili, haber yazma metodu ve haberin nitelikleri bakımından tahlil edilmiştir. Tahlil yapılırken muhtevasıyla devrin siyasî, kültürel ve içtimaî hayatına yön veren gazete ve dergiler seçilmiş, bu gazete ve dergiler Prof. Dr. Muharrem Ergin'in cümle tahlili metoduyla analiz edilmiştir. Tahlil neticesinde, haber dilinin gösterdiği husûsîyetler bakımından devir, "Matbuatın İlk Devresi", "Şinasi Devri", "Genç Kalemler ve Yeni Lisân Hareketi" başlıkları altında değerlendirilmiştir. Yazılı basın her kesime hitap ettiğinden değerlendirmeler umûmun cephesinden yapılmaktadır. İlk devrenin haber dili uzun ve hacimli cümlelerden, terkiplerden, ağır ve süslü deyişlerden, geçmiş zaman kalıbıyla kurulan haber cümlelerinden; ikinci devrenin haber dili kısa, nispeten terkiplerden ve süsten arınmış, açık, sade, anlaşılır, şimdiki zaman ve geçmiş zaman kalıbıyla inşâ edilmiş haber ve durum cümlelerinden; üçüncü devrin haber dili kısa, mecazlı, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman kipiyle kurulan ve adeta özet biçiminde verilen haber cümlelerinden teşekkül etmektedir. İlk devreden son devreye gelinceye kadar Türkçe'nin ifade yapısı kısalmış, cümleler daha açık, anlaşılır ve yalın hâle gelmiş, halka ilk devrede olmuş bitmiş havâdisler hakkında ma'lûmât verilirken ikinci devrede hâli hazırda olan biten ve olacak olan havâdisler hususunda da ma'lûmât verilmeye başlanmıştır.

Abstract:
Newspapers and magazines have played a significant role in shaping the modern Turkish literary language. In the early periods, they aimed to act as a bridge between the government and the people by providing information and news. Later, they also started educating the people on various subjects such as ideological movements, legal, political, social, art, cultural, and literary genres. A worldview and  consciousness were formed among the people consequently. The reason for the emergence of this consciousness in the transition from the first period to the second is the language used by newspapers and magazines. Language is a powerful tool that helps us communicate, understand each other, and develop our thinking skills. The study generally examines the changes and developments in the language and expression field of the press, as well as the changes in form and content in the press, from the year 1831 when the Turkish press started to the "Genç Kalemler" period. The aim of the study is to reveal the change in the language of the press in Turkey through periodicals. In this way, the progress of Turkish as a means of expression in periodicals was determined, the changes in the sentence structure of Turkish through news texts were revealed, and the news language of the examined period was analyzed in terms of the news writing method and the qualities of the news. Newspapers and magazines that directed the political, cultural and social life of the period with their content were selected, and these newspapers and magazines were analyzed using Prof. Dr. Muharrem Ergin's sentence analysis method. As a result of the analysis, the period has been evaluated under the headings of "Matbuatın İlk Devresi", "Şinasi Devri" and "Genç Kalemler ve Yeni Lisân Hareketi"  in terms of the characteristics shown by the news language. Since the printed press appeals to all segments of society, evaluations are made from a general perspective. The news language of the first period was characterized by long and voluminous sentences, compounds, heavy and ornate expressions, and news sentences constructed with the past tense; the news language of the second period was characterized by short, relatively compound and unadorned, clear, simple, and understandable news and situation sentences constructed with the present and past tense; the news language of the third period was characterized by short, metaphorical news sentences constructed with the learned past, present, and future tenses and presented in almost a summary form. From the first period to the last, the expressive structure of Turkish has become shorter, sentences have become clearer, more understandable and simpler. While information was given to the public about past events in the first period, information began to be given about current, past and future events in the second period.