Ebu'l-Hayr Han ve devleti
Ebu'l Khyar Khan and his state
Yazar: BİLAL ÇAPAN
Danışman: PROF. DR. DİNÇER KOÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Ebu'l-Hayr Han önderliğindeki Şibaniler XV. yüzyılın ilk çeyreğinde Dogu Deşt-i
Kıpçak'ta cereyan eden siyasi gelişmelerde önemli rol oynayarak boylar konfederasyonuna
dayalı bir devlet kurmuşlardır. Bu devlet bir dizi askerî ve siyasi faaliyet neticesinde bölgenin
kaderinde söz sahibi olmuştur. Bunun yanında onların kurduğu devlet Özbeklerin ilk siyasi
teşekkülü olarak bilinmektedir. Zira Doğu Deşt-i Kıpçak'ta yurtlanmış Türk-Moğol boyları 14.
yüzyılın başlarından itibaren Özbekler genel adıyla tarih kaynaklarında zikredilmişlerdir.
Cuçi'nin oğullarından Şiban'ın soyundan gelen Ebu'l-Hayr Han'ın Özbekler denilen Doğu Deşt-
i Kıpçak'taki boyları 1420'li yıllardan itibaren hâkimiyet altına almasıyla ve Nogaylar denilen
güçlü Mangıt kabilesiyle ittifak kurmasıyla bu devlet şekillenmiştir. 1428'de Batı Sibirya'daki
Tura şehrini ele geçirerek keçe halı üzerinde tahta çıkarılan Ebu'l-Hayr Han kısa süre
içerisinde muhaliflerini de ortadan kaldırarak büyük otorite sahibi olmuştur. 1446 yılına
kadar Sırderya boyundaki şehirleri ele geçirmesi ve başkentini buradaki Sığnak'a taşıması
onun merkezi Türkistan'daki siyasi faaliyetlerde aktif rol oynamasına yardımcı olmuştur.
Ebu'l-Hayr Han'ın sonraki faaliyetleri arasında Harezm'e yaptığı akınlar ve Ebu Said Mirza'nın
Timurlu tahtını ele geçirmesine yardımcı olması onun Türk dünyasında bir lider olarak
yükselişine yardımcı olmuştur. Ancak gücünün zirvesindeyken 1457 yılında beklenmedik bir
şekilde Öz-Timurtaş liderliğindeki Kalmuklara mağlup olması onun ve genç devletinin
sonunun başlangıcı olmuştur. Bu tarihten sonra merkezi otoriteyi yeniden tesis etmek için
aldığı sert tedbirler bir kısım boyların onun hâkimiyetinden kaçarak Yedisu ve Kozıbaşı
bölgelerine göç etmelerine neden olmuştur. Kazaklar Özbeklerden ayrılan bir etnonim olarak
bu şekilde ortaya çıkmıştır. Bu göçler aynı zamanda Ebu'l-Hayr Han'ın güç kaybetmesine
sebebiyet vermiştir. Neticede Ebu'l Hayr Han'ın vefatı sonrası onun dağılan devletinin arta
kalanları hem Doğu Deşt-i Kıpçak'ın hem de Mâverâünnehir'in siyasî hayatında faaliyet
göstermeye devam etmişlerdir.

Abstract:
XV. century's the first of quarter Eastern Dasht-i Kıpchak where it's occur to politic
events Ebu'l-Khayr Khan's of leadership Shibani established a state which, was playing an
important based on tribal of confederations. That state having a say in the fate of region a
sequence military and politic activity. At the same time Those who build to be known first
called Uzbeks. Than, Eastern Dasht-i Kıpchak sedentary Turks-Mongol Tribes, generally
entitled Uzbeks in history of records since beginning of the fourteen century. Cuçi's
descendants Shiban stem from which Ebu'l-Khayr Khan's called Uzbeks who Eastern Dasht-i
Kıpchak tribes formed this state in which it's dominiated with them and named Nogays
strong the tribes of Mangıts allied with from 1420 years. Ebu'l Khayr Khan have the right to
comment on west Siberia located in Tura by conquering at 1428 was throned on felt carpet
which made away with opponent short time inside. Throughout Sırderya of cities conquered
and transfered by Ebu'l-Khayr Khan Sığnak of Capital until 1446 where helped to act a
parting active politic central Türkestan. Subsequently, Ebu'l Khayr Khan made invasion
Harezm amongst and his helped to take over Throne of Tamerlane who Ebu Said Mirza
which, as a leader helped to escalete in the Wold of Türks. But, his summit of the power,
Suddenly leader of the Uz Timurtaş of Kalmuks defeated his and his young state beginning of
the end in 1457. After that date, Ebu'l-Khayr Khan took harsh precaution so as to central of
authority again portion of tribes where his soveregnity caused to migration by escaping
areas of Yedisu and Kozıbaşı. Kazaks emerged in this way as a ethnonym diverging from
Uzbeks. At the same time, Ebu'l-Khayr Khan gave rise to power loss this migrations. As a
result of, After death of Ebu'l-Khayr Khan's had been contiuned to his crumbling state
remained poliic of life not only Dasht-i Kıpchak but also Transoxiana.