XVI. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devletinde vergi muâfiyeti (Anadolu ve Rumeli Beylerbeylikleri örneğinde)
Tax exemption in the Ottoman State in the second half of the 16th century (Examples of Anatolia and Rumeli Provinces)
Yazar: ALMILA GÖKÇE ÖZCAN
Danışman: PROF. DR. AHMET GÜNEŞ
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Tarih = History
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Anadolu = Anatolia ; Anadolu beylikleri = Anatolian principality ; Ekonomi tarihi = Economic history ; Muafiyet = Exemtion ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Rumeli = Rumelia ; Vergiler = Taxes

Özet:
Osmanlı Devleti'nde vergi önemli bir yere sahipti. Kuruluşunda ve gelişmesinde askerî yönü ön planda olan Osmanlı Devleti için vergi yapılacak seferlerde önemli bir gelir kaynağıydı. Vergi aynı zamanda toplumsal sınıfların belirlenmesinde etkili olan bir unsurdu. Osmanlı toplumunun iki ana sınıfı vergi verip vermeme durumuna göre reâyâ ve askerî olarak belirlenmişti. Ayrıca Osmanlı Devleti ile özdeşleşen tımar sistemi vergi toplamak amacıyla uygulanmıştı. Devlet kendi asli görevinin adaleti, tebaasının can ve mal güvenliğini sağlamak olduğunu kabul etmişti. Bu sebeple eğitim, kültür, sağlık, bayındırlık hizmetleri vakıflar ve muâfiyet yoluyla yerine getirilmişti. Devletin muâfiyet uygulamasında para darlığı ve ulaşımda yaşanan sorunların da etkisi vardı. Osmanlı Devleti halktan bazı kişilere ve gruplara çeşitli sebeplerle bazı vergilerden muâfiyet tanımıştı. Örneğin saray hayvanlarını yetiştirmek ve bakmakla görevli olanlar, geri askerî hizmet görevlerini yerine getirenler, derbendçi olanlar, seyyid ve şerifzade olanlar vergi muâfiyetine sahipti. XVI. yüzyılın ikinci yarısında siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmelerin etkisiyle Osmanlı Devleti'nin klasik devlet ve toplum yapısında değişimler yaşanmaya başlanmıştı. Devletin artan sefer masraflarını karşılamak amacıyla vergi miktarını artırması üzerine halk vergi vermemek için yerlerini terk etmeye, muâf grupların arasına katılmaya veya muâf olduğunu iddia etmeye başlamıştı. Bu çalışmanın amacı XVI. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu ve Rumeli Beylerbeylikleri örneğinde devletin muâfiyet vermesine sebep olan durumları ve hizmetleri, muâfiyet verdiği vergileri, halkın ve devletin bu konudaki isteklerini ve bakış açılarını, yaşanan siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmelerin muâfiyet sistemine etkisini, devletin muâfiyet sistemi uygulmasının arka planındaki sebepleri ele almaktır.  Bu sebeple kaynak olarak mühimme defterleri seçilmiştir.


       
Anahtar Kelimeler: vergi, muâfiyet, Osmanlı, askerî, reâyâ, muâf, derbend, kürekçi, Anadolu, Rumeli

Abstract:
Tax occupied an important place in the Ottoman Empire. Tax was significant revenue in the military expeditions for the Ottoman Empire, whose military side had an important place in its foundation and development. It was also an effective element in determining social classes. The two main classes of the Ottoman Empire were rayah and governor depending on whether they give tax or not. Furthermore, the manorial system, which is identified with the Ottoman Empire, was applied to collect taxes. The Empire accepted the fact that its fundamental duty was providing justice and safety of life and property of its citizens. Therefore, education, culture, health and public works services were carried out by foundations and by way of exemption. Shortage of money and problems in transportation also affected the exemption application of the Empire. Ottoman Empire granted some people and groups exemption from some taxes because of different reasons. For example, people who were responsible from raising and caring animals of the palace, who served their garrison duty, who were guard, sayyid and sharifzadeh were exempt from tax. With the effect of the political, social and economic developments in the second half of the 16th century, changes in the classic state and social structure of the Empire started. As the amount of tax increased in order to meet the increasing military expedition costs of the Empire, people started to leave their places not to give tax, join the groups who were exempt from tax or claim that they were exempt from tax. The aim of this study is to deal with the situations and services which caused the Empire to provide exemption, the taxes for which the Empire provided exemption, request of the people and the Empire about this issue and their points of view, the effect of the political, social and economic developments on the exemption system, the reasons behind the exemption system in the case of Anatolian and Rumelian States in the second half of the 16th century. For this reason, mühimme registration books were chosen as a source. 
 	
         
Key Words:  tax, exemption, Ottoman, military, rayah, exempted, guard, oarsman, Anatolian, Rumelian