Yüzey araştırmaları ışığında Geç Kalkolitik Çağ'dan Tunç Çağı sonuna kadar Kars ve çevresi
Kars and its surroundings from the Late Chalcolithic Age to the end of the Bronze Age in the light of surveys
Yazar: ADEM DUMLU
Danışman: PROF. DR. YAVUZ GÜNAŞDI
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Tarih = History

Özet:
Kuzeydoğu Anadolu coğrafyası hem topoğrafyası hem de Asya'nın Ön Asya'ya açılan kapısı olması dolayısıyla tarih boyunca oldukça önemli olmuştur. Genelinin yüksek plato olması, su kaynakları ve yeraltı madenlerinin fazla olmasının yanı sıra önemli tarihsel yolların buluşma noktasında olması, bu bölgenin tarihsel stratejik değerini arttırmıştır. Uzun yıllardır bölgede yapılan kazı ve yüzey araştırmaları da bu anlamda özellikle Kars-Erzurum platosunun arkeolojik çerçevesinin zenginliğini ortaya koyar. 
Yüksek rakımından dolayı yayla kültürlerin yanı sıra yarı yerleşik toplumların ortaya çıkmasında ve gelişmesinde önem arz eden bölgede daha önce yapılan yüzey araştırmalarında pek çok kale, höyük, yerleşim yeri, mezarlık, mağara yerleşimi tespit edilmiştir. Arkeolojik anlamda ortaya çıkan bu çeşitlilik bölgenin ne kadar zengin bir geçmişe sahip olduğunu gösterir. Tunç Çağı'ndan sonra Kars ve çevresinde gittikçe artan demografik hareketliliğe ait seramik bulguları ve mimaride meydana gelen değişiklikler, Kafkasya ile olan tarihsel yakınlığa işaret eder. 
Yaptığımız tez çalışmasında bu tarihsel yakınlığı ortaya koyan önceki arkeolojik alanlara ilaveten tespit ettiğimiz yeni yerleşim yerlerini inceleyerek tarihsel stratigrafiye katkı sunmaya çalıştık. Yüzey araştırmamızda elde ettiğimiz arkeolojik veriler dönemsel kronoloji çerçevesinde değerlendirilmiş, buna uygun belgeleme çalışması tapılmıştır. Ayrıca araştırmalarımızda seramik, mimari ve arkeolojik bulgu ve materyalde ortaya çıkan yerelleşmenin boyutları da ele alınmıştır. Yerelleşmenin boyutları bölgenin Tunç Çağı'ndaki egemen kültürü Karaz kültürü etrafında yorumlanmıştır. 
Bölgede yapmış olduğumuz yüzey araştırmalarında daha önce tespit edilmiş olan yerleşim yerlerine ilaveten yeni olarak 8 höyük, 10 kale, 8 yerleşme, 2 nekropol alanı, 1 kaya panosu tespit edilmiş/yeniden incelenmiştir. Tespit ettiğimiz bu arkeolojik alanlarda yaygın literatüre ek olarak fotogrametrik çalışmaların yanı sıra yerel kronolojik dizinlemeler yapılmıştır. Yapmış olduğumuz bu çalışmalar sadece Kars ve çevresinin Eskiçağ envanterine katkı sağlamayacak, aynı zamanda bölgedeki yerel arkeolojik formların geneldeki durumunun anlaşılmasına da ayrı bir bakış açısı katacaktır. Tezimizde topladığımız bu verilerin hem bölge hem de Kafkasya'nın Eskiçağ tarihine yeni perpektifler kazandıracağını düşünüyoruz.

Abstract:
The geography of Northeast Anatolia has been very important throughout history due to its topography and being the gateway of Asia to the Near East. The high plateau in general, the abundance of water resources and underground mines, as well as the fact that it is at the meeting point of important historical roads, has increased the historical strategic value of this region. Excavations and surface surveys carried out in the region for many years reveal the richness of the archaeological framework of the Kars-Erzurum plateau in this sense.
Due to its high altitude, many castles, mounds, settlements, cemeteries, and cave settlements have been identified in the previous surveys in the region, which is important for the emergence and development of semi-settled societies as well as highland cultures. This diversity, which emerged in the archaeological sense, shows how rich the past of the region is. After the Bronze Age, the ceramic finds belonging to the increasing demographic mobility in Kars and its surroundings and the changes in the architecture indicate the historical closeness with the Caucasus.
In our thesis study, we tried to contribute to the historical stratigraphy by examining the new settlements we identified in addition to the previous archaeological sites that reveal this historical proximity. The archaeological data we obtained in our survey were evaluated within the framework of periodical chronology, and a suitable documentation study was performed. In addition, the dimensions of localization in ceramics, architectural and archaeological findings and materials were also discussed in our research. The dimensions of localization have been interpreted around the Karaz culture, the dominant culture of the region in the Bronze Age.
In addition to the previously identified settlements, 8 mounds, 10 castles, 8 settlements, 2 necropolis areas, and 1 rock panel were identified/re-examined during the surveys we conducted in the region. In addition to the common literature, local chronological indexes were made in addition to photogrammetric studies in these archaeological sites we identified. These studies we have done will not only contribute to the Antiquity inventory of Kars and its surroundings, but will also add a different perspective to the understanding of the general situation of local archaeological forms in the region. We think that the data we collected in our thesis will bring new perspectives to the ancient history of both the region and the Caucasus.