XIX. yüzyılın ikinci yarısında Bitlis vilayetinde 
Amerikan protestan misyonerleri ve faaliyetleri
American protestant missonaries and their activities in Bitlis province on the second part of the 19th century
Yazar: ERALP YAŞAR AZAP
Danışman: PROF. DR. FATMA ÜREKLİ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Amerikan Board = American Board ; Amerikan misyonerliği = American missionary ; Bitlis = Bitlis ; Ermeniler = Armenians ; Misyonerlik = Missionary ; Misyonerlik faaliyetleri = Missionary activities ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Protestanlık = Protestantism

Özet:
Yeni kıtanın keşfiyle beraber 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Amerika'da ortaya çıkan Protestan Misyonerler, ilk etapta bu inançlarını tüm dünyaya yayma yolunu tercih etmişler, Osmanlı'da II. Mahmut'un saltanatının başlarından itibaren de Anadolu coğrafyasına gelmeye başlamışlardır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da teşkilatlanan Amerikalı Protestan Misyonerler, birçok okul, kilise, yetimhane gibi müesseseler inşa ederek, resmî yollardan Osmanlı coğrafyasında faaliyet yürütmüşlerdir. 

    1858 yılından itibaren Bitlis'te istasyon kuran Amerikan Board misyonerler, Ermeni Tehcirine kadar bölgenin siyasî, sosyal, iktisadî ve eğitim gibi alanlarında derin izler bırakmışlardır. Özellikle Amerikalı Knapp ailesinin Bitlis'te ve bölgede yarım asra yakın süre kalması ve faaliyet göstermesi; Osmanlı'nın siyasî anlamda birçok meseleyle uğraşmasına sebebiyet vermiştir. Misyoner Knapp ve ailesinin bölgede açmış oldukları okullar ve bölgede uzun yıllar Knapp ailesi ile beraber kalmış olan Cole ailesinin de bu okullardaki faaliyetleri, Bitlis gayr-i müslimleri içerisinde büyük bir etki uyandırmış ve bu okullara Ermenilerin rağbetini arttırmıştır.

     1895 yılında Bitlis'te meydana gelen ayaklanma hadiselerinde, Bitlis Ermenileri üzerinde büyük bir baskı unsuru olan Amerikalı Misyonerler, olayların en büyük teşvik edici gücü, yerelde bulunan Ermenileri ihtilale götüren sürecin baş aktörleri olmuş ve olayların yatışmasının ardından bölgede gerçekleşen soruşturmalar neticesinde suçlu bulunarak bölgeden uzaklaştırılmışlardır.


Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Bitlis, Bitlis Vilayeti, Misyoner,Amerika, Eğitim, Ermeni, Amerikan Board, Protestan, George Perkins Knapp, Royal Merriman Cole

Abstract:
With the discovery of new continent the Protestant Missionaries who have appeared in America from the first part of the 19th century preferred to spread their relief to all over the world, they started to come Anatolian geography since the beginning of the reign of Mahmut II. American Protestant Missionarries who were organized in Eastern and South Eastern Anatolia carried out their activities with official way by building many schools,churchs and  orphanages 

        American Board Missionaries establishing the station in Bitlis since 1858 impressed the region as political, social, economical and educational until the Armenian deportation.Particularly, American Knapp Family's living in Bitlis and the region about half century and carrying on the activities caused Ottoman's dealing with the lots of political issue.The schools  were opened by Missionary Knapp and his family-and the  activities of the  Cole family who stayed with Knapp Family in the region for a long time influenced the non muslims in Bitlis and increased the Armenian interest in that schools. 	

        İn 1895, revolts happened in Bitlis, American missionaries that have great pressure on Armenian in Bitlis,as the most important stimulating power of events were the main actors bring Armenian to deportation process and after events  as a result of investigation they found guilty and removed from region.


Key Words: The Ottoman Empire, Bitlis, Bitlis Province, Missionary, America,Education, Armenian, American Board, Protestant, George Perkins Knapp, Royal Merriman Cole