Osmanlı modernleşmesi bağlamında İslam borçlar hukukundaki gelişmeler ve riba yasağı
Developments in Islamic obligations law and interest ban in the context of Ottoman modernization
Yazar: İLKNUR YAŞAR BİLİCİOĞLU
Danışman: PROF. DR. MÜRTEZA BEDİR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Tarih = History

Özet:
Klasik dönemde şer'i mahkemelerin denetimi altında sürdürülen mali
işlemler, Ferman'dan yaklaşık yüz yıl sonra pür laik mevzuatla işler hale geldi.
İstikraz davalarının şer'i sistemden kopması müstakil borçlar hukukunun ana
zeminini oluşturdu. Bu, hukuk mekanizmasının pek çok fıkhi ilkeyi terk etmesi ya da
yeniden yorumlaması anlamına geliyordu. Klasik hukuk Hanefi fıkhını esas aldığı
için riba yasağı mahkemelerin günlük pratiklerine titizlikle yansıtılıyordu. Akit
teorisi riba yasağı merkeze alınarak kurgulanmıştı. Riba başkasının malını karşılıksız
sahiplenme anlamına gelen peşin ve vadeli işlemlerin gayr-ı meşru sonucu olarak
tanımlanıyordu. Modernleşme döneminde Batı'dan ithal edilen faiz teorisi hukukun
her katmanına giderek yayıldı. TK net bir faiz tanımı yapmadığı halde, zamanında
tahsil edilemeyen alacaklar veya mal üzerinde usulsüz yetki kullanımı gibi sebeplerle
oluşan zararları tazmin için faizi önerdi, hukuk mekanizmasında radikal bir
savrulmaya neden oldu. On yıl sonra TK'nın zeyli faizi parasal alacakların standart
tazmin unsuru olarak ilan etti, bileşik olsa bile belirli şartları taşıyan faiz
mukavelelerini onayladı. TK'dan sonra mali hukuku düzenleyen mevzuat TK ile
uyumlu ve onu tamamlayıcı hükümler getirmek zorunda kaldı. Murabaha
Nizamnameleri, Mecelle, usul kanunları, banka teşkilat nizamnameleri, muhtelif
kredi sandıklarına ait metinler TK gölgesinde tanzim edildi. Meşihat kontrolünde
teşkilatlanan Evkaf Bankası ile Eytam Sandıkları dahi faizin hukuka yerleşmesinden
nasibini aldı. Devr-i şer'i geleneksel kurumlarda her zaman kredi işlemlerinin
standart prosedürü olarak kaldı, fakat günün sonunda tahsilat prosedürleri standart
bankalarla benzeşti. Bütün bu gelişmeler yaşanırken fâizin ribadan sayılmamasını
vurgulayan yazılar basında yer almaya başladı. Bugün hala toplumun bir kesimi
modern banka ve faizli uygulamaların meşruiyetine kanidir. Faiz ile ribayı
birbirinden ayrıştıran günümüz söylemleriyle modernleşme dönemi yazıları aynı
damardan beslenmekte. Faiz sırf bir fetva sorunu gibi algılanmasına rağmen gerçekte
kanunlarla Müslüman toplumun günlük ilişkilerine yerleşen bir hukuk sorunudur. Bu çalışma faizin modernleşme dönemi öyküsünü kanun metinleri, iktisat, hukuk ders
kitapları, karar meclislerine ait mazbatalar, Mecelle şerhleri ve kredi kurumlarını
düzenleyen metinler üzerinden takip etmekte, Müslüman toplumun riba algısında
yaşanan kırılmayı fıkhi bir bakış açısı ile, fakat bir hukuk tarihi meselesi olarak
incelemektedir.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı borçlar hukuku, ticaret kanunu, borç, faiz, riba, Mecelle, banka, murabaha, Meşihat.

Abstract:
Financial transactions, which were carried out under the control of the Shari'a
courts in the classical period, became operational with purely secular legislation
about a hundred years after the Edict. The separation of istikraz cases from the shar'i
system formed the basis of the law of independent obligations. This meant that the
legal mechanism abandoned or reinterpreted many fiqh principles. Since classical
law was based on Hanafi fiqh, the prohibition of riba was meticulously reflected in
the daily practices of the courts. The contract theory was based on the prohibition of
riba. Riba was defined as the illegitimate result of cash and forward transactions,
which meant the gratuitous possession of someone else's property. During the
modernization period, the theory of interest, imported from the West, gradually
spread to every layer of law. Although TK did not define a clear interest, it offered
interest to compensate the damages caused by receivables that could not be collected
on time or the use of illegal authority on the property, causing a radical drift in the
legal mechanism. Ten years later, the TK annex, declared interest as the standard
compensation for monetary receivables, and approved interest contracts that met
certain conditions, even if compounded. After the TK, the legislation regulating
financial law had to bring provisions that are compatible with and complementary to
the TK. Murabaha Regulations, Mecelle, procedural laws, bank organization
regulations, texts of various credit funds were prepared under the shadow of the TK.
Even the Evkaf Bank and Eytam Funds, which were organized under the control of
Meşihat, had their share of the settlement of interest in law. Devr-i shar'i has always
remained the standard procedure for credit transactions in traditional institutions, but
at the end of the day, collection procedures have become similar to standard banks.
While all these developments were taking place, fiqh articles emphasizing that
interest should not be counted as riba appeared in the press. Today, a part of the
society is still convinced of the legitimacy of modern banking and interest-bearing practices. Today's discourses that distinguish interest from riba and modernization
period writings are fed by the same vein. Although interest is perceived as a mere
fatwa issue, in reality it is a legal issue that is embedded in the daily relations of the
Muslim community with laws. This study follows the story of the modernization
period of interest through law texts, economics, law textbooks, mandates of decision
councils, Mecelle commentaries and texts regulating credit institutions, and
examines the break in the Muslim society's perception of riba from a fiqh point of
view, but as a matter of legal history.

Keywords: Ottoman law of obligations, commercial law, debt, interest, riba, Mejelle, bank, usury, Mashhad