Bulunuşluluk ve eylemlilik kavramları bağlamında mimari tasarım sürecinde sanal gerçeklik kullanımı
Using virtual reality within the context of presence and agency in the architectural design process
Yazar: BESTEGÜL HİLAL USTA
Danışman: DOÇ. DR. FERİDE PINAR ARABACIOĞLU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Eylemlilik = Agency ; Mimari tasarım = Architectural design ; Mimari temsil = Architectural representation ; Sanal gerçeklik = Virtual reality ; Tasarım süreci = Design process ; Uzvarlık = Presence

Özet:
Tasarımcılar tarih boyunca fikirlerini çevreye aktarmak için temsiller kullanmıştır.
Eskiz gibi basit yöntemler ile başlayan mekanı temsil etme serüveni, küreselleşme
ve teknolojik gelişmelerin ilerlemesi ile beraber gelişerek sanal mekanlarda
üretilmeye ve deneyimlenmeye başlamıştır. Sanal gerçeklik, tasarım alanında
kullanılan en güncel ve teknolojik donanımlara sahip temsil biçimlerinden biridir.
Sahip olduğu donanımlar ile mimarlık alanında geleneksel temsil yöntemlerinden
farklı dinamikte temsiliyetler oluşmasını sağlamakta, küreselleşme sonrası değişen
mekanların temsili için etkileşimli deneyimler sunmaktadır. Çalışmanın amacı
mimarlık disiplininde kullanılan en güncel temsil yöntemlerinden biri olan sanal
gerçekliği tarihsel süreçteki mekan algısı üzerinden incelemek, tasarım
aşamasında temsil yöntemi olarak kapladığı yeri analiz etmek, sanal gerçeklik
tasarımında yol gösterici kavramsal ilişkileri sınıflandırmak ve potansiyel faydaları
ile yaygın sorunlarını tartışmaya açarak yeni çalışmalar için yol göstermektir.
Mimari temsiller tarihsel süreç boyunca beden ile ilişkilerini güçlendirerek
gelişmişlerdir. Sanal gerçeklik temsilinde bulunan güçlü beden-temsil ilişkisi ile
deneyim sırasında bulunuşluluk ve eylemlilik duygusu oluşur. Tez kapsamında,
tasarım aşamasında sanal gerçekliğin bir temsil biçimi olarak kullanıldığı örnekler,
Makransky ve Petersen (2021)'in geliştirdiği öğrenme modeli (CAMIL) üzerinden
bulunuşluluk ve eylemlilik kavramları merkezinde kavramsal analiz yoluyla
incelenmiştir. Tasarım sürecinde kullanılan temsil yönteminin mevcudiyet, temsili
uygunluk ve kontrol faktörleri üzerinden analizi yapılmış, sanal gerçeklik
deneyimini etkileyen etkenler sınıflandırılmıştır.
Çalışma sonucunda yapılan çıkarımlardan biri tasarım sürecinde sanal gerçeklik
kullanımı geleneksel temsil yöntemlerinden farklı potansiyellere sahip olduğudur.
Tasarım aşamasında, tasarımın sunumunda ve işbirlikçi çalışma gerektiren
alanlarda kullanıma uygun bir temsildir. Sanal gerçekliğin tüm faydaları ve
sorunları incelendiğinde, sorunların teknolojik gelişmeler ile çözülebilecek
sorunlar olduğu söylenebilir. Faydalar ise geleneksel temsil yöntemlerine kıyasla
önemli dinamikler içermektedir. Bu sayede zaman içerisinde sanal gerçeklik
temsilinin daha yaygın kullanılacağı, özellikle tasarım aşamasında hem sunum
hem tasarım geliştirmede mimarlik disiplinine yenilikler katacağı ön
görülmektedir. Sanal gerçeklik temsilinin önemli bileşenleri olan bulunuşluluk ve
eylemliliğin deneyim tasarlanırken ön planda tutulması ve çalışma kapsamında
analiz edilen, bulunuşluluğu destekleyen etkenlere sanal gerçeklik tasarımında
öncelikli olarak yer verilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Sanal gerçeklik, mimari temsil, tasarım süreci, bulunuşluluk, eylemlilik

Abstract:
Designers throughout history have used representations to convey their ideas to
the environment. The adventure of representing the space, which started with
simple methods such as sketching, developed with the progress of globalization
and technological developments and started to be produced and experienced in
virtual spaces. Virtual reality is one of the most up-to-date and technologically
equipped representation forms used in the field of design. With the equipment it
has, it ensures the formation of representations in different dynamics from the
traditional representation methods in the field of architecture. It offers interactive
experiences for the representation of changing spaces after globalization. The aim
of the study is to examine virtual reality, one of the most current representation
methods used in the discipline of architecture, through the perception of space in
the historical process, to analyze the place it occupies as a representation method
in the design phase, and to classify the guiding conceptual relationships in virtual
reality design. It is to guide for new studies by discussing its potential benefits and
common problems. Architectural representations have developed throughout the
historical process by strengthening their relationship with the body. With the
strong body-representation relationship in virtual reality representation, a sense
of presence and agency occurs during the experience. Within the scope of the
thesis, the examples in which virtual reality is used as a form of representation in
the design phase were examined through conceptual analysis in the center of the
concepts of presence and agency through the learning model (CAMIL) developed
by Makransky and Petersen (2021). The representation method used in the design
process was analyzed on the basis of presence, representation fidelity and control
factors, and the factors affecting the virtual reality experience were classified.
One of the inferences made as a result of the study is that the use of virtual reality
in the design process has different potentials than traditional representation
methods. It is a representation suitable for use in the design phase, in the
presentation of the design, and in areas that require collaborative work. When all
the benefits and problems of virtual reality are examined, it can be said that the
problems can be solved with technological developments. Benefits, on the other
hand, include significant dynamics compared to traditional representation
methods. In this way, it is foreseen that virtual reality representation will be used
more widely in time, and it will add innovations to the discipline of architecture
in both presentation and design development, especially in the design phase. It is
suggested that presence and agency, which are important components of virtual
reality representation, should be prioritized while designing the experience, and
factors that support presence, analyzed within the scope of the study, should be
given priority in virtual reality design.

Keywords: Virtual reality, architectural representation, design process, presence, agency