Osmanlı Devleti taşrasında şikâyet hakkı ve mekanizması: Erzurum eyaleti (1742-1800)
Complaint rights and mechanism in the rural of the Ottoman Empire Erzurum province (1742-1800)
Yazar: MEHMET KOÇYİĞİT
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR GÜL
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Çalışmada Osmanlı Devleti'nin önemli eyaletlerinden birisi olan Erzurum
eyaletinde yaşayan halkın 1742-1800 yılları arasında Erzurum Ahkâm Defterlerine
yansıyan sosyal, ekonomik, idari, adli vb. sorunları incelenmiştir. Bu konunun
seçilmesinde en önemli neden, incelenen döneme ve kaynaklara ait yeterli çalışmanın
bulunmamasıdır.
Çalışmanın ana kaynağı olan Ahkâm Defterleri, şikâyeti için Divan-ı Hümayuna
giden halkın sorunları ve bu sorunlara önerilen çözümlerin kaydedildiği divan
tutanaklarıdır. Erzurum Ahkâm Defterlerine kaydedilmiş hükümlerden elde edilen
bilgiler, halkın gündelik yaşamı ve sorunları hakkında bilgiler verirken dönemin
değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Devletin içerisinde bulunduğu siyasi ve
ekonomik durumun etkilerini halk, yöneticiler ve diğer görevliler üzerinde görebilmek
mümkündür. Çalışmanın ortaya çıkarmayı amaçladığı konulardan biride merkez ve taşra
ilişkileridir.
Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümünde Osmanlı Hukuk'u ve
şikâyet mekanizması incelenmiştir. İkinci Bölümde Erzurum eyaletinde şikâyet
sisteminin oluşumu-işleyişi, halkın Divan-ı Hümayuna başvuru hakkı ile başvuru
şekillerine değinilmiştir. Divana şikâyetini sunan kişilerin ikamet ettikleri bölge ve
statüleri gibi özellikler çeşitli açılardan değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Üçüncü ve
son bölümde ise halkın genel şikâyetleri üzerinden değerlendirilen güvenlik, miri toprak
rejimi, vakıf, miras, borç-alacak, şahsa müdahale, su anlaşmazlıkları, göç vb. konular,
grafiksel tablolarla desteklenerek istatiksel veriler ile değerlendirilmiştir. Sonuç
kısmında ise çalışmada tafsilatlı bahsedilen çıkarımlar genel hatlarıyla ortaya
konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Erzurum Eyaleti, Erzurum Ahkâm Defterleri, Şikâyet, Divan-ı Hümayun, XVIII. yüzyıl

Abstract:
In the study, the social, economic, administrative, judicial, etc. problems
reflected in the Erzurum Ahkâm Books, of the people living in Erzurum province, one
of the important provinces of the Ottoman Empire, between 1742 and 1800, were
investigated. The most important reason for choosing this topic is that there are not
enough studies about the examined period and sources.
The main source of the study, the Ahkâm Books, is the divan minutes in which
the problems of the people who go to the Divan-ı Hümayun for their complaints and the
solutions proposed to these problems are recorded. The information obtained from the
provisions recorded in the Erzurum Ahkâm Books provides information about the daily
life and problems of the people and enables the evaluation of the period. It is possible to
see the effects of the political and economic situation of the state on the people,
administrators and other officials. One of the subjects that the study aims to reveal is the
relations between the center and the provinces.
The study consists of three parts. In the first part, Ottoman law and complaint
mechanism were examined. In the second part, the formation and functioning of the
complaint system in Erzurum province, the right of the people to apply to the Divan-ı
Hümayun and the forms of application was mentioned. The characteristics such as the
region of dwelling and status of the people complaints to the Divan were evaluated from
various perspectives. In the third and last part, security, miri land regime, foundation,
inheritance, debt-credit, personal intervention, immigration etc. the general complaints
of the people on the issues were evaluated. Subjects were evaluated with statistical data
supported by graphical tables. In the conclusion part, the inferences mentioned in detail
in the study are presented in general terms.

Keywords: Erzurum Province, Erzurum Ahkâm Books, Complaint, Divan-ı Hümayun, XVIII. century