Ülkemiz limanlarındaki atık alım tesislerinin değerlendirilmesi
Assessment of port reception facilities in our country
Yazar: HEDİYE TAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NECATİ ERDEM ÜNAL ; PROF. DR. İSMAİL TORÖZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kıyı Bilimleri ve Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Kıyı Bilimleri ve Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Deniz Bilimleri = Marine Science ; Denizcilik = Marine ; Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering
Dizin: Bütünleşik su kaynakları yönetimi = Integrated water resource management ; Deniz kıyıları = Sea coasts ; Sürdürülebilir çevre = Sustainable environment ; İstanbul limanı = Istanbul port

Özet:
Kıyı ve deniz ekosistemlerinde çevresel değişikliklere sebep olan kirlenme, aslında
kara ve deniz kökenli kirleticilerden kaynaklanmaktadır. Kara kökenli kirlilik
kaynaklarının başında evsel ve endüstriyel kirlilikler gelmektedir. Deniz kökenli
kirliliğinin en önemli kaynağı ise gemilerdir.
Son yıllarda deniz taşımacılığının artması gemi kaynaklı kirliliklerin (petrol ve petrol
türevleri, zehirli sıvı maddeler, yağlı atıklar, evsel atıksular, çöpler, kirli balast suları
ve emisyonlarını) artmasına dolayısıyla deniz ekosisteminin bozulmasına sebebidir.
Gemi kaynaklı kirlilikleri denetim altına almak ve önlemek için uluslararası
sözleşmeler ve bu bağlamda ulusal kanun, yönetmelik ve genelgeler yayınlanmıştır.
Bu çerçevede Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından 1973 yılında
"Denizlerin Gemiler Tarafından Kirletilmesinin Önlenmesine Ait Uluslararası
Sözleşme (MARPOL 73/78)" yayınlanmıştır. MARPOL gemi kirliliği konularında ana
sözleşme niteliği taşımaktadır. Ülkemiz bu sözleşmenin EK I, EK II ve EK V'ine
taraftır. Diğer eklere taraf olma çalışmaları devam etmektedir.
Ülkemizde, "MARPOL 73/78 Sözleşmesi" ve 2010 yılında yürürlüğe giren "Gemi
Atık Alınması ve Atıkların Kontrolü Yönetmeliği" gerekleri doğrultusunda
limanlarımızda atık kabul tesislerinin kurulması yasal zemine oturtulmuştur.
Bu tez çalışmasında, ülkemiz limanlarındaki atık kabul tesislerinin kapasitesi, yerleri,
uygunluğu ve yeterliliği değerlendirilmiştir.
Tezin ilk bölümünde yapılan bu tez çalışmasının anlam ve önemi anlatılmıştır. Tezin
ikinci bölümünde deniz kirliliği kaynakları araştırılmıştır ve gemi kaynaklı kirlilikler
ortaya koyulmuştur. Ayrıca, ülkemiz kıyılarının gemi faaliyetleri yoluyla kirlenmesi
irdelenmiş olup, denizlerimizde gerçekleşen büyük gemi kazaları (Independenta,
Volganeft vb.) incelenmiştir. Gemi atıkları yönetimi hakkında yayınlanan uluslararası
- bölgesel sözleşmeler, ulusal kanun, yönetmelik, tebliğ ve genelgeler tezin üçüncü
bölümde ele alınmıştır. Bunun yanı sıra, uluslararası sözleşmeler ile ulusal
yönetmelikler karşılaştırılmış ve boşluk analizi ortaya koyulmuştur. Dördüncü
bölümde, atık alım tesisleri detaylı olarak ele alınmıştır. Öncelikle yurt dışında gemi
atıklarının yönetimi kapsamında Rotterdam ve Antwerpen Limanları gibi büyük
limanlar incelenmiş olup bu limanlardan atık alımı yapan tesis örnekleri araştırılmıştır.
Ülkemiz limanlarındaki atık alım tesislerinin, gemi sayılarının ve gemi
büyüklüklerinin yıllara göre değişimi ortaya koyulmuştur. Ayrıca, atık alım
tesislerindeki uygulamalar incelenmiştir. Bu kapsamda, iki büyük işletme olan
Haydarpaşa ve Çanakkale Atık Alım Tesisleri detaylı olarak ele alınmıştır. Son olarakxviii
atık kabul tesislerine verilen atıkların geri dönüşümü ve bertaraf yöntemlerinin yanı
sıra bu atıkların geri kazandırılmasıyla ülke ekonomisine katkısı ortaya koyulmuştur.
Tez çalışmasının sonucunda, kıyılardaki gemi kaynaklı kirliliğin önlenmesinde etkin
ve verimli çalıştırılan atık kabul tesislerinin işletilmesinin gerekliliği, elde edilmiş olan
sonuçlardan biridir.
Ülkemizde atık kabul tesisleri sayıları incelendiğinde, 2004 yılında kıyılarımızda atık
kabul tesisi bulunmazken 2007 yılında 130 adet kıyı tesisine ulaşıldığı tespit edilmiştir.
Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği yıl olan 2010'da 202 adet ve 2018 yılına gelindiğinde
ise 290 adet kıyı tesisi gemilere hizmet vermeye başlamıştır. Ancak, Marmara Denizi
hariç diğer denizlerimizde sayıları ve kapasitelerinin arttırılması gerekliliği
saptanmıştır.
Denizlerimizdeki gemi taşımacılığı incelendiğinde, taşımacılığın en fazla Marmara
Denizi'nde, en az Karadeniz'de yapıldığı tespit edilmiştir. Ege Denizi'ne, Akdeniz'e
göre daha fazla gemi uğramasına rağmen Ege Denizi limanlarına uğrayan gemilerin
genellikle düşük tonajlı gemiler olduğu söylenebilir. Bu gemilerle petrol ve petrol
türevli maddelerin taşınmasının yanı sıra 103 adet tehlikeli madde taşındığı da tespit
edilmiştir.
Atık alım tesislerine 2007-2016 yılları arasında ortalama 245.000 m3 petrol ve petrol
türevli atıkların geldiği tespit edilmiştir. Bu atıkların arıtılarak geri kazanılması halinde
63 milyon dolarlık bir gelir elde edilebileceği hesaplanmıştır. Elde edilmiş olan bu
hesaplamalardan yola çıkarak söz konusu atıkların toplanması, arıtılması ve geri
kazanılmasının önemi ortaya konularak bu geri kazanımın ülke ekonomisine yapacağı
katkının büyüklüğü vurgulanmıştır.
Ayrıca, 2007 – 2016 yılları arasında petrol ve türevi atıkların yanı sıra katı atıklar ve
pis su miktarları da incelenmiştir. Limanlara uğrayan gemi sayılarına bağlı olarak atık
miktarlarının yıllara sari artması beklenmektedir. Ancak, atık alım miktarları atık alım
tesisi sayısına, tesis kapasitesine ve yasal yaptırımlar gibi faktörlere bağlı olarak
değişmektedir. Bu faktörlerin yanı sıra yasadışı deşarjların da atık miktarlarındaki
değişime sebep olan unsurlardan biri olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
Pollution which causes environmental alteration in coastal and marine ecosystem
essentially originates from marine based pollutants. Domestic and industrial pollutants
are the primary sources of land based pollution. Ships are the primary cause of the
marine pollution.
Rise of the marine transportation in the recent years led into rise of ship based
pollutants (petroleum, petrol derivatives, oil wastes, domestic wastewaters, garbage,
polluted ballast water and emmissions) which causes environmental deterioration.
International agreements and national laws, directives and notices in this regard are
published to contain and prevent ship generated wastes.
An international convention called "International convention fort he Prevention of
Pollution from Ships (MARPOL 73/78)" was published by International Maritime
Organization (IMO) in 1973 within this scope.
MARPOL is considered as the primary agreement in ship pollution subjects. Our
country is party of the ANNEX I, ANNEX II, ANNEX V of the agreement. There are
ongoing efforts to become a party to the remaining annex.
Deployment of port reception facilities have been established legal basis with the
requirements of the "MARPOL 73/78" Agreement and "Regulation of taking wastes
from vessels and control of wastes" which took effect in year 2010
Capacity, location, suitability and sufficiency of the port reception facilities in our
country are evaluated in this thesis study.
Meaning and significance of the study is covered in the first part of the thesis. Marine
pollutants are investigated in second part of the thesis and the ship generated pollutants
are concluded.
Also, pollution the coastals of our country is studied and the major shipwrecks
(Independenta, Volganeft etc.) are also investigated.
International, regional conventions, national laws, regulations, notice and
announcements are also evaluated in the third section of the thesis. International and
national regulations are compared and gap analysis is presented in addition to this.
Waste reception facilities are covered in detail in fourth part.
Big ports such as Rotterdam and Antwerpen are investigated in the context of
administration of the ship wastes abroad and samples of the facilities which receive
waste from these ports are also investigated.xx
Changes by year in our port reception facilities, ship amounts and ship sizes based in
our country is presented. Also applications in the port reception facilities are studied.
Within this scope two big facilities, Haydarpaşa and Çanakkale port reception facilities
are discussed in detail. Finally contributions of the recyclement of these wastes are
also evaluated as well as the recyclement and disposal methods of the wastes delivered
to the port reception facilities.
As a result of the thesis work, the necessity of operating efficient and efficient waste
reception facilities in preventing coastal ship pollution is one of the results obtained.
When the numbers of port reception facilities in our country were examined, it was
determined that in 2007, 130 coastal facilities were reached in 2007 when there were
no waste reception facilities in our coasts. 202 coastal facilities in 2010, the year in
which the directive entered into force, and 290 facilities in 2018, began to provide
service to ships. However, except for Marmara Sea, It has been determined that there
is a necessity for increasing the numbers and capacities in our other seas.
It has been determined that the transport is mostly carried out in the Sea of Marmara,
the least in the Black Sea when the ship transportation is investigated. Although the
Aegean Sea has more ships than the Mediterranean Sea, it can be said that ships
arriving at Aegean Sea ports are generally low tonnage ships.
In addition to transporting petroleum and petroleum-derived materials with these
ships, it has also been established that 103 hazardous substances are transported. An
average of 245,000 m3 of petroleum and petroleum-derived wastes have been detected
in port reception facilities between 2007 and 2016. It is calculated a revenue of 63
million dollars can be obtained if these wastes are recycled.
From the results of these calculations, the importance of collecting, refining and
recycling of wastes in the question has been emphasized and the contribution of this
recovery to the economy of the country has been emphasized.
In addition, between 2007 and 2016, solid wastes and waste water volumes as well as
oil and derivative wastes were also examined. Depending on the number of ships
arriving at ports, the amount of waste is expected to increase by several years.
However, the amount of waste reception amounts depend on factors such as the
number of waste receiving facilities, plant capacity and legal sanctions. In addition to
these factors, illegal discharges have also been identified as one of the factors causing
the change in waste quantities.