Görme engellilerin mekân algısının metro istasyonları özelinde incelenmesi
Investigation of visually imrapired people's perception of space on metro stations
Yazar: ZÖHRE KILIÇ BUDUMLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ZEYNEP TARÇIN TURGAY
Gebze Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Görme engelliler = Visually impaired ; Mekansal algı = Spatial perception ; Metro istasyonu = Metro station

Özet:
Kişinin mekânlar hakkındaki bilgi edinimi algısal süreç sonucu gerçekleşmektedir. 
Fiziksel gerçeklik olarak mekân, çoğu zaman uzak mesafeden anlamaya ve algılamaya 
yardımcı olan görme duyusunu inşa eden görsel-mekânsal kopyalama edimi ile 
bilinçsiz olarak insan zihninde kodlanmaktadır. Görme engellilikte bu edim ortadan 
kalkarken görme engelli bireylere özgü yeni bir mekân algısı inşa edilmektedir. Görme 
engelli bireylerin yaşantılarını güvenle sürdürülebilmeleri için görme dışı duyulardan 
beslenen bu mekân algısının görme duyusuna sahip bireylere yakın düzeyde oluşması 
kritik öneme sahiptir. Bugün kentlerde yaşamını sürdüren görme engelli sayıları 
dikkate alındığında, kentte her gün kullanılan veya "kullanmak zorunda olunan" 
kamusal alan ve mekânların (ulaşım, eğitim yapıları, meydanlar vb.) görme engelli 
bireylerin mekân algısını destekleyerek onların bağımsız ve güvende hareket 
edebilmelerine olanak sağlayacak biçimde tasarlanması ve üretilmesi bir 
zorunluluktur.  
Bu çerçevede bu çalışma görme engellilerin mekân algısındaki kritik faktörleri 
belirleyerek mekân tasarımcılarına görme engellilerin mekânı algılama ve bağımsız 
hareket edebilme konusunda yaşadıkları zorlukları azaltmalarında yol gösterecek 
bulgular sunmayı amaçlamaktadır.   
Bu bağlamda kamusal mekân olarak ulaşım yapılarından metro istasyonları özelinde 
alan çalışması gerçekleştirilmiştir. Alan çalışması kapsamında İstanbul'da düzenli 
olarak metro istasyonu kullanan görme engelli bireyler ile yarı yapılandırılmış 
görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan görüşmeler sonucunda katılımcıların yanıtları 
duyusal, bilişsel ve sosyal kategoriler altında sınıflandırılıp değerlendirilmiştir. 
Duyusal kategori altında verilen yanıtlar ayrıca duyuların tekil etkileri bağlamında 
analiz edilmiştir.  
Bu çalışma görme engellilerin mekânı algılama ve dolayısıyla yön bulma ve bağımsız 
hareket edebilme konularında duyusal ve bilişsel etkenlerin önemini göstermektedir. 
Bu bağlamda metro istasyonları özelinde duyusal ögelerin (turnike, yürüyen merdiven, 
Braille yön işaretleri, havalandırma vb.) ve bilişsel etkenlerin (plan şemasının niteliği, 
donatıların konumları vb.) görme engellilerin mekân algısına etkileri olduğu 
görülmüştür. Diğer yandan bu çalışmada duyuların tekil etkileri bağlamında görme 
engelliler için işitme ve dokunma duyularının ön planda olduğu anlaşılmıştır. Son 
olarak ortam sıcaklığı algısının görme engellilerin metro istasyonlarını algılamasında 
etkili olduğunu göstermektedir.  
Bu çalışmanın metro istasyonları özelinde görme engellilerin yaşadığı problemlerin 
belirlenmesi ve mevcut bir problem alanında uzun ve kısa vadede uygulanabilecek 
bütüncül çözüm önerileri sunması ile mimarlık ve kentsel üretim süreçlerine önemli 
katkı sağlama potansiyeli taşımaktadır.

Abstract:
The acquisition of knowledge about places is realized through the perceptual process. 
Space as a physical reality is encoded in the human mind unconsciously through the 
act of visual-spatial copying that constructs the sense of sight, which often helps to 
understand and perceive at a distance. While this act disappears in visual disability, a 
new perception of space specific to visually impaired individuals is constructed. In 
order for visually impaired individuals to continue their lives safely, it is critical that 
this perception of space, which is fed by non-visual senses, is close to the level of 
individuals with the sense of sight. Considering the number of visually impaired 
people living in cities today, it is a necessity to design and produce public spaces and 
places (transportation, educational buildings, squares, etc.) that are used or "have to be 
used" every day in the city in a way that supports the perception of space of visually 
impaired individuals and enables them to move independently and safely.  
In this framework, this study aims to identify the critical factors in the perception of 
space by visually impaired people and to provide findings that will guide space 
designers to reduce the difficulties experienced by visually impaired people in 
perceiving space and moving independently.   
In this context, a field study was conducted specifically on subway stations, which are 
transportation structures as public spaces. Within the scope of the field study, semi
structured interviews were conducted with visually impaired individuals who regularly 
use subway stations in Istanbul. As a result of the interviews, the responses of the 
participants were classified and evaluated under sensory, cognitive and social 
categories. The responses given under the sensory category were also analyzed in the 
context of the singular effects of the senses.  
This study demonstrates the importance of sensory and cognitive factors in the 
perception of space by the visually impaired, and thus in orientation and independent 
movement. In this context, it was seen that sensory elements (turnstiles, escalators, 
Braille direction signs, ventilation, etc.) and cognitive factors (the quality of the plan 
scheme, the location of the equipment, etc.) have effects on the perception of space by 
visually impaired people. On the other hand, in the context of the singular effects of 
the senses in this study, it was understood that the senses of hearing and touch are at 
the forefront for the visually impaired. Finally, it shows that the perception of ambient 
temperature is effective in the perception of metro stations by the visually impaired.  
This study has the potential to make a significant contribution to the processes of 
architecture and urban production by identifying the problems experienced by the 
visually impaired in subway stations and offering holistic solution suggestions that can 
be applied in the long and short term in an existing problem area.