Eskişehir atmosferindeki pm2.5 parçacıklarının kimyasal karakterizasyonu ve kaynaklarının belirlenmesi
Chemical characterization and source apportionment of pm2.5 particles in Eski̇şehir atmosphere
Yazar: AKİF ARI
Danışman: DOÇ. DR. EFTADE EMİNE GAGA
Anadolu Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering
Dizin: Ağır metaller = Heavy metals ; Hava kirliliği = Air pollution ; Organik karbon = Organic carbon ; Polisiklik aromatik hidrokarbonlar = Policyclic aromatic hydrocarbons

Özet:
Tez çalışması kapsamında 2013 ve 2014 yıllarında Eskişehir Anadolu Üniversitesi İki Eylül Kampüsünde gerçekleştirilen atmosferik örneklemeler ile ince partiküllerdeki atmosferik kirletici bileşenlerin derişimleri belirlenmiştir. İnce partiküllerde 48 adet element ve 7 anyonun, 16 çok halkalı aromatik hidrokarbon bileşiğinin (PAH'lar), 25 n-alkan bileşiğinin, karboksilik asitler, levoglukosan ve bunların yanında partikül faz organik ve elementel karbonun derişimleri belirlenmiştir. Elde edilen veri seti istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiş, kirletici bileşenlerin meteorolojik parametrelerle ilişkisi incelenmiştir. Veri setine Pozitif matris faktorizasyonu (PMF) modeli uygulanarak birincil partiküllerin kaynaklarının toplam aerosol üzerindeki katkıları sayısal olarak hesaplanmıştır. Öte yandan Organik karbon ve elementel karbon derişimleri kullanılarak toplam aerosolün ikincil kısmı varsayımsal olarak belirlenmiştir. 
Elde edilen veriler sonucunda genel olarak kış mevsiminde ısınmaya bağlı olarak partikül madde, PAH, n-alkan, organik karbon, elementel karbon ve anyon derişimlerinde artış gözlemlenmiştir. Benzer şekilde antropojenik kaynaklı metal derişimleri de kış aylarında artış göstermiştir. Çalışmanın gerçekleştirildiği noktada organik ince partiküllerin en önemli kaynağının %26'lık bir payla evsel ısınma olduğu, bunu sırasıyla yer tozu, ikincil organik partiküller ve endüstri emisyonlarının takip ettiği yapılan pozitif matris faktorizasyonu analiziyle belirlenmiştir. EK izleyici yaklaşımı ile PM2.5 kütlesine ikincil organik karbon katkısı belirlenmiş ve ince mod aerosolün yaklaşık %11'inin ikincil olduğu hesaplanmıştır.

Abstract:
In this thesis, concentrations of atmospheric pollutants on fine particles were determined in Eskişehir in 2013 and 2014.  The concentrations 48 trace metals, 7 anions, 16 PAHs, 25 n-alkanes, carboxylic acids, levoglucosan, and organic and elemental carbon in fine particles were measured. Data set was evaluated by using statistical techniques. Relation of pollutant concentrations with meteorological parameters was also investigated. Positive matrix factorization (PMF) was applied to data set for source apportionment.  Besides that, organic and elemental carbon concentrations were used to calculate the secondary organic aerosol concentrations hypothetically.

In general, it was observed that concentrations of particulate matter, PAHs, n-alkanes, organik carbon, elemental carbon and anions increased in winter time due to heating activities. Similarly anthropogenic metal concentrations increased in winter time. The most dominant factor affecting the concentrations of the fine organic particles in the sampling location was determined as domestic heating with percent contribution of 26%. Road dust, secondary organic particles and industry are determined as the other factors, respectively by using positive matrix factorization. The contribution of secondary organic carbon to total mass of PM2.5 was determined by EC tracer approach and 11% of fine aerosol was calculated secondary.