Zihinsel engelli çocuk ve annelerine sağlığı geliştirme modeline göre verilen uyku hijyeni eğitiminin uyku kalitesine etkisi
The effect of sleep hygiene education given to children with intellectuel disabilities and their mothers according to the health promotion model on sleep quality
Yazar: ÇİĞDEM MÜGE HAYLI
Danışman: DOÇ. DR. AYFER AYDIN
Koç Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Hemşirelik = Nursing ; Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: Anneler = Mothers ; Engellilik = Disability ; Hemşirelik = Nursing ; Hijyen = Hygiene ; Sağlığın geliştirilmesi = Health promotion ; Uyku = Sleep ; Uyku kalitesi = Quality of sleep ; Zihinsel engelliler = Mentally retardation ; Çocuklar = Children

Özet:
Amaç: Bu çalışma zihinsel engelli çocuk ve annelerine sağlığı geliştirme modeline göre verilen uyku hijyeni eğitiminin uyku kalitesine etkisini belirlemek  amacıyla yapılmıştır. Gereç ve Yöntem: Araştırmanın örneklemini, 2-18 yaş grubundaki toplam 80 zihinsel engelli çocuk ve anneleri oluşturmuştur. Araştırmada nicel ve nitel yöntemlerinin bir arada kullanıldığı karma araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında; zihinsel engelli çocuk ve annelerinin uyku kalitesini engelleyen ve kolaylaştıran faktörleri belirlemek için niteliksel yöntemlerden derinlemesine görüşme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın ikinci aşaması, zihinsel engelli çocuk ve annelerine sağlığı geliştirme modeline göre verilen uyku hijyeni eğitiminin uyku kalitesine etkisini belirlemek amacı ile yapılmıştır. Nicel aşamada ise ön test- son test kontrol gruplu yarı deneysel model kullanılmıştır. Deney grubuna, uyku düzenini ve sağlık davranışını iyileştirmek için Sağlığı Geliştirme Modeli'ne göre uyku hijyeni eğitimi verilmiştir. Veri toplamada anne ve çocuğun sosyodemografik veri formu, uyku kalitesini etkileyen engelleyici ve kolaylaştırıcı faktörlerleri belirlemeye yönelik görüşme formu, çocuk uyku alışkanlıkları anketi (ÇUAA), Pittsburg Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) ve uyku sensörü cihazı kullanılmıştır. Veri analizi Statistical Package for Social Sciences 25 (SPSS) kullanılarak yapılmıştır. Elde edilen verilerin analizinde ki-kare testi, t testi, Mann U Whitney testi, Wilcoxon testi, Kruskal Wallis testi, pearson korelasyon analizi kullanılmıştır. Bulgular: Zihinsel engelli çocuk ve annelerin uyku kalitesini engelleyen ve kolaylaştıran faktörler fizyolojik, psikolojik  ve çevresel faktörler olmak üzere üç ana tema olarak belirlenmiştir. Araştırmaya katılan deney ve kontrol grubunda olan çocuk ve annelerin kendi grupları içerisinde homojen grup olduğu, deney ve kontrolgruplarındaki zihinsel engelli çocuk eğitim öncesi ve sonrası uykuya ilişkin verilerinde ve puan ortalamaları arasında  istatistiksel olarak anlamlı farklılık olduğu saptanmıştır (p<0,05). Deney grubundaki annelerin eğitim öncesi ve sonrası uykuya ilişkin verilerinde ve puan ortalamaları arasında  istatistiksel olarak anlamlı farklılık olduğu saptanmıştır (p<0,05). Sonuç: Annelerin uyku kalitesini engelleyen alt temalar annenin ve çocuğun fizyolojik sağlığı, kolaylaştıran alt temalar ise çocuğun sağlığı ve çocuğun huzurlu olması, zihinsel engelli çocukların uyku kalitesini engelleyen alt temalar çocuğun fizyolojik sağlığı ve fiziksel ortam, kolaylaştıran alt temalar ise rutinlerinin sürdürülmesi ve fiziki ortam olarak belirlenmiştir. Uyku hijyeni eğitiminin zihinsel engelli çocuk ve annelerin düzenli uyku davranışlarını geliştirmeye yardımcı olduğu belirlenmiştir. 
  
Anahtar Kelimeler: Zihinsel engelli çocuk, anne, sağlığı geliştirme modeli, uyku hijyeni eğitimi, hemşirelik girişimi

Abstract:
Objective: This study was conducted to determine the effect of sleep hygiene training given to children with intellectuel disabilities and their mothers according to a health promotion model on sleep quality. Materials and Methods: The sample of the study consisted of a total of 80 children with intellctuel disabilities and their mothers in the 2-18 age group. The mixed research method, in which quantitative and qualitative methods were used together, was used in the study. In the first stage of the research; Focus group interview method, one of the qualitative methods, was used to determine the factors that prevent and facilitate the sleep quality of children with intellectuel disabilities and their mothers. The second phase of the study was conducted to determine the effect of sleep hygiene training given to mentally disabled children and their mothers according to the health promotion model on sleep quality. In the quantitative stage, quasi-experimental model with pretest-posttest control group was used. Sleep hygiene training was given to the experimental group according to the Health Improvement Model in order to improve sleep patterns and health behavior. In data collection, the sociodemographic data form of the mother and child, the interview form to determine the preventing and facilitating factors affecting sleep quality, the child Sleep Habits Questionnaire (CSHQ), the Pittsburg Sleep Quality Index (PSQI) and the sleep sensor device were used. Data analysis was performed using the Statistical Package for Social Sciences 25 (SPSS). Chi-square test, t test, Mann U Whitney test, Wilcoxon test, Kruskal Wallis test, Pearson correlation analysis were used in the analysis of the data. Results: The factors that prevent and facilitate the sleep quality of children with intellectuel disabilities and mothers are determined as three main themes: physiological, psychological and environmental factors. It was found that children and mothers in the experimental and control groups participating in the study were a homogeneous group within their own groups, and there was a statistically significant difference between children with intellectuel disabilities in the experimental and control groups about sleep before and after the education and the mean scores (p <0.05). A statistically significant difference was found between the mothers in the experimental group regarding sleep data before and after the training and their mean scores (p <0.05). Conclusion: The sub-themes that prevent the sleep quality of the mothers are the physiological health of the mother and the child, the child health and the peace of the child, the sub-themes that prevent the sleep quality of children with intellectuel disabilities, the child's physiological health and physical environment, and the subthemes that facilitate the maintenance of their routines and the physical environment. It has been determined that sleep hygiene education helps develop regular sleep behaviors of children with intellectuel disabilities and mothers. 
 
Keywords: Child with intellectuel disabilities, mother, health promotion model, sleep hygiene education, nursing intervention