Farabi ve İbn-i Haldun'da şeriatın kaynak ve anlamı
Sharia in Farabi and Ibn Haldun source and meaning
Yazar: FATMANUR ŞENER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HARİS MACİC
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
İnsanın bir birey olarak tek başına yaşaması sosyolojik açıdan oldukça güç 
olduğu bilinmektedir. Bireylerin toplumsal hayatı oluşturmasıyla ortaya çıkacak 
düzensizliği toplumsal düzen kurallarıyla dengelenmesi gerekmektedir. Dolayısıyla 
toplumsal düzen kuralları bireyin toplum halinde yaşayabilmesinin önemli altın 
kuralını oluşturmaktadır. Bununla beraber toplumsal düzen kurallarının farklı 
biçimleri bulunmaktadır. Din olgusuyla toplumsal bir bütünlük oluşturan 
toplumların, toplumsal düzen için tanrı temelli sistemleri bulunmaktadır. Bu 
sistemler arasında bulunan "şeriat" kavramı, toplumların düzenli bir şekilde 
yönetilebilmesi ve yaşayabilmesi için geliştirilmiş hukuki bir sistemdir. 
 Geçmişten günümüze kadar şeriat kavramı farklı hacim ve üsluplar ile ele 
alınmış ve şeriat bağlamında çeşitli literatürler oluşturulmuştur. Bu çalışma, şeriat 
kavramının kaynağı ve anlamı, İslam'ın altın çağı olarak kabul edilen 9. Yüzyılda 
yaşamış ünlü filozof Farabi ve 14. Yüzyıl düşünürü, sosyoloğu ve devlet adamı olan 
İbn Haldun'un ortaya koymuş olduğu eserleri bağlamında tespit amaçlı yapılmıştır.
Şeriatın kaynağına dair tespitler için Farabi ve İbn Haldun'un tanrı 
anlayışları, peygamberlik anlayışları, vahiy ile ilgili görüşlerine, şeriatın anlamı için
toplumsal hayata dair açıklamaları, devlet, yönetim, halifelik gibi fikirleri tespit 
edilmeye çalışılmıştır. Betimsel analiz yöntemiyle Farabi ve İbn Haldun'da şeriatın 
kaynak ve anlamına dair veriler olduğu gibi tespit edilmiştir. Bu veriler karşılaştırma 
yöntemiyle Farabi ve İbn Haldun'un şeriatın kaynak ve anlamına zıt mana farklılığı 
yüklemedikleri ortaya konulmuştur. Aynı zamanda şeriat kavramı alt amaçlara 
müsait bir kavram olması nedeniyle kavram Farabi ve İbn Haldun'un görüşleriyle 
sınırlandırılmıştır.
 Çalışmada yer alan müelliflerin tercih edilmesinde bazı hususlar 
bulunmaktadır. Farabi'nin toplum yönetiminde ideal ettiği dünya devleti olgusu ve 
Yunan felsefe mirasını sentezlemesi Farabi'de şeriatın kaynak ve anlamını merak 
ettirmiştir. Farabi'nin karşısında ele alınan İbn Haldun ise sosyolojik açılımlarda 
bulunarak toplum merkezli bir düzen düşünmesi idealist görüşe karşı realist görüşü 
temsil etmesi bakımından tercih edilmiştir.
 Farabi ve İbni Haldun'un Şeriat ile ilgili yaklaşımlarını giriş, iki bölüm ve sonuç 
kısmıyla işlenmeye çalışılmıştır. Giriş kısmında araştırmanın amacı ve metodu
hakkında bilgi verilmektedir Birinci bölümde Farabi'de şeriatın kaynak ve anlamı 
başlıca eserleri bağlamında ortaya konulmuştur. İkinci bölümde İbn Haldun'da
şeriatın kaynak ve anlamı eserleri bağlamında ortaya konulmuştur.
 Sonuç kısmında çalışmadan elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Farabi ve 
İbn Haldun'da şeriatın kaynak ve anlamının büyük oranda benzerliklerin 
bulunduğunu; aynı kelimeye zıt manalar yüklemek gibi büyük mana farklılıkları 
bulunmadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte şeriat kavramını bakış açılarına göre 
farklı nosyonların yüklenmesi sonucunda kavramın kapsamının, işlenişinin farklılığı 
ortaya çıkmıştır. Farabi için şeriatın yorumu felsefi bakış açısıyla şekillenirken İbn 
Haldun'un sosyolog ve devlet adamı düşünceleriyle şekillendiği tespit edilmiştir.
 Anahtar Kelimeler: İslam Felsefesi, Farabi, İbni Haldun, Şeriat, Hukuk, 
Toplum

Abstract:
It is known that it is very difficult sociologically for a person to live alone as an 
individual. The disorder that will arise when individuals create social life needs to be 
balanced with the rules of social order. Therefore, the rules of social order constitute 
the important golden rule for the individual to live in society. However, there are 
different forms of social order rules. Societies that form a social unity with the 
phenomenon of religion have god-based systems for social order. The concept of 
"sharia", which is among these systems, is a legal system developed for the regular 
management and living of societies.
 From past to present, the concept of sharia has been handled with different 
volumes and styles, and various literatures have been created in the context of sharia. 
This study was carried out to determine the source and meaning of the concept of 
sharia, in the context of the works of the famous philosopher Farabi, who lived in the 
9th century, which is accepted as the golden age of Islam, and Ibn Khaldun, a 14th 
century thinker, sociologist and statesman.
In order to determine the source of the sharia, it has been tried to determine Farabi 
and Ibn Khaldun's understanding of god, understanding of prophethood, views on 
revelation, explanations of social life for the meaning of sharia, ideas such as state, 
administration and caliphate. With the descriptive analysis method, the data on the 
source and meaning of the sharia in Farabi and Ibn Khaldun were determined as they 
were. With these data comparison method, it has been revealed that Farabi and Ibn 
Khaldun did not attribute the difference to the source and meaning of the shari'ah. At 
the same time, since the concept of sharia is a concept suitable for sub-purposes, the 
concept is limited to the views of Farabi and Ibn Khaldun.
 There are some issues in choosing the authors in the study. The phenomenon 
of world state that Farabi idealized in the management of society and his synthesis of 
the Greek philosophical heritage made Farabi wonder about the source and meaning 
of sharia. On the other hand, Ibn Khaldun, who was dealt with in front of Farabi, was 
preferred in terms of representing a realist view against an idealist view, thinking of a 
society-centered order by making sociological expansions.
 Farabi and Ibn Khaldun's approaches to Shariah have been tried to be covered 
with an introduction, two chapters and a conclusion. In the introduction part, 
information about the purpose and method of the research is given. In the second 
part, the source and meaning of sharia in Ibn Khaldun are revealed in the context of 
his works.
 In the conclusion part, the data obtained from the study were evaluated. Farabi 
and Ibn Khaldun stated that the source and meaning of the shari'a were largely 
similar; It has been determined that there are no major meaning differences such as 
attributing opposite meanings to the same word. However, as a result of loading the 
concept of sharia with different notions according to their perspectives, the 
difference in the scope and handling of the concept has emerged. While the 
interpretation of Sharia for Farabi was shaped by a philosophical point of view, it 
was determined that Ibn Khaldun was shaped by the thoughts of a sociologist and 
statesman.
 Keywords: Islamic Philosophy, Farabi, Ibn Khaldun, Sharia, Law, Society