İran kültüründe ayna
Mirror in Iran culture
Yazar: AYŞE YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. ERDAL ESER
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Ayna = Mirror ; Kültür = Culture ; Türbeler = Tombs ; İran = Iran ; Şia = Şia

Özet:
Ayna, üzerine düşen ışıkları yansıtarak cisimlerin görünmesini sağlayan sırlı
camdır. Ayna kullanımının ilk nedeni insanın kendini görme istediğidir. Bilinen ilk
aynanın dini olgularla ilişkilendirilmesi erken dönemlerden itibaren aynanın sembolik
bir işleve sahip olduğunu göstermektedir. İlerleyen dönemlerle birlikte ayna hem
pratik hem de sembolik işlevleriyle birlikte kullanılmıştır. Genellikle disk biçiminde
yapılan aynalar antik dönemlerde güneşe benzetilmiş ve güneşle özdeşleştirilmiştir.
Güneş ise sembolik açıdan ışık kültüyle ilgili bir kavramdır. İslâm öncesi İran'da ışık
kültüyle ilişkili olarak Mithraizm, Zerdüşt Dini ve Maniheizm inançları var olmuştur.
İslâmî dönemde ise ayna ve ışık kavramları sembol olarak tasavvufta kullanılmıştır.
İran'da Safevî döneminde cam aynalar mimaride farklı bir teknikle
kullanılmıştır. Bu yöntem, aynaların küçük parçalar halinde kesildikten sonra mozaik
şeklinde yüzeye yerleştirilmesidir. Aynı yüzyılda cam aynaların pahalı bir malzeme
olması nedeniyle ayna mozaik yalnızca saray mimarisi ve köşklerde kullanılmıştır.
Ayrıca, bu yüzyılda İran Şiî inancı benimsemiş, Safevî dönemiyle birlikte Şiî devletleri
imam-imamzâde türbelerini inşa ettirmeye önem vermiştir. İmam ve imam soyundan
gelenlere bir tür ulûhiyet atfeden Şiî'ler, onların türbelerini diğer türbelerden farklı
olarak inşa ettirmiştir. Yaygın olarak Zend ve Kaçar dönemlerinde türbelerde ayna
mozaik kullanılmıştır.
Bu tezin konusu ise, İran imam-imamzâde türbelerinde kullanılan cam aynaları
sembolik açıdan incelemektir. Bu tezin hazırlanma aşamasında birçok kaynak
derlenerek değerlendirilmiştir.
Tezin ilk bölümünde, "Konu", "Amaç", "Kapsam ve Yöntem" le birlikte
"Aynanın Tarihi" ve Mitolojide Ayna" ile birlikte çalışmanın esas konusu olan
"Aynakârî" ve "Aynakârî Süslemelerinde Kullanılan Motifler" tanımlanarak "İran
Saraylarında Aynakârî Kullanımı", "İran Evlerinde Aynakârî Kullanımı" ve "İran
İmam-İmamzâde Türbelerinde Aynakârî Kullanımı" anlatılmıştır.
İkinci bölümde, "İran Kültüründe Aynakâri Kullanımın Sembolik Açıdan
İncelenmesi" başlığı altında ayna, Kur'ân, hadis ve tasavvuf literatüründe incelenmiş
ayrıca aynaya yüklenen sembolik anlamlardan bahsedilmiştir. Işığın ise İslâm öncesi
İran ile birlikte Kur'ân, hadis ve tasavvuf literatüründeki yeri anlatılmıştır.
Üçüncü bölümde, "İran'da Şiî İnancı" başlığında Şiî imamları ve imamların
nitelikleri hakkında bilgi verilmiş ve toplumun manevi önderleri olan imamların yol
göstericiliği anlatılmıştır.
Dördüncü bölüm, "Katalog" kısmından oluşmaktadır. Katalogda 10 türbe yeri,
tarihi, banisi, usta ve sanatçılar, onarımlar ve günümüz durumu ve yapının tanıtımı
açısıdan incelenmiştir.
Beşinci bölümde ise, "Değerlendirme" başlığı altında, aynakârî süsleme
açısından incelenmiş, İran mimarisinde aynanın ilk kez kullanıldığı Safevî ve aynanın
en yoğun kullanıldığı Kaçar dönemleri hakkında kısa bir bilgi verilerek aynakârînin
imam-imamzâde türbelerindeki yeri anlatılmıştır.
Altıncı bölümde "Sonuç" kısmı yer almaktadır.
Anahtar Kelimeler: Ayna, İran, İmam ve İmamzâde, Türbe, Sembol

Abstract:
A mirror is a glazed glass that reflects the light falling on it, allowing objects
to appear. The first reason for the use of mirrors is that people want to see themselves.
The association of the first known mirror with religious phenomena shows that the
mirror has a symbolic function since early times. With the following periods, the
mirror was used with both practical and symbolic functions. Mirrors, usually made in
the form of disks, were likened to and identified with the sun in ancient times. The
sun, on the other hand, is a concept related to the cult of light symbolically. In pre-
Islamic Iran, there were Mithraism, Zoroastrian Religion and Manichaean beliefs
associated with the cult of light. In the Islamic period, the concepts of mirror and light
were used as symbols in Sufism.
Glass mirrors were used with a different technique in architecture during the
Safavid Period in Iran. In this method, mirrors are cut into small pieces and placed on
the surface in the form of mosaics. In the same century, mirror mosaic was used only
in palace architecture and mansions, as glass mirrors were an expensive material. In
addition, Iran adopted the Shiite belief in this century, and with the Safavid period, the
Shiite states gave importance to the construction of imam-imamzade tombs. Shiites,
who ascribe a kind of divinity to the imam and his descendants, had their shrines built
differently from other shrines. Mirror mosaics were commonly used in tombs during
the Zand and Qajar periods.
The subject of this thesis is to analyze the glass mirrors used in Iranian imamimamzâde
tombs from a symbolic point of view. During the preparation of this thesis,
many sources were compiled and evaluated.
In the first part of the thesis, "Theme", "Purpose", "Scope and Method"
together with "History of Mirror" and "Mirror in Mythology", the main subject of the
study, "Ai nakari" and "Motifs Used in Aina kari Decorations" were defined and "The
Use of Mirrors in Iranian Palaces" , "The Use of Aina kari in the Iranian Houses" and
"The Use of Aina kari in the Imam-Imamzade Tombs of Iran" are explained.
In the second part, under the title of "Symbolic Analysis of the Use of Mirrors
in Iranian Culture", the mirror is examined in the Qur'an, hadith and mysticism
literature, and the symbolic meanings attributed to the mirror are mentioned. The place
of light in the Qur'an, hadith and mysticism literature together with pre-Islamic Iran is
explained.
In the third chapter, information about the Shiite imams and their qualifications
is given under the title of "Shiite Belief in Iran" and the guidance of the imams, who
are the spiritual leaders of the society, is explained.
In the fourth, section consists of the "Catalogue" section. In the catalogue, 10
mausoleums were examined in terms of its history, benefactor, masters and artists,
repairs, current situation and the presentation of the building.
The fifth space, on the other hand, is examined under the title of "Assessment",
which has mirror decorations, and it is explained about raising information about the
Safavid period, which is the first time of the mirror in Iran, and the period of Qajars,
whose mirror was raised in the shortest time.
In the sixth section, there is the "Conclusion" part.
Keywords: Mirror, Iran, Imam and Imamzade, Tomb, Symbol