Tütün dış ticaretinin çekim modeli ile araştırılması: Türkiye, Çin ve ABD örneği
Investigation of tobacco foreign trade with gravity model: The case of Turkey, China and USA
Yazar: ÇAĞRI BAYRAKTAR
Danışman: DOÇ. DR. RAHMİYE FİGEN CEYLAN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Türkiye = Türkiye ; Tütün = Tobacco ; Yer çekimi modeli = Gravity model ; Çekim modeli = Gravity model ; Çin = China ; İhracat = Export

Özet:
Çalışma kapsamında ticari bir tarım ürünü olan tütün bitkisi yetiştiriciliğinin yarattığı ticari değer ve ekonomik katma değeri Türkiye için incelenmiştir. Türkiye 1980 yılında dünyanın 5. büyük üreticisi iken tütün üretimi içindeki payı %4 olmuştur. 2000 yılında bu oran %3'e ve ülkeler arasındaki yeri de 6.'lığa gerilemiştir. 2020 yılında ise dünyadaki tütün üreticileri arasındaki sırası %1,4 pay ile 14.'lüğe kadar gerilemiştir. Bahsedilen dönem içerisinde Çin dünyanın en büyük tütün üreticisi iken ABD ise 2020 verilerine göre altıncı sırada yer almaktadır.
Çalışma kapsamında, öncelikli olarak Türkiye'nin tütün yetiştiriciliğinde yaşadığı bu gerilemeye etki eden sosyoekonomik, politik, toplumsal değişkenlerin ne olduğunu tespit etmek istenmiştir. Etki ve değişimlerin belirlenmesi ile Türkiye'nin tütün ihracat gelirini arttırabileceği düşünülen görüşlerin bildirilmesi hedeflenmiştir. Bu doğrultuda, tütün piyasasında önemli yere sahip Çin, ABD ve Türkiye'nin ticaret ortakları ile gerçekleştirdikleri ihracattan sağladıkları gelir ve bu gelire etki eden faktörler analiz edilmiştir.
Ülkelerin ticaret geliri tahmininde çekim modeli kullanılmış olup çalışmaya ait ikincil veriler FAO başta olmak üzere resmi ikincil veri kaynaklarından temin edilmiştir. Çalışmada Türkiye'nin ihracat geliri 1990-2018 yılları arası 28 yıl ve 9 ithalatçı ülkeye göre analiz edilmiştir. Veri seti Çin için 1987-2018 yılları arasında 6 ülke ve ABD için ise 1988-2018 arası 10 ülkeyi kapsamıştır. Çalışma kapsamında tütün ihracat gelirine etki ettiği düşünülen faktörler ekonomik, siyasi ve küresel etkiler içerisinde tespit ve analiz edilmiştir.
Çalışma sonuçlarına göre, ihraç edilen tütün miktarındaki artış Türkiye ve ABD'nin ihracat gelirini pozitif yönde etkilemektedir. Diğer ülke nüfuslarında yaşanan artışlar Türkiye'nin ihracat gelirini negatif yönde etkiler iken mesafe değişkeni üç ülke içinde ihracat gelirini arttırıcı sonuçlar vermektedir. Türkiye ve Çin'in yerel para birimlerinde yaşadığı değer kayıpları ihracat gelirlerini arttırır iken ABD için tam tersi bir etkiye sebep olmaktadır.
Ticaret ortağı ülkelerin milli gelirlerindeki artış Türkiye'nin ihracat gelirini düşürür iken, ABD'deki KBMG yükseldikçe ihracat miktarının dolayısı ile ihracat gelirinin düştüğü sonucuna varılmıştır. Politika değişikliklerinin etkisine göz atıldığında, Türkiye'de 2002 yılında uygulamaya koyulan Alternatif Ürün Desteği ve 2010 yılında uygulamaya koyulan Tütün Ticareti Yetki Belgesi alımının etkisi, ithalatçı ülkelerde bağımsız olarak pozitif olarak belirlenmiştir. Her iki uygulamanın bir arada uygulamaya girdiği 2010 sonrasında bağımsız tütün ticareti gerçekleşme oranı %3 kadar artmıştır. Buradan anlaşılan, özellikle negatif etki yaratması beklenen alternatif ürün desteği de kayıtlılık artışı sayesinde ihracat gelirini pozitif etkilemiştir. Bu politik,  değişiklik ABD için Dünya Sağlık Örgütü Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi'nin imzalanması ile ilişkilendirilmiştir. Türkiye örneğinde olduğu gibi, sözleşmenin imzalanmasının tütün ihracat gelirini pozitif etkilediği görülmüştür. Ancak burada istatistik etki göz ardı edilebilir düzeydedir.
Bu politik etkilerden de anlaşılacağı üzere, tütün tüketimi azalsa dahi, tütün talebinin özellikle gelişmekte olan ülke piyasalarından kaynaklı şekilde azalmadığı görülmektedir. Burada, sektörün özellikle Türkiye için katma değer ve istihdam boyutları ile sürdürülmesi gerekliliği öne çıkmaktadır. Kontrollü üretim ve pazarlama ile tütün yaprakları ve tütününün alternatif kullanım sahalarının geliştirilmesine yönelik çalışmaların gerekliliği öngörülmektedir.

Abstract:
Within the scope of the study, the commercial value and economic added value created by the cultivation of tobacco plant, which is a commercial agricultural product, were examined for Turkey. While Turkey was the world's 5th largest producer in 1980, its share in tobacco production was 4%. In 2000, this rate decreased to 3% and its place among countries to 6th. In 2020, its rank among tobacco producers in the world decreased to 14th with a share of 1.4%. In the mentioned period, while China is the largest tobacco producer in the world, the USA is in the sixth place according to 2020 data.
It was primarily intended to determine the socioeconomic, political and social variables that affected this declination in tobacco cultivation in Turkey within the scope of the study. By determining the effects and changes, it was aimed to express the opinions that are thought to increase Turkey's tobacco export income. In this direction, the export income of China, the USA and Turkey, which have an important place in the tobacco market, obtained from their trade partners and the factors affecting this income were analysed.
Gravity model was used in the estimation of the trade income of the countries, and the secondary data of the study were obtained from official secondary data sources, especially FAO. In the study, Turkey's export income between 1990-2018 was analysed according to 28 years and 9 importing countries. The data set included 6 countries between 1987-2018 for China and 10 countries between 1988-2018 for the USA. Within the scope of the study, the factors that are considered to affect the tobacco export income were determined and analysed within the economic, political and global effects.
According to the results of the study, the increase in the amount of exported tobacco positively affects the export income of Turkey and the USA. While the increases in the population of other countries affect Turkey's export income negatively, the distance variable gives results that increase the export income for three countries. While the depreciation experienced by Turkey and China in their local currencies increases export revenues, it causes the opposite effect for the USA.
While the increase in national incomes of the trading partner countries decreases Turkey's export income, it is concluded that as the per capita income in the USA increases, the export amount and therefore the export revenue decreases. Considering the impact of policy changes, the effect of the Alternative Product Support implemented in 2002 and the Tobacco Trade Authorization Certificate implemented in 2010 in Turkey determined as positive independent from importing countries. After 2010, when both practices were implemented together, the realization rate of independent tobacco trade increased by 3%. It is understood from this that alternative product support, which is expected to have a negative effect, has also positively affected export revenues thanks to the increase in registration. This policy change has been associated with the signing of the World Health Organization Framework Convention on Tobacco Control for the USA. As in the case of Turkey, it has been observed that the signing of the contract has a positive effect on tobacco export revenue. However, the statistical effect here is negligible.
As it can be understood from these political effects, it is seen that even if tobacco consumption decreases, tobacco demand does not decrease due to the markets of developing countries. Here, the necessity of sustaining the sector with its added value and employment dimensions, especially for Turkey, comes to the fore. It is envisaged that studies on controlled production and marketing and the development of alternative uses of tobacco leaves and tobacco are required.