Seçilmiş örten çift sistemlerin fotometrik ve tayfsal analizi
Photometric and spectroscopic analysis of selected eclipsing binary systems
Yazar: ÖMRÜM HİLAL
Danışman: PROF. DR. HİCRAN BAKIŞ
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Uzay Bilimleri ve Teknolojisi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Astronomi ve Uzay Bilimleri = Astronomy and Space Sciences

Özet:
Bu tezde Algol türü olarak bilinen üç sistem RS Sgr, AT Vul ve EM Boo çift yıldızları tayfsal ve fotometrik olarak çalışılmıştır. RS Sgr ve AT Vul sistemlerinin yüksek çözünürlüklü FEROS tayﬂarı, üçüncü cisim içerdiği belirlenen EM Boo sisteminin ise orta çözünürlüklü UBT60 eShel tayﬂarı analiz edilmiştir. Sistemlerdeki her bir bileşene ait sıcaklık (Teff) ve yüzey çekim ivmesi (log g) parametrelerini hassas bir şekilde belirlemek için tayfın bileşenlerine ayrıştırılması yöntemi ile elde edilen bileşenlere ait ayıklanmış tayﬂar kullanılmıştır. Ayrıca bu yöntem ile sistemlerin tayfsal yörünge parametreleri de elde edilmiştir. RS Sgr ve AT Vul sistemleri için literatürde yer alan, EM Boo sistemi için ise Akdeniz Üniversitesi, UBT bölümü, AUT25 teleskobu ile elde edilen fotometrik veriler kullanılarak ışık eğrisi analizleri yapılmıştır. Sistemlerin tayf ve fotometrik verilerinin ortak analizinden sistemlere ait duyarlı mutlak parametreleri ilk kez belirlenmiştir. Sistemlerin hesaplanan mutlak parametrelerinin teorik evrim modelleri ile denetlemesi yapılmış ve kütle aktarımı/kaybı gibi süreçlerin yıldız evrimine etkisi yapılan evrim modelleri ile ortaya konmuştur. RS Sgr sisteminde bileşenler arası kütle aktarımı nedeniyle bu sistemdeki kütle alan birinci bileşen kütlesine göre daha düşük ışıtmalı olurken kütle kaybeden ikinci bileşen sahip olduğu kütlesine göre daha büyük ışıtmalı evrim basamağında yer almaktadırlar. AT Vul sisteminde ise her iki bileşende Günes¸ element bolluğu için büyük ışıtmalı evrim basamağında bulunmaktadır. Ayrıca tayfsal analizi ile EM Boo sisteminin üçüncü bileşen içerdiği ve ayrık bir Algol türü sistem olduğu belirlenmiştir. Hassas ﬁziksel parametreleri belirlenen üçlü sistem EM Boo için eşyaş eğrileri oluşturularak sistemin yaşı 9.45 Milyon yıl olarak belirlenmiştir.

Abstract:
In this thesis, spectroscopic and photometric analysis of RS Sgr, AT Vul and EM Boo also known as Algol type binary stars were studied. High resolution FEROS spectra of RS Sgr and AT Vul systems, and the medium resolution UBT60 eShel spectra of EM Boo system, which is determined to contain the third component, were analyzed. Extracted spectra of the components were obtained by spectral disentangling method. The extracted spectra were used to precisely determine the temperature (Teff) and surface gravity acceleration (logg) parameters of each component in the systems. In addition, orbital parameters of the systems were obtained from radial velocities of components which were measured from spectra. For the RS Sgr and AT Vul systems, light curve analyzes were made using photometric data obtained from the literature and for EM Boo system using the 25-cm telescope (AUT25) at Akdeniz University. Precisely determined absolute parameters of the systems were determined for the ﬁrst time from the simultaneous analysis of the spectral and photometric data of the systems. Absolute parameters of the systems were checked with theoretical evolution models and the evolution of the processes such as mass transfer/loss has been demonstrated with the evolution models. Due to the mass transfer between components in the RS Sgr system, the mass receiving primary component is less luminated than its mass, while the secondary component, which losesmass, isin thelargerluminatedevolutionstepthan its mass. In the AT Vul system, both components are in the large luminated evolutionary step for the abundance of solar elements. In addition, spectral analysis determined that EM Boo system contains a third component and it is a detached Algol type system. For the multiple system EM Boo, whose precise physical parameters were determined, the isochrone curves were calculated and the age of the system was determined as 9.45 Myr.