Öznenin inşası bağlamında şeytan figürü ve müzik diline etkisi
The figure of the devil and its effect on musical language in the context of formation of the subject
Yazar: İDİL ÖZCAN
Danışman: PROF. DR. KIVILCIM YILDIZ ACAR
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Müzikoloji Ana Bilim Dalı / Genel Müzikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Müzik = Music ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Faust = Faust ; Figür = Figure ; Müzik = Music ; Müzik sosyolojisi = Music sociology ; Müzikoloji = Musicology ; Müziksel dil = Musical language ; Özne = Subject ; İnşa = Construction ; Şeytan = Devil

Özet:
Şeytan figürü tarihsel serüveni boyunca topluluk tarafından belirlenen öznenin sınırları ötesindekileri temsil eder. Bu öznenin gereklilikleri ise her topluluğun kendini var ederken kurduğu epistemeye göre değişir ve bu doğrultuda kurduğu değer sisteminin dışında kalanlar üzerinden belirlenir. Bu bağlamda Şeytan hiçbir zaman bağımsız bir figür değil, özne üzerinden belirlenmiş ötekinin temsili olma özelliği taşır. Bu özelliği dolayısıyla felsefi, edebi, dramatik ve müzikal açıdan öznenin ve öznelliğin tarihindeki güç ilişkilerini açığa çıkarır. Ortaçağ'da yalnızca belirli bir sınıf tarafından bilinen kutsal dil üzerinden aktarılan bilgi, bu sınıfın kurduğu değer sistemini denetlenemez ve sorgulanamaz kılar. Bunu yapanlar ise Şeytan ile bağdaştırılıyor ve müzik dilinin bir parçası olduğuna inanılan göksel armonide kendine yer edinemez. Hildegard von Bingen'in Ordo Virtutum'unda bu anlayışın uzantısı olarak Şeytan, konuşan ama şarkı söyleyemeyen, canavarsı bir figür olarak karşımıza çıkar. Reform döneminden itibaren dinin rasyonelleşen diliyle birlikte Şeytan'a dair söylem gittikçe irrasyonelliğe yönelmeye başlar ve müziğin rasyonelleşen dilinde akla hitap etmeyenle, yani hazla ilişkilendirilir. Moderniteye başkaldıran romantik düşüncede ise Şeytan, ironinin müzikal karşılığı hâline gelerek tüm kabul edilmişleri yıkan bir güç hâline gelir. Franz Liszt'in Faust Senfonisi'ndeki müzikal fikir üretmeyen ancak varolanları yok eden Mefistofeles bu anlayışın en belirgin müzikal yansımalarından biri olarak kabul edilebilir. Bu bilgiler ışığında Şeytan'ın tarihine öznenin inşa edilişi bağlamında bakıldığı zaman, yeni bir kimlik belirlendiği, sınırların yeniden çizildiği Eski ve Yeni Ahit arası, Yeni Ahit sonrası Hristiyan cemaatinin kuruluşu, Reform dönemi gibi toplumsal kriz dönemlerine veya Romantik düşüncede olduğu gibi kurulu düzene başkaldırılan dönemlerde Şeytan'ın özelikle başvurulan bir figür olduğu görülür. Bununla birlikte Şeytan'ın hem kurulu düzenin savunucuları hem de başkaldıranları tarafından başvurulan bir figür olması, Şeytan'ın gelenekten bağımsızlaşarak  simgesel anlamda farklı anlamlar kazandığını da gösterir. Yüzyıllar içerisinde ötekilik üzerinden beslenen Şeytan figürü, kazandığı zengin malzeme sayesinde öyle güçlenir ki dini bağlamdan tamamıyla özerk bir şekilde öznelerin imgeleminde kendine yer edinmeyi başarır. Bu çalışmada literatür taraması ve seçilmiş eserlerin analizleri çerçevesinde oluşturulan öznenin tarihine dair öteki üzerinden sunulan bakış göstermektedir ki; Şeytan figürünün tarihi, topluluğun niteliği ne kadar değişirse değişsin genellikle kontrol edilemediği için tehlikeli görülen bilginin, kontrolün ve hazzın libidosu motifi merkezinde gelişmektedir.

Abstract:
The figure of the Devil, throughout its historical adventure, represents those beyond the limits of the subject determined by society. These needs are determined through the episteme that each society determines, and through those who or which are outside the value system usually associated with the Devil. In this context, the Devil is never a figure in itself, but a representation of the other determined through the subject. Due to this feature, it reveals the power relations in the history of the subject and subjectivity in philosophical, literary, dramatic and musical terms. The knowledge transmitted through the sacred language known only to a certain class in the Middle Ages made the value system established by this class uncontrollable and unquestionable. Those who questioned were associated with the Devil and could not find a place for themselves in the celestial harmony believed to be a part of the language of music. In Hildegard von Bingen's Ordo Virtutum, as an extension of this understanding, the Devil appeared as a monstrous figure, who could speak but could not sing. With the rationalization of the language of religion starting from the Reformation period, the discourse on the Devil began to tend towards irrationality, and it was associated with what is not appealing to reason and associated with pleasure in the rationalized language of music. In Romantic thought, which rebelled against modernity, it became the musical equivalent of irony and a force that destroyed all accepted ones. Mephistopheles in Franz Liszt's Faust Symphony, which does not produce musical ideas but destroys the existing ones, can be considered as one of the most prominent musical reflections of this understanding. In the light of this information, when we look at the history of the Devil in the context of the formation of the subject, the Devil appears to be a particularly referenced figure when a new identity was determined, the borders were redrawn such as between the Old and New Testaments or the establishment of the Christian community after the New Testament; or the periods of social crisis such as the Reformation period; or the periods when the established order was revolted as in Romantic thought. However, the fact that the Devil is a figure referenced by both the defenders of the established order and by the rebels also shows that the Devil gains different symbolic meanings by becoming independent from tradition. The Devil figure, nourished by otherness over the centuries, becomes so strong, thanks to the rich material it has gained, that it succeeds in gaining a place in the imagination of the subjects completely autonomous from the religious context. The perspective on the history of the subject, which has created within the framework of the literature review and the analysis of selected works, shows that the history of the figure of the Devil develops in the center of the libido of knowledge, control and pleasure motif, which is generally seen as dangerous because it cannot be controlled, no matter how much the character of the community changes.