Kırgızistan'daki Dunganların sosyo-kültürel yapısı
Socio-cultural structure of the dungans in Kyrgyzstan / кыргызстандын дунгандарынын социалдык-маданий структурасы / социокультурная структура дунган кыргызстана
Yazar: DERVİŞ ULAŞHAN ERASLAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. BAKTIBEK İSAKOV
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Dunganlar = Dungans ; Etnik gruplar = Ethnic groups ; Etnik kimlik = Ethnic identity ; Etnisite = Ethnicity ; Göçler = Migrations ; Kimlik = Identity ; Kültür = Culture ; Kırgızistan = Kyrgyzstan ; Sosyokültürel yapı = Socio-cultural structure

Özet:
Çin medeniyeti, yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmeyi başarabilmiş ve yakın coğrafyasındaki komşu milletler ve tüm dünya medeniyetine etki yapmış bir medeniyettir. İslamiyet ise Arap Yarımadası'nda bir din olarak ortaya çıkmış ve kısa bir zamanda evrensel bir din haline gelmiştir. İslamiyet'in evrensel boyu kazanmasıyla birlikte tüm dünya üzerinde derin izler bırakmış medeniyetlerden birisi olmuştur. İslamiyet'in 7. Yüzyılın ortalarında Çin'e girmesiyle beraber, Çin toplumsal hayatında sosyo-kültürel, siyasi ve dini değişimler yaşanmıştır. İlk önceleri Çin'e misafir ve tüccar olarak gelen Müslümanlar, zamanla Çin toplumsal hayatının önemli bir figürü haline gelmiştir. Misafir olarak adlandırılan Müslümanlar, Çin toplumsal hayatında bulunmuş oldukları etkileşim sonucunda Çinli Müslümanlar, Huiler veya Dunganlar olarak adlandırılmıştır. Çin toprakları içerisinde çeşitli hanedanlıklar döneminde farklı pozisyonlarda toplumun bir parçası olan Dunganlar kimi zaman refah içerisinde yaşamış kimi zamanda kaos ve isyanların bir parçası olmuşlardır. 19. yüzyılda Mançu Hanedanlığı döneminde baskı ve asimilasyon politikalarının şiddetini arttırmasıyla birlikte Çin'de isyan eden Dunganlar, 19. yüzyılın sonlarında başta Orta Asya olmak üzere Rusya ve başka ülkelere göç etmek zorunda kalmıştır. 19. yüzyılın sonlarında Çin'in farklı bölgelerinden göç eden Dunganlar en yakın sınır komşuları olan Kırgızistan topraklarına göç etmiştir.
Kırgızistan'a göç eden Dunganlar, göç etmiş oldukları topluma başta sosyal, kültürel, siyasi, dini ve ekonomik adaptasyon sürecine girmiştir. Kırgızistan'a göç eden Dunganlar, bu coğrafyada Çarlık Rusya, Sovyet Sosyalist Rusya ve bağımsız Kırgızistan Cumhuriyeti olmak üzere üç farklı siyasi rejime tanıklık etmiştir. Yaşanan bu süreçler Dungan topluluğunu sosyo-kültürel anlamda değişime maruz bırakmıştır. Göç olgusunun başlı başına sosyo-kültürel sosyo-ekonomik değişimlere yol açtığı gerçeği düşünüldüğünde, göç eden Dunganlar kimi zaman, bu devletin aslî unsurunu oluşturan Kırgızlarla çeşitli ilişki türleri ile etkileşim sonucu toplumla bütünleşme sağlamış, kimi zaman kendi kimliklerini sürdürerek alt kültür kimliğini korumakta direnmişlerdir. Bu çalışmanın amacı, kitlesel göç türünü oluşturan Kırgızistan'da yaşayan Dunganların etnisitenin objektif (evlilik şekli, aile biçimi, anadil, dini, arkadaşlık-komşuluk ilişkileri, etnik kurumsal organizasyonlar, dernekler, yiyecek ve tüketim) ve sübjektif (kimlik algılamaları, kendilerini tanımlarken hangi kimlik türünün ve faktörlerinin etkili olduğu, farklı milliyetlere karşı tutumları) bağlamında değerlendirilmesidir. Bu duruma uygun olarak çalışmada göç sosyolojisinin ve etnik sosyolojinin kuramsal ve kavramsal çerçevesinden yararlanılmıştır. Bu doğrultuda hazırlanan anket formları, Dunganlara uygulandıktan sonra betimleyici ve ilişki arayıcı analizler yapılmış; anket tekniğinden elde edilen sonuçlar ise gözlem ve görüşme tekniğinden elde edilen bilgilerle desteklenmiştir. Araştırma sonucunda Kırgızistan'da yaşayan Dunganların, sosyal, kültürel, dilsel ve etnik ilişkileri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Kırgızistan, Dunganlar, göç, kitlesel göç, etnisite, etnik grup, etnik kimlik, kültür

Abstract:
Chinese civilization managed to survive and preserve its own existence for many centuries and influenced its neighboring countries and other civilizations in the world. On the other hand, the religion of Islam appeared as a religion in the Arabian Peninsula, and after a short period of time it became a universal religion. As Islam became a religion that gained a universal dimension, it became a civilization that affected the whole world. After the entry of the religion of Islam into the territories of China, in the middle of the 7th century, many socio-cultural and political changes started to take place in the Chinese social, cultural and political environment. Muslims, who were traders and guests visiting China, became important figures in Chinese social life. As the result of the influence of Muslim guests and traders who were called visitors by Chinese groups, they were called Dungans, huis, and Chinese Muslims and they appeared as minority groups with Muslim identity. Dungans, who were a part of society in different positions during the various periods of dynasties in China, sometimes lived in prosperity and sometimes became a part of chaotic situations and various rebellions. At the end of the 19th century, Dungan groups rebelled in China, as the result of the increased violence, repression and assimilation policies of the Manchu dynasty towards the Dungan population, and many Dungan groups had to immigrate to Russia and other countries, especially to the territories of Central Asia. Dungans that immigrated from different parts of China, settled and immigrated dominantly to Kyrgyzstan, which is the closest neighboring country.
Dungans who immigrated to Kyrgyzstan experienced a process of social, cultural, political, religious and economic adaptation in the areas of Kyrgyzstan where they immigrated to. Dungans who immigrated to Kyrgyzstan witnessed various different regimes in this territory: Tsarist Russia, Soviet socialist Russia, and the independent Kyrgyz Republic. Such processes and changes resulted in the exposition of the Dungan community to several socio-cultural changes. Considering the fact that the phenomenon of immigration leads to socio-cultural changes on its own, the Dungan population sometimes achieved integration with the society they were in, as the result of the interaction with the Kyrgyz people who constitute the main element of the nation, and sometimes they resisted preserving their own sub-cultural identity by maintaining their own identity and culture. The aim of this study is to examine the objective (form of marriage, family type, mother tongue, religion, friendship-neighborhood relations, ethnic institutional organizations, associations, food and consumption) and subjective (perceptions of identity, ways that they define themselves) elements of ethnicity of Dungans living in kyrgyzstan which constitutes the type of mass migration. After the questionnaire forms that were prepared in this direction were applied to Dungan groups, descriptive and relationship-seeking analysis were made and the results obtained from the questionnaire technique were supported by the information obtained from the observation and interview technique. As a result of research, the social, cultural, linguistic and ethnic relations of Dungans living in Kyrgyzstan were revealed.

Keywords: Kyrgyzstan, Dungans, migration, mass migration, ethnicity, ethnic group, ethnic identity, culture.







Кытай цивилизациясы кылымдар бою сакталып калган жана жакынкы
географиясында коңшу элдерге жана бүткүл дүйнөлүк цивилизацияга таасирин
тийгизген цивилизация. Ислам болсо Арабия жарым аралында дин катары пайда
болуп, кыска убакыттын ичинде универсалдуу динге айланды. Исламдын
универсалдуу өлчөмү менен бүткүл дүйнөдө терең из калтырган
цивилизациялардын бири болуп калды. 7-кылымдын орто ченинде Кытайга
исламдын кириши менен Кытайдын коомдук турмушунда социалдык-маданий,
саясий жана диний өзгөрүүлөр болгон. Кытайга алгач конок жана соодагер катары
келген мусулмандар убакыттын өтүшү менен Кытайдын коомдук жашоосунда
маанилүү фигура болуп калышты. Конок деп аталган мусулмандар Кытайдын
коомдук турмушунда өз ара аракеттенишүүнүн натыйжасында кытай
мусулмандары, хуйлар (өздөрүн ошонтип аташат) же дунгандар деп аталып
калган. Кытай жериндеги ар кандай династиялардын тушунда коомдун бир
бөлүгү болгон дунгандар бирде жыргалчылыкта жашашса, бирде башаламандык
менен козголоңдун бир бөлүгүнө айланган. 19-кылымда Манжур династиясынын
тушунда Кытайда репрессия жана ассимиляциялык саясаттын зордукзомбулугунан улам көтөрүлүшкө чыккан дунгандар 19-кылымдын аягында
Россияга жана башка өлкөлөргө, өзгөчө Орто Азияга көчүүгө аргасыз болушкан. .
19-кылымдын аягында Кытайдын ар кайсы аймактарынан көчүп келген дунгандар
өздөрүнүн эң жакын чек ара коңшусу болгон Кыргызстандын жерине көчүп
келишкен.
Кыргызстанга көчүп келген дунгандар өздөрү көчүп келген коомго
социалдык, маданий, саясий, диний жана экономикалык ыңгайлашуу процессине
киришкен. Кыргызстанга көчүп келген дунгандар бул географияда үч түрдүү
саясий режимге күбө болушкан: Падышалык Россия, Советтик Социалисттик
Республика жана эгемендүү Кыргыз Республикасы. Бул процесстер дунган
коомчулугун социалдык-маданий өзгөрүүлөргө дуушар кылды. Миграция
феномени өзүнөн өзү эле социалдык-маданий, социалдык-экономикалык
өзгөрүүлөрдү жаратаарын эске алып, көчүп келген дунгандар кээде бул
мамлекеттин негизги элементи болгон кыргыздар менен мамиленин ар кандай
түрлөрү аркылуу карым-катнаштын натыйжасында алар коом менен жуурулушуп,
кээде өздөрүнүн өзгөчөлүгүн коргоп, субмаданияттык өзгөчөлүгүн сактап калууга
өжөрлөнүшкөн. Бул изилдөөнүн максаты - массалык миграциянын түрүн түзгөн
Кыргызстанда жашаган дунгандардын ар кандай улуттарга болгон мамилесинин
контекстинде этникалык миграциянын объективдүү (нике түрү, үй-бүлө түрү, эне тили, дини, достук-коңшулук мамилелери, этникалык институттук уюмдар,
бирикмелер, тамак-аш жана керектөө) жана субъективдүү (өздүк кабылдоо,
кайсы түр жана факторлор өзүн аныктоодо эффективдүү, ар кандай улуттарга
болгон мамиле) изилдөө.
Бул изилдөөдө миграция социологиясынын жана этникалык
социологиянын теориялык жана концептуалдык негиздери колдонулган. Бул
багытта даярдалган анкеталык формалар дунгандарга колдонулгандан кийин
сыпаттоо жана мамилелерди издөө анализдери жүргүзүлгөн; Анкета
техникасынан алынган натыйжалар байкоо жана интервью техникасынан алынган
маалымат менен бекемделген. Изилдөөнүн натыйжасында Кыргызстанда жашаган
дунгандардын социалдык, маданий, тилдик жана этникалык мамилелери
ачыкталды.

Ачкыч сөздөр: Кыргызстан, дунгандар, миграция, массалык миграция, этнос, этникалык топ, этникалык өзгөчөлүк, маданият







Китайская цивилизация - это цивилизация, которая сумела существовать на
протяжении веков и оказала влияние на соседние народы и всю мировую
цивилизацию в своей ближайшей географии. Ислам возник как религия на
Аравийском полуострове и вскоре стал универсальной религией. С обретением
Исламом всеобщего величия он стал одной из цивилизаций, которая оставила
глубокие следы на всем мире. С введением ислама в Китай в середине 7-го века в
китайской общественной жизни произошли социальнокультурные, политические
и религиозные изменения. Мусульмане, впервые приехавшие в Китай в качестве
гостей и торговцев, со временем стали важной фигурой китайской общественной
жизни. Мусульмане, которых называют гостями, были названы китайскими
мусульманами, хуэйлерами или дунганами в результате их взаимодействия в
китайской общественной жизни. Дунганы, которые были частью общества на
разных позициях во времена различных династий на территории Китая, иногда
жили в достатке, а иногда были частью хаоса и восстаний. В период
маньчжурской династии в 19 веке, когда политика угнетения и ассимиляции
усилила насилие, дунганы, восставшие в Китае, в конце 19 века были вынуждены
эмигрировать в Россию и другие страны, в основном в Среднюю Азию. В конце
19 века дунганы, эмигрировавшие из разных регионов Китая, эмигрировали на
территорию Киргизии, ближайших приграничных соседей.
Дунгане, эмигрировавшие в Киргизию занимались в первую очередь
социальной, культурной, политической, религиозной и экономической
адаптацией к эмигрировавшему им обществу. Мигрировшие в Киргизию дунгане, стали свидетелями трех различных политических режимов: Царской России,
Советской Социалистической России и независимой Киргизской Республики. Эти
процессы подвергли дунганское сообщество к изменениям в социальнокультурном смысле. Учитывая тот факт, что явление иммиграции само по себе
привело к социально-культурным и социально-экономическим изменениям,
мигрирующие дунгане иногда оказывали интеграцию с обществом в результате
взаимодействия различных видов отношений с киргизами, составляющими
основную составляющую этого государства, а иногда упорно сохраняли свою
субкультурную идентичность, сохраняя собственную идентичность. Целью
данного исследования является объективное (форма брака, форма семьи, родной
язык, религия, дружеско-добрососедские отношения, этнические
институциональные организации, ассоциации, питание и потребление) и
субъективное (восприятие идентичности, какие типы и факторы идентичности
влияют при их идентификации, их отношение к разным национальностям)
отношение к этнической принадлежности дунганов, проживающих в Киргизии,
как типу массовой эмиграции. В соответствии с этой ситуацией в исследовании
были использованы теоретические и концептуальные основы миграционной
социологии и этнической социологии. После того, как формы опроса,
подготовленные в этом направлении, были применены к дунганам, был проведен
описательный и поисковый анализ, в то время как результаты опроса были
подкреплены информацией, полученной из техники наблюдения и интервью. В
результате исследования были выявлены социальные, культурные,
лингвистические и этнические отношения дунганов, проживающих в Киргизии.

Ключевые слова: Киргизия, дунганы, эмиграция, массовая миграция, этническая принадлежность, этническая группа, этническая идентичность, культура.