Başlangıcından Geç Tunç Çağı sonuna kadar Batı Anadolu'da mühür ve mühür baskıları
Seals and seal impressions in Western Anatolia from the beginning to the end of the Late Bronze Age
Yazar: NURGÜL ÖZGÜN
Danışman: PROF. DR. VASIF ŞAHOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Batı Anadolu = West Anatolia

Özet:
Bu tez çalışmasında, Batı Anadolu Bölgesi yerleşimlerinde gerçekleştirilen
sistemli kazılar sonucunda ele geçen mühür ve mühür baskılı buluntuların, Neolitik
Dönem'den itibaren Geç Tunç Çağı sonuna kadar geçen farklı dönemsel süreçler içinde
gelişim ve değişim aşamalarının neler olduğu ve anlamının ortaya konulması
amaçlanmıştır. Tezin asıl amacı, başlangıcından itibaren insanlar tarafından bir
eşya/alet olarak kullanılan ve üretilen mühürlerin, toplumların yaşamlarında sosyo-
politik, ekonomik ve ideolojik sistemler bağlamında rolünün ve öneminin ortaya
konulmasıdır.
Tez kapsamında, Batı Anadolu yerleşimlerinde ele geçen mühürler yanında
mühür üretim kalıpları, mühür baskılı bulla örnekleri, tekstil aletleri, altar ve ocaklar
üzerindeki mühür baskılı örnekler de değerlendirilmiştir. Tez çalışmasında, mühürlerin
kronolojik bir gelişim süreci içerisinde dönemlerine göre tipolojik ve bezeme grupları
sınıflandırılmış ve belirli motiflerin uzun zamansal süreç içerisinde sembolik anlamları
olduğu ortaya konulmuştur.
Tez çalışmasında mühürlerin işlevsel anlamı üzerine yoğunlaşılarak, özellikle
Neolitik Dönem'de daha çok "pintadera" tipindeki mühürlerin, çeşitli alanlar üzerine
baskı yapmak amacıyla kullanılan eşyalar olduğu ortaya konulmuştur. Bu dönemde Batı
Anadolu Bölgesi'nde, Balkan ve Ege'de Kıta Yunanistan ile bağlantılı benzer mühür
tipleri ve bezeme motifleri karşımıza çıkmaktadır.
Batı Anadolu'da Erken Tunç Çağı'ndan itibaren bölgelerarası ilişkilerin
gelişmesiyle özellikle doğudan Mezopotamya / Suriye kültür bölgesi üzerinden gelen
silindir mühür gibi yeni mühür tipleri görülmeye başlamıştır. Batı Anadolu'da Erken
Tunç Çağ'ında yeni mühür tipleri yanında ilk kez hem damga hem de silindir mühürlere
ait baskılı buluntular da karşımıza çıkmaktadır. Bu dönemde mühürler, insan yaşamının
bir parçası olarak özellikle bölgeler arası ticari malların gönderilmesi sırasında kontrolu
sağlamak amacıyla kullanılmaya başlamıştır.
MÖ. 2. Binyıl'da yelken teknolojisinin keşfi ile denizaşırı uzak mesafeli
bağlantıların daha kapsamlı gerçekleştirildiğini gösteren önemli kanıtlar, Batı
Anadolu'da Orta Tunç Çağı'nda karşımıza çıkmaktadır. Batı Anadolu' da Minos
kültürünü yansıtan Girit-Minos stilinde mühürlerin ele geçmesi, Ege denizinde özellikle
bu dönemde etkin olan Minos deniz ticareti kapsamında Batı Anadolu'nun da yer
aldığını göstermektedir.
Geç Tunç Çağı'nda ise, bir yandan Orta Anadolu'da Hitit Kültür bölgesi ile olan
bağlantılar, diğer yandan denizaşırı olarak Ege'deki Miken uygarlığı ile olan ticari ve
kültürel bağlantıların yansımaları, bölgede ele geçen mühürler ve özellikle mühür
baskıları yoluyla izlenebilmektedir. Orta ve Geç Tunç Çağı'nda yazının ortaya
çıkmasıyla birlikte kullanılan mühürlerin, bölgenin politik ve idari ilişkileriyle bağlantılı
ticaret, karşılıklı hediye alışverişi içinde veya yerleşim içi lokal idari uygulamalarda
kullanılmış olabileceği düşüncesi ortaya konulmuştur.
Tez çalışmasında özellikle mühürlerin karşılaştırmalı değerlendirmelerinde
çeşitli metodolojik ve teorik bakış açılarını sunan güncel araştırmalara odaklanılmıştır.
Bu kapsamlı çalışma ile Neolitik Dönem'den Geç Tunç Çağı sonuna kadar Batı
Anadolu'da ele geçen tüm mühür ve mühür baskısı örnekleri değerlendirilmiş ve bir
yandan mühür kullanımı hakkında önemli sonuçlara ulaşırken diğer yandan da tam bir
corpus oluşturulmuştur.
Bu çalışma sonucunda Batı Anadolu mühürcülük geleneğinin çevre bölgelerden
aldığı etkilerle iç içe geçmiş kendine has bölgesel özelliklere sahip olduğu ortaya
çıkartılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Batı Anadolu, Mühür, Mühür Baskısı, pintadera, cretulae, bullae.

Abstract:
The aim of this thesis study is to reveal the stages of change and development of
the seals and seal impressions unearthed during the systematic excavations carried out
in the Western Anatolia settlements in different periods spanning from the Neolithic
Period to the end of the Late Bronze Age, and their meaning. The main aim of the thesis
is to reveal the role and the importance of the seals, used and produced by people as a
tool from the beginning, in the lives of communities within context of the sociopolitical,
economic, and ideological systems.
In addition to the seals found in the Western Anatolia settlements the stone
moulds, seal imprinted bulla examples, textile tools, seal imprinted examples on altars
and hearths were also evaluated within the scope of the thesis. In this thesis study, the
seals' typological and adornment groups were classified based on their periods within a
chronological development process and it was revealed that certain motifs carried
symbolical meanings through long periods of time.
The thesis study focuses on the functional meaning of the seals and reveals that
the "pintadera" type seals were, especially in the Neolithic Period, tools used for
imprinting on various areas. In this period, similar seal types and adornment motifs
associated with Mainland Greece can be seen in the Western Anatolia Region, Balkans
and Aegean.
New seal types, such as the cylindrical seals in particular that came from east
through the Mesopotamia / Syria cultural region as the interregional relationships start
to develop, begin to emerge in Western Anatolia starting from the Early Bronze Age.
Aside from the new seal types, imprinted findings belonging to both stamps and
cylindrical seals are seen for the first time in Western Anatolia in the Early Bronze Age.
In this period, the seals began to be used as a part of human life, especially to provide
control during the shipment of trade goods between regions.
With the invention of sailing technology in the 2nd millennium BC, significant
evidence of more extensive overseas long-distance connections appears in Western
Anatolia in Middle Bronze Age. The retrieval of seals in Western Anatolia in Crete-
Minoan style reflecting the Minoan culture shows that Western Anatolia fell within the
scope of the Minoan maritime trade which was especially active in the Aegean Sea
during this period.
As for the Late Bronze Age, both the connections with the Hittite Cultural
region in Central Anatolia and the reflections of the trade and cultural connections with
the Mycenaean civilization overseas in the Aegean can be traced through the seals and
in particular the seal impressions found in the region. With the emergence of writing in
the Middle and Late Bronze Ages, it is thought that the seals in use may have been
utilized in trade and gifts exchanges related to political and administrative relations of
the region or in local administrative practices within the settlement.
The thesis study especially focuses on the contemporary studies that provide
various methodological and theoretical viewpoints, particularly for the comparative
evaluations of the seals. With this comprehensive study, all examples of seals and seal
impressions unearthed in Western Anatolia dated from Neolithic Period to the end of
the Late Bronze Age were evaluated and, as well as producing remarkable conclusions,
a complete "corpus" was created. It was revealed as a result of this study that the
Western Anatolia sealing tradition has its own regional characteristics intertwined with
the influences from the surrounding regions.
Keywords: Western Anatolia, Seals, Sealings, pintadera, cretulae, bullae.