Tarihi süreçte Uşak'ta tasavvuf kültürü (XIX.-XX. yüzyıllar)
Sufi culture in Uşak in historical process (IXI.-XX. centuries)
Yazar: MEHMET FATI
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET SAKİ ÇAKIR
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Bektaşiler = Bektashis ; Kadiriyye = Kadiriyye ; Nakşibendiyye tarikatı = Nakşibendiyye religious order ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf tarihi = History of mysticism ; Uşak = Uşak ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Türklerin Anadolu'yu yurt edinmesinden itibaren Uşak, birçok tarikata ev sahipliği yapmıştır. Bunların bir kısmı günümüzde faaliyetlerini sürdürürken diğer kısmının Uşak'ta müntesibi kalmamış ve inkıraza uğramıştır. Çalışmada, öncelikle Uşak ile ilgili kısa bir bilgi verilmiş daha sonra tarih boyunca Uşak'ta faaliyet gösteren tarikatlar incelenmiştir. Tarihi süreçte Anadolu'nun birçok yerinde olduğu gibi, Uşak'ta da Ahîlik, Bektâşiyye, Halvetiyye, Halvetiyye-Şabâniyye, Rifâiyye, Kâdiriyye, Nakşibendiyye ve Uşşâkiyye tarikatları var olmuştur. Bunlar içerisinde, Kâdiriyye, Nakşibendiyye ve Uşşâkıyye hem geçmişte hem de günümüzde– değişikliklerle de olsa– varlığını devam ettirmektedir. Diğerleri ise zaman içinde inkıraza uğrayarak günümüzde müntesibi kalmamıştır. 
Araştırmada Uşak'ın tasavvufî dokusunu ortaya koymak maksadıyla Uşak'ta yaşamış sufiler ve onların bıraktığı izlere de temas edilmiştir. Bu sufilerin geneli yukarıda zikredilen tarikatlara mensupken, bir kısmı ise tarikatı belli olmayan "Horasan Erenleri"nden ibarettir. Uşak'ın tasavvuf tarihi işlendikten sonra, tasavvufun ferdlerin dini hayatlarının şekillenmesi ve sosyal hayatındaki etkileri üzerinde durulmuştur. Böylelikle tarikatların toplumun dini, sosyal, kültürel ve eğitim hayatına dönük etkisi, Uşak örneğinde ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler: Uşak, tarikat, Ahîlik, Bektâşiyye, Halvetiyye, Kâdiriyye, Nakşîbendiyye, Rufâîyye, Uşşâkıyye.

Abstract:
Since the Turks' coming to Anatolia, Uşak has been centre of many tariqats. Some of them continue their activities today, while the others either have not any murids or have declined. In the study, firstly, a brief information about Uşak was given and then the tariqats existed in Uşak throughout the history were examined. In the historical process, as in many parts of Anatolia, the Ahi Brotherhood, Bektashiyya, Khalwatiyya, Khalwatiyya-Sha'baniyya, Rifaʽiyya, Qadiriyya, Naqshbendiyya and Uşakiyya tariq existed in Uşak. Among them, Qadiriyya, Naqshbandiyya and Ushshakiyya continue to exist both in the past and present despite the changes. Others have declined and they do not have any follower in time. 
In the research, the sufis who lived in Uşak and the traces left by them were contacted in order to reveal the sufi structure of the city. While most of these sufis belong to the tariqas mentioned above, some of them are "Khorasan Erens" whose tariqa is not clear. After the sufi history of Uşak was analysed, influence of tasawwuf on shaping individuals' religious life and its effects on their social life were handled. Thus, the influence of tariqas on the religious, social, cultural and educational life of society is considered on Uşak sample.

Keywords: Uşak, tariqa, Ahis, Bektashiyya, Khalwatiyya, Qadiriyya, Naqshibandiyya, Rifaʽiyya, Ushshakiyya.