Türk kahvesi kültürü ve geleneği'nin miraslaştırılmasına sosyolojik bir bakış
Heritagization of Turkish coffee culture and tradition in sociological perspective
Yazar: SENA NAZ LİVÇAPAR
Danışman: PROF. DR. MEHMET FATİH AYSAN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Ekonomi = Economy ; Gelenekler = Traditions ; Kahve = Coffee ; Kimlik = Identity ; Kültür = Culture ; Kültürel miras = Cultural heritage ; Milli kimlik = National identity ; Somut olmayan kültürel miras = Intangible cultural heritage ; Türk kahvesi = Turkish coffee

Özet:
Bu tez, Türkiye'de kahve pratiğinin UNESCO Temsilî Listeleri aracılığıyla 
miraslaştırılma sürecini eleştirel miras çalışmaları perspektifinden incelemektedir. 16. yüzyılda 
Osmanlı topraklarına geldiği bilinen ve Türkiye'de kültürel bir pratik olarak kabul edilen kahve, 
2013 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne (SOKÜM Temsilî Listesi) 
ulusal dosya olarak kaydedilmiştir. Ancak Türk kahvesinin miraslaştırılma sürecinde bazı 
tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bu tartışmalardan birisi Türk kahvesinin sahipliği konusudur. 
Türkiye'de Türk kahvesi, kültürün önemli bir parçası olarak kabul edilir ve tarihi oldukça eski 
zamanlara dayanan bir gemişi vardır. SOKÜM Temsilî Listesi'ne kaydedilen Türk kahvesinin 
kültürel miras olarak kabul edilmesi, Türkiye ve Yunanistan arasında kahvenin menşei/sahibi 
kim tartışmalarını da beraberinde getirmiştir. Sahiplik tartışmalarına ek olarak bu çalışma, 
bugün merkezci bakış açısında listelenen Türk kahvesi geleneğinin arkasındaki ekonomik 
boyutu ve listeleme sürecine etkisini incelemektedir. UNESCO'da listelenmesi süreciyle 
birlikte Türk kahvesinin nasıl kültür endüstrisi ve turizm sektöründe kullanıldığını 
araştırmaktadır. 
Bu çalışmada iki temel nitel araştırma yönteminden (derinlemesine mülakat tekniği ve 
içerik analizi) faydalanılarak bugün merkezci bakış açısında kültürel bir pratiğin UNESCO 
listeleri aracılığıyla miraslaştırılma süreci anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu noktada tezimin 
araştırma sorusu, Türkiye'de kahve pratiğinin miraslaştırılmasının arkasında yer alan 
sebeplerin neler olduğudur. Araştırma sonuçları UNESCO listesine kaydedilen kahvenin bir 
içecekten öte Türkiye'de kültürel kimliğin bir ifadesi olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca Türk 
kahvesinin ulusal dosya olarak listelenmesi, benzer pratiği paylaşan Türkiye ve Yunanistan 
arasında kahvenin kökeninin hangi ulusa ait olduğu üzerinden tartışmaları ortaya çıkarmıştır. 
Ulusal ve uluslararası medyaya yansıyan çeşitli haberler kahvenin sahipliği tartışmalarını 
pekiştirerek, mirasa yönelik milliyetçi yaklaşımları pekiştirdiği görülmüştür. SOKÜM 
Sözleşmesi her ne kadar kültürel miras listesine kaydedilen unsuru insanlığın ortak mirası 
olarak kabul etse de, Türk kahvesinin miraslaştırılma sürecinde ulusal kimliklerin ve 
söylemlerin tekrardan inşa ettiği görülmüştür. Son olarak, Türk kahvesinin arkasında yer alan 
ekonominin de UNESCO SOKÜM Temsilî Listesi'ne kaydedilmesinde etkili bir faktör olduğu 
sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma, Türkiye'de Türk kahvesinin arkasında yer alan ekonominin fark edilmesi ile birlikte dünyada Türk kahvesi ve kahve ile ilgili araç gereçlerin pazarı 
genişlemeye başladığı sonucunu ortaya koymuştur. İkinci nesil kahve zincirlerinin ulusal 
pazara girmesiyle birlikte Türk kahvesini tanıtma ve koruma amacıyla gerçekleştirilen 
faaliyetlerin, turizm ve kültür endüstrisine olan katkısı ülkenin ekonomik değer elde etmesine 
olanak sağlamıştır. Fakat bu koruma çalışmalarının unsuru korumaktan ziyade "aşırı 
ticarileşme"ye sebep olduğu düşünülmüştür. 

Anahtar Kelimeler: Somut Olmayan Kültürel Miras, Miraslaştırma, Türk Kahvesi, 
Kimlik, Ekonomi

Abstract:
This thesis examines the process of heritagization of coffee practice in Turkey through 
the perspective of critical heritage studies. Coffee, which is known to have arrived in the 
Ottoman lands in the 16th century and is accepted as a cultural practice in Turkey, was 
registered in 2013 as a national file in the UNESCO Representative List of the Intangible 
Cultural Heritage of Humanity. However, there have been some controversies during the 
heritage-making process of Turkish coffee. One of these controversies is about the ownership 
of Turkish coffee. In Turkey, Turkish coffee is considered an important part of the culture and 
has a history dating back to ancient times. The acceptance of Turkish coffee on the UNESCO 
Representative List as cultural heritage has also brought with it debates over who owns the 
origin of coffee between Turkey and Greece. In addition to ownership debates, this study 
examines the economic dimension behind the Turkish coffee tradition listed in UNESCO from 
a present-centredness perspective and its impact on the listing process. It investigates how 
Turkish coffee has been used in the cultural industry and tourism sector since its listing process 
in UNESCO.
In this study, I used two qualitative research methods (in-depth interview technique and 
content analysis) to understand the process of heritagization of a cultural practice through 
UNESCO lists from a critical heritage studies approach. At this point, the research question of 
my thesis is what the reasons behind the heritage-making of coffee culture in Turkey are. Field 
research revealed that the coffee listed on the UNESCO list as Turkish Coffee, Culture and 
Tradition was an expression of cultural identity in Turkey rather than just a beverage. In 
addition, listing Turkish coffee as a national file has led to debates between Turkey and Greece 
about the origin of coffee, which shares a similar practice. Various news stories reported by 
national and international media have reinforced the ownership debates and strengthened 
nationalist approaches towards heritage. Although the UNESCO Convention recognizes the 
element registered on the cultural heritage list as a common heritage of humanity, it has been 
seen that national identities and discourses are reconstructed during the process of heritagemaking of Turkish coffee. Finally, it has been concluded that the economy behind Turkish 
coffee is also an influential factor in its listing on the UNESCO Representative List. The research shows that with the recognition of the economy behind Turkish coffee in Turkey, the 
market for Turkish coffee and coffee-related materials is expanding worldwide. The activities 
carried out to promote and protect Turkish coffee, in conjunction with the entry of secondgeneration coffee chains into the national market, have contributed to the country's economic 
value in tourism and cultural industries. However, it is thought that these protection efforts have 
led to "over-commercialization" rather than preserving the element.

Keywords: Intangible Cultural Heritage, Heritagization, Turkish coffee, Identity, 
Economy