Türk destan evreninde oyun üzerine bir inceleme
A study on game within the world of Turkish epic
Yazar: ZEHRA BAYIR
Danışman: DOÇ. DR. GÜLTEN KÜÇÜKBASMACI
Kastamonu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Destanlar = Epics ; Kurgu = Fiction ; Kültürel bellek = Cultural memory ; Oyunlar = Games ; Türk destanları = Turkish legends ; Çocuk oyunları = Children's games

Özet:
Bu çalışmada varyantlaşan Türk epik destanlarında oyun ve oyunla ilgili kavramlar ele 
alınmıştır. Çalışmanın amacı, Türk epik destanlarında geçen oyunların kültürel arka planını 
incelemek, tespit edilen oyunların bağlamını, yapısını, işlevini ve destan kurgusunda oyunun 
yerini belirlemektir. Çalışma "Giriş" ve yedi bölümden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde 
destan ve oyun kavramları, oyunun özellikleri ve unsurları, oyunun kamlık ve kültürel bellekle 
ilişkisi ele alınmıştır. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden doküman tarama ve 
karşılaştırma teknikleri kullanılarak Türk destanlarındaki oyunlar incelenmiştir. Bu çalışma, 
metin merkezli kuramlardan "Yapısalcı", "Bağlamsal" ve "İşlevsel" halkbilimi kuramlarını
dâhil ederek destanlardaki oyunları analiz etmeyi amaçlamaktadır. "Destanlarda Adı Geçen
Oyunlar" başlığında, destanlarda tespit edilen kırk farklı oyunun oynanma biçimleri
verilmiştir. "Bağlam Açısından Oyunlar" başlığında, oyunlar; oynanma amacı, zamanı, mekânı ve 
oyuncularına göre ele alınarak sınıflandırılmıştır. Bu bölümde destanlarda geçen oyunlar, çocuk ve 
oyun ilişkisi yanında geçiş dönemlerinde, avda, konuk ağırlamada, mevsimlik bayramlarda, kağan 
tayininde ve savaşlarda tuttuğu yer açısından incelenmiştir. "Anlam Açısından Oyunlar" başlığında
oyunlar, TDK'nin oyun tanımındaki anlamlarından yola çıkılarak eğlence, sınama ve yarış, 
kumar, hile, dans, tiyatro olarak değerlendirilmiştir. "Destanlardaki Oyunların Yapısı" 
başlığında; oyun adı, oyuncular, oyun araçları/oyuncak, oyunların icra ortamları, ödül ve ceza
unsurları incelenmiştir. Destan metinlerindeki bağlamlarıyla sınırlı olmak üzere tespit edilen 
oyunların işlevleri "Destanlardaki Oyunların İşlevleri" başlığında verilmiştir. "Destan 
Kurgusunda Oyunun Yeri" başlığında oyunlar kişiler, olay, mekân, zaman, anlatıcı/dinleyici 
ve epik kurallar çerçevesinde incelenerek oyunun destan kurgusunda önemli bir yere sahip 
olduğu görülmüştür. Oyunların destan kurgusundan ayrı düşünülemeyecek bir rolü 
bulunmaktadır. Ayrıca destanlardaki oyunların bağlam, yapı, işlev açısından
değerlendirilebileceği görülmüştür. Anlatıyı oluşturan yapının, oyuna da uygulanabileceği ve 
oyunun bağlamının, anlamı oluşturmada temel rol oynadığı sonucuna varılmıştır. Türk epik
destanlarındaki oyunlar; oyun, yapı, bağlam, işlev açısından bir bütün hâlinde
değerlendirilerek kurgu boyutunda oyunun destan ile ilişkisi ortaya konulmuştur. Oyunlar;
destanlardaki olayı, ana karakterini, ana hikayesini etkilemektedir. Destan kurgusu, destan 
kahramanlarının oynadığı oyunlara bağlı olarak değişebilmektedir.

Abstract:
In this study, game and game-related concepts in variantized Turkish epic epics are discussed. 
The aim of the study is to examine the cultural background of the games in Turkish epic epics, 
to determine the context, structure, function of the identified games and the place of the game
in epic fiction. The study consists of "Introduction" and seven chapters.In the "Introduction" 
section, the concepts of epic and game, the characteristics and elementsof the game, the 
relationship of the game with camness and cultural memory are discussed. In the study, games 
in Turkish epics were analyzed by using document scanning and comparison techniques from 
qualitative research methods. This study aims to analyze the plays in epics by including 
"Structuralist", "Contextual" and "Functional" folklore theories from text-centered theories.
Under the heading "Games Mentioned in the Epics", the ways of playing forty different games 
identified in the epics are given. Under the heading "Games in terms of Context", games are 
categorized according to their purpose, time, place and players. In this section, the games in 
the epics are analyzed in terms of their place in transitional periods, hunting, entertaining 
guests, seasonal festivals, kagan appointments and wars, as well as the relationship between 
children and games. Under the heading "Games in terms of Meaning", games are evaluated 
as entertainment, test and race, gambling, cheating, dance and theater based on their meanings 
in TDK's definition of games. Under the title of "Structure of Games in Epics"; game name, 
players, game tools/toys, performance environments of games, reward and punishment 
elements were analyzed. The functions of the identified games, limited to their context in the 
epic texts, are given under the heading "Functions of Games in Epics". Under the title "The 
Place of the Game in Epic Fiction", the games were analyzed within the framework of people, 
event, space, time, narrator/audience and epic rules and it was seen that the game has an 
important place in epic fiction. Games have a role that cannot be separated from epic fiction. 
It was also seen that the games in epics can be evaluated in terms of context, structure and 
function. It was concluded that the narrative structure can also be applied to the game and 
that the context of the game plays a fundamental role in creating meaning. The games in 
Turkish epic epics were evaluated as a whole in terms of game, structure, context and 
function, and the relationship of the game with the epic in terms of fiction was revealed.
Games affect the event, the main character, the main story in epics. Epic fiction can change 
depending on the games played by the heroes of the epic.