Tip ilkokul dersliklerinin gün ışığından etkin yararlanması açısından tasarlanmasına yönelik bir çalışma
A design approach for daylight utilization in typical school classrooms
Yazar: YASEMİN DURALER
Danışman: PROF. DR. ALPİN KÖKNEL YENER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Çevre Kontrolü ve Yapı Teknoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Aydınlatma = Lighting ; Doğal aydınlatma = Daylighting ; Okullar = Schools

Özet:
Artan ihtiyaçlar karşısında hızlı ve kolay üretim imkanı sağlayan tip proje kavramı çağın
ihtiyaçlarına cevap vermekten uzak, standart projeler üretilmesine sebep olmaktadır.
Gelecek kuşakların yetiştirildiği sosyal mekanlar olan eğitim yapılarında öğrenmeye
teşvik edici, hoş mekanların yaratılması sadece estetik değil aynı zamanda fiziksel
koşulların sağlanması açısından teknik yaklaşım gerektirmektedir.
Eğitim-öğretim faaliyetlerinin gerçekleştiği ilkokul yapılarında tip projelere
başvurulması, öğrencilerin beklenti ve ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak mekanların
yaratılmasına sebep olmaktadır. Gün boyu kullanılan dersliklerde öğrencilerin okuma ve
yazma gibi aktiviteleri zorlanmadan gerçekleştirebilmesi doğru aydınlatma stratejisinin
izlenmesi ile mümkündür. Dersliklerde gün ışığından optimum şekilde yararlanılması
görsel konfor, sağlık koşulları ve enerji tasarrufunun sağlanması nedeni ile önemlidir.
Bu çalışmanın amacı tip ilkokul dersliklerinin gün ışığından etkin yararlanması
açısından tasarlanmasına ilişkin tasarım alternatifleri geliştirerek, kullanıcıların görsel
aktiviteleri zorlanmadan yerine getirebilmeleri için uygun çözümlerin belirlenmesidir.
Bu çalışma kapsamında ilkokul dersliklerinin gün ışığından etkin yararlanılmasına
yönelik tasarım kriterleri ve gün ışığının mekan içerisine alınmasında yararlanılan
yöntemler incelenmiş, tip ilkokul dersliği tasarlanarak tip okul projelerinde gün
ışığından etkin yararlanılmasına yönelik tasarım alternatifleri geliştirilmiştir. Çalışma
sonucunda bu alternatifler gün ışığı performansı açısından karşılaştırma yapılarak en
uygun çözümler belirlenmiştir.
Çalışma 6 bölümden oluşmaktadır.
Çalışmanın ilk bölümünde çalışmanın amacı, hedefi, kapsamı ve yöntemi hakkında bilgi
verilmiştir.
Çalışmanın ikinci bölümünde eğitim ve okul kavramlarının önemi belirtilmiş, ilköğretim
kavramı tarihsel süreci içinde incelenmiştir. Bu bölümde ülkemizde sıkça başvurulan tip
okul kavramı açıklanmıştır. Eğitim yapılarında tip projelere başvurulmasının yarattığı
problemler ana hatları ile ortaya konmuş ve Türkiye'de tip okul kavramının tarihçesi
özetlenmiştir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde aydınlatma ve görsel konfor kavramları ele alınmıştır.
Bu bölümde görsel konfor koşullarının sağlanması için gerekli parametreler tanımlanmış
ve bu parametreler için EN 12464-1 standardında istenen değerler ilgili tablolarda
verilmiştir.
Çalışmanın dördüncü bölümünde eğitim yapılarının gün ışığından etkin yararlanmasını
etkileyen tasarım parametreleri incelenmiş, bu yapılarda gün ışığının hacim içerisine
alınmasında yararlanılan yöntemler açıklanmış ve örneklendirilmiştir.
Çalışmanın beşinci bölümünde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan kılavuz
doğrultusunda tip ilkokul dersliği tasarlanmış ve bu dersliğin doğal aydınlatma 
performansı uluslararası standartlarda belirtilen kriterler doğrultusunda incelenmiştir.
Tasarlanan dersliğin gün ışığından etkin yararlanılmasına yönelik tasarım alternatifleri
sunulmuş ve geliştirilen alternatifler standartlar doğrultusunda değerlendirilerek uygun
çözümler belirlenmiştir.
Çalışmanın altıncı bölümünde çalışmanın sonucu, çalışmanın önemi ve ileride yapılacak
çalışmalarda incelenebilecek konular hakkında bilgi verilmiştir.

Abstract:
Good learning environment promotes better learning. A well designed school
environment encourages students for learning, increase students' performances and
shape their perception about the society they are in. Schools must satisfy physical and
psychological needs and expectations of children. For all the reasons mentioned above,
schools must be designed very carefully.
The concept of typical project provides fast and easy production. However typical
projects create outmoded and standardized projects. The application of typical project
concept in primary school buildings where educational activities performed create
spaces that can not fulfill needs and expectations of children.
Visual activities like writing and reading are carried out in educational buildings and
appropriate lighting conditions must be achieved in order to perform these activities
accurately, precisely and quickly. Optimum use of daylight in classrooms has number of
positive effects such as ensuring visual comfort, better health conditions, better learning
environment, encouraging children to outperform in schools, also energy saving by
reducing the demand for artificial lighting.
The aim of this study is;
• Daylighting analysis of primary school classroom designed by following the design
guide criteria prepared by Ministery of Education of Turkey,
• To demonstrate design alternatives for better utilization of daylight in typical
elementary school classrooms,
• To demonstrate the possibility of presenting simple but effective design solutions for
improving daylight performance of classrooms that faces different directions.
In this study, design criteria for effective utilization of daylight in classrooms are
discussed and design alternatives are developed for classrooms in typical primary
schools. Appropriate solutions are determined by comparison data obtained from the
simulations following the criteria in standards.
The study consist of six chapters.
The purpose, scope and methods of the study is mentioned in Chapter 1.
The concept of education and typical projects are discussed in Chapter 2. Historical
process of primary education system in Turkey is reviewed. Information about the
concept of typical project is discussed and disadvantages of using this concept in
educational premises are stated. Historical process of typical project concept in Turkey
is also reviewed in this chapter.
The concept of lighting and visual comfort are discussed in Chapter 3. Parameters
affecting visual comfort are described. Illuminance, uniformity, glare, luminance, color
aspects are described and recommended values for these parameters are given according
to the data gathered from the standard of EN 12464-1.
Concept of daylighting is discussed in Chapter 4. 
Positive effects of daylight on health, performance and child psychology are argued.
Studies conducted to demonstrate these positive effects are introduced in this chapter.
Design parameters affecting the daylight performance of a building are explained. Each
parameter was explained according to the issue of daylight utilization in elementary
schools. These parameters are classified in 3 groups as it follows:
• Parameters related to the environment of the building,
• Parameters related to the building,
• Parameters related to the indoor space.
Methods for introducing daylight into a space are also discussed in this chapter. These
methods are classified in 6 groups as it follows:
• Sidelighting
• Rooflighting
• Atriums
• Glazing
• Light pipes
• Light shelves
• Shading devices
In Chapter 5, a typical classroom is designed in accordance with the design guide criteria
prepared by Ministery of Education of Turkey. In the scope of this study, daylight
factor, illumination level and uniformity ratio are examined. For daylight factor,
simulations are carried out for overcast sky conditions. For daylighting simulations, 21
st
of March is selected as representative day, and 9.00 a.m., 12.00 a.m. and 3.00 p.m. are
selected as representative hours. Daylighting simulations are carried out at average sky
conditions on 21
st
of March, at the time of 9.00 a.m., 12.00 a.m. and 3.00 p.m.
respectively. All simulations are performed for İstanbul, representing the temperate
climate region. Daylighting simulations are performed by using Dialux Evo 7
programme software.
The simulation results showed that the required level of illumination for visual comfort
and the daylight factor value for a daylit classroom can be achieved by following the
design guide criteria prepared by the Ministery of Education of Turkey. Although the
required values for illumination level and the daylight factor are provided, it's been
determined that the illumination was not uniformly distributed since direct sunlight was
not obstructed. For this purpose design alternatives are developed in order to ensure
visual comfort in classrooms. To ensure facade integrity and the solar control, same type
of adjustable shading devices in south, east and west orientation are proposed and using
light shelves uniform distribution of illumination is aimed. Simulations are made for
each scenarios and appropriate alternatives are identified by comparing. Findings are;
• The direct sunlight is to be obstructed by using horizontal shading devices that
provide 45 profile angle in south facing classrooms. Values for illumination level
and the uniformity ratio is provided by using this scenario. 
• For the classrooms facing east and west directions, due to the changing angles of
sun it is recommended to adjust the inner parts of the shading device. Also it is
recommended to use manual devices inside the classrooms during morning hours
in west facing classrooms and during afternoon hours in east facing classrooms.
Conclusions of the study are discussed in Chapter 6. Recommended scenarios for each
directions and for representative hours are given in table. The contribution of the study
and topics that can be examined for future studies are also identified in this section.