Hasenan Aşireti (1705-1909)
Hasenan Tribe (1705-1909)
Yazar: MUHİTTİN RAHMİ AKBULUT
Danışman: DOÇ. DR. REMZİ AVCI
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Hasenan Aşireti, 18. yüzyılın ilk dönemlerinden itibaren konar-göçer yaşam 
sürdüren ve yaylak-kışlak hareketi güden aşiretlerden birisidir. Hasenanlılar yazın Erzurum 
ve Muş yaylalarında kışın ise Mardin ve Diyarbakır gibi ılıman bölgeler arasında varlığını 
sürdürmüştür. 19. yüzyılın başında Osmanlı Devleti tarafından Erzurum ve Muş bölgesine 
yerleştirilmek üzere nakledilen Hasenan Aşireti, 19. yüzyılın ortalarına kadar çadırlarda 
ikamet etmeye devam ederek süreç içerisinde köylere yerleşmeye başlamıştır. 18. 
yüzyıldan başlayarak Hasenan Aşireti'nin 19. yüzyıldaki faaliyetlerine odaklanan bu 
araştırma, aşiretin Muş ve Erzurum civarına yerleştirilmesinin ardından devlet ve bölge 
ilişkilerini tartışmaktadır. Bu araştırma 1705 yılından başlayarak 1909 yılına kadar 
Hasenan Aşireti'nin Osmanlı Devleti ile siyasi, idari, askeri ve sosyal ilişkilerini ayrıntılı 
bir biçimde ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışmanın en önemli problemlerinden birini 
Hasenan Aşireti'nin iskân edilme çabası oluşturmaktadır. Bu araştırma aynı zamanda 
Hasenanlıların Hamidiye Alaylarından önce ve sonra olmak üzere sınırdaş aşiretleriyle 
(Heyderan, Sıpki, Cibran) ilişkilerinin dönüşüm geçirdiğini iddia etmekte ve güç devşirme 
çerçevesinde bu dönüşümü mercek altına almaktadır. Bu bağlamda Hasenan Aşireti'nin 
bölgesel etkinliği, yerleşik halde bulunan Müslim ve Gayrimüslimler ile münasebetlerinin 
nasıl başladığı ve devlet bünyesinde gelişen siyasi olaylar neticesinde bu münasebetlerin 
ne yönlü seyrettiği analiz edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen verilerle Hasenan Aşireti'nin 
bölgesel etkilerinin toplum üzerindeki idari, siyasi, sosyal ve ekonomik yansımalarının 
cevapları aranmıştır. Ayrıca Osmanlı-Rus savaşlarının (1828/29 Savaşı, 1853 Kırım Savaşı 
ve 93 Harbi), Kürt Aşiretler üzerindeki yıkıcı etkisinin Hasenanlılar üzerinde nasıl 
somutlaştığı irdelenmiştir. Diğer taraftan aşiretin kendi içyapısı, yönetici unsurların 
birbirlerine ve çevresine karşı gösterdikleri tutumun Osmanlı bürokrasisine yansımasının 
ne boyutta seyrettiği ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. 
Birinci bölümde Aşiret kavramı, Osmanlı Devleti'nde aşiretlerin yönetimi ve Hasenanlıları 
yerleştirme çabası yer almaktadır. İkinci bölümde Hasenan Aşireti'nin köken tartışmaları, 
aşiretin yönetici aileleri ve kolları, 1828/29 Osmanlı-Rus Savaşı ile Tanzimat Döneminden 
isyan hareketlerine ve sonrasına kadar Hasenan Aşireti'nin faaliyetleri yer almıştır. Üçüncü 
bölüm ise Hamidiye Alayları dönemini, Hasenanlıların Hamidiye Alaylarına katılımını, 
bölgesel faaliyetleri, aşiret içi çatışmaları, sınırdaş aşiretlerle mücadeleleri ve Ermeniler ile 
ilişkileri kapsamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Hasenan Aşireti, Osmanlı Devleti, İskân, Hamidiye Alayları, 19. 
Yüzyıl.

Abstract:
The Hasenan Tribe is one of the tribes that has been living a nomadic life since the 
first periods of the 18th century and has been moving in the pasture-winter. The Hasanans 
continued their existence in the temperate regions such as Erzurum and Muş plateaus in 
summer and Mardin and Diyarbakır in winter. The Hasenan Tribe, which was transferred 
to the Erzurum and Muş regions by the Ottoman Empire at the beginning of the 19th 
century, continued to reside in tents until the middle of the 19th century and started to settle 
in villages in the process. This research, which focuses on the activities of the Hasenan 
Tribe in the 19th century, starting from the 18th century, discusses the state and region 
relations after the tribe's settlement in the vicinity of Muş and Erzurum. This research aims 
to reveal in detail the political, administrative, military and social relations of the Hasenan 
Tribe with the Ottoman State, starting from 1705 until 1909. One of the most important 
problems of the study is the resettlement effort of the Hasenan Tribe. This research also 
claims that the relations of the Hasenans with their neighboring tribes (Heyderan, Sipki, 
Gibran) before and after the Hamidiye Regiments have undergone a transformation, and 
this transformation is under the microscope within the framework of power recruitment. In 
this context, it has been tried to analyze the regional activity of the Hasenan Tribe, how its 
relations with the settled Muslims and non-Muslims began, and how these relations 
progressed as a result of the political events that developed within the state. With the data 
obtained, the answers to the administrative, political, social and economic reflections of the 
regional effects of the Hasenan Tribe on the society were sought. In addition, how the 
devastating effect of the Ottoman-Russian wars (1828/29 War, 1853 Crimean War and 93 
War) on the Kurdish Tribes materialized on the Hasenan people was examined. On the 
other hand, the internal structure of the tribe and the attitude of the ruling elements towards 
each other and their environment were tried to be revealed to what extent the reflection of 
the Ottoman bureaucracy was observed. The study consists of three parts. In the first part, 
the concept of tribe, the administration of tribes in the Ottoman Empire and the effort to 
settle the Hasenans are included. In the second part, the origin discussions of the Hasenan 
Tribe, the ruling families and branches of the tribe, the 1828/29 Ottoman-Russian War and 
the activities of the Hasenan Tribe from the Tanzimat Period to the rebellion movements 
and after. In the third part, the period of the Hamidiye Regiments, the participation of the 
Hasenans in the Hamidiye Regiments, their regional activities, intra-tribal conflicts, the 
struggles between the neighboring tribes and relations with the Armenians took place.
Keywords: Hasenan Tribe, Ottoman Empire, Settlement, Hamidiye Regiments, 19th 
century.