İstanbul su topolojisi: Kent ve su ilişkisinde makro, mikro ve yönetimsel ölçekler arası topolojik okuma yöntemi önerisi
Istanbul water topology: A topological reading method proposal at macro, micro, and managerial interscales of urban and water relationship
Yazar: GİZEM ALUÇLU
Danışman: PROF. DR. MELTEM ERDEM KAYA
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı / Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture

Özet:
Suyun doğası akışkandır. Öyle ki, su akar, birikir, sızar. Doğası gereği varolan eylemlerinin sonucunda, organizma ölçeğinden gezegen ölçeğine kadar farklı canlılar, farklı ekosistemler arasında bağlar kurmaktadır. Hayati öneme sahip olan suyun, akarak ve süzülerek oluşturduğu bu dallanmalar, peyzajın her noktasına dokunan bir kohezyon bütünlüğü oluşturmaktadır. Bu bağlayıcı temel, bazen besleyici bazen de yok edici akışkanlıklar gösterebilmektedir. Doğada su, akışta kalarak topografyadaki suyun hikayesini oluşturmaktadır. Yeryüzü şekillerini oluşturan bu hikâye, karşılıklı olarak topografyanın yönlendirmelerinden etkilenmektedir. Bu çift yönlü ilişkide, antopojenik müdahale, tarihten günümüze kentleri yaratmış ve insana bu ilişkiyi kontrol edebilme fikrini kazandırmıştır. İlk yerleşimlerden günümüze kadar kent ile birlikte gelişen ve değişen suyun hikayesine olan müdahaleler, bazen bir paleolitik çağ yerleşiminde su kanunları ile sonuçlanırken, bazen de 20. yüzyıl su yönetimi stratejilerine dönüşmüştür. Çok yönlü perspektif okumaları gerektiren suyun kent ile hikayesi, günümüze kadar pek çok katmanlı okumanın konusu olmuşsa da, çok katmanlı okumalardaki boyutsal ilişkiler göz ardı edilmiştir. Suyun, yerleşim ve insan ile kurduğu ilişkiye dair bir söylem, bir planlama stratejisi ya da bir tasarım yaklaşımı üretebilmek için suyun kent ile kurduğu çok ölçekli ve çok boyutlu ilişkiyi analiz edebilme yöntemine ihtiyaç duyulmaktadır. 
Çok ölçekli ve çok boyutlu ağların çözümlenebilmesi, ayrışarak parçalar haline getirildikten sonra, bu parçalar arasındaki bağlamsal ilişkiyi kurabilmeyi gerektirmektedir. Çözünen tüm bu özgün parçacıklar, kendi söylemini oluşturmakta ve bir algoritmayı takip ederek bir araya geldiklerinde bir bütünü tanımlamaktadır. Bir bütünü oluşturan tüm ağlar ise topolojik ilişkiler ile tanımlanmaktadır. Bu nedenle, tez kapsamında su topolojisi, kent ve su arasındaki makro, mikro ve yönetimsel ölçekteki çeşitli olguları çok boyutlu döngülerde sentezleyerek ortaya çıkararak suyun hikayesini okuyan bir yöntem olarak tanımlanmıştır. 
Topolojik ağları çözümlemeyi hedefleyen su topolojisi, bu tez kapsamında üç aşamalı olarak geliştirilmiştir. Öncelikle, tarihsel sürecin getirdiği kent ve su arasındaki ilişkinin tanımlanması gerekmektedir. Bu ilişki derinlemesine bir literatür taraması ile ortaya çıkarılmış ve bu inceleme sonucunda kentsel su ve su yönetimi kavramlarının kent ve su ilişkisinde önemli roller üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır. Peyzaj mimarlığı disiplinin çok katmanlı okuma yöntemleri temel alınarak oluşturulan su topolojisi, kentsel su kavramının peyzaj mimarlığı disiplinindeki tarihsel gelişimini incelemeyi gerektirmiş ve bu inceleme bir içerik analizi yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Böylece ilk aşamada, kentin su ile olan ilişkisi yerleşimlerin kurulmasından, disiplin ile ilişkili olarak kentsel suyun dönüşümüne kadar her ölçekte irdelenmiştir. İkincil olarak, topoloji kavramı literatür taraması yöntemi ile derinlemesine araştırılmış ve kavramsal olarak haritalanmıştır. Bu haritalamanın bir sonucu olarak, topoloji felsefesi peyzaj tabanlı olarak yeniden kurgulanmıştır. Elde edilen tüm literatür araştırmalarının ve kavramsal haritalamaların bir sonucu olarak, kent ve su arasındaki ilişkiyi tarihsel süreçte betimlemeye yönelik bir söylem analizi gerçekleştirilerek, su topolojisi kavramı tanımlanmıştır.  Su topolojisi, peyzaj tabanlı bir okuma yöntemi olarak geliştirilirken, çok boyutlu ve çok ölçekli okumayı sağlayan bir sistem olarak önerilmiştir. Yöntem, kentin suya yaklaşımını tarihsel süreçte anlayabilmek için, ölçekler arasında yakınlaşıp uzaklaşmayı gerektirirken makro ve mikro ölçekleri arası okuma ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Tarihte yüzyıllar boyunca kentlinin ve yöneticilerin de suya yaklaşımının değişmesi ise, yönetimsel ölçekte bir okumayı gerekli kılmaktadır. Bu nedenle, su topolojisi makro, mikro ve yönetimsel ölçek olmak üzere üç farklı ölçekte analiz edilmek üzere kurgulanmıştır. Üç farklı ölçekte analiz edilen kentsel ögeler, tarihsel sürecin lineer bir okumadansa bir su belleği okumasını gerektiren süreç tabanlı boyutsal bir sentez ile bir araya getirilerek anlamsal bir bütün sağlanmıştır. Sonuçta, üç farklı ölçek ve dönemler arası tarihsel okumanın arasında oluşan çok boyutlu matris ile su topolojisi tariflenmiş olmaktadır. Tez çalışması kapsamında yöntemin uygulama alanı olarak yerleşim açısından su ile kurduğu ilişki kapsamında önem taşıyan ve dramatik topografik kesitlere sahip olan İstanbul megakenti seçilmiştir. Su topolojisi yöntemi kapsamında kent tarihinde Bizantion, Konstantinopolis ve İstanbul dönemleri ayrı ayrı, makro, mikro ve yönetimsel ölçeklerde ele alınmış ve elde edilen bulgular çok boyutlu sentezde biraraya getirilmiştir. 
Elde edilen bulgularda, İstanbul kenti makro ölçekte pek çok yangın ve deprem gibi afetler ile yüzleşirken, taşkın gibi kentin yayılması ile karşılaşılmaya başlanan unsurlar kentin topografya formları ile olan ilişkisini doğrudan etkilemiştir. Kentin makroformu ise, makro ölçekte kentin su ile ilişkisini etkileyen bir başka unsur olarak ortaya çıkmıştır. Kentte suya erişim sorununu çözmek için su yolları sistemleri oluşturulmuş ve bu oluşturulan makro su sistemlerinin bir parçası haline gelen su teknolojileri kentin su ile olan mikro ilişkisini belirlemiştir. Yönetimsel ölçekte ise, farklı kültürler ve farklı yönetim yaklaşımları etkisinde kalınması kentin su ile olan ilişkisine doğrudan yansımaktadır. Makro, mikro ve yönetimsel ölçek bağlamlarında bulunan tüm bulgular arasındaki ilişkiler su belleği ile süreçsel bir boyut okumasında birleştirilmiştir. Tezin, alan çalışmasının sentez bölümünde İstanbul'un bir mega kent olarak çözümlenen makro, mikro ve yönetimsel katmanlarının ne tür ilişkiler kurduğu belirlenmiştir. Kentin, tarih boyunca zamansal ve mekânsal, ölçekler arası ve zamansal-ölçekler arası olmak üzere üç ayrı şekilde topolojik bağlar içerdiği sonucuna ulaşılmıştır. Zamansal-mekânsal topolojik ilişkiler, belirli bir ölçekte farklı dönemler arasında kurulan bağları tanımlarken, ölçekler arası topolojik bağlar, aynı dönemde makro, mikro ve yönetimsel ölçekler arasındaki ilişkileri tarif etmektedir. Zamansal-ölçekler arası boyutu tarif eden topolojik bağlar ise hem farklı dönemlerde hem de farklı ölçeklerde ortaya çıkan unsurların birbirleri ile etkileşimi sonucu ortaya çıkmaktadır. Tüm bu bağlar ortak bir altlıkta hem kavramsal hem de mekânsal olarak haritalanarak, İstanbul su topolojisi ortaya çıkarılmıştır.
Bu tez kapsamında, kentin su ile kurduğu tarih öncesi dönemlere dayanan derin ilişkinin ölçekler arası çok boyutlu olarak tariflenmesi gerekliliği ile birlikte bir topolojik okuma yöntemi geliştirmek amacı ile su topolojisi yöntemi önerilmiş ve bu kavram kent-su ilişkisini makro-mikro ve yönetimsel ölçeklerde ele alan kavramsal bir okuma yöntemi olarak geliştirilmiştir. Bu tez çalışması ortaya koyduğu su topolojisine yönelik kavramsal çerçeveyi tanımlayan bir okuma önerisini sunmakla birlikte gelecek araştırmalar kapsamında kavramın kent-su ilişkisini çok boyutlu olarak ele alan bir model olarak geliştirilmesi planlanmaktadır.

Abstract:
The nature of water is fluid. So much so that water flows, accumulates, leaks. As a result of its inherent actions, water establishes links between different living things and different ecosystems, from the scale of the organism to the scale of the planet. The branches formed by flowing and filtering water, which is of vital importance, form a cohesion integrity that touches every point of the landscape. This foundation shows sometimes nourishing and sometimes destructive fluidities. In nature, water stays in the flow and creates the story of the water in the topography. This story, which forms the landforms, is in turn influenced by the orientations of the topography. Antropogenic intervention to the reciprocal relationship has created cities from history to the present and has integrated the delusion of being able to control this relationship. 
Interventions in the story of water, which developed and changed with the city from the first settlements to the present, sometimes resulted in water laws in a Paleolithic age settlement, and sometimes turned into 20th century water management strategies. Although the story of water and the city, which requires multi-dimensional perspective readings, has been the subject of many-layered readings until today, dimensional relations in multi-layered readings have been ignored. In order to produce a discourse, a planning strategy or a design approach about the relationship of water with settlement and people, a method of analyzing the multi-scale and multidimensional relationship that water establishes with the city is needed. 
Analyzing multi-scale and multi-dimensional networks requires establishing the contextual relationship between these parts after they have been separated into parts. All these original parts dissolved from their own discourse and define a whole when they come together by following an algorithm. All networks that make up a whole are defined by topological relations. Within the scope of the thesis, the water topology method has been developed in order to be able to read the multidimensional and multi-scale topological relations between the city and water. Water topology has been defined as a method that reads the story of water by synthesizing and revealing various macro, micro and managerial-scale phenomena between the city and water in multidimensional cycles. 
Water topology, which aims to analyze topological networks, has been developed in three stages within the scope of this thesis. First of all, the relationship between the city and water brought by the historical process needs to be defined conceptually. This relationship was investigated with an extensive literature review. As a result, necessity of investigating the concepts of urban water and water management emerged. 

The topology discourse, which was created based on the multi-layered reading of the landscape architecture discipline, required to examine the historical development of the urban water concept in the landscape architecture discipline with a content analysis method. Thus, in the first stage, the relationship of the city with water was examined at every scale, from the establishment of the settlements to the transformation of urban water in landscape architecture. Secondly, the concept of topology is explored in depth through literature review and conceptually mapped. As a result of this mapping, the philosophy of topology has been reconstructed as landscape-based. As a result of all literature research and conceptual mapping, the water topology definition was created within the framework of a discourse analysis to describe the relationship between the city and water, with the topology aiming to reconstruct a meaningful whole by analyzing the parts of a whole. 
While water topology was developed as a landscape-based reading method, it was proposed as a system that provides multidimensional and multi-scale reading. While the method requires convergence and divergence between scales in order to understand the city's approach to water in the historical process, a need for reading between macro and micro scales has arisen. Throughout the centuries, the approach of the citizens and administrators to water has changed. These changing approaches, on the other hand, require a reading on a managerial scale. Furthermore, water topology has been designed to be analyzed at three different scales: macro, micro and managerial scale. It is aimed to reach a semantic whole by bringing together the urban elements analyzed at three different scales with a process-based dimensional synthesis, which requires a water memory reading rather than a linear reading of the historical process. As a result, water topology is described with the multidimensional matrix formed between three different scales and historical readings between periods.
In order to test the method, a case study was carried out, and the megacity of Istanbul, which has a very important relationship with water in terms of settlement and has dramatic topographical sections, was chosen. The macro, micro and managerial reading method of the water topology method was carried out separately for the Byzantine, Constantinople and Istanbul periods in the history of the city, and these readings were brought together in a multidimensional synthesis. Along with the applied method, macro, micro and managerial scales in the history of the city were evaluated separately and the variability between these scales was discussed. 
According to the findings, while the city of Istanbul faced many disasters such as fires and earthquakes on a macro scale, the factors that started to be encountered with the spread of the city such as floods directly affected the relationship of the city with the topography forms. The macroform of the city has emerged as another factor affecting the city's relationship with water on a macro scale. To solve the water problem in the city, waterway systems were created and water technologies, which became a part of these created macro water systems, determined the micro-relationship of the city with water. On the managerial scale, the influence of different cultures and different management approaches is directly reflected in the city's relationship with water. 
Relationships among all findings found in macro, micro and managerial scale contexts were combined with water memory in a procedural dimension reading. In these multidimensional relationships, it has been seen that the transitions between scales are very important in understanding the multi-layered structure. An element defined as macro in one period of the city turned into a micro element in another period. In addition, a decision taken on a managerial scale subsequently affected both macro and micro water elements. In the synthesis part of the case study of the thesis, it has been determined what kind of relations the macro, micro and managerial layers of Istanbul as a megacity have. It has been concluded that the city has three different topological bonds throughout history: temporal and spatial, inter-scale, and temporal-interscale. While the temporal-spatial topological relations describe the bonds established between different periods at a certain scale, the inter-scale topological bonds describe the relations between macro, micro and managerial scales in the same period. The topological bonds that describe the temporal-interscale dimension emerge as a result of the interaction of the elements that occur both in different periods and at different scales. Istanbul water topology was revealed by mapping all these ties both conceptually and spatially on a common base. 
Within the scope of this thesis, the water topology method is proposed in order to develop a topological reading method, due to the necessity of describing the deep relationship between the city and water, which dates back to prehistoric times, multidimensionally between scales. The water topology method is aimed to be developed as a water topology system model in possible future research studies.