Diyarbakır ili Çüngüş ilçesinde bulunan savucak dağı meralarının farklı yöneylerindeki bitki tür ve kompozisyonları ile ot verim ve kalitelerinin belirlenmesi
Determination of plant species and compositions with grass production and quality in different directions of savucak mountain passages in Çüngüş district of Di̇yarbakir province
Yazar: ADEM DOĞAN KARAHAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET BAŞBAĞ
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Çayır Mera ve Yem Bitkileri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Mera = Pasture

Özet:
Bu çalışma, 2021 ve 2022 yıllarında Diyarbakır ilinin Çüngüş ilçesinde yer alan Savucak Dağı merasının dört farklı yöneyinde (kuzey, güney, doğu ve batı), botanik kompozisyon, ot verimi ve kalite değerlerinin karşılaştırılması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırılan meranın yöneylerinde toplamda 27 farklı bitki familyasından 83 farklı bitki cinsine ait 102 bitki taksonu saptanmıştır. Tüm famiyalardan en fazla cins ve takson sayısı güney yöneyinden elde edilmiştir. Bitki ile kaplı alan ortalaması %86.10 olarak belirlenmiş (en yüksek %94.63 ile kuzey yöneyinde). Bitki ile kaplı alandaki buğdaygiller doğu yöneyinde en yüksek (%49.39), baklagiller güney yöneyinde en yüksek (%34.98) ve diğer familyalardan bitkiler ise batı yöneyinde en yüksek (%70.24) ortalama değerler vermiştir. Mera genelinde en baskın bitki taksonu Genista albida (%14.93) olurken; kuzey yöneyinde Lagurus ovatus (%35.15), güney yöneyinde en fazla Genista albida (%33.65), doğu yöneyinde Helichrysum arenarium subsp. aucheri (15.26) ve batı yöneyinde Potentilla argentea (%18.99) baskın taksonlar olarak belirlenmiştir. Benzerlik indeksi en yüksek kuzey ve güney yöneyleri arasında (%44.37) görülmüştür. Yeşil ot verimi ortalaması 745.44 kg/da (857.16 kg/da ile en yüksek batı yöneyinde), Kuru ot verimi ortalaması 295.29 kg/da (332.01 kg/da ile en yüksek batı yöneyinde) ve Bitki boyu ortalaması 17.22 cm (19.13 cm ile en yüksek kuzey yöneyinde) olarak elde edilmiştir. Ağırlığa göre botanik kompozisyondaki buğdaygillerin ortalama değeri %26.23 (en yüksek kuzey yöneyinde %38.46), baklagillerin ortalama değeri %27.64 (en yüksek güney yöneyinde %62.10); diğer familyalardan bitkilerin ortalama değeri %46.13 (en yüksek doğu yöneyinde %68.02) tespit edilmiştir. Mera kalite derecesi ortalaması 1.88 ile mera durumunun "çok zayıf" (en yüksek değer 2.22 ile batı yöneyinde "zayıf" durumda) olduğu görülmüştür. Otlatma kapasitesi ortalama değeri 31.49 BBHB ve en yüksek batı yöneyinde (8.85 BBHB) tespit edilmiştir. İki yılık çalışma sonunda tüm yöneylerde ortalama ham protein (HP) değeri %15.27 (en yüksek kuzeyde %16.50), ham protein verimi (HPV) %18.97 (en yüksek doğuda %20.24), asit deterjanda çözünmeyen lif (ADF) %32.99 (en yüksek batıda %35.44), nötral deterjanda çözünmeyen lif (NDF) %49.66 (en yüksek doğuda %59.10), sindirilebilir kuru madde (SKM) %63.20 (en yüksek doğuda %64.56), kuru madde tüketimi (KMT) %2.46 (en yüksek kuzeyde %2.58), nispi yem değeri (NYD) 120.63 (en yüksek kuzeyde 128.17), kalsiyum (Ca) %1.45 (en yüksek batıda %1.51), fosfor (P) %0.28 (en yüksek kuzey ile doğuda %0.30), potasyum (K) %1.68 (en yüksek doğuda %1.85) ve magnezyum (Mg) değeri %0.27 (en yüksek kuzey ile güneyde %0.29) olarak tespit edilmiştir. Araştırmadan elde edilen verilere dayanılarak Savucak Dağı mera vejetasyonunun kuzey, güney, doğu ve batı yöneyleri için mera ıslahı ile mera amenajmanı çalışmalarına ihtiyaç duyulduğu sonucuna varılmıştır.

Abstract:
This study was carried out to determine botanical composition, forage yield and quality values in four different directions (north, south, east and west) of Savucak Mountain pasture located in Cüngüş district of Diyarbakır province in 2021 and 2022. It is detected 102 plant taxon (the highest quantity in the south) belonging to 83 different plant species from 27 different plant families were identified in the different directions of the pasture. The average of plant covered area was determined as 86.10% (the highest rate was in the north direction with 94.63%). In the area covered with the plants, the highest grasses rate (Poaceae) were in the north (49.39%), legumes rate (Fabaceae) were in the west (34.98%), and plants from the other family plants rate (70.24%) were in the south directions. Lagurus ovatus (35.15%) in the north direction, Genista albida (33.65%) in the south direction, Helichrysum arenarium subsp. aucheri (15.26%) in the east direction and Potentilla argentea (18.99%) in the west were determined as dominant taxon. The similarity index was highest between the north and south directions (44.37%). Green forage yield average was 745.44 kg/da and the highest was in the west direction (857.16 kg/da). The average value of dry matter yield was 295.29 kg/da and the highest was in the west direction (332.01 kg/da). The average of plant height value was 17.22 cm and the highest was in the north direction (19.13 cm). The avarage value of grasses in botanical composition according to dry matter weight was 26.23% and highest was in the north (38.46%), the average value of legumes was 27.64% and the highest was in the south (62.10%) and the average value of the plants from other families was 46.13% and the highest was in the east directions (68.02%). Pasture quality grade average was 1.88 (very poor) and the highest was 2.22 (poor) in the west direction. The average value of the grazing capacity was 31.49 BBHB (the highest was in the west with 8.85 BBHB), the crude protein (HP) was 15.27% (the highest was in the north with 16.50%), the crude protein yield (HPV) was 18.97% (the highest was in the east with 20.24%), the acid detergent fiber (ADF) was 32.99% (the highest was in the west with 35.44%), the neutral detergent fiber (NDF) was 49.66% (the highest was in the east with 59.10%), the digestible dry matter (SKM) was 63.20% (the highest was in the east 64.56%), the dry matter intake (KMT) was 2.46% (the highest was in north with 2.58%), the relative feed value (NYD) was 120.63 (the highest was in north with 128.17), calcium (Ca) was 1.45% (the highest was in west with 1.51%), phosphorus (P) was 0.28% (the highest was in North with 0.30% and east with 0.30%), potassium (K) was 1.68% (the highest was in east with 1.85%), magnesium (Mg) was 0.27% (the highest was in the north with 0.29% and south with 0.29%). As a result of the research, it has been concluded that the different directions of the pasture need appropriate improvement and grazing management studies in order to increase forage yield and quality.