Etkileşimli kardeş eğitim programının tipik gelişim gösteren çocuklarla otizmli çocukların kardeş ilişkilerine etkisinin incelenmesi
Investigation of the effect of interactive sibling education program on sibling relations of typical developing children and children with autism
Yazar: FİKRİYE SEZER
Danışman: PROF. DR. FİGEN GÜRSOY
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Çocuk Gelişimi Ana Bilim Dalı / Çocuk Gelişimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Kardeş ilişkisi doğumdan başlayıp yaşam boyunca devam eden bir süreçtir. Bu süreçte kardeşlerin birbirleri ile olan ilişkileri onların tüm gelişim alanlarını desteklemekle birlikte özellikle sosyal ve duygusal gelişimleri üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Çünkü kardeşler anne babadan sonra sosyal ilişkinin kurulduğu ilk kişiler olup toplumdaki diğer kişilerle de etkileşim kurmada önemli bir basamak oluşturur. Bu süreçte ailenin OSB'li bir çocuğa sahip olması sadece ebeveynleri değil aynı zamanda TGG kardeşi de etkiler. Aile içinde kardeşler arasındaki etkileşimin ve iletişimin olumlu olması ebeveyn, TGG çocuk ve OSB'li kardeş arasındaki etkileşim becerilerinde bütüncül olumlu bir etki yaratmasını sağlar. Hazırlanan eğitim programlarında TGG çocukların eğitim sürecine dahil edilmesi OSB'li kardeşi ve sosyal etkileşim kurduğu diğer bireylerle ilişkilerinde olumlu yönde değişim ve gelişim yaratmasını sağlar. Bu noktadan hareketle yapılan araştırmada Etkileşimli Kardeş Eğitim Programının TGG çocukların OSB'li kardeşleriyle olan ilişkilerine etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmaya, 10-12 yaş aralığında, herhangi bir özel gereksinimi bulunmayan TGG 4 çocuk ile 6-9 yaş aralığında, OSB tanısı almış ve ek tanısı olmayan 4 OSB'li kardeş dahil edilmiştir. Araştırmada karma yöntem kullanılmıştır. Araştırmanın nicel verileri Schaeffer Kardeş Davranışı Değerlendirme Ölçeği (SKDDÖ), Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocukların Etkileşim Becerileri Kontrol Listesi ve araştırmacı tarafından hazırlanan genel bilgi formu ile toplanmıştır. Araştırmanın nitel verileri ise ebeveynlerden yarı yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Programın içeriği Delphi tekniği kullanılarak belirlenmiştir. Etkileşimli Kardeş Eğitim Programının içeriğini oyun oynama, taklit etme ve yardım isteme hedef davranışları oluşturmuştur. Program haftada 2 oturum ve toplamda 24 oturum olacak şekilde 12 hafta süresince katılımcı çocukların evlerinde uygulanmıştır. Araştırmada Etkileşimli Kardeş Eğitim Programının TGG çocukların OSB'li kardeşleriyle olan ilişkilerine etkisi tek denekli araştırma yöntemlerinden davranışlar arası çoklu başlama modeli kullanılarak incelenmiştir. Programdaki hedef davranışların başlama ve uygulama düzeyi oturumlarından elde edilen veriler grafiksel analiz yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın sonunda Etkileşimli Kardeş Eğitim Programına katılan TGG çocukların tamamında oyun oynama, taklit etme ve yardım isteme davranışlarında program öncesine göre artış görülmüştür. Program tamamlandıktan 1 ay sonra yapılan 3 izleme düzeyi oturumuyla hedef davranışlarda oluşan kazanımların devam ettiği belirlenmiştir. TGG çocuklara program öncesinde ve sonrasında Schaeffer Kardeş Davranışı Değerlendirme Ölçeği (SKDDÖ) uygulanmıştır. Program sonrası TGG çocukların nazik olma boyutu, birliktelik ilgili olma boyutu, ve empati boyutu puanlarında artma, uzak durma-çekinme boyutu ile fiziksel saldırganlık boyutlarında ise azalma görülmüştür. Bu sonuç Etkileşimli Kardeş Eğitim Programının TGG çocukların OSB'li kardeşleriyle olan ilişkilerine olumlu etkisinin olduğunu göstermektedir. Ayrıca uygulama oturumları tamamlandıktan sonra, annelerle Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu kullanılarak yapılan öznel değerlendirmelere göre sosyal geçerlik verileri toplanmıştır. Annelerden elde edilen verilere göre TGG çocuk ve OSB'li kardeşler arasındaki etkileşim becerilerinin arttığı ve araştırmanın genel sonucunu desteklediği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Sibling relationship is a period that starts from birth and continues throughout life. Within that period, siblings' relationships with each other support all areas of their development and have a significant impact on their social and emotional development. Since, siblings are the first people to establish a social relationship after parents and form an important step in interacting with other people in the society. Meanwhile, the fact that the family has a child with autism spectrum disorder (ASD) affects not only the parents but also the typically developing (TD) sibling. Positive interaction and communication between siblings in the family ensures a holistic positive effect on interaction skills between parents, TD children  and siblings with ASD. The inclusion of TD children in the education process within the prepared education programs enables them to create a positive change and development in their relations with their siblings with ASD and other individuals with whom they interact socially. From this point of view, the aim of the study was to examine the effect of the Interactive Sibling Education Program on the relationships of TD children with their siblings with ASD. The study included 4 TD children between the ages of 10-12, who did not have any special needs, and 4 siblings with ASD between the ages of 6-9, who were diagnosed with ASD and did not have any additional diagnosis. Mixed method was used in the study. Quantitative data of the study were collected with Schaeffer Sibling Behavior Assessment Scale, Interaction Skills Checklist of Children with Autism Spectrum Disorder and a general information form prepared by the researcher. The qualitative data of the study were collected from the parents with a semi-structured interview form. The content of the program was determined using the Delphi technique. The content of the Interactive Sibling Education Program consisted of the target behaviors of playing game, imitating and asking for help. The program was implemented in the homes of the participating children for 12 weeks, with 2 sessions per week and a total of 24 sessions. In the study, the effect of the Interactive Sibling Education Program on the relationships of TD children with their siblings with ASD was examined using the multiple baseline desing across behaviors, which is one of the single subject research methods. The data obtained from the baseline and intervention level sessions of the target behaviors in the program were analyzed using the graphical analysis method. At the end of the study, an increase was observed in the behaviors of playing games, imitating and asking for help in all TD children who participated in the Interactive Sibling Education Program compared to before the program. It was determined that the gains in target behaviors continued with 3 follow-up level sessions held 1 month after the program was completed. Schaeffer Sibling Behavior Assessment Scale was applied to TD children before and after the program. After the program, it was observed that the TD children's scores of being polite dimension, togetherness-caring dimension, and empathy dimension increased, while aloofness-abashment dimension and physical aggression dimension scores were decreased. This result shows that the Interactive Sibling Education Program has a positive effect on the relationships of TD children with their siblings with ASD. In addition, after the intervention sessions, social validity data were collected according to the subjective evaluations made with the mothers using the Semi-Structured Interview Form. According to the data obtained from the mothers, it was concluded that the interaction skills between the TD child and siblings with ASD increased supported the general result of the study.