Eski Türkçede zaman anlamı taşıyan sözcükler
Old Turkic words with the meaning of time
Yazar: İPEK DURSUNAY ÖLMEZ
Danışman: PROF. DR. ENGİN ÇETİN
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-zaman = Grammar-tense ; Dil bilim = Linguistics ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Kelimeler = Words ; Sözcükbilim = Logology ; Zaman = Time

Özet:
"Zaman nedir?" sorusu yüzyıllardır düşünürlerin üzerinde durduğu, cevaplamaya çalıştığı, pozitif ve sosyal bilimlerin tüm alanlarında tartışmaya ve birçok açıdan incelenmeye açık bir kavram olarak karşımıza çıkar. Araştırma, Eski Türkçede zaman kavram alanını oluşturan ve "an", "bazen", "her zaman", "hiçbir zaman", "önce", "sonra", "şu an", "yine" ve "zaman" anlamlarını karşılayan sözcüklerin tarihî metinlerdeki kullanımı, birbirleriyle anlam ilişkileri, dil tarihi içerisindeki değişimi ve günümüz Türk dillerindeki gelişimi konularına dayanmaktadır. 
Eski Türkçe zaman kavram alanına giren sözcüklerin günümüz Türk dillerindeki görünümü ve devamlılığı incelenmiştir. Eski Türkçe zaman kavram alanına giren bu sözcükler tercüme metinler aracılığıyla tespit edilebilen Çince ve Arapça sözcüklerle karşılaştırılmıştır. Araştırma neticesinde, Orhon Türkçesi, Uygur Türkçesi ve Karahanlı Türkçesinde taranan metinler kapsamında, Eski Türkçe zaman kavram alanına giren 141 sözcük tespit edilmiştir. Bu sözcüklerden 36'sı "zaman" anlamı ifade etmektedir. 4'ü "an"; 2'si "bazen"; 34'ü "her zaman"; 2'si "hiçbir zaman"; 36'sı "önce"; 16'sı "sonra"; 5'i "şu an" ve 6'sı "yine / tekrar eden zaman anlamlarını ifade etmektedir. Orhon, Uygur ve Karahanlı Türkçesinde başlangıçtan beri takip edilebilen ve her üç dönemde de yer alan zaman kavram alanına giren ortak sözcükler ara, aşnu, erte, ilki, ugur, üd, yme ve yana olarak belirlenmiştir.

Anahtar Sözcükler: Eski Türkçe, zaman, Budizm, Manihaizm, İslam

Abstract:
The question of what is time is a question that thinkers have been trying to answer for centuries. Time appears as a concept debatable and reviewable in many aspects in all fields of positive and social sciences. The research is based on the use of words that make up the concept of time in Old Turkic and meet the meanings of time, moment, sometimes, always, never, before, after and again  in historical texts, their semantic relations with each other, their change in language history and their development in today's Turkish languages.
The appearance and continuity of the words in the old Turkish time concept in today's Turkish languages are examined. These words, which indicate the time in Old Turkic, are compared with Chinese and Arabic words in translated texts. As a result of the research, within the scope of the scanned texts in Orkhon Turkish, Uyghur Turkish and Karakhanid Turkish, 141 words that determine the concept of time in Old Turkic are determined. Additionally, it is determined that 36 of these words express the meaning of time. Also, 4 of these words mean moment, 2 of these mean sometimes; 34 of them mean always; 2 of them mean never; 36 of them mean before; 16 of them mean after; 5 of them mean now and 6 of them mean again. The words that can be traced from the beginning in Orkhon, Uighur and Karakhanid Turkish and that take place in all three periods are determined as ara, aşnu, erte, ilki, ugur, üd, yme and yana.

Keywords: time, old turkic, buddhism, manichaeism, islam