İslam tasavvufu ve Hint mistisizminin mukayesesi: Letâif ve çakra örneği
Comparison of islamic sufism and indian mysticism: Case study of chakra and letâif
Yazar: AYSUN ÖZVEREN
Danışman: PROF. DR. AHMET CAHİD HAKSEVER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İSLÂM TASAVVUFU VE HİNT MİSTİSİZMİ MUKAYESESİ
LETÂİF VE ÇAKRA ÖRNEĞİ
ÖZVEREN Aysun
Doktora Tezi
Temel İslâm Bilimleri (Tasavvuf) Ana Bilim Dalı
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ahmet Cahid HAKSEVER
Haziran-2024, 410 sayfa
Hint mistisizminde yoga, meditasyon (dhyana) ve çakra kavramlarına dair fiziksel ve psikolojik sağlık alanında pek çok çalışma yapılmıştır. İslâm tasavvufunda letâif terminolojisi için de tasavvuf alanında araştırmalar mevcuttur. Soyut manalar içeren letâif ve çakraların birlikte ele alındığı tanımlanmaları, kökeni, mahiyeti ve işlevlerine yönelik sağlık ve teoloji alanında karşılaştırmalı bir çalışma mevcut değildir. İnsanın ezelî yaşantısında bildiği günümüzde ise unuttuğu manasını anlamaya yönelik metafizik uygulamalar fiziksel, psikolojik ve ruhsal anlamda insanı tatmin edebilir mi? Bu soru çalışma kapsamında tasavvuf düşüncesinde letâif konusunu sistemleştiren Hindistan Nakşbendiyye sûfilerinden İmâm-ı Rabbânî ve Müceddidîye temsilcilerinin eserlerinde incelenmiştir. Ayrıca manayı tatmin amaçlı uygulanan yoga-dhyana ve çakra konusu Hint kutsal metinleri Upanişadlar ekseninde Adi Shankara, Madhvacharya, Ramanuja'nın eserlerini yorumlayan takipçileri Swami Vivekananda, Swami Parmeswaranand ve S. Radhakrishnan'ın çalışmaları ve Patanjali'nin yogasutraları çerçevesinde araştırılmıştır.
Hint Mistisizminde fiziksel ve ruhsal bedenin arındırılmasıyla kurtululuşa (mokşaya) ulaşılmaya çalışılmaktadır. Kurtuluş arayışı metotlarından özellikle yoga ve dhyana yöntemlerinde çakraların aktivasyonu önemli bir yere sahiptir. Hint mistisizmine göre enerji bedeninde kuyruk sokumundan başlayıp başın tepesinde sona eren yedi adet merkez çakra bulunur. Tasavvufî seyr ü sülûk yöntemlerinden zikrin uygulandığı letâif merkezleri İmâm-ı Rabbânî sistematiğinde beşi bedende beş tanesi de emr âleminde olmak üzere on adettir. Hint mistisizmindeki anahata (göğüs çakra), acna çakra (efendi çakra, üçüncü göz) ve kalp çakra (hrit) çakrası tabir edilen ruhsal enerji merkezlerinin aşkın varlığa ulaşmada önemli rolleri bulunmaktadır. Tezimizde İslâm tasavvuf literatüründe yer alan manevi arınma merkezleri kabul edilen kalp latîfesinin (gönlün), göğsün ortasındaki ahfâ ve alındaki nefs-i natıka latîfelerinin çakralarla lokalizasyon ve işlevsellik açısından benzer ve farklı yönleri var mıdır? Çeşitli metotlarla bu enerji merkezleri aktifleşerek tasavvufta fenâfillah, bekâbillah, Hint mistisizminde ise mokşaya ulaşmadaki rolleri çalışmada araştırılmıştır.
İslâm tasavvufundaki Hâkk'a vasıl olmak için uygulanan yöntemlerden zikrin sonucunda elde edilen saf bilinç ve huzurluluk halinin, yoga-dhyana gibi yöntemlerle yaşanılan veya ulaşılan hal ile benzerlik ve farklılıkları karşılaştırmalı şekilde incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Mistisizim, Tasavvuf, Yoga, Zikir, Çakra, Letâif.

Abstract:
SUMMARY
COMPARISON OF ISLAMIC SUFISM AND INDIAN MYSTICISM, EXAMPLE OF LATAIF AND CHAKRA
ÖZVEREN Aysun
PhD. Thesis
Basic Islamic Sciences (Sûfism) Departmant
Supervisor: Prof. Dr. Ahmet Cahid HAKSEVER
June 2024, 410 pages
In Hindu mysticism, many studies have been nducted in the fields of physical and psychological health regarding the concepts of yoga, meditation (dhyana), and chakras. In Islamic mysticism, there are also studies in the field of Sufism concerning the terminology of lataif. However, there is no comparative study in the fields of health and theology that addresses the abstract meanings, origins, natüre, and functions of lataif and chakras together. Can metaphysical practices aimed at understanding the meaning that humans knew in their primordial existence but have forgotten today provide physical, phychological, and spiritual satisfaction? We examined this question in the Works of the represantatives of the Indian Naqshbandi Sufis, such as Imam rabbani and the Mujaddidiya, who systematized the concept of lataif in Sufi thought. We also researched the topics of yoga-dhyana and chakras, which are practiced fort he purpose of understanding meaning, in the Yoga Sutras of patanjali, and in the interpretations of the Upanishads by Madhvacharya, ramanuja, and their followers.
In Hindu mysticism, the purification of the physical and sipiritual body is aimed at achieving liberation (moksha). In the guest for liberation, the activation of chakras is particularly significant in methods such as yoga and dhyana. According to Hindu mysticism, there are seven main chakras in the energy body, starting from the base of the spine and ending at the top of the head. In the systematic approach of Imam Rabbani, the sufi practice of dhikr involves ten lataif centers, with fivw located in the body and five in the realm of command (realm of al-amr). In Hindu mysticism, the anahata (chest chakra), ajna chakra (command chakra, third eye), and the heart chakra (hrit) are considered spiritual energy centers that play important roles in reaching a transcendent existence. In our thesis, we explore whether the spiritual purification centers in Islamic centers in Islamic Sufi literature, such as the latifa of the hearth (qalb) located in the middle of the chest, the ahfa latifas in the center of the chest,and the nafs-ı natiqa latifas in the forehead, have similariteie and differences with chakras in terms of localization and functionality. Through various methods, the activation of these energy centers and their roles in achieving states of fanã fi Allah (annihilation in God) and baqã bi Allah (subsistence in God) in Sufism, and moksha in Hindu mysticism, have been investigated in this study.
The state of pure consciousness and tranguility attained through the practice of dhikr, one of the methods applied in Islamic Sufism to reach union with the Divine (Haqq), has been comparatively examined for its similarities and differences with the state experienced or achieved through methods like yoga and dhyana.
Key Words: Mysticism, Islamic Sufism, Yoga, Dhikr, Chakra, Lataif.