Zaman serilerinin dilsel özetlenmesi: Avrupa Brent Petrol spot piyasa fiyatı üzerine bir uygulama ve Türkiye perspektifinden yorumlar
Linguistic summarization of Europe Brent spot price time series along with the interpretations from the perspective of Turkey
Yazar: HAKAN HATİPOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. DİYAR AKAY
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering ; Enerji = Energy

Özet:
Sanayinin büyümesi, nüfus artışı, teknolojik gelişmeler ve yaşam standartlarının yükselmesinin bir sonucu olarak dünya enerji tüketimi sürekli bir artış göstermektedir. Bu nedenle; kesintisiz, güvenilir bir şekilde ve uygun fiyatlarda enerji tedarik edebilmek, bir ülke için hayati önem taşımaktadır. Başta yenilenebilir enerji kaynakları olmak üzere, alternatif enerji kaynaklarındaki gelişmelere rağmen dünya enerji tüketiminin büyük kısmı hala fosil yakıtlarla karşılanmaktadır. Birincil enerji kaynaklarının %83'ünü oluşturan fosil yakıtların ana türleri ham petrol, doğal gaz ve kömürdür. Dünya enerji tüketiminin 2013 yılında birincil enerji kaynaklarına göre dağılımında, %33,1 ile petrol birinci sırada bulunmaktadır. Bu oran, Türkiye gibi yıllık petrol tüketiminin büyük kısmını ithal eden ülkelerde, petrol fiyatı zaman serilerinin gelecekteki davranışları ve dalgalanmalarını tahmin etmenin önemini göstermektedir. Ham petrol fiyatını öngörmek amacıyla geliştirilen tahmin edici modellerle karşılaştırıldığında tanımlayıcı (keşfedici) modeller; ham petrol fiyatı üzerinde etkili olan faktörler arasındaki ilişkileri keşfetmek bakımından ayrı bir önem taşımaktadır. Bu tezde; tanımlayıcı bir teknik olan zaman serilerinin dilsel özetlenmesi, Mayıs 1987-Temmuz 2013 tarihleri arasında elde edilen günlük ve aylık bazdaki, varil/dolar birimli Brent Petrol Fiyatı (BPF) verilerini özetlemek için kullanılmıştır. Türkiye gibi petrol ithalatçısı ülkeler için, petrol fiyatı zaman serilerinin gelecekteki davranışları ve dalgalanmalarını tahmin etmeye yardımcı olabilecek dilsel önermeler üretmede kullanılabilecek bir karar destek aracı oluşturulmasını amaçlayan bu tez; BPF zaman serilerinin dilsel özetlenmesi için literatürdeki ilk girişimdir. Yapılan dilsel özetleme çalışması sonucunda BPF trendlerinin ana özellikleri (süre, dinamiklik ve değişkenlik) hakkında oluşturulan dilsel önermeler Türkiye perspektifinden ekonomik olarak yorumlanmış ve Türkiye'nin petrol ithalatında, 1996-2012 yılları arasında yaklaşık 573,88 milyon dolarlık kısıntıya gidebileceğini gösteren bir tedarik stratejisi önerilmiştir.

Abstract:
World energy consumption shows a steady increase as a consequence of rapid industrialization, population growth, technological developments and improvement of living standards. Therefore, being able to supply energy in a way that is uninterrupted, reliable and fair prices is crucial for a country. Despite the advances in alternative energy sources, especially in renewable energy, fossil fuels still meet the majority of the world energy consumption. 83% of the primary energy source of the world is fossil fuels whose main kinds are crude oil, natural gas and coal. Oil has the highest ratio with 33,1% in the distribution of world energy consumption according to primary energy sources in 2013. This ratio shows that estimation of future behaviors and fluctuations of oil price time series for countries such as Turkey that imports most of the oil consumption is significant. Compared to the predictive models for forecasting crude oil price, the descriptive (exploratory) models are also important for discovering the relations among factors that have influence on crude oil price. In this paper, linguistic summarization of time series, a descriptive technique, is used to summarize the Europe Brent Spot Price (EBSP) data (dollars per barrel) from May 1987 to July 2013 on daily and monthly base. This thesis is the first attempt in the literature for linguistic summarization of the EBSP time series, aim of which is to establish a decision support tool that can be used for generating linguistic propositions helping the estimation of future behaviors and fluctuations of oil price time series for oil importer countries such as Turkey. Economic interpretations of generated linguistic propositions about the main features of EBSP trends (duration, dynamics of change and variability) and a procurement strategy, indicating that Turkey could cut back on oil importation about 573,88 million dollars between 1996 and 2012, is suggested from the perspective of Turkey.