İbn Rüşd'de ilahi sıfatlar: İlim, irade ve kudret örneği
Divine attributes in averroes with special reference to omniscience, will and omnipotence
Yazar: İRFAN KARADENİZ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN KARAMAN
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Allah`ın sıfatları = Attributes of God ; Felsefe = Philosophy ; İbn Rüşd = İbn Rüşd

Özet:
İslam düşünce tarihinde kelamcılar, sûfîler ve filozofların hatırı sayılır düzeyde ilgilendikleri konulardan biri sıfatlardır. Tartışmanın temelinde tevhîd sıfatlarına sahip olan ilahın birden fazla sıfata sahip olmasının nasıl anlaşılması gerektiği yani zât-sıfat ilişkisi yatar. Tartışmanın bir tarafında Eş'arî kelamcıların sıfatların zâttan ayrı olarak varlıklarını kabul eden gerçekçi/realist yaklaşım, öte tarafta bu yaklaşımın mukabili olan ve zât-sıfatın aynı olduğunu savunan Mu'tezile düşüncesinin adcılık/nominalist yaklaşımı vardır. Çalışmanın odaklandığı isim olan İbn Rüşd ise her iki teoriyi tenkit eden tavrıyla üçüncü bir yaklaşım olan kavramcı/konseptüalist içerisinde konumlandırılabilir. Üç bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde kavramsal çerçeve zât, isim, sıfat, hal, mana kavramları ve bunlar arasındaki ilişki ele alınır. İkinci bölümde ilim, irade ve kudret sıfatları, kurgulandıkları alt problem ve tartışmalar etrafında tasvir edilir ve irtibatlı olduğu saha ve problemler tespit edilir. Önceki bölümde tespit edilen hususlar üzerinden din dili, dil felsefesi ve mantık disiplinlerinin bazı temel kavramlarının İbn Rüşd eliyle nasıl sıfatlar bahsine tatbik edildiği gösterilmeye çalışılır. Çalışmada İbn Rüşd'ün ilim, irade ve kudret sıfatlarının tartışıldığı zeminlere işaret ettiği gösterilir. O bir yerde sıfatların din dili bağlamında nasıl anlaşılması gerektiği konusuna eğilir. Başka bir yerde aklın ve dilin sınırlılığı üzerinden insanın sıfatları anlama imkanına odaklanır. İbn Rüşd bunu yaparken kendisinden önceki Eş'arî ve Mu'tezîlî geleneği, benimsediği ve karşı çıktığı noktalarla kendi içerisinde tutarlı bir metodoloji içerisinde değerlendirir. İbn Rüşd'ün gâibin şâhide kıyası metodunu kullanmakla hata yaptıklarını söylediği düşünürler karşısında, insan ve ilah arasında müşterek olarak kullanılan sıfatları yorumlarken dile dayalı bir yaklaşımı savunduğu görülür. İbn Rüşd diğer birçok konuda olduğu gibi sıfatların anlaşılması ve yorumlanmasında da biri dinî diğeri felsefî iki farklı yol izler. Dinde ihtilaflı ve sonradan çıkma konular karşısında bir metot olarak Kur'an'ın zâhirine inanmayı öğütleyen zâhirî-teolojik bir yaklaşımı savunur. Felsefede ise Aristotelesçi düşünceye bağlı kalmayan hatta onu tahrif ettiğini söylediği Fârâbî ve İbn Sînâ'nın yaklaşımlarını tenkit eder; Gazzâlî'nin ithamları çerçevesinde de zaman zaman sözkonusu Meşşâî filozofları savunur. İbn Rüşd'ün sıfatları yorumlama çabası içerisinde sıklıkla karşılan bir durum, Aristoteles'in mantık temelinde inşa ettiği epistemolojik metoduna olan bağlılığıdır. Sıfatlar gibi özel ve hassas bir konuyu mantık ilminin kavramlarına müracaatla izah etmesi bu bağlılığın boyutunu gösterir niteliktedir. Bunlardan en önemlisi hem lafızlar bahsinde hem de safsata türlerinde yer alan eşadlı/müşterek lafza sıfatlar konusunda sık sık başvurmasıdır. O sıfatların yanlış anlaşılmasının en önemli sebeplerinden biri olarak müşterekliğin kasıtlı veya kasıtsız anlaşılmadığına vurgu yapar. İbn Rüşd beş sanattan biri olan burhan metoduyla sıfatlara dair tartışmalı konuların ancak ehl-i burhan eliyle çözüleceğine işaret eden seçkinci bir tavrın savunucusudur. Diğer taraftan beş sanattan safsataya bahis açarak sıfatların anlaşılmasında Gazzâlî özelinde muhataplarını safsata yapmakla itham eder. Detaylara inildiğinde salt bir töhmet olmanın ötesinde İbn Rüşd'ün bu iddiası yerinde tespitlere dayanır. Nihai olarak İbn Rüşd kendisinden önceki gelenekten miras aldığı sıfatlar tartışmasına dil, mantık ve metodik açılardan tenkit eden otantik bir yorum getirir. Yer yer perspektivizme kayan bir görüntü sergilemesinden kaynaklanan yaklaşım biçimi üzerindeki sis perdesi, metinlerinin satır araları dikkatle okunduğunda ancak ortadan kalkabilmektedir. Diğer bir ifadeyle sis perdesinin sebebi, sıfatlar bahsinde hem adsal/nominalist yaklaşımı destekleyen hem gerçekçi/realist yaklaşıma kayan yorumlar yapmasıdır. Nitekim bu durum İbn Rüşd'ün her iki yaklaşımın kendi içerisinde doğru olduğu şeklindeki bir perspektivizmi savunduğunu düşündürtür. Ancak bu muğlak durum, metinlerine bütüncül bir şekilde bakıldığında ortadan kalkar. Çünkü İbn Rüşd'ün yaklaşımı kavramcı/konseptüalist teori içerisinde değerlendirilebilir.

Abstract:
In the history of Islamic thought, divine attributes are one of the subjects that theologians, Sufis, and philosophers have been interested in. The basis of the discussion is how the fact that the deity, who has the attributes of tawhid, has more than one attribute should be understood, that is, the zât-attribute relationship. On one side of the debate, there is Ash'ari theologians' realistic approach, which accepts the existence of attributes separately from the zât, and on the other side, there is the nominalist approach of Mu'tazila thought, which is the opposite of the first approach and argues that the zât-attribute is the same. On the other hand, Averroes, the name on which the study focuses, can be positioned in a third approach, the conceptualist, with his criticizing attitude of both theories. 
In the first part of the study, which consists of three parts, the conceptual framework including the concepts of zât, noun, attribute, state/hāl, meaning/mānā and the relationship among them is presented. In the second part, the attributes of knowledge, will and power are depicted around the sub-problems and discussions constructed, and the related fields and problems are determined. It is tried to show how some basic concepts of religious language, philosophy of language and logic disciplines are applied to the subject of attributes by Averroes through the issues determined in the previous section.
In the study, it is shown that Averroes points to the grounds in which the attributes of knowledge, will and power are discussed. He focuses on how attributes should be understood in the context of religious language. On the other hand, he focuses on the human's ability to understand attributes through the limitations of the mind and language. While doing this, Averroes evaluates the previous Ash'ari and Mu'tazili traditions in a methodology consistent with the points he adopts and opposes. It is seen that Averroes bases his interpretation of the attributes used jointly between man and deity on an absolved approach, in the face of thinkers who he thinks make a mistake by using the method of comparison of the absent witness.
Averroes follows two different ways, religious and philosophical, in understanding and interpreting adjectives, as in many other subjects. He advocates an esoteric-theological approach, which advises to believe in the outward appearance of the Qur'an as a method in the face of controversial and later emerging issues in religion. On the other hand, he criticizes the approaches of al-Fārābī and Avicenna, who he claims do not adhere to Aristotelian thought and even falsify it and sometimes defends these Peripatetic philosophers within the framework of al-Ghazali's accusations. 
A situation frequently encountered in Averroes' effort to interpret attributes is his adherence to Aristotle's epistemological method, which he built based on logic. The fact that he explains a special and sensitive subject such as attributes by referring to the concepts of the science of logic shows the extent of this commitment. The most important of these is that he frequently applies to the homonymic name in both the wording and fallacy types. He emphasizes the fact that homonymy is not understood intentionally or unintentionally, as one of the most important reasons for the misunderstanding of attributes. Averroes is an advocate of an elitist attitude, pointing out that controversial issues about attributes can only be resolved through the method of demonstration, which is one of the five arts. On the other hand, mentioning the fallacy, one of the five arts, he accuses his interlocutors, especially Gazzali, of causing a fallacy in understanding the attributes. When it comes to details, this claim of Averroes is based on on-the-spot determinations, beyond being a mere accusation.
In conclusion, Averroes brings an authentic interpretation of the discussion of attributes, which he inherited from the previous tradition, criticizing it in terms of language, logic, and method. The vagueness on the approach, which is caused by his image that sometimes shifts to perspectivism, can only be removed when the lines between his texts are carefully read. In other words, the reason for the vagueness is that he makes comments that both support the nominal/nominalist approach and shift to the realistic/realist approach in the subject of attributes. As a matter of fact, this situation makes us think that Averroes advocates a perspective asserting that both approaches are correct in themselves. However, this ambiguity disappears when the texts are viewed holistically. It is because Averroes approach can be evaluated within the conceptualist theory.