Hacı Hanmemmedov'a ait 1 Sayılı Tar Konçertosunun müzikal/teknik yönden incelenmesi
Musical/technical review of Haji Khanmemmedov's Tar Concerto no. 1
Yazar: EMRE ERYILMAZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET SERHAT TURUNÇ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Performans Ana Sanat Dalı / Çalgı-Ses Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Müzik = Music
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Bestecilik = Musical composition ; Müzikal analiz = Musical analysis

Özet:
Çalgılar kültürel temsil ve iletişimin en önemli araçlarından biridir. Öyle ki, bazı
çalgılar bir ülkeyi ve o ülkenin kültürünü tek başlarına temsil edebilme özelliğine
sahiptir. Örneğin, nerede bir buzuki sesi işitilse akla Yunan kültürü ve Yunanistan
gelir. Aynı şekilde sitar, Hint kültürü ve Hindistan'ın; bağlama ise Anadolu kültürü ve
Türkiye'nin sembolü haline gelmiş güçlü birer kültür ögesi ve iletişim aracıdır. Tar da
anavatanı olarak kabul edilen Azerbaycan'ın kültürü için büyük bir öneme haizdir.
Azerbaycan halk müziğinin ve özellikle muğam müziğinin en önemli çalgı aleti olan
tar, 20. yüzyılın başlarında ülkede yaşanan sosyopolitik değişim ve dönüşüm sürecinde
de temsil gücünü korumayı başarmıştır. Azerbaycanlı müzik insanları, temelleri
geleneksel Azerbaycan müziğine dayanan çağdaş milli müziklerini yaratım sürecine
tarı da güçlü şeklide dâhil etmişlerdir. Üzeyir Hacıbeyli'nin başını çektiği bu anlayış
onu takip eden başka müzik insanları tarafından da benimsenmiş ve devam
ettirilmiştir. Hacı Hanmemmedov da sözünü ettiğimiz bu müzik adamlarından biridir.
Hacı Hanmemmedov'un adını müzik tarihine altın harflerle yazdıran en önemli eseri,
bestecinin tar ve senfonik orkestra için 1952 yılında yazdığı konçertodur. Bu eser,
yakın coğrafyamızda ve hatta Doğu dünyasında geleneksel bir çalgı için konçerto
formunda yazılmış ilk eser örneklerinden biridir. Besteci bu konçertodan sonra çeşitli
yıllarda tar için dört, kamança için bir konçerto daha yazmışsa da, hocası Azerbaycanlı
büyük besteci Gara Garayev'in rehberliğinde bestelediği ilk tar konçertosu bu janrın
standartlarını belirlemiş ve sonraki çalışmalar için adeta bir prototip olarak
değerlendirilmiştir. Eserin yarattığı derin etki ve heyecan neticesinde tar için daha
sonraki senelerde başka besteciler tarafından sayıları toplamda kırkı geçen onlarca
konçerto daha bestelenmiştir. Dolayısıyla Hacı Hanmemmedov'un tar ile senfonik
orkestra için yazdığı bu konçerto müzik tarihi açısından inkar edilemez bir önem
taşımaktadır. Eser, Doğu ve Batı müziği unsurlarının maharetle bir araya getirildiği,
makam müziği ile çok sesliliğin ustalıkla birleştirildiği, tar ile senfonik orkestranın
uyum içerisinde duyurulduğu müstesna bir örnek olması hasebiyle de daha yakından
incelenmeyi ve analiz edilmeyi fazlasıyla hak etmektedir.
Hanmemmedov, 1 sayılı tar konçertosunda klasik konçerto yapısına sadık kalmıştır.
Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm sonat allegrosu, ikinci bölüm lied ve
üçüncü bölüm ise rondo formundadır. Birinci bölüm içerisinde tarın solo icra ettiği bir
kadans da mevcuttur. Besteci çok sesliliğin tüm unsurlarını etkili bir biçimde müziğine
yansıtmışsa da eser baştan sona kadar Azerbaycan halk müziğinden izler taşımaktadır.
Azerbaycan'ın makam temelli geleneksel müzik ögeleri çağdaş bir polifoni anlayışıyla
bağdaşık bir şekilde esere aksettirilmiştir. Klasik müzikteki alışılagelmiş tonal
yaklaşım yerine bestecinin modalite odaklı armonik anlayışı eserin özgün müzikal
dilini oluşturmuştur. Eserdeki makamsallık tampere ses sistemine bağlı kalınarak
kullanılmıştır. Başka bir ifadeyle, Azerbaycan'ın emprovizeye dayalı makamsal
müziği olan muğamlarda kullanılan mikrotonlara ne solo partide ne de orkestral
ögelerde yer verilmiştir.
Bu çalışma Hacı Hanmemmedov'a ait 1 sayılı tar konçertosunun detaylı bir
müzikal/teknik analizini yapmayı ve böylece eserin her yönüyle daha iyi anlaşılıp
gelecekte yapılacak benzer çalışmalar için teknik içerikli hazır bir materyal ortaya
koymayı hedeflemektedir. Tez dört ana bölümden oluşmaktadır. Tezin 1. bölümü
çalışmanın seçilme nedenlerinin, amacının, kapsamının, araştırma ve yazım sürecinin,
kullanılan yöntemlerin anlatıldığı Giriş bölümüdür. Tezin 2. bölümü hedef konunun
altyapısını hazırlayacak tarihsel, biyografik ve teorik konulara ayrılmıştır. Çalışma
konusu olan konçertonun bestelenme sürecini hazırlayan koşullar, konçertonun
Azerbaycan müziğinde yarattığı etki, Hanmemmedov'un yaratıcılığını etkileyen
faktörler ve eseri yaratım süreci bu bölümde aktarılmaya çalışılmıştır.
Tezin 3. bölümü esas konu olan müzikal/teknik analizi içermektedir. Burada çalışmaya
konu eser form, tonalite/modalite, polifoni, metroritm ve tar icracılığı bakımında
oldukça detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. 4. bölüm ise elde edilen bulguların ve
çalışmaya dair tüm çıktıların değerlendirilmesine ayrılmış olan Sonuç bölümüdür.

Abstract:
Throughout history, instruments have played an important role in cultural
representation and communication, going beyond being mere instruments of music
production. Each instrument has become a symbol of the geography, people and
cultural values to which it belongs, and over time has become one of the symbols
reflecting the identity of that community. In fact, some instruments have the power to
represent a culture not only with their timbre but also with their formal characteristics
and performance techniques. For example, when one thinks of the bouzouki, one
thinks of Greece and Greek culture, while the sitar is seen as an indispensable cultural
element of Indian culture and the bağlama as an indispensable cultural element of
Anatolia and Turkey. Similarly, the tar is an important instrument representing
Azerbaijan's national identity and cultural heritage. The tar stands out as an integral
part of Azerbaijani folk music, especially the mugham tradition. The instrument's
performance techniques, acoustic properties and depth of emotion transmission have
reinforced its central position in Azerbaijani musical culture. In the early 20th century,
during the socio-political transformations and modernization movements that took
place in Azerbaijan, this powerful representational ability of the tar enabled it to serve
as a bridge between traditional music and contemporary music understanding.
During this period, Azerbaijani musicologists and composers began the process of
creating a national music while preserving the foundations of traditional music. Uzeyir
Hajibeyli, one of the pioneers of this process, demonstrated that the tar could be used
in new musical genres without losing its traditional meaning. Hajibeyli's opera "Leyli
and Majnun" brought the tar instrument to other musical genres besides folk music.
This approach, which he pioneered, was also adopted and developed by the next
generation of Azerbaijani composers. The works of Haji Khanmemmedov are also
noteworthy in this direction. Hanmemmedov utilized the tar instrument not only in the
traditional context, but also as an effective tool in the creative processes of modern
Azerbaijani music. In his works, he combined the characteristic features of the tar
instrument with contemporary musical structures and gave it a new dimension of
meaning. Thus, the tar has continued to exist as a powerful means of expression in
both traditional and modern music, and has gained international recognition as a
symbol of Azerbaijani culture.
Haji Khanmemmedov is one of the important composers who left a deep mark on the
history of Azerbaijani music. One of his most important works is a concerto for tar and
symphonic orchestra composed in 1952. As one of the first examples written in
concerto form for a traditional instrument in the near maqam music geography, this
work is groundbreaking not only in the composer's career but also in the history of
music. Tar concerto draws attention with its successful combination of the makam
structure of traditional Azerbaijani music and the polyphonic harmonic and formal understanding of European music. In this respect, the bridge between Eastern and
Western music has made the work not only a musical achievement but also a symbol
of cultural interaction. The concerto combines the traditional performance techniques
of the tar instrument with the symphonic color palette, creating a strong harmony
between both musical elements. These features have made the work respected not only
in Azerbaijani music but also in the international music literature. Haji
Khanmemmedov's concerto was developed under the guidance of his teacher Gara
Garayev, deepening both technically and artistically in the process. The qualities of
the work set the standards of the tar concerto genre and became a model for subsequent
works. After this first concerto, Khanmemmedov continued his production in this
genre by composing four more concertos for tar and one for kamancha. However, his
first tar concerto of 1952 stands out as one of the most remarkable works in terms of
both aesthetics and technique.
This concerto had a great impact on the Azerbaijani music scene. As a result of the
excitement and inspiration created by the composer's work, the number of concertos
written for tar reached forty. This development, which initiated a new creative
direction for Azerbaijani music, shows that Khanmemmedov's work is not only of an
individual nature. The work in question is a milestone for the musical culture of the
region in terms of demonstrating the possibility of including traditional instruments in
symphonic music. We can say that making a detailed musical analysis of the work is
an important starting point for us to better understand the innovative structure and
musical interactions it represents. The work makes a significant contribution to both
musical traditions in terms of skillfully combining the traditional performance
characteristics and expressive power of the tar instrument with the norms of European
classical music. In this context, Khanmemmedov's tar concerto can be considered as a
pioneering example of East-West musical synthesis that deserves more comprehensive
analysis in the fields of musicology and ethnomusicology.
Haji Hanmemmedov's Tar Concerto No. 1 has earned an important place in the history
of Azerbaijani music by presenting an impressive synthesis of both traditional and
contemporary musical approaches. The composer adhered to the classical concerto
form and shaped the structural organization of the music within the traditional
framework. The three-movement work has the basic characteristics of the classical
concerto form: the first movement is a sonata allegro, the second movement is a lied
and the third movement is a rondo. The cadenza performed solo by the tar in the first
movement both allows the performer to display his virtuosity and emphasizes the
musical understanding of the work, which reflects the East-West synthesis.
Hanmemmedov effectively utilized all the elements of polyphony throughout the
concerto and emphasized the characteristic traces of Azerbaijani folk music in each
section of the work. Especially in the harmonic structure of the work, the balance
between makam-based traditional music and tonal music understanding is remarkable.
This makes it possible to consider the concerto not only as a musical work, but also as
a modern interpretation of Azerbaijani cultural heritage. By adopting a modality-based
harmonic approach instead of the tonal harmony commonly used in classical European
classical music, the composer ensured that the work has a unique musical language.
This approach is noteworthy as an element that strengthens the work's connection with
traditional Azerbaijani music. In the work, the thematic elements of makam music are
combined with contemporary harmony techniques and this traditional structure is
combined with tonal music elements. In this respect, Hanmemmedov's work can be shown as an important example not only of Azerbaijani music history but also of East-
West music interaction.
The maqam concept used in the piece is directly related to mugham, the traditional
musical tradition of Azerbaijan. However, the composer handled these maqam
elements within the framework of European classical music's buffered sound system
and preferred to use a standard tonal framework in which microtonal sounds are not
included. This facilitated the adaptation of the work to the Western musical system,
and also created a musical structure that is more easily perceivable by an international
audience. The absence of microtones both in the solo part and in the orchestral
accompaniment makes the work a balance between Azerbaijani traditional music and
European classical music.
The three-movement structure of the work reflects Khanmemmedov's individual
creativity while remaining faithful to the traditional aesthetics of the classical concerto
form. The first movement in sonata allegro form begins with a dynamic and dramatic
opening. In this movement, the tar stands out as the soloist instrument, while the dialog
between it and the orchestra strengthens the dramatic structure of the work. The solo
cadenza not only displays virtuosity but also highlights the tar's melodic and timbral
richness. The second movement in lied form creates a lyrical and emotional
atmosphere. In this movement, the emotional expressive power of the tar in traditional
Azerbaijani music combines with the orchestral accompaniment to create a musical
experience that moves the listener. The last movement, in the form of a rondo, displays
an energetic and lively structure. The movement ends with a lively finale that reveals
the virtuosity of the tar and its harmony with the orchestra.
This study aims to make a detailed musical/technical analysis of Haji
Khanmemmedov's Tar Concerto No. 1, so that the work can be better understood in
every aspect and to provide a ready-made material with technical content for future
similar studies. The thesis consists of four main chapters. The first part of the thesis
includes the question, purpose and scope of the study as well as the research and
writing process. The second part of the thesis is devoted to historical, biographical and
theoretical issues that will prepare the infrastructure of the target subject. The
conditions that prepared the composition process of the concerto, the impact of the
concerto on Azerbaijani music, the factors affecting Khanmemmedov's creativity and
the creation process of the work are tried to be conveyed in this section.
The third chapter of the thesis contains the musical/technical analysis, which is our
main topic. Here the work is analyzed in detail in terms of form, tonality/modality,
polyphony, metrorhythm and tar performance. The fourth section is the Conclusion,
which is devoted to the evaluation of the findings and all the outputs of the study.