Klasik yöntemlerle kâğıt terbiye usûlleri ve uygulamalar
Paper finishing and applications with classical methods
Yazar: NURCAN ALTIN
Danışman: PROF. DR. BAHATTİN YAMAN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Aharlama = To polish ; Kağıt = Paper ; Kağıt terbiyesi = Paper finishing ; Kağıt yapma tekniği = Paper make techique ; Kitaplar = Books ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı sanatı = Ottoman art ; Yazma eserler = Manuscripts

Özet:
Sanatın birçok alanında ileri düzeyde olan Osmanlı Devleti, kitap sanat larında da
asırlara meydan okuyan eserleriyle günümüz sanatlarına öncülük etmektedir. Çok
sayıda el yazması eser farklı müze ve kütüphanelerde sergilenmektedir.
Osmanlı Devleti'nde kitap sanatlarının en önemli malzemelerinden olan kâğıt,
yüzeyinin pürüzlü olması, mürekkebin istenilen miktarda kâğıda nüfuz etmemesi gibi
nedenlerden ötürü ham hali ile kullanılmamıştır. Kâğıt kullanılabilir hale
dönüştürülünceye kadar bir dizi işlemden geçirilmiştir. Kâğıt öncelikle bitkisel veya
hayvansal kökenli boyar maddelerle çeşitli teknikler uygulanarak boyanmıştır. Daha
sonra kâğıda, "âhâr" adı verilen kâğıdı koruyucu ve kalemin kâğıt yüzeyinde ilerleyişine
yardımcı olan özel terkipler uygulanmıştır. Âhâr sıvısı, yazım yanlışlarında kâğıt
yüzeyindeki düzeltmelerin veya düzeltme amaçlı yapılan silme ve kazıma işlemlerinin
kâğıda zarar vermeden gerçekleştirilebilmesi açısından önemlidir. Kâğıda daha sonra
terbiyenin son safhası olan "mühreleme" işlemi uygulanmıştır. Bu işlem ile âhârlı
kâğıtların âhâr tabakasının kâğıda tespiti sağlanmış olup, kâğıt yüzeyine pürüzsüz bir
görünüm kazandırılmıştır. Kâğıt bu safhadan sonra kullanıma hazır hale
dönüştürülmüştür. Terbiyeden geçirilmiş kâğıtlar istif edilerek ağırlık altında bir süre
dinlendirilip, daha sonra kâğıt muhafaza usulleri dikkate alınarak, saklanma koşullarına
uygun, rutubetten uzak ve nemsiz ortamlarda uzun yıllar muhafaza edilmiştir.
Bu çalışmada, Osmanlı döneminde uygulanan kâğıt terbiye usullerine ait
bilgilere, çeşitli kütüphanelerden gerekli literatür taramaları gerçekleştirilerek
ulaşılmıştır. Edinilen bu bilgiler doğrultusunda geleneksel yöntemlere bağlı kalınarak
kâğıt terbiyeleme usulleri ile ilgili çok sayıda uygulama gerçekleştirilmiştir.
Uygulamaların görselleri de eklenerek sonuçlar ayrıntılarıyla kaydedilmiştir. Bu
çalışmada Osmanlı döneminde kullanılan kâğıtlara benzer kalite ve sağlamlıkta, sanatsal
değeri yüksek düzeyde olan kâğıtlar oluşturmak hedeflenmiştir.

Abstract:
The Ottoman Empire, which was at an advanced level in many fields of art, is
pioneering contemporary arts with its works of Book Art which are challenging
centuries. Many centuries-old manuscripts are exhibited in different museums and
libraries.
Paper, which was one of the most important materials of the Book Arts in the
Ottoman Empire, was not used with its raw form due to the roughness of the surface and
the inability of the ink to penetrate in the desired amount to the paper. A number of
processes had been utilized until the paper was converted to a usable form. Then, a
liquid called "âhâr" was applied to protect the paper and to help the pen to progress on
the paper surface. Âhâr liquid is important because it provides hiding the erosion and
scraping off the paper surface caused by erasing the spelling errors. The final stage of
formation is "mühreleme" which is sanding the paper with a glass or agate attached to a
wooden grab handle. With this process, âhâr sticks unto the paper and smooth surface
was provided. After this phase, the paper was readied for use. The papers were stacked
and rested underweight for a period of time, then they were kept in moisture-free
conditions in accordance with the storage conditions, taking into consideration the paper
preservation procedures.
In this study, the knowledge of paper finishing processes in the Ottoman period
was obtained by conducting necessary literature reviews and transcripts from various
libraries. With the light of this information, a large number of applications related to
paper finishing methods were carried out according to traditional methods. The results
and pictures of the applications were recorded. In this study, it is aimed to produce
papers with high quality and durability similar to the ones used in the Ottoman period.