Çaba-ödül dengesizliği (ÇÖD) ölçeğinin uzun Türkçe formunun geçerlik, güvenirlik çalışması ile sağlık çalışanlarında ÇÖD'ün örgütsel stres ve örgütsel güven üzerindeki etkisinin analizi
The analysis of the validity reliability study of the long form in Turkish of the scale effort-reward imbalance (ERI) and the effect of eri on the organizational stress and organizational confidence with regard to healthcare employees
Yazar: HÜSEYİN ABUHANOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. NECMETTİN CİHANGİROĞLU
GATA / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sağlık Hizmetleri Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management
Dizin: Güvenilirlik ve geçerlilik = Reproducibility of results ; Sağlık hizmetleri araştırmaları = Health services research ; Sağlık personeli = Health personnel ; Sosyodemografik özellikler = Socio-demographic characteristics ; Ödül = Reward ; Ölçekler = Scales ; Örgütsel güven = Organizational trust ; Örgütsel stres = Organizational stress

Özet:
Sağlık hizmetlerinde istihdam edilmenin çekiciliği, kazanılan gelirin yanı sıra insanların önemli sağlık problemlerine çözüm olabilmenin vermiş olduğu içsel bir huzurdan kaynaklanmaktadır. Ancak bu sektörün uzun çalışma saatleri, aşırı iş yükü, hasta sağlığı ile ilgili kaygılar, değişen hasta beklentileri, zaman baskısı ve riskli çalışma ortamları gibi koşullar, çalışanın elde edeceği kazanımdan (ödülden) daha yüksek derecede çaba sarf etmesine neden olmaktadır. Çaba-ödül arasındaki bu dengesizliğin ise çalışan ile örgütte strese neden olacağı, örgüte duyulan güveni olumsuz etkileyeceği, tükenmişlik, işten ayrılma istekleri ve fiziksel rahatsızlıklar gibi olumsuzluklara neden olması beklenmektedir. Bu tez çalışması ile Türkçe literatürde daha önce kullanılmamış olan çaba-ödül dengesizliği (ÇÖD) ölçeğinin Türkçeye uyarlanması, ÇÖD'ün örgütsel stres ve örgütsel güven üzerindeki etkisinin analiz edilmesi, ÇÖD, örgütsel güven ve örgütsel stres değişkenlerinin çalışanların sosyo-demografik özelliklerine göre farklılık gösterip göstermediğinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Araştırmanın birinci bölümü olan Türkçeye uyarlama çalışması Ankara ilindeki üç asker hastanesinde toplam 186 sağlık çalışanı, araştırmanın ikinci bölümü olan ÇÖD'ün örgütsel stres ve örgütsel güven üzerindeki etkisinin analizi ise TSK bünyesindeki tüm asker ve eğitim hastanelerinde toplam 1.039 sağlık çalışanı üzerinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada kullanılan tüm ölçekler doğrulayıcı faktör analizine tabi tutulmuş, geçerlik ve güvenirlikleri hesaplanmıştır. ÇÖD'ün örgütsel stres ve örgütsel güven üzerindeki etkisinin analizine yönelik ise yapısal eşitlik modeli kurgulanmıştır. Uyarlama çalışması kapsamındaki analizler sonucunda cronbach alpha çaba boyutu için 0,746 ödül boyutu için 0,762 ve aşırıbağlılık boyutu için 0,705 olarak bulunmuştur. Test-retest güvenirliği ise ≥ 0,847 ile yüksek bir intra-correlation katsayısına sahiptir. Yapılan doğrulayıcı faktör analizi sonucunda ÇÖD ölçeğinin Türkçe formunun yüksek derecede uyum iyiliği değerlerine sahip olduğu anlaşılmıştır (GFI ≥ 0,946, RMSEA ≤ 0,066). Ayrıca ölçüt bağıntılı geçerlik için ÇÖD ile birlikte Maslach Tükenmişlik ölçeği kullanılmıştır. Ölçüt bağıntılı geçerlik çalışmaları sonucunda elde edilen ilişki değerleri ölçeğin geçerliğini destekler niteliktedir. Araştırma sonucunda; Türkçeye uyarlanan ÇÖD ölçeğinin; TSK Asker Hastanelerinde istihdam edilen sağlık çalışanları açısından uzun formunun yeterli geçerlik ve güvenirlikte olduğu, ÇÖD dengesinin 1 puan olduğu varsayıldığında çaba lehine küçük bir kayma olmasına rağmen çaba ve ödülün kısmen dengede sayılabileceği (1,05) görülmüştür. Bununla birlikte örneklemin örgütsel stresinin orta, örgütsel güveninin ise yüksek sayılabilecek bir düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca ÇÖD'ün örgütsel stresin tüm boyutlarını, örgütsel güvenin ise alt boyutlarından sadece duygusal güveni anlamlı bir şekilde açıklayabildiği sonuçlarına ulaşılmıştır. Araştırmadan elde edilen sonuçlar ışığında, ÇÖD'ün anlaşılabilirliğinin artırılması amacıyla ölçeğinin farklı gruplara, farklı bağımsız değişkenler ile uygulanmaya devam edilmesi, örgütsel stresin azaltılabilmesi amacıyla ÇÖDOR'un düşürülmesi, örgütsel güvenin yükseltilebilmesi amacıyla ise özellikle iş yükünün düzenlenmesi ve sosyal destek eksikliğinden kaynaklanan stresin ortadan kaldırılması önerilebilir. ÇÖDOR'un düşürülebilmesi amacıyla ise çalışanın işinin zenginleştirilmesi, uzmanlık alanında istihdam edilmesi, adil bir iş yükü dağılımı yapılması, iş tanımı ve kariyer planlarının netleştirilmesi, yönetici-çalışan arasındaki iletişim kalitesinin yükseltilmesi hususları titizlikle göz önünde bulundurulmalıdır.

Abstract:
An employment in healthcare services captures great interest among people. Besides the income to be earned, it is the inner peace arising from finding solutions to the health problems of humans which makes it attractive. However the working conditions in this sector such as long working hours, excessive work load, concerns about the health of patients, changing expectations of patients, time pressure and risky work environments cause that the employees make an effort greater than the gain (reward) they would obtain. It is expected that this imbalance between effort-reward would give rise to stress on the employees and organization, have a negative impact on the confidence placed on the organization and cause unfavourable circumstances such as fatigue, employees tending to quit employment as well as physical disorders. In this dissertation we have aimed to adapt the scale of effort-reward imbalance (ERI), a scale never used in the literature in Turkey before, into Turkish, analyse the effect of ERI on the organizational stress and organizational confidence, and define whether the variables of ERI, organizational stress and organizational confidence show a difference in respect of the socio-demographic aspects of employees. The first part of the study, i.e. the adaptation into Turkish, was realized with 186 healthcare employees working in three military hospitals in the province of Ankara. The second part, on the other hand, i.e. the analysis of the effect ERI has on the organizational stress and organizational confidence, was carried out with a total of 1.039 employees employed in all the military and training hospitals. All the scales used in the study were subjected to confirmatory factor analysis and the calculations in terms of validity and reliability were also realized. A structural equation modelling was constructed to analyse the effect of ERI on the organizational stress and organizational confidence. The analysis showed Cronbach's α coefficients of 0,746 for the Effort scale, 0,762 for the Reward scale, and 0,705 for the Overcommitment scale. The test-retest reliability was high with intra-correlation coefficients of ≥ 0,847. In confirmatory factor analysis, it was found to be high values of the goodness-of-fit indicies             (GFI ≥ 0,946, RMSEA ≤ 0,066).  Maslach Burnout Inventory was used for the criterion related validity. Criterion-related validity study results also support the validity of the relationship values obtained in scale. The study has revealed that the long form of the scale of ERI in its version adapted into Turkish is sufficiently valid and reliable in terms of healthcare employees working in the Military Hospitals of TAF and that the effort and reward can be deemed to be in balance (1.05) even though there is a slight shift in favour of effort when the balance of ERI is considered to be 1 point. In addition to this, it was confirmed that while the organizational stress of the sample can be deemed to be at medium level, the organizational confidence has resulted in a degree which can be rated as high level. The study has also yielded the conclusion that while ERI can explain all the dimensions of the organizational stress, it can only explain the emotional confidence when it comes to the sub-dimensions of the organizational confidence. In the light of the results of the study, it can be recommended that the scale of ERI should be   continued to be applied on different groups with different independent variables to increase the comprehensibility of ERI, that ERI ratio should be lowered to reduce the organizational stress, and that especially the work load should be regulated and the stress generating from the lack of social support should be eliminated to increase the organizational confidence. In order to manage to reduce ERI ratio, on the other hand, it should rigorously be considered to enrich the work of the employees, employ them in their expertise fields, distribute the work load in a fair way, clarify the job definitions and carrier plans, and ensure a better quality of communication between managers-employees.