Osmanlı modernleşme süreci yapılarında kütahya çinileri
Kütahya ti̇les i̇n the structures of the ottoman moderni̇zati̇on process
Yazar: FATMA ERTEN İLKHAN
Danışman: PROF. DR. NURŞEN ÖZKUL FINDIK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Kültürel, ekonomik, politik değişimi kapsayan ve toplumların yenilenmesini sağlayan modernleşme, Osmanlı'da 18.-20. Yüzyıllar arasında birçok alandaki değişimi ifade eden bir kavram olmuştur. Bu değişim Avrupa'nın direk taklidi şeklinde gelişmeyip kendi iç dinamikleri ve özgün koşulları çerçevesinde şekillenmiştir. Modernleşme sürecinden önce Kütahya çiniciliği, Osmanlı'da sarayın desteğini alan İznik atölyelerinin gölgesinde kalmıştır. Kütahya 18.yüzyılda İznik atölyelerinin kapanmasından Osmanlının yıkılışına kadar varlığını devam ettirebilen tek çini merkezi olmuştur. Modernleşme sürecinin beraberinde getirdiği yaşam şeklîndeki değişimin etkisiyle mimaride farklı yapı türleri ortaya çıkmış ve önceleri daha çok dini yapılarda görülen Kütahya çinileri belediye, vapur iskelesi, okul, postane, tren istasyonu, han, çeşme ve apartman gibi yapı türlerinde görülmeye başlamıştır. Osmanlı döneminde çiniciliği destekleyen mimari düzenin gelişmesi, kenti kapsayan Ermeni ticaret ağları ve 18. yüzyılda tüm dünyada arttığı gözlenen kahve tüketimiyle fincana olan talebin artması Kütahya atölyeleri için bir şans olmuştur. Ayrıca İznik örneklerindeki gibi nakkaşhaneden hazır kompozisyonların gelmemesi, eş zamanlı üretim yapıp etkilenebileceği rakip üretim merkezinin olmayışı Kütahya üretiminin devamlılığını ve zamanla özgünleşmesini sağlamıştır. Yeni yapı türlerinde daha çok dış kütlede görülen Kütahya çinileri I. Ulusal Mimarlık Akımının da etkisiyle Anadolu Selçuklu ve Osmanlı çini geleneğini özgün bir şekilde yorumlayan merkez atölye haline gelmiştir.

Abstract:
Modernization, which encompasses cultural, economic, and political transformations and ensures the renewal of societies, became a concept representing changes in various fields in the Ottoman Empire between the 18th and 20th centuries. This transformation did not develop as a direct imitation of Europe but was shaped within its own internal dynamics and unique conditions. Prior to the modernization process, Kütahya ceramics were overshadowed by İznik workshops, which were supported by the Ottoman palace. However, Kütahya became the sole center for tile production from the closure of İznik workshops in the 18th century until the fall of the Ottoman Empire. The changes in lifestyles brought about by the modernization process influenced architecture, leading to the emergence of different types of structures. While Kütahya tiles were previously seen mostly in religious buildings, they began to be used in structures such as municipal buildings, ferry docks, schools, post offices, train stations, inns, fountains, and apartments. The architectural system that supported ceramics production during the Ottoman period, the Armenian trade networks encompassing the city, and the increased global demand for coffee in the 18th century—which led to a rise in the need for coffee cups—presented significant opportunities for Kütahya workshops. Additionally, unlike İznik examples, Kütahya lacked a "nakkaşhane" (design house) for supplying prepared compositions, and the absence of competing production centers capable of simultaneous manufacturing contributed to the continuity and eventual uniqueness of Kütahya production over time. Kütahya tiles, often observed in the external masses of new architectural forms, eventually became a central workshop interpreting Anatolian Seljuk and Ottoman ceramic traditions with originality, influenced by the First National Architecture Movement.