Antik Çağ'dan Osmanlı'ya Batı Anadolu'da ibadet yapı ve alanlarının dönüşümü ve kent organizasyonuna etkisi
Conversion of religious buildings and spaces in Western Anatoliafrom Antiquity to the Ottoman Period and its impact on urban organization
Yazar: OZAN ÇAKMAK
Danışman: PROF. DR. BİNNUR GÜRLER ; PROF. DR. AKIN ERSOY
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Batı Anadolu = West Anatolia ; Şehircilik = Urbanization

Özet:
İnanç mekânlarının ve kutsal alanların yeniden işlevlendirilmesi üzerine 20. yüzyılın başlarından itibaren önemli araştırmalar yapılmakta, yayınlanan bilimsel çalışmalar literatüre katkı sağlamaktadır. Günümüze dek üretilmiş çalışmaların genellikle belirli bir zaman dilimi içerisinde incelenen, kent ya da yapı ölçeğindeki değerlendirmeleri kapsadığı görülmektedir. Tarihsel süreç içerisinde ibadet yapılarının dönüşümündeki fiziksel değişimleri ve dönüşümün sürekliliğini ele alan çalışmaların sayısı azdır.
Bu tez çalışmasında Geç Antik Çağ'dan itibaren tarihsel süreçte gelenek halini alan dini yapıları dönüştürme eylemi, saptanan yapı örnekleri ışığında Batı Anadolu sınırları içerisinde değerlendirilmiştir. Çalışmada, çağlar boyunca kent organizasyonunun en anıtsal ögeleri olarak öne çıkan dini yapıların dönüştürülmesindeki etkenler üzerinde durulmuştur. Farklı dönemlerde karşılaşılan sosyal, siyasi, ekonomik ve işlevsel faktörlerin dönüşümdeki etkisi süreçler üzerinden incelenmiştir. Arkeolojik bulgular ve yazılı kaynaklardan elde edilen veriler ışığında dönüşümün kent mekânına yansıması ele alınmıştır.
Çalışmanın odak noktası, dönüşüme uğrayan ibadet yapılarındaki fiziksel değişikliklerin tespiti olmuştur. Bu bağlamda; arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmalarından elde edilen raporlar değerlendirilerek dönüşüm türleri sınıflandırılmıştır. Çalışmanın kronolojik sınırları dahilindeki geniş zaman dilimi içerisinde tapınaktan kiliseye ve kiliseden camiye dönüştürülen yapılardaki mimari değişim saptanan örnekler üzerinden incelenmiştir.

Abstract:
Since the beginning of the 20th century, important research has been conducted on the re-functionalization of religious buildings and sacred spaces, and published scientific studies have contributed to the literature. It is seen that the studies produced until today generally cover evaluations at the city or building scale, which are examined within a certain period of time. The number of studies addressing the physical changes in the transformation of worship buildings and the continuity of transformation in the historical process is small.
In this thesis, the act of transforming religious buildings, which has become a tradition in the historical process since Late Antiquity, is evaluated within the borders of Western Anatolia in the light of the identified building examples. The study focuses on the factors in the transformation of religious buildings, which stand out as the most monumental elements of urban organization throughout the ages. The impact of social, political, economic and functional factors on the transformation of religious buildings in different periods is analyzed through processes. In the light of archaeological findings and data obtained from written sources, the reflection of the transformation on the urban space is discussed.
The focus of the study was to identify the physical changes in the transformed buildings of worship. In this context, reports from archaeological excavations and surveys were evaluated and the types of conversion were categorized. Within the chronological boundaries of the study, the architectural change in the buildings that were converted from temples to churches and from churches to mosques over a wide period of time was analyzed through the examples identified.