Nev'î Yahya Efendi'nin varlık ve bilgi anlayışı /
Yazar: İBRAHİM KORKMAZ
Danışman: DOÇ. DR. YÜKSEL GÖZTEPE
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
940/1533 senesinde Malkara'da doğan Nev'î Efendi'nin asıl adı Yahya bin Pîr Alî bin Nasûh'tur. Nev'î Efendi on altıncı yüzyılın önemli şairlerinden birisidir. Bununla birlikte Kelâm, mantık, fıkıh, tasavvuf vs. gibi muhtelif ilimlerde yetkinlik kazanmış Halvetiyye tarikatı mensubu ve aynı zamanda İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-hikem adlı eserinin ilk Türkçe şerhini yapmış önemli bir sûfîdir. Bunların yanı sıra Nev'î Efendi özellikle dönemin padişahı III. Murâd'ın da zaman zaman iştirak ettiği derslerle, şehzâdelere uzun yıllar saray hocalığı yapmış, ilim ve faziletiyle ön plana çıkmış devlet adamıdır. 
Bu çalışmada müellifin hayatı ve eserleri kendi telifâtından yola çıkılarak belirlenmiş, Ekberî gelenekle olan ilişkisi ile varlık ve bilgi konusundaki temel problemlere yaklaşımı ele alınmıştır. Bu bağlamda birinci bölümde müellifin biyografisi ve günümüze ulaşan eserleri tespit edilmeye çalışılmış, eserlerinin yazma eser kütüphanelerindeki nüshaları incelenerek bilgi verilmiştir. Bunun yanı sıra Müellifin Keşfü'l-Hicab min Vechi'l-Kitab adlı Fusûs şerhi incelenerek şerhi hakkında bilgiler verilmiş, yaşadığı dönemde çokça tartışılan konular hakkında yazarın görüşlerine işaret edilmiştir. 
İkinci bölümde varlık konusuyla ilgili temel problemlere karşı Nev'î'nin yaklaşımı ele alınmış,  müellifin Mutlak ve izâfî varlık kategorilerine dâir görüşleri ile ilâhî Zât'ın mertebeleri ve müellifin yaptığı mertebe tasnîfleri ele alınmıştır. Bununla birlikte ilâhî isimler ve Tanrı-âlem ilişkisi yine bu bölümde incelenen meselelerdendir. Üçüncü bölümde ise bilgi nazariyesinin konuları arasında yer alan bilginin imkânı, ilm-i ilahî, sûfîlerin bilgi teorisi, hakîkat bilgisi, bilgi edinme yolları ve bu bağlamda nazar ve riyâzet yöntemi ele alınmıştır. Keza yine bu bölümde mârifetin ifadesi olarak sembolik dil, hayret, ilim-mâlum ve tenzih-teşbih gibi bilgi nazariyesine müteallik konular incelenmiştir.

Abstract:
The real name of Nev'î Efendi, who was born in Malkara in 940/1533, is Yahya bin Pîr Alî bin Nasûh. Nev'î Efendi is one of the important poets of the sixteenth century. However, Kalam, logic, fiqh, Sufism, etc. He is a member of the Halvetiyye sect who has gained competence in various sciences such as and is also an important Sufi who wrote the first Turkish commentary of Ibn Arabi's work called Fusûsu'l-hikem. In addition to these, Nev'î Efendi especially the sultan of the period, III. He was a statesman who served as a palace teacher to the princes for many years, giving lectures that Murad also attended from time to time, and who came to the fore with his knowledge and virtue.
In this study, the author's life and works are determined based on his own works, his relationship with the Akbari tradition and his approach to the basic problems of existence and knowledge are discussed. In this context, in the first chapter, the biography of the author and his extant works were tried to be determined, and information was given by examining the copies of his works in manuscript libraries. In addition, the author's commentary on Fusûs, named Keşfü'l-Hicab min Vechi'l-Kitab, was examined and information about his commentary was given, and the author's views on the issues that were widely discussed in his period were pointed out.
In the second chapter, Nev'î's approach to the basic problems related to the subject of existence is discussed, the author's views on the absolute and relative categories of existence, the levels of the Divine Essence and the level classifications made by the author are discussed. However, divine names and the relationship between God and the universe are also among the issues examined in this section. In the third chapter, the possibility of knowledge, which are among the subjects of the theory of knowledge, divine science, the theory of knowledge of the Sufis, knowledge of truth, ways of obtaining knowledge, and in this context, the method of evil eye and asceticism are discussed. Likewise, in this section, topics related to the theory of knowledge such as symbolic language, astonishment, knowledge-known and tanzih-tasbih, as the expression of knowledge, were examined.