Bursa/Gemlik'te su kültü ve iyeleri
Water cult and proprietors in Bursa/Gemlik
Yazar: ESEN NUR DAŞ
Danışman: PROF. DR. PERVİN ERGUN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Türk Halkbilimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Bursa-Gemlik = Bursa-Gemlik ; Halk bilimi = Folklore ; Halk hekimliği = Folk medicine ; Kült = Cult ; Mitler = Myths ; Su kaynakları = Water resources ; Su kültürü = Water culture ; Su yapıları = Water structures ; Çeşmeler = Fountains ; İyeler = Possessors

Özet:
Su, yaratılışın özüdür.  Mitlerde anlatılan evrenin toprağı su içerisinden çıktığı gibi insanın özünü oluşturan da sudur. Evrenle bütünleşen su kutsallık kazanmıştır. Gemlik ve köylerinde su kültü ve su iyesi üzerine derleme çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalarda su kültünün; yağmur duasına, halk hekimliğine ve geçiş dönemlerine yansıdığı tespit edilmiştir. Yağmur duasındaki ritüellerin kaynağı bilinmese de eski Türklerdeki yağmur çağırma ritüellerinin günümüze yansıması halidir. Halk hekimliğinde ise insanlar deneme – yanılma sayesinde buldukları tedavi yöntemlerinde su kültü ön plana çıkmıştır. Tedavi yöntemlerinde suyun kutsallığından faydalanıldığı tespit edilmiştir. Ek olarak su, eşik görevi görmektedir. Eşik ise evrenin ve insanın geçişini göstermektedir ve bu geçişte yardımcı olan sudur. Geçiş esnasında kötü ruhlara karşı korunmasız olan kişiyi su korumaktadır. Gemlik'te tespit edilen bir diğer konu ise "su iyeleri"dir. Su iyeleri, koruyucusu olduğu bölgeyi korumaktadır ve bu bölgelere yapılan hakaretlere karşı insanları cezalandırmaktadır. Bu yüzden Gemlik halkı kendilerini korumak için sudan izin alma ya da suyu kirletmeme gibi çeşitli uygulamalara gitmişlerdir. Su iyelerinin insanları cezalandırmalarından yöre halkında çeşitli adlandırmalara sebep olmuştur. Bu adlandırmalar genellikle iyi-kötü olarak farklılaşmıştır. Çalışma yapılan köylerde kötü ve insanlara zarar verdiği düşünülenlere "cin, üç harfli, şeytan, çinka" (Çinka, Laz köylerinde verilen Lazca isimdir.) isimleri verilirken; iyi, güzel ve zarar vermeyenlere ise genellikle  "su perisi" adı verdikleri gözlemlenmiştir. Köylerde genellikle akan su (dere, nehir vb.) kenarında var olduğuna inanılan iyelerin, isimleri farklılık gösterse de betimlemeleri benzerlik göstermektedir. Ay ışığında beliren sarı saçlı su iyesi (su perisi) hemen hemen her köyde yer almaktadır. Akan sular dışında insan eliyle yapılan yapıları da su iyeleri korumaktadır. Çeşmelerin, hamamların, değirmenlerin ve su kuyularının koruyucu ruhları su iyeleridir. Su iyelerinin bu bölgelerde var olduğu inancı, insanlar üzerinde belli bir kuralları ve uygulamaları ortaya çıkarmıştır.  Gemlik köylerinde ise yer alan uygulamalar yine kendilerini korumak ve iyelerin kendisine zarar vermesini engellemek amacıyla yapılmaktadır. Tezin amacı geçmiş dönemlerde özellikle su iyeleri üzerine tez kapsamında çalışmanın yer almamasıdır ve bu çalışma hem Gemlik hem de su kült ve iyeleri üzerine yapılan nadir çalışmalardan biridir. Gemlik ilçesine bağlı köyler ve beldelere gidilerek derleme (saha çalışması) yapılmıştır.

Abstract:
Water is the essence of creation. Just as the soil of the universe described in the myths comes out of water, it is water that forms the essence of man. Water that is integrated with the universe has gained sanctity. A compilation study on the cult of water and water science was carried out in Gemlik and its villages. In these studies, the cult of water; it has been found to be reflected in rain prayer, folk medicine and transitional periods. Although the source of the rituals in the rain prayer is unknown, it is the reflection of the rain calling rituals in the ancient Turks to the present day. In folk medicine, the cult of water has come to the fore in the treatment methods that people have found thanks to trial and error. It has been determined that the sanctity of water is utilized in treatment methods. In addition, water acts as a threshold. The threshold indicates the transition of the universe and man, and it is water that helps in this transition. Water protects the person who is vulnerable to evil spirits during the transition. Another issue identified in Gemlik is "water houses". Water bodies protect the area they are the protector of and punish people against insults to these areas. For this reason, the people of Gemlik have gone to various practices to protect themselves, such as obtaining permission from the water or not polluting the water. The fact that the water houses punished the people caused various names in the local people. These nomenclatures are often differentiated from good to bad. In the villages where the study is carried out, those who are thought to be evil and harmful to people are given the names "jinn, three-letter, devil, çinka" (Çinka is the Laz name given in Laz villages); those who are good, beautiful and do not harm are often called "nymphs". Although the names of the iyes, which are generally believed to exist by the flowing water (stream, river, etc.) in the villages, vary in their descriptions, their descriptions are similar. The blond-haired water mole (water nymph) that appears in the moonlight is located in almost every village. Apart from the flowing waters, the structures built by human hands are also protected by the water houses. The protective spirits of fountains, baths, mills and water wells are water houses. The belief that water bodies existed in these regions revealed a certain rules and practices on people. In Gemlik villages, the practices are carried out in order to protect themselves and to prevent the iyes from harming themselves. The aim of the thesis is that in the past periods, especially the study on water iyeleri was not included within the scope of the thesis and this study is one of the rare studies on both Gemlik and water cults and iyes. Villages and towns of Gemlik district were visited and compilation (field work) was done.