Otizm Spektrum Bozukluğuna sahip çocuk ve ergenlerin bilişsel esneklik düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi
Investigation of the cognitive flexibility levels of children and adolescents with Autism Spectrum Disorder in terms of various variables
Yazar: AHMET YALÇIN HOCAOĞLU
Danışman: PROF. DR. MELTEM ACAR GÜVENDİR
Trakya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Engelli Çalışmaları  Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bilişsel esneklik = Cognitive flexibility ; Otizm spektrum bozukluğu = Autism spectrum disorder

Özet:
Bu araştırmanın temel amacı Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı olan 6-17 yaş arasındaki çocuk ve gençlerin bilişsel esneklik özelliklerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesidir. Araştırma kapsamında ele alınan demografik değişkenler çocuğun cinsiyeti, otizm düzeyi, yaşı, anne babanın eğitim durumu, ailenin gelir düzeyi, ek bir yetersizlik durumunun olup olmamasıdır.
İlişkisel tarama modeli kullanılmış olan bu çalışmada araştırmanın çalışma grubu İstanbul İlinde tüm kademelerde eğitim hizmeti alan ve OSB tanısı bulunan 303 çocuk ve gençten, ayrıca onların ebeveynlerinden oluşmaktadır. 
Araştırmada, araştırmacı tarafından hazırlanmış bilgilendirilmiş onam formu ve aile bilgi formu, çocukların otizm düzeylerini belirlemek için ÇODÖ ve bilişsel esneklik düzeylerini belirlemek için Strang vd. (2017) tarafından uyarlanan ve bu çalışmada Türk kültürüne uyarlaması yapılan BEÖ kullanılarak veriler toplanmıştır. Araştırma verileri, SPSS, JASP, Lisrel 8.8 ve Amos programları kullanılarak analiz edilmiştir.
Araştırma sonuçlarına göre OSB'li bireylerin bilişsel esneklik düzeyleri Rutinler ve Ritüeller alt boyutu cinsiyet değişkenine göre anlamlı farklılık göstermiştir. Ancak diğer alt boyutlarda farklılık bulunmamıştır. OSB düzeyi, OSB'li bireylerin BEÖ; Rutinler ve Ritüeller, Özel İlgiler ve Yaratıcılık alt boyutundan aldıkları puanlara bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır ancak Geçişler/Değişim alt boyutuna etkisi bulunamamıştır. Yaş değişkeni, anne babanın eğitim düzeyi, gelir düzeyi gibi değişkenler ile bir ilişki bulunamamıştır. Ek yetersizlik durumuna göre ise Yaratıcılık ve Özel İlgiler alt boyutunda anlamlı farklılık bulunmuştur, diğer alt boyutlarda anlamlı farklılık bulunamamıştır.
Araştırma bulguları ışığında; daha fazla değişkenin, OSB'li bireylerin bilişsel esneklik düzeylerini yordayıp yordamadıkları; bunların yanı sıra; zihin okuma becerileri, dikkat becerileri, uyumsal işlev becerilerinin bilişsel esnekliği yordayıp yordamadıklarının incelenmesi önerilmektedir.

Abstract:
The main purpose of this study is to examine the cognitive flexibility characteristics of children and youth between the ages of 6-17 with Autism Spectrum Disorder (ASD) in terms of various variables. The demographic variables considered within the scope of the research are the child's gender, autism level, age, parents' education level, family income level, and whether the child has an additional disability.
In this study, in which the correlational survey model was used, the study group consisted of 303 children and youth diagnosed with ASD and receiving education services at all levels in Istanbul Province, as well as their parents. 
In the study, data were collected using the informed consent form and family information form prepared by the researcher, the Turkish Childhood Autism Rating Scale (CARS) to determine the autism levels of children, and the Cognitive Flexibility Scale adapted by Strang et al. (2017) and adapted to Turkish culture in this study to determine cognitive flexibility levels. The research data were analyzed using SPSS, JASP, Lisrel 8.8 and Amos programs.
 According to the results of the study, cognitive flexibility levels of individuals with ASD showed a significant difference in the Routines and Rituals sub-dimension according to the gender variable. However, no difference was found in other sub-dimensions. It was concluded that ASD level had an effect on the scores of individuals with ASD on the Routines and Rituals, Special Interests and Creativity sub-dimension of the Cognitive Flexibility Scale, but no effect was found on the Transitions/Change sub-dimension. No correlation was found with the age variable, parental education and income level. According to the additional disability status, a significant difference was found in the Creativity and Special Interests sub-dimension, but no significant difference was found in the other sub-dimensions.
In the light of the research findings, it is recommended to examine whether more variables predict the cognitive flexibility levels of individuals with ASD, and whether theory of mind skills, attention skills, and adaptive functioning skills predict cognitive flexibility.