Sahâbenin dirayet tefsiri
The rational Qur'anic interpretation of the companions(Tafsir bi al dirayah of sahaba)
Yazar: MEHMET ZAHİR DOĞAN
Danışman: PROF. DR. LÜTFULLAH CEBECİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Dirayet = Comprehension ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Sahabe = Sahabe ; Tefsir = Commentary

Özet:
Herhangi bir sözün veya metnin anlaşılabilmesi için, o sözün söylendiği veya o metnin yazıldığı yeri, zamanı ve muhataplarının psikolojik, sosyolojik, ekonomik, kültürel, dini, siyasi, ahlâkî ve benzeri durumlarının bilinmesi gerekmektedir. Hz. Muhammed (s.a.v.) hayatta iken Kur'ân-ı Kerim'in açıklanması hususunda ilk mercii konumundaydı. Hz. Muhammed'den sonra bu sahada en önemli rolü, hiç şüphesiz sahabe almıştır. Sahabeden bilgili, zeki ve kavrama kabiliyeti yüksek olanları, Kur'ân'ı açıklama ve yorumlama işiyle meşgul olmuştur.

Araştırmamızda sahabenin yukarıda sayılan unsurların etkisiyle rivayetin dışında Kur'ân'a nasıl bir yaklaşım sergilediğini irdelemeye çalıştık. Giriş bölümünde ana konuya bir ön hazırlık olması amacıyla Tefsir ilmi hakkında genel bilgiler sunduk. Akabinde bu ilmin Rivayet ve Dirâyet şeklinde ayrımı ve bunun neticesinde ortaya çıkan problemleri ele aldık. Birinci bölümde ise sahabe tefsirinin genel anlamda sahip olduğu hususiyetleri arzetmeye çalıştık. Daha sonra tezimizin ana konusu olan sahabenin Dirâyet tefsirini takip eden bölümde etraflıca incelemeye çalıştık.	

	Sahabe, Dirâyet tefsiri sahasında büyük izler bırakmış ve bu alanın genişlemesine vesile olan ilk temelleri atmışlardır. Onlar, Peygamberin aktardığı ayetlerin ilk muhâtabı olduklarından, Kur'ânı yorumlarken en doğru netice için nasıl bir yaklaşımda bulunmamız gerektiğini bizlere öğretmişlerdir. Kur'ân ve Sünnette ayetlerin tefsirine dair bir şey bulamadıkları zaman kendi içtihatlarıyla yorumlama noktasında çok ihtiyatlı davranmışlardır. Kur'ân ayetleri hakkında rasgele ve dayanaksız açıklamalarda bulunmaktan sakınmanın önemini sonrakilere öğretmişlerdir. 

Anahtar Kelimeler: Sahabe, Dirâyet, Tefsir, Rey

Abstract:
In order to be understood of any statement or text, it is needed to know place and time in which the statement took place or the text was written. Aside from place and time, it also requires to know some other qualifications as psychological, sociological, economic, cultural, religious, political and moral conditions of addressees of the statement or text. The Prophet Mohammad (pbuh) was the first authority to explain the Holy Qur'an during his life. Surely, after the demise of the Prophet, his companions had a substantial role in this field. Some of the companions whose knowledge, intelligence and comprehension level were very advanced, they concerned explaining and interpretation of the Holy Qur'an in this study, we tried to probe how the companions approached to the Qur'an other than the narrations, under the effect of those conditions mentioned above.

	In the introduction chapter, we provided general information concerning the exegetics as a preliminary to the main topic. After that, we handled two categories of the exegetics, tafsir bi al riwaya (the narrative interpretation) and tafsir bi al diraya (the rational interpretation), and discussed the problems emerged in consequence of that binary separation. As to the first chapter, we presented with the main lines that characteristics of the interpretation by the companions. In the following chapter, we tried to analyse exhaustively the rational qur'anic interpretation (tafsir bi al diraya) by the companions which is the main subject of this study.

	The companions of the Prophet, they considerably impressed the rational qur'anic interpretation field and laid the foundations enabling to improve the field. Since they were the first addressee of the qur'anic verses the Prophet relayed to them, they taught us how we should approach to interpret the Qur'an to be able to reach the most accurate result. They acted quite carefully in the sense of interpretation of the Qur'an through their own reasoning when they could not find anything in the Qur'an and the prophetic traditions (sunna) related to interpreting the verses. Besides, they set the pace for the successors with regard to the significance of that it is necessary to avoid of random and baseless explanations about the qur'anic verses. 

Key words: Companion of the prophet, Rational qur'anic interpretation, Exegetics, judgeme