Şah-ı Zinde türbeleri Semerkand Özbekistan
Shah-i Zinda tombs Samarkand Uzbekistan
Yazar: NİSA PERMİN YILMAZ SARI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EYÜP POLAT
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Orta Asya, tarihsel olarak çeşitli dinlerin ve mistik öğretilerin merkezi olmuştur. İslam'ın yayılmasıyla birlikte, bölgede birçok Müslüman liderin ve dini figürün türbesi inşa edilmiştir. Bu türbeler, Müslümanlar için kutsal yerler olarak kabul edilir ve dini ziyaretler için önemli hale gelir. Orta Asya, tarih boyunca pek çok büyük imparatorluğa ev sahipliği yapmıştır, bu da bölgeyi zengin bir tarihî mirasa sahip kılmıştır. Türbeler, bu imparatorlukların liderlerinin mezarlarına ev sahipliği yaparak tarihî ve kültürel bir bağlam sunar. Orta Asya'da bulunan Şah-ı Zinde türbeleri de hem dini ve mistik önem hem de tarihi ve kültürel miras açısından oldukça önemli konuma sahiptir. Öyle ki günümüzde Şah-ı Zinde türbeleri birçok ziyaretçiye ev sahipliği yaparak Türk kültürü ve mimari geçmişi hakkında ziyaretçilere bilgiler sunar.
Bu çalışmanın konusunu günümüzde Özbekistan'da bulunan Şah-ı Zinde türbelerinin mimari açıdan incelenmesi oluşturmaktadır. Şah-ı Zinde türbeleri 9. ve 14. yüzyıllar arasında yapılan ve sonrasında 19. yüzyılda farklı ritüel binaları kapsayan tarihi bir niteliğe sahiptir. Birçok kültür ve medeniyete şahitlik eden Orta Asya'da bulunan bu eserle birlikte Türk mimarisi hakkında derinlemesine bilgi edinilmesi amaçlanmıştır.
Araştırmanın amacı doğrultusunda yapılan çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde Semerkant şehrinin tarihi, coğrafi konumu ve bölgede yaşayan hanlıklar hakkında bilgilere yer verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Timurlu Devleti döneminde Semerkand'ın durumu ve mimari yapısına ilişkin bilgilere yer verilmiştir. Üçüncü bölümde türbe tipolojisi, türbe kavramı, türbe yapımında kullanılan malzemelere ilişkin bilgilere yer verilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünü ise Özbekistan'ın Semerkant şehrinde yapılan saha çalışması sonucunda Şah-ı Zinde topluluğunda bulunan yapıların katalogları oluşturulmuştur. Bu bölümde aynı zamanda araştırmacı tarafından incelenen türbelerin planları ve mimari özellikleri detaylandırılmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde ise elde edilen bilgiler ve yapılan saha çalışmaları sonucunda türbelerin mimari özellikleri tespit edilmiş ve Orta Asya'da Türk mimarisinin durumu belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Orta Asya, Şah-ı Zinde, Türbe, Semerkand, Türk Mimarisi

Abstract:
Central Asia has historically been a center for various religions and mystical teachings. With the spread of Islam, many tombs of Muslim leaders and religious figures have been built in the region. These tombs are considered sacred places for Muslims and become important for religious visits. Central Asia has hosted numerous great empires throughout history, enriching the region with a rich historical heritage. Tombs provide a historical and cultural context by hosting the graves of leaders of these empires.The Shah-i Zinde tombs in Central Asia hold significant importance both in terms of religious and mystical significance, as well as historical and cultural heritage. Today, these tombs host many visitors, offering insights into Turkish culture and architectural history.
The focus of this study is the architectural examination of the Shah-i Zinde tombs in present-day Uzbekistan. The Shah-i Zinde tombs, dating from the 9th to the 14th centuries and later encompassing ritual buildings in the 19th century, hold historical significance. The aim is to gain in-depth knowledge about Turkish architecture through this monument, witnessing many cultures and civilizations in Central Asia.
The study, in line with its objectives, consists of five sections. The first section provides information about the history, geographical location of Samarkand city, and the principalities in the region. The second section discusses the situation and architectural structure of Samarkand during the Timurid Empire period. The third section covers tomb typology, the concept of tombs, and information about the materials used in tomb construction. The fourth section presents the catalog of structures in the Shah-i Zinde complex based on fieldwork conducted in Samarkand, detailing plans and architectural features of the examined tombs. The fifth section identifies the architectural characteristics of the tombs and determines the status of Turkish architecture in Central Asia based on the gathered information and fieldwork.
Keywords: Central Asia, Shah-i Zinde, Tomb, Samarkand, Turkish Architecture.