Çevreye ilişkin tutum ve davranışlarda sosyal ve ekolojik baskınlık yönelimlerinin rolü
The role of social and ecological dominance orientations in environmental attitudes and behaviours
Yazar: SEHER KARASU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HİLAL PEKER DURAL
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Sosyal baskınlık = Social dominance ; İklim değişikliği = Climate change

Özet:
Antropojenik iklim değişikliğinin olumsuz etkileri, ekosistemin sağlıklı işleyişine
zarar vermektedir. Bu olumsuz etkileri hafifletme hedefi ile çevre yanlısı davranışları 
arttırmaya yönelik müdahalelerin gerçekleştirilmesi ve önlemlerinin alınması önem 
arz etmektedir. Alınacak önlemlerin ancak bireylerin katılımı ile sürdürülebilir 
olacağı aşikardır. Bu çalışmada da çevreci tutum ve ekolojik kayırma davranışlarını
açıklayabilmek için bireysel katılımı etkileyebilecek faktörler (sosyal baskınlık, 
ekolojik baskınlık, meşrulaştırma ve insan/çevre merkezci tutumlar) üzerinde 
durulmuştur. Çalışmaya 370 katılımcı katılmış olup, veri toplama araçları, 
Sosyal/Ekolojik Baskınlık Yönelimi, Tajfel Matrisi, Meşrulaştırma, Yeni Çevresel 
Paradigmalar Ölçekleri olarak belirlenmiştir. Tutumlar, çevresel konularda 
insan/çevre merkezli düşünme; davranışlar ise ekolojik kayırma davranışları (insan–
doğa-hayvan türleri arasında kaynak dağıtma) ile açıklanmıştır. İnsan ve çevre 
merkezci tutumların yordanmasında, sosyal baskınlık yönelimi, ekolojik baskınlık 
yönelimi ve meşrulaştırma değişkenlerinin aracı etkisi incelenmiş olup, Hayes'in 
Process Makro eklentisi ile aracılık analizi gerçekleştirilmiştir. Ekolojik kayırma 
davranışları ise Tajfel Matrisi kullanılarak ölçülmüştür. Ekolojik kayırma 
davranışlarının, sosyal/ekolojik baskınlık ve çevresel tutumlar tarafından 
yordanmasına ilişkin varsayımlar, Hiyerarşik Regresyon Analizi ile incelenmiştir.
Ayrıca temel değişkenlerin birbirleri ile olan ilişkisine Pearson Korelasyon testi ile 
bakılmıştır. Elde edilen sonuçlar, sosyal baskınlık yöneliminin; ekolojik baskınlık, 
meşrulaştırma ve insan/çevre merkezci tutumlarla ilişkili olduğunu göstermiştir. 
Sosyal baskınlık; ekolojik baskınlık ve meşrulaştırmanın aracı rolü ile çevre/insan 
merkezci tutumları açıklayabilmiştir. Ekolojik kayırma davranışlarında da insan 
merkezci tutumlar; doğaya karşı insanı kayırma ile pozitif, insana karşı hayvanı ve 
hayvana karşı doğayı kayırma ile de negatif yönde ilişki göstermiştir. Çevre 
merkezci tutumlar ise, insana karşı hayvan kayırma ve hayvana karşı doğayı kayırma 
ile pozitif yönde ilişki göstermiştir. Sonuçlar, Sosyal Baskınlık Kuramı, Minimal 
Grup Paradigması, Evrimsel Psikoloji ve Yeni Çevresel Paradigmalar alan yazını 
kapsamında tartışılmıştır.

Abstract:
The negative effects of anthropogenic climate change damage the healthy 
functioning of the ecosystem. Negative impacts can be mitigated through 
interventions to promote pro-environmental behaviors and implement measures. It is 
obvious that the measures to be taken will only be sustainable with the participation 
of individuals. In this study, the factors that may affect individual participation 
(social dominance, ecological dominance, legitimation, 
anthropocentric/environmentalist attitudes) were focused on in order to explain 
environmentalist attitudes and ecological favoritism behaviours. 370 participants 
participated in the study and data collection tools were determined as 
Social/Ecological Dominance Orientation, Tajfel Matrix, Legitimation, New 
Environmental Paradigms Scales. Attitudes were explained by 
anthropocentric/environment-centred thinking on environmental issues; behaviours 
were explained by ecological favouritism behaviours (allocating resources between 
human-nature-animal species). In the prediction of anthropocentric and ecocentric 
attitudes, the mediating effect of social dominance orientation, ecological dominance 
orientation and legitimation variables was examined and mediation analysis was 
performed with Hayes' Process Macro plug -in. Ecological favouritism behaviours 
were measured using the Tajfel Matrix. The assumptions regarding the prediction of 
ecological favouritism behaviours by social/ecological dominance and environmental 
attitudes were examined by Hierarchical Regression Analysis. In addition, the 
relationship between the main variables was examined with Pearson Correlation test. 
The results showed that social dominance orientation was related to ecological 
dominance, legitimation and anthropocentric attitudes. Social dominance was able to 
explain ecological dominance and anthropocentric attitudes with the mediating role 
of legitimization. In ecological favouritism behaviours, anthropocentric attitudes 
showed a positive relationship with favouring humans over nature, and a negative 
relationship with favouring animals over humans and nature over animals. On the 
other hand, ecocentric attitudes were positively correlated with favouring animals 
over humans and nature over animals. The results are discussed in the context of the 
literature on Social Dominance Theory, Minimal Group Paradigm, Evolutionary 
Psychology and New Environmental Paradigms.