Tohma Çayı'ndaki (Malatya) çözünmüş metallerin kaynakları, kirlilik durumu ve sağlık risklerinin belirlenmesi
Determination of sources, pollution status and health risks of dissolved metals in Tohma Stream (Malatya)
Yazar: ABDULKADİR TUNÇ
Danışman: PROF. DR. MEMET VAROL
Malatya Turgut Özal Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Su Ürünleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Su Ürünleri = Aquatic Products

Özet:
Bu tez çalışması, Karakaya Baraj Gölü'nü besleyen akarsular içerisinde
önemli bir su potansiyeline sahip olan Tohma Çayı'nda araştırmanın amacına uygun
olarak belirlenmiş 13 istasyondan mevsimsel olarak toplanan su örneklerinde 10
metalin (As, Cd, Cr, Co, Cu, Fe, Mn, Ni Pb ve Zn) düzeylerini, mekânsal ve
mevsimsel değişimlerini ve potansiyel kaynaklarını tespit etmek ve elde edilen
verileri insan sağlığı açısından değerlendirmek için yapılmıştır.
Tohma Çayı'na ait su örneklerinde kaydedilen metallerin mekânsal
dağılımları incelendiğinde, As, Cu ve Pb hariç diğer metallerin düzeylerinin 13
örnekleme istasyonu arasında istatiksel olarak önemli değişimler gösterdiği
belirlenmiştir (P <0,05). Çözünmüş metallerin mevsimsel değişimleri incelendiğinde,
sadece As ve Cu düzeylerinin istatiksel olarak önemli mevsimsel değişimler
gösterdiği belirlenmiştir (P <0,05). En yüksek ortalama As ve Cu düzeyleri ilkbahar
mevsiminde kaydedilmiştir. Bu durum, ilkbahar mevsimindeki yağışların, yüzeysel
akışla bu elementleri akarsuya taşımasından muhtemelen kaynaklanmıştır.
Tohma Çayı'ndan alınan su örneklerinin ortalama metal
konsantrasyonlarının, içme suyu kalite kriterleri ile sucul yaşamın korunması için
tatlı su kalite kriterleri tarafından izin verilen maksimum değerleri geçmediği tespit
edilmiştir. Ayrıca metal indeksleri (HEI ve HPI) sonuçlarına göre su örneklerinde
önemli bir kirlilik belirlenmemiştir. Karsinojenik ve kanser-dışı risk değerlendirme
sonuçları, Tohma Çayı suyundaki metallerin insanlar üzerinde bir sağlık problemi
oluşturmayacağını göstermiştir.
Faktör, korelasyon ve kümeleme analizlerinin sonuçlarına göre, akarsudaki
Cr, Ni, Co ve Mn düzeyleri üzerinde insan aktivitelerinin etkili olduğu belirlenirken
diğer metallerin düzeyleri üzerinde hem insan aktivitelerinin hem de doğal
kaynakların etkili olduğu tespit edilmiştir.
ANAHTAR KELİMELER: Tohma Çayı, metaller, su kalitesi, kaynak tanımlama,
sağlık risk değerlendirmesi

Abstract:
This thesis study was carried out to determine the levels, spatial and seasonal
changes, potential sources and human health risks of 10 metals (As, Cd, Cr, Co, Cu,
Fe, Mn, Ni, Pb and Zn) in water samples collected seasonally from 13 stations in
Tohma Stream, which has a significant water potential among the streams feeding
the Karakaya Dam Lake.
When the spatial distributions of metals recorded in water samples of Tohma
Stream were examined, it was determined that the levels of metals except As, Cu and
Pb showed statistically significant changes among the 13 sampling stations (P
<0.05). When seasonal changes in dissolved metals were examined, it was
determined that only As and Cu levels showed statistically significant seasonal
changes (P <0.05). The highest average As and Cu levels were recorded in spring.
This situation is probably due to the fact that spring rainfall carries these elements to
the stream via surface runoff.
It was determined that the average metal concentrations of water samples
taken from Tohma Stream did not exceed the maximum values allowed by drinking
water quality criteria and fresh water quality criteria for the protection of aquatic life.
In addition, according to the results of metal indexes (HEI and HPI), no significant
contamination was detected in the water samples. Carcinogenic and non-cancer risk
assessment results have shown that metals in Tohma Stream water will not pose a
health problem to humans.
According to the results of factor, correlation and clustering analyses, it was
determined that human activities were effective on the levels of Cr, Ni, Co and Mn in
the stream, while both human activities and natural resources were effective on the
levels of other metals.
KEYWORDS: Tohma Stream, metals, water quality, spatial and seasonal changes,
source identification, health risk assessment