Bir yangına maruz kalan ya da tanıklık eden yetişkinlerde ortaya çıkan bilişlerin travma sonrası büyüme ve travma sonrası stres semptomları üzerine etkisi
The effect of emerging cognitions on post-traumatic growth and post-traumatic stress symptoms in adults who exposed or witnessing a fire
Yazar: MELİS AYTEKİN
Danışman: DOÇ. DR. BÜLENT KADRİ GÜLTEKİN
İstanbul Kent Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Orman yangınları = Forest fires ; Stres = Stress ; Stres bozuklukları-travmatik = Stress disorders-traumatic ; Travma sonrası biliş = Posttraumatic cognitions ; Travma sonrası büyüme = Post-traumatic growth ; Yangın = Fire ; Yetişkinler = Adults ; Ölçekler = Scales

Özet:
Afet kategorisinde yer alan orman yangınlarının görülme sıklığı son yıllarda dünyada ve ülkemizde artış göstermektedir. 28 Temmuz 2021-12 Ağustos 2021 tarihleri arasında ülkemizin 53 ilinde çıkan orman yangınlarından Muğla'nın Milas ilçesi gerek yanan alan, gerek ekonomik açıdan yangınlardan en fazla etkilenen ilçelerden biridir. Bu çalışmanın amacı yangına doğrudan maruz kalan  yetişkinler ile tanıklık eden yetişkinlerin travma sonrası bilişlerinin, travma sonrası büyüme ve travma sonrası stres semptomları üzerine etkisini araştırmaktadır. Araştırma örneklemi 18-65 yaş aralığında yangına doğrudan tanıklık etmeyen Milas'ın merkezinde yaşayan 59 kişilik kontrol grubu ve yangına doğrudan tanıklık eden yangın bölgesinde yaşayan 59 kişilik araştırma grubundan oluşan toplamda 118 katılımcıdan oluşmaktadır. Veri toplama araçları olarak Katılımcı Bilgi Formu, Yangın Deneyimi Formu, Travma Sonrası Bilişler Ölçeği, Travmatik Stres Belirti Ölçeği ve Travma Sonrası Büyüme Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmadan elde edilen verilere göre, travmatik stres belirtileri ile travma sonrası bilişler arasında yüksek ve pozitif yönde istatistiksel açıdan anlamlı ilişki bulunmaktadır (r=0.76, p<0.01). Travma sonrası stres belirtileri ile travma sonrası bilişlerin, kişinin kendisiyle (r=0.71, p<0.01) ve dünyayla ilgili olumsuz bilişleri(r=0.59, p<0.01) ve kendini suçlama(r=0.58, p<0.01) boyutları arasında yüksek ve pozitif yönde istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişki olduğu saptanmıştır. Travmatik stres belirtilerinin katılımcıların yangına doğrudan maruz kalma durumlarına göre istatistiksel açıdan anlamlı bir farklılık göstermediği saptanmıştır(p>0.05) ancak travmatik stres belirtilerinin alt boyutlarından yeniden yaşantılamanın yangına doğrudan maruz kalma durumuna göre anlamlı bir farklılık gösterdiği saptanmıştır(p<0.05). Analiz sonucuna göre travmatik stres belirti ölçeğinin alt boyutlarından olan yeniden yaşantılamanın katılımcıların tahliye edilme ve yangın sırasında yaşadıkları korku düzeylerine göre istatistiksel açıdan anlamlı bir farklılık gösterdiği saptanmıştır (p<0.05). Tahliye edilen bireylerin travma sonrası büyüme, kendilik algısında, yaşamın değerini anlamada ve inanç sisteminde değişim düzeylerinin yangına maruz kalmayan bireylerden daha yüksek olduğu saptanmıştır. Travma sonrası bilişler ve travma sonrası büyümede cinsiyete göre farklılık göstermediği bulgulanırken; travmatik stres belirti ölçeğinin alt boyutlarından olan uyarılma ve tepkiselliğin kadın katılımcılarda istatistiksel açıdan daha yüksek ve anlamlı bir farklılık gösterdiği saptanmıştır (p<0.05).
 Çalışmanın bulgularına göre travma sonrası bilişler ile travmatik stres belirtileri arasında yüksek ve pozitif yönde anlamlı ilişki bulunmaktadır. Ek olarak, yangına doğrudan maruz kalma durumu, yangın sırasında yaşanan korku ve tahliye edilmenin yeniden yaşantılanma alt boyutunun yangına maruz kalmayan gruba göre farklılık gösterdiği bulundu.

Abstract:
The incidence of forest fires, which are one of the category of natural and man-made disasters, has been increasing in all around the world and in our country in recent years. Milas district of Muğla is one of the districts most affected by forest fires in 53 provinces of our country between 28 July 2021 and 12 August 2021. The aim of this study is to investigate the effect of post-traumatic cognition on post-traumatic growth and post-traumatic stress symptoms of adults who have been directly exposed to or witnessed a fire. The research sample consists of a total of 118 participants, between the ages of 18-65, a control group of 59 people living in the center of Milas, who did not directly witness the fire, and a research group of 59 people living in the fire area who directly witnessed the fire. Participant Information Form, Fire Experience Form, Post Traumatic Cognition Scale, Traumatic Stress Symptom Scale and Post Traumatic Growth Scale were used as data collection tools. According to the data obtained from the study, there was a high and positive statistically significant relationship between traumatic stress symptoms and post-traumatic cognition (r=0.76, p<0.01). There is a statistically significant positive correlation between post-traumatic stress symptoms and negative cognitions about the self (r=0.71, p<0.01) and the world (r=0.59, p<0.01) and self-blame (r=0.58, p<0.01) sub-dimensions of post-traumatic cognitions. Traumatic stress symptoms did not show a statistically significant difference in the direct exposure to fire (p>0.05), but re-experiencing, one of the sub-dimensions of traumatic stress symptoms, showed a significant difference as a direct exposure to fire (p<0.05). According to the results of the analysis, it was determined that re-experiencing, one of the sub-dimensions of the traumatic stress symptom scale, showed a statistically significant difference as the levels of fear experienced by the participants during evacuation and fire (p<0.05). It was determined that the levels of change in the post-traumatic growth, self-perception, understanding of the value of life and belief system of the evacuated individuals were higher than those of the individuals who were not exposed to the fire. While it was found that posttraumatic cognitions and posttraumatic growth did not differ as gender; It was determined that arousal and reactivity, which are sub-dimensions of the traumatic stress symptom scale, showed a significantly higher difference in female participants (p<0.05).
 According to the findings of the study, there is statistically positive relationship between traumatic stress symptoms and post-traumatic cognitions. It was found that direct exposure to fire, fear experienced during the fire and evacuation differed significantly in the re-experiencing sub-dimension compared to the group not exposed to the fire.