Hâkim el-Cüşemî'nin et-Tehzî'b fi't-Tefsî'r adlı eseri çerçevesinde Mu'tezilenin Kur'ân tasavvuru
The Mu'tazila's perception of the Qur'an in the framework of Hakim al-Jushami's Work, al-Tahzib fi' al-Tafsir
Yazar: FATİH PAMUK
Danışman: PROF. DR. BİLAL GÖKKIR
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Hakim el-Cuşemi = Hakim el-Cuşemi ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutezile = Mutazila ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Mu'tezile, İslam düşünce ekollerinin en önemlilerinden biridir. Bu ekolün
klasik dönem temsilcilerinden Cüşemî'nin ilim camiasında fazla tanınmaması ve
et-Tehzîb fi't-Tefsîr adlı eserinin Mu'tezilî ilkeler esas alınarak halihazırda
günümüze ulaşmış en mufassal tefsir olması, Cüşemî ve eseri hakkında akademik
çalışma yapmayı gerekli kılmaktadır. Çalışmada Mu'tezile'ye dair yapılan
araştırmalara katkı sunulması amaçlanmıştır. Cüşemî ve tefsirine dair kaynaklarda
yer alan iddiaların gözden geçirilmesi, Mu'tezile'nin Kur'ân tasavvurunun
incelenmesi, itizalî ilkelerin Kur'ânî dayanaklarının tespit edilmesi hedeflenmiştir.
Çalışmada Cüşemî'nin kendi eserleri dikkate alınarak Mu'tezile araştırması
yapılmış, elde edilen bulgular diğer kaynaklarda yer alan bilgilerle karşılaştırılarak
bazı sonuçlara ulaşılmıştır.
Çalışmada öncelikle Mu'tezile'nin Kur'ân yorumuna dair serencâmı genel
hatlarıyla incelenmiş, Cüşemî'nin ekol içerisindeki konumu araştırılmıştır.
Hanefîliği bırakarak Zeydî olduğu iddiası eleştirilmiş, itikâdî açıdan taassub
derecesinde Mu'tezilî olduğu anlaşılmıştır. Taberî tefsirinin muhtasarı sayıldığı
iddiasının hatalı olduğu tespit edilmiştir. Cüşemî'nin aktardığı bilgiler esas alınarak
Mu'tezile'nin Kur'ân tasavvuru incelenmiştir. Buna göre; Sarfe teorisi, Kur'ân'da
yabancı kelimeler meselesi, kıraat anlayışları gibi önemli meselelere dair
kaynaklarda ciddi problemlerin olduğu görülmüştür. Son olarak Cüşemî'nin
Mu'tezilî ilke ve teoriler çerçevesinde âyetlere getirdiği yorumlar incelenmiş, itizâlî
ilkelerin dayanaklarına işaret edilmiştir.

ANAHTAR KELİMELER: Kelam, Tefsir, Mu'tezile, Cüşemî, et-Tehzîb

Abstract:
Mu'tazila is one of the most important schools of Islamic thought. The fact
that al-Jushamī, one of the representatives of this school, is not well known in the
academia and that his work al-tahzīb fi al-tafsīr is the most comprehensive tafsīr
that has survived to the present day based on Mu'tazilite principles makes it
necessary to conduct an academic study on him. In this study, it is aimed to
contribute to the studies on Mu'tazila, the missing link of Islamic thought. It is
aimed to review the claims about al-Jushamī, who is in an important position in
reaching the information on Mu'tazila to the present day, to investigate the Mu'tazili
understanding through an intra-sectarian work, and to determine the Qur'anic
foundations of its basic principles.
In the study, Mu'tazila was researched by taking into account al-Jushamī's
own works, and some conclusions were reached by comparing the findings with the
information in other sources. In the study, firstly, the general attitude of Mu'tazila
regarding the interpretation of the Qur'an was examined, and al-Jushamī's position
within the school was determined. The claim that he left Hanafism and became a
Zaydī has been criticised, and it has been understood that he was a Mu'tazilī to the
degree of religious fanaticism. The claim that his book is being the Mukhtasar of
Tabari's tafsīr was found to be erroneous. Based on the information provided by alJushamī, Mu'tazilites' conception of the Qur'an is analysed. Accordingly, it has been
determined that there are serious problems in the sources on important issues such
as ṣārfa theory, the issue of foreign words in the Qur'an, and their understanding of
qiraat. Finally, al-Jushamī's interpretations of the verses within the framework of
Mu'tazilite principles and theories have been analysed and the bases of the
principles have been pointed out.

KEYWORDS: Theology, Tafsir, Mu'tazila, al-Jushamī, al-Tahzîb