Bipolar bozuklukta ilaca uyum davranışının yordayıcılarının bütünleşik davranış model çerçevesinde incelenmesi
Investigating medication adherence in bipolar disorder based on the integrated behavioural model
Yazar: BUKET ÜNVER
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM SERTEL BERK ; PROF. DR. NESRİN KARAMUSTAFALIOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Bipolar bozukluk = Bipolar disorder ; Sağlık davranışı etkileşim modeli = Health behavior interaction model ; Uyum = Adaptation ; Uyumsal davranış = Adaptive behavior ; Ölçme-değerlendirme = Measurement and evaluation ; İlaç etkileşimleri = Drug interactions ; İlaç kullanımı = Drug utilization ; İlaçlar = Drugs

Özet:
Bipolar bozuklukta (BPB) ilaç uyumsuzluğu %20-60 ranjında olup pek çok tehlikeli sonuçlara yol açabilmektedir. Bu oranın düşürülmesi için müdahale programlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak müdahalelerin etkinliğinde ilaç uyum davranışının (İUD) yordayıcılarının kuramsal temellere dayalı olarak belirlenmesi önemlidir. Bu çalışmanın amacı BPB tanılı hastalarda İUD ve yordayıcılarını Bütünleşik Davranış Modeli (BDM) çerçevesinde değerlendirmeyi hedefleyen bir batarya geliştirmek, geliştirilen bataryanın psikometrik özelliklerini sınamak, bataryada yer alacak ölçümlerin birbirleri ve İUD ile olan ilişkilerinin BDM'nin öngörülerini ne denli desteklediğini incelemektir.
Çalışmanın örneklemi 14'ü yatarak, 153'ü ayaktan tedavi alan 167 BPB tanılı katılımcılardan oluşmaktadır. Veriler Sosyodemografik ve Tıbbi Bilgi Formu, BDM Bipolar Bozukluk İlaç Uyumu Bataryası (BBİUB), Tıbbi Tedaviye Uyum Oranı Ölçeği, İlaç Uyumunu Bildirim Ölçeği, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeğinin Gözden Geçirilmiş Formu ve Dünya Sağlık Örgütü Yaşam Kalitesi Ölçeği Kısa Formu kullanılarak ve ilaç uyumunun kanda ölçümü ile elde edilmiştir.  
Bulgular katılımcılarda ilaç uyum oranının yüksek olduğunu göstermiştir. Ancak öz bildirim sonuçlarına göre vakaların %31'i ilaçlarını aksatmaktadır. Ayrıca İUD'nin en güçlü belirleyicisi ilaç alma niyetidir. İUD'ye ilaç kullanma alışkanlığı ve ilaca yönelik özetkinlik de bir katkı sağlamaktadır. İlaca uyum niyetinde öz etkinliğin, tutumun ve kontrol algısının da anlamlı bir etkisi olduğu görülmüştür. Çalışmanın sonuçları BDM'nin tüm yapılarının ölçümünü bir arada ele alan bataryanın geçerli ve güvenilir olarak uygulanabileceğine dair kanıtlar sunmuştur. Sonuçlar ayrıca uyum düzeyleri benzer hastaların hastalık şiddetine göre farklılaşıp farklılaşmadığının BBİUB'ye göre değerlendirilebileceğine işaret etmektedir. 
Bu çalışma sonucunda geliştirilen ölçüm bataryası sayesinde ilgili bozukluğa sahip kişilerde İUD'nin bireysel bileşenlerinin belirlenebilmesi ve buna yönelik ilaca uyum müdahale programlarının geliştirilmesi umulmaktadır.

Abstract:
Non-adherence to medication ranges between 20-60% in bipolar disorder (BPD), and can lead to serious health issues. To decrease these rates, intervention programs are required. However, identifying the predictors of medication adherence behavior (MAB) on a theoretical basis is essential for the effectiveness of interventions. Therefore this study aimed to develop and test the psychometric properties of an inventory targeting MAB and its predictors based on the Integrated Behavioral Model (IBM) for BPD patients, and investigate whether the relationships between the measures in the battery support the predictions of IBM.
The sample consisted of 167 BPD patients; 14 inpatients, 153 outpatients receiving medical treatment. Data were collected through socio-demographic and medical information form, IBM Bipolar Disorder Medication Adherence Inventory (BDMAI), Medication Adherence Rating Scale, Medication Adherence Report Scale, Multidimensional Scale of Perceived Social Support, World Health Organization Quality of Life Instrument-Bref, and a blood-test measuring MAB.
The findings showed high rates of MAB. However, according to self-report measures, 31% of the cases didn't use medications as prescribed. Furthermore, the strongest predictor of MAB was intention for MAB. Medication use habits, and self-efficacy contributed to MAB. Self-efficacy, attitudes, and perceived control also showed significant effects on intention for MAB. These provided evidence that BDMAI, which measures all components of IBM, is a valid and reliable tool, and can be utilized for differentiating disease severity among patients with similar non-adherence levels. It is expected that BDMAI is feasible for identifying individual components of MAB and developing MAB intervention programs targeting these components.