İslam düşüncesinde ilk muhalifler : Ma'bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımeşkî /
Yazar: ABDULNASIR SÜT
Danışman: PROF. DR. NADİM MACİT
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Din = Religion

Özet:
Hz. Peygamberin vefatından sonra -özellikle Hz. Osman'ın şehid edilmesinden sonra- İslam toplumunun siyasi ve fikri bütünlüğünden bahsetmek güçtür. Erken dönem islam tarihinde meydana gelen siyasi ve fikri ihtilaflar, İslam toplum yapısında onarılmaz yaralar açtı. Bu ihtilaflar Hz. Peygamberin vefatından sonra özellikle siyasi alanda çoğaldı. İhtilafların doğmasında ve yaygınlaşmasında siyasi erkin politikaları ve uygulamalarının büyük bir rolü vardır. Siyasi güce karşı oluşan muhalefet, tıpkı iktidar gibi naslara dayanarak meşruiyet zemini aradı ve daha sonraki süreçte sistemleşen fırkalara siyasi ve itikadı konularda kaynaklık etti Bu siyasi ihtilaflar zamanla fikri alanda, dini konularda da ihtilafları beraberinde getirdi. Tahkim olayına bağlı olarak iman, büyük günah işleyenin durumu, kimin mümin kimin kafir olduğu meseleleri yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır. Sahabe döneminin sonlarına doğru en çok konuşulan dini konulardan biri de "kader" meselesidir. Bu meselede öne çıkan ilk isimler Ma'bed el- Cuheni ve Gaylân ed-Dımeşki'dir. Bu iki alim bu konu hakkındaki görüşlerini Emevi yönetiminin uygulamalarına karşı geliştirmiştir. Ma'bed ile Gaylân itikadi konularda ilk görüş ifade eden alimlerdendir. Mu'tezile'nin "usulü hamse" sinin oluşmasında öncülük ettikleri söylenebilir. İlahi adaletten, irade ve fiil hürriyetinde, emri bi'l-maruf nehyi ani'l-münkerden ilk bahseden alimlerdir.. Araştırmamızın konusu olan Ma'bed ile Gaylân, İslam düşüncesinde ortaya çıkan ilk önemli iki muhaliftir. Bu iki muhalifin yaşadığı dönem, kelam ilmine yataklık eden bir dönemdir. Kelam ilminin konularının beslendiği kaynak durumundadır. Dolayısıyla o devirde yaşananlar, sonraki dönemde bir disiplin halini alan kelam ilminin problemlerine önemli etkileri olmuştur. Başka bir ifade ile kelam ilminin konusunu oluşturan meseleler, ilk dönem İslam toplumunun siyasi, sosyal ve fikri gerçekliği içerisinde filizlenmeye başlamıştır.

Abstract:
After the death of Prophet Mohammed -Particularly after the assassination of Hz. Osman- it is difficult to speak about the political and intellectual union of the Islamic Community. The factionizm of the political and intellectual in the early period of the Islamic History made unwounded injuries in the structure of the Islamic Community. Especially, after the death of Prophet Mohammed, the factions increased in the political area. The most important reason for upsetting and widespreading those factions are the strategies of politic power and its applications. The opposition against the establishment tried to get its power from the Holly text as in the same way their opposers did and then, the systemic divisions made the base of politics and faith subjects. Those divisions by time bring disagreements in politics and intellectual areas. After the "Tahkim - the judge which is done between Hz. Ali and Muawyah-" discussion of faith, the situation of committed great sins, and the debate that who is Muslim or Non-Muslim started. At the end of the "Sahabe" period, the most discussed phenomenon was "Qadr". The names of scholar in that issue were Ma'bad Al-Juhaini and Ghailan Al-Demshqi who developed their views against "Emevi"'s administrative applications. Also, they were the first scholars who spoke about faith issues. They are said to be the base of establishment of the "usulu hamse" of the "Mu'tezile". Also, they were the first scholars who spoke about Divine Justice, freedom of will and violation, order of goodness and forbidden of badness. Both of the above mentioned scholars who are subject to this study were the first opponents in Islamic thoughts. The period of that time has also meant the period of the revival of the "Kalam". It was a rich source for the "Kalam". Therefore, the events that took place at that time, had an important effect on "Kalam" which later on turned into discipline. In other words, the issues which compose the subjects of "Kalam" firstly came out in the political, social and intellectual reality of the early Islamic Community.