Aydın şehir coğrafyası
The Urban geography of Aydın
Yazar: ABDULLAH UĞUR
Danışman: PROF. DR. YALÇIN KARABULUT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Bölgesel Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2003
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Aydın = Aydın ; Kent coğrafyası = Urban geography ; Nüfus = Population

Özet:
ÖZET Aydın, Ege Bölgesi'nin Ege Bölümü'nün orta kısımlarında Aydın Dağlar'nın güney etekleri ile Büyük Menderes Ovası' nın kuzeyinin kesiştiği bir alanda bulunmaktadır. Geçmişi antik çağlara kadar uzanan şehir, ilk olarak güvenlik faktörünün de ağırlıklı etkisiyle bugünkü yerinin hemen kuzeyindeki yüksek alanda kurulmuştur. Aydın bu alanda gerek yörenin ve yakın çevresinin başlıca doğal afetini oluşturan depremler gerekse bölgeye egemen olan devletler tarafından el değiştirmesi sırasında, birçok defe yakılıp yıkılmıştır. Ancak bu alanın bölgeden geçen transit yollarının kontrolü açısından stratejik bir konumda olması ve etki alanında çok zengin bir tarımsal yapının bulunması, şehrin kurulduğu yerde her defasında yeniden onarılarak varlığım sürdürmesinde etkili olmuştur. Şehir, Türklerin eline geçtikten sonra ise hemen güneyinde Tabakhane Deresi'nin oluşturduğu birikinti yelpazesinin tepe kısmında kurulmuştur. Zamanla bu derenin iki yamacı boyunca Türk-İslam kültürüne bağlı olarak ticaret yollarının da etkisiyle önemini arttırarak gelişimini sürdürmüştür. Osmanlının son dönemlerinde bölgenin en büyük şehirlerinden biri olan Aydın, en son işgale ise I. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanlılar tarafından uğrayarak, fizikî ve beşerî anlamda çok büyük zarar görmüştür. Bu nedenle Aydın Cumhuriyet dönemine, nüfusunun büyük bir bölümünü yitirmiş, sosyo-ekonomik yapısı bozulmuş ve fiziksel olarak da tam bir harabe olarak girmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren işgalde zarar gören şehir, ızgara planlı olarak yeniden düzenlenmiştir. Böylece Aydın Osmanlı döneminde sahip olduğu Türk-İslâm dokusunu yitirirken, bunun yerine planlı bir çekirdek üzerinde yeniden gelişmeye başlamıştır. Şehir il merkezliğinin de etkisiyle Cumhuriyetin ilk yıllarında bir gelişme gösterdiyse de asıl büyümeyi 1950'li yıllardan itibaren yurtdışından, özellikle de kırsal kesimden artarak gelen göçlerle sağlamıştır. Aydında bu yoğun nüfus artışına bağlı olarak giderek artan istihdam ve konut açığı gibi problemlerin yanında, güneydeki ovalık alana doğru hızlı bir büyüme içine girilmesi, birtakım çevre ve alt yapı gibi sorunları da beraberinde getirmiştir. Bununla birlikte şehrin hemen kuzeyinde büyük bir metropol şehri olan İzmir'in ve doğuda il sınırları içerisinde kendisiyle aynı kademeye sahip Nazilli şehrinin giderek kendisini hissettirmeye başlaması, Aydın'ın etki alanını daraltmıştır. Böylece şehrin etki alanı 351merkezi olduğu Aydın ilinin bütününden çok, ana hatlarıyla Orta Menderes Ovası olarak da adlandırılan çevresindeki ilçelerle sınırlı kalmıştır. Ancak takip eden yıllarda şehrin sanayileşmede yeterince gelişme sağlayamamasına rağmen, son yıllarda bu yönde yapılan yatırımlarla bir gelişme içine girilmiştir. Bununla beraber Aydın' m etki alanında zengin tarımsal yapısına ve dolayısıyla yoğun bir kırsal nüfusa sahip olması, şehirde başta ticaret olmak üzere, hizmet sektörünün gelişmesinde önemli bir etken olmuştur. Ayrıca 1992'de kurulan Adnan Menderes Üniversitesi de şehrin gelişmesinde diğer bir dinamizmi meydana getirmiştir. Sonuç olarak, Aydın şehri Büyük Menderes Ovası'nın orta kısmında kurulmasında ve bugünkü fizikî yapısını kazanmasında etkili olan doğal ve beşeri faktörler, şehrin varlığım ve gelişimini sağlayan fonksiyonların da bugünkü durumu almasında kendisini göstermiştir. Bununla birlikte fonksiyonların gelişimi birbirinden bağımsız olmaktan çok birbirlerini destekleyerek şekillenmiş ve bir bütün olarak şehrin bugünkü hizmetler şehri karakterini kazanmasında etkili olmuşlardır. 352

Abstract:
SUMMARY Aydın is in the middle of the Ege part of Ege region. It is in the intersection area of the south of the foot of Aydm Mountains and north of Büyük Menderes Plain. The past of this city goes back the ancient times. First of all, it was established on the high area of the northern part of its present place. The city was several times destroyed by not only the earthquakes, the natural disasters of this area and its sourroundings but also during the change of the states which dominate in this area. However, this city was re-established to continue its existence each time due to the case that this area has a strategic position to control the transit ways which pass from this area and it has a rich agricultural structure on its effective area. After Turks dominates the city, it was established on the dejection cone which accumulated by Tabakhane River in the south part of the city. During the time, it continued its development by increasing its imparlance due to the effect of TurMsh- İslâmic culture and trade roads on the both slope sides of the river. One of the biggest city during the last terms of the Otoman Empire, Aydm was physically and culturally demaged by Greeks in the last accupation after the first world war. Because of this reason, Aydm entered the republic period after loosing a great part of its population and experiancing physical and socio-economic destruction. The city which was damaged during the occupation has been re-organized via grilled plan since the first years of the republic. By this way, Aydın develops again on a planned nuclues after the loss of Turkish-islamic character which belongs to Ottoman term. During the first years of the republic period, it shows a development due to the influence of being a province of center. However, the main development has started since 1950's, especially due to the migration from outside countries and rural areas. There is a rapid expansion to the plain area, in the south of the city. So, there are the problems like to find a job, to have a house and some other environmental and infrastructural problems. Furthermore, there is a decrease in the sphare of influence of Aydm, because of the devolopment of Nazilli city at the east which is at the same level with Aydın and the influence of İzmir which is just on the northern of the city as a big metropol city. Therefore, the city region is limited with the towns, around the mid Menderes plain as a dominant line, instead of the total of Aydm city. However, in the following years, city does not show enough industrial 353development, it started to develop due to the investments made in the last years. Furthermore, the city has a rich agricultural structure which causes a mass rural area population. This situation becomes a factor which causes the development, first of all in trade and service sector. Besides, Adnan Menderes University, established in 1992 is also another cause of dynamism and development in the city. As a conclusion, Natural and cultural factors which cause the establishment of Aydm city in the middle of the Büyük Menderes plain also influence the present factors which provide the existential and developmental functions of the city. Moreover, the development of the functions is not independent from each other. They are shaped by supporting each other and they become effective to provide a present service city character to the city as a whole. 354