Türk parlamento tarihinde meclis soruşturması ve uygulamadaki etkinliği (1982-2017)
Parliamentary investigation in the history of Turkish parliament and activity in practice (1982-2017)
Yazar: HİLMİ CAN TURAN
Danışman: PROF. DR. RIDVAN AKIN
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Anayasa = Constitution ; Anayasa hukuku = Constitutional law ; Meclis soruşturması = Parliamentory inverstigation ; Türk Anayasa hukuku = Turkish Constitutional law ; Yüce Divan = Supreme Court

Özet:
1982 Anayasası'nda "soru, genel görüşme, meclis araştırması, gensoru, meclis soruşturması" yöntemleri Türkiye Büyük Millet Meclisinin, bakanlar kurulu üzerindeki bilgi edinme ve denetleme müesseseleri olarak düzenlenmiştir. Hükümeti denetleme yöntemleri ne olursa olsun, bu yöntemlerin mevzuatta bulunması, uygulanabilirliği ve uygulamadaki etkinliği son derece önemlidir. Yürütmenin denetlenemediği bir sitemde demokratik bir rejimin sıhhatli bir şekilde yürümesi pek mümkün değildir. 1982 Anayasası'nda bulunan "bilgi edinme ve hükümeti denetleme yolları"ndan meclis soruşturması bu yöntemler içinde en etkili olanıdır. Meclis soruşturması hem hukuki hem cezai bir denetim aracı olarak yasamanın yürütme üzerindeki denetim mekanizmasıdır. Bu nedenledir ki meclis soruşturmasının iyi işletilemediği bir sistemde, özellikle cezai sorumluluk bakımından bakanlar kurulunun denetlenmesi mümkün değildir. "Meclis "Soruşturması" teknik olarak ilk defa 1961 Anayasası'nda düzenlenmiş olsa da 1876 Kanuni Esasiden bu yana Türk Anayasa Hukukunda yerini almıştır. Meclis soruşturması yöntemi ile bir başbakan veya bakanın meclis tarafından Yüce Divan'da yargılanması ve görevleri ile alakalı işlem ve eylemlerinden dolayı cezai sorumlu olması sağlanır. 1982 Anayasası döneminde tam yüz on altı adet meclis soruşturması önergesi verilmiş bunlardan otuz sekiz adeti hakkında meclis soruşturma komisyonu kurulmuştur. Meclis soruşturma komisyonu aşamasına geçen soruşturmalardan yedi adeti Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapılması için Anayasa Mahkemesine gönderilmiştir. 
Türkiye 2017 Anayasa değişikliği ile hükümet sistemini değiştirmiş ve meclis soruşturması müessesinin hukuki rejiminde de birtakım değişiklikler yapmıştır. Bu nedenle akademik olarak da 1982 Anayasası dönemi için "1982-2017" ile "2017 ve sonrası" olarak iki ayrı dönem olarak ayırmak yanlış olmayacaktır.  Bu çalışmanın konusu meclis soruşturması müessesesinin 1982-2017 dönemindeki TBMM ile Yüce Divan uygulaması bakımından sınırlandırılmıştır. Belirlenmiş olan sınırlamadaki amaç, özellikle son yıllarda çok sık değişikliklerin olduğu Türk Anayasa Hukuku alanında çalışma konusunun tarih ile çerçevesini belirleyerek, çalışmanın çerçevesini belirlemektir. Ayrıca diğer bir amaç ise 1982 Anayasası döneminde meclis soruşturmasının hukukuki rejimi açısından iki farklı dönem söz konusu olduğunu belirtmektir.

Abstract:
In the Constitution of 1982, the methods of "question, general debate, parliamentary inquiry, interpellation, parliamentary investigation" are regulated as the means for the Turkish Grand National Assembly to collect information from and supervise the Council of Ministers. Regardless of what the methods of supervising the government are, availability of these methods in the legislation, their enforceability and efficiency in enforcement are extremely important. In a system that is supervised by the legislation, it is not that possible for a democratic regime to operate properly. The parliamentary investigation, which is one of the "ways of collecting information and supervising the government" in the Constitution of 1982, is the most effective of these methods. The Parliamentary Investigation is supervision mechanism of legislation over the executive as a means of both legal and penal supervision. For this reason, in a system where parliamentary investigation is not operated properly, it is not likely to supervise the council of ministers especially in terms of criminal liability. Although the "Parliamentary Investigation" was technically regulated in the Constitution of 1961 for the first time, it has been a part of Turkish Constitutional Law since the Ottoman Constitution of 1876. Through the parliamentary investigation method, the parliament can ensure that a prime minister or minister is tried before the Supreme Court and held criminally responsible for his/her acts and actions related to his/her duties. During the period of Constitution of 1982, 116 parliamentary investigations were opened and parliamentary investigation committee was formed for 40 of these investigations. 9 of 40 files which got to the parliamentary investigation stage were referred to the Constitutional Court to render a judgment in the capacity of Supreme Court. 
Turkey has changed the government system with 2017 Constitutional Change and some changes in the legal regime of the parliament investigation has also been made. Therefore, academically, it won't be wrong to divide 1982 Constitution period as 1982-2017 and post-2017. The subject of this study has been limited in terms of Grand National Assembly of Turkish Republic (TBMM) and Supreme Court application at 19882-2017 period of the parliament investigation institution. The aim of the determined limitation is to determine the framework of study subject in the field of Turkish Constitution Law with date and to determine the framework of the study. Also, another aim is to state that there are two different periods of 1982 Constitution in terms of legal regime of parliament investigation.