Dîvânu Lugâti't-Türk'e göre 11. yüzyıl Türk dili grameri
11th century Turkish language gramer according to Dîvânu Lugâti-Turk
Yazar: GÖKÇEN DURUKOĞLU
Danışman: PROF. DR. AHMET BURAN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 11. yüzyıl = 11. century ; Dilbilgisi = Grammar ; Divanü Lugati't-Türk = Divanü Lugati't-Türk ; Kaşgarlı Mahmut = Kaşgarlı Mahmut ; Türkçe = Turkish

Özet:
Çalışmamız 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan, Türk dilinin ilk sözlüğü Dîvânu Lugâti't-Türk'e göre 11. yüzyıl Türk dilinin gramerini ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu amaç doğrultusunda çalışmamız da belli bölümlere ayrılmıştır. Giriş bölümünde Kaşgarlı'nın eserinde izlediği yol ve eserinin yapısı açıklanmış ve bu yüzyılın Türk dünyası tanıtıldıktan sonra Kaşgarlı'ya göre Türk dilinin genel özellikleri sıralanmıştır.
İkinci bölüm Türk dilinin sesleri üzerinedir. Türkçenin bu yüzyılda sahip olduğu sesler ve ses değişimleri açıklanmıştır. Kaşgarlı Mahmut'un izah ettiği Türkçe ve Arapçanın seslerinin karşılaştırılmasından hareketle Türkçenin ses varlığı, ses değerleri ile birlikte ortaya konmuştur. Yüzyılın lehçelerinin hem birbirlerine göre hem de kendi içlerindeki diyalektlerine göre değişen sesler örneklendirilip açıklanmaya çalışılmıştır.
Üçüncü bölüm Türk dilinin yapısal özelliklerinin açıklandığı bir bölümdür. Özellikle Arapça ile Türkçenin bükümlü ve eklemeli sözcük yapılarının ve sözcük türetme özelliklerinin farklılıklarına vurgu yapılmıştır. Genelde 11. yüzyıl Türk dilinin özelde 11. yüzyıl Türk lehçelerinin sahip oldukları morfolojik unsurlar listelenmiştir.
Dördüncü bölümde Dîvân'daki cümle ve atasözlerinden hareketle Türk dilinin cümle düzeni açıklanmıştır. Sonrasında Kaşgarlı'nın kaydettiği ve 11. yüzyıl Türk dili konuşurlarının konuşma dillerinden derlediği atasözleri bir araya getirilmiştir. Sonuç bölümünde çalışmamızdan süzülmüş bilgiler verilmiştir.
Çalışmamızda ortaya koyduğumuz her bilginin kaynağı Kaşgarlı Mahmut'un kendisi ve eseri olmuştur.

Abstract:
Our study aimed to reveal the grammar of the Turkish language in the 11th century, starting from the first dictionary of the Turkish language, Dîvânu Lugâti't-Türk, written by Kaşgarlı Mahmut in the 11th century. For this purpose, our study is divided into certain sections. In the introduction part, the path followed by Kaşgarlı in his work and the structure of his work are explained and the general characteristics of the Turkish language according to Kaşgarlı are listed after the Turkish world of this century is introduced.
The second part is on the sounds of the Turkish language. The sounds and sound changes of Turkish in this century are explained. Based on the comparison of the sounds of Turkish and Arabic, explained by Kaşgarlı Mahmut, the sound presence of Turkish has been revealed together with its sound values. The voices varying both in relation to each other and according to the dialects of the century's dialects are exemplified and explained.
The third section is a section where the structural features of the Turkish language are explained. In particular, the differences between the twisted and additive word structures and word derivation features of Arabic and Turkish were emphasized. The morphological elements of the 11th century Turkish language in general and the 11th century Turkish dialects in particular are listed.
In the fourth chapter, the sentence order of the Turkish language is explained based on the sentences and proverbs in Dîvân. Afterwards, the proverbs recorded by Kaşgarlı and compiled from the spoken languages of 11th century Turkish speakers were brought together. In the conclusion part, information filtered from our study is given.
The source of all the information we have revealed in our study has been Kasgarlı Mahmut himself and his work.