Metin açısından Buhari hadislerine yönelik tenkidler ve bunların değerlendirilmesi
Analysis on objections raised on Bukhari with reference to hadith text
Yazar: NAVEED IQBAL
Danışman: DOÇ. DR. SÜLEYMAN DOĞANAY
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Buhari = Bukhari ; Eleştiri = Criticism ; Hadis = Hadith ; İslamiyet = Islam

Özet:
Hadis edebiyatının en önemli kaynaklarından biri olan Buhârî'nin el-Camiu's-Sahih adlı eseri tarih boyunca başka hiçbir kitaba nasip olmamış benzersiz bir teveccühe mazhar olmuştur. Geçmişten günümüze çok sayıda çalışmaya konu olmuş ve birçok alim tarafından terceme, şerh ve ihtisar gibi çok sayıda ilmi çalışmalar yapılmıştır. Buhârî'nin el-Camiu's-Sahih'i  çok sayıda üstün özelliklerine rağmen bize ulaşıncaya kadar, çeşitli tenkidlere maruz kalmıştır. Münekkidler, Buhârî'nin kitabını hem telif tarzı hem de ihtiva ettiği bazı hadislerin sened ve metinleri nedeniyle tenkide tabi tutmuşlardır. Metin açısından tenkid edenlerin çoğunluğu, son dönem alimlerinden müteşekkildir.
Bu çalışmada, metin açısından Buhârî hadislerine yönelik tenkidleri ve bu tenkidlere verilen cevapları imkanlar ölçüsünde karşılaştırmalı olarak bir arada inceledikten sonra eleştirel bir bakışla değerlendirdik. Tespit edebildiğimiz kadarıyla, metin açısından Buhârî hadislerine yöneltilen tenkidlerin bazıları haklı gerekçelere dayanmakla birlikte, çoğunluğu, anlama ve yorum farkından, yanlış anlamalardan, bazıları mecazın hakikat olarak algılanmasından, bir kısmı da  hadisin bütün varyantlarını bir bütünlük içerisinde değerlendirmemekten kaynaklanmaktadır.
Yaptığımız tespitlere göre, Buhârî'de toplam 81 hadis, farklı gerekçelerle metin tenkidine tabi tutulmuştur. Bu tenkidlerin tamamına cevaplar verilmiş olsa da, bize göre bunlardan birkaç tanesi ile ilgili yapılan tenkidlere, bu tenkidlerin haklı gerekçelere dayanmasından dolayı yeterli  cevap verilememiştir. Cevap verilemeyen bu tenkidlerden de anlaşılmaktadır ki, her insan gibi, İmam Buhârî de sehven olsa bile hatadan uzak değildir.

Abstract:
'Sahih al-Bukhari' which is the most important source of Hadith literature got the attention seen by not any other in the history. From the time of compilation until now, it has been a topic of education and research papers and thesis. Many scholars have translated and interpreted it in various languages. Despite of being at peak of fame and glory, many scholars have raised different objections on it. Along with the way of Bukhari's writing, scholars have also raised objections on hadith text and sened. However, most objections with reference to text have come up from contemporary scholars.
In this study, we compiled and accessed the objections made on Bukhari related to text and their justifications which are followed by their evaluation. According to our research, some objections are based on facts but majority of them are because of misunderstanding, principles of interpretation and some are due to mixing of virtual meaning to the real ones. 
According to our investigations, text of around 81 Hadith from Bukhari have been objected with different prospective. Despite the answer for all objected hadith is given, some of them were not sufficiently answered for the fact that their objections are based on some real bases. It is understood from the inability to answer the objections of these hadith, that like all human, Bukhari was also not away from mistake.