MÖ 4. ve MÖ 3. binyılda Batı Anadolu kıyı yerleşimlerinde mekân kavramı ve mekânsal dönüşüm
The concept of space and spatial transformation in the coastal settlements of Western Anatolia in the 4th and 3rd millennia BC
Yazar: HAZAL ALTAY
Danışman: DOÇ. DR. HALUK SAĞLAMTİMUR
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Mimarlık = Architecture ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
İnsanoğlu tarihöncesi dönemlerden barınmak, güvenliğini sağlamak, yaşamını sürdürmek, toplum dinamiklerini sağlayabilmek adına, çevresiyle olan ilişkisini mekân üzerinden şekillendirmiş ve var etmiştir. Bu sebeple mekân sadece insan ile kurduğu ilişki ile değil, sosyo-ekonomik ve toplumsal bağlamı ile de varlığını sürdüren bir olgu olarak karşımıza çıkar.

İnsanın mekânı deneyimlediği ilk yer olan anne karnı, onu yeni bir mekâna doğru gerçekleşen yolculuğuna hazırlamaktadır. Bu yolculuğun sonucunda, insanın ölüm ile tanışması ile, bilişsel algısında ölüme dair yaratımı ve yeni kavramlar geliştirmesi, onu ilk mutlak mekân olan ölüm mekânını yaratmaya itmiştir. Tarihöncesi toplumların kökenleri incelendiğinde, avcılık-toplayıcılık dönemlerinde mekânı, beslenme ve barınma amacıyla bir ihtiyaç ilişkisi üzerinden şekillendirdikleri görülmektedir. Topluluklar bu dönemde avlanmak için uygun bölgelere göç ederek, doğal kaynakları etkin bir biçimde kullanmış ve mekânın ekonomik işlevlerini de bu biçimde sürdürmüşlerdir. Çevresel ilişkiler bağlamında doğan mekânlar, kendi nesnelliği içerisinde sabit bir konumda olmasına rağmen, çevresinde hareket eden bir özne konumunda olan insan ile kurduğu ilişkide tarihsel olarak devinim kazanmaktadır.

MÖ 4. ve 3. binyılda, insanın kültürel evrimi noktasında, kentsel bir dönüşüme uğrayan mekânların kurgusunu yapan toplumsal süreçlerin birçok farklı şekilde, süreç içerisinde değişime uğrayarak oluştuğu aşikardır. Bu dönem içerisinde Batı Anadolu kıyı kentlerinin farklı süreçler içerisinde hem mimari alanda hem de sosyo-ekonomik ve kültürel alanlarda yeni dinamikler kazandıkları görülmektedir.

Bu bağlamda, Troya gibi yerleşik dönemi oldukça uzun, katmanlı ve kompleks bir yapıya evrilen bir kent ile liman özelliği gösteren Liman Tepe ve kendine has gelişim evresine sahip Bakla Tepe gibi bir yerleşim merkezinden alınan veriler ortaya önemli bir tablo koymaktadır. Bu tablo, bize o dönemdeki toplumların yerel ve bölgesel kapsamda nasıl bir sistem kurduğunu ve bu sistemi dönüştürmek için hangi araçlara yöneldiklerini göstermesi açısından önemlidir.

Abstract:
Human beings have shaped and created their relationship with their environment through space in order to shelter, ensure their safety, sustain their lives, and provide social dynamics since prehistoric times. Therefore, space is not only an entity that exists through its relationship with humans, but also through its socio-economic and social context.

The first place where humans experience space is the womb, which prepares them for their journey to a new space. As a result of this journey, the human's encounter with death, the creation of death in their cognitive perception, and the development of new concepts, led them to create the first absolute space, the space of death. When the origins of prehistoric societies are examined, it is seen that they shaped space in terms of a need relationship for the purpose of nutrition and shelter in the hunting-gathering period. In this period, the communities migrated to suitable regions for hunting, used natural resources effectively, and thus sustained the economic functions of space. Although the spaces born in the context of environmental relations have a fixed position within their own objectivity, they gain historical momentum in their relationship with humans, who are in the position of a subject moving around them.

It is clear that the social processes that shaped the spaces that underwent an urban transformation in the 4th and 3rd millennia BC, at the point of human cultural evolution, were formed in many different ways, changing over time. During this period, it is seen that the coastal cities of Western Anatolia gained new dynamics in both the architectural field and the socio-economic and cultural fields.

In this context, the data obtained from settlements such as Troy, which has a very long, layered and complex settlement period, Liman Tepe, which has a port feature, and Bakla Tepe, which has its own development period, reveals an important picture. This picture is important in that it shows us how the societies of that period established a system at the local and regional level and what tools they turned to to transform this system.