19. yüzyılda Çukurova-İstanbul örneğinde mesafe süresinin dönüşümü
Transformation of distance time in the sample of Çukurova-İstanbul in the 19th century
Yazar: OZAN ARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. AHMET ASKER
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History ; Ulaşım = Transportation
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Gemiler = Ships ; Kent tarihi = Urban history ; Mesafe koşuları = Distance runnigs ; Motorlu taşıtlar = Motor vehicles ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Ulaşım = Transportation ; Ulaşım ağı = Transport net ; Çukurova bölgesi = Çukurova region ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu çalışmada, modern zamanda buharlı gemi, tren gibi motorlu ulaşım araçlarının kullanılmasıyla birlikte mesafe sürelerinin devrimsel nitelikte kısalması ve bu kısalmaya neden olan dinamikler Çukurova örneğinde incelenmiştir. Modern öncesi dönemde karayolu ve suyolunda at, deve, insan, rüzgar, su akıntısı gibi doğada hazır bulunan güç kaynaklarına dayalı ulaşım araçları kullanılmıştır. Bu durum fosil yakıtlı motorlu ulaşım araçlarının icadıyla birlikte değişmiştir. İnsan, artık doğada hazır bulunan güç kaynakları yerine kendisi tarafından yapılan motorlara dayalı ulaşım araçlarını kullanmaya başlamıştır. Böylece örneğin atlı ulaşımla günlerce süren bir yolculuk, trenle birlikte birkaç gün sürmüştür.
Modern zamanda mesafe süresinin kısalması ile Avrupa'da gelişen kapitalist üretim tarzı arasında önemli bir ilişki vardır. Karl Marx ve David Harvey'e göre sermayedarın ürünlerini olabildiğince hızlı bir şekilde pazara ulaştırma isteği, ulaşım teknolojisinin gelişimini teşvik eder. Nitekim ilk demiryolu ve buharlı gemi taşımacılığı, üretilen ürünlerin daha hızlı bir şekilde pazara ulaştırma isteğinin sonucunda gelişmiştir.
Kapitalist üretim tarzı, Dünyadaki ulaşımın niteliğini değiştirdiği gibi Çukurova'daki ulaşım sistemini de değiştirmiştir. 19. yüzyılda Çukurova ile Avrupa kapitalizmi arasında ticari ilişkilerin artmasıyla bölgedeki doğal güç kaynaklarına bağlı ulaşım araçları yetersiz kalarak yerine fosil yakıtlı motorlu ulaşım araçları almıştır. Deniz taşımacılığında gemi trafiği yoğunlaşmıştır. Zamanla tarifeli buharlı gemi seferleri başlamıştır. Deniz trafiğindeki yoğunluğun sonucunda 19. yüzyılın ortalarına kadar köy olan Mersin, bölgenin limanı olmasıyla birlikte bir liman kente dönüşmüştür. Bu liman kentin iskele kapasitesi de zamanla artmıştır. Karayolunda ise Mersin Limanı ile Adana arasındaki büyük memeli hayvanlara dayalı taşımacılığın yetersiz kalması üzerine 1886'da demiryolu yapılmıştır. Son olarak da Bağdat Demiryolu'nun inşasıyla birlikte Çukurova ile Anadolu'nun içleri arasında modern ulaşım sağlanmıştır.
19. yüzyılda Çukurova'daki ekonomik büyümenin paralelinde, doğal güç kaynaklarına dayalı ulaşım araçlarından fosil yakıtlı motorlu ulaşım araçlarına geçilmiştir. Bölgedeki iktisadi yapının baskısıyla ulaşım altyapısı değişmiştir. Böylece mesafe süresi, devrimsel nitelikte önemli oranda kısalmıştır. Mesafe süresi yaklaşık 30 günden 6 günden daha az bir süreye düşmüştür.

Abstract:
In this study, the revolutionary shortening of distance times with the use of motor transportation vehicles such as steamships and trains in modern times and the dynamics that caused this shortening were examined in the Cukurova sample. In the pre-modern era, highway and waterway transportation vehicles were propelled by natural resources such as horses, camels, people, wind, and water currents. Along with the development of fossil fuel motor vehicles, this changed. Man began to use transportation vehicles powered by engines they created rather than the natural power sources that were currently available. Hence, for instance, travel that would have taken days on horseback might take several days by train.
There is a significant connection between the shortening of distance time in modern times and the development of a capitalist production method in Europe. The goal of capitalists to get their products to market as rapidly as possible, according to Karl Marx and David Harvey, stimulates the development of transportation technology. As a matter of fact, the need to deliver manufactured goods to market faster led to the development of the first railway and steamship transportation.
The nature of transportation in the world, as well as the transportation system in Cukurova, was altered by the capitalist production style. With the expansion of economic interactions between Cukurova and European capitalism in the 19th century, transportation vehicles powered by natural power sources in the region became obsolete, and fossil fuel motor vehicles took their place. Sea transportation saw an increase in ship traffic. Over time, scheduled steam cruises began. Mersin, which was a village until the middle of the 19th century, became a port city with the region's port as a result of the density of sea trade. This port city's pier capacity similarly increased over the years. After the transportation between Mersin Port and Adana based on huge mammals proved insufficient on the highway, a railway was built in 1886. Finally, the construction of the Baghdad Railway offered contemporary transit between Cukurova and Anatolia's interior.
In parallel with the growth of the economy in Cukurova in the 19th century, fossil fuel motorized transportation vehicles replaced natural power transportation vehicles. The transportation system was altered as a result of the region's economic structure. Thus, the distance time was drastically shortened in a revolutionary way. The distance time was shortened from about 30 days to less than 6 days.