Birecik ağzı söz varlığı
Birecik dialect lexial
Yazar: NURHAN ALGAÇ
Danışman: DOÇ. DR. SEVDA ÖZEN ERATALAY
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ağızlar = Dialects ; Dil bilgisi = Grammar ; Söz varlığı = Vocabulary ; Türk lehçeleri = Turkish dialects ; Türkçe = Turkish ; Şanlıurfa-Birecik = Şanlıurfa-Birecik

Özet:
Ağız araştırmalarının önemi her geçen gün daha da hissedilmektedir. Son 
dönemlerde hız kazanmış olan bu çalışmalar gün geçtikçe daha da zorlaşmaktadır. 
Sanayileşme ve bu bağlamda değişen nüfus, teknoloji ile birlikte gelişen araçgereçlerin varlığı (televizyon, bilgisayar) vb. etkenler ağız çalışmalarını olumsuz 
etkilemiştir. Bu sebeple Türkiye ve Türkiye sınırları dışında konuşulan Türkçenin 
ağızlarını derlemek ve kayıt altına almak öncelikli dil çalışmaları içerisinde 
değerlendirilmelidir. Bu çerçevede ağız çalışmalarının özellikle önemsendiği bu 
süreçte, olumsuz koşulların gölgesinde kalmaması için hemen her yörenin hız 
kesmeden ağız derlemelerinin yapılmasını önemli hale getirmektedir. 
Çalışmada, stratejik bir öneme sahip olan Şanlıurfa'nın Birecik ilçesi ve bazı 
köylerinin ağız araştırması yapılmıştır. Fırat nehrinin Doğu kıyısında yer alan Birecik 
ağız incelemeleri bağlamında da oldukça önemli bir yapıya sahiptir. Yapılan 
çalışmada Birecik yöresi ve köylerinde yaşayan yerli halkın ağız özellikleri 
incelenmiş ve bu çerçevede metinlerden elde edilen farklı sözcükler köken 
bağlamında da değerlendirilerek anlamlandırılmıştır.
Yörenin ağız özelliklerinin tespit edilmesi çerçevesinde ilçe merkezi ve 
köylerinden derlemeler yapılmış, söz konusu derlemeler Türk Dil Kurumu'nun 
tavsiye ettiği transkripsiyon alfabesi temelinde yazıya aktarılmıştır. Çalışmanın Giriş 
bölümünde yörenin tarihi, nüfusu, ekonomik durumu vb. özelliklerine yer verilmiştir. 
Çalışmanın ilk kısmı derlemelerden elde edilen dil özellikleri ses bilgisi bağlamında 
değerlendirilmiştir. Çalışmanın ana unsurunu oluşturan ikinci kısmında, derlenen 
metinlerin transkripsiyon alfabesi ile yazıya geçirilmiş bölümü yer almaktadır. 
Üçüncü ve son kısımda sözlüğe yer verilmiş olup burada farklı biçim ve anlamdaki 
sözcüklerin kökeni parantez içinde gösterilerek örnek cümlelerle anlamlandırılmıştır.

Abstract:
The importance of dialect research is expanding more and more every day. 
These studies, which have accelerated in recent years, are getting more and more 
difficult day by day. Factors such as industrialization and the changing population, 
the existence of tools and equipment (television,computer) that have developed with 
technology affect the dialect studies negatively. For this reason, compiling and 
recording the dialects of Turkish spoken in and outside of Turkey's borders should 
be evaluated within the priority language studies. In this context, in this process 
which dialect studies are particularly important, it is crucial to make dialect 
collection of almost every region immediately in order not to be overshadowed by 
negative conditions.
In this study, dialect research of Birecik district of Şanlıurfa which has a 
strategic importance and some villages of it, was carried out. Birecik, located on the 
east bank of the Euphrates, has a very important structure in the context of dialect 
studies. In this study, the dialect characteristics of the local people living in the 
Birecik region and its villages were examined and different words obtained from the 
texts were evaluated and interpreted in the context of origin.
Within the framework of determining the dialect characteristics of the region, 
compilations were made from the district center and its villages, and the 
aforementioned compilations were transcribed on the basis of the aforementioned 
compilations and the transcription alphabet recommended by the Turkish Language
Association (TDK). In the Introduction part of the study, features such as the history 
of the region, its population, economic situation etc. features are included. In the first 
part of the study, the language features obtained from the compilations were 
evaluated in the context of phonetics. In the second part, which constitutes the main 
element of the study, there is the part of the compiled texts that has been written with 
the transcription alphabet. In the third and last part, a dictionary is given, in which 
the origin of the words in different forms and meanings are shown in parentheses and 
explained with example sentences.