Mimari kuramda post-antroposentrik bir yaklaşım: Hayvanı mimarlık nörofenomenolojisinde edinimleri bağlamında tartışmak
A post-anthropocentric approach in architectural theory: Debating on the animal in the context of its possessions in architectural neurophenomenology
Yazar: UĞUR SARIŞEN
Danışman: PROF. DR. AYŞE ŞENTÜRER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Hayvanı öğrenmenin öncül motivasyon olarak temelini oluşturduğu, hayvanı edilgenleştiren çarpık ilişkisellikten ötürü antroposentrik [insan merkezci] çerçeveden sıyrılması amaçlanan ve başından sonuna hayvanın varlığı / edinimleri üzerine inşa edilen post-antroposentrik bir mimari kuram tartışması olarak özetlenebilecek bu tez çalışması; hayvanı bir yapılı çevre deneyimleyicisi olarak ele alarak onun mimarlıkla mekan deneyimi üzerinden kurduğu ilişkileri, mesnetlendirilmeye çabalanan çıkarımlara dayalı spekülatif söylemler ile yansıtmaya çalışmakta ve bu sayede hayvanın da mimari kurama dahil edilebilir olduğunu savunmaktadır.
Alternatif bir tarihsel okumayı barındıran ve "Meselenin Arkaplanı" olarak adlandırılan bölümle başlayan bu çalışma; hayvanın, insan ile geçmişten bugüne kurduğu ve insanın hakimiyeti sebebiyle hem gündelik hayat pratiklerinde hem de mimari üretimlerde insan refahına hizmet eder konuma sokulmuş olmasının; ilk etapta tezin hedeflediği söylem üretiminin bu bağlamda nedenselliğini ve kurulan bu ilişkilerin dinamiklerini, ilişkilerdeki dalgalanmaları nasıl şekillendirdiği üzerinden ortaya koymayı gerekli kılması üzerine inşa edilmektedir. Öte yandan, hayvanı mimari kuram tartışmasına katabilmek adına izlenecek strüktürün arkaplanda ortaya çıkışını ve bu strüktürün dayandığı / dokunduğu noktaları hayvan / insan / mimarlık ara kesiti üzerinden irdelemek de, söylem üretimi öncesinde ele alınması adına gerekli görülen diğer bir durum olarak öne çıkmaktadır. Bu sebeple hayvanı mimari kuramda tartışmaya olanak verecek bulguları elde edebilmek adına, geçmiş – bugün – gelecek şeklinde üç ana kronolojik odak çerçevesinde hayvan / insan / mimarlık ilişkisinin sosyolojik, felsefik, mimari kuramsal ve mimari pratik karşılıkları ortaya konmaya çalışılmaktadır.
Tarihsel okumanın geçmiş dinamiklere odaklanan kısmında, antikiteden bugüne hayvan / insan ilişkisinin ve mimarlığın bu ilişkideki konumunu ortaya koymaya çabalayan eş zamanlı tarihsel sökümlere yer verilmekte, bir yandan bu ilişkinin sosyolojik ve felsefik boyutları ele alınırken, bir yandan da mimarlık üretiminin kuramsal ve pratik açıdan hem hayvandaki hem de insandaki karşılıklarına bakılmaktadır. Mimarlığa yansıyan hayvan / insan ilişkisinde "çarpık" olarak adlandırılabilecek ilişki ağlarının sökümünün yapıldığı bu odak, bu duruma sebep olan temel etmen olarak antroposentrik düşünceyi, tarihsel okumanın güncel duruma değinen odakta ele almayı gerekli kılmaktadır. Güncel odakta antroposentrik düşünce sisteminin strüktürü, kuramsal tartışmalar ışığında irdelenmekte ve bu sistemin epistemik temelinden koparılamıyor oluşu, antroposentrik yaklaşımın ötesine geçebilir olan post- potansiyelin inşasına imkan tanıyabilecek bir durum tespiti olarak ele alınmaktadır. İlişkilerin yeniden inşası olarak tarihsel okumanın gelecek odağında kendine yer bulan sonraki bölümün önünü açan bu imkan arayışı sonucunda, insanın diğer canlılarla kurduğu ilişkide epistemik yaklaşımın ön planda olmasının, bu yaklaşımını besleyecek bilgi ve deneyim havuzunun genişletilmesi ile post- önekinin sağlayacağı yeni yaklaşıma zemin hazırladığı belirtilmektedir. Bu bağlamda hayvanın varoluşunu epistemik edinimi besleyecek şekilde ele alarak üretime döken iki örnek [Hayvanın Gözlerinden isimli enstelasyon ve Temple Grandin Mezbahası] irdelenmekte ve hayvanı ele alış yöntemlerinin onu mimari kurama dahil etmeyi mümkün kılacak post- yaklaşım için referans olabilirlikleri tartışılmaktadır. Bu iki örneğin hayvanı ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerinden ele alışlarının post-antroposentrik bir yaklaşım sergilediği ve bu durumun, hayvanı mimari kurama dahil edecek yöntem olarak fenomenoloji [ontoloji ile ilişkilenen] ve sinirbilim [nörofizyoloji ile ilişkilenen] üzerine inşa edilen nörofenomenolojik yaklaşımın belirlenmesine yol açtığı söylenebilir. Nörofenomenolojik yaklaşımın tezin hedeflediği mimari kuramsal tartışmayı gerçekleştirecek yöntem olarak deşifresi, kavram hakkındaki kuramsal tartışmalar üzerinden yapılmakta ve kavramın strüktürünün mimari kuram bağlamında sahip olduğu potansiyellere değinilmektedir. Böylelikle alternatif bir okumayla geçmişten bugüne hayvan / insan / mimarlık ilişkiselliğini sermekle başlayan, antroposentrizm tartışmalarıyla devam eden ve post-antroposentrik bir yöntem olarak nörofenomenolojiyi ele alarak sona eren bir "arkaplan" kataloğu üretilmektedir.
Meselenin Arkaplanı isimli bölümde post-antroposentrik potansiyel taşıdığı aktarılan epistemik edinim ve kuramsal varoluşunu ontolojik ve nörofizyolojik edinimler üzerine inşa eden nörofenomenoloji, "Hayvanı Mimarlık Nörofenomenolojisinde Edinimleri Bağlamında Tartışmak" isimli bir sonraki bölümde, hedeflenen kuramsal tartışmayı oluşturacak izleğin parçaları olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda hayvanı mimari kurama deneyimselliği üzerinden taşıyacak tartışmayı inşa edebilmek adına, ilk olarak hayvanın ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerine açılımlar yapmak gerekli görülmektedir. Hayvanın ontolojik edinimi üzerine yapılan açılımlarda; 20.yüzyıldaki hayvan ontolojisi tartışmalarına zemin hazırlayan öncül kavram olarak Jakob Von Uexküll'ün "umwelt" kavramı başta olmak üzere Heidegger, Deleuze & Guattari, Derrida, Merleau-Ponty, Levinas, Bataille ve Nagel'in hayvan ontolojisi üzerine ürettikleri fikirler, bu fikirlerden çıkarımlanan belirli kavramlar üzerinden ele alınmaktadır. Hayvanın nörofizyolojik edinimi üzerine yapılan açılımlarda ise; etoloji, bilişsel nörobilim ve etkisel nörobilimde hayvanın nöral mekanizması, duyguları, davranışları, bilinci ve özü gibi hem ontolojik hem nörofizyolojik öğeler barındıran edinimleri, etkisel nörobilimci Jaak Panksepp'in üç basamaklı zihin sistemi başta olmak üzere yapılan çalışmalar ve üretilen fikirler üzerinden ortaya konmaktadır.
Hayvanın ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerine yapılan serimler sonucunda elde edilen çıkarım ve değerlendirmeler, bir sonraki adım olarak hayvanı mimari kurama deneyim bağlamında dahil eden ve nörofenomenolojik bir izlek üzerine inşa edilen tartışma sonucu varılan spekülatif söylemleri üretmenin önünü açan dayanaklar olarak ele alınmaktadır. Bu sebeple mimari kuram / hayvan tartışması bağlamında ilk olarak mimari kuramsal bu tartışmanın hayvan / mimarlık ilişkiselliği açısından temeli ortaya konmakta ve tartışma strüktürü mimarlık fenomenolojisi dahilinde deneyim bağlamında kültleşmiş algı, anlam, duygu, bedenleşme, mekan üretimi, seçim, yerleştirme / mahalleştirme ve Genius Loci [mekanın ruhu] gibi kavramlar üzerine kurulmaktadır. Kurulan bu strüktür çerçevesinde hayvanın dünyasındaki ontolojik ve nörofizyolojik işleyişin mimari deneyimle kesişimi olarak değerlendirilen bu kavramlardaki karşılıkları irdelenmekte ve sonucunda kuramsal karakterde spekülatif çıkarımlara varılmaktadır. Böylelikle hayvanın varoluşsallığı ve varlığı neticesinde sahip olduğu edinimlere odaklanarak üretilen post-antroposentrik bir mimari kuramsal yaklaşımın imkanı tartışılmış olur.

Abstract:
This thesis, in which the learning of the animal generates the basis of the primary motivation, can be summarized as a post-anthropocentric architectural theory discussion on the existence / possessions of the animal which is intented to be stripped from the anthropocentric [human-centered] framework due to the distorted interrelation that has been forcing the animal to take the back seat. It interprets the animal as an experimenter of the built environment, tries to reflect its relations with architecture through spatial experience with speculative discourses based on inferences that are tried to be supported and thus argues that the animal can be a part of architectural theory.
The first section of the thesis being called "Background of the Issue", which includes an alternative historical reading; is constructed in consequence of the requirement of putting forward the causality of discourse production on the animal which has been placed in a position to serve human welfare both in daily life practices and in architectural production due to human dominance in history and exhibiting the dynamixs of these relationships through how it shapes the fluctuations in the relations. On the other hand, to examine the emergence of the structure ,which includes the animal in the discussion of architectural theory, in the backround and the points that this structure touches through the cross-section of the animal / human / architecture stands out as another condition deemed necessary to be dealt with before the production of discourse. For this reason; sociological, philosophical, architectural theoretical and architectural practical responses of the relationship between animal / human / architecture are tried to be presented within the framework of three main chronological focuses: past - present - future.
The part of the historical reading that focuses on the past dynamics includes the simultaneous historical dismantles that attempt to reveal the animal / human relationship from antiquity to the present and the position of architecture in this relationship. It also includes the discussion on the sociological and philosophical dimensions of this relationship and the examination of the theoretical and practical aspects of architectural production in both animal and human life. This focus on the dismantling of the relationship networks, which can be called distorted in the animal / human relationship reflected in architecture, necessitates to consider anthropocentric thought as the main factor causing this situation in the "current" focus of the historical reading. In the current focus, the structure of the anthropocentric thought system is examined in the light of theoretical debates and the fact that this system cannot be separated from its epistemic basis is considered as an assessment that may allow the construction of post-potential which can go beyond the anthropocentric approach. As a result of this search for opportunities that open the way for the next chapter that finds its place in the future focus of historical reading as the reconstruction of relations, it is stated that the epistemic approach is in the forefront of the relationship established by human beings with other living beings, and that the post-prefix will provide the new approach that will feed this approach. In this context, the two examples [installation of "the Eyes of the Animal" and the "Temple Grandin Slaughterhouse"] which handle the existence of the animal in a manner that feeds the epistemic possession are examined and the possibilities of the handling of the animal as a reference for the post-approach which makes it possible to incorporate it into the architectural theory are discussed. It can be said that the handling of these two examples through ontological and neurophysiological possessions exhibits a post-anthropocentric approach, which leads to the determination of the neurophenomenological approach built on phenomenology [associated with ontology] and neuroscience [associated with neurophysiology] as the method to include the animal in architectural theory. The deciphering of the neurophenomenological approach as the method to realize the architectural theoretical discussion aimed by the thesis is made through the theoretical debates about the concept and the potentials of the structure of the concept in the context of architectural theory are mentioned. Thus, with an alternative reading, a "background" catalog is produced starting from the past by presenting the relationship between animal / human / architecture, continuing with the discussions of anthropocentrism, and ending with neurophenomenology as a post-anthropocentric method.
The epistemic possession and the neurophenomenology which constructs its discoursal presence on the ontological and neurophysicological possessions are used as the pieces that will form the aimed discussion in the next section being called as "Debating on the Animal in the Context of Its Possessions in Architectural Neurophenomenology". In this context, in order to construct the discussion that will carry the animal to the architectural theory through its experience, firstly it is necessary to make expansions on the ontological and neurophysiological possessions of the animal. In the expansions of the ontological possession of the animal expansions; the concept of "umwelt" by Jakob Von Uexküll as the pioneering concept that laid the groundwork for the discussions of animal ontology in the 20th century and the ideas of Heidegger, Deleuze & Guattari, Derrida, Merleau-Ponty, Levinas, Bataille and Nagel on animal ontology are examined. In the expansions on the neurophysiological possession of the animal; possessions of both ontological and neurophysiological elements such as the animal's neural mechanism, emotions, behaviors, consciousness and essence in etology, cognitive neuroscience and affective neuroscience are demonstrated through the studies and ideas, especially produced by the affective neuroscientist Jaak Panksepp.
The inferences and evaluations obtained from the expositions on ontological and neurophysiological possessions of the animal are considered as the next step as the mainstay that includes the animal in the context of experience in architectural theory and paves the way for the production of speculative discourses based on a neurophenomenological course. For this reason, in the context of architectural theory / animal discussion, firstly, the basis of this architectural theoretical discussion in terms of animal / architecture relationship is revealed and the structure of the discussion is constructed on some fundamental concepts such as perception, meaning, emotion, embodiment, space production, selection, placement / localization and Genius Loci [spirit of space]. Within the framework of this structure, the responses of these concepts, which are considered as the intersection of ontological and neurophysiological processes in the animal's world with architectural experience, are examined and as a result, speculative inferences with theoretical character are reached. Thus, the possibility of a post-anthropocentric architectural theoretical approach, which is produced by focusing on the animal's existence and its possessions, is discussed.