11 Eylül sonrası İran-Afganistan ilişkileri (2001-2021)
Iran-Afghanistan relations in the aftermath of 9/11 (2001-2021)
Yazar: CİHAN GÜNDÜZ
Danışman: PROF. DR. OSMAN GAZİ ÖZGÜDENLİ
Marmara Üniversitesi / Orta Doğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsü / Ortadoğu Siyasi Tarihi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
El Kaide'nin 1998 yılında Tanzanya ve Kenya‟daki Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Büyükelçiliklerine yönelik terör saldırıları ve onu müteakip gerçekleşen 11 Eylül 2001 hadisesi İran-Afganistan ilişkilerinde yeni bir dönüm noktası olmuştur. ABD'nin Afganistan‟ı işgal etmesi sonucu İran'ın ezeli düşmanı Taliban rejimi bertaraf edilmiş İran için güvenlik tehdidinde ciddi azalmalar olmuştur. Bununla birlikte işgal sonrası Afganistan‟a yerleşerek İran‟la komşu olmuş ve bu durum da İran için yeni bir tehdit teşkil etmiştir. İran bu yeni dönemde Afganistan üzerinde güvenlik-iş birliği denkleminde yeni bir politika inşa etmiş ancak zaman zaman değişen dengeler uyguladığı politikalarında gelgitler yaşamasına sebep olmuştur. Bu bağlamda Afganistan‟da yaşayan Şii azınlık olan Hazaraları koruyabilmek için yeni bir dış politik ajanda oluşturmuştur. ABD'nin İran'ı şer eksenine dâhil etmesi İran'ı Afganistan'da durduramamış; İran devlet-toplum arasındaki hassas dengeyi gözeterek aktörler arasında inşa ettiği ve geliştirdiği politikalar sonucu Afganistan‟da önemli bir aktör haline gelmeyi başarmıştır. Çalışmanın temel odak noktası; 11 ylül sonrası dönemde İran‟ın Afganistan üzerinde başta siyasi ekonomik sosyal ve kültürel konular olmak üzere çok yönlü bir politika geliştirerek burada nüfus elde etme arayışını ve Afganistan siyasetine yeniden girişindeki politikalarını fırsat-maliyet-engel üçgeninde kapsamlı bir şekilde ele almaktır.
Anahtar Kelimeler: İran, Afganistan, Taliban 11 Eylül.

Abstract:
The terrorist attacks on the U.S. embassies in Tanzania and Kenya by Al-Qaeda in 1998, followed by the events of September 11, 2001, marked a turning point in Iran-Afghanistan relations. As a result of the U.S. invasion of Afghanistan, Iran's perennial enemies, the Taliban regime, were eliminated, leading to a significant decrease in security threats for Iran. However, post-invasion, the U.S. established a presence in Afghanistan, becoming a neighbor to Iran and posing a new threat. Iran constructed a fresh foreign policy agenda for security and cooperation in Afghanistan in this new era. However, fluctuating dynamics at times led to shifts in its implemented policies. In this context, Iran created a new foreign policy agenda to protect the Hazaras, a Shia minority in Afghanistan. Despite the U.S. including Iran in the "Axis of Evil," Iran could not be stopped in Afghanistan. By carefully observing the delicate balance between the state and society, Iran successfully became a significant player in Afghanistan through the policies it formulated and developed among various actors. The primary focus of this study is to comprehensively address Iran's post-9/11 pursuit of obtaining influence in Afghanistan. This includes the multifaceted policies developed, especially in political, economic, social, and cultural domains, and the strategies employed in re-engaging with Afghan politics within the framework of opportunity, cost, and obstacles.
Keywords: Iran, Afghanistan, Taliban, USA, September 11.