Gazâlî'de ibâdetlerin manevî boyutu
The spiritual dimension of worships in Gazali
Yazar: İDRİS LAP
Danışman: PROF. DR. AHMET CAHİD HAKSEVER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Gazzali = Gazali ; Maneviyat = Spirituality ; Tasavvuf = Mystic ; İbadet = Worship ; İslamiyet = Islam

Özet:
İnsan beden ve ruhtan müteşekkil yapısıyla doğası gereği maddî ihtiyaçlarını
gidermek için çalışırken, diğer taraftan yüce yaratıcıya karşı ibâdet ederek manevî tatminlerin
peşine düşmektedir. Bir diğer ifadeyle adına insan denilen varlık kendisine verilenlere karşı
farklı şekil ve sembollerle Allah'a ibâdet etme ihtiyacı duymaktadır. İbâdetlerin nazarî
boyutu bizlere neyi, nasıl ve nerede yapmamız gerektiğini öğretirken, amelî boyut pratik
hayata yansımalar şeklinde kendini göstermektedir. Sûfilerin sıklıkla üzerinde durduğu
sahalardan biri sayılan ibâdetler, zahiri inkâr etmeden onlara getirdikleri bâtınî yorumlarla
doludur. İbadetlere dair bu tarz manevî bir yaklaşım, Ehl-i Sünnet görüşüne bağlı
mutasavvıfların öncülerinden sayılan Gazâlî'yi Hurufilik ve Bâtınîlik gibi devrinin sapkın
anlayışlarından uzak tutmuştur.
Araştırmamızda İslam'ın belli başlı ibâdetleri şeklî ve sembolik yönleri, fikir üretme
diyalektleri ve kullanılan yöntemleri itibariyle Gazâlî zaviyesinden tasavvufî bir
değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Çalışmada tevbe, sabır, şükür ve tefekkür gibi kalbî
ibâdetlerin yanında temizlik, namaz, zekât oruç ve hac gibi bedenî ve malî ibâdetlerin arka
planındaki neden-sonuç ilişkileri, tabi oldukları kanunlar ve manevî yönler tetkik edilmiş;
tasavvufî açıdan ne anlam ifade ettikleri izah edilmeye çalışılmıştır. Böylelikle ibâdetlerin
halkımız nezdinde daha iyi anlaşılmasına ve arada çıkabilecek olası problemlerin çözümüne
katkı sağlayacağını umduğumuz bu çalışmanın sahada akademik çalışma yapmak isteyenlere
de metot belirlemede ayrıca bir fikir vereceği düşünülmektedir. 
		
Anahtar Kelimeler: Allah, Tasavvuf, İbâdet, Zâhir, Bâtın

Abstract:
While man works to meet his material needs by nature with his body and soul, on the
other hand, he pursues spiritual satisfactions by worshiping the supreme creator. In other
words, the being called man needs to worship Allah with different shapes and symbols
against what is given to him. While the theoretical dimension of worship teaches us what,
how and where we should do, the practical dimension manifests itself as reflections on
practical life. Worship, which is considered as one of the fields that Sufis often focus on, is
full of esoteric interpretations that they bring to them without denying the apparent. Such a
spiritual approach to worship kept Ghazali, who is considered one of the pioneers of the Sufis
of al-Sunnah, away from the perverted understandings of his time, such as Hurufism and
Batinism.
In our research, the main worships of Islam are subjected to a mystical evaluation
from the point of view of Ghazali in terms of their formal and symbolic aspects, the dialects
of idea generation and the methods used. In the study, besides the heart worships such as
repentance, patience, gratitude and contemplation, the cause-effect relationships in the
background of physical and financial worship such as cleaning, prayer, zakat fasting and
pilgrimage, the laws and spiritual aspects they are subject to were examined; It has been tried
to explain what they mean in terms of Sufism. Thus, it is thought that this study, which we
hope will contribute to a better understanding of worship by our people and to the solution of possible problems that may arise, will also give an idea to those who want to do academic work in the field.

Keywords: Allah, God, Sufism, Worshipping, Apparent, Exoteric, Internal, Esoteric