Tokat'tan derlenen efsaneler üzerine bir araştırma (İnceleme-metin)
A research on legends compiled from Tokat (Review-text)
Yazar: TALHA TOPAÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED AVŞAR
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Tokat, tarihte farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış Anadolu'nun kadim şehirlerinden biridir. Anadolu'da ilk fethedilen topraklardan olan Tokat, Danişmentliler Beyliğinden beri daima Türk yurdu olmuştur. Danişmentliler, Selçuklular, Osmanlı İmparatorluğu ve son olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin bir şehri olan bu coğrafya; aynı zamanda Türk tarihinin önemli eserlerine de ev sahipliği yapmıştır. Yaklaşık bin yıldır Türk tarihinin izlerini taşıyan Tokat, tarihi eserleri yanında önemli ölçüde kültürel ve edebi mirasa da sahiptir. Bu kültürel ve edebi mirasın en seçkin unsurlarından biri de efsanelerdir. Bir sözlü edebiyat ürünü olan efsaneler; içerisinde olağanüstülükler bulunduran, dini, inandırıcı, kısa ve nesir şeklindeki anlatılardır. Toplumsal hayatın akışı içerisinde Tokat'ta pek çok konuda efsaneler oluşmuş ve bu efsaneler yüzyıllar boyunca anlatılarak günümüze kadar varlığını korumayı başarmıştır. Bu çalışmada; Tokat merkez, ilçeleri ve köylerinde anlatılmaya devam eden efsaneler ele alınmış ve çalışmamız Tokat iliyle sınırlandırılmıştır. Tokat'ta zengin bir efsane belleği bulunmasına rağmen bu konuda akademik çalışmanın yapılmamış olması bizi bu alanda inceleme yapmaya yöneltmiştir. Tokat'ın zengin efsane belleğinin bir bütün halinde ortaya konmasının tasarlandığı bu tezde, Türk kültür arşivinin zenginleşmesi ve büyümesine katkı sağlamak; Tokat'ın efsane varlığının kayıt altına alınarak unutulmasının önüne geçmek amaçlanmıştır. Araştırmamızda kaynak tarama ve görüşme yöntemleri kullanılmış; ele alınan 239 efsane, yazılı ve sözlü kaynaklardan derlenmek suretiyle kayda geçirilmiştir. Kayda geçirilen bu efsaneler, Stith Thompson'un "Motif Index of Folk Literature" adlı eseri esas alınarak motifleri bağlamında incelenmiştir. Çalışmanın sonunda, Tokat'ta zengin bir efsane arşivinin olduğu, efsane anlatma geleneğinin genellikle orta yaş üzeri kişilerde devam ettiği, kayda geçirilen efsanelerin motif yapısının çeşitlilikler gösterdiği tespit edilmiştir.

Abstract:
Tokat is one of the ancient cities of Anatolia, which has hosted different civilisations in history. Tokat, one of the first conquered lands in Anatolia, has always been a Turkish homeland since the Danişmentliler Principality. This geography, which is a city of Danişmentliler, Seljuks, Ottoman Empire and finally the Republic of Turkey, has also hosted important artefacts of Turkish history. Tokat, which has the traces of Turkish history for about a thousand years, has a significant cultural and literary heritage as well as historical artefacts. One of the most distinguished elements of this cultural and literary heritage is legends. Legends, which are a product of oral literature, are religious, convincing, short and prose narratives that contain extraordinary things. Within the flow of social life, legends have been formed on many subjects in Tokat and these legends have managed to preserve their existence until today by being told for centuries. In this study; the legends that continue to be told in Tokat centre, districts and villages are discussed and our study is limited to Tokat province. Although there is a rich legendary memory in Tokat, the lack of an academic study on this subject led us to conduct an investigation in this field. In this thesis, which is designed to reveal the rich legendary memory of Tokat as a whole, it is aimed to contribute to the enrichment and growth of the Turkish cultural archive and to prevent the legendary existence of Tokat from being forgotten by recording it. In our research, literature search and interview methods were used; 239 legends were recorded by compiling them from written and oral sources. These recorded legends were analysed in the context of their motifs based on Stith Thompson's "Motif Index of Folk Literature". At the end of the study, it was determined that there is a rich legend archive in Tokat, the tradition of telling legends generally continues among people over middle age, and the motif structure of the recorded legends shows diversity.