İlköğretim fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi üzerine bir araştırma
A research on examination of primary school science textbooks in terms of values
Yazar: ZAHİT YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM YILDIRIM
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Değerler = Values ; Değerler eğitimi = Values education ; Eğitim programları = Education programs ; Fen bilgisi dersi = Science lesson ; Fen bilgisi eğitimi = Science education ; Öğretim programları = Teaching curriculums ; İlköğretim okulları = Primary education schools ; İlköğretim öğrencileri = Primary education students

Özet:
Ders kitaplarının hazırlanmasında faydalanılan ve öğretim etkinliklerinin çerçevesini gösteren öğretim programlarında bireylere kazandırılması hedeflenen beceri, kazanım ve değerler bulunmaktadır. Bunlardan değerler, derslerin konuları içerisinde yer verilerek öğrencilere aktarılmaktadır. Öğrencilere kazandırılması hedeflenen değerler öğretmenlerin aktarımıyla, ailelerin değerleri aktarmasıyla, öğrenciler arasındaki etkileşimle, okul çevresiyle ve ders kitaplarındaki ifadelerle gerçekleşebilir. Ders kitaplarında bulunan değer yargıları öğrencilere rehber rol oynamaktadır. Bu rolden dolayı, fen bilimleri ders kitapları değerler açısından zengin olması gerekmektedir. Bu araştırmanın fen bilimleri dersi öğretim programlarını geliştiren kurum ve kişilere, öğretmenlere, velilere, öğrencilere ve özellikle de fen bilimleri ders kitaplarını geliştiren kurum ve kişilere kaynaklık edeceği düşünülmektedir. Bu araştırma, ilköğretim 3-8. sınıf fen bilimleri ders kitaplarındaki değerleri çeşitli yönlerden incelemek ve değerler eğitimi açısından daha zengin kitapların hazırlanmasına ve mevcut kitapların içeriklerinin değerler eğitimi açısından yeniden gözden geçirilmesine katkıda bulunabilmek amacıyla yapılmıştır. Araştırmada incelenmek istenen ders kitapları doküman niteliğinde olduğu için araştırmada nitel araştırma yaklaşımlarından doküman inceleme yöntemi kullanılmıştır. Bu araştırmanın çalışma grubunu 2021-2022 eğitim ve öğretim yılında okutulan birer adet ilköğretim 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıf fen bilimleri ders kitapları oluşturmaktadır. Araştırma verileri, 2018 ilköğretim fen bilimleri dersi öğretim programında yer alan on kök değere (adalet, dostluk, dürüstlük, öz denetim, sabır, saygı, sevgi, sorumluluk, vatanseverlik, yardımseverlik) göre hazırlanan değer inceleme formu ile toplanmıştır. İlköğretim fen bilimleri ders kitaplarındaki değerlerin analiz edilmesinde nitel veri analiz tekniklerinden betimsel analiz tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın sonucunda 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıf ders kitaplarında sırasıyla 89, 105, 175, 69, 76, 157 değer olmak üzere toplam 671 değer belirlenmiştir. Üçüncü, dördüncü ve beşinci sınıf ders kitaplarında dürüstlük değeri hariç diğer dokuz değerin hepsi yer alırken, altıncı sınıf ders kitabında adalet ve dürüstlük değerleri hariç diğer sekiz değerin hepsi yer almaktadır. Yedinci ve sekizinci sınıf kitaplarında on değerin hepsi yer almaktadır. Kitaplarda en fazla yer alan değer sorumluluk, en az olan dürüstlük ve sabırdır. Fen bilimleri ders kitaplarının Dünya ve Evren öğrenme alanında toplam 73 kök değer, Canlılar ve Yaşam öğrenme alanında toplam 252 kök değer, Fiziksel Olaylar öğrenme alanında toplam 199 kök değer ve Madde ve Doğası öğrenme alanında 147 kök değer yer almaktadır. On kök değerin 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıf fen bilimleri ders kitaplarına, kitaplarda bulunan ünitelere ve öğrenme alanlarına dağılımı homojen değildir. Bu sonuçlara dayanarak kök değerlerin fen bilimleri ders kitaplarına ve kitaplardaki ünitelere dengeli bir şekilde dağılımının yapılması ve kitapların değerler açısından zenginleştirilmesi önerilebilir.

Abstract:
There are skills, achievements and values that are aimed to be gained by individuals in the curriculum that is used in the preparation of textbooks and that shows the framework of teaching activities. Values from these are transferred to the students by being included in the subjects of the courses. The values that are aimed to be acquired by the students can be realized by the transfer of the teachers, the transfer of the values by the family, the interaction between the students, the school environment and the expressions in the textbooks. Value judgments in textbooks play a guiding role for students. Because of this role, science textbooks need to be rich in values. It is thought that this research will be a source for institutions and people who develop science course curriculum, teachers, parents, students, and especially institutions and people who develop science textbooks. This research was carried out in order to examine the values in the 3rd, 4th, 5th, 6th, 7th and 8th grade science textbooks in primary education from various aspects and to contribute to the preparation of books that are richer in terms of values education and to the revision of the contents of the existing books in terms of values education. Since the textbooks to be examined in the research are documents, the document review method, one of the qualitative research methods, was used in the research. The study group of this research consists of one primary school 3, 4, 5, 6, 7 and 8 grade science textbooks taught in the 2021-2022 academic year. The research data were collected with the value examination form prepared according to the ten root values (justice, friendship, honesty, self-control, patience, respect, love, responsibility, patriotism, benevolence) in the 2018 primary school science curriculum. The descriptive analysis technique, one of the qualitative data analysis techniques, was used in the analysis of the values in the primary school science textbooks. As a result of the research, a total of 671 values were determined, 89, 105, 175, 69, 76, 157 values, respectively, in the 3rd, 4th, 5th, 6th, 7th and 8th grade textbooks. In the third, fourth and fifth grade textbooks, all nine values are included except for the value of honesty, while the sixth grade textbook includes all other eight values except for the values of justice and honesty. All ten values are included in the seventh and eighth grade textbooks. The most common values in the books are responsibility, the least honesty and patience. There are 73 root values in the Earth and Universe learning field, 252 root values in the Living and Life learning field, 199 root values in the Physical Events learning field, and 147 root values in the Matter and Nature learning field of the science textbooks. The distribution of the ten root values in the 3, 4, 5, 6, 7 and 8th grade science textbooks, the units in the books and the learning areas is not homogeneous. Based on these results, it can be suggested that a balanced distribution of root values in science textbooks, units in books and enriching the books in terms of values can be suggested.