Osmanlılarda istatistik ve olasılık
Statistics and probability in the Ottomans
Yazar: ZEKERİYA DURU
Danışman: PROF. DR. SEVTAP KADIOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology

Özet:
Bu tez, Osmanlı döneminin son yüz yılına yayılan istatistik ve olasılık tarihini birincil kaynaklara dayanarak değerlendirmiş ve modern anlamda bu iki bilim dalının Türkiye'de ortaya çıkışını ve nasıl anlaşıldığını ele almıştır. Araştırılan dönem, dünya genelinde istatistik ve olasılık teorisinin belli bir gelişim gösterdiği ancak bilimsel temellerin yeni yeni kurulmaya başladığı bir dönemdir. Dolayısıyla Osmanlı bilim insanlarının bu bilim dallarını takip etmeleri dikkate değer bir gelişmedir. Durum böyle iken istatistik ve olasılık konularında doğrudan eğitim almış herhangi birinin olmadığı görülmüştür. Osmanlı'da istatistiğin bilimsel seviyede ele alındığı ilk eğitim kurumu 1877 yılında Mülkiye Mektebi olmuştur. Daha sonra Yüksek Ticaret Mektebi ve Darülfünun Hukuk Fakültesi istatistik dersini programına almış, ayrıca Darülfünun'da bir istatistik enstitüsü kurulmuştur. Bu kurumlarda kullanılmak üzere bir kısmı teorik bilgiler içeren istatistik kitapları yazılmıştır. Olasılık ise Salih Zeki'nin (1864-1921) etkisi ile dönemin iki önemli yükseköğretim kurumu olan Mühendishâne-i Berrî-i Humâyûn'da ve Darülfünun'da okutulmuştur. Tez, konuyla ilgili kişilere ve kurumlara kısaca değinirken, esas olarak el yazmaları, basılı eserler ve makalelere odaklanmıştır. Bu şekilde Osmanlı döneminde yazılmış her birinin kapağında "istatistik" ibaresi bulunan on bir istatistik kitabı ve iki olasılık kitabı içerik analizi yöntemi ile teori ve uygulama bağlamında incelenmiş, Avrupa kaynakları ile olabildiğince karşılaştırılarak özgünlük açısından değerlendirilmiştir.

Abstract:
This thesis examines the development of statistics and probability during the last century of the Ottoman Empire, drawing on primary sources. It explores the emergence of these disciplines in Türkiye in the modern sense and investigates how they were understood. The period under study coincides with a time when statistics and probability theory were evolving globally, although their scientific foundations were only beginning to take shape. Despite this, it is noteworthy that Ottoman scholars were engaging with these emerging fields. Nevertheless, it was observed that there were no individuals in the Ottoman Empire who had received formal education directly in statistics or probability. The first educational institution in the Ottoman Empire to teach statistics at a scientific level was the School of Civil Service (Mülkiye Mektebi) in 1877. Subsequently, the Higher School of Commerce (Yüksek Ticaret Mektebi) and the Law Faculty of Darülfünun incorporated statistics into their curricula, and a statistics institute was established at Darülfünun. Statistical textbooks, some containing theoretical content, were prepared for use in these institutions. Probability, on the other hand, was taught at two prominent higher education institutions of the time, the Imperial School of Military Engineering (Mühendishâne-i Berrî-i Humâyûn) and Darülfünun, under the influence of Salih Zeki (1864-1921). While the thesis briefly addresses individuals and institutions relevant to the subject, its primary focus is on manuscripts, printed works, and articles. In this context, eleven statistics books (each with the word "statistics" on their covers) and two probability books written during the Ottoman period were analyzed through content analysis. These works were evaluated for their theoretical and practical content, and their originality was assessed through comparisons with European sources, wherever applicable.