Cepten yapılan sağlık harcamalarının etkinliğini etkileyen faktörlerin belirlenmesi: Küresel bir analiz
Determining factors affecting the efficiency of out-of-pocket health expenditures: A global analysis
Yazar: İLKNUR ARSLAN ARAS
Danışman: PROF. DR. SEYHAN ÇİL KOÇYİĞİT
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı / Sağlık Kurumları Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ekonomi = Economics ; Maliye = Finance ; Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management
Dizin: Cepten ödeme = Out of pocket payment ; Etkinlik = Efficiency ; Panel tobit modeller = Panel tobit models ; Sağlık harcamaları = Health expenditures ; Veri zarflama analizi = Data envelopment analysis

Özet:
Bu çalışmanın amacı ülkelerinin cepten yapılan sağlık harcamalarının (CSH) etkinliğini ve etkinliğe etki eden faktörlerin incelenmesidir. Çalışma kapsamında örneklem seçimi yapılmayıp tüm Dünya ülkelerinin (Dünya Bankası'na göre 217 ülke) verilerine ulaşılmaya çalışılmıştır. Veriler DB veri tabanından elde edilmiştir. Verileri tam olan 162 ülke düşük gelirli, alt orta gelirli, üst orta gelirli ve yüksek gelirli şeklinde dört farklı gelir gruplarına ayrılmıştır. 2010-2019 yılları arasında veriler analize dahil edilerek Veri Zarflama Analizi (VZA) ve panel Tobit regresyon olmak üzere iki aşamalı bir analiz gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında ekonomik ve sosyodemografik olarak iki farklı model kurulmuştur. Birinci analizde VZA skorları belirlendikten sonra bu skorların etkisi panel Tobit regresyon analizinde; ekonomik, sosyodemografik modelde dört farklı ülke gruplarıyla karşılaştırmaya tabi tutulmuştur. Tobit regresyon modeli, bağımsız değişken olarak bazı kontrol değişkenleri ve bağımlı değişken olarak dönüştürülmüş VZA puanları kullanılarak oluşturulmuştur. Evrensel sağlık sigortası (ESS), kronik hastalıklar, kadın nüfus, doğumda beklenen yaşam süresi (DBYS), bebek ölüm hızı (BÖH) ve anne ölüm hızı (AÖH) kontrol değişkeni olarak kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre ESS ve DBYS, CSH'nin teknik etkinliğini olumlu yönde etkilerken kadın nüfus oranı, kronik hastalıklar, anne ve bebek ölüm hızı olumsuz yönde etki ettiği istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,05). Ülkeler CSH'nin yoksullaştırıcı etkisiyle karşı karşıya kalmamak için kendi ekonomik ve sosyodemografik özelliklerine uygun sağlık finansman yöntemi benimsemelidir. Sağlık politika yapıcılarının bireylerin CSH'nin yoksullaştırıcı etkisinin önüne geçmek ve sağlık hizmetlerinin ertelenemez özelliği göz önüne alındığında ihtiyacın karşılanmaması durumda daha ağır sonuçlarla karşı karşıya kalmamak adına finansman yükünün adil ve eşit şekilde dağıtımının sağlaması gerekmektedir. Ayrıca ülkeler için, etkinlikle birlikte sağlık sistem performansı ve sağlık politikalarında etkililik ve verimlilik düzeyini arttırabilmek için çalışma üzerinde kurulan değişkenler üzerinde önlemler almak oldukça büyük önem arz etmektedir.

Abstract:
The aim of this study is to examine the efficiency of out-of-pocket health expenditures of countries and the factors affecting efficiency. Within the scope of the study, the sample selection was not made, and the data of all the countries of the world (217 countries according to the World Bank) were tried to be reached. Data collection was carried out with the World Bank database. 162 countries with complete data were divided into four different income groups: low income, lower middle income, upper middle income,  and high income,. Between 2010 and 2019, the data were included in the analysis and a two-stage analysis was carried out, one of which is Data Envelopment Analysis (DEA) and the other is Panel Tobit regression. Within the scope of the study, two different models were established as economic and sociodemographic. After the DEA scores were determined in the first analysis, the effect of these scores in the panel Tobit regression analysis; were compared with four different country groups in the economic and sociodemographic model. The Tobit regression model was constructed using some control variables as independent variables and transformed DEA scores as dependent variables. Universal health insurance (UHC), chronic diseases, female population, life expectancy at birth (DBYS), infant mortality rate (IMR), maternal mortality rate (PMD) were used as control variables. According to the results of the analysis, while the insurance rate and life expectancy at birth positively affect the technical efficiency of out-of-pocket health expenditures, it was found statistically significant that the female population rate, chronic diseases, maternal and infant mortality rate had a negative effect (p<0.05). Countries should adopt a health financing method suitable for their economic and sociodemographic characteristics in order not to face the impoverishing effect of out-of-pocket health expenditures. Health policy makers need to ensure a fair and equitable distribution of the financial burden in order to prevent the impoverishing effect of CSH and not to face more severe consequences in case the need is not met, given the non-deferrable nature of health services. In addition, it is very important for countries to take measures on the variables established on the study in order to increase the level of effectiveness and efficiency in health system performance and health policies together with efficiency.