Kibyra'da yerel seramik faaliyetlerinin seçilmiş form grupları üzerinden arkeolojik ve arkeometrik yöntemlerle incelenmesi (MÖ.3. – MS. 3. yüzyıllar)
Research of local ceramic production in kibyra by archaeological and archaeometric methods based  on selected form groups (3rd centuries BC - 3rd centuries AD)
Yazar: GÜLNAZ ACAR
Danışman: PROF. DR. GÜL IŞIN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry
Dizin: Helenistik Dönem = Hellenistic Period ; Kibyra = Kibyra ; Roma Dönemi = Roman Period ; Seramikler = Ceramics ; Yerel üretim = Local manufacturing ; Üretim = Production

Özet:
Kibyra, Burdur'un Gölhisar ilçesinde, Çameli Havzası'na doğru uzanan Akdağların (Kragos) doğu eteklerindeki tepeliklerde konumlanır. Bu konumu ile Antik Dönem'deki çeşitli kültür bölgelerinin kesiştiği bir noktadadır. Bu bölge Demir Çağı'nda Kabalya ya da Kabalis, Roma Dönemi'nde Kibyratis olarak anılır. Kabalya/Kibyratis Bölgesi 19. yüzyıl boyunca seyyahların ve doğa bilimci araştırmacıların ilgisini çekerken, Kibyra Antik Kenti ile ilgili araştırmalar 20. yüzyılın başlarında başlar. Kentteki ilk kazı çalışmaları ise 2006 yılından bugüne kadar sürdürülmektedir. 
Bu tez çalışması kapsamında kentteki kazılarla ortaya çıkartılan tüm yapı ve alanlardan gelen seramik buluntular incelenmiştir. Çalışmanın amacı seramik buluntunun ve fırın atığı malzemenin yoğunluğundan Kibyra'daki üretim faaliyetlerinden biri olduğu anlaşılan Kibyra yerel seramik üretimini arkeolojik ve arkeometrik yöntemlerle ayrıntılı bir şekilde incelemektir. Bu doğrultuda Kibyra kazı evi deposuna farklı depozitlerden gelmiş 300 kasa seramik incelenmiş, bunlardan 2180 adet seramik parçası çalışma kapsamında oluşturulan veri tabanına kaydedilerek yerel üretim grupları içerisinde değerlendirilmiş ve bunlardan 635 tanesi katalog çalışmasında sunulmuştur. 
Araştırmada sunulan seramik grupları Geç Hellenistik Dönem'den Geç Roma Dönemi'nin başlarına kadarki süreci kapsamaktadır. Günlük kullanım ve sofra seramiklerinden oluşan örnekler yapım ve fırınlama aşamasındaki teknik farklılıklara göre görece kaliteye sahip kırmızı pekişmiş ya da kil astarlı, ince ya da kaba seramik gruplarını içermiştir. Çalışmada oluşturulan seramik tipolojisi, formunu belirleyebildiğimiz fırınlama hatası örneklere ve kimyasal analizlerle gruplandırılarak çalışılmış örneklere dayanır. 
Kibyra üretimi olduğu çok sayıda fırınlama hatalı atık parçayla desteklenen ya da sayıca fazla olan form gruplarından seçilmiş numuneler üzerinde yapılan kimyasal analiz çalışmaları, Kibyra seramiklerinin iki ana ham madde grubunda üretilmiş olduğunu ortaya koymuştur.  Bu hammadde gruplarının bölge kayaçlarından toplanan killerle benzer kimyasal özelliklerde olduğu sonucuna varılmıştır. Bu doğrultuda Kibyra yerel üretim seramiklerinin ya iki kaynaktan gelen çamurla üretildiği ya da üretim esnasında değişik oranlarda başka killerle karıştırılmış olduğu şeklinde bir yoruma gidilmiştir. Kimyasal analiz çalışmaları aynı zamanda Kibyra'daki seramik yapım süreçlerinin fırınlama aşamasında yüksek sıcaklıkla gerçekleştirilmiş pişirim özelliklerinin olduğuna ilişkin veriler sunmaktadır. 
İncelenen seramik grupları, Kibyra'daki üretim faaliyetleri ile kentin siyasi tarihinin uygun bir şekilde örtüştüğünü ve üretimin, MÖ. 3. yüzyılın ortasından başlayarak MS. 3. yüzyıla kadar kesintisiz devam ettiğini ortaya koymuştur. Bu uzun soluklu üretim sürecinde hem ham madde hem de teknik uygulamalar açısından üretimin kalitesinde farklılıklar gözlenir. Bu farklılıklarda Kibyra üretiminin kendi iç dinamikleri ve tarihsel olayların etkisi olduğu kadar Akdeniz coğrafyasında hakim olan üslup değişimlerinin de etkilerinin de olabileceği düşünülmüştür. Kentteki üretimin iyi astarlanmış örneklerle Kibyralı tüketicinin ihtiyaçlarını karşılayacak nitelikte olduğu kesindir. Yerel üretimin kendine özgü özellikleri ve kalite farkları sürecin her safhasında kendini gösterir. Ancak Kibyralı çömlekçileri döneminin muadilleriyle yarıştıracak, ürün kalitesini arttırmaya itecek bir talebin oluşmadığı da anlaşılmaktadır.  
Coğrafi olarak elverişli bir konumda bulunan seramik üreticisi Kibyra'nın organize bir ticaret ağı içinde olabileceği düşünüldüğünde, özellikle Kibyratis olarak anılan bölgede "Kibyra Seramiklerinin" ticari faaliyetlerin önemli bir nesnesi olarak kullanılmış olması kuvvetle muhtemeldir. Sonuç olarak bu çalışmada açığa çıkan veriler ışığında Kibyra üretimi seramiklerin tanımı net olarak yapılabilecek ve özellikle yakın bölge kentlerinde "Kibyra üretimi" olabilecek gruplar kolaylıkla tespit edilecektir. Böylece ilerideki saha araştırmalarında Kibyra seramiğinin dağılım sınırlarını da tespit etmek mümkün olacaktır.

Abstract:
Kibyra is in the Gölhisar district of Burdur, on the hills on the eastern foothills of the Akdağlar (Kragos) extending towards the Çameli Basin. With this location, the city was in a position where various cultural regions intersect in the Ancient Period. This region is known as Kabalia or Kabalis in the Iron Age and as Kibyratis in the Roman Period. While the Kabalia/Kibyratis Region attracted the attention of travelers and naturalist researchers throughout the 19th century, research on the ancient city of Kibyra began in the early 20th century. The first excavations in the city have been carried out since 2006.
Within the scope of this thesis, ceramic finds from all buildings and areas unearthed during excavations in the city were examined. The aim of this study is to examine in detail the local ceramic production of Kibyra, which is understood to be one of the production activities in Kibyra due to the density of the ceramic finds and kiln waste material, by archaeological and archaeometric methods. For this purpose, 300 cates of ceramics from different deposits in the Kibyra excavation warehouse were examined, 2180 of them were recorded as local production groups in the database created within the scope of the study, and 635 of these samples were presented in the catalog study.
The ceramic groups presented in the research cover the period from the Hellenistic Period to the early Late Roman Period. Examples of daily use and tableware ceramics included hardened red slip or liquified clay-slip, fine or coarse ware pottery groups of relatively high quality according to the technical differences in the production and firing stages. The ceramic typology created in the study is based on the firing defect samples whose form we can determine, and the samples studied by grouping them with chemical analysis.
The fact that the working ceramics groups are local production of Kibyra is supported by the many unearthed kiln-defective waste ceramic shards or repetitive form samples. The chemical analyses of the selected samples definitively revealed that Kibyra ceramics were produced in two main raw material groups and it was concluded that these raw material groups have similar chemical properties with the clays collected from the rocks of the region. Based on this, it has been interpreted that the locally produced ceramics of Kibyra were either produced with mud from two sources or were mixed with other clays at different rates during production. Chemical analysis studies also revealed that ceramic manufacturers in Kibyra fired at high temperatures during the firing phase.
	The examined ceramic groups indicate that the production activities in Kibyra coincide appropriately with the political history of the city.  The production activities of the city starting from the middle of the 3rd century BC and it has been revealed that it continued uninterruptedly until the 3rd century AD. In this long-term production process, differences are observed in the quality of production in terms of both raw material and technical applications. In these differences, as well as the effects of the inner dynamics of Kibyra production and historical events, it has been considered that the effects of the stylistic understanding prevailing in the Mediterranean geography may also be present. It is certain that the production in the city will meet the needs of the Kibyra consumer with well-lined examples. The distinctive features and quality differences of local production are evident at every stage of the process. However, it is understood that there was no demand that would force the potters of Kibyra to compete with their counterparts and to increase the quality of their products.
Considering that the ceramic producer city of Kibyra, which is in a geographically convenient location, may be in an organized trade network, it is highly probable that "Kibyra Ceramics" is an important object of commercial activities, especially in the region known as Kibyratis. As a result, in the light of the data revealed in this study, the definition of ceramics produced in Kibyra can be made clearly and groups that may be "Kibyra production" will be easily identified, especially in the cities of the nearby region. Thus, it will be possible to determine the distribution limits of Kibyra ceramics in the future fieldworks.