Horasan'da Eş'arîlik
Ash'ariyya in Khorasan
Yazar: ABDULLAH ÖMER YAVUZ
Danışman: PROF. DR. YUSUF BENLİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Eş`ari = Eş`ari ; Gazzali = Gazali ; Horasan = Horasan ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Şafiler = Shafis

Özet:
Horasan'da Eş'arîliğin tarihsel seyri bu araştırmanın ana konusudur. Eş'arîliğin Horasan'a nasıl intikal ettiği ve hangi aşamalardan geçtiği temel meselelerden birisi olmuştur. Bu açıdan mekân ve düşünce arasındaki bağın etkileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Eş'arîliğin Horasan'da benimsenmesi belirli bir fikri zemin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu bölgede temel bir yapı olan Hadis taraftarlığının gelişimi ve Şâfiî mezhebinin kabul süreci üzerinde durulmuştur. Aynı şekilde sûfîlerin toplumsal etkileri de tespit edilmeye çalışılmıştır. Eş'arîliğin bu toplumsal taban üzerinden bölgedeki yükselişi izah edilmiştir. Büveyhî, Gazneli ve Selçuklu devletlerinin Eş'arî düşüncenin gelişimine katkıları araştırılmıştır. Söz konusu devletlerin mezhep siyasetleri üzerinde durularak Eş'arîliğe dönük uygulamaları ve ardındaki nedenler irdelenmiştir. Siyaset ve mezhep bağının Horasan'da Eş'arîliğe etkisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Eş'arî düşüncenin Selçuklular döneminde Horasan'da Nizâmiye medreselerine etkisi ayrıca önemli bir konudur. Eş'arîliğin fikri yayılmasına büyük katkılar sunan Nizâmiye medreselerinin hangi nedenlere bağlı olarak inşa edildiği ele alınmış ve mezhebi yönü tespit edilmeye çalışılmıştır.
Eş'arî'den gelen dağınık gözüken kelâm düşüncesinin Horasan'da sistematik bir boyuta yükselmesi ve düşüncenin ekolleşmesi süreci üzerinde durulmuştur. Eş'arîliğin epistemolojisinin inşasının nasıl gerçekleştiği ayrıca dikkat çektiği için izah edilmeye çalışılmıştır. Özellikle de İbn Sina felsefesinin kelâma dönük eleştirileri ve Eş'arîlerin buna karşı tavırları süreç merkezli bir yolla ele alınmıştır. Gazzâlî'nin mantık ve kelâm ilişkisine dair tespitlerine dikkat çekilmiştir. Eş'arîliği sadece kelâm ekolü olarak değerlendirmemek gerekmektedir. Bu açıdan Eş'arîliğin Şâfiî fıkhına etkisi ve sûfî düşünceye katkısı dikkatle takip edilmiştir. Aynı şekilde fıkıh ve tasavvufun kelâma katkıları üzerinde durulmuştur. Böylece Eş'arîlik; Hadis taraftarlığı, Şâfiî ve sûfî geleneklerden beslenerek bütüncül bir din yorumunun çatısını oluşturmuştur. Son olarak Eş'arîliğin aidiyetten kimlik formuna dönüşümü üzerinden mezheplerin şekillenmesi sürecinin nasıl gerçekleştiği temellendirilmeye çalışılmıştır. 
Anahtar Kelimeler: Horasan, Eş'arîlik, Şâfiîlik, Selçuklular, Gazzâlî

Abstract:
The historical course of Ash'ariyya in Khorasan is the main subject of this research. It was one of the main issues that how the Ash'arism came to Khorassan and which stages it went through.  In this respect, the effects of the connection between space and thought were tried to be determined. The adoption of Ash'ariyya in Khorasan took place on a certain intellectual basis. The development of Ashab al-Hadith which is a basic structure in this region and the process of accepting the Shafi'i sect was emphasized. Similarly, the social effects of the sufis were tried to be determined. The rise of Ash'iyya through this social base in the region was explained. The contributions of Buyid, Ghaznavid and Seljuk states to the development of Ash'ari thought were investigated. The sectarian policies of these states, their applications towards Ash'ariyya, and the reasons behind them were investigated. The effect of the political and sectarian relations on the Ash'ariyya in Khorasan was tried to be examined. The influence of Ash'ari thought on the Nizamiyyah in Khorasan during the Seljuk period is also an important issue. The reasons for the construction of Nizamiyyah, which provide great contributions to the dissemination of the Ash'arism, were discussed and its sectarian direction was determined.
It was investigated how the scattered Kalam thought coming from the Ash'ari gained a systematic dimension in Khorasan. And also the process of the schooling was emphasized.  The adventure of construction of the epistemology of Ash'ariyya was tried to be investigated. In particular, the theological criticism of Avicenna's philosophy and the attitudes of the Ash'ari people towards those critics were handled in a process-centered way. Al-Ghazāli's observations on the relationship between logic and Kalam were noted. Thinking that Ash'ariyya should not be considered only as Kalam school, its influence on Shafi'i fiqh and its contributions to sufi thought were carefully followed. Likewise, the contributions of fiqh and sufism to Kalam were emphasized. Thus, Ash'ariyya was founded on the roof of a holistic interpretation of religion by feeding on Ashab al-Hadith, Shafi'i and sufi traditions. In addition, it is tried to be understood that how the process of shaping of sects takes place through the transformation of Ash'ariyya from belonging to identity. 
Keywords: Ash'ariyya, Khorasan, Shafi'ism, Seljuks, Al-Ghazāli