Labiatae (ballıbabagiller) familyasına mensup ilaç ve baharat olarak kullanılabilecek fesleğen (Ocimum basilicum L.) ve kekik (Origanum vulgare L.) türlerinin bazı özelliklerinin tespiti üzerine bir araştırma
An investigation on determination of some traits of basil(Ocimum basilicum L.) and thyme (Origanum vulgare L.) species to be able to use as medicine and aromatic
Yazar: ARSLAN UZUN
Danışman: PROF.DR. KUDRET KEVSEROĞLU
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışma, Samsun şartlarında 2005 yılında yürütülmüştür. Çalışmada, Labiataefamilyasından olan, ülkemizin değişik bölgelerinde kültürü yapılan 4 fesleğen (Ocimumbasilicum L.) populasyonu ile Karadeniz bölgesinin doğal florasından 9 Kekik(Origanum vulgare L.) populasyonu toplanarak bunların önemli fenolojik morfolojik vekalite özellikleri belirlenmiştir. Özelliklerin ortalamaları, standart hataları ve frekansdağılımları çıkarılmıştır.Ocimum basilicum L.'da fenolojik gözlemlerden çıkış süresi 13-14 gün, çıkışoranı % 52-96, ekimden itibaren tomurcuklanma başlangıç süresi 81 ile 90 gün, ilkçiçeklenme süresi 87 ile 99 gün, % 50 çiçeklenme süresi 99 ? 112 gün, % 100çiçeklenme süresi 114 ile 122 gün, meyve bağlama başlangıç süresi 97 ile 113 gün veçiçeklenme döneminde tespit edilen hayatta kalma oranı % 77-97 arasında değiştiğigörülmüştür. Önemli kriterlerden olan taze herba verimi ve drog herba verimi açısındanpopulasyonların frekans dağılımları incelenmiştir. Taze herba verimi bakımındanpopulasyonların büyük kısmı 110 ? 171 g/bitki arasında, drog herba verimi bakımındanise büyük kısmı 21 ? 36 g/bitki arasında değişim göstermiştir. İncelenen ekotiplerçiçekte taç yaprağı rengi ve yaprak rengi bakımından birbirlerinden farklı olduklarıgözlenmiştir. Fesleğen populasyonunun fide boyu 4.5 ? 11.7 cm, fidede yaprak sayısı 6-16 adet, bitki boyu 7-47 cm, çiçeklenme dönemi yaprak sayısı 12-32 adet, sap kalınlığı4.63-12.09 mm, dal sayısı 6-26 adet, yaprak ayası uzunluğu X yaprak ayası genişliği 7-64 X 3.55 ? 3.33 mm, yaprak sap uzunluğu 0.8 - 29 mm, taze herba verimi 49.26 -359.46 g/bitki, drog herba verimi 9.03-84.14 g/bitki, drog yaprak verimi 3.56-44.83g/bitki, drog herba oranı % 15.05 ? 46.26, drog herbada yaprak oranı % 14.03 ? 68.28,uçucu yağ oranı % 0.35-0.95 aralıklarında değişirken, uçucu yağın önemlibileşenlerinden estragole %31.67 ? 40.79, Z-citral 10.03-18.03, Citral 3.23 ? 24.59, ß-caryophyllene % 5.09-7.97 arasında değiştiği tespit edilmiştir.Origanum vulgare subsp.vulgare ve Origanum vulgare subsp.viridepopulasyonlarında gözlenen fenolojik gözlemlerden; çıkış süresi 12-16 gün, çıkış oranı% 11-75, ekimden itibaren tomurcuklanma başlama süresi 99 ? 108 gün, ilk çiçeklenmesüresi 104 ? 119 gün, % 50 çiçeklenme süresi 119 ? 138 gün, % 100 çiçeklenme süresi131 ? 146 gün, meyve bağlamaya başlama süresi 110 ? 140 gün, hayatta kalma oranı %62 ? 98 arasında değişiklik göstermiştir. Yetiştiricilik açısından önemli bir kriter olantaze ve drog herba verimleri incelendiğinde, populasyonlarda en fazla (% 26) taze herbaverimi 14 ? 20.9 g/bitki, ve en düşük (% 1) ise 56 ? 62.9 g/bitki verdikleri tespitedilmiştir. Drog herba bakımından populasyonun en kalabalık sınıfını (%24) oluşturangrup, bitki başına 9.5 ? 11.9 g arasında verim sağlamıştır. İncelenen populasyonlarıntaç yaprağı rengi ve yaprakta tüylülük özelliği bakımından birbirlerinden farklıoldukları görülmüştür. Ayrıca bu populasyonlarda, fide boyu 5.5 ? 12.6 cm, fidedeyaprak sayısı 6 ? 10 çift, çiçeklenme dönemi bitki boyu 10 ? 37 cm, çiçeklenmedönemi yaprak sayısı 18 - 39 çift, sap kalınlığı 1.25 ? 4.72 mm, dal sayısı 2 ? 22 çift,yaprak ayası uzunluğu 9.95 ? 28.9 mm, yaprak ayası genişliği 7.05 ? 23.6 mm, yapraksap uzunluğu 1.1 ? 10.6 mm, taze herba verimi 10 ? 69.93 g/bitki, drog herba verimi2.46 ? 26.58 g/bitki, drog yaprak verimi 2.13 ? 17.85 g/bitki, drog herba oranı % 15.7 ?52.9, drog herbada kuru yaprak oranı % 53.3 ? 87.8, uçucu yağ oranı % 0.1 ? 0.25arasında değişmiştir. Uçucu yağın önemli kimyasal bileşenleri caryophyllene oxide %4.47 ? 16.6, ß-caryophyllene % 8.33 ? 30.44, germacrene-d % 4.23-15.34, 1hcycloprop[e]azulen-7-ol % 5.41-13.0, cyclohexene % 2.35 ? 8.59, linalool % 1.85-10.46ve spathulenol % 2.63 ? 7.58 arasında olduğu gözlenmiştir. Kekikde yüksek orandaolması istenilen Timol % 0.42 ? 5.3 ve Karvakrol % 0.22 ? 0.55 olarak eser düzeyindeoldukları görülmüştür.Tüm kalite kriterleri dikkate alındığında Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi doğalflorasından toplanan O.vulgare L. ekotipleri, literatürlerin göstermiş olduğu verim vekalite kriterlerinin altında değerler oluşturmuşlardır. Bu yüzden bu ekotiplerin bölgemiziçin kültüre alınması veya doğal floradan toplanarak değerlendirilmesi, bilhassa verimve etken madde bakımından ekonomik olmamaktadır. Diğer taraftan fesleğen(O.basilicum L.) ekotipleri ele alındığında Oc2 ve Oc3 gerek verim ve gerekse uçucuyağ oranı bakımından Karadeniz bölgesi için ümit var oldukları görülmektedir. Ayrıcabu materyaller gelecekte ki ıslah çalışmalarında değerlendirilebilecek konumdaoldukları kanaatini uyandırmaktadır.

Abstract:
This study was conducted in experimental area of Black Sea AgriculturalResearch Institute under Samsun ecological conditions during 2005. In this study, 4basil accessions, cultivated in different locations of our country and 9 thyme accessionscollected from Black Sea Region were observed for some phenological observations.Averages, standard errors and frequency variations of the characters were found out andsome morphological and quality characters of both plant accessions were also analyzedstatistically by using simple methods.In basil, data for some phenological observations are as following: emergenceperiod-13-14 days, emergence rate- 52-96 %, blooming period from the beginning ofsowing- 81-90 days, first flowering period- 87-99 days, time duration for 50 %flowering period- 99-112 days and 100 % flowering period- 114-122 days, timeduration for the beginning of fruiting period- 97-113 days, survival rate determined atflowering period- 77-97 %. The accessions were evaluated for frequency variation offresh herba and drog yields. In general, data for fresh herba yield was determined as110-171 g/plant and drog herba yield as 21-36 g/plant depending on accessions. Theevaluated accessions varied with petal and leaf colors. Data for morphologic, yield andquality characters were determined as following: 1000 seed weight- 1.35-1.99 g,seedling height- 5.58-11.07 cm, leaf number per seedling- 6-16 pairs, plant height atflowering- 7-47 cm, leaf number per plant at flowering- 12-32 pairs, stem width- 4.63-12.09 mm, stalk height- 0.8-22 mm, fresh herba yield per plant- 49.26-359.46 g, drogherba yield per plant- 9.03-84.14 g, drog leaf yield per plant- 3.56-44.83 g, drog herbaratio per plant- 17-48 %, dry leaf ratio per plant- 14.5-87.6 %, volatile oil ratio- 0.35-0.95%. Proportion of the important components of the volatile oil was also determinedas following: Estragole- 31.67-40.79 %, Z-Citral- 10.03-18.03 %, Citral- 3.23-24.59 %,ß-caryophyllne- 5.09-7.97 %.In Origanum vulgare ssp. vulgare and origanum vulgare ssp. viride, data forsome phenological observations are as following: emergence period-12-16 days,emergence rate- 11-75 %, blooming period from the beginning of sowing- 99-108 days,first flowering period- 104-119 days, time duration for 50 % flowering period- 119-138days and 100 % flowering period- 131-146 days, time duration for the beginning offruiting period- 110-140 days, survival rate determined at flowering period- 62-98 %.The accessions were evaluated for frequency variation of fresh herba and drog yields.Drog and fresh herba yields ? which are important data for plant cultivation-, wereinvestigated as 34-39 g/plant fresh herba yield maximum (20%), and 52-59 g/plantminimum (2%). Drog herba yield for the group which formed the greatest part of thepopulation (24%) was investigated as 9.5-11.9 g/plant. The evaluated populations variedwith petal colour and leaf surface hair. Data for morphologic, yield and qualitycharacters were determined as following: 1000 seed weight- 0.04-0.067 g, seedlingheight- 5.5-12.6 cm, leaf number per seedling- 6-10 pairs, plant height at flowering- 10-37 cm, leaf number per plant at flowering- 18-39 pairs, stem width- 1.25-4.72 mm,number of secondary stalk 2-22 pairs, leaf length 9.95-28.9 mm, leaf width ? 7.05 ?23.6 mm, leaf vein length ? 1.1-10.6 mm, fresh herba yield per plant- 10-69.93 g, , drogherba yield per plant- 2.46 ? 26.58 g, drog leaf yield per plant- 2.13 ? 17.85 g, drogherba ratio per plant- 15.7-48 %, dry leaf ratio in drog herb per plant- 53.3-87.8 %,volatile oil ratio- 0.1- 0.25%. Proportion of the important components of the volatile oilwas also determined as following: Carypphyllene oxide 4.47 ? 16.6%, ß-caryophyllene8.33 ? 30.44 %, Cermacrene-d 4.23 ? 15.34 %, 1h-Cycloprop[e]azulen-7-ol 5.41-13.0%, Cyclohexene ? 2.35 ? 8.59, Linalool ? 1.85 ? 10.46 % and Spathulenol 2.63 ?7.58 %. Timol and Carvacrol rates ? which are expected to be high- were determinedfractional amounts with the percentages of 0.42 ? 5.3 % for Timol, and 0.22 ? 0.55 forCarvacrol.Considering all quality characters, O. vulgare L. accessions collected fromMiddle and East Black Sea Region flora produced lower values than those reported inliterature. Hence, domesticating those plant materials or evaluating them by harvestingfrom wild populations seems not appropriate under Black Sea Region conditions,especially in terms of yield and phytomedicinal concentrations. As for basil (O.basilicum L.) accessions, Oc2 and Oc3 are promising for our region with regard to yieldand essential oil content. The plant materials are also promising to be used in futurebreeding studies.