Simgesel yapılarda hegemonya ve ideolojinin inşası (Bişkek anıtları örneği)
Символикалык түзүлүштөрдөгү гегемония жана идеологиянын курулушу(бишкек монументтеринин мисалында)
Yazar: NİYAZİ AYHAN
Danışman: PROF. DR. YUSUF YURDİGÜL
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Bu tez, BiĢkek Ģehrinin simgesel anıtları yoluyla iktidarın kurduğu hegemonya
ve ideolojinin inĢasını ele almaktadır. Metin olarak ele alınan anıtlar, üretildikleri
dönemin sosyo-politik ruhunu, egemen siyasal sistemi ve ideolojisini yansıtmaktadır.
Simgesel anıtlar siyasal iktidarın meĢruiyet sağlamasında, sosyo-politik rızanın tesisinde
ve ideolojik uzlaĢmanın inĢasında baĢat rol oynamaktadır.
Hegemonya ve ideolojiye iliĢkin günümüze kadar birçok tanım yapılmıĢsa da
Gramsci ve Althusser‟in hegemonya ve ideolojiye iliĢkin yaklaĢımları bu tezin kuramsal
çatısını oluĢturmaktadır. Bu bağlamda çalıĢmada metin olarak ele alınan simgesel
anıtlar, ideoloji ve hegemonya ile iliĢkili olarak hem sistemin devamlılığını sağlayan
hem de toplumsal algının inĢasını sağlayan metinler olarak çözümlenmiĢtir. Bu
kapsamda kullanılan yöntemlerden ilki anlamlandırmalara ve anlatı çözümlemelerinde
kullanılan Barthes‟ın "göstergebilimsel analiz" yöntemidir. Ġkinci olarak kullanılan
yöntem ise, Van Dijk‟ın ideolojik söylemlerin çözümlenmelerinde kullandığı "ideolojik
söylem analizi"dir. ÇalıĢmada iki farklı yöntemin kullanılmasının sebebi bu
yöntemlerin hegemonya ve ideoloji okumalarında birbirlerini tamamlamalarıdır vi
Analizler sonucunda Sovyetler Birliği dönemi anıtlarında hegemonya ve
ideolojinin inĢasına yönelik argümanlara rastlanmıĢtır. Bağımsızlık öncesi anıtların inĢa
amacı Sovyet hegemonyası ve ideolojisi çerçevesinde gerçekleĢmiĢtir. Bağımsızlık
dönemi anıtlarında ise Sovyet ideolojisine rastlanmazken, söz konusu anıtlarda Kırgız
milliyetçiliği söylemleri görülmüĢtür. Analiz sonuçların göre bu durum, Kırgızistan‟ın
bağımsızlıktan sonra milliyetçi bir ideolojiyi benimsediğinin de göstergesidir.
Ele alınan iki dönemde de dilsel ve simgesel ifadelere rastlanan anıt
okumalarında Sovyet dönemindeki görülen yerelsellik vurgusu, bağımsızlık döneminde
yerini hem Sovyet dönemi hem de yerelsellik vurgusuna bırakmıĢtır. Her iki dönemde
de kahramanlık konusu anıtların ortak vurgularından biri olmuĢtur.
Sovyet döneminde Kırgız kahramanı Manas Anıtsal konsepti savaĢa ve
kahramanlığa ait duygular ile anlamlandırılırken, bağımsızlık döneminde ise
Kurmancan Datka ve Manas anıtlarının temel anlatısı birleĢtirme ve barıĢ üzerine
olmuĢtur. Ġktidarların hegemonya ve ideoloji inĢasında kullandıkları simgesel dilde de
farklılıklara rastlanmıĢtır. Örneğin Sovyetler Birliğini simgeleyen orak, çekiç, Sovyet
flaması, Sovyet sancağı gibi simgeler, yerini evrensel simgelerden olan meĢe ve defne
yaprağına bırakmıĢtır. Bir diğer fark da yerel simgelerin kullanılması olmuĢtur. Yerel
simgelerden olan tündük, uuk ve Kırgız bayrağı gibi simgeler anıtların anlamlandırma
sürecinde kullanılan simgelerdir.
Anahtar Kelimeler: Simgesel Yapı, Ġdeoloji, Hegemonya, Anıt, Metin, BiĢkek

Abstract:
Бул диссерталык эмгек Бишкек шаарынын символикалык түзүлүштөрүн
эстеликтер аркылуу курулган гегемония жана идеологияны изилдейт. Архивдик
тексттер ошол доордун социо-саясий рухун, башкаруучу саясий системасын жана
идеологиясын чагылдырат. Символикалык эстеликтер бийликтин
легитимдүүлүгүн куруу, социо-саясий макулдашуу жана анын менен бирге
идеологиялык макулдашууну ортого чыгарууда башкы ролду ойнойт.
Гегемония жана идеологияга тиешелүү бул убакытка чейин бир топ
эмгектер жазылса да, Грамши жана Альтюссердин гегемония жана идеология
концепциясы аталган иштин пайдубалын түздү. Текстерде символикалык
эстеликтер идеология жана гегемониялык мааниде системаны алдыга сүрдүрүү
жана коомдук пикирди жараткан текттер катары каралууда. Мунун алкагында
Теон Ван Дайктын идеологиялык дискурс анализи жана Барттын семиотикалык
анализи колдонулду. viii
Бул изилдөөлөрдүн натыйжасында Советтер Союзу доорунда эстеликтер
гегемония жана идеологиялык мааниси бар экендиги көрсөтүлгөн. Эстеликтерди
куруу гегемония жана идеологияны жайылтууну максат кылган. Эгемендик
алгандан кийинки эстеликтер совет доорунун гегемония жана идеологиясы
кыргыз улутунукуна өзгөрүлгөн. Мындай көрүнүш аркылуу эгемендүүлүк алган
соң Кыргызстан улутчул өңүттө идеологиясын баштаганын байкаса болот.
Эки башка заманга тиешелүү лингвистикалык жана семиотикалык
түшүндүрмөлөрдө эстеликтер совет доорунда советтик биримдикке,
мекенчилдикке басым жасалса, эгемендикте совет доору жана мекенчилдикке
айланган. Эки доордогу баатырлар эстелигин алсак, Манас монументтери согуш,
баатырдыкка чакырса, эгемендүүлүк алгандан кийин Курманжан датка жана
Манастын башкы идеялары ынтымак жана тынчтык болуп көрсөтүлгөн.
Бийликтин гегемония жана идеология үчүн колдонгон орок, чалгы, совет туусу
сыяктуу символдорунун ордун кыргыз туусу, түндүк баскан.
Ачкыч сөздөр: Семиотикалык Структура, Идеология, Гегемония,
Эстеликтер, Текст, Бишкек.