Fen bilimleri ders kitaplarında madde ve doğası konusunda yer alan temsillerin incelenmesi
Examination of the representations of substance and its nature in science textbooks
Yazar: GÜLÇİN BARIŞ
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN AKKUŞ
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı / Kimya Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Fen bilgisi eğitimi = Science education ; Kavram öğretimi = Concept teaching ; Kimya eğitimi = Chemistry education ; Madde = Matter ; Temsil = Representation

Özet:
Günümüz şartlarında bulunan teknolojik materyaller sayesinde istenilen bilgiye her an hızlı bir şekilde ulaşılabilmek mümkündür. Ancak her öğrencinin teknolojik kaynaklarda yer alan bilgilere ulaşabilecek imkânı olmayabilir. Bu sebeple ders kitapları; ders öncesinde, dersin işlenmesi sırasında ve ders sonrasında öğretmen ve öğrenciler tarafından kullanılabilen vazgeçilmez materyallerdendir. Fen bilimlerindeki herhangi bir konu ile ilgili temel kavramlar, tam olarak öğrenilmediğinde, önceki kavramlarla ilişki kurularak anlamlandırılmadığında, daha üst düzeydeki konularla ilgili kavramların doğru şekilde öğrenilmesi çok zor olacaktır. Özellikle öğrencilerin elle tutup gözle göremediği, maddenin tanecikli doğasına özgü kimyasal kavramların öğretimi; bu kavramların ders kitaplarındaki temsiller ile desteklenmesiyle mümkündür. Bu nedenle; kimya öğretiminde makroskobik, mikroskobik ve sembolik temsillerin kullanımı, bu temsillerin belirli niteliklere sahip olması ve birbirleriyle ilişkilendirilmesi önemlidir. Bu bağlamda söz konusu çalışmada Milli Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından ders kitabı olarak kabul edilmiş on adet fen bilimleri ders kitabı; madde ve doğası ile ilgili konular açısından incelenmiştir. Araştırmada temsiller; (i) çeşitleri, (ii) yüzey özellikleri, (iii) metinle bağlantıları, (iv) başlık özellikleri ve (v) kavramı yansıtma kriterleri açısından doküman analizi yoluyla incelenmiş ve yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, en çok (%76,14) makroskobik temsil kullanımına yer verildiği, çoklu ve hibrit temsil kullanımının oldukça az olduğu ve karma temsillere ise yer verilmediği sonucuna ulaşılmıştır. İncelenen ders kitaplarındaki temsillerin yüzey özelliklerine göre %59,74'ünün belirsiz olduğu, metinle bağlantılarına göre ise %60,88'inin metinle ilişkili ve bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Kitaplarda genellikle temsili yansıtacak şekilde açıklayıcı başlıkların olduğu, ancak %1,14 oranında problemli başlığa sahip olan temsillere de yer verildiği belirlenmiştir. Kavramı yansıtma açısından ise bazı temsillerin kavramı yeterince yansıtmadığı ve yanlış kavramaya sebep olabilecek öğeler içerdikleri belirlenmiştir. Yanlış kavramaya sebep olacak temsillerin özellikle maddenin tanecikli doğasını ifade eden temsillerle ilgili olduğu tespit edilmiştir.
Çalışmada elde edilen bulguların hem ders kitabı kullanıcıları hem de kitap yazarları açısından önemli olduğu düşünülmektedir.

Abstract:
Thanks to the technological materials available in today's conditions, it is possible to reach the desired information quickly at any time. However, not every student may have the opportunity to access the information contained in technological resources. For this reason, textbooks; It is an indispensable material that can be used by teachers and students before, during and after the lesson. When the basic concepts related to any subject in science are not fully learned and are not understood by establishing a relationship with the previous concepts, it will be very difficult to learn the concepts related to higher-level subjects correctly. In particular, teaching chemical concepts specific to the particulate nature of matter, which students cannot see with their hands; It is possible to support these concepts with the representations in the textbooks. Therefore; In teaching chemistry, it is important to use macroscopic, microscopic and symbolic representations, to have certain qualities and to associate them with each other. In this context, in the aforementioned study, ten science textbooks accepted as textbooks by the Ministry of National Education Board of Education and Discipline; matter and its nature were examined in terms of issues. representations in research; (i) types, (ii) surface features, (iii) connections with the text, (iv) title features and (v) concept reflection criteria were examined and interpreted through document analysis. When the findings were evaluated, it was concluded that the use of macroscopic representation was mostly used (76,14%), the use of multiple and hybrid representations was very low, and mixed representations were not included. It has been determined that 59.74% of the representations in the examined textbooks are ambiguous according to their surface features, and 60.88% are related and connected to the text according to their connection with the text. It has been determined that the books generally have descriptive titles to reflect the representation, but representations with problematic titles are also included at a rate of 1.14%. In terms of reflecting the concept, it has been determined that some representations do not reflect the concept sufficiently and contain elements that may cause misunderstanding. It has been determined that the representations that will cause misunderstanding are especially related to the representations expressing the particulate nature of matter.
It is thought that the findings obtained in the study are important for both textbook users and book authors.