Viranî Divanı (İnceleme-metin)
Divan of Virani (Analysis-text)
Yazar: TAHA TUNA KAYA
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN AKKAYA
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Aleviler = Alawis ; Bektaşiler = Bektashis ; Divanlar = Divans ; Klasik Türk edebiyatı = Classical Turkish literature ; Tekke edebiyatı = Tekke literature ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Virani Abdal = Virani Abdal ; Şairler = Poets ; Şiir = Poem

Özet:
Viranî (diğer adlarıyla Âşık Viranî, Viran Abdal, Viranî Baba) XVII. yüzyıl başlarında yaşamış, Aleviliğin Yedi Büyük Ozan'ı arasında gösterilecek kadar halk tarafından sevilip ilgi görmüş, Hurufilik ve Ali-ilahilik inancıyla ön plana çıkan bir tekke şairidir. Hayatı boyunca söylediği şiirler ve öğütler, bugüne çeşitli edebî ürünler olarak ulaşmıştır. Tespitlerimize göre Viranî'nin Divan ve Risale olmak üzere iki eseri bulunmaktadır. Bu çalışmada, Viranî'nin bugüne kadar kesin olmayan bilgilerle aktarılan hayatına ışık tutmak; eserlerini, el yazması ve matbu kaynaklardan derleyip aktararak bilim dünyasına kazandırmak ve bu metinler üzerine incelemeler yapmak amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultultusunda öncelikle geniş bir literatür taraması yapılarak Millî Kütüphane başta olmak üzere Türkiye'deki devlet ve belediye kütüphaneleri, yurt dışında bulunan arşivler ve şahıslara ait özel arşivler incelenmiş, Viranî'ye ait olduğu düşünülen yazma ve matbu eserler değerlendirmeye alınmıştır. Bu eserlerden hareketle Viranî'nin hayatına dair bilgiler yeniden değerlendirilip bilimsel bir bakış açısıyla belirgin hâle getirilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte Viranî'ye ait Divan ve Risale gibi eserler el yazması niteliğindeki eserlerden başlayarak günümüzde yayımlanan çalışmalara kadar karşılaştırmalı şekilde incelenmiş, bu incelemeler çalışmada şekil ve içerik özelliklerine göre sunulmuştur. Viranî'ye dair yapılan çalışmalar ve kendi şiirlerinden hareketle edebî kişiliği hakkında çıkarımlarda bulunulmuştur. Çalışmada, bugüne kadar üzerinde yeterli bir çalışma yapılmamış olan Viranî Divanı, 18 divan nüshası, 30 mecmua ve 60 cönk yardımıyla meydana getirilmiş ve alana kazandırılmıştır. 

Anahtar Sözcükler: Viranî, tekke şiiri, Alevi-Bektaşi edebiyatı.

Abstract:
Viranî, also known as Ashik Virani, Viran Abdal, Virani Baba) is a dervish poet who lived at the beginning of the 17th century, was loved and attracted enough attention by the people to be shown among the Seven Great Poets of Alevism, and came to the fore with his belief in Hurufism and Ali-divinity. The poems and advices he spoke throughout his life have reached today as various literary products. According to our findings, Viranî has two works, Divan and Risale. In this study, it is aimed to shed light on Viranî's life, which has been conveyed with uncertain information, to bring his works to the literature by collecting and transferring his works from manuscripts and printed sources and to make evaluation on these texts. In line with this purpose, first of all, a wide literature review was made and the state and municipal libraries in Turkey, especially the National Library, archives abroad and private archives were scanned. Finally manuscripts and printed works thought to belong to Viranî, which arecollected from these sources, were evaluated. Based on these works, the information about Viranî's life was re-evaluated and made clear from a scientific point of view. In addition to this, works such as Divan and Risale belonging to Viranî were examined comparatively starting from manuscripts to the works published today, and these analyzes were presented according to their form and content features in the study. Based on the studies on Viranî and his own poems, inferences were made about his literary personality. In this study, Viranî's Divan, which has not been adequately studied until today, was created and brought to the field with the help of 18 divan copies, 30 poem majmua and 60 cönks. 

Keywords: Virani, tekke poetry, Alevi-Bektashi literature