Değişen üretim-tüketim ilişkileri bağlamında alışveriş merkezlerinin anlamsal ve mekansal dönüşümüne eleştirel bir bakış
A critical approach to the meaning and spatial transformation of shopping malls, in the context of changing production and comsumption patters in our century
Yazar: TÜLİN VURAL
Danışman: PROF. DR. ATİLLA YÜCEL
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
19. yüzyıl ortalarından, 20. yüzyılın ikinci yansına kadar olan süreçte, araçsal akılcı (instrumental rationality) düşünce çerçevesinde örgütlenen kapitalist sistem, üretim düzenini sistematikleştirirken, bireyi de üreten bir araç konumuna indirgemiştir. Üretim aktivİtesinin an ve an planlandığı bir süreçte çalışan bireyin gündelik hayatı da, benzer bir biçimde koordine ve kontrol edilmiştir. Bu bürokratik katılıkların sonucunda, birey için gündelik yaşamda tesadüflere ve kendiliğindenliğe yer kalmamıştır; bir başka deyişle, aşırı akılcılaşmış ortam içinde bireyler kendilerini kaçıp kurtulmanın mümkün olmadığı bir demir kafeste hisseder hale gelmişlerdir. Bu aşırı sistematikleştirilmiş yaşam sonucunda "dış dünyanın büyüsü" bozulmuştur. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Modern dünyanın bu bürokratik katılıklarına olan tepkiler artar; Postmodernizm bireyi bu demir kafesten kurtaracak yeni bir yaşam tarzı olarak önerilir. Postmodern dünya içinde, Modern dünyanın katılıklarına yer yok gibi görünse de, araçsal akılcı düşünce farklı bir şekilde varlığım sürdürür. Bu gereklidir; çünkü kapitalist sistemin devamı üretim-tüketim ilişkilerinin ve gündelik hayatın an ve an koordine edilmesiyle ancak mümkün olabilir. Dolayısıyla, artık "demir kafes"in yerini, "neon bir kafes" almıştır. Buna ek olarak, "insanın araçlaştırılması" (instrumentalisation of man) süreci Postmodern dünya da devam etmiş; 20. yüzyılın ortalarına kadar olan süreçteki Modern dünyada "üreten bir araç" durumunda iken, 20. yüzyılın ikinci yarısından sonraki dönemde "tüketen bir araç" haline gelmiştir. Bu süreçte, bireyler tüketim yoluyla yapay hazlar oluşturup, xıvkendilerini yeniden büyülemeye çalışan bir dünya düzeni içinde yaşamlarını sürdürürler. Yaşanılan bu neon kafes içerisinde, yeniden büyülenmenin adresi de tüketim mekanlarıdır. Tüketim mekanlarında çeşitli mekan düzenleme stratejileri, mimari öğeler ve hazır öğeler kullanılarak, yapay bir hayal dünyası yaratılır. Bu yapay hayal dünyasına gelen insanlar tüketme eyleminin ve tüketim mekanının cazibesi karşısında yeniden büyülenir. Bu çalışmada, 20. yy ikinci yansı ve 21 yy. ilk yarısındaki dönemde değişen üretim- tüketim ilişkileri bağlamında alışveriş merkezlerinin anlamsal ve mekansal dönüşümü incelenmiştir. Bu incelemenin amacı, son bir yüzyıl içinde kapitalizmin kültürel mantığına göre şekillenen insan, toplum ve mekan arasındaki ilişkilerin analiz edilmesidir. Bu analiz, Roland Barthes'in "anlatının işlemsel düzenlemesi" metodu kullanılarak yapılmıştır. Bu metodun kullanılabilmesi için çalışmada, son bir yüzyıllık süreç içinde değişen insan, toplum ve mekan ilişkileri bir anlatı olarak ele alınmıştır. Bu anlatının çözümlenebilmesi için, anlatıyı oluşturan temel kod olarak "araçlaştırma" kavramı belirlenmiştir. İnsanın ve mekanın araçlaştırılması kavramları ise "zamanın örgütlenmesi", "mekanikleşme", "kontrol" ve "kimlik seçme" gibi anahtar kavramlar ile açıklanmıştır. Bu anahtar kavramlar yardımıyla, alışveriş merkezlerinin mimarilerinin tasarım sürecinde nasıl şekillendiği ve anlamlarının kullanım sürecinde nasıl değiştiği tartışılmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise, yukarıda belirtilen analiz sonucunda elde edilen bulgular Türkiye'den seçilen alışveriş merkezleri örnekleri üzerinde değerlendirilmiştir. XV

Abstract:
From mid 19th century to mid 20th century, while capitalist system, which has developed through the frame of "instrumental rationality"thought, has scientifically systematized the production process, it has reduced man to a production instrument. In this period, every stage of daily life has been organized minute by minute similar to the highly rationalized production process. In this rigidly planned environment of daily life, there has been no room for spontaneity and ordinariness. In other words, in this highly rationalized environment man has been imprisoned in an "iron cage" from which it was impossible to escape. So, in this rigidly systematised environment, the world have become disenchanted. After mid 20th century, reactions to the rigidness of Modern world have arisen; and Postmodernism has been offered as an alternative way of living, to rescue man from the iron cage of Modernism. Although there has been no room for the rigidity of Modernism in Postmodernism, the instrumental rationality thought has also been placed in Postmodernism. This has been necessary, because, ensuring the continuity of capitalist system would have only been possible by co-ordinating daily life activities and systematizing production and consumption processes. Therefore, in our age, "iron cage" has left its place to a "neon cage". In addition to this, "instrumentalisation of man" process has continued in postmodern world; man has been transformed from a production instrument to both a consumption instrument. In this period, man has been living in a world to re-enchant himself by creating artifical xvipleasures. In this neon cage, the address of re-enchantment has been the spaces of consumption. In these environments, by means of some spatial arrangements and simulations, an imaginary world has been created to re-enchant man. In these imaginary environments, man has re-enchanted both by means of consumption acitivity and of the artificial attractiveness of the environment. In this study, the effects of changing relation of production and consumption patterns in late 20th and early 21st century on the meaning and architecture of shopping malls are analyzed. The aim of this analysis is to understand the changing relation between man, society and space, due to the effects of cultural logic of capitalism, during the last hundred years. This analysis is prepared by using Roland Barthes's "structural analysis of narrative" method. In this study, the changing relation between man, society and space in the last hundred years is taken as a narrative. In order to analyze this narrative, one of the codes in this narrative is defined, "instrumentalisation',. This code is analysed in two dimensions: "instrumentalisation of man" and "instrumentalisation of space". Then, this process of instrumentalisation is explained with some keywords: "organization of time", "mechanization", "control" and "choosing an identity". By means of these keywords, the changing understandings about the architectural properties of shopping malls during the design process, and the changing meaning of these spaces in utilization process are analyzed. In the last part of study, the results of this analysis are applied to the shopping mall examples from Turkey to testify the validity of this study. XVII