Çarşamba Ovası sol sahil topraklarında yorgunluk parametrelerinin belirlenmesi
Determination of exhaustion parameters in left coast soils Çarşamba Plain
Yazar: SERKAN İÇ
Danışman: PROF. DR. COŞKUN GÜLSER
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Tarım toprakları = Agricultural soils

Özet:
Bu çalışmanın amacı Çarşamba Ovası Sol sahil topraklarında yorgunluk parametrelerinin araştırılması ve bazı fiziksel, kimyasal toprak özellikleri ile toprakların fiziksel, kimyasal ve verimlilik kalitelerinin konumsal değişimlerinin belirlenmesidir. Bu amaçla; araştırmaya konu olan 33994,7 ha'lık Çarşamba Ovası Sol Sahiline ait 1:25000 ölçekli topoğrafik haritalar kullanılarak 2000 m x 2000 m aralıklarla kesişecek şekilde oluşturulan grid ağı üzerinden toplam 86 noktadan bozulmuş ve bozulmamış yüzey (0-20 cm) ve yüzey altı (20-40 cm) toprak örnekleri alınmıştır. Toprakların fiziksel kalitesini tanımlamada kullanılan veri seti için  kil, silt ve kum içerikleri, hacim ağırlığı, agregat stabilitesi, hidrolik iletkenlik, tarla kapasitesi, solma noktası, yarayışlı su kapasitesi ve penetrasyon dirençleri, kimyasal kalitesini tanımlamada ise toprak pH'sı, elektriksel iletkenlik, organik madde, kireç, fosfor, kalsiyum, magnezyum, potasyum, sodyum ve katyon değişim kapasitesi değerleri seçilmiştir. Örnekleme yapılan noktalardaki arazi kullanım durumları ve bitki desenleri de belirlenmiştir. Elde edilen sonuçların konumsal dağılımları jeoistatistiksel olarak GS+9 programında belirlenmiş, ArcGIS programında özelliklerin dağılım haritaları hazırlanmıştır.
Örnek alınan noktalardaki bitkisel üretim dağılımı sırasıyla kavak yetiştiriciliği (%26.74), fındık (%19.77), mısır (%9.30), buğday (%8.14), bahçe bitkileri (%8.14) ve mera (%9.30) şeklindedir. Toprakların fiziksel kalitelerinin tarımsal açıdan %9.30'unun uygun (S2), %25.58'inin sınırlı derecede uygun (S3) ve %65'nin uygun olmadığı (N) belirlenmiştir. Kimyasal kaliteleri bakımından ise %13.95'inin çok uygun (S1), %47.67'sinin uygun (S2), %15.12'sinin sınırlı derecede uygun (S3) ve %23.26'sının uygun olmadığı (N) belirlenmiştir. Verimlilik kaliteleri bakımından ise %30.24'nün uygun (S2), %43.02'sinin sınırlı derecede uygun (S3) ve %26.74'ünün uygun olmadığı (N) belirlenmiştir.
Toprak fiziksel özelliklerinden en yüksek negatif korelasyonlar kum içeriği ile verimlilik toprak kalite kriteri (-0.646**) arasında, penetrasyon direnci ile fiziksel toprak kalite kriteri (-0.653**) arasında belirlenmiştir. Toprak kimyasal özelliklerinden en yüksek negatif korelasyonlar ise kireç içeriği  ile kimyasal toprak kalite kriteri (-0.403**) arasında, toprak pH'sı  ile fiziksel toprak kalite kriteri (-0.150**) arasında belirlenmiştir. 
Sonuç olarak; Çarşamba Ovası sol sahil toprakları kalite indeks kriterleri bakımından değerlendirilmiş, toprak yorgunluğuna ve kalitesinde azalmaya sebep olan parametrelerin başında pH, bünyeye bağlı olarak hacim ağırlığı ve arazi kullanımına bağlı olarak sıkışmanın geldiği belirlenmiştir. Toprak yorgunluğunun izlenmesine yönelik bir veri tabanı oluşturulmuştur.

Abstract:
The objective of this study was to investigate the exhaustion parameters in left coast soils of Çarşamba Plain and to determine the spatial variability of some physical, chemical soil properties with soil quality. For this aim, disturbed and undisturbed surface (0-20 cm) and subsurface (20-40 cm) soil samples were taken from 86 points in the subject of 33994.7 ha Left Coast Area of Çarşamba Plain using 2000 m x 2000 m grid network on the 1:25000 topographic maps. To describe the physical soil quality, the data set of clay, silt and sand contents, bulk density, aggregate stability, hydraulic conductivity, field capacity, permanent wilting point, available water capacity and penetration resistances and to describe the chemical soil quality, the data set of soil pH, electrical conductivity, organic matter, CaCO3, phosphorus, calcium, magnesium, potassium, sodium and cation exchange capacity values were selected. Land use and land cover have been identified in the soil sampling points. Spatial variability of the results were determined using GS+9 program and distribution maps were prepared using ArcGIS program.
The distribution of sampled points in crop production ordered as poplar cultivation (26.74%), nuts (19.77%), corn (9.30%), wheat (14.8%), garden plants (14.8%) and pasture (9.30%). Physical qualities of plain soils according to agricultural evaluation were determined as 9.30% of suitable (S2), 25.58% of limited suitable (S3) and 65% of none suitable (N). Chemical qualities of soils were determined as 13.95% of very suitable (S1), 47.67% of suitable (S2), 15.12% of limited suitable (S3) and 23.26% of none suitable (N). Fertility qualities of soils were determined as 30.24% of suitable (S2), 43.02% of limited suitable (S3) and 26.74% of none suitable (N).
The highest negative correlations for the physical properties were determined between sand content and fertility soil quality criteria (-0.646 **) and between penetration resistance and physical soil quality criteria (-0653 **). The highest negative correlations for the chemical properties were determined between soil CaCO3 and chemical soil quality criteria (-0.403 **) and between soil pH and physical soil quality criteria (-0.150 **).
As a result; soils in left cost soils of Çarşamba plain were evaluated in terms of soil quality index criteria. Parameters causing soil exhaustion and reducing soil soil quality were pH, bulk density related with texture and compaction realted with land use. Soil database was created for monitoring soil exhaustion.