Afganistan Özbek halk edebiyatında Yazı ve Zeba hikâyesi koşukları
Yazi and Zeba story poems in Afghanistan Uzbek folk literature
Yazar: FİRUZE AZİZİ
Danışman: PROF. DR. AKARTÜRK KARAHAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Afgan edebiyatı = Afghan literature ; Afganistan = Afghanistan ; Destanlar = Epics ; Halk hikayeleri = Folk tales ; Halk şiiri = Folk poetry ; Hikaye = Story ; Özbek edebiyatı = Uzbek literature ; Özbek halk hikayeleri = Uzbek folk proverbs

Özet:
Afganistan Özbeklerinin halk edebiyatında; masallar (ertekler), atasözleri (makallar), türküler (koşuklar), destanlar (dastanlar), bilmeceler (taptimatallar, cumaklar), efsaneler (afsanalar), fıkra (latife), ninni (elle), alkış ve kargış (dua ve beddua) ve nükte (eskiye),  aşk hikâyeleri, ağıt, yar-yar gibi türler bulunmaktadır. "Yazı ve Zeba" hikâyesi Özbekler arasında sabzıman koşukları diye anılan Özbek Halk Edebiyatı eserlerinden birisidir. Bu hikâyenin en büyük özelliklerinden birisi sadece hikâye olmaması, halk koşukları şeklinde de dilden dile aktarılarak gelmesidir. "Yazı ve Zeba" yalnız Afganistan Özbek halk edebiyatında değil, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan ve Tacikistan'daki birçok bölgede de tanınmaktadır. "sabzıman koşukları" adıyla anılan bu hikaye, günümüzde, söyleyen kişilerin sayısı az olmasına rağmen hâlâ bazı kişiler tarafından ezbere bilinmekte, törenlerde, Nevruz kutlamalarında söylenmektedir. Bunun yanı sıra Afganistan'ın kuzeyinde bulunan köylerde gündelik hayatın sıkıcılığından kurtulmak için genellikle kadınlar ve genç kızlar tarafından vakit geçirmek ve eğlenmek amacıyla da bu koşuklar söylenmektedir. Özbek halk edebiyatında bu koşuk türüne "sabzımån" denilmiştir. İnanışa göre bu koşuklara "Sabzımån" denilmesinin sebebi, Zeba esmer tenli bir kız olduğu için Yazı, ona, "sabzıman (esmerim)" diye hitap etmiş olmasındandır. Bu tarzda ve vezinde şiir söyleyen ilk kişi Yazı olduğu ve bunları Zeba için söylediği için, Yazı bu türe "sabzıman" adını koymuştur. O öldükten sonra, onun söylediği dörtlükler ve buna benzer tarzdaki şiir parçaları "Sabzıman" adıyla anılmıştır. Bu tezde, Afganistan Özbekleri arasında yüzyıllardır söylenen ve Özbek halk edebiyatında önemli bir yere sahip olan "Yazı ve Zeba" koşukları tanıtılmıştır. 

Anahtar Sözler: Afganistan Özbekleri, Afganistan Özbek Halk Edebiyatı, halk şiiri, aşk hikâyesi, destan.

Abstract:
There are genres in the folk literature of the Afghanistan Uzbeks such as tales (ertek), proverbs (makala), folk songs (koshyk), epics (dastan), riddles (tapthimatal, cumak), legends (afsana), anecdotes (nükte), lullaby (elle), pray and chase and old (eskiye), love stories, etc.. The epic of "Yazı and Zeba" is one of the valuable folk works  in Uzbek folk literature. One of the most important features of this story is that it is told not only as a story, but also as a folk tale. Yazı and Zeba are known not only in Afghanistan Uzbek folk literature, but also in many regions in Uzbekistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan and Tajikistan. These kind of folk tales, known as "folk poems", are still known by heart and are sung at ceremonies and Nevruz celebrations, despite the small number of people who sing them. In addition, in the villages in the north of Afghanistan, it is often sung by women and young girls to spend time and have fun in order to get rid of the boredom of daily life. In the Uzbek literature, this type of folk poems was called "sabzymån". The reason why these poems are called "Sabzymån" is because Zeba is a dark-skinned girl, because Yazı called her as "my dark-skinned (sabzyman)". Since the first person who sings poems in this style and meter is Yazı and said them for Zeba, Yazi named this genre "sabsyman". After he died, his quatrains and similar pieces of poems were known as "Sabzyman". In this thesis, "Yazi ve Zeba" verse, which has been sung for centuries among Afghanistan Uzbeks and has an important place in Uzbek folk literature, has been introduced. 

Key Words: Afghanistan Uzbeks, Afghanistan Uzbek Folk Literature, folk poetry, love story, epic.