Karabağ Hanlığı'nın mimari tarihi
Architectural history of the Karabakh Khanate
Yazar: ELNARA MADATOVA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ AHMETBEYOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
XVIII. yüzyılın ortalarında Panah Ali Han tarafından Azerbaycan'ın Kura ve Aras nehirleri ile Gökçe Gölü arasındaki topraklarda Karabağ Hanlığı'nın kurulmasının ardından Türk dünyasının bölgedeki özgün mimari mirasına yön veren birçok önemli eser vücuda getirilmiştir. Türk boyları tarafından kurulan hanlığın başkenti Şuşa, Güney Kafkasya'nın en eski kültür merkezlerinden birisi olmuştur. En karmaşık şartlarda bile varlığını koruyan Şuşa, bir Türk – İslâm şehri olarak kültürel mirasımıza büyük katkılar sağlamıştır.
           Karabağ Hanlığı, 1805 tarihli Kürekçay ve 1828 tarihli Türkmençay antlaşmaları sonucunda Rusya İmparatorluğu'nun vilayetlerinden biri olmuştur. Bölgenin Rusya'ya ilhak edilmesi, bir yandan iç ve dış savaşların sona ermesine ve feodalitenin kaldırılmasına, diğer yandan da Ermeni göçlerine ve toprak iddialarına yol açmış ve bunun sonucunda Ermeni işgaline maruz kalan Karabağ'ın kültürel mirası olan mimari yapılar büyük bir yıkıma uğramıştır.
            Karabağ Hanlığı'nın Mimari Tarihi başlıklı doktora tezinde, tarihi Karabağ topraklarında Nadir Şah'ın ölümü üzerine kurulan Karabağ Hanlığı'nın mimari tarihi, arşiv belgeleri ve ana kaynaklar ışığında değerlendirilmiştir. Aynı zamanda söz konusu dönemlerde yayımlanan gazete, dergi ve raporlar incelenmiş; Türk, Rus ve Batılı tarihçilerin yayımladığı araştırma eserlerden istifade edilmiştir.
           Çalışmada Karabağ'ın Hanlık öncesi tarihsel gelişim süreci ve mimarisi incelenmiştir. Karabağ Hanlığı'nın kuruluşu, siyasi ve sosyo – ekonomik durumu, konumumuzun temelini teşkil eden Karabağ Hanlığı'nın mimari yapıları arasında savunma yapıları, han sarayları ve feodal bey konutları, dini ve sivil yapılar gibi eserlerin mimari tarihi anlatılmıştır. Ayrıca Ermeni işgali neticesinde bölgede yer alan mimari yapıların son durumlarına dair bilgi verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Karabağ Hanlığı'nın Mimari Tarihi, Panah Ali Han, Şuşa, Ibrahim Halil Han.

Abstract:
After the establishment of the Karabakh Khanate by Panakh Ali Khan in the mid – XVIIIth century on the lands between the Kura and Aras rivers of Azerbaijan and Lake Gökçe, many important works were created that shaped the unique architectural heritage of the Turkic world in the region. Shusha, the capital of the khanate founded by the Turkic tribes, became one of the oldest cultural centers of the South Caucasus. Shusha, which preserved its existence even under the most complicated conditions, made great contributions to our cultural heritage as a Turkish – Islamic city.
           The Karabakh Khanate became one of the provinces of the Russian Empire as a result of the 1805 Kurekchay and 1828 Turkmenchay Treaties. The annexation of the region to Russia, on the one hand, led to the end of internal and external wars and the abolition of feudal retailing, and on the other hand, to Armenian migrations and territorial claims, and as a result, the architectural structures that constitute the cultural heritage of Karabakh, which was subjected to Armenian occupation, suffered great destruction.
In the doctoral thesis titled Architectural History of Karabakh Khanate, the architecture of the Karabakh Khanate, founded on the death of Nadir Shah in the historical lands of Karabakh, was evaluated in the light of archival documents and primary sources. At the same time, newspapers, magazines and reports published in the mentioned periods were examined and research works published by Turkish, Russian and Western historians were evaluated.
In the study, the historical development process and architecture of Karabakh before the khanate was examined, then the foundation of the Karabakh Khanate, political and socio – economic situation, among the architectural structures of the Karabakh Khanate, which form the main part of our location, defense structures, Khan Palaces and Feudal Bey residences, religious and the architectural history of historical works such as civil buildings is explained. Also, information is given on the latest state of the architectural structures located in the region as a result of the Armenian occupation.
Keywords: Architectural History of Karabakh Khanate, Panah Ali Khan, Shusha, Ibrahim Halil Khan.