Çukurca kentsel sit alanı içindeki geleneksel taş evlerin rölöve ve restitüsyon açısından incelenmesi
Examination of some examples of residences in Çukurca urban site area (Plan and architectural)
Yazar: NURCAN ADIYAMAN AKAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET KULAZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bölgesel mimari = Regional architecture ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Sivil mimari = Civilian architecture ; Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture

Özet:
İnsanlık, göçebelik yaşam tarzından yerleşik düzene doğru geçerken, barınma ve korunma ihtiyacına hizmet eden geçici barınaklar inşa etmiştir.Bu barınakların yapımında, çeşitli doğal malzemelerden faydalanılmıştır. İlk çağlardan başlayarak günümüze kadar geliştirilen ve coğrafyaya uyum sağlayacak şekilde adapte edilen geleneksel yapı tarzı, günümüzde de sürdürülmektedir. Hakkâri ili, Çukurca ilçesindeki Çukurca Kalesi'nin güney eteğinde, bulunan çok katlı geleneksel taş evler, tarihî nitelik göstermektedir. Çukurca kentsel sit alanı içinde konumlanan geleneksel taş evler, kalenin dik yamaçlarına yerleştirilmiştir. Bu yerleşim, evlerin barınma, güvenlik ve doğal şartlarla bütünleşmesi sayesinde estetik bir siluet oluşturmuştur. Bu evlerde inşa sürecine dair herhangi bir kitabe bulunmamakla birlikte, yapıların 17. yy.'ın ilk yarısından sonra inşa edildiği düşünülmektedir. Yerel taş ve kireç harcı kullanılarak inşa edilen evler, iki, üç ve dört katlı olarak tasarlanmış olup, planları birbirinden farklı özellikler göstermektedir. Yapılar, arazinin eğimini en verimli biçimde değerlendirecek şekilde planlanmış ve her katın girişi bu eğime göre düzenlenmiştir. Tek bir giriş kapısına sahip evlerin yanı sıra, aynı evin farklı katlarına farklı kapı girişlerinin olduğu örnekler de mevcuttur. Bu evlerin mimarisinde süsleyici unsurlara yer verilmemiş olup sade bir görünüme sahip oldukları anlaşılmaktadır. Evlerin ara katları ve üst örtülerinde düz ahşap hatıllı kirişler bulunup üzeri toprakla örtüldüğü görülmektedir.

Bu çalışmada, Çukurca kentsel sit alanı içinde yer alan geleneksel taş evlerden yirmi tanesini ele almış ve bu yapıların rölöve ve restitüsyon planları, kesitleri ve cepheleri çizilerek sanat tarihi disiplini içerisinde plan ve mimari özellikleri incelenmiştir. Evler, kendi içlerinde ve çevredeki diğer yapılarla karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, Çukurca yöresine özgü
geleneksel mimarisi olan kale eteğindeki çok katlı taş evlerin mimari özelliklerini ortaya koymak, tarihi dokuyu korumak ve gelecek nesillere kültürel birikim sunarak yol gösterici olmaktır.

Abstract:
Humanity, as it transitioned towards settled living, constructed permanent shelters to serve the need for housing and protection. Various natural materials were utilized in the construction of these shelters. The traditional architectural style developed from ancient times to the present day and has been adapted to fit the geography. In Hakkari province, the multi-story traditional stone houses located at the southern foothill of Çukurca Castle in Çukurca district exhibit historical significance. Situated within the urban conservation area of Çukurca, these traditional stone houses are nestled into the steep slopes of the castle. This settlement, integrating housing, security, and natural conditions, has formed an aesthetic silhouette. Although there are no inscriptions regarding the construction process of these houses, it is believed that they were built after the first half of the 17th century. Constructed using local stone and lime mortar, the houses are designed as two, three, and four stories, each with distinct floor plans. The structures are planned to make the most of the terrain's slope, with each floor's entrance arranged accordingly. Examples exist of houses with a single entrance as well as those with different entrances for different floors. The architecture of these houses appears devoid of decorative elements, exhibiting a simple appearance. The intermediate floors and roof coverings of the houses feature flat wooden-beamed joists covered with soil.

In this study, twenty traditional stone houses located within the urban conservation area of Çukurca were examined. The plans, sections, and elevations of these structures were drawn, and their architectural features were analyzed within the discipline of art history. The houses were evaluated both internally and in comparison to other surrounding structures. The primary objective of the study is to elucidate the architectural characteristics of the multi-story stone houses on the slope
of the castle, which represent the traditional architecture specific to the Çukurca region, aiming to preserve the historical fabric and provide cultural enrichment for future generations.