Yaşlı bireylerde yaşam kalitesi ile kronik hastalık öz yönetimi arasındaki ilişki ve sağlık hizmetlerinden beklentileri: Erzincan ili örneği
The relationship between quality of life and self-management of chronic disease in elderly individuals and their expectations in health services: The case of Erzincan province
Yazar: MELİKE ÇELİK
Danışman: DOÇ. DR. FATMA KANTAŞ YILMAZ
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Hamidiye Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı / Sanat Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı, yaşlı bireylerin yaşam kalitesi ve kronik hastalık öz yönetimi arasındaki ilişkiyi belirlemek ve bu bireylerin sağlık hizmetlerinden beklentilerini saptamaktır.
Gereç ve Yöntem: Nicel araştırma yöntemlerinden kesitsel ve tanımlayıcı tasarımda olan bu çalışmada, veri toplama aracı olarak; sosyo-demografik veri formu, Avrupa Sağlık Etki Ölçeği (EUROHIS), Yaşlılar için Dünya Sağlık Örgütü Yaşam 
Kalitesi Modülü (WHOQOLD-OLD), Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği ve araştırmacı tarafından geliştirilen Sağlık Hizmetlerinden Beklenti Ölçeği kullanılmıştır. Erzincan merkez ve ilçelerinde 65 yaş ve üstü bireyleri kapsayan bu 
çalışmada, minimum örneklem büyüküğü 394 kişi baz alınarak tabakalı örneklem yöntemi kullanılmıştır. Veriler, araştırmacı tarafından yüz yüze Ekim 2022 ve Haziran 2023 dönemlerinde toplanmıştır. Veriler SPSS for Windows 25.00 ve AMOS 24.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Sosyodemografik sorular için frekans tablosu oluşturulmuştur. Anketler doğrulayıcı faktör analizleri yapılarak örneklemde geçerlilik ve güvenilirliliği Cronbach's alpha ve Birleşik güvenilirlik ile Açıklanan ortalama varyans (AVE) değerleri hesaplanarak ölçümlenmiştir. Ayrıca bu çalışma kapsamında Sağlık Hizmetlerinden Beklenti (SHB) adı verilen bir ölçek geliştirme çalışması da yapılmıştır. Analizler alfa=0,05 seviyesinde uygulanmıştır.
Bulgular: Araştırmaya Erzincan ilinde yaşayan 65 yaş ve üzeri 394 (K=210, E=184) birey katılmıştır. Katılımcıların, büyük çoğunluğu yalnız (%45) ve ailesiyle (%42) yaşamakta olup, katılımcıların %98,7'sinin kronik hastalığı vardır. Ölçeklerin aritmetik ortalamaları; Yaşam Kalitesi Ölçeği K=3,32±.44, E=3,33 ±.46, Avrupa Sağlık Etki Ölçeği K=2,78±.77, E=2,91±.76, Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği K=2,91±1,03, E=3,36±.95 ve Sağlık Hizmetlerinden Beklenti Ölçeği K=5,24±.39, E=5,22±.39 olarak tespit edilmiştir. Erkeklerde, kronik hastalık öz yönetimi ölçeği ortalaması kadınlara göre yüksek, yaş ilerledikçe kronik hastalık öz yönetimi ve yaşam kalitesi ölçeği puan ortalaması düşmektedir. Eğitim durumuna göre hemşirelerden ve kendisinden beklentiler, kronik hastalık öz yönetiminde ve yaşam kalitesinde anlamlı farklılar söz konusudur. Katılımcıların kronik hastalık öz yönetimleri ile yaşam kaliteleri arasında (r=304; p<0,05) pozitif yönlü anlamlı ilişki olduğu ve sağlık hizmetlerinden beklentileri ile kronik hastalık öz yönetimleri 
arasında (r=-,341; p<0,05) ters yönlü anlamlı ilişki bulunduğu tespit edilmiştir. Kronik hastalık öz yönetim ilişkisi ile yaşam kalitesi arasında gözlenen değişkenlerle yapısal regresyon modelinde model test değerleri (p<0.05) olmak üzere x2 (2459,16), x2/df (2,688) bulunduğundan modelin anlamlı olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre Yaşam Kalitesi Ölçeği ve alt boyutları değişkenlerinin artması, Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği alt boyutu değişkenlerinin tamamının da artmasına yol açtığı bulunmuştur.
Sonuç: Araştırmada Erzincan'da yaşayan 65 yaş ve üzeri bireylerin; yaşam kalitelerinin ve kronik hastalık öz yönetim düzeylerinin yüksek olduğu bulunmuştur. Yaş arttıkça ve eğitim düzeyi azaldıkça sağlık hizmetlerinde beklentiler değişmekte olup hemşirelerden beklentiler (bilgilendirme yapılması, fikirlerine önem verilmesi, ulaşılabilir olma, ekip çalışması) ve kendinden beklentilerinin (hastalığını kontrol etme, sağlıklı yaşam tarzı, sağlığına dikkat etme) yüksek olduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Kronik Hastalık Yönetimi, Kronik Hastalık, Öz Yönetim, Sağlık Hizmetlerinden Beklenti, Yaşlılık, Yaşam Kalitesi

Abstract:
Aim: The aim of this study is to determine the relationship between quality and chronic disease self-management of elderly individuals and to determine the expectations of these individuals from health services.
Materials and Methods: As a data collection tool in the study; sociodemographic data form, European Health Impact Scale (EUROHIS), World Health Organization Quality of Life Module for the Elderly (WHOQOLD-OLD), Chronic Disease Self-Management Scale and the Health Services Expectations Scale developed by the researcher were used. Data were analyzed using SPSS for Windows 25.00 and AMOS 24.0. A frequency table was created for sociodemographic questions. Confirmatory factor analyzes were performed on the surveys and their validity and reliability in the sample were measured by calculating Cronbach's alpha and composite reliability and Average Variance Explained (AVE) values. In addition, within the scope of this study, a scale development study called Expectations from Health Services (SHB) was also conducted. Analyzes were applied at alpha=0.05 level.
Results: 394 researchers (210 women, 184 men) participated in the research. Chronic diseases were detected in 389 people. The highest prevalence rate of chronic diseases is hypertension at 44.30%, and the lowest is cardiovascular diseases at 11.70%. In the study, there was a positive significant relationship between the chronic disease self-management of the participating individuals and their European health impact quality of life (r = 197; p < 0.05), and a positive relationship between their chronic disease management and their quality of life (r = 304; p < 0.05). It was 
determined that there was a significant one-way relationship and a significant inverse relationship between their expectations from health services and their chronic disease self-management (r=341; p<0.05). Scales Mean Variances Explained (AVE); Quality of Life Scale was found to be .523, European Health Impact Scale was .544, Chronic Disease Self-Management Scale was .712 and Health Services Expectations Scale was .512.
Conclusion: In the research, individuals aged 65 and over living in Erzincan; It was found that their quality of life, European health impact quality of life, chronic disease self-management and expectations from health services were high. It was observed that as the participants' ages increased, their quality of life decreased. It has been observed that as age increases, self-management of chronic diseases decreases, and as education level increases, self-management of chronic diseases increases. It has been observed that individuals' expectations from health services increase as their age increases.

Key Words: Chronic Disease Management, Chronic Disease, Expectations from Health Services, Old Age, Quality of Life, Self-Management