Osmanlı reform çağında Ermeni milleti (1808-1876)
The Armenian community in the era of Ottoman reforms (1808-1876)
Yazar: ERDAL ÇETİNTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ÖZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2002
Konu: Tarih = History
Dizin: Ermeniler = Armenians ; Islahat Fermanı = Reform Edict ; Mahmud II = Mahmud II ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period ; Türk-Ermeni ilişkileri = Turkish-Armenian relations ; Yenilik hareketleri = Reform movements

Özet:
Osmanlı gayrimüslim milletleri arasında Türklerle en fazla kaynaşmış unsur olan Ermeniler, devletin tebaasına sağladığı imkânları en iyi şekilde kullanarak devlet ve toplum nazarında muteber bir yer kazanmışlardır. Devlet kademelerinde önemli mevkilere yükselmişler, hükümete borç verecek ve hatta devletin ödemekte zorlandığı borcunu kapatacak derecede ekonomik bir güç olmuşlardır. XIX. yüzyılla birlikte Ermeniler barış ve çatışmaların iç içe, ardarda yaşandığı bir sürece girmişlerdir. Papalığın kısmen dinî, kısmen politik, Fransa'nın ise tamamen politik nedenlerle XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı Ermenileri üzerinde yürüttükleri Katolik misyoner faaliyetleri 1830 yılında Osmanlı Sultanının, Katolik Ermenileri ayrı bir cemaat olarak tanımasıyla sonuçlanmıştır. Kadim Ermeni Gregoryen kilisesini ikiye ayıran bu gelişme, Gregoryen-Katolik Ermeniler arasında ciddî boyutlara varacak bir mezhep mücadelesinin de başlangıcı olmuştur. Osmanlı Devleti üzerindeki nüfuz çekişmesinde geri planda kalmak istemeyen İngiltere, Fransa ve Katolik misyonerler örneğini takiple Amerikalı Protestan misyonerlerin öncülüğünde Ermeniler üzerinde Protestan propagandası yaparak, 1850 tarihinde bağımsız bir Protestan kilisesinin kurulmasını temin etmiştir. Yeni oluşumla üçe bölünmüş olan Ermeniler arasındaki çekişmeler de yeni boyutlar kazanmıştır. Ermeniler arasında mezhep bölünmelerinin ve huzursuzluklarının yaşandığı 'Tanzimat" olarak bilinen Osmanlı reform çağındaki bu süreç, Ermeni toplumsal ve kültürel gelişme ve reformlarının gerçekleştiği bir dönem olmuştur aynı zamanda. Avrupa'da eğitim görmüş ve dönemin liberal fikirleriyle temas kurmuş olan Ermeni aydınlarının millet idaresindeki dinî-ekonomik oligarşi tekeline yönelik başlattığı toplumsal tepki ve kültürel bilinçlenme, 1863 yılında cemaat idaresinde sivillerin11 hakimiyetini öne çıkaran Ermeni Milleti Nizamnamesinin ilanıyla sonuçlanırken, Ermenilerle, Osmanlı Devleti ve Türk toplumu ilişkisi açısından yeni bir dönemin başlamasına önayak olmuştur.

Abstract:
The Armenians, who, among the Ottoman non-Moslem communities, had very cordial ties with the Turks, profitably using the opportunities granted by the state to the subjects, had a respected place in regard of the Ottoman state and became so an economic power that they gave loans frequently to the government and also paid the state's debt that the Ottoman government could not pay. With the 19th century, the Armenians have entered to a period in which satisfactions and disputes have been lived one after another. The Catholic missionary activities on the Armenians which have been carried by France for political interests and by the Papacy partly for religious and partly for political reasons, resulted with the recognition of the Armenian Catholics as a separate millet by the Ottoman Sultan in 1830. This event, which caused the division of the Ancient Armenian Church into two, gave start to serious sectarian disputes between the Gregorian and the Catholic Armenians. On the other hand, England, who could not leave the priority to the French penetration into the Ottoman State, pursuing France and the Catholic missionaries' model, propagated Protestantism, carried by the American missionaries and succeeded in the establishment of the separate Armenian Protestant Church. So, with the new church, the disputes between three Armenian sects reached new dimensions. This period in the Ottoman reform age, called "Tanzimat", in which sectarian divisions and disorders appeared among the Armenians, in the meanwhile witnessed the Armenian cultural and social revivals and improvements. The social reaction led by the Armenian intellectuals who were educated in Europe and contacted with the liberal thoughts of the time against the monopoly of the religio- economic oligarchy in the millet administration, resulted with the recognition of the "Nizamname-i Millet-i Ermeniye" in 1863. This development, while constituted a great step towards the democratization of the affairs of the community, led to theIV beginning of a new period in the relations of the Ottoman State and the Turkish society with the Armenians.