Geç dönem Osmanlı mimarlığında kütüphane yapılarının dönüşümü
The conversion of library buildings in late Ottoman architecture
Yazar: ZÜLAL BALLI TEKİN
Danışman: DOÇ. DR. SEDA KULA
Gebze Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışmada 17.yüzyıl sonrasında İstanbul'da inşa edilen kütüphane yapılarının 
dönüşümü incelenmiştir. Bu müstakil yapılı kütüphanelerin oluşumunda banilerinin 
ve bağlı bulundukları vakıfların sayesinde yapılar hem kütüphane teşkilatı hem de 
mimari kurgusu açısından değişim yaşamışlardır. Osmanlı döneminde inşa edilen 
kütüphane yapıları ile ilgili mevcut literatürde özellikle yapı envanterini ve kitap 
varlığını detaylandıran değerli bilimsel çalışmalar yer almaktadır. Fakat dönemin 
sosyokültürel gelişmeleri, kütüphanecilik faaliyetlerinin içeriği, banilerin tercihleri ile 
kütüphane yapılarının mimari gelişimi arasındaki ilişki yeterince irdelenmemiştir.  
Bu tez kapsamında 17, 18 ve 19. Yüzyıllarda ilerleyecek çalışmada belli kriterler 
üzerinden oluşturulacak seçki üzerinden kütüphane yapılarının kentsel konum, yapı 
malzemesi, yapı strüktürü, plan kurgusu ve cephe düzenleri üzerinden karşılaştırmalı 
bir incelemesi yapılacaktır. 
Tezin amacı, Osmanlı'da 17. yüzyıl sonrası karşımıza çıkan bu yapı tipinin gelişimini, 
kronolojik bir süreç içinde Osmanlı'nın sosyokültürel etkileri bağlamında ve bu 
ilişkileri sorgulayarak ele almaktadır. Bu sayede tez içeriği ile dönemin mimari ve 
sosyokültürel gelişimi arasındaki ilişkiyi destekleyen bilimsel bir katkı sunması 
planlanmaktadır. 
Tez çalışmasında yöntem olarak özellikle Osmanlı'nın geç döneminin siyasi ve 
kültürel durumu, kütüphanecilik faaliyetleri ve dönemin mimari gelişimlerini 
inceleyen literatür taranmış; bunun yanı sıra kütüphane yapılarının yapıldıkları 
dönemdeki kentsel kurguları, kütüphane teşkilatları, inşa faaliyetleri ve mimari 
kurguları, alan çalışmaları ve yazılı-görsel birincil kaynaklar üzerinden incelenmiştir.  
İlk bölümde tezin amaç ve kapsamı ayrıntılı bir biçimde açıklanmıştır. Tezin ikinci 
bölümünde ise Osmanlı toplumunda kitap ve kütüphane kavramlarının anlamlarındaki 
değişim ve bu değişimi tetikleyen matbaa faaliyeti incelenmiştir. Aynı zamanda kitap 
koleksiyonları ve kütüphane kurumları açısından gelişim sürecine giren kültür hayatı 
dönemlere ayrılarak tartışılmıştır. Üçüncü bölümde kütüphane kurumlarının 
organizasyon ve işleyişi incelenmiştir. Dördüncü bölümde 17.yüzyıl sonrası 
İstanbul'da kurulan ve kurumsallaşan kütüphaneler üzerinden bir seçki sunulurken 
beşinci bölümde sunulan seçki üzerinden karşılaştırmalı bir değerlendirmeye yer 
verilmiştir.

Abstract:
This study examines the transformation of library buildings constructed in Istanbul 
after the 17th century. Due to the foundations to which they were related in the 
formation of these detached libraries, the buildings experienced changes both in terms 
of library organization and architectural design. The existing literature on library 
buildings built during the Ottoman period includes valuable scientific studies on 
building inventory and book collection. However, the relationship between the 
sociocultural developments of the period, the content of librarianship activities and the 
architectural development of library buildings have not been sufficiently discussed. 
Within the scope of this thesis, a selection of libraries covering the 17th, 18th and 19th 
centuries will be presented. Through this selection, a comparative analysis of library 
buildings will be made in terms of urban location, building material, building structure, 
plan organization and façade layouts. 
The purpose of this thesis is to chronologically examine the development of this 
building type, which emerged in the Ottoman Empire after the 17th century, in the 
context of Ottoman sociocultural influences and by questioning these relationships. In 
this way, it is planned to make a scientific contribution that highlights the relationship 
between the architectural and sociocultural development of the period. 
The methodology of the thesis is based on a review of the literature on the political-
cultural situation, librarianship activities and architectural developments of the late 
Ottoman period. In addition, the urban settings, library organizations, construction 
activities and architectural structures of library buildings in the period when they were 
built are examined through site studies and a survey of several written literature and 
primary sources. 
In the first chapter, the purpose and scope of the thesis are explained in detail. In the 
second part of the thesis, the change in the meaning of the concepts of book and library 
in Ottoman society and the printing press activity that triggered this change are 
analyzed. At the same time is presented a discussion of the Ottoman cultural life 
throughout periods characterized by significant developments concerning book 
collections and library institutions. The third chapter examines the organization and 
functioning of library institutions. The fourth chapter focuses on a selection of libraries 
established and institutionalized in Istanbul after the 17th century, while the fifth 
chapter provides a comparative evaluation of this selection.