Diallel analiz metoduyla kireçli topraklara uygun taze fasulye genotiplerinin bazı tarımsal özelliklerinin kalıtımlarının belirlenmesi
Determination of the inheri̇tance of some agricultural characteristics of fresh bean genotypes suitable for calcareous soils by diallel analysis method
Yazar: ŞEMSİ TAMÜKSEK
Danışman: PROF. DR. ERCAN CEYHAN
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Tahıllar ve Yemeklik Baklagiller Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Bakla = Broad bean ; Diallel analiz = Diallel analysis ; Diallel melezleme = Diallel crossing ; Fasulye = Bean ; Sürdürülebilir tarım = Sustainable agriculture

Özet:
Araştırmada kireçli toprakların sürdürülebiliği için taze fasulyede tam diallel analiz ıslah yöntemiyle 5 tane ticari çeşit olan Beyzade, Lida, Riberia, Albeni ve Garrafol arasında 2019 yılında melezlemeler yapılarak 20 melez kombinasyonu elde edilmiştir. Ebeveynler, F1 ve F2 generasyonları 2020-2021 yıllarında Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesine ait arazisinde yetiştirilmiştir. Araştırmada bitki boyu, bakla boyu, bakla eni, bitkide bakla sayısı, baklada tane sayısı, bitkide tane sayısı, bitkide tane verimi, yüz tane ağırlığı, protein oranı ve protein verimine ait değerler tespit edilmiştir. Diallel analiz metoduna uygun ebeveyn, F1 ve F2 melezlerinde genel ve özel kombinasyon kabiliyetleri, heterosis ve heterobeltiosis değerleri, geniş ve dar anlamda kalıtım dereceleri bunun yanı sıra incelenen özellikler arasındaki ilişkiler belirlenmiştir. Tane verimi için ilk yıl eklemeli gen etkileri, ikinci yıl eklemeli olmayan gen etkileri ve her iki yılda da dar anlamda kalıtım derecesi düşük seviyede belirlenmiştir.  İlk ve ikinci yıl protein oranı kalıtımında eklemeli olmayan gen etkileri ve her iki yılda da dar anlamda kalıtım derecesi düşük seviyede olduğu ortaya çıkmıştır. F1 ve F2 generasyonlarında ortalama heterosis değerleri tane verimi için pozitif iken, ortalama heterobeltiosis değerleri tane verimi için negatif olmuştur. Bu araştırmanın sonucunda, incelenen agronomik özellikler ele alındığında populasyonda yeterli seviyede bir genetik varyasyon belirlenmiştir ve kireçli toprakların sürdürülebilirliği açısından taze fasulye ıslahı için uygun ebeveyn ve melezlerin belirlenmesi ve bu ebeveyn ve melezlerin agronomik özellikleri ve kalıtımları tespit edilmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Diallel analiz, Fasulye, GKK, heterosis, ÖKK

Abstract:
In the research, 20 hybrid combinations were obtained by crossing between 5 commercial varieties Beyzade, Lida, Riberia, Albeni, and Garrafol in 2019 with a complete diallel analysis breeding method in green beans for the sustainability of calcareous soils. Parents, F1 and F2 generations were grown in the land of Selçuk University Faculty of Agriculture in 2020-2021. In the study, the values of plant height, pod length, pod width, pod number per plant, the number of pods per pod, the number of grains per plant, grain yield per plant, hundred-seed weight, protein ratio, and protein yield were determined. General and special combination abilities, heterosis and heterobeltiosis values, broad and narrow sense heritability, as well as the relationships between the investigated traits, were determined in the parent, F1 and F2 hybrids suitable for the diallel analysis method. For seed yield, first-year additive gene effects, second-year non-additive gene effects, and narrow-sense heritability were determined at a low level in both years. Non-additive gene effects in first- and second-year protein ratio inheritance and narrowly heritability in both years appeared to be low. While average heterosis values were positive for seed yield in F1 and F2 generations, mean heterobeltiosis values were negative for seed yield. As a result of this research, a sufficient level of genetic variation was determined in the population when the examined agronomic characteristics were considered, and the determination of suitable parents and hybrids for green bean breeding in terms of the sustainability of calcareous soils, and the agronomic characteristics and inheritance of these parents and hybrids were determined.

Keywords: Diallel analysis, bean, GCA, heterosis, SCA