Yeni Uygur Türkçesinde eksiltili yapılar
Elliptical constructions in contemporary Uyhgur Turkish
Yazar: AHMET DAĞTEKİN
Danışman: DOÇ. DR. NEŞE HARBALİOĞLU
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
Eksilti dil kuralları ve cümlenin anlam bütünlüğü esas alınarak zamandan tasarruf
etmek, anlaşılırlığı kolaylaştırmak, anlatımı etkili kılmak, tekrardan kaçınmak
amacıyla gereksiz görülen eklerin, kelime gruplarının ya da cümle ögelerinin
düşürülmesi ile meydana gelen bir dil olaydır. Eksilti, Çağdaş Uygur Türkçesinde
kémeytiş olarak adlandırılmaktadır.
Söz konusu bu çalışma ek eksiltisi, cümle ögelerinde eksilti ve kelime gruplarında
eksilti olmak üzere üç ana bölüme dayanmaktadır. Çalışmamızda öncelikle ek eksiltisi
üzerinde durulmuş, ek eksiltisi beş alt başlık altında incelenerek örneklerden hareketle
Yeni Uygur Türkçesindeki ek eksiltileri ortaya konmaya çalışılmıştır. Kelime
Gruplarında Eksilti bölümünde Yeni Uygur Türkçesindeki eksiltiler isim tamlaması,
sıfat tamlaması ve birleşik fiillerde eksilti; Cümle Ögelerinde Eksilti bölümünde ise
yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecindeki eksiltiler üzerinde durularak
konu örneklerle desteklenmeye çalışılmıştır.
Yeni Uygur Türkçesinde konuşma ve yazı dilinde eksiltiye sıkça başvurulduğu
görülmektedir. Ek eksiltilerinden hâl eki, iyelik eki ve çokluk eklerindeki eksiltilerin
ikileme ve bağlama gruplarında sıklıkla karşımıza çıktığı, ikinci unsurun hâl eki
alırken birinci unsurlarda hâl ekinin çoğunlukla düşürüldüğü görülmektedir. Yeni
Uygur Türkçesinde bildirme eki eksiltisi Türkiye Türkçesine göre daha yaygın bir
kullanımla karşımıza çıkmaktadır. Kelime grubu eksiltilerinde isim tamlamalarında
sıklıkla eksiltiye başvurulduğu, ancak belirtili isim tamlamalarından eksiltilerin
belirtisiz isim tamlamalarındakilere kıyasla daha fazla olduğu dikkati çekmektedir.
Cümle ögelerindeki eksiltilerde yüklem eksiltileri basit cümlede karşımıza çıkabildiği
gibi birleşik, sıralı ve bağlı cümlelerde de karşımıza çıkabilir. Özne eksiltisi, cümle
ögelerinde yaygın görülen eksilti türlerinde biridir. Kişi ekinin kullanılması
çoğunlukla öznede eksiltiye gidilmesine sebebiyet vermektedir. Belirtili nesne eksiltisi
belirtisiz nesne eksiltisine göre daha fazla görülürken zarf tümleci eksiltileri ise olaya
dayalı metinlerde daha fazla görülmektedir.

Abstract:
Saving time, facilitating understanding, based on elliptical language rules and the
semantic integrity of the sentence, By reducing unnecessary affixes, word groups or
sentence elements in order to make the expression effective and to avoid repetition
language is an event. Ellipsis is called kémeytiş in Contemporary Uyghur Turkish.
This study is based on three main parts: suffix ellipsis, ellipsis in sentence elements
and ellipsis in word groups. In our study, first of all, affix ellipsis was emphasized,
affix ellipsis was examined under five sub-headings and based on examples.
It has been tried to reveal the suffixes in New Uyghur Turkish. In New Uyghur Turkish
suffixes noun phrase, adjective phrase and suffix in compound verbs; In the ellipsis
section, the predicate, subject, object, The subject has been tried to be supported with
examples by emphasizing the ellipses in the indirect object and adverb clause. It is
seen that ellipsis is frequently used in spoken and written language in New Uyghur
Turkish. Case suffix, possessive suffix and It can be seen that the ellipsis in plural
suffixes are frequently encountered in reduplication and conjunction groups, while the
second element becomes the case suffix, the first It is seen that the case suffix is mostly
dropped in the elements.
Declarative suffix in New Uyghur Turkish compared to Turkey Turkish appears in
more widespread use. The ellipsis is frequently used in noun phrases in word group
ellipses, however, it is noteworthy that the declensions of the definite noun clauses are
more than the ones in the indefinite noun clauses. Verb ellipsis can be seen in simple
sentences as well as in compound, ordered and connected sentences. May appear
Subject ellipsis is one of the common types of ellipsis in sentence elements. The use
of the person suffix is mostly causes a reduction in the subject. While the definite
object ellipsis is seen more than the indefinite object ellipsis, adverbial clause ellipses
are more common in event-based texts.