Tarihsel süreç içerisinde Kapalıçarşı
The Grand Bazaar within the historical process
Yazar: İNCİ DİLAVEROĞLU
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Yüzyıllar boyunca farklı kültürlere ev sahipliği yapmış İstanbul'un merkezi konumdaki Tarihi Yarımada, günümüze ulaşan ve ulaşamayan bütün değerleri ile eşsiz bir mirastır. Bu mirasın şekillenmesinde büyük oranda etkili olan en temel işlevin ekonomi ve ticaret olduğunu söylemek iddialı olsa bile yanlış sayılmayacaktır. Buradan hareketle, şehirlerin kurgularını inceleyerek, bu kurguda ticari fonksiyonun etkisi ve önemi başlığı altında özelde Kapalıçarşı hakkında bir çalışma yapma motivasyonu ortaya çıkmıştır. Görev nedeniyle yapılan kurumsal çalışmaların bahsedilen alandaki edinimlere yön vermesi ile tez konusu şekillenmiş, uzun bir süreye yayılan çalışma sonucunda neticelenmiştir.
Tezin giriş bölümünde, bir faaliyet alanından çok, sosyal bir eylem olan alışveriş ve bu eylemden beslenen kültürün oluşturduğu ticari mekanların kentteki konumlanmasından söz edilmiştir. İstanbul özelinde Suriçi ticaret bölgelerinin konumlanışı üzerinde durulduktan sonra, literatür taramasının bir özeti sunulmuştur. Tez konusu ile neyin amaçlandığı ve bu amaç doğrultusunda ortaya konmuş hipotezin içeriği de aktarılarak bölüm sonlandırılmıştır.
İkinci bölümde, öncelikle çarşı kelimesinin kavramsal çerçevesi oluşturulmuştur. Ardından İlk Çağ'dan başlayarak Antik Yunan, Roma ve Orta Çağ Avrupası'nda ticaret ve ticaret mekanları hakkında bilgiler aktarılırken, diğer taraftan Orta Asya Türk Devletleri, Türk-İslam Devletleri ve Osmanlı Devleti'nde yüzyıllara göre ticaret mekanlarının şehir kurgusunda değişen-değişmeyen özellikleri örneklemelerle, harita ve planlarla anlatılmıştır. 
Çalışmanın esas konusu olan Kapalıçarşı'nın oluşum sürecine kadar geçen zamanda Tarihi Yarımada'da ticari faliyetlerin yürütüldüğü bölgeler, mekanlar hakkında üçüncü bölümde Roma ve Bizans Dönemi'ne ilişkin, dördüncü bölümde ise Osmanlı Dönemi'ne ilişkin bilgiler aktarılmıştır.
Beşinci bölümde Kapalıçarşı'nın konumu, özellikleri, mimari gelişimi hakkında arşiv kaynaklarından, temel eserlerden, yazılmış tezler ve makalelerden derlenen veriler çakıştırmalı olarak irdelenerek, kanaat ortaya konmuştur. Tez çalışmasının literatüre en özgün katkısı olan günümüz Kapalıçarşı'sına ait güncel bilgiler, ölçümler, çizimler, raporlardan oluşan kısım bölümün sonunda yer almaktadır.
Sonuç bölümü ile de yapılan analizlerin sonuçları ortaya konmuş, bunlara göre hipotez irdelenmiştir. Geniş çerçevesi, kıymetli kaynakçası, değerli arşiv belgeleri ile fotoğrafları, bu alanda bundan sonra yapılacak olan çalışmaların faydasına sunulmuştur.

Abstract:
İstanbul has hosted different cultures for centuries. The Historic Peninsula, standing in the center of Istanbul's history dating back to ancient times, is a unique resource for many disciplines with all its values that survived to date or not. From an architectural point of view, Istanbul is a precious heritage thanks to its urbanization, the spatial distribution of functions in the city, the characteristics of these functions and the important works in the city. It would not be wrong, even though maybe a little assertive, to claim that economy and trade are the most fundamental affecting functions that shaped this heritage. Thus, a motivation for a study has emerged, specifically about Grand Bazaar,  to find out the effects and importance of the commercial function in constructions, by examining the construction of cities. Institutional work carried out thanks to the duty also gave direction to the achievements in the mentioned field. Throughout this work, the subject of the thesis was shaped and concluded as a result of a study which spans a long time period. 
In the introduction part of the thesis, shopping, which is a social action rather than an activity area, and the location of the commercial spaces in the city, which are formed by the culture nourished by this action, are mentioned. Moreover, questions posed about how axes, on which commercial activities are intense, are formed and according to what? These questions are thought to be references for upcoming chapters and some comments about their answers were made. After briefly mentioning about positioning of the Suriçi commercial zones in Istanbul, a summary of the literature review is presented which was made for the purpose of compiling the data and information that has been gathered all the way along this study. The chapter is concluded by conveying what has been aimed with the thesis topic and the content of the hypothesis profounded for this purpose. 
The second part of the thesis begins with creating the conceptual framework of the word bazaar. Then, starting from the First Age, information about trade and trade places in Ancient Greece, Rome and Medieval Europe was given. On the other hand, the adventure of the changing and unchanging features of the commercial places and bazaars in the city setup in the Central Asian Turkish States, the Turkish-Islamic States and the Ottoman Empire have been tried to be explained according to the centuries by using examples, maps and plans. As stated in the hypothesis, starting from the fact that trade is the most important tool of intercultural interaction; it has been tried to make it easier to read through a collective expression that trade spaces show similar characteristics even if they are located in different geographies and different cultures.
The city structure, their economic developments, the areas where commercial activities were being carried out of the cultures which have dominated the Historic Peninsula until the formation process of the Grand Bazaar are mentioned in the third and fourth part. Within the third part Roman and Byzantine Periods has been studied while the fourth chapter covers Ottoman Period. 
In the fifth chapter, data compiled from archival sources, foundational works, written theses and articles, and studies about the location, characteristics, formation, and architectural development of the Grand Bazaar have been revealed, and opinions have been expressed by cross-examining the comments and information in these literatures. In order to make the subject easier to perceive and catchy, this written material is reflected with visuals. The part consisting of current information, measurements, drawings and reports of today's Grand Bazaar, which is perhaps the most original contribution of the thesis to the literature, is at the end of this section. 
Finally; in the evaluation and conclusion section, the results obtained from the analyzes were revealed, the hypothesis was examined according to these findings, and the thesis was concluded with the ideas and comments that are the product of a long-term study. Its wide frame, precious bibliography, valuable archival documents and photographs have been presented to the benefit of future studies in this field.