Üzerlik bitkisinin Türk halk kültürü ve sanatı açısından incelenmesi
The examination of harmel plant as regards Turkish folk culture and art
Yazar: KÜBRA ŞAHİN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. YUNUS BERKLİ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Bitkiler = Plants ; Estetik = Aesthetics ; Halk bilimi = Folklore ; Halk inançları = Public beliefs ; Halk kültürü = Folk culture ; Kültür = Culture ; Sanat = Art ; Üzerlik = Harmala ; İnançlar = Beliefs

Özet:
Bu çalışmanın amacı, toplumda farklı formlarda sıkça rastlanılan üzerlik bitkisinin Türk kültürü, sanat ve estetik açısından farklı boyutlarla ele alınarak tarihi süreç içerisindeki yeri ve önemini ortaya koymaktır. Ayrıca halk hekimliği ve edebiyat gibi konularda da üzerliğin yansımaları tespit edilmek istenmiştir.Çalışma Erzurum, Bayburt, Ankara, Gümüşhane, Adıyaman, Kütahya, Giresun, Ağrı, Kars illerinden alınan örneklerle sınırlıdır. Ayrıca çalışmada İran'dan ve Kazakistan'dan da üzerlik örneklerine yer verilmiştir. Üzerlikle ilgili inanışlar, bunların toplum hayatına yansımaları tespit edilmek amacıyla ilgili kişilerle görüşülmüş, üzerlikle ilgili materyallerin (nesne) fotoğrafları çekilmiş daha sonra bu fotoğraflar sanatsal işlevleri açısından bir tasnife tabi tutulmuş sanat, estetik, halk yaşayışı ve halk inançları çerçevesinde yorumlanmıştır. İran ve Kazakistan'daki üzerlikle ilgili bilgiler ve fotoğraflar adı geçen ülkelerdeki üniversitelerde görevli öğretim üyelerinden temin edilmiştir.Araştırmada elde edilen bulgulara göre Türk tarihinde üzerlik bitkisinin önemli bir yer tuttuğu günümüzde de nazarın defi, hastalık sağaltma, zararlı böceklerden korunma, süs eşyası gibi amaçlarla kullanıldığı tespit edilmiştir.Anahtar Kelimeler: Üzerlik, Sanat, Türk halk inanışı, Estetik.

Abstract:
The aim of this study is to take on the examination of harmel plant commonly coincided in differents forms in the society as regards art, Turkish culture and aesthetics, and to determine its place and importance in its historical process. In addition, the reflections of harmel plant about public medicine and public literature were tried to be determined.The study content is limited with the samples taken the cities of Erzurum, Bayburt, Ankara, Gümüşhane, Adıyaman, Kütahya, Giresun, Ağrı and Kars. In addition the samples from Iran and Azerbaican were presented in the study. With the aim of determining the reflections about the beliefs on harmel and the impacts of these on the society, a number of interviews were realized with the people about harmel, particularly the materials about harmel were photographed, and then, these photose were classified as regards artistic function, and they were commented in the framework of people?s living and people?s beliefs. The knowledge and photos about harmel in Iran and Azerbaican were obtained from the lectures working in mentioned country universities.According to the findings obtained from the study, it was faund out that harmel was used for removing bad thoughts, reduction of the illness, protection from the insects, and like ornoments, and it had an important place in Turkish history.Key Words: Harmel, Art, Turkish Folk Belief, Aesthetic.