Türkiye ve Avrupa Birliği ülkelerinde küçük ve orta boyutlu işletmeler açısından istihdam politikaları /
Yazar: REBİİ SAVAŞIR
Danışman: PROF. DR. FİKRET SÖNMEZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1997
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Avrupa Topluluğu = European Community ; KOBİ = Small and Medium Sized Firms ; Türkiye = Turkey ; İstihdam politikaları = Employment policies

Özet:
1970 ve 1980'li yıllarda peşpeşe yaşanılan petrol şokları ve hammadde sıkıntısı; beraberinde maliyet artışlarıyla birlikte, ciddi üretim krizlerini de getirmiştir. Bu ortam içinde büyük işletmeler, bir taraftan eski kârlılıklarını kaybederken; diğer taraftan krizlerden büyük oranda etkilenmişler, hatta esnek arz ve talep modeline tam anlamıyla cevap verememişlerdir. Nitekim ileri teknoloji kullanımının yaygın olduğu bu işletmelerde üretimin gerilediği görülmüştür. Bunun yanında aynı yıllarda KOBİ'lerde durum ters yönde gelişmiştir. Yaşanılan hammadde krizleri ve büyümenin durması sonucu, başlangıçta bir çok KOBİ kapanmak mecburiyetinde kalmıştır. Buna rağmen genel istihdam içinde, KOBİ'lerin istihdam hacimlerinde; büyük işletmelere oranla, önemli bir gerileme olmamıştır. Hatta esnek yapılan sebebiyle, kısa bir süre sonra yeni istihdam alanları da yaratabilmişlerdir. KOBİ'lerin sanayi içindeki yapısı incelendiğinde; kriz şartlarına daha iyi karşı koydukları, ölçekleri itibariyle yeni piyasa şartlarına daha iyi uyum sağladıkları, hızlı işgücü hareketliliği, ileri üretim tekniklerine gösterdikleri uyum, işi benimseme, esnek arz ve talebe olumlu cevap vermeleri, her birinin meslekî eğitimde birer okul görevi üstlenmeleri ile istihdam yaratmadaki katkıları gibi özellikleriyle ekonomik, teknolojik, siyasî ve sosyal alanda giderek önem kazandıkları görülür. İşsizliğin büyük problem olduğu günümüzde, KOBİ'lerin yeni iş alanları meydana getirmedeki başarılan ve bölgesel kalkınmaya yaptıkları katkılar da bu işletmelerin önemini daha da artırmıştır. İşsizliği azaltma ve istihdam yaratmada gittikçe önemli yeri olan KOBİ'lerin; ileri üretim teknolojileriyle donatılması, beraberinde KOBİ tanımını da getirmiştir. Milletlerarası literatürde resmî bir KOBİ tanımı olmadığı gibi, uygulamada Birliğe üye ülkeler arasında ve ülkemizde de bu konuda ortak tanım birlikteliği sağlanamamışta. Yapılan tanımlarda çalışan sayısı ortak özellik olarak karşımıza çıkarken, ülkeler arasında çalışan sayısında da ortak kriter belirlenmiş değildir. İşletmelerin istihdam kapasitesindekibu farklılığa, daha sonra; iş hacmi, ciro, sabit sermaye gibi kriterler de eklenerek, tanım genişletilmiştir. İçinde bulunduğumuz yüzyıl; ekonomik, teknolojik ve sosyal alanda devrim niteliği taşıyan önemli değişimlerle doludur. Bu değişimlerin ortaya çıkmasında, ekonominin dünya çapında yeniden yapılanması ile teknolojik değimlerin büyük etkisi olmuştur. Ortaya çıkan değişimin en önemli göstergeleri arasında; istihdam ile mesleklerin yapısında ortaya çıkan değişiklikler yer alır. Genel olarak ifade etmek gerekirse, yeni bilgi ekonomisinde zenginliğin temel kaynağım; tabiî kaynaklar ve fİ7İkî emek yerine, bilgi ve haberleşme oluşturur. İstihdamın sektörel dağılımında görülen gelişmeler arasında, tüm çalışma hayatını etkileyen faktörler içinde; standart-dışı çalışmanın yaygınlaştırılması karşımıza çıkar. Bunun yanında işgücünün yapısındaki gelişmeleri incelediğimizde; kadın işgücünün artan önemi ve en az bunlar kadar işsizlik içinde belirgin konuma sahip sakatlar ile işgücünün vasıf düzeyindeki gelişmeler değişimi hazırlayan diğer faktörler arasında yer alır. Küreselleşen dünyamızda toplumların temel problemi, rekabet gücü olan işyerlerinin genişletilmesiyle; büyüme ve istihdam artışının sağlanmasıdır. İşletmelerin dünya piyasalarına açılarak, ürettikleri malı ihraç etmelerinde; rekabet kabiliyetlerinin artırılması, bugünün sanayi stratejilerinin temel unsurunu oluşturur. Böyle bir hedefin gerçekleştirilmesinde, bir taraftan işletmeler verimli çalışmaya yönlendirilirken; diğer taraftan teknolojiye dayalı kaliteli üretim yapan, vasıf seviyesi yüksek işgücü yetiştirmek suretiyle, istihdamın artırılmasının sağlanması oldukça önem arz eder. Bu gelişme stratejileri içinde özellikle KOBİ'lerin çok önemli rolü bulunmaktadır. Avrupa Birliği' nde KOBİ'lerin Avrupa Sosyal Alam ve Gümrük Birliği bütünleşmesi ile istihdam hedeflerinin gerçekleştirilmesinde çok yönlü rol oynadıkları görülür. Büyüme ve ihracattaki duraklamayla birlikte artan işsizlik; dikkatleri KOBİ'lerin rekabet güçlerinin geliştirilmesi, yeni iş ve işyerleri yaratmak suretiyle istihdamın artırılmasına çevirmiştir. II, Aslında rekabet gücü, üretim ve istihdamın artması; hayat standartlarının iyileştirilmesi için temel şarttır. Bir ülkede rekabet gücünün artması; üretim,- ihracat, kârlılık ve dolayısıyla yeni yatırımların artmasına sebep olacaklar. Bu durum istihdamın genişlemesine imkân sağlayacaktır. Ayrıca buna AB 'de işgücünün gittikçe yaşlanmasından doğan sosyal güvenlik sistemlerinin finansmanı ilâve edildiğinde, Avrupa'nın dünya ticaretindeki payı daralacaktir. Dolayısıyla rekabet gücü zayıflayacağından, işsizlik oranlarında büyüme görülecektir. Sanayileşerek kalkınmasını sağlamak mecburiyetinde olan ülkemizde, kalkınmanın gerçekleştirilmesi için; ihtiyaç duyulan vasıflı ve verimli işgücünün yetiştirmesinin yolu, meslekî eğitimden geçmektedir. Bu sebeple günümüzde meslekî eğitim, istihdam problemleriyle birlikte ele alınmaktadır. Avrupa Birliği' nin meslekî eğitim politikasına bakıldığında, üye ülkeler arasındaki sosyo-kültürel farklılıklar sebebiyle; standart bir eğitim politikası takip edilmediği, bunun yanında üye ülkelerin meslekî eğitimine yönelik düzenlemelerinde Birliğin eğitim alanında belirlediği temel prensiplere uyum istendiği görülmektedir. Durum Türkiye açısından ele alındığında; ülkemizde uygulanan geleneksel eğitim modelinin iş piyasasının ihtiyaçlarına cevap verebilecek yeterlilik ve kaliteden uzak olduğu görülür. Oysa ülkemiz sanayiinin en önemli problemleri arasında yer alan vasıfsız işgücü fazlasına karşılık, kalifiye insan kaynağı eksikliği bulunmaktadır. Geleneksel eğitim modeli üzerine kurulmuş bulunan eğitim sistemimizde; sanayi- okul işbirliği yerleştirilemediğinden, meslekî eğitim teoride kalmakta ve uygulamada başardı sonuçlar alınamamaktadır. Ülkemizdeki hızlı nüfus artışına karşılık, eğitim sistemimizde; eğitim kurumlarının yetersiz sayıda oluşu, eğitim programlarının çeşitlendirememiş olması ve gençlerin meslekî eğitim konusunda yeterli ölçüde bilgilendirilememesi, eğitime ayrılan kaynakların ihtiyaçları karşılayamaması ile sanayi- okul işbirliğinin yaygınlaştırılamaması gibi bir çok problemlerle karşı karşıyadır. Bütün bunların yanı sıra, KOBİ'lerin eğitime katılımları sağlanmak suretiyle; çıraklık sisteminin geliştirilmesi ve işletme içi eğitimin yaygınlaştırılması gerçekleştirilmelidir., Teknolojik gelişmenin ekonomik büyüme üzerindeki etki ve katkıları göz önünde tutularak, Avrupa Birliği' nde teknolojinin ekonomide oynadığı rol ve ülkemizdeki durumu ele alınmıştır. Ayrıca teknoloji-sanayileşme-ekonomik büyüme ve istihdam arasındaki ilişki ortaya konulmuş; teknolojik gelişmede gerek duyulan yeni şartlara uygun vasıfta işgücü yetiştirilmesi, teknoloji transferi ve kullanımı ile araştırma ve geliştirme çalışmalarında karşımıza çıkan uygulamalar incelenmiştir. Avrupa Birliği' ne üye ülkeler, teknolojik değişimin gerçekleştirilmesinde; Ar+Ge faaliyetlerine oldukça fazla yer ve finansman ayırmışlardır. Ülkemizde bu konuya, yeterli bir boyut kazandırılamamıştır. Gerek AB 'de ve gerekse ülkemizde, üretim tekniklerinde ortaya çıkan değişmelerin sonucu; eğitim ve yeniden eğitim programlarının önemi artmış, pasif iş piyasası politikaları terk edilerek bakışlar aktif iş piyasalarına çevrilmiştir.

Abstract:
Petroleum shocks and raw material problems seen in the years 1970 and 1980 caused rises in the costs and serious crisis. Under these circumstances, large enterprises lost the profitnesses of the previous years, and on the other hand they were affected by the crises to a large extent and they couldn't even respond to the model of labour supply and demand. However, production seemed to decrease in these enterprises where advanced technology was being used extensively. On the other hand, the small and medium-sized enterprises SMES, witnessed the opposite situations. In the beginning, several SMES had to close down as result of raw material crises and stagnation of development. However, there has not been an important regression in the employment volumes of SMES in terms of general employment. They could even create new employment opportunities due to their flexible structures after a short time. When examined the structure of the SMES within industry, it is seen that they can resist to crisis conditions in a better way, adapt to new market conditions, the fact that they have rapid manpower movement, adapt to advanced production techniques, give positive responses to flexible supply and demand, act as a school in vocational training, contribute to creation of employment and play key roles in economical, technological, political and social fields. As employment is a serious problem today, SMES play a key role in their contribution to creating new employment fields. v Providing new technologies for SMES which have an important place in decreasing unemployment and creating employment has introduced the definition of SMES. As there is no definition of SMES in international literature, there is still no agreement on its definition both in our country and in the countries as members to the Community. In the definitions made, the number of employees is a common feature, but there is no common criterion in terms of the number of employees between the countries. The definition has been extended adding some other criteria like labour volume,endorsement, fixed capital to this differentation in the employment capacity of enterprises. The century we live in has been witnessing crucial changes that have the characteristics of reforms in the economical technological and social fields. Restructuralism of the economy all the around world and technological changes have had important effect on introducing these innovations. Among the most important indicators of these chages take place changes in the structure of the jobs. In general, not natural sources or physical labour but knowledge and information constitute the primary source of the richness of new information economy. Among the developments in the sectoral distribution of employment, and factors affecting work life, we can see the expansion of the out-standard work. However, when examined the developments in the structure of the manpower; development of woman workpower, importance of young workpower, the disabled who at least have a definite position in the unemployment, and developments seen at the level of qualities of manpower take place among the factors that cause the changes. The main problem of the societies in our global world is expansion of enterprises that have the competitive power and providing the rise in development and employment. Increasing the competitive powers of enterprises being opened out to world markets in terms of exportation constitute the main concept of today's industrial strategies. In reaching such a goal, enterprises, on one hand, are motivated to function effectively and they produce quality based on technology on the other hand providing high-qualified manpower. SMES have an important role among these developmental strategies. They play a crucial role in realizing the employment goals after they are integrated with European Union and Customs Union. Development and unemployment after the stagnation in exports led to the new employment opportunities of SMES by increasing their competitive power. VIAs a matter of the feet that, rise in production and employment is a fundemental requirement in making life standarts better. Rise in the competitive power in a. country means rises in production, exports, profitability and new investments in a country. This will lead to an expansion of employment. When added finance of social insurance systems sourced from the old age in E.C to this trade share 6 f Europe in the world will get narrow. By all these, competitive power will be weakened, rise in unemployment rates will be seen. In our country which is to develop by industrialization; to have a qualified and profitable manpower for realization of development requires vocational training for people. For that reason, vocational training is handled together with problems of employment. When examined the vocational training policy of E.C, it can be seen that a standard educational policy is not followed because of the socio-culturel differences between the member countries and a conformity with the fundemental principles defined in education by E.C. is asked in the regulations made for vocational training of member countries. When looked from the stand point of Turkey; it can be noticed that traditional educational model applied in our country can not respond to the needs of business markets. There is the problem of qualified manpower in our country whereas there are a lot of workers lacking quality which is one of the main problems of industry. In our education system based on traditional model, as the school-industry collaboration is not settled yet, vocational training can be carried out theoretically and good results can't be achieved. Although the population is increasing rapidly in our country, our educational system faces many problems like inadequeate numbers of schools, the fact that curriculums are not diversified, not being able to inform the young about vocational training, inadequate sources for education, not being able to expand the school industry collaboration. Apart from these, by making SMES contribute to education, realization of apprenticeship and expansion of in-service training can be made possible. vnBy evaluating the effect and- contribution of technological development to economical development, the role technology plays in economy in Europe. and its appearance in our country have been discussed. Furthermore, the relationship among technology, industrialization, economical development and employment has been pointed out, and training appropriate qualified manpower needed in technological development, transfer and use of technology, and practices we meet in studies of research and development have been studied. Member states to E.C. have invested much more finance in research and development activities to realize technological innovation. Our country has failed in these activities. Both in E.C. and in our country, as a result of chages seen in production techniques, the importence of ecudation and educational programs has increased and passive business market policies have been left and they have been directed to active business markets.