Erzincanlı Müftüzade Mehmed Sadık Efendi'nin Hüseyniyye şerhi ve mantık tarihindeki yeri
Muftîzâde Mehmed Sadik Efendi's Hüseyniyye commentary and its place in the history of logic
Yazar: YASEMİN ALANUR
Danışman: DOÇ. DR. TURGUT AKYÜZ
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Klasik dönem bilgi teorisinde genelde bilimsel bilgi olarak burhân kabul edilmiş 
olsa da; burhân genelde kesin bilgiyi ifade etmektedir. Kesin bilgi ise sadece bilimlerin 
temel ilkelerinde geçerli olup bilimde yaygın ve kullanışlı değildir. Zira burhan, bir şeyin 
varlığına ve temel özelliklerinde geçerlidir. Bu yüzden de bilimlerde genel olarak klasik 
dönemde cedel olarak ifada edilen genel geçer (meşhur) bilgiler kullanılmaktadır. Gerek 
bu nedenle gerekse mezhepler arasındaki tartışmalarda kullanılmak üzere klasik dönemde 
Fahreddîn Râzî sonrasında cedel, müstakil ve dini ilimlere (fıkıh usulü ve kelam) 
uyarlanmış olarak ele alınmaya başlanmıştır. Semerkandî ise bu gelişmeleri biraz daha 
şekillendirerek Âdâbu'l-bahs ve'l-münâzara yani bilimsel araştırma ve tartışma 
yöntemleri olarak müstakil bir metin kaleme almış; sonrasında bu metin üzerine şerhler 
ve Hâşiyeler yazılmıştır. Bu şerhlerden birisi de Adanalı veya bazı metinlerde Antakyalı 
olarak bilinen Şah Hüseyin'in telif ettiği ve Hüseyniyye (Âdâbu'l-hüseniyye) diye meşhur 
olmuş şerhtir. Bu şerh üzerine birçok Hâşiye yazılmıştır. Tezimizde bu metin üzerine 
Erzincanlı bir alim olan ve Müftüzâde diye meşhur olmuş Mehmed Sadık Efendi'nin 
Hâşiyesi konu olarak ele alınmıştır. Çalışmamızda metnin temel konu ve kavramları, 
Fârâbî, İbn Sînâ ve Fahreddîn Râzî'nin çalışmaları ile karşılaştırmaları olarak ele 
alınacaktır. Bu gelenek, Descartes'ten çok daha önce, mantığı bir metot olarak ele alması 
bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler: Erzincânî, Müftüzâde, Cedel, Âdab, Bahs, Münâzâra.

Abstract:
Although the theory of knowledge in the classical period generally accepted 
demonstration as scientific knowledge, demonstration generally refers to certain 
knowledge. Certain knowledge, on the other hand, is valid only in the basic principles of 
sciences and is not common and useful in science. This is because demonstration is valid 
for the existence of a thing and its basic properties. For this reason, in the sciences, 
generally valid (famous) knowledge, which was expressed as jadal in the classical period, 
is used. Both for this reason and to be used in discussions between sects, jadal began to 
be handled independently and adapted to religious sciences (usul al-fiqh and kalam) after 
Fakhr al-Dīn al-Rāzī in the classical period. Samarqandī, on the other hand, shaped these 
developments a bit more and wrote a detached text entitled Ādāb al-bahs wa'l-munāzara, 
that is, scientific research and discussion methods; later on, commentaries and glosses 
were written on this text. One of these commentaries is the one written by Shah Husayn, 
known as Shah Husayn of Adana or Antakyalı in some texts, which became famous as 
Husayniyya. Many glosses were written on this commentary. In our thesis, the gloss of 
Mehmed Sadiq Efendi, a scholar from Erzincan and famous as Müftüzâde, on this text is 
discussed. The main topics and concepts of the text will be discussed in comparison with 
the works of al-Fārābī, Avicenna and Fakhr al-Dīn al-Rāzī. This tradition is important in 
that it deals with logic as a method long before Descartes.

Keywords: Erzincânî, Müftüzâde, Jadel, Adab, Bahs, Münâzâra.