Diasporanın sembolik sermayesi: Atina'da yaşayan İstanbullu Rumların aile fotoğrafları
The symbolic capital of the diaspora: Family photographs of the Rum Istanbulites of Athens
Yazar: CEREN ACUN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ Ö. MURAD ÖZDEMİR
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Antropoloji = Anthropology ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Aile = Family ; Diaspora = Diaspora ; Fotoğraf = Photograph ; Rumlar = Rums ; Yunanistan-Atina = Greece-Athens ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bir ulus-devlet olarak kurulan Türkiye Cumhuriyeti, homojen bir toplum ve
kültür oluşturma gayesiyle farklı etnik ve dini kökenlerden gelen toplulukları asimile
etmeye yönelik bir güzergâh izlemiştir. 1920'lerin başında hayata geçirilen bu
politikaların sonuçlarından biri de 1964'te Yunan uyruklu İstanbullu Rumlara
uygulanan sınır dışı edilmelerdir. Ancak göçler, sadece sürgün edilen gruplar ve
onların peşinden gitmek zorunda kalan Türk uyruklu aile üyeleriyle sınırlı kalmamış,
süregiden politikaların sebep olduğu toplumsal gerginlikler, 1990'ların ortalarına dek
süren göç dalgalarını da başlatmıştır. İstanbul'dan ayrılanlar bugün çoğunlukla
Atina'da yaşamaktadır.
Bu tez çalışması, 1964 Sürgünü ile başlayıp 1990'lı yılların ortalarına kadar
kesintisiz ilerleyen göç dalgalarıyla Atina'ya yerleşen İstanbullu Rumların, yaşadıkları
bu mekânsal kopuş sonrasında yabancı bir memlekette yeniden mesken edinme, göçle
parçalanan belleklerini, aidiyet duygularını ve kimliklerini onararak tekrar inşa etme
girişimlerinde, İstanbul'dan Atina'ya beraberlerinde götürdükleri aile fotoğraflarının
üstlendiği rolleri, bu bellek nesnelerinin diasporanın yerel ve ulus-ötesi kolektif
eylemlerinin temelini oluşturan iletişimsel süreçlerdeki işlevlerini konu almaktadır.
Fotoğraf makinesinin 19. yüzyılda icadından bu yana, aile fotoğrafları kuşkusuz
en çok yaygınlık kazanmış görüntü üretme biçimlerinden biri olagelmiştir. Ancak
üretimlerindeki bu yaygınlığa rağmen, gündelik hayatın bağlamında yer almaları veya
sıradan kişileri ve olayları konu edinmeleri, bir yandan da bayağı temsiller olarak
düşünülmelerine yol açmış ve böylelikle yalnızca sanat tarihinde, arşiv çalışmalarında
ya da müzelerde değil, sosyal bilimlerde de yeterince ilgi görmemişlerdir. Kültürü ve
toplumu anlamak adına sunabileceği bakış açıları ve veri alanı da bu durumla ilişkili
olarak, yakın zamanlara kadar anlaşılamadığı için, alana dair literatür halen tatmin
edici hacimlere ulaşamamıştır.
Aile fotoğraflarını salt domestik alanla sınırlayan görüşlerin dışında hareket
eden bu çalışma ise, kültürel, fenomenolojik ve toplumsal yaklaşımlardan yola
çıkarak; kimlik ve mekânsal aidiyet meselelerini karmaşıklaştıran göç deneyimini ve
deneyimin öznesi olan Atina'daki İstanbullu Rum diasporasını, aile fotoğraflarını
merkeze alarak irdeler ve bu nesneleri, göç dolayısıyla bozulan anlam dünyalarını
yeniden inşa etme süreçlerini anlayabilmek adına temel veri kaynağı ve analiz birimi
olarak ele alır. Çalışmada ailelerin geleneksel pozlarla temsil edildiği fotoğrafların
yanı sıra, ev ortamında ve gündelik hayata sahne olan farklı mekânlarda çekilmiş
fotoğraflar, İstanbul manzaraları, kartpostallar da yerel görme biçimlerinden biri olan
aile fotoğrafları kategorisine dahil edilmiştir.
Söz konusu çerçevede çalışmanın temel amacı, bireyler ve sosyal gruplar
arasında paylaşılıp, evlerden toplumsal mecra ve alanlara dolaşıma giren aile
fotoğraflarının, İstanbullu Rumların göç travmasını ve geçmişleriyle kopan bağlarını iyileştirme çabalarında, yeni yerleştikleri mekânları "ev yapma" deneyimlerinde,
sosyalizasyon süreçlerinde, İstanbul kültürünün mekânlaşmasında, kuşaklararası
aktarımlarla meydana gelen post-bellek oluşumunda ve genel itibariyle kolektif bir
memleket imgeleminin oluşmasında belleğin anlatı araçları olarak üstlendikleri rolleri
anlamaya ve yorumlamaya çalışmaktır.
Göç ve diaspora çalışmalarında, bellek olgusu, memleketlerinden ve alışık
oldukları toplumsal çevrelerden çeşitli sebeplerle ayrı düşmüş toplulukların,
kimliklerinin tekrar kurgulaması ve kültürel pratiklerin muhafaza edilmesi gibi
hususlarda, öteden beri en temel unsur olarak kabul edilegelmiştir. Küreselleşme
perspektifinde 90'lı yıllarla birlikte ivme kazanan çağdaş diaspora çalışmalarında ise,
belleğin diaspora inşasındaki önemi, kitle iletişim araçlarının rolüyle ve medyanın
ulus-ötesi akışlarıyla bir arada değerlendirilmeye başlamıştır. Bu doğrultuda, diaspora
belleğinin uydu televizyonu, filmler ve yazılı kaynaklar gibi bireysel medya
kullanımlarıyla canlanıp güçlendiği vurgulanırken, diğer yandan sözü edilen bu
bireysel kullanımlar kategorisi hem yerel hem ulus-ötesi ağlarda taşınaduran
fotoğraflar gibi diğer bireysel kullanımları içermemiştir.
Bu tezde ise, aile fotoğraflarını bireysel medya kullanımları kategorisinde ele
alan yaklaşımların izinden gidilmiş, fotoğrafların bireysel ve kolektif bellekleri
buluşturdukları alanlarda yeni toplumsallaşma biçimleri üretme potansiyellerinin
araştırılması amaçlanmıştır. Bu kapsamda, çalışmanın kuramsal çerçevesinin çizildiği
birinci bölümde; belleğe getirilen bireysel, toplumsal ve kültürel yaklaşımlara yer
verilmiş, bunun ardından insanın imge üretme etkinliklerinden biri olan fotoğrafın
bellek ile ilişkisine değinilerek, bu bağlamda aile fotoğraflarının kimliksel anlatıların
inşasında ve iletimindeki işlevleri üzerinde durulmuştur. Buraya kadar sözü edilen
konular, çerçevenin son ayağında ele alınan mekânsal aidiyet, göç ve diaspora
olgularıyla tekrar değerlendirilmiş; böylelikle hazırlanan kavramlar setiyle,
araştırmada izlenecek yaklaşımlar belirlenmiştir.
İkinci bölüm, Atina'daki İstanbullu Rumların, varoluşlarının asli unsuru olarak
kabul ettikleri İstanbul'daki geçmişlerini, kozmopolit kimlik algısını oluşturan kültürel
ve toplumsal dayanakları ve aynı zamanda şehirden göç etmelerine yol açan olayların
tarihsel arka planını konu almaktadır. Üçüncü bölümde, göç sonrası hayata, yeniden
yapılanma süreçlerine genel bir bakış yöneltilmiş, bu şekilde topluluğun daha
yakından tanınması amaçlanmıştır.
Çalışmanın dördüncü bölümünde ise, bir önceki bölümde ele alınan yeniden
yapılanma süreçlerinin, kurulan toplumsal ilişkilerin ve mekânsal inşaların sermayesi
olan belleğin, aile fotoğraflarının sunduğu duyusal ve duygusal alandan nasıl
beslendiği, aile fotoğraflarının diasporanın kolektif imgelemine ve kimliğine ne yönde
katkı sunduğu, etnografik saha araştırmasından elde edilen bulgularla, ilgili başlıklar
altında ortaya konarak analiz edilmiştir.
Bu doğrultuda fotoğrafların ev içinde, monografi çalışmalarında, etkinliklerde
ve sosyal medyada kullanım pratiklerini takip edebilmek ve sahiplerince
anlamlandırılma ve yorumlanma biçimlerini keşfedebilmek adına, 2017 Kasım ve
2018 Nisan ve Mayıs aylarında Atina'da gerçekleştirilen saha çalışmasında,
topluluğun alt ve üst kuşakları olmak üzere toplamda 50 kişi ile yarı yapılandırılmış
sorularla derinlemesine görüşmeler ve mülakatlar yapılmıştır. Ayrıca fotoğrafların çeşitli mekânlarda ve mecralarda dolaşımlarını, sergilenme ve arşivlenme biçimlerini
izleyebilmek için gözlem ve katılımlı gözlem teknikleri kullanılmıştır.
Araştırmanın yöntemi, Arjun Appadurai'nin "insan faaliyetlerinin sadece
nesnelere kayıtlı olan izleklerin çözümlenmesiyle anlamlandırılabileceği" (2013)
yönündeki önermesinden hareketle şekillenmiş, bu bağlamda çalışma, fotoğrafları salt
temsil ya da metinden öte, birer maddi kültür nesnesi niteliğinde ele alarak, onlara
yüklenen anlamları ortaya çıkarmayı amaçlamıştır. Metodolojik açıdan araştırmaya
katkı sağlayan bir diğer yaklaşım ise, George E. Marcus'un (1995) göç ve diaspora
bağlamında öznelerin ve nesnelerin hareketlerini ve etkinliklerini anlayabilmek adına
onları çeşitli alanlarda izlemeyi öneren "çok-mekânlı etnografi" (multi-sited
ethnography) adlı yöntemidir.
Gurbeti ev yapma ve kültürü mekânlaştırma süreçleri, en başta duyguların,
geçmiş deneyimlerin ve anıların, henüz yabancısı olunan yerlere aktarılmasıyla
mümkün olur. Aile fotoğrafları, tüm bunları içeren duygusal dünyalarla bağlantılı
nesnelerdir. Üst kuşak görüşmeciler tarafından çoğunlukla dile getirildiği gibi,
fotoğraflar; evleri, sokakları, yakınları ve hatta mezardaki soyları gibi göçle
taşıyamayacakları maddi ve manevi önemdeki şeylerin yerine, "tüm hayatlarının içine
sığdığı" belgeler olarak, yanlarına aldıkları ilk eşyalar arasında olmuşlardır. Göçle
taşınan bu nesneler, Atina'daki ilk yıllarda, memleketlerini kaybetmelerinin
hissettirdiği yalnızlığın tesellisi olurken, bir yandan da yabancı bir yerde yitip gitme
korkusu karşısında, görüşmecilere "nereden geldiklerini" ve "kim olduklarını"
hatırlatan somut kimlik belgeleri gibi işlev görmüşlerdir. İstanbul'daki hayatın
"belgeleri" olarak görülmeleri, yerleşilen yerlerin "ev/yuva" yapılma süreçlerine de
yansımıştır.
Sözgelimi gerek duvarlarda gerekse de albümlerde belirli düzenlemeler içinde
yer alan bu nesneler, yaşamöyküsel özelliklerinden dolayı, kimlik sunum araçları
olarak kullanılmaktadır. Hane içindeki varlıkları, bir yandan göçün neden olduğu
mekânsal kopuş karşısında İstanbul'a dair belleği canlı tutarak kişiye aidiyetini
hatırlatırken, diğer yandan da (geniş toplumla temaslarında yaşadıkları birtakım
olumsuz deneyimlere bağlı olarak) eve dışarıdan gelen ve onları tanımayan ("bizi
bilmeyenlere") kimselere geçmişte nasıl bir hayat sürdüklerini, "şehirli kökenlerini"
kanıtlayabildikleri ve bu sayede horlanan kimliklerini aklayabildikleri "iftihar
nesneleri" olarak da sunulmaktadır. Belge değeri, kullanım pratikleriyle ortaya
çıkarmaktadır.
Fotoğrafların kullanım pratikleri, kişilerin geçmişleriyle ilişkilenme biçimlerine
dair ip uçları vermektedir. Yukarıda örneği verilen tutum haricinde, sahada daha az
karşılaşılan bir diğer örnek ise, bazı görüşmecilerin fotoğraflara karşı mesafeli
tutumudur. Bu yaklaşım, göçün travmatik etkilerini yoğun şekilde yaşamaya devam
etmekle ilişkilidir. Fotoğraflar bu kimselerce adeta "melankoli nesneleri" gibi
algılandıkları için, onları sergilemeyi veya kolay erişebilecekleri yerlerde tutmamayı
tercih etmişlerdir. Söz konusu tutumlar, travmayla başa çıkmanın farklı yollarına işaret
etmektedir.
Fotoğraflar, İstanbul kimliğini ve kültürünü evin içinde bedenleştiren
nesnelerdir. Görünür yerlerde konumlanmaları, memleket manzaralarının ev ortamına
yansımasını sağlar. Aynı zamanda güçlü çağrışım yapma yetileri bu manzaralara
duyusal bir nitelik verir. Çağrışımlar, bakışla harekete geçerken, hatırlama eylemlerine eşlik eden sözlü anlatılarla, İstanbul belleği evde görünür hale gelir. "Bakışın" en
önemli özelliği ise, Marianne Hirsch'ten (1997) ödünç alınarak söylenebileceği gibi,
"ailesel" (familial gaze) oluşudur. Bu bakış alanı, aile üyelerini duyguların, fikirlerin
ve anlatıların mübadele edildiği bir iletişim ağına almaktadır.
Fotoğrafların sunduğu bakış alanıyla meydana gelen etkileşimler, genç
kuşakların postbelleğinin biçimlenmesinde de etkili olmuştur. Bununla birlikte,
görüşmeler, Atina doğumlu bu kuşakların değişen derecelerde İstanbul'a aşina
olduklarını göstermiştir. Bu geçmişe duyulan yakınlığın ölçüsü, ev ortamında İstanbul
mirasının aktarım biçimlerine göre belirlenmiştir. Bu hususu tahlil edebilmek adına,
fotoğrafların hane içi kullanım pratiklerini takip etmek yine aydınlatıcı bilgilere
erişmeyi sağlamıştır.
Bilhassa da nostalji ve travmanın kuşaklararası aktarımları, geçmişle ilişkilenme
yollarından biri olarak fotoğraflara yaklaşımın çerçevesini de oluşturmuştur. Örneğin,
travmaların baskın şekilde hissedildiği ortamlarda yetişen kimselerin bu bellek
nesneleriyle ilişkileri oldukça sınırlıdır. Buna karşılık memleket nostaljisinin hâkim
olduğu evlerde büyüyen görüşmeciler, ailelerinin ve topluluklarının İstanbul kimliğine
daha yakın hissettikleri için, aile fotoğrafları bu kişiler açısından, çocukluklarından
itibaren "oradaki" yaşantı hakkında merak uyandıran ve hayaller kurduran nesneler
olmuştur.
Çalışmanın vardığı sonuçlardan bir diğeri ise, ailelerin kişisel arşivlerinden
çıkarak topluluk içinde ve ulus-ötesi ağlarda dolaşıma giren fotoğrafların, çeşitli
karşılaşmalara ve toplumsallaşma biçimlerine zemin hazırlamasıdır. Bu durum,
kolektif imgelem, diaspora arşivi ve işlevselleşen nostalji gibi meseleler hakkında
konuşmayı gerekli kılarken, Pierre Bourdieu'nün (1996), fotoğrafın ailelerin birlik
duygusuna katkısından söz ederken kullandığı "birlik kültü" terimini de
"topluluk/diaspora" çerçevesine doğru genişletmeyi sağlamıştır.
Bu bağlamda, araştırma bulguları öncelikli olarak, fotoğrafların göç sonrası ilk
yıllardan itibaren, hiçbir zaman bütünüyle ev içi alanın sınırlarında sabitlenmiş
nesneler olmadıklarını göstermiştir. Fotoğraflar, görüşmecilerin sosyalleşme
eylemlerinin parçası olarak onlarla beraber çeşitli mekânlara hareket etmişlerdir.
Örneğin, kişiler arasında iletilerek, hediye edilerek veya bir araya gelinip albümlerden
bakılarak, göçten sonra zayıflayan bağların yeniden güçlenmesine ön ayak
olmuşlardır. Kimi zaman da izi kaybedilen arkadaşların ve yakınların bulunmasına ve
yeniden bir araya gelmelere vesile olmuşlardır.
Fotoğrafların zemin hazırladığı toplumsallıkların başka bir örneği, bu nesnelerin
topluluğa mensup kişilerce gerçekleştirilen monografi çalışmalarında kullanılmasıdır.
Aile fotoğrafları, sahadan edinilen bilgilere göre, İstanbul'da yaşanılan semtler
hakkında yapılmış veya hazırlık süreci devam eden mikro tarih çalışmalarında,
doğrudan peşine düşülen kaynaklardır. Bazı görüşmeciler, bu tür hazırlıklar yapan
arkadaşlarına kendi fotoğraflarını ilettiklerini belirtirken, bazısı ise kendi yapacağı
çalışma için tanıdığı veya tanımadığı kimselerle bağlantıya geçerek, onlardan fotoğraf
talep ettiklerini söylemişlerdir. Fotoğraflara yönelik bu talep, onlara atfedilen belgesel
nitelikten ileri gelmektedir. Bunlara ilâveten, örnekleriyle ortaya konduğu gibi,
şimdiye kadar yayınlanmış olan çalışmalar hem geçmişe dair ilginin canlanmasını hem
de topluluk içi ilişkilerin hareketlenmesini sağlamıştır.
Aile fotoğraflarına bu niyetlerle başvurulması, kişisel arşivlerin toplumsal alana
da dahil olmalarını sağlarken, böylesi kolektif hatırlama biçimleri diaspora kimliğini
güçlendirmektedir. Fotoğraflar, İstanbul mirasının korunması ve aynı zamanda genç
kuşaklara aktarılması amacıyla yapılan etkinliklerde de kullanılan kaynaklardır.
Sergilendikleri yerlere İstanbul kimliğini ve kültürünü taşıyan fotoğraflar, tıpkı ev
ortamında olduğu gibi, buralarda da sundukları memleket manzaraları etrafında bir
araya gelen ya da karşılaşan kişiler arasında anıların paylaşıldığı, çeşitli anlatıların dile
getirildiği etkileşim ve iletişim ortamları yaratmaktadırlar.
Aile fotoğraflarının, toplumsal alanla temas ederek ortaya çıkardığı
kolektiviteler hususunda çalışmada üzerinde durulan son örnek ise, Facebook
kullanımlarıdır. Kişisel arşivlerden bu mecraya aktarılarak dolaşıma giren fotoğraflar,
diaspora imgeleminin en güncel ve temel yakıtı olarak, İstanbul belleğini sürekli
besleyen ve kimliğin ifade alanlarını daha geniş ufuklara taşıyan ve böylelikle yeni
yapılanma biçimlerine el veren dinamik bir iletişim ortamı oluştururlar.
Aile fotoğrafları duygusal alanla doğrudan bağlantılı nesneler oldukları için ve
insanlar en temelde duyguları yoluyla sosyalizasyon süreçlerine girdikleri için,
fotoğraflar aile birliğini oluşturdukları gibi, diasporanın temelini atan iletişimsel
süreçlerin de kaynağında yer alırlar. Fotoğraflara kayıtlı izlekleri ve duyguları,
evlerden kamusal mecra ve alanlara, kullanım pratikleri çerçevesinde mercek altına
alan çalışma, bu bağlamda, göçlerle Atina'ya getirilen aile fotoğraflarının bireysel ve
kolektif bellekleri buluşturarak diaspora imgelemini geçmişten bugüne besleyen
başlıca unsurlar olduklarını ve buna bağlı olarak da kimliksel ve mekânsal inşa
süreçlerinde başat bir rol üstlendiklerini göstermektedir.

Abstract:
Established as a nation-state, the Republic of Turkey followed a route for
eliminating the communities from different ethnic and religious backgrounds in order
to form a homogeneous society and culture. That route, designated in the early 1920s,
led to the deportation of the Rum Orthodox Istanbulites with Greek citizenship, in
1964. Following 1964, due to the continiuous tensions caused by the minority policies
of the state, the rest of the community members (holding Turkish citizenships) started
to leave Istanbul involuntarily, as the feeling of safety was lost. Thus, the waves of
immigration did not cease until the mid-1990s. Those who left, live mostly in Athens
today.
The scope of this study refers to the family photographs of the Rum Istanbulites,
which were brought to Athens via migrations and focused on the roles of these objects
of memory, during the resettlement times, and in processes of healing traumas and
mending feelings of belonging and attempting to form a diasporic community. In other
words, this thesis, underlines the communicative and narrative characteristics of the
family photographs and the user practices, which pave the way for the diaspora's local
and transnational collective actions.
Family photographs have undoubtedly been one of the most common ways of
image production, since the birth of the camera in the 19th century. Nevertheless that
popularity also led this genre to be regarded as banal representations, for photos mainly
depict ordinary people and their actions. This prevalent idea was also why they did not
receive much attention in social sciences for a long time. Accordingly, as the
perspectives and the source of data they could offer to study culture and society have
been overlooked (despite the recent attention) the relevant literature still remains
insufficient.
Based on cultural, phenomenological and social approaches, this study goes
beyond the views that limit family photographs merely to the domestic space and
scrutinizes the issues of identity and spatial belonging, which is complicated by the
experiences of migration, by focusing on family photographs of the Istanbulite Rum
Orthodox community in Athens and considers these objects as the basic sources of
data and analysis in order to understand the ways of reconstructing the meaning which
was distorted due to migration. Besides traditional portraits of families, photographs
taken in various settings of everyday life, landscapes and postcards are also included
in the category of family photographs, as they all belong to private archives.
Within this framework, the main purpose of the study is to understand and
interpret the roles of family photographs of the Istanbulites, which are shared between
individuals and social groups or circulated among domestic spaces and social spaces
(social media is also included in the social spheres), in the processes of resettling,
"home-making", dealing with traumas, reconnecting the home country, building social relations and spatializing the culture of Istanbul in Athens. The potentials of family
photographs as tools for narrating memories, intergenerational transmissions and ways
of community making were aimed to be investigated.
In migration and diaspora studies, memory has long been accepted as the
fundamental element of reconstruction of identities and preservation of cultural
practices, by the communities that live separately from their home countries. As the
discussions of globalization came to the foreground and gained momentum in the
1990s, the role of memory in the construction of diasporas started to be evaluated
within the framework of global and transnational flows and mass media. However,
while the contemporary diaspora studies put the emphasis on individual uses of media
such as satellite television, films and written sources and affirmed their empowering
effects on memory, this category of uses excluded other individual media uses such as
photographs that had been circulating in both local and transnational networks.
Instead of following the approaches mentioned above, this thesis goes after the
studies that deal with family photos in the category of individual media uses and
attaches prime importance to the investigating of their potentials of producing new
ways of collectivities in the areas where they bring individual and collective memories
together. The study's theoretical framework is stated in the first chapter, in which
individual, social and cultural approaches to memory were discussed priorly.
Afterwards, the relationship between memory and photography was scrutinized, and
the role of family photographs in the construction and transmission of identity
narratives were brought forward. The topics and issues mentioned so far were reevaluated with the concepts of spatial belonging, migration and diaspora discussed in
the last part of this chapter.
The second chapter took a deep look into the history of Rums in Istanbul and
mainly searched for the cultural and social bases which form the perception of
cosmopolitan identity that is considered to be the indispensable element of their
existence. The historical background of the events that led them to migrate from the
city is included in this chapter. In the third chapter, an overview was carried out on the
post-migration life and restructuring processes of the diaspora for the purpose of to get
to know the community more closely.
The fourth and final chapter shows how memory, as the diaspora's cultural and
iconographic capital, is fed from from the sensory and affective domains provided by
the family photographs and how family photographs contribute to the collective
imagination and identity of the diaspora. The findings obtained from the ethnographic
field research were analyzed under the relevant headings.
In order to follow the user practices of photographs and explore the ways they
were interpreted, the fieldwork was carried out in Athens in November 2017 and April
and May 2018. Through semi-structured questions, in-depth interviews were
conducted with 50 people of different ages and generations from the community.
Additionally, observation and participatory observation techniques were applied to
understand how these images circulate, are exhibited and archived in and between
various spaces.
The study's methodological approach was priorly set out and based on
anthropologist Arjun Appadurai's (2013) approach in which he offers to follow the objects and their circulations to analyze the trajectories inscribed in them and to
interpret human actions. "Multi-sited ethnography", developed by another
anthropologist, George E. Marcus (1995), was also instrumental in the research. With
his method, Marcus focuses on the context of migration and diasporas in particular and
offers following the movements and activities of subjects and objects in various fields.
The processes of "making a home" away from home and spatializing culture can
only be realized by transferring emotions, past experiences and memories to unfamiliar
places. Family photos are the objects which connect people with emotional and
affective spheres. As expressed mainly by the interviewees from older generations, the
photographs were among the first items they took with them, as documents in which
their "whole lives fit in", since they could not carry their houses, streets, relatives and
even their "descendants in the grave" through immigration.
During the first years in Athens, the interviewees found consolation of their
loneliness and loss in the photos they managed to bring with them. However, within
time, these objects also started to function as concrete identity documents reminding
the interviewees "where they came from" and "who they are" in a land they felt lost
and experienced difficulties getting along with its society and culture. The regarding
of photographs as "documents" of the past lives reflected itself clearly and powerfully
in the home-making processes.
Photographs located in specific arrangements and compositions both on walls
and in family albums, are used as tools to represent the self due to their
autobiographical characteristics. Moreover, while their presence in the household
helps keep the memories of Istanbul alive and reminds the roots and feelings of
belonging in the face of the rupture caused by migration, photos also serve as "objects
of pride". Due to their negative experiences with the broader society, Istanbulites felt
their culture and identities were despised and scorned. Thus by showing the pictures
to the visitors/outsiders ("those who do not know us"- local Greeks/Athenians) worked
as a way of proving their "bourgeois origins" and unique "cosmopolitan" culture. The
user practices reveal the document value.
User practices also give clues about the way how people relate to their pasts.
Apart from the attitude mentioned above, another example (which is less common than
the first one) is the aloof attitudes of some interviewees towards photographs. This
behaviour is associated with continuing traumatizing effects of migration. Since the
photographs were perceived as "melancholy objects" by these people, they preferred
not to display them or keep them within easy reach. These attitudes point to different
ways of coping with trauma.
Photographs are objects that embody the identity and culture of Istanbul inside
the house. Being located in visible places help reflect Istanbul landscapes in the home
environment and creates a "homely" feeling. At the same time, the powerful, evocative
abilities of the photos attribute these landscapes a sensory quality. As the gaze activates
sensory evocations, the memories of Istanbul become visible at home, accompanied
by the verbal narratives which come forward through acts of remembering. The most
important feature of the "gaze" is that it is "familial", as can be borrowed from
Marianne Hirsch (1997). The arena of the gaze puts family members into a network
where feelings, ideas and narratives are exchanged.
Interactions through this network are also influential in shaping the postmemories of the younger generations. Interviews indicated that the levels of distance
or closeness of the Athenian-born generations to their parents home country and the
familiarity with their past experiences are varied and determined by the ways of
transmitting memory in the home environment. In order to analyze that case, following
the domestic practices of photographs also provided access to the post-memory issue.
In particular, the relations to photography was established mainly by the
intergenerational transmissions of nostalgic and traumatic feelings. For instance, the
interviewees who grew up in environments where traumas were predominantly felt
have weaker ties with these memory objects. On the other hand, the interviewees who
grew up in homes where nostalgia prevailed, and the narratives of memory were often
told felt closer to the history and identity of their families and communities. Thus for
the latter, family photos have become "objects of curiosity" that make them dream and
question the life "out there".
The study also showed that the photographs come out of families' the personal
archives and circulate within the community and in the transnational networks pave
the way for various encounters and forms of socialization. While this situation made
it necessary to talk about issues such as the collective imagination, the diaspora archive
and functional nostalgia, it also allowed extending the term "cult of unity" (1996),
which Pierre Bourdieu used when talking about the contribution of photography to the
sense of unity of families, towards the framework of "community/diaspora".
In this context, the research findings primarily indicated that the photographs,
even from the first post-migration years, were never wholly fixed at the boundaries of
the domestic space. They moved to various places with their owners as part of their
social activities. Sent as gifts, exchanged between friends and acquaintances or by
getting together and looking at the albums, these objects helped strengthen the ties
within the community members that were broken or weakened. In some cases, photos
were (and still) instrumental in finding and reuniting friends and relatives whose traces
have been lost.
Another example of the collectivities on which photographs lay the groundwork
is the use of these objects in monographic studies, written and prepared by community
members. Research findings have shown that family photographs are the most soughtafter sources in micro-historical studies, which are about the previously inhabited
neighborhoods in Istanbul before migration. While some of the interviewees stated
that they sent or gave their photos to the friends who were in the preparation phases of
their books, some others said they contacted their social circles and requested photos
for the work they intended to do. This demand for photographs stems from the
documentary feature attributed to them. For they are conceived as visual evidence of
what life was like in Istanbul. In addition, as demonstrated by examples, studies
published so far enabled both the revival of interest in the past and strengthening or
forming relations within the community.
Using family photographs with such intentions paves the way for personal
archives to spread and be included in the social sphere as well. In other words, a shared,
common and active visual archive is being created. The identity construction of the
diaspora is realized above all through such forms of collective remembrance.
Photographs are also among the primary sources used in social events organized by
associations to preserve and transmit cultural heritage and memory. By carrying and reflecting the ethnic landscapes to the places where they are exhibited, these objects
create interactive and communicative environments where memories are shared and
various narratives are expressed among people who come together or come across
around these landscapes of the home country. Thus, just like in the home settings, a
sense of unity is built.
The final example of the collectivities formed by transferring family photos to
the social sphere is the user practices on Facebook. As the most up-to-date and
fundemental fuel of the diaspora imagination, the photographs transferred from
personal archives to this medium create dynamic communication processes that
constantly feed the memory of Istanbul and carry the expressions of identities to
broader horizons, thus enabling new forms of diasporic structuring.
Since family photographs are objects that are directly related to the emotional
spheres and as people fundamentally participate in socialization processes through
their emotions, photographs are at the heart of the communicative processes that form
the basis of the diaspora. This study, which followed the trajectories and emotions
inscribed in the photographs within the framework of user practices, shows that family
photographs of Rums, which keep moving and circulating in the local and
transnational spaces, are the main sources that feed the diaspora imagination. By
bringing individual and collective memories together, these objects lead to collective
feelings and actions and accordingly play a dominant role in the socio-spatial and
socio-cultural construction processes.





Établie en tant qu'État-nation, la République de Turquie a suivi une voie pour
éliminer les communautés de différentes origines ethniques et religieuses afin de
former une société et une culture homogènes. Cette route, désignée au début des
années 1920, a conduit à la déportation des Istanbuliotes orthodoxes du rum de
nationalité grecque, en 1964. Après 1964, en raison des tensions continues causées par
les politiques minoritaires de l'État, le reste des membres de la communauté (qui ont
la nationalité turque) ont commencé à quitter Istanbul involontairement, où le
sentiment de sécurité avait été disparu. Ainsi, les vagues d'immigration n'ont cessé
qu'au milieu des années 1990. Ceux qui sont partis vivent aujourd'hui en grande partie
à Athènes.
La portée de cette étude se réfère aux photographies de famille des Istanbuliotes
du rum, qui ont été amenées à Athènes via les migrations et se sont concentrées sur les
rôles de ces objets de mémoire, pendant les périodes de réinstallation, et dans les
processus de guérison des traumatismes et de réparation des sentiments
d'appartenance et tenter de former une communauté diasporique. Autrement dit, cette
thèse, souligne les caractéristiques communicatives et narratives des photographies de
famille et des pratiques des utilisateurs, qui ouvrent la voie aux actions collectives
locales et transnationales de la diaspora.
Depuis la naissance de l'appareil photo au XIXe siècle, les photographies de
famille ont sans aucun doute été l'un des modes de production d'images les plus
courants. Néanmoins, cette popularité a également conduit ce genre à être considéré
comme des représentations banales, car les photos représentent principalement des
personnes ordinaires et leurs activités quotidiennes. Cette idée répandue était aussi la
raison pour laquelle ils n'ont pas reçu beaucoup d'attention en sciences sociales pour
longtemps. Ainsi, comme les perspectives et la source de données qu'elles pourraient
offrir pour étudier la culture et la société ont été négligées (malgré l'attention récente),
la littérature pertinente reste encore insuffisante.
Fondée sur des approches culturelles, phénoménologiques et sociales, cette
étude dépasse les idées qui limitent les photographies de famille à l'espace domestique
et scrute les questions d'identité et d'appartenance spatiale, compliquées par les
expériences de migration. L'étude aussi s'intéresse aux photographies de famille de la
communauté orthodoxe du rum d'Istanbul à Athènes en considèrent ces objets comme
les sources de base de données et d'analyses afin de comprendre les manières de
reconstituer le sens qui a été déformé en raison de la migration. Outre les traditionnels
portraits de famille, les photographies prises dans divers contextes de la vie
quotidienne, les paysages et les cartes postales sont également inclus dans la catégorie
des photographies de famille, car ils appartiennent tous à des archives privées.
Dans ce cadre, l'objectif principal de l'étude est de comprendre et d'interpréter
les rôles des photographies de famille des Istanbuliotes, qui sont partagées entre les
individus et les groupes sociaux ou circulent entre les espaces domestiques et les
espaces sociaux (les médias sociaux sont également inclus dans les sphères sociales ),
dans les processus de réinstallation, de « home-making », de traitement des
traumatismes, de reconnexion au pays d'origine, de construction de relations sociales
et de spatialisation de la culture d'Istanbul à Athènes. Le potentiel des photographies
de famille en tant qu'outils de narration des souvenirs, des transmissions
intergénérationnelles et des modes de création d'une communauté devait être étudié.
Dans les études sur la migration et la diaspora, la mémoire a longtemps été
acceptée comme l'élément fondamental de la reconstruction des identités et de la
préservation des pratiques culturelles, par les communautés qui vivent séparément de
leur pays d'origine. Au fur et à mesure que les discussions sur la mondialisation
venaient au premier plan et prenaient de l'ampleur dans les années 1990, le rôle de la
mémoire dans la construction des diasporas a commencé à être évalué dans le cadre
des flux mondiaux et transnationaux et des médias de masse. Cependant, alors que les
études contemporaines sur la diaspora mettaient l'accent sur les usages individuels des
médias tels que la télévision par satellite, les films et les sources écrites et affirmaient
leurs effets d'autonomisation sur la mémoire, cette catégorie d'usages excluait d'autres
usages médiatiques individuels tels que les photographies qui avaient circulé dans les
deux réseaux locaux et transnationaux.
Au lieu de suivre les approches mentionnées ci-dessus, cette thèse s'inscrit dans
le prolongement des études qui traitent des photos de famille dans la catégorie des
usages médiatiques individuels et attache une importance primordiale à l'investigation
de leurs potentiels de production de nouveaux modes de collectivités dans les
domaines où elles apportent des mémoires collectives ensemble. Le cadre théorique
de l'étude est exposé dans le premier chapitre, dans lequel les approches individuelles,
sociales et culturelles de la mémoire ont été préalablement discutées. Par la suite, les
relations entre mémoire et photographie ont été scrutées et le rôle des photographies
de famille dans la construction et la transmission des récits identitaires a été mis en
avant. Les sujets et les problèmes mentionnés jusqu'à présent ont été réévalués avec
les concepts d'appartenance spatiale, de migration et de diaspora abordés dans la
dernière partie de ce chapitre.
Le deuxième chapitre a approfondi l'histoire des rums à Istanbul et a
principalement recherché les bases culturelles et sociales qui forment la perception de
l'identité cosmopolite considérée comme l'élément indispensable de leur existence. Le
contexte historique des événements qui les ont conduits à émigrer de la ville est inclus
dans ce chapitre. Dans le troisième chapitre, une vue d'ensemble a été réalisée sur la
vie post-migratoire et les processus de restructuration de la diaspora dans le but de
mieux connaître la communauté.
Le quatrième et dernier chapitre montre comment la mémoire, en tant que capital
culturel et iconographique de la diaspora, se nourrit des domaines sensoriels et affectifs
fournis par les photographies de famille et comment les photographies de famille
contribuent à l'imaginaire collectif et à l'identité de la diaspora. Les résultats obtenus
de la recherche ethnographique sur le terrain ont été analysés sous les rubriques
pertinentes.
Afin de suivre les pratiques des utilisateurs de photographies et d'explorer les
manières dont elles ont été interprétées, le travail de terrain a été mené à Athènes en
novembre 2017 et en avril et mai 2018. À travers des questions semi-structurées, des
entretiens approfondis ont été menés avec 50 personnes de différents âges et
générations de la communauté. De plus, des techniques d'observation et d'observation
participante ont été appliquées pour comprendre comment ces images circulent, sont
exposées et archivées dans et entre des divers espaces.
La démarche méthodologique de l'étude s'appuie sur la démarche de
l'anthropologue Arjun Appadurai (2013) dans laquelle il propose de suivre les objets
et leurs circulations pour analyser les trajectoires qui s'y inscrivent et interpréter les
actions humaines. "L'ethnographie multi-sites", développée par un autre
anthropologue, George E. Marcus (1995), a également joué un rôle déterminant dans
la recherche. Avec sa méthode, Marcus se concentre sur le contexte des migrations et
des diasporas en particulier et propose de suivre les déplacements et activités de sujets
et d'objets dans divers domaines.
Les processus de "création d'un chez-soi" loin de chez soi et de spatialisation de
la culture ne peuvent être réalisés qu'en transférant des émotions, des expériences
passées et des souvenirs vers des lieux inconnus. Les photos de famille sont les objets
qui relient les gens aux sphères émotionnelles et affectives. Comme l'expriment
principalement les personnes interrogées des générations plus âgées, les photographies
ont été parmi les premiers éléments qu'ils ont emportés avec eux, comme des
documents dans lesquels s'inscrivait "toute leur vie", puisqu'ils ne pouvaient pas
porter leurs maisons, leurs rues, leurs proches et même leurs "descendants dans la
tombe" par l'immigration.
Pendant les premières années à Athènes, les personnes interrogées ont trouvé
une consolation de leur solitude et de leur perte dans les photos qu'elles ont réussi à
apporter avec elles. Cependant, avec le temps, ces objets ont également commencé à
fonctionner comme des documents d'identité concrètes rappelant aux personnes
interrogées "d'où elles venaient" et "qui elles sont" dans une terre où elles se sentaient
perdues et éprouvaient des difficultés à s'entendre avec sa société et sa culture. Le fait
de considérer les photographies comme des "documents" des vies passées s'est reflété
clairement et puissamment dans les processus de fabrication du foyer.
Les photographies situées dans des arrangements et des compositions
spécifiques à la fois sur les murs et dans les albums de famille, sont utilisées comme
outils pour se représenter en raison de leurs caractéristiques autobiographiques. Par
ailleurs, si leur présence dans le ménage permet de garder vivants les souvenirs
d'Istanbul et de rappeler les racines et les sentiments d'appartenance face à la rupture
provoquée par la migration, les photos font aussi office " d'objets de fierté". En raison
de leurs expériences négatives avec la société au sens large, les Istanbuliotes ont estimé
que leur culture et leurs identités étaient méprisées et méprisées. Ainsi, en montrant
les images aux visiteurs/étrangers ("ceux qui ne nous connaissent pas" -
Grecs/Athéniens locaux) a travaillé comme un moyen de prouver leurs « origines
bourgeoises » et leur culture « cosmopolite » unique. Les pratiques des utilisateurs
révèlent la valeur du document.
Les pratiques des utilisateurs donnent également des indices sur la façon dont
les gens se rapportent à leur passé. En dehors de l'attitude évoquée ci-dessus, un autre exemple (moins fréquent que le premier) est l'attitude distante de certaines personnes
interrogées vis-à-vis des photographies. Ce comportement est associé aux effets
traumatisants persistants de la migration. Les photographies étant perçues comme des
"objets mélancoliques" par ces personnes, elles ont préféré ne pas les exposer ou les
garder à portée de main. Ces attitudes indiquent différentes manières de faire face au
traumatisme.
Les photographies sont des objets qui incarnent l'identité et la culture d'Istanbul
à l'intérieur de la maison. Le fait d'être situé dans des endroits visibles aide à refléter
les paysages d'Istanbul dans l'environnement domestique et crée un sentiment "chez
soi". En même temps, les capacités puissantes et évocatrices des photos confèrent à
ces paysages une qualité sensorielle. Au fur et à mesure que le regard active les
évocations sensorielles, les souvenirs d'Istanbul deviennent visibles à la maison,
accompagnés des récits verbaux qui se manifestent à travers des actes de
remémoration. La caractéristique la plus importante du "regard" est qu'il est
"familial", comme on peut l'emprunter à Marianne Hirsch (1997). L'arène du regard
met les membres de la famille en réseau où s'échangent sentiments, idées et récits.
Les interactions à travers ce réseau influencent également le façonnement des
post-mémoires des jeunes générations. Les entretiens ont indiqué que les niveaux de
distance ou de proximité des générations d'origine athénienne avec le pays d'origine
de leurs parents et la familiarité avec leurs expériences passées sont variés et
déterminés par les modes de transmission de la mémoire dans l'environnement
familial. Pour analyser cette affaire, suivre les pratiques domestiques de la
photographie a également permis d'accéder à la question de l'après-mémoire. En
particulier, le rapport à la photographie s'est établi principalement par les
transmissions intergénérationnelles de sentiments nostalgiques et traumatisants. Par
exemple, les personnes interrogées qui ont grandi dans des environnements où les
traumatismes étaient majoritairement ressentis ont des liens plus faibles avec ces objets
de mémoire. En revanche, les personnes interrogées qui ont grandi dans des foyers où
règne la nostalgie et les récits de mémoire souvent racontés se sentent plus proches de
l'histoire et de l'identité de leur famille et de leur communauté. Ainsi pour ces derniers,
les photos de famille sont devenues des "objets de curiosité" qui les font rêver et
questionner la vie "là-bas".
L'étude a également montré que les photographies issues des archives
personnelles des familles et circulent au sein de la communauté et dans les réseaux
transnationaux ouvrent la voie à diverses rencontres et formes de socialisation. Si cette
situation obligeait à parler d'imaginaires collectifs, d'archives diasporiques et de
nostalgie fonctionnelle, elle permettait aussi d'étendre le terme de "culte de l'unité"
(1996), que Pierre Bourdieu utilisait pour parler de l'apport de la photographie au sens
de l'unité des familles, vers le cadre "communauté/diaspora".
Dans ce contexte, les résultats de la recherche ont principalement indiqué que
les photographies, même des premières années post-migratoires, n'ont jamais été
entièrement fixées aux limites de l'espace domestique. Ils ont déménagé dans divers
endroits avec leurs propriétaires dans le cadre de leurs activités sociales. Envoyés en
cadeau, échangés entre amis et connaissances ou en se réunissant et en regardant les
albums, ces objets ont contribué à renforcer les liens au sein des membres de la
communauté qui étaient rompus ou fragilisés. Dans certains cas, les photos ont été (et toujours) déterminantes pour retrouver et réunir des amis et des parents dont les traces
ont été perdues.
Un autre exemple de collectivités sur lesquelles les photographies jettent les
bases est l'utilisation de ces objets dans des études monographiques, écrites et
préparées par des membres de la communauté. Les résultats de la recherche ont montré
que les photographies de famille sont les sources les plus recherchées dans les études
micro-historiques, qui portent sur les quartiers précédemment habités à Istanbul avant
la migration. Alors que certaines des personnes interrogées ont déclaré avoir envoyé
ou donné leurs photos aux amis qui étaient en phase de préparation de leurs livres,
d'autres ont déclaré avoir contacté leurs cercles sociaux et demandé des photos pour
le travail qu'elles avaient l'intention de faire. Cette demande de photographies découle
de la fonction documentaire qui leur est attribuée. Car ils sont conçus comme des
preuves visuelles de la vie à Istanbul. De plus, comme le montrent les exemples, les
études publiées jusqu'à présent ont permis à la fois de raviver l'intérêt pour le passé et
de renforcer ou nouer des relations au sein de la communauté.
Utiliser des photographies de famille avec de telles intentions ouvre la voie à la
diffusion des archives personnelles et à leur inclusion dans la sphère sociale. En
d'autres termes, une archive visuelle partagée, commune et active est en cours de
création. La construction identitaire de la diaspora se réalise avant tout à travers de
telles formes de mémoire collective. Les photographies sont également parmi les
principales sources utilisées dans les événements sociaux organisés par les
associations pour préserver et transmettre le patrimoine culturel et la mémoire. En
transportant et en reflétant les paysages ethniques dans les lieux où ils sont exposés,
ces objets créent des environnements interactifs et communicatifs où les souvenirs sont
partagés et divers récits s'expriment entre les personnes qui se rassemblent ou se
croisent autour de ces paysages du pays d'origine. Ainsi, tout comme dans les
paramètres de la maison, un sentiment d'unité est construit.
Le dernier exemple des collectivités formées par le transfert des photos de
famille dans la sphère sociale est celui des pratiques des utilisateurs sur Facebook. Les
en acceptent comme les plus actuels et les plus fondamentaux exemplaires de
l'imaginaire de la diaspora, les photographies transférées des archives personnelles
vers ce support créent des processus de communication dynamiques qui alimentent
constamment la mémoire d'Istanbul et portent les expressions des identités vers des
horizons plus larges, permettant ainsi de nouvelles formes de la structuration
diasporique.
Puisque les photographies de famille sont des objets directement liés aux sphères
émotionnelles et que les personnes participent fondamentalement aux processus de
socialisation à travers leurs émotions, les photographies sont au cœur des processus de
communication qui constituent la base de la diaspora. Cette étude, qui a suivi les
trajectoires et les émotions inscrites sur les photos dans le cadre des pratiques des
utilisateurs, montre que les photographies de famille des rums, qui ne cessent de se
déplacer et de circuler dans les espaces locaux et transnationaux, sont les principales
sources qui alimentent l'imaginaire de la diaspora. En rassemblant mémoires
individuelles et collectives, ces objets induisent des sentiments et des actions
collectives et jouent ainsi un rôle prépondérant dans les processus de construction
socio-spatiale et socio-culturelle.