Hanelerde gıda atığı oluşumunu etkileyen faktörlerin ve azaltmaya yönelik girişimin etkisinin belirlenmesi: İzmir ili örneği
Determination of the factors affecting food waste generation in households and the effect of the intervention on food waste reduction: The case of İzmir city
Yazar: AYŞE NUR SONGÜR BOZDAĞ
Danışman: PROF. DR. FUNDA PINAR ÇAKIROĞLU
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Gıda atıkları, sürdürülebilir bir gıda sistemine yönelik en büyük tehditlerden biri olup gıda tedarik zincirinin her aşamasında oluşabilmektedir ve gıda güvencesi, çevre ve ekonomi açısından önemli etkileri bulunmaktadır. Bu çalışma, hanehalkının gıda atıklarına yönelik davranışını etkileyen faktörlerin derinlemesine analizini yapmak ve analiz sonuçlarına uygun olarak yapılan girişimin etkisini değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada çok aşamalı karma yöntem kullanılmıştır. Çalışmanın ilk aşamasında hanelerin genel bilgileri ve gıda atıklarıyla ilgili verilerini elde etmek için yüz yüze bir anket uygulanmıştır. Anket ile veri toplama işlemi tamamlandıktan sonra yapılan analizlerin ardından gıda atığı davranışını etkilediği belirlenen sosyodemografik değişkenlere uygun haneler seçilmiş, bu hanelerden gönüllü olanlarla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerin ardından haneler atık günlüğü & fotoğraflama aşamasına dahil edilmiştir. Görüşme verilerinin analizlerinden sonra sonuçlardan yola çıkılarak hanelere yapılacak bilgilendirmeler için kitapçıklar hazırlanmıştır. İlk bir haftalık atık günlüğü & fotoğraflama işleminin ardından bilgilendirmeler yapılmış ve bunu takiben tekrar bir haftalık atık günlüğü & fotoğraflama süreçleri gerçekleştirilmiştir. Sosyodemografik özelliklerinden olan yaş, cinsiyet, eğitim durumu, çalışma durumu, medeni durum, gelir düzeyi ve hanede yaşayan kadın sayısına göre katılımcıların gıda atığı davranış puanı (GAD) farklılık göstermiştir. En yüksek GAD puanlarının 19-29 yaş aralığında, erkek bireylerde, lisans ve lisansüstü eğitim düzeyinde, çalışanlarda, bekar bireylerde, 6500-7499 TL gelir düzeyinde ve hanesinde bir kadın yaşayanlarda olduğu belirlenmiştir. Alışveriş sıklığında ve artıkların kullanımında artış olduğunda gıda atığı davranışında azalma olduğu, alışverişe giderken harcanan süre arttığında gıda atığı davranışının arttığı bulunmuştur. Kişisel tutum, çevresel tutum, algılanan davranışsal kontrol, suçluluk duygusu ve geri dönüşüm faktörleri atık oluşturmamaya yönelik niyet üzerinde pozitif yönlü ve gıda güvenliği tutumu ise negatif yönlü etkiye sahiptir (p<0,05). Katılımcılar tarafından anket aşamasında gıdaların çöpe atılma nedenleri arasında en çok belirtilen gıdanın küflü, bozulmuş vb. olması ve çok uzun süre buzdolabında kalmış olması iken bilgilendirme öncesi ve sonrası oluşan gıda atıklarının başlıca oluşum nedenleri porsiyonun büyüklüğü ve gıdada küflenme, çürüme, böceklenme vb. olması olmuştur. Taze sebzeler, taze meyveler, pişmiş yemek artıkları ve ekmek en çok israf edilen gıdalar olarak belirlenmiştir. Görüşmeler sırasında hanelerin başlıca değindiği noktalar alışveriş sırasında indirimlerden etkilenmeleri, ihtiyaçtan fazla gıda satın alabilmeleri, meyve ve sebze atıklarının fazla olması ve son kullanma tarihi kontrolü konusunda dikkatli olmaları olmuştur. Ayrıca haneler ekonomik fayda sağlamak amacıyla ve empati yapma durumundan dolayı atık azaltma konusunda motive olduklarını ve atıkları azaltmak için insanların bilinçlendirilmesinin ve küçük yaşta eğitim verilmesinin gerekli olduğunu ifade etmişlerdir. Hanelere gıda atığına yönelik yapılan bilgilendirme sonucunda oluşan gıda atıklarının sıklığında %26,5'lik, miktarında ise %40,7'lik azalma olduğu görülmüştür. Bu çalışmanın verileri hanelerdeki gıda atığı davranışının çok yönlü incelenmesi gereken bir konu olduğunu bir kez daha ortaya koymuştur. Çalışmadan elde edilen kapsamlı bilgiler doğrultusunda bölgesel ve ulusal çapta müdahaleler ile ülkemizdeki hanelerde oluşan gıda atıklarını azaltmaya yönelik etkin bir çözüm sağlanabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
Food waste represents one of the greatest threats to the sustainability of our food system and can occur at any stage of the supply chain for food. Also, food waste has significant impacts on food security, the environment, and the economy. The study was conducted to analyse the factors affecting household's behaviour towards food waste and to assess the impact of an initiative designed in accordance with the results of the analysis.Multi-stage mixed method was used in the study.During the first stage of the study, a face-to-face questionnaire was administered to households to collect general information and food waste data.After the data collection process with the questionnaire was completed, the households suitable for the sociodemographic variables determined to affect the food waste behaviour were selected after the analysis, and semi-structured interviews were conducted with the volunteers from these households.A waste diary & photographing stage was conducted after these interviews. As a result of the analysis of the interview data, a booklet was prepared to inform the households based on the findings.As a follow-up to the first one-week waste diary & photographing process, informing were conducted, and then a second one-week waste diary & photographing stage was conducted.There were differences in the food waste behaviour scores (FWB) of the participants according to their sociodemographic characteristics, including their age, gender, educational level,employment status, marital status, income level,and the number of women living in the household. Among the individuals with the highest FWB scores, there were 19–29-year-olds, males, undergraduate and graduate level students, employed individuals, single individuals with an income level of 6500-7499 Turkish Liras, and households with one woman living.Increasing shopping frequency and the use of leftovers decrease food waste behaviour, whereas increasing shopping time increases food waste behaviour.Intention not to generate waste is positively influenced by personal attitude, environmental attitude,perceived behavioural control, sense of guilt, and recycling factors while it is negatively affected by food safety attitude (p<0.05).While the most stated reasons for throwing away food at the survey stage by the participants were that the food was moldy, spoiled, etc. and had been kept in the refrigerator for a long time, the main reasons for the formation of food waste before and after the informing were the size of the portion and mold, rot, infestation, etc. in the food.It was found that fresh vegetables,fresh fruits, cooked leftovers, and bread were the foods that were most wasted. The main points mentioned by the households during the interviews were that they were affected by discounts during shopping, they could buy more food than they needed, the waste of fruits and vegetables was excessive, and they were careful about checking the expiration date. Furthermore, households stated that they are motivated to reduce waste to gain economic benefits and to demonstrate empathy, and that education and awareness are necessary at a young age for reducing food waste.Upon providing households with information regarding food waste, it was observed that the frequency of food waste decreased by 26.5% and the amount of food waste decreased by 40.7%.The findings of this study,demonstrated yet again that the behaviour of food waste in households is an issue that must be viewed from a variety of viewpoints. In accordance with the comprehensive information obtained from the study, a solution can be provided for the food waste generated in our country's households, with interventions planned at both the regional and national levels.