Tüketicilerin besin etiketi kullanma becerilerinin değerlendirilerek besin etiketi okuryazarlığı ölçeği geliştirme çalışması
Development of a food label literacy scale by assessing consumers' ability to use food labels
Yazar: GÜLDANE YILDIRIM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET ALİ ÇAKIR
Kırklareli Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme Bilimleri Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics ; Gıda Mühendisliği = Food Engineering ; Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Besin etiketi = Food label ; Sağlıklı beslenme = Healthy nutrition

Özet:
Paketli yiyeceklerin daha kolay ulaşılabilir hale gelmesi obezite ve diğer bulaşıcı olmayan hastalıkların dünya genelinde artış göstermesi ile ilişkilendirilmektedir. Bu bağlamda, besin etiketleri önemli bir araçtır. Ancak tüketicilerin besin etiketleri ile kurdukları ilişkinin ve etkileşimin karmaşık olup besin etiketleri ile etkileşimin hangi boyutlarda gerçekleştiğinin anlaşılması önemlidir. Bu çalışmada, besin etiketi okuryazarlığına yönelik bir ölçek geliştirilmesi amaçlanmıştır. Maddelerin oluşturulması için literatürden, uzmanlardan ve keşif çalışmasına katılan katılımcılardan faydalanılmıştır. Kırklareli'de 403 katılımcıyla yapılan keşif çalışmasında; besin etiketi kullanma becerileri yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim durum gibi demografik faktörlerden ve belirli bir besin etiketi bilgisine dikkat etme, beslenme eğitimi alma, beslenme beyanları kullanma ve alışveriş alışkanlıkları gibi davranışsal faktörlerden etkilenmiştir (p<0,05). Sonuçta 49 ölçek maddesi kullanılarak 240 katılımcıdan alınan verilerle AFA yapılmış ve 5 faktörlü bir yapı elde edilmiştir ve ölçeğin madde sayısı 32'e düşmüştür. Bu yapının doğrulanması için 353 katılımcı ile yapılan DFA sonucunda, χ2/sd=2.255, RMSEA=0,060, NFI=0,944, CFI=0,956, SRMR=0,066, GFI=0,946 uyum indekslerine ve 0,945 Cronbach Alfa değerine sahip bir ölçek elde edilmiştir. Test-Tekrar Test sonucunda ise r=0,600 ve p<0,001 olarak bulunmuştur. Geçerliliğin test edilmesi için yapılan korelasyon analizleri, ölçeğin Kendini Algılayan Gıda Okuryazarlığı Ölçeği ve etiket ile ilişkili alt boyut arasındaki korelasyon anlamlı olup, ölçüt geçerliliği (r=0,272, p<0,001 ve r=0,279, p<0,001) sağlanmıştır. Keşif çalışmasında etiket sorularını cevaplayan katılımcıların doğru cevap sayısı ile Besin Etiketi Okuryazarlığı Ölçeğinden aldıkları puan arasındaki korelasyon anlamlı bulunmuştur (r=0,451, p=0,012) ve ölçeğin yakınsak geçerliliğe sahip olduğunu göstermiştir. Sonuç olarak, geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olan Besin Etiketi Okuryazarlığı Ölçeği geliştirilmiş ve besin etiketi okuryazarlığı modeli ortaya konmuştur.

Abstract:
The increasing availability of packaged foods is associated with the worldwide increase in obesity and other non-communicable diseases. In this context, food labels are an important tool. However, the relationship and interaction of consumers with food labels is complex and it is important to understand the dimensions of interaction with food labels. In this study, it was aimed to develop a scale for food label literacy. Literature, experts and participants who participated in the exploratory study were utilised to form the items. In the exploratory study conducted with 403 participants in Kırklareli, the ability to use food labels was influenced by demographic factors such as age, gender, marital status, educational status and behavioural factors such as paying attention to specific food label information, receiving nutrition education, using nutrition statements and shopping habits (p<0.05). As a result, EFA was performed with the data obtained from 240 participants using 49 scale items and a 5-factor structure was obtained and the number of items of the scale was reduced to 32. As a result of the CFA conducted with 353 participants to verify this structure, a scale with χ2/sd=2.255, RMSEA=0,060, NFI=0,944, CFI=0,956, SRMR=0,066, GFI=0,946 fit indices and Cronbach's Alpha value of 0,945 was obtained. As a result of the Test-Retest, r=0.600 and p<0.001. Correlation analyses conducted to test validity showed that the correlation between the Self-Perceived Food Literacy Scale and the label-related subscale was significant and criterion validity (r=0.272, p<0.001 and r=0.279, p<0.001) was achieved. The correlation between the number of correct answers of the participants who answered the label questions in the exploratory study and the score they received from the Food Labelling Literacy Scale was significant (r=0.451, p=0.012), indicating that the scale has convergent validity. As a result, the Food Label Literacy Scale, a valid and reliable measurement tool, was developed and a food label literacy model was presented.