Bir alimin gözünden modern astronomi: Hayâtîzâde'nin Efkâru'l-Ceberût adlı eseri
Modern astronomy through the eyes of a scholar
Yazar: ORHAN GÜNEŞ
Danışman: PROF. DR. İHSAN FAZLIOĞLU
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / İslam ve Türk Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Astronomi ve Uzay Bilimleri = Astronomy and Space Sciences ; Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Astronomi = Astronomy ; Bilim tarihi = History of science ; Efkaru'l-Ceberüt = Efkaru'l-Ceberüt ; Hayatizade Şeref Halil = Hatyatizade Şeref Halil

Özet:
Bu çalışmada, tamamı modern astronomiye göre yazılan bilinen ilk medrese kökenli eser olan Efkâru'l-ceberût fî tercemeti Esrâri'l-melekût'un teknik analizinin yapılarak 19. Yüzyıl Osmanlı'sında klâsik eğitim kurumlarındaki astronomi birikiminin seviyesinin ortaya konulması amaçlanmıştır.
Çalışma esnasında Hayâtîzâde Seyyid Şeref Halil'in söz konusu eseri matbu olduğundan herhangi bir tahkik işlemi uygulanmamıştır. Osmanlı Türkçesi ile yazılan eser öncelikle Lâtinize edilmiştir. Ardından bilimsel içeriği bakımdan değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme esnasında eserle çağdaş metinlerle de karşılaştırmalar yapılmıştır.
Eserde verilen sayısal değerlerin nasıl elde edildiği açıklanmamıştır. Metnin içinde kullanılan verilerden elde edilen parametreler yardımıyla sonuçlar türetilmiş, elde edilen sonuçlar metinde verilenler ile karşılaştırılarak eserin iç tutarlılığı kontrol edilmiştir. Daha sonra bu sonuçlar günümüzün değerleri ile karşılaştırılmıştır.
Eserin özellikle coğrafya kısmı analiz edilirken tablo şeklinde özetlenerek takibi kolaylaştırılmıştır. Orijinal tablolar, tablo başlıklarında belirtilmiştir. Bu tabloların daha iyi anlaşılabilmesi için yapılan katkılar ilâve sütunlar olarak verilmiştir.
Efkâru'l-ceberût fî tercemeti Esrâri'l-melekût'un kendisinden sonraki tartışmalarda da başvurulan önemli bir eser olduğu ortaya konulmuş, klâsik ve modern eğitim kurumlarının iddia edildiği gibi birbirine tamamen zıt iki kutup oluşturmadıklarına işaret edilmiştir.

Abstract:
In this study, it is aimed to reveal the level of astronomy accumulation in classical education institutions in the 19th century Ottoman by making the technical analysis of the translation of Afqâr al-jabarrût fî tarjamah asrâr al-malaqût, the first known work of Madrasah origin, written entirely according to modern astronomy.
Since the work of Khayâtîzâde in question was printed, no tahqiq process was carried out. The work written in Ottoman Turkish is primarily Latinized. Then, it was evaluated in terms of its scientific content. During this evaluation, comparisons were made with the work with contemporary texts.
It is not explained how the numerical values given in the work were obtained. The results were derived with the help of the parameters obtained from the data used in the text, and the internal consistency of the work was checked by comparing the obtained results with the text. Then these results were compared with contemporary values.
While analyzing the geography part of the work, it has been summarized in the form of a table and follow-up is made easier. Original tables are mentioned in the table titles. Contributions made for a better understanding of these tables are given as additional columns.
It was revealed that Afqâr al-jabarrût fî tarjamah asrâr al-malaqût was an important work that was also consulted in the discussions after it, and it was pointed out that classical and modern educational institutions did not form two completely opposite poles as claimed.