Türkiye'de vergi denetim mekanizması: Uygulama örnekleri
Tax control mechanism in Turkey: Application examples
Yazar: ABDULKADİR HAN HASBAYRAM
Danışman: DOÇ. DR. GENCAY KARAKAYA
İstanbul Ticaret Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Muhasebe Denetim Ana Bilim Dalı / Muhasebe Denetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Maliye = Finance

Özet:
Denetim kavramı, yaşamın tüm alanlarında kendisine uygulama alanı bulan ve çok eski çağlardan beri de uygulama gereksinimi duyulan bir savunma mekanizması olup bu yönüyle özellikle sosyal ve ekonomik alanlarda hayati öneme sahip bir kavramdır. Çünkü denetim sayesinde herhangi bir sistemin önceden belirlenmiş prosedür ve amaca uygun olarak işleyip işlemediği tespit edilip bu sistemin aksayan yönleri onarılabilir.

Toplumsal hayatın bir gereği olan kamusal alan da kuralları önceden belirlenmiş ve esas amacı kamusal hizmetlerin yerine getirilmesi ve ülke refahı olan bir sosyoekonomik sistemdir. Kamusal hizmetlerin yeterli ve kaliteli bir şekilde yerine getirilebilmesi için kamusal otoritenin bir finansman kaynağına ihtiyacı vardır. Kamunun en önemli finansman kaynağı ise vergilerdir.

Ülkemizde hem kamu harcamalarının hem de devletin ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli kamu geliri olan vergilerin tahsili beyan sistemine dayanmaktadır. Vergi yükümlüleri vergilerinin büyük bir kısmını kendi beyanlarına göre bildirip öderler. Tüm beyana dayalı vergi sistemlerinde olduğu gibi ülkemizde de mükellefler, ödeyecekleri vergilerin harcanabilir gelirlerini azaltması gibi ekonomik ve diğer başka sosyal ve psikolojik nedenlerden ötürü daha az vergi ödemek için gelirlerini eksik beyan etme veya hiç beyan etmeme gibi yollara başvururlar. Bu nedenle de özellikle beyan edilen vergilerin doğruluğunun ve bu vergilerin doğduğu olayların gerçekliğinin araştırılarak kontrol edilmesi gerekir.

Vergiyi doğuran olayların ve vergi matrahlarının kontrolü ise ancak etkin ve verimli bir vergi denetim sistemi oluşturularak sağlanabilir. Çünkü vergi denetimi bir yandan kamu gelirlerindeki erozyonu önlerken diğer yandan da hem vergi idaresine hem de vergi mükelleflerine ileride uğrayabilecekleri zararlara karşı onlara yol gösteren bir rehber niteliği de taşır.

Tüm dünyada yaşanan sosyal, ekonomik ve teknolojik değişim ve gelişmelerle birlikte ülkemizde de her alanda olduğu gibi vergi denetim sisteminin de yasal, yönetsel ve uygulama zeminlerinde köklü değişiklikler yaşanmış ve yaşanmaya da devam etmektedir.

Eğer ülkemizde kökleri çok eski zamanlara uzanan vergi denetim sistemi de bu gelişmelere entegre olabilir ve toplumsal anlamda vergi bilincinin oluşmasına katkı sağlayacak yasal, idari ve yargısal altyapı teknolojik uygulamalar eşliğinde oluşturulmaya devam edilebilirse vergi tahsilatı son yıllardaki artış trendine devam edecektir.

Bu çalışmanın amacı Türkiye'de vergi denetim sisteminin yasal ve yönetsel yapısının incelenerek, teknolojik gelişmelere entegre olan vergi denetim uygulamalarında karşılaşılan sorunların ortaya konulmak sureti ile bu sorunların vergi tahsilatı ve vergi bilincine olan etkilerinin Cumhur Başkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), Hazine ve Maliye Bakanlığı (HMB) ve Gelir İdaresi Başkanlığı(GİB) sayısal ve grafiksel verileri rehberliğinde araştırılarak bunlara çözüm önerileri sunmaktır.

Anahtar Kelimeler: Kamu Harcamaları, Denetim, Vergi denetimi, Vergiyi Doğuran Olay.

Abstract:
The concept of an audit is a defence mechanism that has been maintained its application in all areas of life, and has been required since ancient times within this scope, it is a vital concept especially in social and economical fields. It can be said that it is possible to determine whether system is functioning in accordance with the predetermined procedure and purpose; thus, faulty aspect of this system can be repaired. 
The public sphere that is a requirement of social life is a socio-economic  system whose rules are predetermined. Main purpose of the public sphere is the fulfillment of public services and the prosperity of the country. Public authorties are required to find a financial support in order to maintain public services with adequate and qualified way. Taxes are the most important financial sources for public. 
Collection of the taxes that is public income to meet the requirements of both public expenditures and state is based on the declaration system in our country. Taxpayers pay good portion of their taxes according to their own declaration report. In our country,Taxpayers are approached to declare their total income less or not to declare their total income  to pay less tax in order to prevent potential decrease from their disposable income due to economic and other social and psychological reasons like all other declaration based tax systems. Therefore, the accuracy of the declared taxes and the reality or the events which cause taxes should especially be controlled. 
Control of the taxable events and tax bases can only be achieved by establishing effective and efficient taxaudit system. Because, It also acts as a guide for both tax administration and taxpayers while tax audit prevents erosion in public revenue. 
In our country, radical changes have been performed and still continuing to be performed along with the changes and improvements about social, economic and technological from whole around the world. 
If the tax audit system of our country whose roots go into old times can be integrated with modern developments and continued to be built to contribute within the scope of legitimate, administrative and judicial perspective along with technological applications, tax collection will increase as recent years. 
The aim of this study is desinged to examine the legal and administrative structure of the tax audit system in Turkey ; thus, challangings detected from tax audit applications which is integrated with technological development will be put forth and the effect of these challangings on tax collection and tax awareness will be researched under the guidance of the numerical values collected from Strategy and Budget Ministry (SBB), Ministry of Treasure and Finance Ministry (HMB), Revenue Administration (GIB) to offer solutions to them.
 
Key words: Public Expenditures, Audit, Tax Audit, Tax Causing Events