Dede Korkut Hikayeleri'nde geçen insan yapımı nesne adları
The Names of the Man-Made Objects in the Stories of Dede Korkut
Yazar: EROL KARAYİĞİT
Danışman: DOÇ. DR. CİHANGİR KIZILÖZEN
Gümüşhane Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Adlar = Nouns ; Dede Korkut Kitabı = Dede Korkut Book ; Hikaye = Story ; Kültür = Culture ; Nesne adları = Object names ; Söz varlığı = Vocabulary ; Türk lehçeleri = Turkish dialects ; Türkiye Türkçesi = Türkiye Turkish

Özet:
Bir ulusun yaşam biçimi, inancı, dünya görüşü, var olma ve yaşamını devam ettirme mücadelesi dilin kavramlarına yansımaktadır. İslamiyet öncesi ve İslamî kültürün bir arada yaşadığı, kültürel değişimin geniş zaman diliminde gerçekleştiği ortamda Türkçe de toplumun yaşayışına, kültürüne ait nesneleri üretmesi ve adlandırması için Türk insanına geniş bir olanak sağlamıştır. Bu çalışmada Türk dili, edebiyatı ve kültürünün başyapıtları arasında yer alan, birçok yönüyle araştırmacılara ilham kaynağı olan Dede Korkut Hikâyeleri'nde geçen insan yapımı Türkçe nesne adları söz varlığı incelenmiştir. Dede Korkut Kitabı'nda geçen insan eliyle üretilen nesnelere verilen adlardan yola çıkarak bir taraftan kültürel gelişmeleri izlemek bir taraftan da Türkçenin anlatım olanaklarını göstermek hedeflenmiştir.
Bu çalışmada Dede Korkut Kitabı Dresden ve Vatikan nüshasında geçen 153 Türkçe insan yapımı nesne adı incelenmiştir. Bu adlardan 72 tanesinin kökeni Eski Türkçe metinlerde tespit edilmiştir. Elde edilen nesne adlarından 139 tanesinin de tarihî Türk lehçelerine ait eser ve sözlüklerde geçtiği saptanmıştır. Ayrıca Dede Korkut Kitabı'nda tespit edilen 153 nesne adından 135'inin Türkiye Türkçesi ve ağızlarda kullanıldığı tespit edilirken 18'inin kullanımdan kalktığı görülmüştür. Türkiye Türkçesinde ve ağızlarda kullanımını sürdüren sözcüklerden 10'unun anlam değişikliğine uğradığı, 125'inin ise Dede Korkut Kitabı'ndaki anlamıyla yaşadığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Dede Korkut Kitabı, Kültür, Nesne adları, Söz varlığı.

Abstract:
A nation's life-style, beliefs, worldview, and survival are reflected in the concepts of language. In an environment where cultural change took long time and pre-Islamic culture coexisted with Islamic culture, Turkish also provided various opportunities for Turkish people to name objects belonging to their life and culture. In this study, the vocabulary of man-made Turkish object names in the Dede Korkut Stories, which are a source of inspiration for researchers in many ways, among the masterpieces of Turkish language, literature and culture were examined. Based on the names given to the man-made objects in the Book of Dede Korkut it is aimed to point the cultural developments and to present the possibilities of expressions in Turkish.
In this study, 153 Turkish object names found on Dresden and Vatican copies were examined. The origin of 72 of these names has been determined in Old Turkish texts. It has been determined that 139 of the obtained object names are mentioned in works and dictionaries belonging to historical Turkish dialects. In addition, it was observed that 135 of the 153 object names identified in the Dede Korkut Book were used in Turkey Turkish and dialects, while 18 were obsolete. It is seen that 10 of the words that still used in Turkey Turkish and dialects have undergone a change in meaning, and 125 of them endures their original meaning as in the Book of Dede Korkut.

Keywords: Dede Korkut Book, Culture, Object names, Vocabulary.