Klasik Türk edebiyatında Urfî-i Şîrâzî şerhleri ve şarihi bilinmeyen bir şerh-i Dîvân-ı Urfî (İnceleme-metin)
Commentaries of Urfî-i Şîrâzî in classical Turkish literature and a commentary of Dîvân-i Urfî with an unknown commentator (Review-text)
Yazar: FATİH MEHMET ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. MÜCAHİT KAÇAR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Klasik Türk edebiyatının önemli nesir kollarından biri de şerhlerdir. Klasik şerh literatürü içerisinde öne çıkan edebî şerhler arasında ise şiirleri üzerine en fazla şerh kaleme alınan isimlerden biri de Urfî-i Şîrâzî'dir. Bu çalışmada, Urfî-i Şîrâzî'nin şiirleri üzerine yapılan şerhler incelenmiş, şarihi bilinmeyen bir kaside şerhinin tenkitli metni ortaya konulmuş ve eser üzerine etraflı bir inceleme yapılmıştır.
Çalışmanın birinci bölümü, Türk edebiyatında kaleme alınan Urfî-i Şîrâzî şerhlerinin incelenmesini içermektedir. Bu bölümde hacimli müstakil eser hüviyetini taşıyan şerhlerden yalnız bir beytin şerhini içeren şerhlere varıncaya kadar her bir Urfî şerhi; şerhin yazılış sebepleri, şarihin şerh metodu, tercüme stratejisi, kaynak kullanımı ve referansları, şarihin Urfî-i Şîrâzî'ye ve şiirlerine bakışı, diğer şarihlere yapılan gönderme, beğeni ve itirazlar açısından değerlendirilmiş, bu inceleme neticesinde Türk edebiyatında kaleme alınan tüm Urfî-i Şîrâzî şerhleri bir bütün olarak araştırmacıların dikkatine sunulmuştur.
İkinci bölüm, Urfî-i Şîrâzî'nin kasideleri üzerine bilinmeyen bir şarih tarafından kaleme alınan kaside şerhlerinin incelenmesine ayrılmıştır. Bu bölümde eserin şerh tasnifi içerisindeki yeri belirlenmeye çalışılmış; şarihin şerh ve tercüme usulü, çeşitli başlıklar altında değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Ardından eserin muhtevasında tespit edilen kültürel, edebî ve dinî-tasavvufi unsurlar metinden örneklerle incelenmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise müellifi bilinmeyen kaside şerhinin kütüphanelerde tespit ettiğimiz iki nüshası üzerinden tenkitli metni ortaya konulmuştur.

Abstract:
One of the significant branches of classical Turkish literature is the field of commentaries. Among the notable literary commentaries within the classical commentary tradition, Urfi-i Shirazi emerges as one of the figures upon whose poems most articles have been written. In this study, commentaries on the poems of Urfi-i Shirazi have been examined, and the critical text of an unknown commentator's commentary on his qasidas has been presented, accompanied by an extensive examination of the work.
The first section of the study encompasses an investigation into commentaries on Urfi-i Shirazi in Turkish literature. In this section, each commentary on Urfi, from those constituting substantial standalone works to those elucidating a single verse, has been meticulously evaluated. These evaluations encompass the motivations behind the composition of the commentary, the methodology employed by the commentator in their commentary, translation strategies, the utilization of sources and references, the commentator's perspective on Urfi-i Shirazi and his poetry, references to other commentators, as well as commendations and critiques. As a result of this inquiry, all commentaries written on Urfi-i Shirazi in Turkish literature have been presented comprehensively to scholars' attention.
The second section is devoted to the scrutiny of commentaries on the qasidas of Urfi-i Shirazi authored by an unknown commentator. Within this section, efforts have been made to establish the position of the work within the taxonomy of commentaries. The commentator's commentary and translation methodology have been assessed under various headings. Subsequently, cultural, literary, religious, and sufi elements identified within the content of the work have been examined with excerpts from the text. In the concluding section of the study, a critical edition of the qasida commentary, the authorship of which remains unidentified, has been established based on two copies identified in libraries.