Hayyatzâde'nin (19. asır) Feridetu's-Seniyye fî Beyâni Akâidi veZe'âimi Tâifeti'l-Yezidiyye adlı eserinde Yezidiler ve Yezidilik
Yazidis and Yazidism in Hayyatzāda's work (19th century) named "al-Faridah al-Saniyyah fi Bayān 'Aqāid wa Za'āimi Taifah al-Yazidiyyah"
Yazar: FUAT UYSAL
Danışman: PROF. DR. METİN BOZAN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Dinler tarihi = History of religions ; Hayyatzade Ahmet Efendi = Hayyatzade Ahmet Efendi ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Yezidiler = Yazidies ; Yezidilik = Yezidism ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Bu çalışma 19. yy' da Musul' da yaşamış olan Hayyatzâde Ahmet Efendi'nin
Yezidiler hakkında kaleme aldığı "Feridetu's-Seniyye fî Beyâni Akâidi ve Ze'âimi Tâifeti'l-
Yezidiyye" adlı eseri bağlamında Hayyatzâde'nin Yezidiler hakkındaki düşüncelerini ele
almaktadır. Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında; bir inanç
olarak Yezidilik genel hatlarıyla işlenmiştir. 16. yy itibariyle Osmanlı hâkimiyetine giren
Yezidiler'in Osmanlı ile ilişkileri ortaya konulmuş, Yezidiler'in Osmanlı hâkimiyeti
boyunca giriştikleri, yol kesmeler, soygunlar, isyanlar ve Osmanlı'nın Yezidilere karşı
izlediği politikalar ele alınmıştır.
Çalışmamızın birinci bölümün de ise Yezidilerin tebaası oldukları Devlet-i Âliyye'
nin 19. yy da yaşadığı sosyal-siyasi çalkantılar ve genel siyasi durumuna; 19. yy.
Yezidilerinin sosyo-kültürel siyasi durumu, batılı devlet ilişkileri konularına yer
verilmiştir. Yezidi toplumu ile Osmanlı idaresinin karşı karşıya gelmesine neden olan
Tanzimat Fermanı ve zorunlu askerlik mevzusu ile Bâb-ı Âli'nin zorunlu askerlikle
amaçladıklarına değinilmiştir.
Araştırmanın ikinci kısmında ise çalışmanın merkezinde yer alan ve 19. yy. da
yaşayan bir din bilgininin Yezidiler hakkındaki düşüncelerini betimleyen "Feridetu's-
Seniyye fî Beyâni Akâidi ve Ze'âimi Tâifeti'l-Yezidiyye" adlı mahtut esere geçilmiş, eserin
müellifi, kaynakları ve nüshaları hakkında bilgi verilmiştir. Hayyatzâde'nin Yezidiler
hakkındaki görüşlerinin bulunduğu mahtut eserin mahiyeti hususunda bilgiler verilmiş,
gerekli değerlendirmelerde bulunulmuştır. Son kısımda ise mahtut eserin transkript ve
tercümesine yer verilecektir.

Anahtar Sözcükler: Yezidilik, Yezidiler, Hayyatzâde, el-Feridetü's-Seniyye, Osmanlı.

Abstract:
This study deals with Khayyatzāde Ahmet Efendi's thoughts, who lived in
Mosul in the 19th century, on Yazidis in the context of his work named "al-Faridah al-
Saniyyah fi Bayān 'Aqāid wa Za'āim Taifah al-Yazidiyyah". Our study consists of an
introduction and two parts. In the introduction; Yazidism as a faith will be covered in
general terms. The relations of Yazidis, who came under Ottoman rule as of the 16th
century, with the Ottomans will be revealed, and the roadblocks, robberies, rebellions,
and the policies of the Ottomans against the Yazidis will be discussed.
In the first part of our study, the social-political turmoil and general political
situation of Devlet-i ʿAlīye, of which Yazidis were subjects, in the 19th century will be
discussed. The socio-cultural political situation of Yazidis and the western state
relations will be discussed. The Tanzimat Edict and the issue of compulsory military
service, which caused the Yazidi society to come face to face with the Ottoman
administration, will be discussed, and the aims of the Sublime Porte with compulsory
military service will be mentioned.
In the second part of the research, the manuscript book called "al-Faridah al-
Saniyyah fi Bayān 'Aqāid wa Za'āim Taifah al-Yazidiyyah", which is at the center of the
study and describes the thoughts of a 19th century religious scholar about the Yazidis,
will be examined. Besides; the author, sources and copies of the manuscript book will
be mentioned. Information will be given about the nature of the work in which
Khayyatzâde's views on Yazidis are found and necessary evaluations will be made. In
the last part, the critical edition and translation of the manuscript will be included.

Key words: Yezidism, Yazidis, Khayyatzâde, al-Faridah al-Saniyyah, Ottomans.