İbn Sînâ ve el-İşârât şârihlerinde varlık-mahiyet ilişkisi: Er-Râzî ve et-Tûsî örneği
The Relationship between Existence-Quiddity in Avicenna and the Commentators of al-Ishārāt: the Case of al-Rāzī and al-Ṭūsī
Yazar: ABDÜLVAHİT ÖZ
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM MARAŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Bu çalışma, İbn Sînâ'nın mahiyet-varlık ayrımı doktrininin sonraki düşünce gelenekleri üzerindeki etkisini el-İşârât şârihleri bağlamında mütalaa etme amacı taşımaktadır. İbn Sînâ'nın mahiyet/varlık konusunda antik dönemden beri süregelen felsefî tartışmalara yön veren iddiası, bir şeyin mahiyetinin (mâhiyye) tüm ilişenlerden arî olarak kavranabileceğidir. Sonraki İslam ve Latin Batı düşünce tarihini derinden etkileyen bu teorinin sonuçları hem İbn Sînâ'nın eserleri üzerine yazılan şerhlerde hem de müstakil olarak kaleme alınan felsefî ve kelâmî eserlerde hararetli tartışmalara konu olmuştur. Dahası, bu ayrımın temelini oluşturan teorik ve kavramsal çerçeve, sonraki müellifler tarafından ödünç alınmış ve geliştirilmiştir.
 
Tez, İbn Sînâ'nın mahiyet-varlık ayrımının epistemolojik, ontolojik ve metafizik sonuçlarını Fahreddin er-Râzî ve Nasîruddin et-Tûsî gibi el-İşârât şârihlerinin yorumları üzerinden incelemektedir. Tezin birinci bölümü, mahiyetin içsel ve dışsal unsurları hakkında çok yönlü bir kavramsal analiz sunmaktadır. İkinci bölümde, varlığın anlamları, sebepleri ve İbn Sînâ'nın ontolojik derecelenme (teşkîkü'l-vücûd) teorisi ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde ise mahiyet ve varlık arasındaki ilişki, Zorunlu Varlık ve mümkün varlıklar bağlamında tartışılmakta, ayrıca mutlak mahiyetin ontolojik konumuna dair kapsamlı bir analiz sunulmaktadır.

Abstract:
This study aims to examine the impact of Avicenna's doctrine of the quiddity-existence distinction on later traditions of thought in the context of the commentators of al-Ishārāt. Avicenna's claim, which has shaped philosophical debates on quiddity/existence since antiquity, is that the quiddity (māhiyyah) of a thing can be grasped free of all attributes. The implications of this theory, which profoundly influenced the subsequent history of Islamic and Latin Western thought, have been the subject of heated debates both in commentaries on Avicenna's works and in philosophical and theological works written independently. Moreover, the theoretical and conceptual framework underlying this distinction was borrowed and developed by later authors. 

This thesis examines the epistemological, ontological, and metaphysical implications of Avicenna's quiddity-existence distinction through the commentaries of al-Ishārāt commentators such as Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī. The first chapter of the dissertation provides a multifaceted conceptual analysis of the internal and external elements of quiddity. The second chapter deals with the senses and causes of existence and Avicenna's theory of ontological modulation (tashkīk al-wujūd). The third section discusses the relationship between quiddity and existence in the context of the Necessary Existence and contingent beings, and presents a comprehensive analysis of the ontological status of the absolute quiddity.