Anadolu Selçuklu dönemi seramiklerinde kuş motifi ve günümüz seramik sanatına uyarlanması
Bird motif in ceramics of the Anatolian Seljuk period and its application to today's ceramic art
Yazar: ELİF BEKDİK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AZİZE MELEK ÖNDER
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Seramik Ana Bilim Dalı / Seramik Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Türk mitolojisinde insan ve hayvan ilişkileri çok karıştırılan bir temadır.
Anadolu Selçuklularında hayvan figürlü süslemelerin ağırlıklı olarak kullanıldığı
konusunda pek çok kaynak vardır. Hayvan figürlü motifler yüzyıllarca Türk
topluluklarını etkileyen önemli konulardan birisi olmuştur. Türklerin yaşam
şartlarından kaynaklanan, hayvanlarla olan ilişkileri birçok sanat eserinin konusu
olmuştur.
Anadolu Selçuklularında stilize edilmiş hayvan figürleri kullanılmasının
nedenlerinden biri de, bazı inanışlara göre hayvan üslubu tabiatüstü kuvvetlere karşı
eğilimlerden ortaya çıkmıştır. Bu inançlar doğrultusunda manevi değerler, sihir ve
tılsıma ulaşabileceklerini güçlük ve zorlukları bu şekilde yenebileceklerine inanmışlar,
bu düşünceden güç alarak ölümsüzlüğü ve gücü sanat eserlerine yansıtmışlardır.
Anadolu Selçuklular dönemi' süsleme sanatında kullanılan önemli bir hayvan
figürü olan kuş, bağımsızlık diyebileceğimiz kavramın ve ruhun sembolü olmuştur.
Kuş nesiller boyu korunan bir yaratıktır. İnanışlara göre kuş ellerin göğe uzanması
şeklinde nitelendirilir. Anadolu da kuşun sık kullanılmasının bir nedeni ise ölülerin
ruhunun bir kuşun taşıdığına inanılmasıdır. Kuşları Anadolu'da sembolik açıdan uçan bir canlı olması nedeniyle yerle gök arasındaki ilişkilerin, yer çekiminden
etkilenmeme özellikleri nedeniyle, ölümsüzlerin genel olarak manevi hayatın,
meleklerin ve varoluşun üst katını simgelediğine inanılasıdır. Aynı zamanda kuş,
ahiret alemine göre, dünyevi aleme karşı direnişinde bir sembolüdür.
Bu tezin amacı, Anadolu Selçuklu dönemi seramiklerinde sıklıkla kullanılan
kuş tasvirlerini üç boyutlu formlar haline getirerek çağdaş bir yorumla farklı bir bakış
açısı kazandırmaktır. Bu amaçla öncelikle Anadolu Selçuklu Dönemine ait kuş
tasvirleri araştırılmış daha sonra elde edilen veriler doğrultusunda seramik çamuru ek
materyallerle zenginleştirerek yeni formlar oluşturulmuştur.
Sonuç olarak geçmişten günümüze uzanan kuş tasvirlerinin seramik yüzeyler
üzerinde kullanımı oldukça fazladır. Araştırma sonucunda ortaya çıkan bulgular
neticesinde Anadolu Selçuklu döneminde çalışılan iki boyutlu kuş tasvirleri üç boyutlu
ve farklı formlarla birleştirilerek kişisel uygulamalar olarak yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Anadolu Selçuklu Sanatı, Seramik Kuşlar, Seramik, Hayvan Uslübu

Abstract:
In Turkish mythology, human and animal relationships is a theme frequently
encountered. There are many sources which state that animal figural motifs were used
by the Anatolian Seljuks quite a lot. Animal figural motifs has been one of the
important subjects which affected Turkish societies for centuries. Turks' close
relations with animals due to their living conditions, has created many works of art.
Many stylized animal figures were used by the Anatolian Seljuks. According
to some beliefs, this animal style has emerged because of the tendencies towards the
supernatural powers. In the line with these beliefs, they believed to reach spiritual
values, magic and spell and to overcome the difficulties by this way. By taking heart
this thought, they reflected immortality and power on their works.
Many animal figures were used in decorative arts in the Anatolian Seljuks
period. Bird, an important animal figure, was used and this figure has been the symbol
of the term which we may call independence and soul. Bird is a creature which has
been protected for generations. According to the beliefs, bird can be characterized as
raising the hands to the sky. One reason for using bird many times in Anatolia is it is
believed that soul of the dead is carried by a bird. Birds are believed to symbolize the relationships between earth and sky since they are flying beings. It is also believed that
birds symbolize the immortals, spiritual lives, angels and the top floor and level of
existence. At the same time, bird is the symbol of resistance of the earthly universe to
the hereafter.
The aim of this thesis is to transform the bird depictions, which are frequently
used in Anatolian Seljuk period ceramics, into three-dimensional forms and to gain a
different perspective with a contemporary interpretation. For this purpose, firstly, bird
depictions from the Anatolian Seljuk period were researched and then new forms were
created by enriching ceramic clay with additional materials in line with the data
obtained.
As a result, the use of bird depictions on ceramic surfaces from the past to the
present is quite high. As a result of the findings of the research, two-dimensional bird
depictions worked in the Anatolian Seljuk period were combined with threedimensional and different forms and made as personal applications.

Keywords: Anatolian Seljuk Art, Ceramic Birds, Ceramic, Animal Style