Dante'nin İlahi Komedya'sının Arap edebiyatındaki referansları
Arabic literature references of Dante's Divine Comedy
Yazar: SENA USLUOĞLU
Danışman: PROF. DR. SONER GÜNDÜZÖZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature ; Karşılaştırmalı Edebiyat = Comparative Literature
Dizin: Arap dili =   ; Arapça = Arabic ; Dante = Dante ; Fütuhatü'l Mekkiyye = Fütuhatü'l Mekkiyye ; Miraç = Mirac ; Rossetti, Dante Gabriel = Rossetti, Dante Gabriel ; İlahi Komedya = Divine Comedy

Özet:
İtalyan edebiyatının önemli isimlerinden biri olan Dante Aligheri 1265 
yılında Floransa'da doğmuştur. Tüm dünya edebiyatında ismini meşhur eseri İlahi 
Komedya sayesinde duyurmuştur. Bu eserde Dante hayali ahiret yurdu yaptığı 
yolculuktan bahsederken, inançları ve değerleri doğrultusunda dünya hayatında 
tanıdığı insanları cennet, cehennem ve arafta konumlandırmıştır. Aynı zamanda 
siyasetnâme olma özelliğini taşıyan İlahi Komedya, hiç şüphesiz ki Avrupa edebiyatı 
için eşsiz ve türünün ilk örneği olarak kabul edilmektedir. 
Meşhur İtalyan şair Dante Alighieri'den yaklaşık 290 yıl önce yaşamış olan 
Suriyeli Arap filozof Ebü'l-Alâ el-Maarrî 973 yılında doğmuştur. Adını eşsiz eseri
Risâletü'l-gufran ile tüm dünyaya duyurmuştur. Maarretünnu'mân'da doğan Ebü'lAlâ el-Maarrî eserini, 1033 yılında, çağdaşı olan İbnü'l-Kârih'in mektubuna cevaben 
yazmıştır. Ebü'l-Alâ el-Maarrî'yi asıl meşhur eden kitabın ilk bölümüdür. Bu 
bölümde Ebü'l-Alâ, İbnü'l-Kârih'i hayalî bir yolculuğa çıkarmıştır. Yolculuğu 
esnasında cennet, cehennem ve arafı gezen, birçok şair, edip ve tanınan şahsiyetler 
ile karşılaşan İbnü'l-Kârih, bu şahsiyetlerle çeşitli edebiyat ve kültür sohbetleri 
gerçekleştirir. Suriyeli filozofta tıpkı Dante gibi dünya hayatında tanıdığı şahsiyetleri 
kendi görüş ve inançları doğrultusunda cennet, cehennnem ve arafta konumlandırır.
Risâletü'l-gufran bir siyasetname olmasının yanı sıra, yazarın felsefi düşünceleri ile 
donatılmıştır. Ebü'l-Alâ el-Maarrî, aklın nakilden üstün olduğunu savunmuştur.
1165 yılında Mürsiye'de doğan Muhyiddin İbnü'l Arabî, ünlü mutasavvıf, 
yazar, şair ve filozoftur. Zühd hayatını kendine düstur edinen Arabî hem Arap 
edebiyatına hem de dünya edebiyatına çok kıymetli eserler kazandırmıştır. Yazdığı 
el-Fütûḥâtü'l-Mekkiyye, el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ gibi eserlerinde tıpkı Dante ve 
Ebü'l-Alâ el-Maarrî gibi cennet, cehennem ve araf tasvirleri yapmaktadır. Hem 
Ebü'l-Alâ el-Maarrî hem de Muhyiddin İbnü'l Arabî hiç şüphesiz ki İslam 
geleneğinde bulunan Miraç hadisesinden etkilenerek bu eserleri kaleme almışlardır.
Avrupa'nın eşsiz ve türünün ilk örneği olarak kabul ettiği İlahi Komedya'da,Risâletü'l-gufran, el-Fütûḥâtü'l-Mekkiyye, el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ ve Miraç 
hadisesi ile şaşırtıcı ölçüde benzerlik göstermektedir.
Herhangi bir coğrafyaya ait olan yerel edebiyat çevresinde bulunan faktörler 
ile devamlı etkileşim halindedir. Tıpkı kültür ve medeniyetlerin de birbirleri ile 
etkileşim halinde oldukları gibi. Kültür, edebiyat ve medeniyet gibi kavramlar tüm 
dış faktörlere kapalı ve durağan olgular değillerdir. Bir coğrafyanın kültürü, 
kendinden önceki binlerce yılı kapsamaktadır. Kültür mirası birbiri üzerine 
eklenerek birikir ve son formuna ulaşır. Edebiyatta tıpkı kültür gibi, son formuna 
ulaşana kadar devamlı devinim halindedir. Değerlendirildiği döneme kadar yaşamış 
olan tüm edebiyat akımlarının, düşüncelerin, etkileşim içine girdiği kültür ve 
medeniyetlerin, felsefi akımların, var olduğu coğrafyadaki sosyolojik durumun vb. 
birçok etkenin izlerini taşır. Bu etkiler hiçbir zaman tek taraflı değildir. Bilakis, 
etkileşim kaçınılmaz bir doğa kanunudur. 
Edebiyatın geçirmiş olduğu bu süreç, edebiyatı üreten edip, şair ve yazarlar 
için de geçerlidir. Edipler de çevrelerinde bulunan birçok faktörden etkilenir ve 
bulundukları çevrelere de derin izler bırakır. Her ne kadar Avrupa, İlahi 
Komedya'nın eşsiz olduğunu savunsa da Alighieri de kendi edebiyatı, kültürü ve 
coğrafyasında var olmayan birçok unsuru eserinde işlemiştir. İlahi Komedya'nın 
taşıdığı bu izlerin Dante'ye ulaşma yolu ile alakalı birçok ihtimal olabilir. Elimizde 
net deliller olmayan bu konuyla alakalı, çalışmamızda yalnızca ihtimaller üzerinde 
durulmuştur.
Bu çalışma, dünya edebiyatı için son derece önem arz eden İlahi 
Komedya'nın şekil, içerik, konu ve üslup bakımından Risâletü'l-gufran, elFütûḥâtü'l-Mekkiyye, el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ ve Miraç Gecesi hadisesi ile 
karşılaştırılması çalışmasıdır. Çalışmamızda, Dante'nin etkilendiği unsurlar ve 
etkilenme yolları irdelenmiştir. İlahi Komedya'da kullanılan sembolik dil yoluyla 
verilen mesajlar açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Daha sonra objektif bir 
yaklaşım ile öncesinde Dante'nin kendi coğrafyasında var olan unsurlar 
incelenmiştir. Bu unsurlar Dante'nin yaşadığı coğrafya, dini inançları, mensup 
olduğu grup ve örgütler ile karşılaştırılmış ve eserinde örtüşen noktalar açığa 
çıkarılmıştır. Son olarak ise tesadüften çok daha fazlası olabilecek ölçüde aldığını 
iddia ettiğimiz Arap edebiyatı ve İslam geleneği referansları ile karşılaştırılmıştır. 
Konu, içerik, şekil ve üslup bakımından hayrete düşürecek derecede olan bu benzerlikler, Dante'nin hiç şüphesiz bahsi geçen eser ve yazarlardan etkilendiğini 
ortaya koymaktadır.
Ayrıca çalışmamızda, farklı coğrafyalarda yaşayan bu yazarlar arasında bilgi 
akışının hangi yol ile olduğu da incelenmiştir. Bilginin aktarılmasındaki en önemli 
yollardan biri de dini ritüeller, dini tarikatlardır. Dante'nin mensubu olduğuna dair 
güçlü deliller sunduğumuz bu gizli tarikatlar felsefi bakış açısı ile incelendiğinde, 
Dante'ye ulaşmış olan birçok düşünce ve konunun bu gizli tarikatlara da ulaşmış 
olduğunu görmekteyiz. İslam geleneği, Arap edebiyatı ve bahsi geçen bu gizli 
tarikatları ortak payda da buluşturan birçok felsefî akım da söz konusudur. Bu gizli 
tarikatlar da Dante'ye bilgilerin ulaşma yolları arasında en kuvvetle muhtemel 
olanıdır. Çalışmamızda tüm bunlar ayrıntıları ile ele alınmıştır.

Abstract:
One of the most important name in Italian Literature, Dante Aligheri was 
born in Florence in 1265. He made his name under favour of his famous piece Divine 
Comedy. In this piece, while Dante mentions his travels to afterlife land, he positions 
people whom he knows, to heaven and hell according to his believes and his values. 
At the same time, Divine Comedy having political treatise feature, with no doubt it 
is considered as unique and first of its kind in European Literature.
Syrian Arabic philosopher Ebü'l-Alâ el-Maarrî was born in 973 who lived 
290 years before famous Italian poet Dante Alighieri. He made his name with his 
unique piece Risâletü'l-gufran. Ebü'l-Alâ el-Maarrî wrote his piece as an answer to 
his coaeval İbnü'l-Kârih's letter in 1033. First chapther of his book made Ebü'l-Alâ 
el-Maarrî famous. In this chapter, he takes Ebü'l-Alâ takes İbnü'l-Kârih to an 
imaginary travelling. During this travel İbnü'l-Kârih visits heaven, hell and limbo 
and meets with lots of poets, literary men and famous people and has talks about 
several literatural and cultural things with these people. As like as Dante, Syrian 
philosepher positions people whom he knows, to heaven and hell according to his 
believes and his values. Besides being political tratise, it is fully equipped with 
writer's philosophy. Ebü'l-Alâ el-Maarrî claims that intellect is superior than 
transmittig.
Muhyiddin İbnü'l Arabî is famous sufi, writer, poet and philosopher who was 
born in Murcia in 1165. Arabi's principal way is asceticism and he gave very 
important pieces both Arabic Literature and World Literature. In his pieces elFütûḥâtü'l-Mekkiyye, el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ, as same as Dante and Ebü'l-Alâ elMaarrî, he delineate heaven, hell and limbo. With no doubt, both Ebü'l-Alâ el-Maarrî 
and Muhyiddin İbnü'l Arabî wrote these pieces with being influenced by the Miraj 
which is in Islamic tradition. Surprisingly Risâletü'l-gufran, el-Fütûḥâtü'l-Mekkiyye, 
el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ and Europe's unique and first of its kind Divine Comedy 
shares similarities with Miraj.
The local literature which belongs to any geography interacts with factors of 
its around. As like as culture and civilisation interaction among themselves. 
Concepts like culture, literature and civilisations are not closed to exterrnal factors 
and stable phenomenons.The culture of geography, covers thıunsands of years 
before. Cultural heritage be added on to on and reaches its final version. Literature, 
like culture is always in the movement till it reaches its final version. The literature 
trends which lives till its evaluation time, thoughts, cultures and civilisations which 
are imteracted, philosophical trends carries scars of sociological situation. These 
interactions are not always from one side. On the other hand, interactions are 
inevitable nature law.
Literature's that process is valid also for producers of literature, literary man, 
poets and writers too. Literary men effected by factors around theirselves and they 
effects their periphery. Despite the fact that Europe claims that Divine Comedy is 
unique, Alighieri dispose of lots of figures of which do not exist in his literature, 
culture and geography. These impressions which are on Divine Comedy might reach 
to Dante with several possibilities. About this issue, which we do not have any exact 
evidences, on our study we mentioned only for possibilities.
This study, is for comparison of world literature's one of the most important 
piece with Risâletü'l-gufran, el-Fütûḥâtü'l-Mekkiyye, el-İsrâ ilâ Makâmi'l-Esrâ and 
Miraj in feature, content, subject and style. In our essay, factors which Dante effected 
by and his being effected ways are evaluated. Symbolic language whşch was used in 
Divine Comedy, tried to be explained with their messages. After that with objective 
approach, Dante's periphery factors are examined. These factors are Dante's living 
in geography, religious believes are compared with his groups and organizations and 
common points exposed. Lastly, it is compared with Arabic Literature and Islamic 
tradition references which claimed by us that effected with more than coincidencely. 
These surprising common points on subject, content, type and style exposed that 
Dante was effected mentioned pieces and writers.
Additionally, in our essay information transmitting ways among writers who 
were living in different geographies is also examined. In information transmitting 
one of the most important ways is religious rituels, religious orders. When religious 
orders are examined by philosophic way, which we put very strong evidences that 
Dante was member of them; most of the thoughts and subjects reached to the Dante 
with these hidden religious orders. Islamic tradition, Arabic Literature and 
mentioned religious hidden orders common points are many philosophical trends. 
These religious hidden orders are the most possible ways for Dante's reaching to 
information. On our essay all of these pointed evaluated with details.