Madde kullanim bozukluğu olan bireylerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtileri ile biyolojik ritimlerin aşerme ve relaps riski ile ilişkisinin incelenmesi
Examination of the relationship between attention deficit and hyperactivity symptoms and biological rhythms with craving and relapse risk in individuals with substance use disorder
Yazar: ELVAN AÇIKGÖZ YALÇINKAYA
Danışman: DOÇ. DR. SİNAY ÖNEN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry

Özet:
Giriş ve Amaç: Bağımlılık gibi biyopsikososyal alanlarda birçok özellikle ilişkili bir hastalıkta, aşerme ve relaps riski ile ilişkili olabilecek pek çok etken bulunmaktadır. Çalışmamızda madde kullanım bozukluğu olan bireylerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtileri, biyolojik ritim ve kronobiyolojik değişkenler ile madde aşerme ve relaps riski arasındaki ilişki incelenmiştir.
Gereç ve Yöntemler:Tanımlayıcı ve ilişki arayıcı şekilde tasarlanan bu çalışmaya, Mart 2023-Eylül 2023 tarihleri arasında Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi AMATEM kliniğine başvuran, DSM-5 tanı kriterlerine göre Madde Kullanım Bozukluğu tanısı alan, araştırmaya gönüllü 100 hasta ile 100 sağlıklı kontrol dahil edilmiştir. Katılımcılara Sosyodemografik Veri Formu, Erişkin Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Kendi Bildirim Ölçeği (Adult ADHD Self-Report Scale – ASRS), Wender-Utah Derecelendirme Ölçeği (25 maddeli kısa form) (WUDÖ), Pittsburgh Uyku Kalite İndeksi (PUKİ), Biyolojik Ritim Değerlendirme Görüşmesi (BRDG), Sabahçıl-Akşamcıl Anketi (SAA), Moodist Relaps İndeksi (MORİ), Madde Aşerme Ölçeği (MAÖ) uygulanmış ve çıkan veriler gruplar arasında karşılaştırılmıştır.
Bulgular:MKB grubumuzda yüksek relaps etkenlerine ve fazla aşerme belirtilerine sahip olan bireylerin akşamçıl kronotip özellikleriyle (r=-0,220, p<0,05) ilişkili olduğu saptanmıştır.
Hem çocukluk çağı DEHB semptomatolojisi aşerme (r=0,343, p<0,01) ve relaps (r=0,457, p<0,01), hem de erişkin DEHB semptomatolojisinin aşerme (r=0,465, p<0,01) ve relaps (r=0,523, p<0,01) ile pozitif korelasyon gösterdiği bulunmuştur.
Azalmış uyku kalitesinin artmış madde aşerme (r=0,483, p<0,01) ve relaps (r=0,425, p<0,01) ile ilişkili olduğu gösterilmekle birlikte MORİ alt ölçekleri incelendiğinde ise özellikle stres, kullanılan ortamlar, duyguyla ilişkili sorunların uyku kalitesi ile bağlantılı olduğu bulunmuştur.
Aşerme riskine hangi faktörün etkisinin daha büyük olduğunu belirlemek için  SAA, PUKİ, BRDG ölçek skorları ile yapılan regresyon analizinde aşerme etkenleri üzerinde BRDG (p=0,000, GA:0,159 – 0,470) ve PUKİ'nin (p=0,022, GA:0,065 – 0,805) istatistiksel olarak anlamlı olduğu, WUDÖ ve Erişkin DEHB ölçeklerinin analize eklenmesiyle bu anlamlılığın devam ettiği BRDG (p=0,005, GA:0,082 – 0,446) ve PUKİ'nin (p=0,037, GA:0,026 – 0,794) görülmüştür.
Relaps riskine hangi faktörün etkisinin daha büyük olduğunu belirlemek için SAA, PUKİ, BRDG ölçek skorları ile yapılan regresyon analizinde relaps etkenleri üzerinde BRDG'nin (p=0,000, GA:0,472 – 1,187) istatistiksel olarak anlamlı olduğu, WUDÖ ve Erişkin DEHB ölçeklerinin analize eklenmesiyle bu etkinin devam ettiği (p=0,004, GA:0,200 – 1,008)saptanmıştır.
Sonuçlar:MKB'lu bireylerde aşerme ve relaps riskinin akşamcıl kronotip, bozulmuş uyku kalitesi ve biyolojik ritim özellikleri, hem çocukluk hem erişkin çağı DEHB belirtileri ile ilişkili olduğunu  bulan çalışmamız, MKB'lu bireylerde DEHB belirtileri, uyku kalitesi ve biyolojik ritimle ilişkili değişkenlerin ayrıntılı sorgulanması, kişilerin aşerme ve relaps riski açısından değerlendirilerek prognozun ve tedavide uygulanacak müdahalelerin belirlenmesinde yardımcı olabileceğini düşündürmektedir. Ayrıca çalışmamızın MKB ile uyku kalitesi ve biyolojik ritimlerdeki bozukluğun madde kullanımı için neden mi sonuç mu olduğu, ya da birbirini olumsuz etkileyen kısır bir döngü mü oluşturduğu sorularına yanıt bulunabilmesi için daha geniş örneklemli ve risk faktörlerinin daha geniş kapsamda değerlendirildiği prospektif izlem çalışmalarına ilham vermektedir.
Anahtar Kelimeler: Madde Kullanım Bozukluğu, Aşerme, Relaps, Biyolojik Ritim, Kronotip, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

Abstract:
Aim: In a disease such as addiction, which is associated with many features in biopsychosocial areas, many factors may be associated with craving and relapse risk. This study aims to investigate the relationship between attention deficit and hyperactivity symptoms, biological rhythms, and chronobiological variables with substance craving and relapse risk in individuals with substance use disorders.
Materials and Methods: This descriptive and correlation-seeking study included 100 voluntary patients diagnosed with Substance Use Disorder (SUD) according to DSM-5 diagnostic criteria and 100 voluntary healthy controls who applied to Bursa Yüksek İhtisas Training and Research Hospital AMATEM Clinic between March 2023 and September 2023. Participants were assessed using the Sociodemographic Data Form, Adult Attention Deficit and Hyperactivity Disorder Self-Report Scale (ASRS-V1.1) Symptom Checklist, Wender-Utah Rating Scale (25 item version) (WURS-25), Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), Biological Rhythms Interview for Assessment in Neuropsychiatry (BRIAN), Morningness-Eveningness Questionnaire (MEQ), Moodist Relapse Index (MORI), Substance Craving Scale. The data obtained were compared between groups.
Results: It was observed that individuals in the SUD group, with high relapse factors and excessive craving symptoms were associated with evening chronotype characteristics (r=-0.220, p<0.05). Positive correlations were found between childhood ADHD symptomatology and craving (r=0.343, p<0.01), as well as relapse (r=0.457, p<0.01), and between adult ADHD symptomatology and craving (r=0.465, p<0.01), and relapse. Decreased sleep quality was shown to be associated with increased substance craving (r=0,483, p<0,01) and relapse (r=0,425, p<0,01).
The regression analysis performed using MEQ, PSQI, and BRIAN scale scores to determine which factor has a greater effect on the risk of craving revealed that BRIAN (p=0.000, CI: 0.159 – 0.470) and PSQI (p=0.022, CI: 0.065 – 0.805) were statistically significant. This significance continued when WURS and ASRS-V1.1 scales were added to the analysis for BRIAN (p=0.005, CI: 0.082 – 0.446) and PSQI (p=0.037, CI: 0.026 – 0.794).
To determine which factor had a greater effect on the risk of relapse, the regression analysis using MEQ, PSQI, and BRIAN scale scores showed that BRIAN was statistically significant (p=0.000, CI: 0.472 – 1.187). This effect continued when WURS and ASRS-V1.1 scales were added to the analysis (p=0.004, CI: 0.200 – 1.008).
Conclusion: Our study, which found that the risk of craving and relapse in individuals with SUD is associated with evening chronotype, impaired sleep quality, biological rhythm features, and ADHD symptoms in both childhood and adulthood suggests that a detailed investigation of ADHD symptoms, sleep quality, and variables related to biological rhythm in individuals with SUD may assist in evaluating prognosis and determining interventions for craving and relapse risk. Additionally, our study inspires larger prospective follow-up studies with larger sample sizes and a more comprehensive evaluation of risk factors to answer whether SUD, sleep quality, and biological rhythm disturbances are a cause or result of substance use, or whether they create a vicious cycle that negatively affects each other.
Keywords: Substance Use Disorder, Craving, Relapse, Biological Rhythm, Chronotype, Attention Deficit Hyperactivity Disorder.