Patara antik kenti M53 anıt mezarı koruma ve sunum önerisi
Conversation and presentation proposal for M53 monumental tomb in patara ancient city
Yazar: BERNA KATMER
Danışman: DOÇ. DR. KORAY GÜLER
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Koruma-Yenileme ve Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Patara Antik Kenti konumu ve sahip olduğu tarihi geçmişiyle Likya'nın önemli liman
kentlerindendir. Gelişen ticaret hacmi, artan ekonomik gücü ve statüsü, Patara'nın çok
uzun bir süre Likya Bölgesi'nin başkenti olarak kalmasını sağlamıştır. Kapsadığı geniş
alanla bünyesinde çeşitli ölü gömme geleneklerinin izlerini taşıyan Patara nekropolü,
kent surunun dışında Doğucasarı olarak adlandırılan tepenin yamacından başlayarak,
liman çevresini dolanır ve en batıda konumlanan Granarium yapısına kadar kesintisiz
devam eder. Erken dönemlerden itibaren kronolojik olarak oda mezarları, kaya
mezarları, lahitler, anıt mezarlar, torpido mezarlar gibi pek çok farklı tipolojide
örneklerin inşa edildiği izlenmektedir. Bu tezin konusunu oluşturan anıt mezarların
bilinen en erken örneğinin MÖ 5. yy'a tarihlendirildiği ve bu yapı geleneğinin MS 3.
yy'ın sonlarına dek sürdüğü bilinmektedir. Mezarların özellikle Roma Dönemi
içerisinde bölgesel farklılıklar ve yerel etkilerle birlikte biçimlenerek yaygınlaştığı
anlaşılmaktadır. Mezar sahipleri tarafından bir güç ve statü göstergesi olarak kabul
edilen bu yapılar, yönetici, soylu sınıfına ait ve varlıklı aileler tarafından yaptırılmıştır.
Anıt mezarların gelişiminde ve yayılımında, bölgesel, kültürel ve coğrafi özellikler
gibi pek çok unsur belirleyicidir. Çok sayıda örneğine rastlanan söz konusu ölü anma
mekanlarında bölgeler arasında belirgin farklılıklar beklenirken kimi durumlarda aynı
bölgede yer alan komşu kentlerde dahi farklı mimari formlardaki örneklere
rastlanmaktadır. Yerel geleneklerin ya da üslupların etkisinin bu farklılıkta belirleyici
olduğu düşünülmektedir. Ancak tek etken yerel üslup değildir. Örneğin başka
coğrafyalardan ya da kentlerden gelenlerin mezar tercihlerinde kimi zaman geldikleri
yerdeki ritüelleri ya da mimari tasarımları arzuladıkları bilinmektedir. Bu tür
örneklerde doğrudan farklı bir geleneğin ithal edilmesiyle yerel dokuya etkisi söz
konusudur. Büyük oranda bilindik bir mimari geleneği tekrar eden mezarlarda dahi
detaylarda büyük farklılıkların görüldüğü örnekler de azımsanmayacak sayıdadır.
Bu tez çalışması, Patara Tepecik Nekropolü'nün doğusunda yer alan ve kazı
çalışmaları 2011 yılında yapılmış olan M53 Anıt Mezarı'nı konu etmektedir. Toprak
altından çıkarılan ve in-situ durumdaki yapı kalıntıları mimari açıdan belgelenerek,
bozulma nedenleri saptanmıştır. Bu çalışmalardan elde edilen veriler doğrultusunda
yapının korunması ve sunumuna yönelik öneriler geliştirilmiştir. Tez kapsamında
yapının mimari belgeleme çalışmaları gerçekleştirilerek, güncel rölöveleri hazırlanmış
ve restitüsyon önerileri geliştirilmiştir. Rölöve çalışmalarında yapının in-situ durumu
detaylı olarak irdelenmiş, mimari tektoniği ve geçirmiş olabileceği müdahaleler
belirlenmiştir. Yapıda kullanılmış olan malzemeler ve uğradığı bozulmalar tespit
edilmiştir. Analoji çalışmaları, in-situ durum ve kazıdan elde edilen verilerle
restitüsyon çizimleri tamamlanmıştır. Koruma uygulaması için müdahale ve sunum
önerileri yapılmıştır. Bu öneriler, arkeolojik alanlardaki restorasyon, koruma ve sunum
konularındaki ulusal ve uluslararası ilkesel metinlerde tanımlanan ilkeler gözetilerek
belirlenmiştir.
Kuramsal çalışmaların ardından gerçekleştirilen belgeleme çalışmaları, M53 Anıt
Mezarı'nın MS 2-3 yy'a tarihlendirilebileceğini göstermiştir. Bu tarihlendirme
önerisinde kazı esnasında açığa çıkarılan yapıya ait özgün yazıt, en önemli veriyi 
vermiştir. Mimari parçaların sayısı ve yıkılmadan önceki konumlarının tespit
edilebilmesi sayesinde yapının mimari biçimi belirlenmiştir. İn situ halde korunan
kısımlar podyum ve Hyposorion bölümüdür. İki basamaklı bir podyumdan oluşan blok
sırasının üzerine Hyposorion oturmaktadır. Bahsi geçen yazıt, bu bölümün kuzey
beden duvarının üzerinde yer almaktadır. Doğu cephesinden girişi sağlanan kare planlı
alt mezar odasının tavanı düzdür ve bu tavan bir sütun-kiriş sistemiyle taşınmaktadır.
Hyposorion mekanının üzerine ise tonoz örtülü ana mezar odasının (Cella) geldiği
tespit edilmiştir. Hyposorion bölümünün aksine mezarın bu kısmında köşelerde
pilasterler yoktur. Kuzey cephesinden girişin sağlandığı Cella hem iç hem de dış
cepheleri ince işçilikle işlenmiş bloklardan oluşmaktadır.
Yapıyı ilgi çekici kılan bölümü ise, tonozunun kübik bir form oluşturacak şekilde
bloklarla kapanıyor olmasıdır. Tonoz başlangıç köşe bloklarının bu biçimi oluşturacak
şekilde tasarlanmaları ile tonozun üzerine gelen blokların tonoz eğrisine uygun şekilde
biçimlendirilmiş olması yapı taşlarının özgün yerlerinin tespitini kolaylaştırmıştır.
Günümüzde yapı hakkında kaynaklarda yeterli veriye ulaşılamamış olmasına rağmen,
kazı sırasında ve sonrasında yapılan belgeleme çalışmaları ile yapının bloklarının
korunmuşluğu restitüsyon çalışmaları için önemli katkı sağlamıştır.
Tez çalışması, giriş ile birlikte toplam yedi bölümden oluşmaktadır. İkinci bölümde,
Likya Bölgesi'nin tarihsel coğrafyasından, gelişiminden ve sınırları içerisinde yer alan
diğer antik kentlerden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde, Patara Antik Kenti'nin
tarihsel gelişimi ile kazı ve araştırma tarihçesinden bahsedilmiştir. Bunun yanı sıra,
kentsel ögeler ile kentin korunmuşluğu ve günümüzdeki durumu hakkında bilgi
verilmiştir. Patara'da tespit edilen nekropol alanları ve mezar yapılarına yine bu
bölümde yer verilmiştir.
Dördüncü bölümde, M53 Anıt Mezarı'nın konumundan, yakın çevresinden ve mimari
özelliklerinden bahsedilmiştir. Yapı kalıntıları, mekânsal olarak podyum, Hyposorion,
Cella ve üst örtü olarak gruplandırılmıştır. Aynı zamanda plan düzlemlerini de
tanımlayan bu gruplandırma doğrultusunda ayrıntılı belgeleme çalışmaları
yürütülmüştür. Bununla birlikte duvar örgü tekniği ve yapı malzemeleri irdelenmiştir.
Yapılan tespitlerden ve belgelemelerden yola çıkılarak güncel rölöve çizimleri
hazırlanmıştır. Yapı malzemeleri ve farklı nedenlere bağlı olarak gelişen hasar ve
bozulmalar da analitik olarak analiz edilmiştir.
Beşinci bölümde, alan çalışmalarının yanı sıra kapsamlı bir analojik değerlendirmede
bulunulmuştur. Bu veriler göstermektedir ki aynı dönem içerisine tarihlendirilen
mezar yapıları ile M53 Anıt Mezarı benzer özellikler göstermektedir. Ancak benzer
özelliklerin yanı sıra tipolojik olarak farklı strüktüre ve cephesel biçimlenişe sahip çok
çeşitli mezar örneklerinin bulunduğu görülmektedir. Söz konusu çeşitlilik içerisinde
yapılacak analojik değerlendirmelerin yapı hakkında kesin bir sonuca ulaşılmasında
tek başına yeterli olamayacağı görülmektedir. Bu açıdan özellikle cephe tasarımıyla
özgün bir uygulamayı yansıtan M53 Anıt Mezarı'nın genel çeşitlilik içindeki yerinin
gelecek araştırmalarla daha net ortaya konulabileceği düşünülmektedir. Yapının
geçirmiş olabileceği müdahaleler de göz önünde bulundurularak tarihsel evreleri
saptanmıştır. Yapısal veriler ile yakın çevresinde kazı çalışmaları esnasında saptanan
mimari elemanlar detaylı olarak çalışılmıştır. Bu kapsamda mezarın kazı çalışmaları
esnasında oluşturulan taş tarlalarındaki 320 adet blok, detaylı olarak ele alınmıştır.
Ayrıca yapının restitüsyona dair önemli veriler bu bölümle bağlantılı yapılan
çalışmalar neticesinde ortaya çıkmış ve devamında çalışmanın tümüne yön vermiştir.
Yine bu bölümdeki çalışmalarda bloklar, yapı üzerindeki fonksiyonlarına göre
gruplandırılmış ve devamında bir katalog çalışması yapılmıştır.
Altıncı bölümde, koruma sorunlarına karşı detaylar ele alınmıştır. Bu sorunlar
karşısında da koruma ve sunum önerileri geliştirilmiştir. Bu önerileri oluşturan
etkenler temizlik, bütünleme, sağlamlaştırma, anastilosis ve sürekli bakımdır. Mimari
elemanların eksik ve hasar görmüş bölümlerini kapsayan müdahaleler, bütünleme ile
kazılar sırasında dağınık bir şekilde ele geçmiş blokların bir araya getirilerek
ziyaretçilere sunulmasını hedefleyen anastilosistir. Anastilosis uygulaması için
gerçekleştirilen çalışmalar esnasında yapının belli bir bölümüne ait blokların
belirlenememiş olması nedeniyle bu uygulamanın kısmi olarak yapılması önerilmiştir.
Sunumuna yönelik önerilerde, yapı tek başına irdelenmeyerek, ziyaretçi merkezi ve
gezi güzergahları ile bağlantılı olarak bir kurgu tasarlanmıştır. Bilgilendirme levhaları
ziyaretçiler tarafından mezarın anlaşılması için önemli ve gereklidir. Bu bağlamda
tasarlanan pano ve ziyaretçi güzergahı yapıya giden ulaşım aksı üzerinde düşünülmüş
ve bu aks üzerinde yer alan yapılar hakkında da ziyaretçilerin bilgilendirilmesi
hedeflenmiştir. En son M53 Anıt Mezarı ile noktalanan bu rota yapı ile bağlantılı bir
sergi alanını da içermektedir.
Yedinci bölümde ise, sonuç kısmı yer almaktadır. Bu tez çalışmasının M53 Anıt
Mezarı özelinde Patara'da ve diğer arkeolojik alanlarda ileride yapılacak olan koruma,
onarım ve sunum çalışmalarına katkı sağlaması umulmaktadır.

Abstract:
Patara Ancient City is one of the important harbor cities of Lycia with its location and
historical background. Developing trade volume, increasing economic power and
status ensured that Patara became the capital of the Lycian Region for a very long time.
Patara necropolis, which bears the traces of various burial traditions with its wide area,
wraps around the harbor by starting from the slope of the hill called Doğucasarı outside
the city wall and continues uninterruptedly until the Granarium structure located in the
west. It is observed that many different typologies such as chamber tombs, rock tombs,
sarcophagi, monumental tombs, torpedo tombs have been built chronologically since
the early periods. It is known that the earliest known example of the monumental
tombs, which is the subject of this thesis, is dated to the 5th century BC and this
building tradition continued until the end of the 3rd century AD. It is understood that
the tombs became widespread by being shaped with regional differences and local
influences especially in the Roman Period. These buildings, which are accepted as an
indicator of power and status by the tomb owners, were built by wealthy families
belonging to the ruler, noble class. Many factors such as regional, cultural and
geographical features are decisive in the development and spread of monumental
tombs. While significant differences are expected between regions in these
commemoration places, where many examples can be found, in some cases examples
in different architectural forms are seen even in neighboring cities located in the same
region. It is thought that the influence of local traditions or styles is decisive in this
difference. However, local style is not the only factor. For example, it is known that
people coming from other geographies or cities sometimes desire the rituals or
architectural designs of the place where they came from. In such examples, there is a
direct effect on the local texture by importing a different tradition. Even in tombs,
which largely repeat a well-known architectural tradition, there are a substantial
number of examples where there are great differences in details.
This thesis is about M53 Monumental Tomb, which is located in the east of the Patara
North Necropolis and was excavated in 2011. The in-situ building remains that were
excavated from the ground were documented in terms of architecture and the causes
of deterioration were determined. In line with the data from these studies, proposals
have been developed for the conservation and presentation of the building. Within the
scope of the thesis, architectural documentation studies of the building were carried
out, current surveys were prepared and restitution proposals were developed. In the
survey studies, the in-situ status of the building was examined in detail, the
architectural tectonics and possible interventions were determined. The materials used
in the building and the deterioration it suffered were determined. The restitution
drawings were completed with the data from the analogy studies, in-situ status and
excavation. Intervention and presentation suggestions were made for the conservation
implementation. These recommendations have been determined by considering the
principles defined in national and international doctrinal texts and charters on
restoration, conservation and presentation in archaeological sites. 
Documentation and theoretical studies have shown that the construction of M53
Monumental tomb can be dated back to the 2nd-3rd century AD. In this dating proposal,
the original inscription of the structure unearthed during the excavation constituted the
most important data. The architectural form of the building was determined by means
of the number of architectural pieces and their location before demolition. The parts
preserved in situ are the podium and the Hyposorion section. The Hyposorion sits on
the row of blocks consisting of a two-step podium. The inscription is located on the
northern main wall of this section. The ceiling of this lower burial chamber with square
plan, which is entered from the east facade, has a flat ceiling carried by a column-beam
system. It was determined that the vaulted main burial chamber (Cella) was placed
over the hyposorion space. Unlike the hyposorion section, there are no pilasters in the
corners of this part of the tomb. The Cella of which entrance is from the north facade,
consists of stones with fine craftsmanship on both the interior and exterior facades.
The top of the building is closed with blocks in a way that it would form a cubic form.
The fact that the starting corner blocks of the vault were designed to create this shape
and that the blocks on top of the vault were shaped in accordance with the vault curve
enabled to determine the original locations of the building blocks. Although sufficient
data about the structure could not be found in the sources today, the documentation
studies carried out during and after the excavation and the preservation of the blocks
of the structure made an important contribution to the restitution studies.
The thesis consists of a total of seven chapters together with the introduction. In the
second part, the historical geography of the Lycian Region, its development and other
ancient cities within its borders are mentioned. In the third chapter, the historical
development of Patara ancient city and the history of excavation and research are
mentioned. In addition, information was given about the urban elements, the
preservation of the city and its current status. Information about the necropolis areas
and other tomb buildings in Patara are also given in this section.
In the fourth chapter, the location, close surroundings and architectural features of M53
Monumental tomb are mentioned. The building remains are spatially grouped as
podium, Hyposorion, Cella and roof. Comprehensive documentation studies were
carried out in line with this grouping, which also defines the plan planes. In addition,
construction technique and building materials were examined. Based on the findings
and documentation, current survey drawings have been prepared. Building materials,
damages and deteriorations due to different reasons were also analyzed analytically.
In the fifth chapter, a comprehensive analogical evaluation was made besides the field
studies. The tomb buildings dated to the same period with M53 Monumental tomb
show similar characteristics. However, in addition to similar features, it is seen that
there are a wide variety of tomb examples with typologically different architectural
formations. It is seen that the analogical evaluations within the mentioned diversity
will not be sufficient alone to have a definite conclusion about the building. The
historical phases of the building were determined by considering the possible
interventions. Structural data and architectural elements found during excavations in
the immediate surroundings were studied in detail. In this context, 320 blocks in the
stone fields created during the excavations of the tomb were discussed in detail.
Additionally, important data on the restitution of the building emerged as a result of
the studies carried out in connection with this section and directed the whole study.
The blocks were grouped according to their functions on the building and a catalog
study was also carried out afterwards in this section. 
In the sixth section, details against conservation issues are discussed. Conservation
and presentation proposals have been developed against these issues. These
recommendations are classified as cleaning, reintegration, consolidation, anastylosis
and ongoing maintenance. Interventions consisting of the missing and damaged parts
of the architectural elements are anastylosis, which aims to bring together the scattered
blocks that were found during the excavations and present them to the visitors. Due to
the fact that the original blocks belonged to a certain part of the building could not be
find during the excavations only partially anastilosis was suggested. For the
presentation studies, the building was not evaluated alone, a holistic design was
developed including connections with the visitor center and sightseeing routes.
Information boards are important and necessary for visitors to understand the tomb. In
this context, information boards including 3D visualizations on the visitor route were
designed. This route, which ends with M53 Monumental tomb, also includes an
exhibition area connected to the building.
In the seventh chapter, there is the conclusion part. It is hoped that this thesis will
contribute to the future conservation, restoration and presentation studies in Patara and
other archaeological sites all around the world.