Türkiye'de gıda ürün geliştirme sürecinde endüstriyel tasarımın rolü
The role of industrial design in the food product development process in turkey
Yazar: BURCU TORUM
Danışman: DOÇ. DR. HIZIR TENGÜZ ÜNSAL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı / Endüstriyel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Endüstri Ürünleri Tasarımı = Industrial Design
Dizin: Endüstriyel tasarım = Industrial design ; Endüstriyel ürün = Industrial product ; Gıda endüstrisi = Food industry

Özet:
Dünya genelinde stratejik öneme sahip olan gıda imalat sanayi, canlıların gıda ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla üretim, işleme, dağıtım ve satış faaliyetleri gerçekleştiren geniş kapsamlı bir sektördür. Türkiye'de de gelişim gösteren bu sektör, ülke ekonomisinin gelişimine destek olmaktadır. Gıda sanayi, üretim-tüketim alışkanlıkları, organizasyonel yapı, iç ve dış ticaret dinamikleri, firma stratejileri ve politikalar gibi birçok alanda önemli değişimlere uğramıştır. Yoğun rekabetin olduğu bu sektörde, firmaların sürdürülebilir başarı elde edebilmesi için Ar-Ge ve tasarım gibi yenilikçi faaliyetlere odaklanması pazarda talep edilen yeni ürünler geliştirmesi gerekmektedir. Ancak, gıda sektöründe radikal yeniliklerin az olduğu, genellikle düşük yenilik düzeyinde ürünler piyasaya sürülmektedir. Gelişen rekabet ortamında firmalar, sadece fiyat etkili değil ürün imaj ve kalitesiyle de rekabet etmesi beklenilmektedir. Gıda ürün geliştirme sürecinde daha yenilikçi ürünler, hizmetler ve müşteri deneyimleri yaratmak için firmaların tasarım yeteneklerini geliştirmeye ihtiyacı vardır.  
Günümüzde rekabet ortamında başarılı olmak için endüstriyel tasarımı işletme ürün geliştirme süreçlerine entegre etmenin gerekliliği anlayışı giderek daha fazla ortak görüş haline gelmektedir. Bu anlayışın gelişmesinde endüstriyel tasarımcının sorumluluk alanının genişleyerek sadece ürün, hizmet ve sistem tasarımıyla sınırlı olmayıp, aynı zamanda deneyimin tasarlanmasına odaklanması ve çeşitli problem alanlarında yaratıcı çözüm önerileri sunarak iyileştirmeyi sağlaması ile stratejik bir düzeye taşınmış olmasının da etkisi büyüktür.
Türkiye'de gıda ürünlerinin geliştirilme sürecinde endüstriyel tasarımcılar istihdam ettirilmektedir. Daha önce ürün geliştirme süreçlerinde endüstriyel tasarımcılarla çalışmamış olan bu firmaların ticari avantaj sağlayacak ürün projeleri geliştirilmesinde endüstriyel tasarımın etkili şekilde yer alabilmesi için hem endüstriyel tasarım hem gıda endüstrisi için birçok yeni oluşumun ve anlayışın gelişmesinin gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu doğrultuda; bu çalışmada, daha yaygın endüstriyel tasarımcının istihdamı ve buna bağlı olarak daha etkin tasarımın kullanımının yollarını belirlenmesi hedeflenmektedir. 
Tez çalışması iki ana aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, çalışmanın saha araştırmasında kullanılacak kavramsal çerçevelerin oluşturulması amaçlanmış, ürün geliştirme, gıda ve endüstriyel tasarım alanlarına ilişkin literatür taraması yapılmıştır. Tezin literatür bölümlerinde: 
•	gıda imalat sanayiinde ürün geliştirme süreç yapısının genel ürün geliştirme sürecine göre farklılıklarının belirlemesi, 
•	gıda ürün tasarımı sürecinde endüstriyel tasarım becerilerinin ürünlerin farklılaşmasında ve firmalara katma değer kazanmasında rolünün tespit edilmesi ve 
•	yeni gıda ürünü geliştirme sürecinde ürün başarısını etkileyen faktörler ve bu faktörlerde endüstriyel tasarımın etkisinin değerlendirmesi hedeflenmiştir. 
Yapılan literatür çalışmasının sonucunda saha araştırmasında Türkiye gıda imalat sanayi firmalarının endüstriyel tasarım perspektifinden organizasyon ve süreç yapılarının sistematik ve detaylı bir inceleme ve değerlendirmesinin yapılmasını sağlamak için gıda ürün geliştirme süreç bileşenleri belirlenmiştir.
Bu araştırmanın ikinci aşamasında saha çalışması kapsamında Türkiye'den beş büyük ölçekli firmanın gıda ürün geliştirme süreçlerine odaklanılmış, ürün geliştirme süreç ve ürün vaka çalışmaları yürütülmüştür. Firma vaka çalışmaları için yarı yapılandırılmış açık uçlu mülakatlar yapılmıştır. Champy (1995)'in 'ürün geliştirme işletme süreç analizi' kavramları temelinde hazırlanan soru kümleri ile elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Firma ürün geliştirme süreç vaka çalışmalarını destekleyen ürün vaka çalışmaları analiz edilerek endüstriyel tasarım becerilerinin gıda ürünlerinin tasarımına katkıları değerlendirilmiştir. Bu ikili değerlendirme sonucunda Türkiye gıda imalat sanayinde endüstriyel tasarım faaliyetleri ve gıda ürün geliştirme süreç ve organizasyon yapıları hakkında detaylı bir resim inşa ederek; literatür araştırmasından elde edilen bulguların karşılaştırılması neticesinde firmalarda endüstriyel tasarım beceri ve yeteneklerinin geliştirilmesini destekleyen ve engelleyen faktörlerin ortaya konulması sağlanmıştır.
Çalışmanın bulgularına göre, Türkiye gıda imalat sanayi firmalarında endüstriyel tasarımın çok sınırlı düzeyde kullanıldığı görülmüştür. Ürün geliştirme süreç ve organizasyon yapılarında gıda tasarım fonksiyonuna yönelik net bir yapılanmaya rastlanmamış, daha çok tasarımın bir dış katılımcı olarak konumlandığı görülmüştür. Ancak endüstriyel tasarımın katma değerini giderek daha çok fark eden firmalar endüstriyel tasarımın istihdamının artırılması, iç ve dış kaynağın kullanılması gerektiğini düşünmekte ama henüz endüstriyel tasarımın beceri ve yeteneklerinin gıda imalat sanayinde ürün geliştirme sürecindeki ihtiyaçlarının hangilerine ve nasıl yanıt verebileceği konusunda tam bir anlayışa sahip olmadığı tespit edilmiştir. 
Gıda imalat sanayi firmalarının endüstriyel tasarımdan rekabetçi bir unsur olarak faydalanabilmeleri için kurumsal yönetimin her düzeyinde, tasarım yönetim stratejilerini geliştirmesi ve benimsemesi gerektiği, endüstriyel tasarımcıların gıda özellikleri ve gıda üretim süreçleri hakkında bilişsel yakınlıklarını artırdığında daha aktif rol oynayabileceği ve üretici firmalarda tasarımın sağlayacağı katma değeri yükseltebileceği tespit edilmiştir.
Bu bağlamda, tez çalışması Türkiye'deki gıda imalat sanayi firmalarını, pazar ve ülke koşulları içinde daha etkili endüstriyel tasarım yapmalarına kılavuzluk edecek öneriler sunmaktadır. Aynı zamanda, tasarım çalışmalarının gelişimi için endüstriyel tasarım alanının güçlenmesi gereken yönleri vurgulayarak, endüstriyel tasarımcıların gıda sektöründeki tasarım yeteneklerini artırmalarını destekleyen önerilere de yer vermektedir.

Abstract:
The food manufacturing industry, which has strategic importance around the world, is a comprehensive sector that carries out production, processing, distribution, and sales activities in order to meet the food needs of living kind. This sector, which is also developing in Turkey, supports the development of the country's economy. The food industry has undergone significant changes in many areas such as production-consumption habits, organizational structure, domestic and foreign trade dynamics, company strategies and policies. In this sector where there is intense competition, companies need to focus on innovative activities such as R&D and design and develop new products that are demanded in the market in order to achieve sustainable success. However, in the food industry, there are few products containing radical innovations, and products with low innovation levels are generally introduced to the market. In the developing competitive environment, companies are expected to compete not only with price effectiveness but also with product image and quality. Companies need to improve their design capabilities in order to create more innovative products, services and customer experiences in the food product development process.  
Today, the understanding that it is necessary to integrate industrial design into business product development processes in order to be successful in the competitive environment is becoming more and more common. In the development of this understanding, the industrial designer's area of responsibility has expanded and is not limited to product, service, and system design only, but has also been moved to a strategic level by focusing on the design of experience and providing improvement while offering creative solution suggestions in various problem areas.
Industrial designers are employed in the development process of food products in Turkey. In order for industrial design to be effectively involved in the development of product projects that will provide commercial advantages for these companies, which have not previously worked with industrial designers in their product development processes, it becomes necessary to develop many new formations and understandings for both industrial design and the food industry. In line with this, in this study, it is aimed to determine ways to employ more widespread industrial designers and, consequently, to use design more effective. 
The thesis is studied in two main stages. In the first stage, it is aimed to create conceptual frameworks to be used in the field research of the study, and a literature review is conducted on the fields of product development; food and industrial design. In the literature stages of the thesis: 
•	It is objected to determine the differences of the product development process structure in the food manufacturing industry compared to the general product development process,
•	To identify the role of industrial design skills in differentiating products and adding value to companies in the food product design process and 
•	It is aimed to evaluate the factors affecting product success in the process of new food product development and the effect of industrial design on these factors. 
As a result of the literature study, food product development process components were determined in the field research to ensure a systematic and detailed examination and evaluation of the organization and process structures of Turkish food manufacturing industry companies from an industrial design perspective.
In the second phase of this research, within the scope of field work, the food product development processes of five large-scale companies from Turkey were focused on, and product development process and product case studies were conducted. Semi-open-ended interviews were conducted for company case studies. The findings obtained through sets of questions prepared on the basis of Champy's (1995) ' product development business process analysis' concepts were evaluated. Product case studies supporting company product development process case studies were analysed and the contributions of industrial design skills to the design of food products were evaluated. As a result of this double evaluation, by building a detailed picture of industrial design activities and food product development processes and organizational structures in the Turkish food manufacturing industry; As a result of comparing the findings obtained from the literature research, the factors that support and hinder the development of industrial design skills and abilities in companies have been revealed.
According to the findings of the study, it was observed that industrial design was used at a very limited level in Turkish food manufacturing industry companies. There was no clear structure for the food design function in the product development process and organizational structures, and rather design was positioned as an external participant. However, companies that are increasingly aware of the added value of industrial design think that the employment of industrial design should be increased and internal and external resources should be used, but it has been determined that they do not yet have a full understanding of which and how the skills and abilities of industrial design can respond to the needs of the product development process in the food manufacturing industry.
It has been determined that food manufacturing industry companies need to develop and adopt design management strategies at all levels of corporate management in order to benefit from industrial design as a competitive element, and that industrial designers can play a more active role and increase the added value provided by design in manufacturing companies when they increase their cognitive familiarity with food properties and food production processes have been made.
In this context, the thesis offers suggestions that will guide food manufacturing industry companies in Turkey to make more effective industrial designs within the market and country conditions. At the same time, it also includes suggestions that support industrial designers to increase their design skills in the food sector, by emphasizing the aspects that the field of industrial design needs to be strengthened for the development of design studies.