Entegre bir tekstil işletmesinde temiz üretim uygulamaları
Cleaner production implementation in an integrated textile mill
Yazar: YUNUS EMRE DEMİREL
Danışman: PROF. DR. MEHMET KİTİŞ ; DOÇ. DR. EMRAH ÖZTÜRK
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering

Özet:
Tekstil endüstrisi sağladığı istihdam imkanları, oluşturduğu katma değer
ve yüksek ihracat gelirleri açısından ülkelerin ekonomik kalkınma
süreçlerinde lokomotif görev üstlenen sektörlerden biridir. Tekstil
endüstrisi çok sayıda alt sektörden meydana gelen heterojen bir yapıya
sahiptir. Aynı zamanda karmaşık ve uzun proses zincirlerinden
oluşmaktadır. Bu alt sektörlerden bir tanesi olan kumaş terbiye ve
boyama/baskı sektöründe yüksek kaynak kullanımları (su, enerji ve
kimyasal), emisyonlar, atıksular ve atıksuların taşıdığı kimyasal yükler
başlıca çevresel endişeleri oluşturmaktadır. Bu etkiler mevcut en iyi
teknikler (MET) olarak tanımlanan uygun temiz üretim teknikleriyle
kaynakta önlenebilmekte ya da azaltılabilmektedir. Bu tez çalışması
kapsamında baskı dairesi ağırlıklı ve dokuma-örgü kumaş terbiyeboyaması
yapılan Zorluteks tekstil işletmesinde yerinde ve detaylı temiz
üretim çalışmaları yürütülmüştür. Bu kapsamda, işletmenin temel üretim
prosesleri ve yardımcı prosesleri incelenerek kütle-enerji girdi ve
çıktılarını gösteren detaylı proses akım şemaları oluşturulmuştur. Temiz
üretim etüt/analiz çalışmaları kapsamında spesifik kaynak kullanımı ve
çevresel performanslar, temel üretim prosesleri ve yardımcı üretim
prosesleri bazında hesaplanmıştır. Spesifik kaynak kullanımları ve
emisyonlar literatürdeki benzer tekstil işletmelerinin verileri ve Entegre
Kirlilik Önleme ve Kontrolü (IPPC) Tekstil Endüstrisi MET Referans
dokümanında (BREF) yer alan veriler ile karşılaştırılarak potansiyel
tasarruf/azaltım imkanları değerlendirilmiştir. İşletme geneli ve prosesler
özelinde tasarruf/azaltım potansiyellerini hayata geçirmek üzere toplam
229 MET'ten oluşan MET öneri listesi hazırlanmıştır. Bu liste "Tekstil
Sektöründe Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrolü Tebliği (TSEKÖKT)" ve
IPPC Tekstil BREF dokümanlarından yararlanılarak oluşturulmuştur.
Ayrıca bu çalışma kapsamında saha çalışmaları ile işletme özelinde
yeni/özgün MET önerileri de oluşturulmuştur. Hazırlanan MET öneri
listesi teknik personeller, uzmanlar ve tesis yönetimiyle birlikte teknik
uygulanabilirlik, potansiyel tasarruf, ekonomiklik, çevresel fayda, yan
etkileşimler ve işletme tercihi kriterlerine göre "Çok Ölçütlü Karar Verme Metotları (ÇÖKVM)" ile değerlendirilmiştir ve işletme için nihai MET'ler
belirlenmiştir. Bu süreçte "Kriter Ağırlıklandırma Metodu (KAM)",
"Ağırlıklandırılmış Toplama Metodu (ATM)" ve "Basit Sıralama Metodu
(BSM)" yanı sıra PROMETHEE metodundan da yararlanılmıştır. Sonuçta
işletme özelinde toplam 32 nihai MET belirlenmiştir. Bu nihai MET'lerin
uygulanmasıyla sağlanacak potansiyel teknik, çevresel ve ekonomik
tasarruflar/faydalar değerlendirilmiştir. Bu sayede işletmede su
tüketiminde %50-59, elektrik tüketiminde %12, buhar tüketiminde %19-
20, doğalgaz tüketiminde %16-17, yardımcı kimyasal tüketiminde %26 ve
boyarmadde tüketiminde %19 oranında tasarruflar sağlanacağı
hesaplanmıştır. Ayrıca işletmede atıksu oluşumunda %55-64, atıksu
kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) yükünde %27-60, atık gaz emisyonlarında
%23 ve katı atık oluşumunda %5-6 oranında potansiyel azalmalar
sağlanacağı belirlenmiştir. Belirlenen 32 nihai MET'in her biri için
potansiyel geri ödeme süreleri de hesaplanmıştır. Buna göre geri ödeme
süreleri 4 ile 60 ay arasında değişmektedir.

Abstract:
The textile industry is one of the locomotive sectors in the economic
development of the countries in terms of employment opportunities,
created value added and significant export incomes. Textile industry has
heterogeneous structure consisting of many sub-sectors. It also consists
of complex and long process chains. Among these sub-sectors, high
resource utilization (water, energy and chemicals), emissions,
wastewater and chemical loads carried by wastewater in the fabric
finishing and dyeing/printing sector are the main environmental concerns.
These impacts can be prevented or reduced at the source by suitable
cleaner production techniques, which are described as the best available
techniques (BAT). In this thesis, on-site and detailed cleaner production
studies were carried out in Zorluteks textile mill employing woven-knit
fabric finishing-dyeing and printing. In this context, detailed process flow
charts showing the mass-energy inputs and outputs were created by
examining the basic production processes and auxiliary processes of the
mill. Within the scope of cleaner production studies, specific resource
consumption and environmental performances were calculated on the
basis of basic and auxiliary production processes. Specific resource
consumption and emissions were compared with similar textile mills in
the literature and the Integrated Pollution Prevention and Control (IPPC)
BAT Textile Reference (BREF) document to evaluate potential
savings/reduction opportunities. A preliminary BAT list consisting of 229
BAT suggestions was prepared in order to realize savings/reduction
potentials throughout the mill. These suggestions were prepared using
"Integrated Pollution Prevention and Control in Turkish Textile Sector
Communique" and IPPC Textile BREF documents. In this study,
new/original BAT suggestions were also generated for the mill. The list of
BATs was evaluated with the technical personnel, experts and facility
management by employing "Multi Criteria Decision Methods (MCDM)"
according to the criteria of technical applicability, potential savings,
economic savings, environmental benefit, cross media effects, and
facility preference. Thus, final BATs for the studied mill were determined.In this decision process, "Weighting Criteria Method (WCM)", "Weighted
Sum Method (WSM)" and "Simple Ranking Method (RMS)" as well as the
"The Preference Ranking Organization Method for Enrichment Evaluation
(PROMETHEE)" method were used. As a result, a total of 32 final BATs
was identified for the mill. Potential technical, environmental and
economic savings/benefits to be achieved through the implementation of
these final BATs were assessed. In this way, it is calculated that 50-59%
of water consumption, 12% of electricity consumption, 19-20% of steam
consumption, 16-17% of natural gas consumption, 26% of auxiliary
chemical consumption, and 19% of dyestuff consumption will be saved in
the mill. In addition, potential reductions of 55-64% in wastewater
generation, 27-60% in chemical oxygen demand (COD) load, 23% in
waste gas emissions, and 5-6% in solid waste generation are
determined. Potential pay-back periods for each of the 32 final BATs
identified were also calculated. Accordingly, pay-back periods vary
between 4 and 60 months.