Karasu çayı (Van) kum alım faaliyetlerinin su kalitesi ve inci kefali (Alburnus tarichi, Guldenstaedt 1814) populasyonu üzerine etkileri
Effects of sand extraction from the Karasu river (Van) on water quality and tarek (Alburnus tarichi, Guldenstaedt 1814) population
Yazar: ATAMAN ALTUĞ ATICI
Danışman: PROF. DR. MAHMUT ELP ; PROF. DR. FAZIL ŞEN
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Su Ürünleri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Su Ürünleri = Aquatic Products
Dizin: Chalcalburnus tarichi = Chalcalburnus tarichi ; Karasu Çayı = Karasu Stream ; Kum ocakları = Sand pits ; Su kalitesi = Water quality ; Su kirliliği = Water pollution ; Van = Van

Özet:
Bu çalışmada, Karasu Çayı üzerinde faaliyet gösteren kum alım işlemlerinin ve kum ocaklarının çayın su kalitesi ve inci kefali populasyonuna olan etkileri araştırılmıştır. Çalışmada beş ayrı noktada su sıcaklığı, pH, çözünmüş oksijen, oksijen doymuşluğu, elektriksel iletkenlik, tuzluluk, bulanıklık ve debi ölçümleri yerinde belirlenirken, bu noktalardan alınan su örnekleri laboratuvara getirilerek, klorür, tuzluluk, kalsiyum, magnezyum, karbonat, bikarbonat, toplam sertlik, toplam alkalinite, alüminyum, krom, siyanür, amonyum, amonyak, nitrit, nitrat, sülfat, fosfat, kobalt, nikel, çinko, bakır, florür, manganez, molibden, demir, silisyum, silisyumoksit, AKM, BOİ, KOİ ve mikrobiyolojik analizler yapılmıştır. Su kalitesi analizleri dışında kum ocakları ve kum alım faaliyetlerinin inci kefali üzerine olan etkilerini belirlemek için laboratuvar ortamında askıda katı madde (AKM) – bulanıklık denemesi kurulmuş, yapılan deneme ile yumurta ve larvaların nasıl etkilendiği belirlenmiştir.
Örnekleme noktaları kum ocağının olmadığı en üst noktadan başlanarak, kum ocaklarının bulunduğu noktaları ve kum ocaklarından sonraki noktaları kapsayacak şekilde belirlenmiştir. Arazi çalışmaları 2014 Haziran – 2016 Mayıs tarihleri arasında iki yıl süresince aylık örneklemeler şeklinde devam etmiştir.
Yerinde yapılan ölçümlerde iki yıl süresince ortalama su sıcaklığı 12.6±0.7 (0.2 - 25.5) ºC, pH 8.36±0.02 (7.72 - 8.87), ÇO 9.7±0.19 (6.53 - 16.50) mg/L, OD % 102.7±1.6 (67.2 - 156.2), Eİ 518.0±7.2 (338 – 670) μS/cm, tuzluluk ‰ 0.31±0.03 (0.22 - 0.36), bulanıklık 180.0±18.28 (2.6 - 689.3) NTU ve debi 2.02±0.10 (0.96 - 5.48) m3/sn olarak belirlenmiştir.
Laboratuvar analizlerinde ortalama klorür 23.3±0.4 mg/L, kalsiyum 110.9±3.2 mg/L, magnezyum 77.8±0.8 mg/L, karbonat 0.0±0.0 mg/L, bikarbonat 457.9±62.1 mg/L, toplam sertlik 583.8±5.4 mg/L, toplam alkalinite 478.8±4.2 mg/L, nitrit 23.9±1.0 µg/L, nitrit azotu 9.3±0.6 mg/L, nitrat 3.4±0.1 mg/L, nitrat azotu 9.3±0.6, amonyum 0.49±0.05 mg/L, amonyak 0.52±0.05 mg/L, amonyak azotu 0.44±0.05 mg/L, sülfat 21.3±0.5 mg/L, ortofosfat 0.23±0.01 mg/L, fosfor 0.11±0.01 mg/L, alüminyum 7.2±1.0 µg/L, toplam demir 0.12±0.01 mg/L, krom 21.2±0.9 µg/L, çinko 15.6±1.0 µg/L, bakır 0.2±0.0 µg/L, florür 0.11±0.01 mg/L, mangan 1.3±0.1 mg/L, molibden 1.9±0.1 mg/L, siyanür 8.51±0.71 µg/L, kobalt 27.8±1.3 µg/L, nikel 18.1±1.0 µg/L, silisyum 12.9±0.68 mg/L, silisyumoksit 27.3±1.46 mg/L, AKM 212.5±18.7 mg/L, BOİ5 7.1±0.34 mg/L, KOİ 10.4±0.51 mg/L ve fekal koliform 538.3±69.7 koloni/100 ml olarak belirlenmiştir. 
AKM – bulanıklık denemesinde beş farklı deneme grubu (0, 10, 50, 100 ve 600 mg/L AKM; sırasıyla kontrol, G1, G2, G3 ve G4) oluşturulmuştur. Üç farklı yumurta denemesinin yapıldığı çalışmada canlı larva (CL), ölü larva (ÖL), açılmayan yumurta (AY) sayıları ve yüzdeleri belirlenmiştir. Açılan yumurta sayısı ve yüzdesi en fazla olan gruplarda canlı larva sayısı da yüksek çıkmıştır. AKM miktarının yüksek olduğu gruplarda yumurtadan çıkan larva sayısı düşük olmuştur. 
Larva denemelerinde deneme başlangıcında eşit sayıda larva varken, deneme sonunda gruplarda ölü larva sayısı en yüksek AKM miktarının yüksek olduğu G2 (50 mg/L AKM), G3 (100 mg/L AKM) ve G4 (600 mg/L)'te çıkmıştır. Larva denemelerinde yaşama oranı en iyi AKM miktarının düşük olduğu kontrol grubu (0 mg/L AKM) ve G1 (10 mg/L AKM)'de gerçekleşmiştir. Larva denemelerinde son canlı ağırlık (SCA), spesifik büyüme oranı (SBO) ve oransal büyüme (OB) değerleri en yüksek kontrol grubu ( 0 mg/L AKM) ve G1 (10 mg/L AKM)'de elde edilirken, AKM miktarının yüksek olduğu G2 (50 mg/L AKM), G3 (100 mg/L AKM) ve G4 (600 mg/L AKM)'te bu değerler düşük çıkmıştır.
Yapılan su kalitesi analizleri ve AKM – bulanıklık denemeleri sonucunda Karasu Çayı'nın çevre yerleşimlerden, kum alım faaliyetlerinden, kum ocaklarından ve F tipi cezaevinden kaynaklı kirlilik unsurlarından olumsuz etkilendiği, çayın su kalitesinin ve üreme göçü yapan inci kefalinin zarar gördüğü belirlenmiştir.

Abstract:
In this study, the effects of the sand extraction from the Karasu Stream and the sandy quarries on water quality and tarek populations were investigated. Water temperature, pH, dissolved oxygen, oxygen saturation, electrical conductivity, salinity, turbidity and flow measurements were determined at five locations in the study. Water samples taken from these points were brought to the laboratory and various chemical and microbial analyzes were carried out. In addition to water quality analyzes, TSS - turbidity experiments were tested in the laboratory and it was determined how much the eggs and larvae were affected by the experiments to determine the impact of sandy quarries and sand extraction activities on tarek. 
Sampling stations have been started from the highest station where there is no sandy quarries, and continue to cover the stations where the sandy quarries are located and the stations after sandy quarries. Monthly samples were carried out for two years between June 2016 and May 2014 at these stations.
The average annual water quality was determined that temperature as 12.6±0.7 (2.0 - 25.5) ºC, pH 8.36±0.02 (7.72 - 8.87), dissolved oxygen 9.7±0.19 mg/L (6.53 - 16.50), oxygen saturation % 102.7±1.6 (67.2 - 156.2), electrical conductivity 518.0±7.2 (338 – 670) μS/cm, salinity ‰ 0.31±0.03 (0.22 - 0.36), turbidity 180.0±18.28 (2.6 - 689.3) NTU and flow rate 2.02±0.10 (0.96 - 5.48) m3/sn. 
In other water analyzes, the average chlorine was 23.3±0.4 mg/L, calcium 110.9±3.2 mg/L, magnesium 77.8±0.8 mg/L, carbonate 0.0±0.0 mg/L, bicarbonate 457.9±62.1 mg/L, total hardness 583.8±5.4 mg/L, total alkalinity 478.8±4.2 mg/L, nitrite 23.9±1.0 µg/L, nitrite nitrogen 9.3±0.6 mg/L, nitrate 3.4±0.1 mg/L, nitrate nitrogen 9.3±0.6, ammonium 0.49±0.05 mg/L, ammonia 0.52±0.05 mg/L, ammoniac nitrogen 0.44±0.05 mg/L, sulfate 21.3±0.5 mg/L, orthophosphate 0.23±0.01 mg/L, phosphorus 0.11±0.01 mg/L, aluminum 7.2±1.0 μg/L, total iron 0.12±0.01 mg/L, the chromium 21.2±0.9 μg/L, the zinc 15.6±1.0 μg/L, the copper 0.2±0.0 μg/L, the fluoride 0.11±0.01 mg/L, the manganese 1.3±0.1 mg/L 1.9±0.1 mg/L, cyanide 8.51±0.71 μg/L, cobalt 27.8±1.3 μg/L, nickel, 18.1±1.0 μg/L, silicon 12.9±0.68 mg/L, silicon dioxide 27.3±1.46 mg/L, TSS 212.5±18.7 mg/L, BOD 7.1±0.34 mg/L, COD 10.4±0.51 mg/L and fecal coliform 538.3±69.7 colonies/100 ml.
Five different experiment groups (0, 10, 50, 100 and 600 mg/L TSS; control, G1, G2, G3 and G4 respectively) were planned in the TSS - turbidity experiments. In the study of three different eggs, live larvae, dead larvae, unopened eggs counts and percentages were determined. Numbers of live larvae were also found high in experiment groups with the highest number of eggs and percentages. The number of larvae from the egg was low in experiment groups with high levels of TSS. As the amount of TSS increased in the egg experiments, the sediment thickness accumulated on the eggs also increased. 
In the larvae experiments, there were equal number of larvae at the beginning of the experiment and second (G2, 50 mg/L TSS), third (G3, 100 mg/L TSS) and fourth groups (G4, 600 mg/L TSS) in which the highest number of dead larvae was highest in groups at the end of the experiment. In the larval experiment, the best survival rate was found in the control (0 mg/L TSS) and first groups (G1, 10 mg/L TSS) with a low amount of TSS. The final live weight, specific growth rate and proportional growth values were obtained with the highest control (0 mg/L TSS) and the first group (G1, 10 mg/L TSS) and these values were lower in the second group (G2, 50 mg/L TSS), third (G3, 100 mg/L TSS) and in the fourth group (G4, 600 mg/L TSS).
As a result of the water quality analyzes and AKM - turbidity experiments, Karasu River is adversely affected by environmental pollution, sand extraction - sand quarries activities and pollution from F type prison and the quality of the water of reiver and the tarek were found to be damaged.