Bir aile sağlığı merkezine kayıtlı yetişkinlerin kanser taramalarına yönelik tutumları, ulusal kanser tarama programlarına katılım durumları ve sağlık okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişki
The relationship between attitudes towards cancer screening, participation in national cancer screening programs and health literacy levels of adults registered in a family health center
Yazar: SİMGE AYAN BELEN
Danışman: DOÇ. DR. TUĞBA AYDIN YILDIRIM
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Hemşirelik Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Araştırma, bir aile sağlığı merkezine kayıtlı yetişkinlerin kanser taramalarına yönelik tutumları, Ulusal Kanser Tarama Programlarına katılım durumları ve sağlık okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla kesitsel tipte yapılmıştır. Aile sağlığı merkezine Kasım 2022-Nisan 2023 tarihlerinde başvuran ve dahil kriterlerine uyan 341 katılımcı araştırmanın örneklemini meydana getirmektedir. Veriler; Kişisel Bilgi Formu, Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 (TSOY-32) ve Standardize Mini Mental Test (SMMT) kullanılarak toplanmıştır. Araştırmacı, araştırma verilerini  
gerekli bilgilendirmeleri yaptıktan sonra onamları alınan katılımcılardan yüz yüze görüşme tekniği ile toplamıştır. Araştırma verileri, SPSS (Statistical Package for Social Sciences) for Windows 25.0 programı kullanılarak analiz edilmiş olup, sayı, yüzde, minimum, maksimum, ortalama, standart sapma değerleri gibi tanımlayıcı istatiksel analizler ile, bağımsız örneklem t testi, Tek yönlü Varyans Analizi, Bonferroni testi, Tamhane's testleri, Pearson korelasyon analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği ortalama puanı 92,53±15,61 ve TSOY-32 genel ortalama puanı 30,51±8,71 olarak bulunmuştur. Araştırmada katılımcıların meme kanseri taraması için; daha önce kendi kendine meme muayenesi (KKMM) hiç yapmayanların oranı %54,8, daha önce klinik meme muayenesi hiç yaptırmayanların oranı %58,3 olarak saptanmıştır. Araştırmaya katılan bireylerde daha önce mamografi çekimi hiç yaptırmayanların oranı %45,3 olarak bulunmuştur.  Serviks kanseri taraması için; daha önce rahim ağzından sürüntü (Pap Smear ve HPV-DNA testi) hiç aldırmayanların oranı %48,2 olarak saptanmıştır. Kolorektal kanser taraması için ise; daha önce gaitada gizli kan testi hiç yaptırmayanların oranı %88,9 ve daha önce kolonoskopi hiç yaptırmayanların oranı ise %92,6 olarak bulunmuştur. Araştırmada Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği ile TSOY-32 arasında istatistiksel olarak anlamlı, pozitif yönlü ve zayıf bir ilişki olduğu saptanmıştır (r=0,244; p<0,01). Bu çalışmada, kanser taramalarına yönelik tutumları yüksek olan bireylerin, sağlık okuryazarlık düzeylerinin yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca bireylerin kanser taramalarına yönelik tutumları ve sağlık okuryazarlık düzeyleri ile yaş, cinsiyet, eğitim durumu, medeni durum, gelir durumu, hastalık tanısı alma durumu, kanser taramalarıyla ilgili bilgi alma durumu, KKMM uygulama durumu, klinik meme muayenesi, mamografi çekimi, Pap Smear ve HPV-DNA testi, gaitada gizli kan testi ve kolonoskopi yaptırma durumu değişkenleri arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Kanserde erken tanı şansını artırmak için bireylerin kanser taramalarına katılımlarının artırılması oldukça önemlidir. Taramalara katılımın artırılmasında ise özellikle birinci basamak sağlık hizmetlerinde görev yapan hemşirelerin doğru bilgilendirme yaparak farkındalığın yükseltilmesinde sorumlulukları bulunmaktadır.

Abstract:
The study was conducted as a cross-sectional study to determine the relationship between the attitudes of adults registered in a family health center towards cancer screening, their participation in National Cancer Screening Programs, and their health literacy levels. The sample of the study consists of 341 participants who applied to a family health center between November 2022 and April 2023 and met the inclusion criteria. Data were collected using the Personal Information Form, the Attitude Scale Towards Cancer Screening, the Turkey Health Literacy Scale-32 (TSOY-32) and Standardized Mini Mental Test (SMMT). The researcher collected the research data using the face-to-face interview technique from the participants, whose consent was obtained after providing the necessary information. The research  
data were analyzed using the SPSS (Statistical Package for Social Sciences) for Windows 25.0 program and evaluated using descriptive statistical methods such as number, percentage, minimum, maximum, mean, standard deviation, independent sample t-test, One-way Analysis of Variance (Oneway ANOVA), Bonferroni test, Tamhane's tests, Pearson correlation analysis. The mean score of the Attitude Scale Towards Cancer Screening was found to be 92.53±15.61 and the general mean score of the Turkish Health Literacy Scale-32 was found to be 30.51±8.71. In the study, the rate of participants who had never had a breast self-examination (BSE) for breast cancer screening was determined as 54.8%, and the rate of those who had never had a clinical breast examination was determined as 58.3%. The rate of individuals participating in the study who had never had a mammogram before was found to be 45.3%. The rate of those who had never had a cervical swab (Pap Smear and HPV-DNA test) taken for cervical cancer screening was 48.2%. For colorectal cancer screening, the rate of those who had never had a fecal occult blood test before was 88.9% and the rate of those who had never had a colonoscopy before was 92.6%. In the study, a statistically significant, positive and weak relationship was found between the Attitude Scale Towards Cancer Screening and TSOY-32 (r=0.244; p<0,01). In this study, it was concluded that individuals with high attitudes towards cancer screening have high health literacy levels. In addition, it was determined that there is a statistically significant relationship between the attitudes of individuals towards cancer screening and their health literacy levels and the variables of age, gender, education level, marital status, income status, status of being diagnosed with a disease, status of receiving information about cancer screening, status of applying BSE, clinical breast examination, mammography, Pap Smear and HPV-DNA test, fecal occult blood test and colonoscopy (p<0,05). It is very important to increase the participation of individuals in cancer screenings in order to increase the chance of early diagnosis of cancer. In order to increase participation in screenings, nurses working in primary health care services have a responsibility to raise awareness by providing accurate information.