Rivayetlerin Hz. Peygamber'e aidiyetini tespitte amel olgusu
Amal phenomenon in establishing the authenticity of narrations to the Prophet (Pbuh)
Yazar: BEKİR ÖZÜDOĞRU
Danışman: PROF. DR. YAVUZ ÜNAL
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Aidiyet = Belonging ; Hadis = Hadith ; Hz. Muhammed = Hz. Muhammed ; Rivayetler = Rumours ; Sünnet = Sunna ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bir rivayetin sıhhati yani Hz. Peygamber'e aidiyeti çeşitli yollardan tespit edilebilir. Hadis ilminde rivayetin tespiti, genel anlamda rivayeti nakleden râviler (isnad) üzerinden yapılmaktadır. Bu çalışma, isnad dışında herhangi bir konuda uygulama anlamındaki "amel"in rivayetin sıhhatini tespit edip edemeyeceğini tartışmaktadır. Rivayet-amel ilişkisi bağlamında literatürde üç türlü amele yer verilmiştir. Birincisi, râvinin rivayeti ve buna uygun/aykırı ameli konusudur. Genellikle sahabe tabakası üzerinde ele alınan râvinin rivayetine muhalif amelinin rivayet için ne anlama geldiği tezin ilk sorusudur. İkincisi hicrî ilk iki asırda Medine ve Kûfe gibi şehirlerde sahabe ve tabiîn âlimleri etrafında oluşan ve söz konusu bölgeler ile özdeşleşen amel olgusudur. Herhangi bir rivayete karşı bu amellerin tercih edilmesi, bunlara muhalif rivayetlerin terkedilmesi ve bu pratiğin nasıl anlaşılması gerektiği tezin ikinci sorusudur. Üçüncüsü ise bölgeselliğin kaybolduğu hicrî üçüncü asırdan sonra gündeme gelen âlimlerin ameli konusudur. Bu doğrultuda bazı rivayetler için "âlimler telakki bi'l-kabûl/icmâ etmiştir" gibi ifadeler kullanılmıştır. Sıhhat algısındaki değişime paralel olarak ortaya çıkan bu ifadeler, genellikle zayıf rivayetler ile ilgili kullanılmaktadır. Dolayısıyla âlimlerin amelinin rivayete ne tür bir etkisinin olduğu, tezin üçüncü sorusudur. 
En genel anlamıyla rivayet-amel ilişkisini konu edinen bu çalışma, amelin rivayetin sıhhat ve/veya delalet yönlerinden hangi boyutuyla ilgili olduğunu ortaya koymayı, bu doğrultuda günümüz metin (muhteva) tenkidine dair eserlerde bahsedilen rivayetin râvinin ameline, ma'rûf sünnete veya icmâya arzı gibi kriterlerin kullanım alanını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu açıdan en temelde "amelin rivayet için anlamı nedir?" sorusuna odaklanmaktadır.

Abstract:
Authenticity of a narration (riwāya,) that is, it's belonging to the Prophet, can be established through several ways. In the science of Ḥadīth, this method is done generally via the narrators (isnād) transmitting the narration. The present work discusses whether or not "ʿamal", which means any practice in any given subject, can establish authenticity of narration besides isnād. Within the scope of the relationship between narration and practice, there are three types of practices found in the literature. First is the subject of the narration of the narrator and the practice (ʿamal) of the narrator that is consisted/inconsistent with the narration. The significance of the practice contradicting with the narration, which is often time a companion, for the narration constitutes the first topic discussed in this dissertation. Second is the common practice of ʿulamāʾ (scholars) or the local populations, a type of practice that came about with the companions and tābiʿūn in cities like Madīna and Kūfa in the first two centuries of Hijra. Preferring these practices over any given narration and the significance that disregarding the narrations that contradict these practices has for the authenticity of the narration constitute the second topic of the dissertation. Following the third century of the Hijra in which regionalism was disappeared, another notion of practice as al-ʿamal al-umma/al-ʿulamāʾ (the practice of the nation/scholars) came into being. In this regard, such expressions as "Umma has reached to a consensus (ijmāʿ.)" has been used for some narrations. Such expressions that came into existence in accordance with the changes that were taking place in the notion of ṣiḥḥa (authenticity) were often used toward for/about weak narrations. Thus the effect that such expressions have upon the narration constitutes the final topic of this work.
The present work, which deals with the relationship between narration and practice in the most general sense of the term, aims at demonstrating which aspect of the narration, the aspect of ṣiḥḥa (authenticity) and/or dalāla (indication), ʿamal (practice) is related to, and accordingly, it also aims at establishing the area of usage of the criteria that are mentioned in works of textual criticism of our time such as application of the narration to the practice of the narrator and to al-sunna al-maʿrūfiyya or ijmāʿ. In this regard, it focuses upon the question of "What is the significance of practice for the authenticity of the narration?"