Peyzaj mimarlığında değerlendirme potansiyeli olan akçaağaç yapraklı üvez (Sorbus torminalis L. Crantz)'ın generatif ve vejetatif yöntemler kullanılarak üretimi
The production of wild service tree (Sorbus torminalis L. Crantz), which has potantial of assesing in landscape architecture, by using vegetative and generative methods
Yazar: BANU BEKCİ
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA VAR
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture
Dizin: Doku kültürü = Tissue culture ; Generatif gelişme = Generative growth ; Sorbus Torminalis (L.) Crantz. = Sorbus Torminalis (L.) Crantz. ; Vejetatif büyüme = Vegetative growth ; Üvez = Service tree

Özet:
Çevre tasarımlarında oldukça sık kullanılan bitki materyalinin, önemli algısal ve işlevsel bir eleman olması, peyzaj planlamalarının en önemli fiziksel elemanı olduğunu göstermektedir. Özellikle son yıllarda biyoteknoloji ve gen araştırmalarındaki gelişen teknoloji, peyzaj tasarımlarında kullanılabilecek bitki türlerinin rahatlıkla ve istenilen sayıda üretimine imkan sağlamaktadır. Bu tez kapsamı içerisinde, değişik güçlükleri nedeniyle fidanlıklarda hemen hemen hiç üretilmeyen Doğu Karadeniz Bölgesi Ormanları'nda doğal olarak yetişen Sorbus torminalis L.Crantz'ın vejetatif ve generatif yöntemler kullanılarak üretilmesi, fidelerin dış ortama adaptasyonu, Peyzaj Mimarlığındaki öneminin belirlenmesi ve peyzaj tasarımlarındaki bitki kompozisyonlarında nerede ve nasıl kullanılabileceği konusunda uygulayıcılara bilgi sunmaktır.Çalışma dört aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşamada, Sorbus torminalis L.Crantz tohumlarına katlama işlemi (soğuk katlama ve asit işlemi uygulaması) uygulanarak çimlenme yüzdelerinin belirlenmesi, ikinci aşamada, Sorbus torminalis L.Crantz'dan alınan yumuşak ve sert çeliklerin köklenme yüzdelerinin tespit edilmesi, üçüncü aşamada, Sorbus torminalis L.Crantz embriyoları ve tomurcuklarının doku kültürü yöntemiyle MS ve LS ortamlarında üretilebilmesi ve üretilen fidelerin dış ortama adaptasyonu son aşama olarak da Peyzaj Mimarlığındaki öneminin belirlenmesi araştırılmıştır.Generatif ve vejetatif üretim çalışmalarında, 120 gün süre ile soğuk katlamaya alınan Sorbus torminalis L.Crantz tohumlarında en iyi çimlenmeler elde edilirken, diğer ön işlemlerin çoğunda çimlenmelere rastlanılmamıştır. Yumuşak çelikle üretim çalışmasında orman toprağında %16,6 oranında IBA hormonunda köklenme elde edilirken, sert çelikle üretimde köklenmenin olmadığı görülmüştür. Doku kültürü çalışmasında ise en iyi gelişme MS ve LS ortamlarında 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin doz kombinasyonlarında, en iyi sürgün oluşumu ve kardeşlenme sayısı MS 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin ortamında, en iyi köklenme LS 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin ortamında, mikroçeliklerin köklendirilmesinde ise en etkili hormon IBA, en iyi doz 1mg/l, en iyi ortamında %56,6 köklenme oranıyla ½ MS ortamı, toprağa adaptasyonda'da en iyi karışımın 2:1:1 orman toprağı:kum:perlit karışımı olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
As plant material has great visual and functional importance and it is often used within landscape architecture, it can be easily said that it is one of the most important physical components of landscape architecture and landscape planning. Owing to recent improvements in biotechnology and gene researches, it is possible to use any plant species more easily and in the desired quantity. In this research, a native species of Black Sea Region of Turkey, Sorbus torminalis L.Crants, was examined as an important plant material for landscape architecture and some information regarding its vegetative and generative seedling methods and its adaptation to the outer media were provided for the implementers.This study performed in four stages. In the first stage, the determination of Sorbus torminalis L. Crantz seeds? stratification process (cold stratification and acid process application) , in the second stage, determination of taking root percentages from Sorbus torminalis L. Crantz?s soft and hard cuttings, in the third stage, production of Sorbus torminalis L. Crantz?s embryos and buds with the method of tissue culture in the MS-LS media and the adaptation of the seedlings to the environment, then in the last stage, searched for determination of the importance for Landscape Architecture.In generative and vegetative production, while there was germination in Sorbus torminalis L. Crantz seeds which taken to cold stratification for 120 days, germination was not seen mostly in other prosess. In the study of soft steel production, there was rooting in the forest soil having %16.6 percent of IBA hormone though, there was not any rooting in the production of hard cutting. In the tissue culture study, it was ascertained that the most perfect development was in MS and LS areas 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin dosed combinations, the most perfect shoot length and shoot number were in MS 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin area, the most perfect rooting was in the LS 3mg/l BAP+1mg/l Kinetin area, the most efficient hormone was IBA in rooting of micro steel, the most perfect dose was 1mg/l, the most perfect area was ½ MS area with %56,6 percent of rooting and the most perfect mixture of adaptation to the soil were 2:1:1forest soil: sand : perlite mixture.