Güney Azerbaycan'da öğrenci hareketleri (1925-2006)
Student movements in Southern Azerbaijan (1925-2006)
Yazar: MEHTAP KIZILKAYA
Danışman: PROF. DR. HALDUN EROĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Öğrenci hareketleri = Student movements

Özet:
Azerbaycan toprakları İran ve Rusya arasında imzalanan Gülistan (1813) ve 
Türkmençay (1828) Antlaşmaları ile bölünmüştür.  Kuzey Azerbaycan Türkleri Sovyetler 
Birliği'nin dağılması ile 1991'de bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Ancak 
Güney Azerbaycan Türkleri İran'daki bin yıllık Türk varlığına rağmen 1925 yılında 
Pehlevi Hanedanlığının kurulmasıyla birlikte ciddi asimilasyon politikalarına maruz 
kalmıştır. Hiçbir bilimsel yönü olmayan uydurma tarih savlarıyla kökenleri Antik İran 
uygarlığı Medlere dayandırılmaya çalışılmış ve Türk kimliği aşağılanmıştır.  
Pehlevi Hanedanlığı ve onun arkasındaki emperyalist devletlere karşı farklı 
ideolojilerden kişi ve grupların birleşerek gerçekleştirdiği İslam Devrimi ne yazık ki 
devrimci aktörlerin şahsi hırslarına ve arzularına hizmet eden yaklaşım ve uygulamaları 
sebebiyle birleştirici bir güç olmaktan çıkmış, temel hak ve özgürlüklerine kavuşacakları 
umudunu taşıyan Güney Azerbaycan Türkleri için de hayal kırıklığı yaratmıştır. Böylece 
İranlı kimliklerine her zaman sahip çıkan Güney Azerbaycan Türkleri için de durum 
değişmiş, etnik kimlikleri İranlı kimliklerinin önüne geçmeye ve etnik kimliklerinden 
kaynaklı haklarını savunmaya başlamışlardır. Başı Güney Azerbaycanlı üniversite 
öğrencilerinin çektiği protestolar 2006 yılı "karikatür krizi" ile zirve yapıp kitlesel halk 
hareketine dönüşmüştür. 
Bu çalışmanın amacı İran'daki Türk varlığının tarihini ana hatlarıyla anlatmak, 
dünyadaki öğrenci hareketlerinden yola çıkarak öğrenci hareketlerinin dinamiklerini 
ortaya koymak, Pehlevi Hanedanlığı ve İslam Cumhuriyeti dönemlerinde İran'ın Güney 
Azerbaycan Türklerine yönelik politikalarını ve Güney Azerbaycan Türklerinin özellikle 
de Güney Azerbaycan öğrenci hareketlerinin etnik haklarına sahip çıkma noktasında 
verdiği mücadeleleri anlatmaktır. Çalışma 1925 Pehlevi Hanedanlığının kurulması ve 
2006 yılında Güney Azerbaycan Türklerini hedef alan ırkçı karikatür krizi arasında geçen süreçteki İran ve Güney Azerbaycan öğrenci hareketlerini kapsamaktadır. Ancak 
çalışmanın asıl odağı Güney Azerbaycan öğrenci hareketleri olduğu için Güney 
Azerbaycan öğrenci hareketlerinin İran öğrenci hareketlerinden farkı ortaya konularak bu 
öğrenci hareketlerinin İran'daki Türk millî uyanışına katkıları anlatılmıştır.  
Çalışmada nitel bir veri analizi yöntemi olan doküman analizi kullanılmıştır.  
Tümevarım bakış açısı ile olayların yaşandığı dönemlerde yazılan gazete, makale ve 
kitaplar ile çoğunluklu olarak çok daha sonra yazılan makale ve kitaplar incelenmiş, aynı 
bilgiler çok sayıda farklı kaynaklardan teyit edilerek sunulmuştur.

Abstract:
The territory of Azerbaijan was divided by the Treaties of Gulistan (1813) and 
Turkmenchay (1828) signed between Persia and Russia.  The Northern Azerbaijani Turks 
established the independent Republic of Azerbaijan in 1991 with the dissolution of the 
Soviet Union. Nevertheless, the millennial Turkish presence in Persia, the South 
Azerbaijani Turks, was exposed to serious assimilation policies with the establishment of 
the Pahlavi Dynasty in 1925. With fabricated historical assertions that have no scientific 
basis, their origins have been traced back to the ancient Iranian civilization of the Medes 
and Turkish identity has been humiliated. 
The Islamic Revolution, which was united by individuals and groups from 
different ideologies against the Pahlavi Dynasty and the imperialist forces behind it, 
unfortunately ended up not being a unifying force due to the personal ambitions and 
approaches of the revolutionary actors. It was also disappointing for the South Azerbaijani 
Turks who had hoped that they would gain their fundamental rights and freedoms. Thus, 
the situation has changed for the Turks of South Azerbaijan, who have always protected 
their Iranian identity, and their ethnic identity has begun to take priority over their Iranian 
identity and to defend their rights based on their ethnic identity. The protests led by South 
Azerbaijani university students peaked with the "comics' crisis" in 2006, which turned 
into a mass public movement. 
The purpose of this study is to outline the history of the Turkish presence in Iran, 
to reveal the dynamics of the student movements based on worldwide student movements, 
and to explain policies of Iran towards the South Azerbaijani Turks during the Pahlavi 
Dynasty and the Islamic Republic periods. The study particularly focuses on the struggles 
of the South Azerbaijani Turks, especially the South Azerbaijani student movements, to 
defend their ethnic rights. The study includes Iran and South Azerbaijani student movements in the period 
between the establishment of the Pahlavi Dynasty in 1925 and the racist cartoon crisis 
targeting South Azerbaijani Turks in 2006. However, the difference of the South 
Azerbaijan student movements from the Persian student movements was clarified and 
their contribution to the Turkish national awakening in Persia was explained, since the 
main focus of the study is the South Azerbaijan student movements. 
Document analysis, a qualitative data analysis method, was used in the study.  
With an inductive perspective, newspapers, articles and books written at the time of the 
events, as well as other sources written later, were examined. Information was cross
verified using multiple different sources to ensure accuracy and reliability in the 
presentation of data.