Kelamda zaman problemi
The problem of time in kalam
Yazar: AHMET GENÇDOĞAN
Danışman: PROF. DR. HÜLYA ALTUNYA
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tez giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Tezin amacı kavramsal boyutta ve ilişkili olduğu itikadî esaslar bakımından zamanın kelamî düşüncede ortaya çıkardığı problemleri tespit etmek ve bu problemler hakkında kelamcıların geliştirdikleri çözüm ve cevapları ortaya koymaktır. Tezin giriş kısmında zaman kavramının tanımına, zaman anlayışının şekillenmesine etki eden asıllar ve buna bağlı olarak tartışılan meselelere yer verilmiş ve bunun felsefî ve kelamî düşünceye yansımaları olduğundan bahsedilmiştir.
Birinci bölümde zaman kavramının felsefî temellerine atıf yapılmış, Platon ve Aristo'nun zaman anlayışları ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Platon ve Aristo'nun benimsediği zaman anlayışının İslam felsefesine yansımaları ise Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Ebu'l-Berekât el-Bağdâdî ve İbn Rüşd üzerinden takip edilmiştir. Sonrasında Yunan felsefesi ve İslam felsefesinde kabul gören zaman anlayışları kelamî prensipler açısından gözden geçirilmiş, kelamda söz konusu zaman anlayışlarına verilen cevaplara ve kelamcıların felsefî kültürden de faydalanarak inşa ettikleri zaman anlayışlarına, Ebu'l-Huzeyl el-Allâf, Eş'arî, Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî ve Cürcânî gibi isimlere değinilerek yer verilmiştir.
İkinci bölümde varlık-zaman ilişkisi âlem kavramı merkeze alınarak işlenmiştir. Varlık-zaman ilişkisine dair yine öncelikle felsefî kültürde öne çıkan atomcuların, Aristo'nun ve Plotinos'un âlem anlayışları değerlendirilmiş, Yunan felsefesinde öne çıkan varlık tasavvurlarının İslam felsefesine yansımaları Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ üzerinden okunmuştur. Varlık-zaman ilişkisi hakkında kelamî yaklaşım şeklinin temel unsurları belirtilerek kelamın felsefî düşünceden beslendiği ve felsefî düşünceye karşı çıktığı konu ve meseleler ortaya konulmuştur.
Üçüncü bölümde ilahi varlık-zaman ilişkisi değerlendirme konusu yapılmıştır. Zâtı gereği hem felsefî hem de kelamî açıdan ezelî olduğu kabul edilen ilahi varlığın zaman karşısındaki konumunun izahına dönük yaklaşımlar zikredilmiştir. Ayrıca ilahi varlığın zâtına ait sıfatların hâdis ve zamansal alana taalluk etme biçimi üzerinde durulmuştur.

Abstract:
This thesis consists of an introduction and three chapters. The aim of the thesis is to identify the problems that time has posed in theological thought in terms of the conceptual dimension and the theological principles it is related to, and to reveal the solutions and answers developed by theologians about these problems. In the introduction part of the thesis, the definition of the concept of time, the principles that affect the shaping of the understanding of time and the issues discussed accordingly are included, and it is mentioned that this has reflections on philosophical and theological thought.
In the first chapter, the philosophical foundations of the concept of time have been referred to and Plato and Aristotle's understanding of time has been examined in detail. The reflections of the understanding of time adopted by Plato and Aristotle on Islamic philosophy have been followed through Kindī, Fārābī, Avicenna, Abū al-Barakāt al-Baghdādī and Ibn Rushd. Afterwards, the understandings of time accepted in Greek philosophy and Islamic philosophy have been reviewed in terms of theological principles, and the answers given to these understandings of time in theology and the understandings of time that the theologians built by making use of philosophical culture have been examined, by referring the names such as Abū al-Hudhayl al-Allāf, Ash'arī, Ghazālī, Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Jurjānī.
In the second chapter, the existence-time relationship has been discussed by focusing on the concept of universe. Regarding the existence-time relationship, first of all, the atomists', Aristotle's and Plotinus' understanding of the universe which stand out in philosophical culture, have been evaluated, and the reflections of the concepts of existence that stand out in Greek philosophy on Islamic philosophy have been read through Kindi, Fârâbî and Avicenna. By stating the basic elements of the theological approach to the existence-time relationship, the subjects and issues that theology feeds on and opposes philosophical thought have been revealed.
In the third chapter, the God-time relationship has been evaluated. Approaches aiming at explaining the position of the divine being, who is considered to be eternal both philosophically and theologically, in the face of time have been mentioned. In addition, the way in which the attributes of the divine being relate to the created and temporal domains has been emphasized.