Sovyet Dönemi Kırgız belgesel sinemasında sosyal kimliklerin temsili
Совет мезгилиндеги кыргыз документалдык кинематографияда социалдык иденттүүлүктүн чагылдырылышы (брежнев жана горбачев доорлору)
Yazar: REGİNA CAMANKULOVA
Danışman: DOÇ. DR. CENK DEMİRKIRAN
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Sinemadaki sosyal kimlik temsilleri aracılığıyla izler kitleye belli davranış modelleri ve yaşam tarzları aktarılmaktadır. Bireyler filmler izlerken, aynı zamanda bu davranış modellerini ve yaşam tarzlarını öğrenmekte, taklit etmekte ve içselleştirmektedir. Giderek kendisine ve bütün bir dünyaya ilişkin algısı ve düşünceleri, dolayısıyla kimlik özellikleri sinemada yer alan temsillerle uyumlu hale gelmektedir.
Bu çalışmanın amacı Sovyet dönemi Kırgız belgesel filmlerden sekanslar çekilerek, ürettikleri anlamlar çözümlenmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte Kırgız belgesel sinemasının özelliklerini açıklamak ve bu doğrultuda göstergebilimsel film çözümlerine bir örnek oluşturmaktır.
Bu calışmanın birinci bölümünde sosyal kimlik, kimlik ve kimliklenme kavramları, 'Sosyal Kimlik Kuramı' ile 'Sosyal Temsiller Kuramı', sosyal temsil kuramının özellikleri ve işlevleri incelenmektedir.
Tezin ikinci bölümünde, belgesel sinemanın tarihsel gelisim sureci irdelenmektedir. Belgesel sinemanin doğuşu, amacı, özellikleri ve türleri gibi konular ele alınmaktadır. Belgesel sinemanın televizyonla ilişkisi, belgesel sinema ve teknoloji ve günümüzdeki belgesel filmlerin durumu irdelenmektedir. Bununla birlikte Sovyetler Birliği Döneminde Kırgızistan belgesel sineması ve özellikleri ve bağımsızlık sonrası Kırgız belgesel sinemasının durumu hakkında bilgi verilmiştir.
Üçüncü bölüm Kırgız belgesel filmlerinin göstergebilimsel analizini içermektedir. Sovyet Dönemi Kırgız belgesel filmleri Roland Barthes'ın göstergebilimsel analiz modeli ve Teun Van Dijk'ın "söylem analizi" temel alınarak çözümlenmiştir. Ayrıca bu çalışmada H.Tajfel'in "Sosyal Kimlik Kuramı" ve Moskoviçi'nin "Sosyal Temsil Kuramı" baz alınarak analiz yapılmıştır.
Çalışmada SSCB'nin siyasal iktidarlarını Brejnev (1964-1982) ve Gorbaçev (1985-1991) dönemlerini temsil eden belgesel filmler seçilmiştir.Bu belgesel 4
filmlerinin çözümlemesi sonucunda, Kırgız belgesel filmleri Sovyet adamı sosyal kimliğini temsil etmekle birlikte Sovyet ideolojisini de yansıtığı tespit edilmiştir.
AnahtarKelimeler: Belgesel Sinema, Kırgız BelgeselSineması, Sosyal Kimlik, Sinema Göstergebilimi, İdeoloji, Söylem

Abstract:
Кинодогу социалдык иденттүүлүктү көрсөтүү аркылуу аудиторияга белгилүү жүрүм-турум моделдери же жашоо стилдери берилет. Киши фильмди көрүп жатканда бул жүрүм-турумдарын жана жашоо стилдерин үйрөнүп, туурайт жана өзүнө кабыл алат. Убакыт өткөн сайын өзүнө жана бүтүндөй дүйнөгө тиешелүү болгон кабыл алуусу жана ойлору, андан кийин инсандык өзгөчөлүктөрү кинодогу көрүнүштөргө шайкеш боло баштайт.
Бул иштин максаты кыргыз документалдык фильмдерден кадрлар алынып, ал жактагы түшүнүктөрдү чечмелөө болду. Ошондой эле кыргыз документалдык кинематографиясынын өзгөчөлүктөрүн ачуу жана бул багытта семиотикалык фильм анализине бир мисал түзүү да иштин максаты катары саналат.
Бул иштин биринчи бөлүмүндө социалдык бирдейлик, инсандык жана инсанды окшоштуруу сыяктуу терминдер, ошондой эле социалдык бирдейлик теориясынын жана социалдык көрүнүш теориясынын өзгөчөлүк жана кызматтары изилденди.
Диссертациянын экинчи бөлүмүндө документалдык кинематографиясынын тарыхый өнүгүү процесси изилденди. Документалдык кинонун пайда болушу, максаты, өзгөчөлүктөрү жана түрлөрү сыяктуу темалар каралды. Документалдык кинонун жана теле-көрсөтүүлөр арасында байланыш, документалдык кино жана технологиялар жана бүгүнкү күндөгү документалдык фильмдерин абалы изилденди. Муну менен катар советтик мезгилдеги кыргыз документалдык кинематографиясы жана өзгөчөлүктөрү жана эгемендикти алгандан кийин кыргыз документалдык кинематографиясынын абалы жөнүндө маалымат берилди.
Үчүнчү бөлүм кыргыз документалдык фильмдеринин семиотикалык талдоосун камтыйт. Кыргыз документалдык фильмдери Ролан Барттын 6
семиотикалык талдоо моделинин жана Т.Ван Дейкин "дискурс анализинин" негизинде талданды. Мындан сырткары Г.Тэшфелдин "Коомдук иденттүүлүк теориясы" жана Московичинин "Коомдук көрүнүш теориясынын" жардамы менен изилденди. Бул документалдык фильмдеринин талдоосунун натыйжасында кыргыз документалдык фильмдери Совет адамынын социалдык идентүүлүгүн менен бирге совет идеологиясын да чагылдыргандыгы аныкталды.
Негизги сөздөр: документалдык кинематография, кыргыз документалдык кинематографиясы, иденттүүлүк, социалдык көрүнүш теориясы, кинематографиялык семиотика.