Osmanlılar Dönemi'nde Vehhâbîliğe yazılan reddiyeler ve analizi (1732-1818)
The refutations of Wahhābīsm in the Ottoman period and their analysis (1732-1818)
Yazar: EBRU KOÇAK
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Muhammed bin Abdulvehhab = Muhammed bin Abdulvehhab ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Reddiyeler = Shiism ; Vahhabilik = Wahabiism ; İslamiyet = Islam

Özet:
Din-mezhep-kültür ilişkisi bağlamının en özgün örneklerden biri olan Vehhâbîlik, tarihî, coğrafî, dinî, bireysel, toplumsal ve zihinsel-psikolojik kökleri/boyutları ile bir bütündür. Vehhâbîlik, İbn Abdülvehhâb hayatta iken siyasî bir boyut kazanmış ve kurumsallaşarak mezhebe dönüşmüştür. İlk kez bir mezhebin tenkidine yönelik edebiyatın tasnifi ve derinlemesine analizine odaklanılan bu çalışma ile Vehhâbî olgunun hangi tarihsel, toplumsal, zihinsel hatta antropolojik etkilerle şekillendiği ve İslâm dünyasındaki yankıları fotoğraflanmak istenmiştir. Bu sayede Vehhâbîliğin fikrî arka planına dair boşluklar doldurularak, olgunun ne olduğundan öte neden ve nasıl teşekkül ettiği sorularının cevabı aranmıştır.
İbn Abdülvehhâb ve muarızları arasındaki diyalektik ilişki, Vehhâbîliğin fikrî çerçevesi ile sosyal ve siyasal boyutuna ışık tutan metinler vücuda getirmiştir. İtikadî, fıkhî, tasavvufî ve siyasî-içtimâî konuların tartışıldığı reddiyelerde, iman-küfür, tevhid-şirk, tevessül-şefaat, kabir ziyaretleri, içtihad ve taklid konuları öne çıkmıştır. İbn Abdülvehhâb'ın tevessül ve velâyet/evliya kültü üzerine geliştirdiği tekfir nazariyesi ile bu noktadaki görüşlerini savunurken tercih ettiği yöntem ciddi eleştiriler almış; İbn Abdülvehhâb'ın tekfir söyleminin gerekçeleri, teolojik açıdan yeterli ve savunulabilir bulunmamıştır.
Vehhâbî hareketin yalnızca kendi kaynakları üzerinden okunması ve söz konusu kaynakların Vehhâbî hareketin askerî yönüne ağırlık vermeleri pek çok açmaz oluşmaktadır. İbn Abdülvehhâb'ın fikrî yönü ve telifatının ortaya çıkış sürecinde belirsizlikler bunların başında gelmektedir. Bilhassa onun, yazılarını nerede ve hangi zaman diliminde kaleme aldığı tam olarak bilinmemektedir. Ne var ki; İbn Abdülvehhâb'a karşı yazılan reddiyelerin bütünlük içerisinde incelenmesi ile bu noktadaki belirsizliklerin önemli bir kısmı ortadan kalkmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Vehhâbîlik, İbn Abdülvehhâb, Reddiye, Necd.

Abstract:
Wahhabism, which is one of the most original examples of the context of religion-sect-culture relationship, is a whole with its historical, geographical, religious, individual, social and mental-psychological roots/dimensions. Wahhabism gained a political dimension while Ibn Abd al-Wahhab was alive and became institutionalized and turned into a sect. This study, which focuses on the classification and in-depth analysis of literature for the criticism of a sect for the first time, aims to photograph the historical, social, mental and even anthropological effects of the Wahhabi phenomenon and its echoes in the Islamic world. In this way, the gaps regarding the intellectual background of Wahhabism were filled and answers to the questions of why and how the phenomenon occurred rather than what it is were sought. The dialectical relationship between Ibn Abd al-Wahhab and his opponents has created texts that shed light on the intellectual framework with social and political dimensions of Wahhabism. In the refutations in which belief, jurisprudence, sufism and political-social issues were discussed, subjects such as faith-infidelity, tawhid-shirk, tawassul-intercession, visits to the graves, ijtihad and taqlid came to the fore. The theory of takfir developed by Ibn Abd al-Wahhab on tawassul and the cult of velayet/awliya and the method he preferred while defending his views on this point received serious criticism; Ibn 'Abd al-Wahhab's discourse of takfir and its justifications were not found theologically sufficient and defensible. Reading the Wahhabi movement only through its own sources and the fact that these sources focus on the military aspect of the Wahhabi movement creates many dilemmas. Uncertainties in the intellectual aspect of Ibn Abd al-Wahhab and the emergence of his writings are the leading ones. Despite this; by examining the refutations against Ibn Abd al-Wahhab in their entirety, a significant part of the ambiguities at these points have been removed.
Keywords: Ottomans, Wahhābīsm, Ibn Abd al-Wahhāb, Refutation, Najd.