İran heykeline genel bir bakış ve soyutlama eğilimleri
An overview of Iranian sculpture and abstraction dispositions
Yazar: SABA ESMAEİLİ FEREİDOONİ
Danışman: DOÇ. DR. HANİFE NERİS YÜKSEL
Akdeniz Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Heykel = Sculpture ; Heykel sanatı = Sculpture art ; Soyut sanat = Abstract art ; Soyutlama = Abstraction ; İran = Iran

Özet:
Tarih boyunca İran sanatında heykel insanların gündelik hayatlarında
kullandıkları ev eşyaları, aletler ve mimaride dekoratif yan elaman olarak hemen her
dönemde varlık bulmuştur. Bununla birlikte İran'ın farklı bölgelerinde görülen kaya
kabartmaları üzerinde kralların hayatları, savaşları, kazançlarını anlatan tasvirler görülür.
Tasarımlarda çoğu zaman insanların inanç ve kültürünü gösteren simgesel ve mukaddes
imgeler yer alırken, söz konusu formlar bugün de İran heykel sanatçılarına ilham
kaynağı olmaktadır. İslam dininin başlangıcıyla beraber gelen yasaklardan dolayı,
heykel hiçbir zaman realist figüratif biçimlemelerle uygulanamamış, deformasyon ve
soyutlama yapılarak uygulanmıştır. İlerleyen dönemlere bakıldığında; Şah Reza Pahlavi
döneminde İran-Avrupa kültürel ilişkilerinin gelişmesi sayesinde Avrupa sanatının
etkileri İran sanatında da görülmeye başlanmıştır. Bu dönemde heykel artık özgür bir
hareket alanına sahip olmuş, teknik açıdan ele alındığında da daha modern ilerlemeler
gözlenmeye başlanmıştır. İran'a özgü olan "Saqqa-Khane" akımındayer alan
sanatçıların, kültürel ve tarihi simgelerinin ve halk sanatının görsel öğelerini kullanarak,
modern sanat ve geleneksel sanatlar arasındabağ kurdukları da gözlenmektedir. İslam
Devrimi‟yle beraber başlayan İran-Irak savaşı, sanatta özellikle de heykel disiplininde
on yıllık bir duraksamaya neden olmuştur. Bu süreçte yasağın sınırları çerçevesinde
hareket eden sanat anlayışı yoğunlukla soyut biçimlendirmeler ya da anlatılara
yönelmiştir. Günümüzde ise İran'da heykelsanatı geçirdiği bütün olumsuz evrelere
rağmen daha özgür bir şekilde hareket olanağı bulmaktadır. Sanatçıların bilinçaltında yer
alan ve binlerce yılın izini taşıyan kültürel soyut ve simgesel unsurların güncel
yapıtlarda yer aldığı gözlenmektedir. Bu tezde İran soyut heykelinin anlatımı için tarih
öncesi çağlardan başlayarak günümüze kadar olan süreç, dönemlerin nitelikleri
bağlamında ele alınıp sanatçılar ve yapıtlarından hareketle incelelenerek, mevcut durum
irdelenmiştir.

Abstract:
From the very beginning of İranian history of art, sculpture has been used as
decorative side element in households, instruments and also in architecture. Besides,
there have been many rock-cut reliefs -which mainly illustrate the lives, wars and
conquests of the kings- discovered in different areas of Iran. This type of artworks
usually demonstrates the cultural elements and beliefs of the people of those times and
sometimes includes symbolic imageries of holy or sacred matters that today are a source
of inspiration for Iranian sculptors.
Due to some Islamic beliefs which restricted the use of sculpture, this medium
of art have a tendency to use deformed and abstracted forms, but never in a naturalistic
way. As a result of Iran′s cultural relation with European countries during the times of
the king Reza Pahlavi dynasty, effects of Europe art were reflected in the art of Iran.
Meanwhile, sculpture in Iran has technically improved and has managed to stand out as
an independent form of art. Artists of the "Saqqa-Khane", a dispisition peculiar to Iran,
have managed a connection between the modern and traditional form of art using visual
elements of folk art.
Islamic revolution, alongside with the Iran-Iraq wars, caused a ten-year
hesitation in art performs and specially sculpture. At those times, the art was exhibited
and expressed whithin the framework of limitations and mostly tended to use abstract
forms and narratives. Despite of all these steps, today Iranian sculpture has gained it‟s 
own freedom. The symbolic abstract elements, which are engraved in the subconscious
of the artists, carrying traces of thousands years of history and culture, are now being
depicted in contemporary artworks.
This thesis aims to discuss abstract tendency in Iranian sculpture starting from the
prehistoric ages up to the present times, focusing on characteristics of each time period
while referring to artists of each respective eras and their artworks.