Türkiye'de yetişen Sambucus nigra meyveleri üzerinde ön kimyasal araştırmalar
Preliminary chemical studies on Sambucus nigra fruits growing in Turkey
Yazar: HALE GAMZE DUYMUŞ
Danışman: PROF. DR. KEMAL HÜSNÜ CAN BAŞER
Anadolu Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Antosiyaninler = Anthocyanins ; Gaz likid kromatografisi = Gas liquid chromatography ; Kromatografi-yüksek basınçlı-sıvı = Chromatography-high pressure-liquid ; Sambucus nigra L. = Sambucus nigra L. ; Uçucu organik bileşikler = Volatile organic compound ; Yağ asitleri = Fatty acids

Özet:
Türkiye'de özellikle Karadeniz Bölgesi'nde yayılış gösteren Sambucus nigra L. (mürver) Caprifoliaceae familyasına ait, çalı veya küçük ağaç formunda bir bitkidir. S. nigra'nın Avrupa'da yaygın bir kullanımı bulunmaktadır. Bitkinin meyve ve çiçeklerinin tıbbi çay olarak öksürük, soğuk algınlığı, grip gibi şikâyetlerde kullanıldığı; ayrıca meyvelerden renk verici özelliğinden dolayı meyve suyu, şarap, reçel, marmelat gibi ürünlerin hazırlanmasında da yararlanıldığı bilinmektedir. Antosiyaninlerce zengin olan siyahımsı mor meyvelerin antioksidan, antiviral, antikarsinojenik, antienflamatuvar etki gibi çeşitli biyolojik etkilerinin olduğu literatür bilgileri ile desteklenmektedir. Ancak Türkiye'de S. nigra meyveleri üzerine yapılan çalışmalar yetersizdir.Bu çalışmada S. nigra meyvelerinin ekstreleri çeşitli polaritelere sahip çözücülerle maserasyon yöntemi ile hazırlanmıştır. Ayrıca halkın kullanımına uygun meyve çayı hazırlanarak liyofilize edilmiştir. Hazırlanan ekstrelerde kromatografik ve spektrofotometrik analizler ile kimyasal bileşim çalışmaları yapılmıştır. Meyve çekirdeklerinin n-hekzanla Soxhlet ekstraksiyonu sonucu elde edilen sabit yağının yağ asidi bileşiminin belirlenmesi amacıyla yağ asitlerinin metil esterleri oluşturulmuş ve GC ve GC/MS analizleri yapılmıştır. İlk defa bu tez kapsamında meyvelerin mikrodistilasyon ile uçucu bileşiklerinin eldesi ve meyvede glikozidik bağlı uçucu bileşiklerin elde edilerek GC ve GC-MS analizleri gerçekleştirilmiştir.Yapılan çalışmalar sonunda %70 etanol ekstresinin diğer ekstrelere kıyasla antosiyaninlerce zengin olduğu ve siyanidin-3-glikozit miktarının daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Meyve çekirdeklerinin ise yağ asidi kompozisyonu incelendiğinde, çekirdek yağının linoleik asit (% 42.3) ve linolenik asit (% 38) gibi doymamış yağ asitlerince zengin olduğu belirlenmiştir.Mikrodistilasyon ile meyvede uçucuların % 86.1'ne karşılık gelen 34 bileşik tanımlanmıştır. Aldehit yapısındaki iki bileşik başlıca bileşenler olarak belirlenmiştir: Fenilasetaldehit (% 32.8) ve benzaldehit (% 7.9). Meyvelerden su distilasyonu ile hazırlanan örnek ise daha çok yağ asitlerince zengin olup ana bileşikleri hekzadekanoik asit (% 55.3) ile tetradekanoik asit (% 11.4) olarak belirlenmiştir. Meyvelerde enzimatik hidroliz sonrası gerçekleştirilen su distilasyonunda ise, örnekte hekzadekanoik asit (% 36.1), etil linoleat (% 11.6) ve etil hekzadekanoat (% 10) olarak belirlenmiştir. Meyvelerin uçucu bileşik kompozisyonu incelendiğinde, yağ asitleri, yağ asidi esterleri, aldehit, alkol ve terpenik yapıda bileşiklerce zengin olduğu görülmektedir.

Abstract:
Sambucus nigra L. (Caprifoliaceae) is shrub or small tree which is distributed in the Black Sea Region of Turkey. It is widely used in Europe. Both fruits and inflorescenses are used as herbal tea for cough, colds and flu. The fruits are also used as a natural dye in fruit juices, wines and jams. Anthocyanin rich fruits have various biological effects such as antiinflammatory, antioxidant, anticancer and antiviral. Studies on S. nigra in Turkey are quite insufficient.In this present study, the fruits were macerated using different solvents and the fruits tea was prepared according to folk use. All extracts were subjected to chromatographic and spectrophotometric analyses for their chemical compositions. The fruit seeds were extracted with n-hexane using a Soxhlet apparatus. The methyl esters of fatty acids prepared from fixed oil were analyzed by GC and GC/MS, simultaneously. The volatile compounds obtained by microdistillation of dried fruits and the glycosidic bound volatiles obtained by enzymatic hydrolysis were analyzed by GC and GC/MS, simultaneously.In conclusion, the 70% ethanol extract was found to be rich in anthocyanins and cyanidin-3-glycoside when compared with other extracts.Linoleic acid (42.3%) and linolenic acid (38% ) were major fatty acids of the fixed oil obtained from seeds.Microdistilled oil yielded 34 volatile constituents comprising 86.1% of the sample with phenylacetaldehyde (32.8%) and benzaldehyde (7.9%) as major compounds.The sample obtained by hydrodistillation were found to be rich in fatty acids such as hexadecanoic acid (36.1%) and tetradecanoic acid (11.4%). Hydrodistilled oil of the fruits after enzymatic hydrolysis comprised hexadecanoic acid (36.1%), ethyl linoleate (11.6%) and ethyl hexadecanoate (10%) as major compounds. These results showed that aroma composition of the fruits comprised fatty acids, fatty acid esters, aldehydes, alcohols and terpenes.