Anlam bilimsel açıdan Bedâyi'u'l-Vasat'ta benzetmeler
Meaning from a scientific perspective similarities in Bedâyi'u'l-Vasat
Yazar: AYŞE RUMEYSA FİDAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NURDAN BESLİ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Anlam bilim, dil bilimsel çerçevede sözcükleri anlam yönünden karşılaştırıp 
zaman içerisindeki değişim ve gelişimini göz önünde bulundurarak inceleyen bir bilim 
dalıdır. Bu yaklaşım dilin evrimini anlama konusunda büyük önem taşımaktadır. Özellikle 
zaman içinde sürekli bir değişim ve dönüşüm sürecine tabi olan geçmiş dönem dilini 
anlamak zor olabilir. Anlam bilim benzetmeler, ikilemeler, aktarmalar gibi birçok analitik 
inceleme kolu ile bu zorluğun aşılmasına yardımcı olur ve okuyucuya aktarılmak isteneni 
daha açık bir şekilde aktarımını sağlar. Bu amaç doğrultusunda anlaşılmaya muhtaç olan 
geçmiş dönem eserlerini anlam bilimsel çerçeveden incelemek gerekmektedir. Dolayısıyla 
araştırmada, Ali Şir Nevâyî'yi okuyucuya tanıtabilmek ve onun dünyaya bakış açısını 
anlayabilmek adına divanı Bedâyi'u'l-Vasat anlam bilimsel açıdan ele alınmıştır. Anlam 
bilimin konularından biri olan benzetmeler, yazar ve şairlerin birikimlerini ve hayal 
dünyalarını yansıtan incelemelerden biridir. Ali Şir Nevâyî'nin Bedâyi'u'l-Vasat isimli 
eseri bu başlık açısından ayrıntıyla ele alınmıştır. Anlam bilimsel açıdan benzetmeler 
kişiden kişiye değişmeyen gerçekçi benzetmeler ve kişilere has kullanımlardan doğan 
hayal ürünleriyle kurgulanmış metaforik benzetmeler olarak değerlendirilmektedir. 
Bedâyi'u'l-Vasat'ta, gerçekçi benzetmeler, benzetilenin kişi veya zamir olması bakımından 
iki ana başlık altında incelenmiştir. Şair, kişilerle yapılan benzetmelerde genellikle sevgili 
ve âşık kavramlarına odaklanmıştır. Nevâyî'nin sıklıkla sevgiliyi Leyla karakterine ve türlü 
nitelikleri ile peygamberlere benzettiği görülmüştür. Âşık ise çoğunlukla diğer ünlü 
âşıklarla (Mecnun, Vâmık, Ferhat) ilişkilendirilerek benzetme konusu olmuştur. Ali Şir 
Nevâyî'nin sıklıkla kendi adını da âşıklar arasında zikretmesi onu diğer yazar ve şairlerden 
ayıran yönlerinden biridir. Aynı şekilde bu kullanımlar Bedâyi'u'l-Vasat'ta da dikkat 
çekicidir. Zamirler ile yapılan benzetmeler ise bir durumun veya bir kişinin 
örneklendirilmesi şeklinde sınıflandırılarak ele alınmıştır. Bu benzetmelerin hepsi de şairin 
tecrübelerine dayanan somut benzetmelerdir. Kişiden kişeye göre değişebilen ve genellikle 
hayal ürünü olan metaforik benzetmeler, özgünlük açısından kalıplaşmış, olağan ve 
orijinal benzetmeler olarak değerlendirilmektedir. Kalıplaşmış benzetmeler topluma mâl 
olmuş ve herkes tarafından bilinen kolaylıkla anlaşılan yapılardır. Bedâyi'u'l-Vasat'ta 
sevgilinin kalıplaşmış şekilde, daha ziyade periye, aya, huriye ve Leyla'ya benzetildiği 
görülmüştür. Bunun yanında hemen herkes tarafından bilinen kirpiğin oka, boyun elife, 
kaşın yaya benzetildiği örnekler de beyitlerde karşılaşılan kalıplaşmış yapılardır. Eserde 
yazar ve şairlerin sıklıkla kullandığı ve yaygınlık açısından olağan olarak değerlendirilen benzetme türünün de pek çok örneği  bulunmaktadır. Sevgilinin güle, güneşe, çocuğa, 
kekliğe benzetilmesi bu türün örneklerini oluşturmaktadır. Nevâyî'yi diğer şairlerden 
ayıran daha ziyade özgün benzetme türü olan orijinal benzetmeler ise eserde yatağın 
yanağa, ateşin âha, ayın yanağa, okun kirpiğe benzetilmesi gibi farklı kullanımları 
örneklendirmektedir. Metaforlar ve benzetmeler arasındaki ayrımı ortaya koyan benzetme 
edatlarından yola çıkılarak hazırlanan bu çalışmada Ali Şir Nevâyî'nin sıklıkla bazı edat 
yapılarını kullandığı görülmektedir. Buna göre Nevâyî en çok dik, kibi ve veş edat 
yapılarına başvurmuştur. Menşeileri itibariyle Nevâyî'nin beslendiği kaynaklara işaret 
eden bu kullanımları yalnızca anlam bilim açısından ele alınmıştır. Anlamı itibariyle orta 
yaşın güzellikleri  olarak adlandırılan çalışmada benzetmelerden hareketle Nevâyî'nin bu 
güzellikleri maddi ve manevi aşk olarak değerlendirdiğini söylemek mümkündür. Nevâyî 
çalışmasında sıklıkla ilahi aşk konusunu dünyadaki somut unsurlar olan âşıklar üzerinden 
verme yolunu tercih etmiştir.

Anahtar Kelimeler: Anlam bilim, gerçekçi benzetmeler, metaforik benzetmeler, Ali Şir Nevâyî, Bedâyi'u'l-Vasat.

Abstract:
Semantics is a branch of science that compares words in terms of meaning within 
a linguistic framework and examines them by taking into account their change and 
development over time. This approach is of great importance in understanding the 
evolution of language. It can be difficult to understand the language of the past, especially 
as it is subject to a constant process of change and transformation over time. Semantics 
helps to overcome this difficulty with many branches of analytical analysis such as 
analogies, reduplications, and transfers, and enables the reader to convey what is intended 
to be conveyed more clearly. For this purpose, it is necessary to examine the works of the 
past period, which need to be understood, from a semantic framework. Therefore, in the 
research, his divan Bedayi'u'l-Vasat was discussed from a semantic perspective in order to 
introduce Ali Şir Nevâyî to the reader and to understand his perspective on the world. 
Analogies, one of the subjects of semantics, are one of the studies that reflect the 
knowledge and imagination of writers and poets. Ali Şir Nevâyî's work named Bedayi'u'l
Vasat has been discussed in detail in terms of this title. From a semantic perspective, 
similes are evaluated as realistic similes that do not change from person to person and 
metaphorical similes constructed with imaginary products arising from personal uses. In 
Bedayi'u'l-Vasat, realistic similes are examined under two main headings, depending on 
whether the person being likened is a person or a pronoun. The poet generally focuses on 
the concepts of lover and lover in comparisons made with people. It has been seen that 
Nevâyî often likens the lover to the character of Leyla and to the prophets with their 
various qualities. As for the minstrel, it has often been associated with other famous 
minstrels (Mecnun, Vâmık, Ferhat) and become a subject of comparison. The fact that Ali 
Şir Nevâyî frequently mentions his own name among the minstrels is one of the aspects 
that distinguish him from other writers and poets. Likewise, these uses are also striking in 
Bedayi'u'l-Vasat. Similes made with pronouns are classified as exemplifying a situation or 
a person. All of these similes are concrete similes based on the poet's experiences. 
Metaphorical analogies, which can vary from person to person and are generally 
imaginary, are considered as stereotyped, ordinary and original analogies in terms of 
originality. Stereotypes are structures that have become part of society and are known and 
easily understood by everyone. It has been seen that in Bedayi'u'l-Vasat, the lover is 
stereotypically compared to a fairy, the moon, Huriye and Leyla. In addition, examples 
known by almost everyone in which an eyelash is likened to an arrow, a neck like an elif, and an eyebrow like a bow are stereotyped structures encountered in couplets. In the work, 
there are many examples of the type of simile that is frequently used by writers and poets 
and is considered normal in terms of prevalence. Comparing the lover to a rose, the sun, a 
child, or a partridge are examples of this genre. Original similes, which are rather original 
types of similes that distinguish Nevâyî from other poets, exemplify different uses in the 
work, such as comparing the bed to the cheek, the fire to the cheek, the moon to the cheek, 
and the arrow to the eyelash. In this study, which was prepared based on the simile 
prepositions that reveal the distinction between metaphors and similes, it is seen that Ali 
Şir Nevâyî frequently uses some preposition structures. Accordingly, Nevâyî mostly used 
the preposition structures dik, kibi and veş. These uses, which point to the sources from 
which Nevâyî draws, have been discussed only in terms of semantics. Based on the 
analogies in the work, which is literally called the beauties of middle age, it is possible to 
say that Nevâyî evaluates these beauties as material and spiritual love. In his work, Nevâyî 
often preferred to present the subject of divine love through lovers, who are concrete elements in the world.

Key Words: Semantics, literal similes, metaphorical similes, Ali Şir Nevâyî, Bedâyi'u'l-Vasat.