Urartu sözlü dilinin belirlenmesinin olasılık parametreleri
Probability parameters of identification Urartian oral language
Yazar: SEDAT NANTO
Danışman: DOÇ. DR. ORHAN VAROL
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Dilbilim = Linguistics

Özet:
Urartu krallığı, yaklaşık olarak M.Ö. 850-600 yılları arasında hüküm sürmüş
Eski Yakın Doğu uygarlıklarından biridir. Urartu dili ile oluşturulmuş çivi yazılı
belgeler, başta Urartu başkenti Tuşpa olmak üzere krallığın yaşam alanlarında
bulunmaktadır. 19. yüzyılın başından itibaren bu yazıtların dilini çözme çabaları
devam etmektedir. Özellikle yurtdışından gelen araştırmacılar tarafından ve bazen de
bu araştırmacıların kendi ana dilleriyle ilişkilendirilerek yazıtların okunması
gerçekleşmiştir. Bu çabalar, Almanca, Rusça, İtalyanca dillerindeki matbu korpuslar
(bütünceler) ve en son İngilizce oluşturulmuş dijital bir korpus çalışması ile ortaya
çıkmışlardır. Urartu dilinin anlaşılması konusunda önemli bilgiler içermelerine
rağmen bu çabaların toplumsal ve dilbilimsel bakış açısından uzaklığı söz konusudur.
Araştırmacıların, dönemin ve günümüzün bölge ve etkileşim dillerinden faydalanarak
Urartucanın açıklanması konusuna gerektiği gibi değinmedikleri anlaşılmaktadır.
Herhangi bir genetik ilişki olmasa bile aynı yaşam alanını paylaşan dillerde etkileşime
bağlı olarak yapısal, anlamsal ve işlevsel boyutlarda birçok dilsel geçiş olabilmektedir.
Ayrıca bazı yazıt okumalarında dilbilimsel bakış açısından uzaklaşma söz konusudur.
Özellikle dilbilgisel bağdaşıklık ve anlamsal tutarlılık konularında sorunlu yazıt
okumalarıyla karşılaşılmaktadır. Bunlar da anlam bulanıklığının hâkim olduğu
çalışmaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu nedenle başta yazıtların uzlaşımsal
anlamının ve dilbilimsel tutarlılığının ihtiyaç duyulduğu çözümlemeler
gerçekleştirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Yazıtlardaki tarihsel, toplumsal ve
kültürel bilgiye erişim de böylece daha mümkün hale gelebilecektir. Bu amaçlar
doğrultusunda, Urartucanın anlaşılmasında etkin olabilecek temel ve yardımcı
değişkenlerin (parametrelerin) belirlenmesine çalışıldı.

Abstract:
One of the Old Near Eastern cultures that flourished roughly between 850 and
600 BC was the Urartian monarchy. In the kingdom's settlements, particularly in the
Urartian capital Tuşpa, cuneiform writings written in that language can be unearthed.
Efforts to decipher the language of these inscriptions have been continuing since the
beginning of the 19th century. The inscriptions were read, especially by researchers
from abroad, and sometimes in association with these researchers' own native
languages. These efforts have emerged with printed corpora in German, Russian,
Italian, and most recently a digital corpus in English. It is understood that researchers
did not properly address the issue of explaining Urartian by making use of the regional
and interaction languages of the period and today. Although they contain important
information about understanding the Urartian language, these efforts are far from a
social and linguistic perspective.Even if there is no genetic relationship, many
linguistic transitions can occur in structural, semantic and functional dimensions
depending on interaction in languages that share the same sprachbund. In some
inscription readings, there is also a divergence from the linguistic standpoint.
Problematic inscription readings are encountered, especially regarding grammatical
cohesion and semantic coherence. These have caused studies to become predominately
ambiguous in their meaning. It is accepted that analyses should be performed as a
result, with a focus on the inscriptions' conventional meaning and linguistic coherence.
Access to historical, social and cultural information in the inscriptions will thus
become more possible. For these purposes, an attempt was made to determine the basic
and auxiliary variables (parameters) that could be effective in understanding Urartian.