Öznemekanların arakesitiyle kurgulanan bir temsil anlatısı: Tasarımın yaratıcı süreçlerinde yapay zeka
A narrative of representations structured through intersections of subjectspaces: Artificial intelligence in the creative processes of design
Yazar: FEYZA ASLAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERKAN BAYRAKTAROĞLU
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / İç Mimarlık Ana Bilim Dalı / İç Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration
Dizin: Konsept tasarım = Concept design ; Mekan = Space ; Mekan tasarımı = Space design ; Mekan temsilleri = Representations of space ; Mekansal algı = Spatial perception ; Mekansal analiz = Spatial analysis ; Temsil = Representation ; Yapay zeka = Artificial intelligence ; İç mekan tasarımı = Interior design ; İç mimari = Interior architecture

Özet:
Bu tez, kalitatif düzlemde iç mimari tasarım süreçlerinin konsept geliştirme adımındaki insan-yapay zekâ işbirliğini ve etkileşimlerini incelemeye yönelik bir girişimi temsil eder. Öncelikle öznenin mekân üretme pratiklerindeki içsel temsilleri bellek, beden, dil parametreleriyle algı, deneyim, anlatı odağından kavramaya yönelir. Sonrasında ise iç mimarlık ve tasarım çevrelerinde içsel temsillerin dışsal temsillere dönüş aşamasında ortaya çıkan yaratıcılığın gözlemlenebildiği konsept geliştirme aşamalarına yapay zekâyı dahil etme senaryosundaki tartışmalara katkıda bulunmayı ve gelecek perspektiflerine yönelik gelişmelere yol açacak çıkarımlar sunmayı amaçlar. 
Tez kapsamında yapılandırılan Özne, Mekân, Yapay Zekâ Deneyim Atölyesi sayesinde yapay zekâ temelli metin istemli imaj üreticilerin tasarım süreçlerine entegrasyonu izlenmiş ve literatür çıkarımları sınanmıştır. Bu bağlamda yeni bir temsil yöntemi olarak kabul edilen yapay zekâ imaj üreticilerinin tasarımcılar tarafından değerlendirilmesi ile temsil niteliği, tasarımcı ve geleneksel araçlarla etkileşimi özne parametreleri ve deneyim süreçleri perspektifinden gerçekleşmiştir. 
Özne, Mekân, Yapay Zekâ Deneyim Atölyesi'nin yazılı ve besleyici verilerinden dayanakla öznelerin tasarım sürecindeki deneyimleri analiz edilerek araştırmacı tarafından "Yoğun Alternatif", "Soyut Kontrol", "Tanıdık Müdahale" ve "Deneme Sınama" olarak adlandırılan 4 süreç tespit edilmiştir. Atölyenin sesli verileri tematik analiz yöntemiyle analiz edilerek kategoriler ve temalar üretilmiştir. Süreçler, sesli düşünme verilerinin analiziyle oluşturulan kategori ve temalarla birlikte değerlendirilmiştir ve çıkarımlar yapılmıştır. Bu çıkarımların literatür araştırması ve araştırmacının keşif çalışmaları ile ürettiği değişkenlerle karşılıklı okunması ile "Yapay zekâ destekli konsept geliştirme süreçlerine yönelik nihai değişken listesi" oluşturulmuştur. "Süreçler ve Çıkarımlar", "Kategori ve Temalar" ve "Değişkenler"e yönelik ortak bir değerlendirme sunulmuştur. 
Yapay zekâ destekli tasarımlar henüz iç mimarlık disiplininde sıklıkla kullanılmasa da gelecekte olası gelişmelerle bu durumun değişebileceği öngörülmektedir. Bu çalışmada da yapay zekânın tasarım süreçlerine eklemlenmesi sürecinde öznenin karşılaştığı zorluklar, beklentiler ve potansiyel faydalar atölye sonucunda değerlendirilerek tartışma alanları ve gelecek perspektifleri sunulmuştur. Daha birçok perspektiften değerlendirmeye açık olan çalışmanın çıktıları, yapay zekâ teknolojisi üreticilerine ürünlerinin iç mimari tasarım süreçlerindeki kullanışlılığına yönelik bir bakış ve detaylı bir etkisel analiz sunarken; tasarımcılara, eğitimcilere ve mimarlık disiplinine dün-bugün-yarın'ın temsil biçimleri üzerinden bir tartışma sunmaktadır. 
Teknolojik gelişmeler mimari temsili yeniden düşünmeyi gerektirirken üretme pratiklerini  temelinden kavramak, özü anlamak ve sorgulamak yenilik önyargılarına kendini bilen bir destek oluşturabilir. Bu kendini bilen destekle tasarımcının, hangi mekân üretme senaryosunda olursa olsun özgün bir temsil eleştirisi oluşturabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
This thesis represents an endeavor to examine the collaboration and interactions between human and artificial intelligence in the concept development phase of interior architectural design processes on a qualitative plane. Initially, it aims to grasp the internal representations of the subject in spatial production practices through the lens of memory, body, and language parameters, focusing on perception, experience, and narrative. Subsequently, it aims to contribute to the discourse surrounding the inclusion of artificial intelligence in the concept development stages where creativity emerging from the transition of internal representations to external representations in interior architecture and design circles can be observed, and to offer implications that will lead to developments in future perspectives.
Through the Subject, Space, Artificial Intelligence Experience Workshop structured within the scope of the thesis, the integration of text-prompted image generators based on artificial intelligence into design processes has been observed, and literature findings have been examined. In this context, the evaluation of artificial intelligence image generators accepted as a new representation method by designers has been conducted in terms of representation quality, interaction with designers and traditional tools from the perspective of subject parameters, and experience processes.
Based on the written and supportive data of the Subject, Space, Artificial Intelligence Experience Workshop, experiences of subjects in the design process have been analyzed by the researcher, resulting in the identification of 4 processes named "Intense Alternatives", "Abstract Control", "Familiar Intervention", and "Trial Testing". The verbal data of the workshop have been analyzed through thematic analysis method, generating categories and themes. Processes have been evaluated along with categories and themes generated through the analysis of verbal thinking data, and implications have been made. Through the mutual reading of literature research and researcher's exploratory studies, the "Final Variable List for Artificial Intelligence-Supported Concept Development Processes" has been formulated. An evaluation has been presented through the mutual reading of "Processes and Implications", "Categories and Themes", and "Variables".
Although artificial intelligence-supported designs are not yet widely used in the field of interior architecture, it is anticipated that this situation may change with possible developments in the future. In this study, the challenges, expectations, and potential benefits faced by the subject in the process of integrating artificial intelligence into design processes have been evaluated, and discussion areas and future perspectives have been presented based on the workshop results. The outputs of the study, which are open to evaluation from many perspectives, offer a detailed and impactful analysis to artificial intelligence technology manufacturers regarding the utility of their products in interior architectural design processes, while providing designers, educators, and the discipline of architecture with a discussion on representations of yesterday, today, and tomorrow.
While technological advancements require rethinking architectural representation, grasping, understanding, and questioning production practices can provide a knowledgeable support to overcome biases towards innovation. With this knowledgeable support, it is believed that designers can create original representation critiques in any spatial production scenario.