14. yüzyıl Akdeniz'inde üç İslam hanedanlığı üç külliye
Three Islamic dynasties and three foundations in the Mediterranean of the 14 th century
Yazar: ÖZLEM TÜRKER
Danışman: PROF. DR. YILDIRAY ÖZBEK
Akdeniz Üniversitesi / Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü / Akdeniz Ortaçağ Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: 14. yüzyıl = 14. century ; Akdeniz = Mediterranean ; Akdeniz bölgesi = Mediterranean region ; Bursa-Yıldırım = Bursa-Yıldırım ; Fes = Fez ; Külliyeler = Complexes ; Mısır-Kahire = Egypt-Cairo ; Orta Çağ = Middle Ages ; İslam devletleri = Islamic states

Özet:
XIV.Yüzyıl sonlarında bugünkü Özbekistan sınırları içinde ortaya çıkan Timurlular
Akdeniz'e doğru harekete geçtiklerinde denizin çevresinde üç İslam hanedanlığı hüküm
sürmekteydi. Bu devletlerden en büyüğü Mısır- Kahire'de kurulmuş ve kuzeyde Anadolu'ya,
batıda Cezayir ve Tunus'a kadar hakim olmuş,"İslam'ın ve Müslümanların" koruyucusu
olarak tanınan Memlûklar, Kuzey Batı Afrika'da Fas merkezli-Mağrib-i Aksa'ya hakim
olmuş, İspanya'ya gazâ akınları düzenleyen Merînîler, ve Batı Anadolu'da kurulmuş Bizans'a
karşı akınlarıyla, kısa sürede büyüyerek Batı Anadolu ve Rumeli'ye hakim olan Osmanlılardı.
Üç büyük dinin doğduğu Akdeniz Coğrafyasında VII. Yüzyılda Arap yarım adasından
başlayan İslam dininin yayılışı IX.Yüzyıla gelindiğinde Anadolu'da Bizans İmparatorluğu
başkenti Konstantinapol'un surlarına, güneyde Kuzey Afrika-(Mağrip) nın tamamına, batıda
İber Yarımadası'nda şimdiki Fransa sınırlarına dayanmış, bu topraklar Endülüs olarak
anılmaya başlamıştı. Emeviler'le başlayan ve Abbasiler'le devam eden İslam hanedanlıkları
birbirleri ile yaptıkları iktidar mücadelelerinin yanı sıra imar, ticaret, eğitim ve sanatsal
faaliyetlerle egemen oldukları topraklarda kalıcı olmaya çalışmış, karşılaştıkları toplumlar ve
coğrafyaların etkilerini özümseyerek eserler vermişlerdir.
Bu eserlerin başlıcaları camiler, medreseler, hanlar, aşevi, şifahane gibi yapılar olup,
kuruldukları şehirlerin sosyal yapısını, gelişimini ve ekonomisini etkileyip,
şekillendirmişlerdir. İbadet, eğitim, sosyal yardımlaşma ve dayanışma, bunlardan yararlanan
insanların barınması ve hizmet satın alma ihtiyacı, cami ve medreselerle birlikte, mescit aşevi,
hastane, misafirhane(tabhane), dükkan, han gibi yapıların bir arada inşa edilmesini
gerektirmiştir. Kentlerin gelişim merkezlerinde yeralan sosyal amaçlı bu yapı toplulukları
"külliye"lerdir. Külliye İslam mimarisinde gelişmiş dini, sosyal, ekonomik, kurumsal yapı
topluluğu türü olarak görülmektedir.
Çalışmamız için XIV.Yüzyıl Geç Ortaçağ olarak adlandırılan dönemde; Akdeniz'le
kıyısı olan üç Müslüman hanedan devleti seçilmiştir; Merînîler, Memlûkler, Osmanlılar.
Akdeniz kıyısındaki bu hanedanlıkların birbirleri ile ilişkileri, etkileşimleri olmuş mudur?
Yerleştikleri coğrafyadan, karşılaştıkları devletlerden, toplumlardan nasıl etkilenmişlerdir. Bu
etkileşimin yaşamlarına, yerleşimlerine, eserlerine yansıması nasıl olmuştur? Kıyısında büyük
imparatorlukların kurulduğu Akdeniz, kültürel bağlamda üç devlet için ortak bir medeniyet
havzası olabilmişmidir?
Bursa, Kahire, Fez'de yer alan, banileri dönemlerinin ve devletlerinin güçlü
hükümdarları olan Yıldırım, Berkuk ve İnaniye Külliyelerinin, kentsel konumları, tasarım özellikleri, mimari nitelikleriyle bulundukları kente katkıları, benzeşen ve farklı yönleri tez
kapsamında sorgulanacak konulardır.

Anahtar kelimeler: XIV.Yüzyıl, Akdeniz, İslam Hanedanı, Külliye

Abstract:
When the Chinggisid under the command of Timur start to move towards the
Mediterranean at the end of the XIV century, three Islamic Dynasties ruled around the
Mediterranean.The largest of the sestatesis the Mamelukes, who were established in EgyptCairo and were known as the protectors of "Islam and Muslims", who dominated
Anatoliain the north and Algeria and Tunisia in the west, and the other one is the
Merinides, who dominated the Moroccan-based Moorish Aqsa in North West Africa, and
organized war raids to Spain and thirdly, the Ottomans, who is established in Western
Anatolia, grew in a short time with their raidsagainst Byzantium and dominated Western
Anatolia and Rumelia.
With the spread of Islam, which started from the Arabian peninsula in the 7th
century in the Mediterranean region where three major religions were born,the
selands,which restedon thewalls of Constantinople the capital of the Byzantine Empirein
Anatolia,the whole of North Africa (the Maghreb) in the south, and the borders of France
in the Iberian Peninsulain the west, began to be called Andalusia by the 9th century. The
Islamic Dynasties, whichstarted with the Umayyads and continued with the Abbasids, they
tried to be permanent inthelands they dominated with construction, trade, education and
artistic activities, as well as their power struggles with each other and, assimilating the
effects of the societies andgeographiesthey encounteredand contributeworks to theseplaces.
The main one soft hese Works are mosques, madrasahs, public houses, food banks
and hospitals.These have influenced and shaped the social structure,development and
economy of the cities in which they were founded.Worship,education,social assistan ce and
solidarity,then eed for shelter of the people who benefit from them and the purchase of
services required to construct structures such as masjid, foodbank, hospital, guest house
(tabhane), shops andpublic houses along with mosques and madrasas. These social-purpose
building groups located in the development centers of cities, are social complexes socalled
"kulliyes". Social Complexes are seen as a type of advanced religious, social, economic
and institutional building community in IslamicArchitecture.
Three Muslim dynastic States which tried to become a new state in the three
directions of the Mediterranean, tried to be permanentand settled with the Works they made
in the lands they conquered, and whose powers were equal, were chosen in the Islamic
Geography towards the Renaissance in the period called the Late Middle Ages of the 14th
Century for our study; These are the Merinis, the Mamelukes and the Ottomans.
Did these dynasties on the Mediterranean coast have relations and interactions
witheach other? How were they affected by the geography they settled, the states and
societies they encountered? How did this interaction reflecton their lives, settlement sand
works?
The urban locations, design features, architectural qualities and contributions of
theYıldırım, Berkuk and Inaniye Complexes, the powerful rulers of the Bani period and
states located in Bursa, Cairo, Fez, and their similar and different aspectst othecity they are
locatedin, are the subjects to bequestioned within thes cope of this thesis.

Keywords: XIV th Century, Mediterranean, Islamic Dynasty, Kulliye (Social Complex)