Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunda olağan kanun yollarının tüketilmesi kriteri
The criterion for exhaustion of ordinary legal remedies in individual application to the Constitutional Court
Yazar: SELİN KANDEMİR
Danışman: DOÇ. DR. ÖZEN ÜLGEN ADADAĞ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Bireysel başvuru = Individual application

Özet:
Olağan kanun yollarının tüketilmesi kriteri, Anayasa Mahkemesine bireysel
başvuru yapabilmenin koşullarından biridir. Kriter, bireysel başvuru yapmadan önce
başvurucuların Türk hukukundaki olağan kanun yollarını tüketmelerini
gerektirmektedir. Bir kanun yolunun tüketilmiş sayılabilmesi için öncelikle o yola
müracaat edilmelidir. Ardından başvurucuların taleplerini/davalarını hukuk
sitemindeki en yüksek makama kadar taşımaları mecburiyeti bulunmaktadır.
Kişiler, mevzuattaki usul ve süre kurallarına uygun olarak olağan kanun
yollarına başvurmalıdırlar. Aynı şekilde mevzuattaki usul ve süre kurallarına uygun
olarak ve gerekli özeni göstererek taleplerini/davalarını olağan kanun yollarında takip
etmelidirler. Bununla birlikte, başvurucuların bireysel başvuruda ileri sürdükleri ihlal
iddialarını öncelikle olağan kanun yollarında dile getirmeleri mecburidir. Kişilerin,
olağan kanun yollarında ileri sürmedikleri ihlal iddialarını ilk kez Anayasa Mahkemesi
önünde dile getirmeleri mümkün değildir.
Kural olarak bireysel başvuru yapıldığı tarihte olağan kanun yolları tüketilmiş
olmalıdır. Bu bakımdan bireysel başvurunun yapıldığı tarihte mevcut olmayan bir
başvuru yolunun sonradan ihdas edilmesi halinde, başvurucuların ayrıca bu yeni yola
da müracaat etmeleri beklenmemektedir. Ancak bu durumun bazı istisnaları vardır.
Örneğin yapısal ve sistematik bir sorunun çözümü için yeni bir hukuk yolu
getirilmişse, başvurucuların bu yeni yolu da tüketmeleri beklenebilmektedir.
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilmek için olağan kanun
yollarının tüketilmesi şart olduğu gibi, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesine bireysel
başvuru yapabilmek için de iç hukuk yollarının tüketilmesi koşulu aranmaktadır.
Olağan kanun yolları ile iç hukuk yolları ibareleri birbirlerinden farklı olsa da ifade
ettikleri anlam aynıdır. Zira Anayasa Mahkemesi de İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi
de bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmesi gereken başvuru yollarında 
çoğunlukla aynı niteliklerin varlığını aramaktadır. Buna göre, tüketilmesi gereken 
başvuru yolları ulaşılabilirlik, etkililik ve yeterlilik niteliklerine sahip olmalıdır. Ulaşılabilirlik niteliği, öncelikle, bireysel başvuru kapsamındaki hakların ihlal
edildiğinin ileri sürülebileceği idari veya yargısal bir başvuru yolunun varlığını
gerektirmektedir. Ulaşılabilirlik niteliğinin sağlanabilmesi için ayrıca, başvurucunun
bir başvuru yoluna müracaat etmesi de engellenmemelidir. Etkili olan bir hukuk yolu, 
şikayet edilen durumu sadece dolaylı olarak değil, ama doğrudan doğruya gidermeye 
yetkili olmalıdır. Bir hukuk yolunda verilen kararın, diğer bir makam tarafından 
sorgulanabilmesi ve hatta uygulanmaması mümkün ise etkililik niteliği
sağlanmayacaktır. Yeterlilik vasfı ise bir hukuk yolunun, önündeki uyuşmazlığın
maddi olaylar ve hukuki nitelendirme bakımından, bütününü inceleyebilme ve 
çözebilme yetkisini ifade etmektedir. Yeterlilik niteliğine sahip bir kanun yolu,
gerektiği takdirde, tatmin edici miktarda tazminata karar verebilmelidir.
Olağan kanun yolları hem teoride hem de uygulamada ulaşılabilirlik, etkililik
ve yeterlilik niteliklerini karşılamalıdır. Kural olarak, kişilerin söz konusu vasıfları
taşımayan kanun yollarına müracaat etmesi gerekli değildir. İdari veya yargısal bir
başvuru yolunun hangi hallerde ulaşılabilirlik, etkililik veya yeterlilik niteliklerini
karşılamayacağı ise ne İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'nde ne de Anayasa'da
düzenlenmiştir. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi ile İnsan Hakları Avrupa
Mahkemesi içtihatlarında bu durumun örnekleri yer almaktadır.
Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında ulaşılabilirlik niteliğinin
olumsuz etkilendiği iki hal tespit edilmiştir. Bunlardan ilki bireysel başvuru
kapsamındaki bir temel hakkın ihlal edildiğinin ileri sürülebileceği herhangi bir
başvuru yolunun düzenlenmemiş olması halidir. İkincisi ise kişinin bir başvuru yoluna
müracaat etmesinin fiilen engellenmesidir. Anayasa Mahkemesi kararlarında, bireysel
başvuru kapsamındaki bir temel hakkın ihlal edildiğinin ileri sürülebileceği herhangi
bir başvuru yolunun Türk hukukunda düzenlenmediği birkaç örnek üzerinde
durulmuştur. Örneğin Mahkemeye göre, devam eden bir yargılamanın
hızlandırılmasını ya da geçen zaman için tazminat verilmesinisağlayabilecek herhangi
bir başvuru yolu bulunmamaktadır. İkinci örnek masumiyet karinesinin ihlal edildiği
iddialarıdır. Statüsü nedeniyle etki doğurma potansiyeli olan bir kamu görevlisi, suç
isnadı altındaki kişiler hakkında suçlayıcı söylemlerde bulunabilir. Bu durumda, Türk
hukukunda masumiyet karinesinin ihlal edildiği yönündeki iddiaları inceleyebilecek,
ihlali belirleyebilecek ve lüzumu halinde gerekli giderimi sağlayabilecek herhangi bir başvuru yolu bulunmamaktadır. Mahkeme, üçüncü olarak iletişimin denetlenmesi 
ve sonrasında kovuşturma süreci başlatılması halinde, Türk hukukunda söz konusu
koruma tedbiri ile yapılan müdahalenin haberleşme hürriyetini ihlal ettiği iddialarını
inceleyebilecek herhangi bir başvuru yolunun mevcut olmadığına karar vermiştir. 
Kural olarak bu üç ihlal iddiası bakımından kişilerin herhangi bir idari veya yargısal 
başvuru yoluna müracaat etmeden bireysel başvuru yapabilmeleri mümkündür. 
Anayasa Mahkemesi caydırıcı etki doktrinin etkili olduğu temel hak ve özgürlükler ile 
ilgili olarak da olağan kanun yollarının tüketilmesi koşulundan bir istisna sağlamıştır. 
İfade özgürlüğü ile toplanma özgürlüğüne yönelen bazı müdahaleler, meydana
getirdikleri yaptırım korkusu neticesinde benzer durumdaki kişilerin söz konusu
haklarını kullanmaktan imtina etmelerine sebep olabilir. Bu gibi hallerde caydırıcı 
etkinin giderilebilmesi amacıyla Anayasa Mahkemesi, belirli koşullar altında kişilerin
doğrudan bireysel başvuru yapabilmelerine imkan tanımaktadır. Anayasa Mahkemesi, 
ayrıca, mahkemelerin bir kısım ara kararına karşı bireysel başvurudan önce müracaat 
edilebilecek herhangi bir başvuru yolunun düzenlenmediği üzerinde durmuştur.
Yargılama sürecinde verilen ara kararlar hakimin davadan el çekmeden verdiği 
kararlardır. Çoğu halde mahkemelerin ara kararları aleyhine ise ancak esas hükümle 
birlikte istinaf ve temyiz kanun yoluna başvurulabilmektedir. Lakin kimi durumlarda
müdahalenin niteliği esas hükmün verilmesi beklenilmeden bireysel başvuru
yapılmasını gerektirmektedir. Anayasa Mahkemesi kararlarına göre söz konusu
durumlar şunlardır: bir ara kararın yargılamanın devam eden aşamaları için önemli bir
hukuksal sorun teşkil etmesi ve bu aşamalarda denetlenerek düzeltilebilme imkanının
bulunmaması, ilgili aleyhine devamlılık oluşturan bir hukuksal durum yaratması veya 
hiç kaldırılamayacak ya da kısmen kaldırılabilecek niteliğe sahip olmasıdır. Bu gibi
hallerde Anayasa Mahkemesi, esas yargılamanın sonuçlanması beklenilmeksizin 
yapılan başvurularda olağan kanun yollarını tüketme kriteri yönünden sorun
görmemektedir. Bireysel başvurudan önce müracaat edilmesi gereken etkili ve yeterli hukuk
yolları, ihlali giderecek nitelikte olmalı ve bu yönde gerçek bir başarı ihtimali
sunmalıdır. Mevzuatta düzenlenmekle birlikte, pratikte yalnızca şekilden ibaret kalan,
ihlal iddiasını gideremeyecek herhangi bir idari ya da yargısal başvuru yolunun
tüketilmesi gerekli değildir. İdari veya yargısal bir başvuru yolunun etkili veya yeterli
niteliğe sahip olup olmadığı başvurucular tarafından genellikle anlaşılabilmektedir. Zira Anayasa Mahkemesi ile İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi içtihatlarında yerini bulan 
muafiyet gerekçeleri, başvurucular yönünden çoğunlukla hukuki öngörülebilirlik
sağlamaktadır. Bu bakımdan mahkeme içtihatlarına yansıyan şekli ile, idari veya 
yargısal bir başvuru yolunun etkililik veya yeterlilik niteliklerinin olumsuz etkilendiği 
durumlardan ilki, bir olağan kanun yolunun başarı şansı sunmayacağı yönünde 
yerleşik yargı içtihadı bulunmasıdır. İkinci örnek ise idari pratik halinin varlığıdır.
İdari pratik halinde başvurucunun ileri sürdüğü ihlal durumu, o devletin üst düzey 
kamusal makamlarının bilgisi dahilinde ya da açık veya örtülü hoşgörüsü ile
gerçekleştirilmektedir. Dolayısıyla herhangi bir hukuk yolunun pratikte olumlu 
sonuçlanması ihtimali bulunmamaktadır. Üçüncü örnek hakkın kullanılmasının belirli
bir zamanda ileri sürülmesine bağlı olduğu hallerdir. Belirli bir zamanın geçmesi ile
hakkın kullanılması imkansız hale geliyorsa, yalnızca söz konusu tarihten önce istem 
hakkında karar verebilecek hukuk yolları etkililik niteliğini karşılamaktadır. 
Dolayısıyla "ilgili zamandan önce" karar veremeyecek başvuru yollarının
sonuçlanmasını beklenilmeden bireysel başvuru yapılabilmesi mümkündür. Etkililik
ve/veya yeterlilik niteliğinin sağlanmadığı bir diğer hal, bir başvuru yolunun başarı 
şansı sunmayan niteliğinin üçüncü kişinin yaptığı müracaat neticesinde anlaşılması
durumudur. Örneğin bir ihlal iddiasına konu olaydan birden fazla kişinin etkilenmiş
olması halinde, bazı kişiler olağan kanun yollarını tüketmiş, bazıları ise bunu 
yapmamış olabilir. Ancak aynı ihlalden etkilenen bir kişi olağan kanun yollarına 
usulüne göre müracaat ederek şikayetini en üst yargı mercine kadar taşımasına rağmen 
olumlu bir sonuç elde edemeyebilir. Bu gibi durumlarda bazen İnsan Hakları Avrupa
Mahkemesi, her ne kadar olağan kanun yollarını tüketmemişlerse de üçüncü kişi ile
benzer durumda olan ve ihlalden aynı ölçüde etkilenen kişilerin de yaptıkları bireysel 
başvurularda olağan kanun yollarını tüketme kriterinden muafiyet tanıyabilmektedir.
Bir diğer örnek süregelen ihlal halleridir. Devlet tarafından veya onun namına
gerçekleştirilen, kişilerin mağduriyetine sebep olan ve süreklilik teşkil eden ihmal ya 
da eylemlerin mevcut olduğu haller devam eden ihlal durumunu ifade etmektedir.
Örneğin tutukluluk halleri süregelen ihlal haline örnektir. Bu gibi hallerde 
başvurucular tutukluluğa karar veren ceza yargılamasının kesin hükümle
sonuçlanmasını beklemeden bireysel başvuru yapabilmektedir. Bir başka örnek ise,
yargı kararlarına uyulmaması durumudur. Üçüncü kişinin yargısal bir başvuru yolunda
elde ettiği karara idari merciler uymadığında, söz konusu kararı veren yargısal
merciin etkililik niteliği de olumsuz etkilenmektedir. Bu gibi hallerde başvurucuların kararına uyulmayan yargı mercilerine müracaat etmeden bireysel başvuru
yapabilmeleri ihtimali bulunmaktadır.
Bazı durumlarda Türk hukukunda başvurucunun ihlal iddialarını
inceleyebilecek ve yeterli giderimi sağlayabilecek birden fazla ulaşılabilir, etkili ve
yeterli kanun yolları mevcut olabilir. Kaide, bunlardan yalnızca birinin usulüne göre
tüketilmiş olmasının yeterli görülmesidir. Çözüm yollarından hangisinin tercih
edileceğinde ise kural olarak başvurucunun seçimi belirleyicidir. Amaç, ihlal iddiaları
bakımından aynı çözümü sağlayabilecek başvuru yollarında kişinin oyalanmasına
engel olarak İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi ile Anayasa Mahkemesine makul
ölçüde ve hızla müracaat edilebilmesini sağlamaktır. Lakin Anayasa Mahkemesi ile
İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi, ihlal edilen hakkın niteliği ile somut olayın
koşullarını dikkate alarak kimi hallerde potansiyel olarak etkili başvuru yollarından 
birinin diğerine nazaran daha etkili olduğuna karar verebilmektedir. Bu gibi hallerde
başvuruculardan beklenilen herhangi bir hukuk yolunun değil, mahkemelerin
içtihatlarında işaret ettiği yolun tüketilmiş olmasıdır.

Abstract:
The exhaustion of ordinary legal remedies is one of the conditions for making 
an individual application to the Constitutional Court. The criterion requires applicants 
to exhaust the ordinary remedies in Turkish law before filing an individual application.
For a legal remedy to be considered exhausted, it must first be applied for. Applicants
are then obliged to take their claim/case to the highest authority in the legal system.
Individuals must apply for ordinary remedies in accordance with the procedural 
and time limits set out in the legislation. Likewise, they should pursue their 
claims/cases in the ordinary legal remedies in accordance with the procedural and time 
rules in thelegislation and with due diligence. However, applicants are obliged to first 
raise the alleged violations in the individual application in the ordinary legal remedies. 
It is notpossible for individuals to raise for the first time before the Constitutional 
Court, violations that they have not raised in the ordinary remedies.
As a rule, ordinary legal remedies must have been exhausted at the time when 
an individual application is lodged. In this regard, if a remedy that did not exist at the
time when an individual application is lodged and is subsequently created, the
applicants are not expected to apply for this new remedy. However, there are some
exceptions tothis. For example, if a new remedy is introduced to resolve a structural
and systematicproblem, applicants may be expected to exhaust this new remedy.
Just as exhaustion of ordinary legal remedies is required for an individual 
application to the Constitutional Court, exhaustion of domestic remedies is also 
required for an individual application to the European Court of Human Rights. 
Although the terms ordinary remedies and domestic remedies are different, they have 
the same meaning. This is because both the Constitutional Court and the European
Court of Human Rightslook for the existence of the same qualifications in the remedies
that must be exhaustedbefore filing an individual application. Accordingly, the remedies
to be exhausted must be accessible, effective and adequate. Firstly, the quality of 
accessibility requires the existence of an administrative or judicial remedy in which it can be claimed that the rights within the scope of individual application have been
violated. In order to ensureaccessibility, the applicant must also not be prevented from
applying for a remedy. An effective remedy must satisfy the demands of the applicant 
directly. Efficiency is not ensured if another authority can challenge the decision of a
remedy. Similarly, effectiveness will not be ensured if the decision of one remedy
cannot be implementedby another authority. Adequacy refers to the ability of a remedy
to examine and resolvethe entire dispute before it in terms of material facts and legal 
conceptualization. An adequate remedy should be able to award satisfactory
compensation, if necessary.
Ordinary remedies must meet the qualities of accessibility, effectiveness and
adequacy, both in theory and in practice. As a rule, it is not necessary for individuals
to resort to remedies that do not meet these qualifications. The conditions under which
an administrative or judicial remedy does not meet the requirements of accessibility,
effectiveness or adequacy are neither set out in the European Convention on Human
Rights nor in the Constitution. However, there are examples of this in the case law of
the Constitutional Court and the European Court of Human Rights.
In the individual application decisions of the Constitutional Court, two cases 
are identified where the quality of accessibility was negatively affected. The first of
theseis the absence of any remedy to claim that a fundamental right within the scope
of individual application has been violated. The second is the de facto prevention of a
person from resorting to a remedy. To date, in the decisions of the Constitutional Court, 
a few examples have been highlighted where Turkish law does not provide forany 
remedy by which a fundamental right can be claimed to have been violated. For
example, according to the Court, there is no remedy that can expedite an ongoing
proceeding or provide compensation for the time taken. The second example is the
alleged violation of the presumption of innocence. A public official who, by virtue of
his or her position, has the potential to exert influence, may make incriminating
statements about persons accused of crimes. In this case, there is no remedy under
Turkish law that can examine allegations of violations of the presumption of
innocence, determine the violation, and provide the necessary remedy if necessary,
The third example regards the communication surveillance and subsequent prosecution process. The Court holds that there is no remedy available to examine the
claims that the protection measure in question violates the right to freedom of
communication. As a rule, it is possible for applicants to file an individual application 
for these three alleged violations without resorting to any administrative or judicial
remedy. The Constitutional Court has also provided an exception from the requirement
of exhaustion of ordinary remedies in relation to fundamental rights and freedoms
where the doctrine of chilling effect occurs. Some interferences with freedom of
expression and freedom of assembly may cause people in similar situations to refrain
from exercising these rights due to the fear of sanctions. In such cases, in order to
remove the chilling effect, the Constitutional Court allows individuals to submit
individual applications directly under certain conditions. The Constitutional Court also
emphasizes that no remedy against some of the interim decisions of the courts was
provided before the individual application. Interim decisions are decisions made by
the judge without finalizing the case. In most cases, legal remedies of appeal and
cassation can be applied against the interim decisions of the courts together with the
main judgment. However, in some cases, the nature of the interference requires an
individual application to be filed without waiting for the final judgment. According to
the decisions of the Constitutional Court, these situations are as follows: an interim
decision poses an important legal problem for the ongoing stages of the proceedings,
but cannot be corrected at these stages, creates a continuing legal situation against the
relevant person, or cannot be removed at all or can be partially removed. In such cases,
the Constitutional Court does not conclude that the criterion of exhaustion of ordinary
legal remedies has not been met.
Effective and adequate remedies to be applied before the individual application 
must be authorized to remedy the breach and offer a real prospect of success in doing 
so. Otherwise, there is no need to exhaust any administrative or judicial remedy,
althoughit is foreseen in the legislation. Whether an administrative or judicial remedy 
is effective or adequate can be understood by applicants. This is because the grounds
forexemption found in the jurisprudence of the Constitutional Court and the European
Court of Human Rights provide legal foreseeability for the applicants. The first
example is where there is an established jurisprudence that an ordinary remedy does
not offer a chance of success. The second example is the existence of administrative
practice. In the case of administrative practice, the violation alleged by the applicant is committed with the knowledge or with the explicit or implicit acquiescence of the
highest public authorities of that State. There is therefore no practical prospect of a
positive outcome of any domestic remedy. The third example is where the exercise of
the right depends on the assertion of the right at a certain time. If the exercise of the
right becomes impossible with the passage of a certain period, only remedies that can
decide on the claim before that date meet the qualification of effectiveness. Therefore,
it is possible to file an individual application without waiting for the conclusion of the
remedies that cannot render a decision before that date. Another example where the
quality of effectiveness and sufficiency is in question is when the unsatisfactory nature
of a remedy is recognized by a third party as a result of an application made by them.
For example, if more than one person is affected by an alleged violation, some may
have exhausted ordinary remedies and others may not have done so. However, for
example, a person affected by the same violation may not be able to obtain a positive
result even if he or she duly applies to the ordinary legal remedies and takes his or her
complaint to the highest judicial authority. In such cases, the European Court of
Human Rights sometimes exempts persons who have not exhausted the ordinary
remedies from the criterion. Another example is ongoing infringement. A continuing
breach exists where there are persistent omissions or acts. An example is detention. In
such cases, applicants may lodge an individual application without waiting for the final
judgment in the criminal proceedings that led to the detention. Another example is
non-compliance with judicial decisions. When administrative authorities do not
comply with the decision obtained by a third party through a judicial remedy, the
effectiveness of the judicial authority that rendered the decision in question is also
negatively affected. In such cases, there is a possibility that the applicants may file an
individual application without recourse to the judicial authorities whose decisions have
not been complied with.
In some cases, there may be more than one accessible, effective and adequate 
remedythat can examine the applicant's allegations of violation and provide adequate
redress.The principle is that it is sufficient if only one of them has been duly exhausted. 
As a rule, the choice of the remedy is determined by the choice of the applicant. The
aim isto ensure that applications to the European Court of Human Rights and the
Constitutional Court can be made with reasonable speed. In some cases however,
taking into account the nature of the right violated and the circumstances of the concrete case, the Constitutional Court and the European Court of Human Rights may
find that one of these potentially effective remedies is more effective than the
other.What is then expected of the applicants is not the exhaustion of any remedy,
but theexhaustion of the remedy indicated by the courts in their jurisprudence.