Çağdaşlaşma sürecinde İstanbul'daki kasırların karşılaştırmalı mekansal analizi; Ihlamur Kasrı örneği
The comparative spatial analysis of palaces in Istanbul in the modernization process; the case of the Ihlamur Palace
Yazar: SENA BÜYÜKBAKKAL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BELİS ÖZTÜRK
Maltepe Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İç Mimarlık Ana Bilim Dalı / İç Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration
Dizin: Batılılaşma = Westernization ; Ihlamur Kasrı = Ihlamur Kasrı ; Kasırlar = Summer palaces

Özet:
'Batı etkisi' kavramı Batı kültürünün, düşünce yapısının, yaşam biçimlerinin ve değerlerinin diğer coğrafyalarda benimsenmesi ve uygulanması olarak bilinmektedir. Modernleşme, çağdaşlaşma ve ekonomik sistemler gibi kelimeler Batı etkisi kavramıyla örtüşmektedir. 19. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin batılı devletlerin etkisi altında kaldığı; askeri, ekonomik ve sosyo- kültürel alanlardaki geri kalmışlığını toparlama çabasına girdiği bir dönemdir. Batılı devletlerin ilerlemelerini gözlemlemeleri için görevlendirilen elçilerin gözlemleri sonucunda Osmanlı Devleti'nde diğer alanlarda olduğu gibi mimari alanlarda da önemli değişikliklere gidilmiş, bu değişim yapılarda form ve üslup çeşitliliği olarak görülmüştür. Bu form ve üslup çeşitliliği ilk olarak saray, kasır ve köşk yapılarında görülürken; Kağıthane- Haliç bölgesinde 1722- 1730 yılları arasında bulunan Sâdâbâd Kasrı, Batıya gönderilen ilk elçilerden biri olan Yirmi Sekiz Mehmet Efendi'nin Paris ziyareti sonrası etkilendiği Versailles Sarayı planlarından örnek alınarak yapılmıştır.
Çalışmaya konu olarak seçilen Ihlamur Kasırları, İstanbul Boğazı'nın Avrupa yakasında yer alan, Sultan'a ait yapılar olarak bilinen; dinlenme, avlanma ve biniş amacıyla kullanılan aynı zamanda devlet erkânın da ağırlandığı mekânlardan biridir. Osmanlı'nın Batı'ya ayak uydurma çabalarının sonucu yabancı mimarların Osmanlı Devleti'nde görülmesidir. Bu doğrultuda Ihlamur Kasırlarının cephe tasarımında görülen yoğun süslemeler yabancı mimarlar tarafından yapılmış bunun içinde Balyan Ailesi'nden Nigoğos Balyan görevlendirilmiştir.
vi
Ihlamur Kasırlarının bulunduğu arazide çağdaşlaşma süreci öncesinde Neoklasik üsluplu bir köşk bulunurken, Barok, Rokoko ve Ampir üsluplarının mimariye girişi ile kasırlar Eklektik (karma) üslupla yeniden inşa edilmiştir. Batı kültürünün etkisinde kalan Osmanlı Devleti'ndeki değişiklikler, cephe ve iç mekân tasarımlarında kendini göstermektedir. Bu yapıları diğer örneklerden ayıran fark, cephe tasarımında kullanılan süslemelerde Batılı üslupların yoğun olarak kullanılmasıdır. Kasırların planlanmasında geleneksel Osmanlı Türk evi plan tipi korunmuş, iç sofalı plan (karnıyarık) formuna sadık kalınmıştır. Bundan dolayı Ihlamur Kasırları Osmanlı- Batı sentezini gösteren, karma bir izlenimi ön plana çıkaran önemli bir eserdir. Yapıların iç mekânları gözlemlendiğinde renk, doku ve teknik bakımından yapılar kullanım amaçlarına göre tasarlanmıştır. İç mekânda kullanılan ayna nesnesi, lacivert rengin baskın kullanımı, bitkisel süslemeler, altın varak kullanımı ve sofa merkezli planlamalar yapıların ayırt edici arasında yer almaktadır.
Bu tez çalışmasının amacı İstanbul bulunan saray, kasır ve köşk yapılarını görsel ve yazılı arşiv araştırmaları aracılığıyla incelemek ve değerlendirmek, dönemin mimari üsluplarının rolünü belirlemek ve kasır yapılarının Ihlamur Kasırları üzerinden mekân analizlerini yaparak yapıyı incelemektir.

Abstract:
The concept of "Western influence" is known as the application of Western culture, mindset, lifestyles, and values in other geographical regions. Terms such as modernization, contemporization, and economic systems are associated with the concept of Western influence. The 19th century was a period when the Ottoman Empire was under the influence of Western states, making efforts to overcome its military, economic, and socio-cultural backwardness. Observations made by ambassadors assigned to observe the advancements of Western states led to significant changes in the Ottoman Empire, including in the field of architecture, which were reflected in the diversity of forms and styles of buildings. These changes were first observed in palaces, pavilions, and kiosks; for example, the Sâdâbâd Pavilion, located in the Kağıthane-Haliç region between 1722-1730, was constructed based on the plans of the Versailles Palace, which influenced one of the first ambassadors sent to the West, Yirmi Sekiz Mehmet Efendi, after his visit to Paris. The architectural changes highlighted stylistic diversity; the Ihlamur Pavilions became one of the prominent examples where the effects of this Eclectic (mixed) style are seen.
The Ihlamur Pavilions, selected as the subject of this study, are located on the European side of the Istanbul Bosphorus and are known as buildings belonging to the Sultan, used for leisure, hunting, and riding, and also for hosting state officials. Another result of the Ottoman Empire's efforts to catch up with the West was the presence of foreign architects in the Ottoman Empire. The intense decorations seen in the façade design of the Ihlamur
viii
Pavilions were created by foreign architects, including Nigoğos Balyan from the Balyan family.
Before the modernization process in the area where the Ihlamur Pavilions are located, there was a Neoclassical-style pavilion, but with the introduction of Baroque, Rococo, and Empire styles to architecture, the pavilions were rebuilt in an Eclectic (mixed) style. Changes in the Ottoman Empire under the influence of Western culture are reflected in the façade and interior designs of these buildings. What distinguishes these buildings from other examples is the extensive use of Western styles in the façade decorations. While the traditional Ottoman Turkish house plan type was preserved in the planning of the pavilions, the plan retained the interior courtyard plan (karnıyarık) form. Therefore, the Ihlamur Pavilions are an important work that highlights the Ottoman-Western synthesis and presents a mixed impression. The interiors of the buildings are designed according to their usage purposes, considering color, texture, and technique. The choice of mirrors, dominant use of navy blue, floral decorations, use of gilding, and sofa-centered planning are distinctive features of the structures.
The aim of this thesis is to examine and evaluate the palaces, pavilions, and kiosks in Istanbul through visual and written archival research, determine the role of architectural styles of the period, and analyze the spatial features of the pavilion structures through the Ihlamur Pavilions.