Kadınlara Yönelik Teori Temelli Osteoporozu Önleme Eğitim ve Danışmanlık Programının Etkinliğinin Değerlendirilmesi
Evaluation of the Effectiveness of a Theory-based Osteoporosis Prevention Education and Counseling Program for Women
Yazar: ASLI KALKIM
Danışman: DOÇ. DR. ŞAFAK DAĞHAN
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing

Özet:
Giriş: Osteoporoz sessiz ilerleyen, yüksek morbidite, mortalite ile sonuçlanan ve bireylerin yaşam kalitesini etkileyen, yıkıcı bir hastalıktır. Bu açıdan osteoporozun tanınması, kadınların farkındalık düzeylerinin arttırılması ve önleyici davranışlara yönelik çalışmaların yapılması son derece önemlidir.
Bu araştırmanın amacı; 30-45 yaş arasındaki, osteoporoz açısından riskli kadınlara yönelik geliştirilen sağlık inanç modeli temelli, osteoporozu önleme eğitim ve danışmanlık programının, kadınların osteoporoz bilgisine, sağlık inancına,  öz-yeterliliklerine, günlük kalsiyum alımına ve haftalık egzersiz durumuna etkisini incelemektir.
Gereç ve Yöntem: Randomize, kontrollü ön-test son-test düzeninde prospektif deneysel araştırma, İzmir Bornova bölgesinde bulunan 20 Nolu Aile Sağlığı Merkezi'nde, Ağustos 2014-Nisan 2015 tarihleri arasında yürütülmüştür. Osteoporoz risk olasılığı aracı uygulanarak belirlenen riskli kadınlar yaşına, eğitim durumuna ve osteoporoz risk olasılığı puanlarına göre randomize edilerek örnekleme dahil edilmiştir. Araştırma deney grubundan 37, kontrol grubundan 36 kadın ile tamamlanmıştır. Araştırmanın başında deney ve kontrol grubuna öntest değerlendirilmesi yapılmış, ardından deney grubuna haftada bir kez, iki saatten oluşan, dört haftalık eğitim programı uygulanmıştır. Eğitim programından iki hafta sonra, her iki gruba sontest uygulanmış ve deney grubuyla 24 hafta süren danışmanlık programı gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte 12. haftada ve 24. haftada izlem değerlendirmeleri yapılmıştır. Veriler kadınların sosyodemografik özelliklerini tanılama formu, bilgisayar destekli osteoporoz risk olasılığını belirleme aracı, osteoporozla ilişkili bilgi testi, sağlık inanç ölçeği, öz-etkililik yeterlilik ölçeği, tahmini günlük kalsiyum alımı izlem formu ve tahmini haftalık egzersiz durumu izlem formu kullanılarak, kadınlarla yüz yüze görüşme yöntemiyle toplanmıştır. 
Veriler, sayı-yüzde dağılımı, ortalama-standart sapma, ortanca-çeyrekler arası aralık değeri, χ² analizi, mann whitney u testi, tekrarlı ölçümlerde varyans analizi, friedman analizi, bonferroni testi, iki ortalama arasında farkın önemlilik testi, wilcoxon testi, spearman korelasyon analizi ve AMOS programı kullanılarak yapısal eşitlik modeli ile analiz edilmiştir. 
Bulgular: Deney grubu kadınların yaş ortalaması 39.35±4.17, kontrol grubunun  39.41±3.82, deney grubunun %48.6'sı, kontrol grubunun %50'si ilkokul mezunudur. 
Eğitim ve danışmanlık programı sonrası, deney grubunun OBT ve alt ölçek puan ortalamaları (p<0.001), OSİÖ ve alt boyut puan ortalamaları (p<0.001), OÖÖ ve alt ölçek puan ortalamaları (p<0.001), günlük kalsiyum alım miktarı (p<0.001) ve haftalık egzersiz süresi kontrol grubuna göre anlamlı şekilde artmıştır. OBT (p<0.001), OSİÖ (p<0.001), OÖÖ ve alt ölçek puan ortalamalarında (p<0.001), günlük kalsiyum alım miktarında (p<0.001) grup, zaman ve grup*zaman açısından anlamlı bir fark belirlenmiştir. Haftalık egzersiz süresinde grup ve zaman açısından anlamlı bir fark olduğu saptanmıştır (p<0.001). Programın, kadınların OBT puan ortalamalarına (d=0.895), OSİÖ puan ortalamalarına (d=0.813), OÖÖ puan ortalamalarına (d=0.823) etki düzeyinin büyük, günlük kalsiyum alım miktarına (d=0.509) etki düzeyinin orta olduğu saptanmıştır. 
Davranışın ortaya çıkma sürecinde kuramsal ilişkileri ortaya koyan, "kadınların günlük kalsiyum alımı davranışına yönelik oluşturulan betimleyici model" (model 1) ve "kadınların haftalık egzersiz durumlarına yönelik oluşturulan betimleyici model" (model 2) sonuçları göstermektedir ki; kadınların osteoporoza ilişkin bilgi ve sağlık inançları, osteoporozu önleyici davranışlarla ilişkili fayda ve engel algılarında, sağlık motivasyonu ve özyeterlilikleri üzerinde etkilidir. Bu kuramsal ilişkileri içeren "kadınların günlük kalsiyum alımının program içerisindeki değişimini gösteren model" (model 3) de; SİM'ne temellendirilen eğitim ve danışmanlık programının kadınların günlük kalsiyum miktarına olumlu etkisi olduğu belirlenmiştir. 
Sonuç: Bu çalışmanın sonuçları, hemşirenin yürüttüğü, 30-45 yaş arası kadınlara yönelik geliştirilen, SİM temelli osteoporozu önleme eğitim ve danışmanlık programının kadınların osteoporoza yönelik bilgi, inanç, özyeterlilik ve osteoporozu önleyici davranışlar üzerindeki etkisini ortaya koymada kanıt niteliği taşımaktadır. 
Anahtar Sözcükler: Osteoporoz; sağlık inanç modeli; eğitim ve danışmanlık programı; hemşirelik.

Abstract:
Background: Osteoporosis is a devastating, silently advancing disease with high morbidity and mortality, which affects individual quality of life.  Therefore, diagnosis, raising women's awareness levels and working for preventive behavior is of great importance.
The purpose of this study was to examine the effects of an osteoporosis prevention education and counseling program based on the health belief model and developed for women between the ages of 30 and 45 at risk of osteoporosis on the women's knowledge of osteoporosis, their health beliefs, their self-efficacy, their daily calcium intake and their weekly exercise.
Methods: The randomized pre-test post-test prospective experimental study was conducted at Family Health Center No.20, located in Bornova, Izmir, Turkey, between August 2014 and April 2015.  Women determined as being at risk of osteoporosis by the use of a risk potential instrument were randomized by age, education level and osteoporosis potential risk scores were included in the sample.  The experimental group consisted of 37 women, and the control group of 36.  At the beginning of the experiment, a pre-test evaluation was conducted on the experimental and control groups, after which a four-week education program was conducted once a week for two hours on the experimental group.  Two weeks after the education program, a post-test was carried out on each group, and a 24-week counseling program was conducted with the experimental group.  Follow-up evaluation was performed in the 12th and 24th weeks of this period.  Face-to-face interviews were employed to collect data using an identification form for the women's socio-demographic data, a computerized osteoporosis risk potential assessment instrument, osteoporosis knowledge test, health beliefs scale, self-efficacy scale, a monitoring form for estimated daily calcium intake, and a monitoring form for estimated weekly exercise.
Data analysis was conducted with numerical and percentage distribution, mean-standard deviation, median-interquartile range, χ² analysis, the Mann Whitney U test, Friedman analysis, the Bonferroni test, the significance of difference between two means test, the Wilcoxon test, Spearman correlation analysis and the using structural equation modeling using AMOS program.
Results:The mean age of the women in the experimental group was 39.35±4.17, and of those in the control group it was 39.41±3.82; 48.6% of the experimental group and 50% of the control group were educated to primary school level.
After the education and counseling program, a significant increase was seen in comparison with the control group in the mean scores of the experimental group on OBT and its sub-scales (p<0.001), on OSİÖ and its sub-scales (p<0.001) and on OÖÖ and its sub-scales (p<0.001), and in their daily calcium intake (p<0.001) and duration of weekly exercise.  In the means of OBT (p<0.001), OSİÖ (p<0.001), OÖÖ and their subscales (p<0.001), a significant difference was determined with regard to group, time and group*time.  In the duration of weekly exercise, a significant difference was found with regard to group and time.  It was established that the program had a large effect on the women's mean OBT scores (d=0.895), their mean OSİÖ scores (d=0.813) and their mean OÖÖ scores (d=0.823), while the effect level for daily calcium intake (d=0.509) was medium.
In the process of showing behavior, the results of the calcium intake model (model 1) and the exercise model (model 2), which show theoretical relationships, show that the women's knowledge of osteoporosis and their health beliefs have an effect on health motivation and self-efficacy in their perceptions of benefit and barriers related to osteoporosis prevention behaviors.  With the calcium intake variation model (model 3) including theoretical relationships, it was found that the SİM based education and counseling program had a positive effect on the women's daily calcium intake.
Conclusion:  The results of this study are evidence of the effect on the women's behavior relating to knowledge of osteoporosis, belief, self-adequacy and osteoporosis preventive behavior, a SİM-based osteoporosis prevention information and counseling programdeveloped for women between the ages of 30 and 45 and conducted by nurses.
Keywords: Osteoporosis; health belief model; education and counseling program; nursing.