Trachystemon orientalis toprak altı kısımlarında fitokimyasal ve biyolojik aktivite çalışmaları
Phytochemical and biological activity studies on the underground parts of Trachystemon orientalis
Yazar: AYŞE NUR KOZ
Danışman: PROF. DR. UFUK ÖZGEN
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology

Özet:
Halk arasında "Kaldırak, Kaldırayak, Hodan, Ispıt, Kaldırık, Kaldirik, Tamara, Zılbıt Balıkotu, Acı Hodan ve Doğu Hodanı" isimleri ile bilinen ve Türkiye'de Trachystemon cinsine (Boraginaceae) ait tek tür olan Trachystemon orientalis, ülkemizde bazı yörelerde gıda ve tıbbi bitki olarak kullanılmaktadır. T. orientalis'in antiviral, antioksidan, antimikrobiyal, antidiyabetik, antimutajenik ve herbisidal aktivite gösterdiği yürütülen çalışmalarda kanıtlanmıştır. 
Bu çalışmada, izolasyon çalışmaları çeşitli kromatografik yöntemler kullanılarak T. orientalis'in toprak altı kısımlarının metanol ekstresinden hazırlanan alt ekstreler (kloroform, etil asetat ve arta kalan su) üzerinde yürütülmüştür. T. orientalis ekstrelerinden izole edilen bileşiklerin yapıları 1H-NMR, 13C-NMR, 2D-NMR (COSY, HMQC, HMBC) ve MS yöntemleri kullanılarak aydınlatılmışır. T. orientalis'in toprak altı kısımlarından rosmarinik asit, danshensu, globoidnan B ve rabdosiin olmak üzere 4 bileşik izole edilmiştir.  
T. orientalis'in toprak altı kısımlarından elde edilen ekstreler ve izole edilen bileşikler üzerinde biyolojik aktivite (antioksidan ve lipaz inhibitör aktivite) çalışmaları yapılmıştır. Antioksidan aktivitesi belirlemek için FRAP ve CUPRAC yöntemleri kullanılmıştır. Pankreatik lipaz inhibisyonu in vitro spektrofotometrik yöntemle belirlenmiştir. FRAP ve CUPRAC analizlerinde ekstreler arasında etil asetat alt ekstresi en yüksek antioksidan aktiviteyi sergilemiştir. Pankreatik lipaz enzim inhibisyonu çalışmaları, arta kalan su alt ekstresinin en yüksek aktiviteye sahip olduğunu göstermiştir. FRAP ve CUPRAC analizlerinde izole edilen bileşikler arasında rosmarinik asit en yüksek antioksidan aktivite göstermiştir. Pankreatik lipaz enzim inhibisyonu çalışmalarının sonucuna göre rosmarinik asidin en yüksek aktiviteye sahip olduğu saptanmıştır. Sonuçta, T. orientalis'in toprak altı kısımlarının ve izole edilen bileşiklerinin yüksek antioksidan kapasitesi ve pankreatik lipaz inhibitör aktivitesi nedeniyle obezite tedavisinde umut verici bir doğal ürün olabilir.

Abstract:
Trachystemon orientalis (Boraginaceae), which is the only species of Trachystemon genus in Türkiye, known by the names of "Kaldırak, Kaldirayak, Borage, Ispıt, Kaldirik, Kaldirik, Tamara, Zılbıt Balıkotu, Acı Hodan and Doğu Hodanı" has been used as a medicinal plant. It has been proven in studies that the T. orientalis shows antiviral, antioxidant, antimicrobial, antidiabetic, antimutagenic, and herbicidal activities. 
In this study, isolation studies were carried out on subextracts (the chloroform, ethyl acetate and remaining aqueous) prepared from the methanol extract of the underground parts of T. orientalis using various chromatographic methods. The structures of the compounds isolated from T. orientalis extracts were elucidated using 1H-NMR, 13C-NMR, 2D-NMR (COSY, HMQC, HMBC) and MS methods. Four compounds, including rosmarinic acid, danshensu, globoidnan B and rabdosiin, were isolated from the underground parts of T. orientalis.
The biological activity (antioxidant and lipase inhibitor activity) studies were conducted on the extracts and isolated compounds obtained from the underground parts of T. orientalis. FRAP and CUPRAC assays were used to determine antioxidant activity. Pancreatic lipase inhibition was determined by in vitro spectrophotometric method. In FRAP and CUPRAC assays, the ethyl acetate subextract exhibited the highest antioxidant activity among the extracts. Pancreatic lipase enzyme inhibition studies showed that the remaining aqueous subextract had the highest activity. Among the isolated compounds in FRAP and CUPRAC assays, rosmarinic acid showed the highest antioxidant activity. According to the results of pancreatic lipase enzyme inhibition studies, rosmarinic acid was found to have the highest activity. In conclusion, T. orientalis may be a promising natural product for the treatment of obesity owing to the high antioxidant capacity and pancreatic lipase inhibitory activity of its underground parts and isolated compounds.