Şâfiî'nin kıyas anlayışı
Qiyas in al-shafiî's legal thougt
Yazar: SONER DUMAN
Danışman: PROF.DR. İBRAHİM KAFİ DÖNMEZ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
Fıkıh usulüne dair günümüze kadar ulasan ilk eser er-Risâle'nin yanısıragenis hacimli bir furu-ı fıkıh eseri olan el-Ümm'ün sahibi olan Safiî, bagımsız birfıkıh ekolünün temellerini atmanın ötesinde slam hukuk metodolojisi üzerinde derinetkiler bırakmıstır.Safiî'nin ictihad ve kıyas kavramlarını es anlamlı olarak kullanmıs olmasıfarklı yorumlara sebep olmustur. Kimi islam hukukçuları ve arastırmacılar Safiî'ninrey ictihadını kıyasa indirgeyerek dinde insan aklına verilen önemi sınırlandırdıgını,kıyas dısında rey ictihadının kapsamında bulunan istihsan, istislah vb. gibi digerprensipleri devre dısı bıraktıgını söylemislerdir. Bu görüste olanlara göre Safiî ?kıyas?kavramını, fıkıh usulünde bilinen anlamıyla kullanmaktadır. Buna karsılık usulliteratüründe ilk dönemlerden bu yana Safiî'nin kıyas kavramını maslahat, istihsan vb.prensipleri de kapsayacak sekilde kullandıgına dair ifadelere rastlamak mümkündür.Ne var ki bu arastırmacıların büyük bir bölümünde Sâfiî'nin teorikaçıklamaları ile yetinilmis, teorik görüslerin uygulamaya nasıl geçtigi üzerindenedense pek durulmamıstır.Arastırmalarımız Sâfiî'nin gerek teorik açıklamaları gerekse uygulamalarıonun kullanımındaki kıyas sözcügünün, sonraki dönemde usul literatüründe yer alankıyastan daha genel oldugunu göstermektedir. Bu anlamda onun kıyas kavramınınkapsamına usulî/ser'î kıyas, kimi yorum faaliyetleri ve genel prensip ictihadıgirmektedir.Biz kıyasın yalnızca teorik boyutu degil aynı zamanda örnekler bazındauygulaması üzerinde durarak usul kitaplarında kıyas konusunun sayılı birkaç örnegehasredilmesinin kıyasın verimliligi konusunda ortaya çıkarabilecegi tereddütlerigidermek ve bu konudaki tartısmalara ısık tutmak istedik.Yine usulün anahtar kavramlarından birinin usule dair ilk eserde ve ilk dönemuygulamasında nasıl algılandıgını ortaya koymaya çalıstık.Çalısmalarımız sonucu elde ettigimiz izlenim Sâfiî'nin akıl ve vahiy arasındakidengeyi basarılı bir sekilde kurabildigidir.

Abstract:
Al-Shafiî is the author of the al-Risâla which is the first book came upon todayin the history of Islamic legal theory. He is also the writer of al-Umm. He is not onlythe founder of a legal school, but also has very important effects on Islamic legaltheory.Al-Shafiî uses qiyas and ijtihad as synonims in his theoretical statements. Thisusage caused different comments by the legal authorities. Some of them claimed thatal-Shafii limited the role of reason (aql) by this usage, because he regarded istihsan,istislâh and other principles as illegal. For these authorities both of qiyas and ijtihadhave the same meaning in al-Shafiî's legal theory and this meaning is analogicalreasoning. On the opposite side it is possible to find some statements by some otherauthorities thet express al-Shafiî's usage of qiyas includes istislah, istihsan and someother legal principles.It seems that many of the authotorities contended with al-Shafiî's theoreticalstatements in his book al-Risala but they didn't show enough interest in his practice inal-Umm.Our study aims to show that the meaning of qiyas in both al-Shafiî'stheoretical statements and practices is more general than the one in the legal theoryliterature. His usage of qiyas includes the analogical reasoning in legal theoryliterature (al-qiyasu'l-usulî), some of the interpretation activities and ijtihad by generalprinciples.In our study we attached importance in the usage of qiyas in practicalexamples as much as its usage in theorical statements to remove the hesitations thatcan arrise in the minds about the productivity of qiyas because of its limited usage inthe literature. We wanted to shed light on the arguments about this subject.We also wanted to show how the usage of one of the key terms regarded in thefirst book and in the early times of Islamic jurisprudence.In the end of our study our impression is that al-Shafiî setted up a successfulbalance between the reason and the revelation.