COVID-19 enfeksiyonu sonrasında kas iskelet sistemi sorunları nedeniyle fiziksel tıp ve rehabilitasyon kliniğine başvuran hastaların analizi
Analysis of patients who applied to physical medicine and rehabilitation clinic due to musculoskeletal system problems after COVID-19 infection
Yazar: UĞUR TAPAR
Danışman: PROF. DR. FEYZA ÜNLÜ ÖZKAN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı / Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Fiziksel tıp = Physical medicine ; Kas-iskelet hastalıkları = Musculoskeletal diseases ; Kas-iskelet sistemi = Musculoskelatal system ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Rehabilitasyon = Rehabilitation

Özet:
Amaç: 2022 yılı itibariyle aşı ve toplumsal bağışıklığın artışı ile etkisini yitirmekte olan COVID-19 pandemisi, hastalık ve tedavi sonrası persiste eden veya ikincil olarak yeni gelişen sağlık sorunları ile önem kazanmaktadır. En sık olarak yorgunluk, halsizlik, baş ağrısı ve miyalji olmak üzere, dikkat eksikliği, saç dökülmesi, eklem ağrıları, işitme kayıpları, terleme, uyku sorunları, koku alamama, nöropsikiyatrik sorunlar gibi çok farklı ve geniş alanlarda problemler bildirilmiştir. 
Koronavirus Hastalığı 2019 (COVID-19) sonrası karşılaşılan problemler bütünü için "Uzun COVID" ,  "COVID Sonrası Sendromu" gibi tanımlar yapılmıştır. Bu konudaki tanımlamalar ve araştırmalar yeni olmakla birlikte, sıklığını ortaya koyan çalışmalar ve olası fizyopatoloji hakkında öneriler mevcuttur. Yaygın ve bölgesel ağrı ile birlikte kas iskelet sistemi problemleri bunlar arasında önemli yer tutmaktadır.  
	Çalışmamızda COVID-19 sonrası yaygın ve bölgesel kas iskelet sistemi ağrı problemlerini incelemeyi ve bu durumun önemine vurgu yapmayı amaçladık.
Gereç ve Yöntem: Ekim 2021-Nisan 2022 tarihleri arasında Sağlık Bilimleri Üniversitesi Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon kliniğine kas ve iskelet sistemi yakınmaları ile başvuran 18 yaş ve üzeri COVID-19 geçirmiş hastalar dahil edildi. 
Bulgular: Çalışmaya 60 kadın, 23 erkek olmak üzere toplam 83 olgu dahil edildi. Olguların yaşları 21 ile 83 arasında değişmekte olup, ortalama yaş 51,43±11,99 olarak saptandı. Olguların %85,5'inin ayakta tedavi olduğu gözlenirken, %12'sinin serviste, %2,4'ünün ise yoğun bakım ünitesinde tedavi olduğu belirlendi. Bireylerin %65,1'inde komorbidite gözlenirken %35 ile hipertansiyon en sık komorbiditeydi. 30 olguda bölgesel ağrı şikâyeti mevcutken, 53 olguda yaygın kas iskelet sistemi ağrısı saptandı. Hastaların ağrısının en sık boyun, sırt ve lomber bölgede (%50,6) iken, ikinci sıklıkta (%25,3) kalça ve alt ekstremitede olduğu görüldü. Ayrıca bu duruma halsizlik (%45,8), çabuk yorulma (%44,6), uyku bozukluğu (%1,2), unutkanlık (%7,2) eşlik etmekteydi. Hastaların COVID-19 sonrası ağrı şiddeti, COVID-19 öncesi ile karşılaştırıldığında anlamlı fark bulundu (p:0,001). Halsizlik şikâyeti yaygın ağrısı olan grupta anlamlı olarak daha fazlaydı (p:0,049). Diğer komorbidite ve tanımlayıcı şikayetler açısından bölgesel ağrı ve yaygın ağrısı olan gruplar arasında anlamlı fark saptanmadı. 
Sonuç: Çalışmamızda literatürle benzer şekilde, COVID-19 geçiren bireylerde kas iskelet sistemi ağrı şiddeti artmış bulundu. Özellikle COVID-19 sonrası yaygın ağrıya eşlik edebilen yorgunluk, halsizlik, miyalji, çabuk yorulma gibi şikayetler hayat kalitesini etkileyebilir. Aşı çalışmaları sonrası yeni vakaların ve hastalık şiddetinin azaldığı bilinmekle birlikte, kas iskelet sistemi ağrıları dahil olmak üzere ikincil problemlerin önemi artmaktadır. 

Anahtar Kelimeler: ağrı, COVID-19, eklem ağrısı, miyalji, yorgunluk

Abstract:
Objective: As of 2022, the COVID-19 pandemic, which is losing its effect with the increase in vaccination and herd immunity, gains a special importance in terms of permanent or secondary emerging health problems in the period after active disease and treatment. The most frequently reported secondary problems were fatigue, weakness, headache and myalgia, followed by problems in a wide range of areas such as attention deficit, hair loss, joint pain, hearing loss, sweating, sleep problems, inability to smell, neuropsychiatric disorders. For the whole of the problems encountered after Coronavirus Disease 2019 (COVID-19), definitions such as Long COVID or Post-COVID Syndrome have been established. Although new definitions and researches are carried out on this subject, frequency studies and possible physiopathological suggestions are also available. Along with diffuse and regional pain, musculoskeletal problems also encompass an important issue. In our study, we aimed to examine the common and regional musculoskeletal pain conditions after COVID-19 and to emphasize their clinical importance.
Materials and Methods: Our study included patients aged 18 years and over who had recovered from COVID-19, who applied to the Health Sciences University, Fatih Sultan Mehmet Training and Research Hospital, Physical Medicine and Rehabilitation Clinic due to musculoskeletal complaints between October 2021 and April 2022. 
Results: A total of 83 participants, including 60 females and 23 males, were included in the study. The age of the patients ranged from 21 to 83 years, with a mean age of 51.43±11.99 years. Of the patients, 85.5% (n:71) were treated as outpatients, and 12% (n:10) were hospitalized in the ward and 2.4% (n:2) in the intensive care unit. Of the patients, 65.1% (n:54) had comorbidities, with hypertension being the most common comorbidity with a rate of 35%. While 30 patients had regional pain, 53 patients had diffuse musculoskeletal pain. The complaints of the patients were mostly located in the neck, back and lumbar region (50.6%), followed by the hip and lower extremity regions (25.3%). In addition, the other most common problems were fatigue (45.8%), rapid exhaustion (44.6%), sleep disturbance (1.2%), and forgetfulness (7.2%). There was a significant difference in the severity of pain of the patients before and after the COVID-19 (p: 0.001). The complaint of fatigue was significantly higher in the group with diffuse pain (p: 0.049). There was no significant difference between the groups with regional and diffuse pain in terms of other comorbidities and descriptive complaints
Conclusion: In our study, the severity of musculoskeletal pain increased in patients recovered from COVID-19, consistent with other literature studies. In particular, complaints such as fatigue and rapid exhaustion that may accompany widespread pain after Covid-19 may affect the quality of life of patients. Although the number of new cases and the severity of the disease have decreased after vaccination studies, the importance of secondary problems, including musculoskeletal pain, is increasing.  
Keywords: arthralgia, fatigue, COVID-19, myalgia, pain