Ergen ve anne bildirimine göre ebeveyn akran yönetiminin öncülleri ve akran ilişkileri açısından sonuçları
Antecedents of parental peer management and consequences on peerrelations regarding to adolescent and mother report
Yazar: YUSUF BAYAR
Danışman: PROF. DR. ZEHRA UÇANOK
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Gelişim Psikolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Akran ilişkileri = Peer relationships ; Ana-çocuk ilişkisi = Mother child relations ; Anne davranışı = Mother behavior ; Arkadaşlık = Friendship ; Ergenler = Adolescents ; İnançlar = Beliefs

Özet:
Bu araştırmanın temel amacı, ebeveyn akran yönetiminin öncüllerini ve akran ilişkileri
açısından sonuçlarını incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, birinci olarak hem annenin
inançları ve amaçlarının hem de ergenin ve arkadaşının özelliklerinin destekleme,
kontrol ve yasaklama stratejileri üzerindeki yordayıcı rolü incelemiştir. İkinci olarak ise
söz konusu stratejilerin olumlu arkadaşlık, olumsuz arkadaşlık ve sosyal yeterlik
üzerindeki yordayıcı rolü ve bu ilişkide arkadaşlık alanındaki özerk motivasyonun aracı
rolü incelenmiştir. Önerilen modellerde anne ve ergen raporları kullanılmış, cinsiyet,
ergenlik evresi ve özerkliği destekleyici ve sıcak aile iklimi düzeyinin düzenleyici
rolleri incelenmiştir.
Araştırmanın verileri 2014-15 Eğitim-Öğretim Yılı Güz Döneminde toplanmıştır.
Çalışmaya 449'u (% 56.1) kız, 292'si (% 36.6) erkek ve 58'i (% 7.3) cinsiyetini
belirtmeyen toplam 800 ergen ve anneleri katılmıştır. Ergenlerin 384'ü (% 48) ortaokul
7. ve 8. sınıfa, 416'sı (% 52) ise lise 9. ve 10. sınıfa devam etmektedir ve yaşları 12 ile
18 arasında değişmektedir (Ort =14.2, S = 1.2).
Annenin inançları ve amaçları modelinde, annenin yeterlik inancı her üç stratejiyi de
pozitif olarak yordamıştır. Ayrıca annenin endişesi, kontrol ve yasaklama stratejilerini;
annenin amaçları ise kontrol stratejisini pozitif olarak yordamıştır. Ancak sonuçlar
annelerin farklı cinsiyetten ya da ergenlik evresinden çocuklarını sosyalleştirmeye
çalışırken farklı inanç ve amaçlara sahip olduklarını ve çocuklarına farklı akran
yönetimi stratejileri uyguladıklarını göstermektedir. Ergenin ve arkadaşının özellikleri
modelinde, olumlu sosyal arkadaşlar ve derslere yönelik algılar, destek ve yasaklama
stratejilerini pozitif olarak yordamıştır. Saldırganlık ise sadece kızlarda ve ilk ergenlerde
kontrol stratejisini pozitif olarak yordamıştır.
Ebeveyn akran yönetiminin sonuçları modelinde, destek stratejisinin olumlu arkadaşlığı
ve sosyal yeterliği pozitif olarak olumsuz arkadaşlığı ise negatif olarak yordadığı
görülmüştür. Bunun aksine kontrol stratejisi ise olumlu arkadaşlığı ve sosyal yeterliği
negatif olarak yordamıştır. Sonuçlar akran yönetimi stratejilerinin ergenlerin akran
ilişkilerinde, hem doğrudan hem de arkadaşlık alanındaki özerk motivasyon aracılığıyla
yordadığını göstermektedir. Özerkliği destekleyici ve sıcak aile ikliminin düzenleyici
rolüne ilişkin elde edilen bulgular ise annelerin kullandığı kontrol ve yasaklama
stratejilerinin ortaya çıkardığı olumsuz sonuçların etkilerinin azalmasında, aynı
zamanda destek stratejisinin ortaya çıkardığı olumlu sonuçların etkilerinin artmasında
önemli bir rol oynadığına işaret etmektedir.

Abstract:
The overarching aim of this study was to investigate the antecedents of parental peer
management and its consequences on peer relations from both adolescents' and
mothers' perspectives. First, we examined the predictor role of parental goals and
parental beliefs, and characteristics of adolescents and their friends on the parental peer
management strategies (support, control and prohibiting). Second, we examined the
predictor role of the parental peer management strategies on positive and negative
friendship, and social competence as well as the mediator role of autonomous
motivation in friendship domain. In both models, moderator role of gender, adolescence
stage (early and middle adolescence) and autonomy supportive and warm family
climate were investigated.
The data were collected in the fall semester of 2014-2015 academic year. Accounts
from adolescents and their mothers were obtained from 800 students and their mothers
in total (449 females, 292 males and 58 others who didn't indicate gender). The students
aged from 12 to 18 (M=14.2, S = 1.2). They were recruited from the 7th and 8th grades
of secondary schools (N=384) and the 9th and 10th grades of high schools (N= 416).
In the mothers' beliefs and goals model, results showed that beliefs about efficacy
predicted three strategies positively. Additionally, concerns of mothers predicted
controlling and prohibiting strategies positively, mothers' goals predicted controlling
strategy positively. Nevertheless, the findings emphasized that mothers have different
beliefs and goals for their offsprings in terms of their gender and adolescents' stage.
Mothers also use different peer management strategies accordingly.
In the adolescents' and adolescents' friends' characteristics model, results showed that
that positive social friends and perceptions about lessons predicted supporting and
prohibiting strategies positively, aggression predicted controlling strategy positively
only for girls and for early adolescents.
In terms of the consequences of peer management strategies model, results showed that
supporting strategy predicted positive friendship and social competence positively and it
predicted negative friendship negatively. Contrary to this, controlling strategy predicted
negative friendship positively and it predicted positive friendship and social competence
negatively. It was revealed that autonomous motivation on friendship domain had a
mediator role in these relationships. Results also indicated that that autonomy
supportive and warm family climate played a vital role in both reducing the impact of
the negative results of the controlling and the prohibiting strategies and improving the
efficiency of the positive results revealed by the supporting strategy.