Kurumsal ve fonksiyonel açıdan Osmanlı camileri (1839-1920)
Institutional and functional aspects Ottoman mosques (1839-1920)
Yazar: CİHAT USLUCAN
Danışman: PROF. DR. NEDİM İPEK
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Camiler, Osmanlı Devleti açısından kıymetli bir mevkiye sahipti. 
Müslümanların cemaatle ibadet etmek üzere bir araya geldikleri camiler bu ana 
gayenin dışında bir çok faaliyetin merkezinde yer almıştı. Osmanlı camileri hem 
tarihsel birikimi devam ettirmiş hem de Osmanlı siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik
hayatın içerisinde yer alarak kendisine has özellikler ortaya koymuştur. Bu açıdan 
tezimizin konusu bir kurum olarak Osmanlı camisini tanımlama ve fonksiyonları 
itibariyle toplumsal hayatın içindeki konumunu belirlemekti. 
Bu tanımlama ve konumlandırmada zaman ve içerik boyutu olmak üzere iki 
temel problem vardı. Bu anlamda tezin inceleyeceği zaman dilimini sınırlandırarak
belirli bir zaman aralığına odaklanmaya çalışıldı. Bunun için bütün klasik kurumların 
dönüşüm yaşadığı 19. yüzyıl belirlendi. Problemin diğer boyutu ise içerik ile ilgiliydi. 
Cami gibi çok yönlü bir konunun birçok veçhesi vardı. Bunların her biri kendine has 
özellikler taşımakta ve belirli bir öneme sahipti. Vakıflar, nezaretler, cami görevlileri, 
mali kaynaklar, bünyesinde yapılan hizmetler, toplumsal hayata dönük fonksiyonları 
ayrı ayrı incelenebilecek kadar önemli ve bir o kadar da içeriği genişleten bir durumdu. 
Bunu önlemek için içerik kurgusunda ve yazımda merkeze cami alınarak diğer bütün 
konular bu merkez etrafında örüldü.
Zaman ve içerik boyutuyla sınırlandırılan bu çalışmanın esas meselesi aradığı 
özgünlüktü. Tarih araştırmacıları tarafından Osmanlı camileri ile ilgili birçok çalışma 
yapılmıştı. Ancak hiç birisi camileri bir müessese olarak bütüncül bir bakışla 
incelememiş ve bu konuda bir tez ortaya koymamıştı. Bu çalışmalarda ya camilerin 
bahsi geçen konularla ilgili tek bir boyutuna dair incelemeler yapılmış ya da camiler 
başka konularla illiyeti üzerinden tali bir anlayışla değerlendirilmişti. Bu tezin 
gerekçesi ve özgünlüğü ise tarih disiplini açısından bu boşluğu doldurmaktı. 
Tezin hazırlanmasında yöntem olarak ana kaynaklara müracaat öncelenmiştir. 
İçerik çok sayıda arşiv belgesi ile desteklenmiştir. Osmanlı arşivi dışında Şer'iye 
Sicilleri, Düstur ve Salnameler ile birlikte döneme kaynaklık etmekte olan Osmanlı 
vekayinameleri, hatıratlar, gazete ve dergiler başvurulan diğer kaynaklardı. Bu 
kaynakların bazıları doğrudan tarafımızdan yapılan incelemelerle tezimizde yer almış 
bazıları ise araştırmacıların eserlerinden yapılan atıflarla metin içinde 
değerlendirilmiştir.
Bu tez sonucunda Osmanlı camilerinin diğer ibadethanelerden farkı ortaya 
konularak bir tanımlama yapılmaya, camilerle ilgili her aşama bir bütün halinde 
incelenerek kurumsal varlığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Camilerin Osmanlı 
toplumsal yaşamının birçok alanında var olduğu ve yaşanan değişimler ortaya 
koyulmuştur. Bunun yanısıra değişimin boyutuna dair bazı mevcut çalışmaların 
yaklaşımları değerlendirilmiş ve değişimin iddia edildiği kadar sert ve keskin olmadığı 
örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır.

Abstract:
Mosques had a valuable position in the Ottoman Empire. Mosques, where 
Muslims gathered to worship in congregation, were involved in many activities other 
than this main purpose. Both as a continuation of historical accumulation and because 
the Ottoman mosque was involved in political, social, cultural and economic life, it 
had its own characteristics. In this respect, the subject of this thesis is to define the 
Ottoman mosque as an institution and to determine its position in social life in terms 
of its functions.
There were two main problems in this definition and positioning: time and 
content. In this sense, we tried to focus on a specific time period by limiting the time 
period that the thesis would examine. For this, the 19
th century, when all classical 
institutions underwent a transformation, was chosen. The other dimension of the 
problem was related to content. A multifaceted subject like the mosque had many 
facets. Each of these had its own characteristics and had a particular importance. The 
foundations, supervisions, mosque officials, financial resources, the services 
performed within the mosque, and its functions in social life were important enough 
to be analyzed separately, but also expanded the content. To avoid this, the mosque 
was taken as the center of the content and all other topics were woven around this 
center.
The main issue of this study, which was limited in time and content, was the 
originality it sought. Many studies on Ottoman mosques had been conducted by 
historical researchers. However, none of them had analyzed mosques as an institution 
with a holistic view and put forward a thesis on this subject. These studies either 
examined only one aspect of mosques in relation to the aforementioned issues or 
evaluated mosques in a secondary manner in relation to other issues. The rationale 
and originality of this thesis was to fill this gap in terms of the discipline of history.
In the preparation of the thesis, the methodology prioritized the use of primary 
sources. The content is supported by a large number of archival documents. Apart from 
the Ottoman archive, other sources consulted were the Ottoman chronicles, memoirs, 
newspapers and magazines, as well as Shar'iye Registers, Düstur and Salnames. Some 
of these sources have been included in our thesis through direct analysis by us, while 
others have been evaluated in the text with references from the works of researchers.
As a result of this thesis, an attempt has been made to define Ottoman mosques 
by differentiating them from other places of worship, and to determine their 
institutional existence by examining every stage related to mosques as a whole. The 
presence of mosques in many areas of Ottoman social life and the changes experienced 
have been revealed. In addition, the approaches of some existing studies on the extent 
of change are evaluated and it is tried to be explained with examples that the change 
was not as harsh and sharp as claimed.