Neorealizm teorisi kapsamında Kıbrıs sorunu ve Türkiye-ABD ilişkileri (1960-1983)
Cyprus problem and Turkey-USA relations within the framework of neorealism theory (1960-1983)
Yazar: ERCAN GÖK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SELİM SEZER
İstanbul Gedik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Bu çalışma, 1960-1983 yılları arasında Kıbrıs sorununun oluşmasındaki temel nedenler ve sonuçlarını ortaya koyarken Türkiye-ABD arasındaki ilişkilere değinmektedir. Coğrafi olarak Doğu Akdeniz üzerinde stratejik bir öneme sahip olan Kıbrıs, büyük toplumsal dönüşümleri Osmanlı Devleti döneminde yaşamıştır. Dönemin önemli bir bölgesel gücü olan Osmanlı Devleti, Doğu Akdeniz üzerindeki menfaatleri açısından Kıbrıs'ın fethini elzem görmüştür. Sonraki dönemde Osmanlı Devleti'nin yaşadığı güç kaybı Rusya karşısında güvenlik ikileminin yaşanmasına sebebiyet vermiştir. Bu durum karşısında güvenlik ikilemini bertaraf etmek için Osmanlı Devleti Kıbrıs üzerindeki egemenliğini İngiltere'ye devretmiştir. Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda Almanya safında yer alması sonucu İngiltere, Kıbrıs'ı ilhak etmiştir. Buna bağlı olarak Kıbrıs Rumlarının Megali İdea düşüncesi kapsamında Enosis hayalleri canlanmıştır. Rumların Enosis'e ulaşma gayesi kapsamında İngiltere'ye sonra da Kıbrıs Türklerine karşı başlatılan tedhiş girişimleri Kıbrıs Türklerinin var olma savaşını başlatmıştır. Bu gelişmeler ekseninde Türkiye ve Yunanistan'ın sürece müdahil olmasıyla taraflar arasında uzlaşı sağlanmıştır. Bunun neticesinde 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti bünyesinde Türk-Rum ortak yönetimi başlamıştır. 
1960 Kıbrıs Ortaklığını Rumlar Enosis gayeleri kapsamında bir basamak görmüştür. Bu kapsamda Türkleri yok etme faaliyetlerine girişmişlerdir. Kıbrıs Türkleri ise bu tedhiş faaliyetleri karşısında kendilerini savunmak için Türkiye ile ortak hareket etme yolunu tercih etmiştir. Türkleri yok etme planı olan Akritas Planı kapsamında gerçekleşen "1963 Kanlı Noel" saldırıları karşısında Türkiye garantör devlet olarak Kıbrıs'a askeri müdahalede bulunma kararı almıştır. Ancak Türkiye neorealist kapsamda Kıbrıs'a askeri müdahalede bulunacak bir askeri güce sahip değildir. ABD ise Türkiye'nin Kıbrıs'a askeri müdahalesi önlemek için gönderilen "Johnson Mektubu" nu göndermiştir. Bu mektup Türk siyasi hayatında önemli etkiler yaratmıştır. Bu süreci takiben ABD ve BM'nin öncülüğünde I. ve II. Acheson Planlarının ortaya konulmuştur. Bu planların sonuçsuz kalmasına bağlı olarak hazırlanan Galo Plaza raporu üzerinde de uzlaşı sağlanamaması adada kaotik durumun devam etmesine neden olmuştur. Bu sorunlu süreçte Yunanistan'da iktidarı ele geçiren Cunta yönetimi ile Başpiskopos Makarios arasındaki Enosis konusunda fikir ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Bu fikir ayrılıkları sonucu Cunta yönetimi Makarios'a darbe yapmıştır. Bu darbe ile Nikos Sampson iktidarı başlamıştır. Türkiye ise adada Enosis'in ilan edileceği endişesiyle Birinci ve Kıbrıs Barış harekâtı gerçekleşmiş ve sonrasında ABD ve İngiltere'nin devreye girmesi ile taraflar arasında Cenevre görüşmeleri başlamıştır. Ancak bu görüşmelerde arzu edilen sonucun alınamaması üzerine Türkiye, İkinci Kıbrıs Barış Harekâtına girişmiştir.  ABD'de Yunan lobisinin de etkisi ile Türkiye'ye ambargo kararı uygulanmıştır. Ambargo kararı askeri ve iktisadi olarak ABD'ye bağımlı olan Türkiye'yi önemli derecede etkilemiştir. ABD'nin ambargo kararına karşı Türkiye üslerin kapatılması kozunu öne sürmüştür. ABD ile Türkiye arasında diplomatik ilişkiler neticesinde taraflar arasında sürece bağlı yumuşama ortaya çıkmıştır. 1974 sonrasının önemli gelişme ise KKFD'nin kurulmasıdır. Bu dönemde önce Rauf Denktaş ve Glafkos Klerides arasında sonra da BM Genel Sekreteri arabuluculuğunda Rauf Denktaş ve Maakarios arasında görüşmeler gerçekleşmiştir. Ancak Makarios'un vefatı üzerine yerine gelen Spyros Kyprianou arasında görüşmeler gerçekleşse de uzlaşı sağlanamamıştır. Buna bağlı olarak self-determinasyon ilkesi kapsamında 1983 yılında KKTC kurulmuş ve Rauf Denktaş Cumhurbaşkanı olmuştur.

Abstract:
This study examines the main causes and consequences of the Cyprus problem between 1960 and 1983, while addressing the relations between Turkey and the United States. Cyprus, which has a strategic importance geographically in the Eastern Mediterranean, experienced major social transformations during the Ottoman Empire. As an important regional power of the period, the Ottoman Empire saw the conquest of Cyprus as essential for its interests in the Eastern Mediterranean. In the following period, the loss of power of the Ottoman Empire led to a security dilemma against Russia. In order to eliminate this security dilemma, the Ottoman Empire transferred its sovereignty over Cyprus to Britain. As a result of the Ottoman Empire siding with Germany in the First World War, Britain annexed Cyprus. Accordingly, the dreams of Enosis of the Greek Cypriots within the scope of the Megali Idea idea were revived. Within the scope of the Greek Cypriots' goal of achieving Enosis, the attempts of terrorism against the British and then against the Turkish Cypriots started the Turkish Cypriots' struggle for existence on the island. On the axis of these developments, a compromise was reached between the parties with the intervention of Turkey and Greece in the process. As a result, a joint Turkish-Greek administration started within the Republic of Cyprus in 1960. 
The 1960 Cyprus Partnership was seen by the Greeks as a stepping stone for their Enosis goals. In this context, they embarked on activities to exterminate the Turks. The Turkish Cypriots, on the other hand, preferred to act in partnership with Turkey in order to defend themselves against these acts of violence. In the face of the "1963 Bloody Christmas" attacks that took place within the scope of the Akritas Plan, which was a plan to exterminate the Turks, Turkey decided to intervene militarily in Cyprus as a guarantor state. However, Turkey does not have the military power to intervene in Cyprus in a neorealist context. The US sent the "Johnson Letter" to prevent Turkey's military intervention in Cyprus. This letter had a significant impact on Turkish political life. Following this process, Acheson Plans I and II were put forward under the leadership of the US and the UN. The failure to reach a consensus on the Galo Plaza report, which was prepared due to the inconclusiveness of these plans, caused the chaotic situation on the island to continue. In this problematic process, differences of opinion on Enosis between the Junta administration that took power in Greece and Archbishop Makarios emerged. As a result of these disagreements, the Junta administration staged a coup against Makarios. With this coup, the rule of Nikos Sampson began. Turkey, on the other hand, was worried that Enosis would be declared on the island, and the First and Cyprus Peace Operation took place, and then the Geneva talks started between the parties with the intervention of the USA and the UK. However, upon the failure to achieve the desired result in these negotiations, Turkey embarked on the Second Cyprus Peace Operation.  With the influence of the Greek lobby in the US, an embargo was imposed on Turkey. The embargo decision significantly affected Turkey, which was militarily and economically dependent on the US. Against the US embargo decision, Turkey put forward the trump card of closing the bases. As a result of diplomatic relations between the US and Turkey, a process-related detente emerged between the parties. The important development after 1974 was the establishment of the KKFD. In this period, negotiations took place first between Rauf Denktaş and Glafkos Klerides and then between Rauf Denktaş and Makarios under the mediation of the UN Secretary General. However, after the death of Makarios, talks were held between Spyros Kyprianou, who replaced him, but no consensus was reached. Accordingly, the TRNC was established in 1983 under the principle of self-determination and Rauf Denktaş became President.