Hz. Peygamber'e atfedilen uydurma rivayetlerin sosyolojik arka planı
Sociological background of fabricated hadith attributed to the Prophet
Yazar: RECEP GÖZELCEOĞLU
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN AKGÜN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Hadis ilminin önemli problemlerinden birisi de bir rivâyetin sübutunu yani aidiyetini tespit etme cabasıdır. Hz. Peygamber'in sözü değilken ona atfedilen rivâyetler uydurma olarak nitelenmiştir. Bu tür rivâyetler İslâm'ın ilk dönemlerinden itibaren inanç, ibadet, siyaset, sosyal hayat ve benzeri birçok alanda vücut bulmuştur. Bu çalışma uydurma rivâyetlerin ortaya çıkmasında etkili olan sosyolojik arka planı konu edinmektedir. 
Bu araştırmada öncelikle uydurma rivâyetler taranarak sosyolojik arka planı tespit edilmeye uygun olanlar seçilmiştir. Bu rivâyetlerin ortaya çıkmasına neden olan sosyolojik arka planı tespit etmek için, İslâm toplumunun geçirmiş olduğu tarihi süreç titiz bir şekilde analiz edilmiştir. Aynı zamanda uydurma rivayetlerin ilk olarak nerede ortaya çıktığını, kim tarafından söylendiğini, tespit etmek gayesi ile hadis, siyer, fıkıh ve akâid kaynakları bütünsel bir yaklaşımla ve sosyolojik boyutu ile ele alınmıştır. Hadis kaynaklarında geçen rivâyetler kronolojik sıraya göre tahlil edilmiştir. Rivâyet farklılıklarına işaret edilerek, uydurma rivâyetlerin sened ve metin açısından sıhhatleri hakkında farklı değerlendirmeler irdelenmiş, bu görüşler araştırmaya yansıtılmıştır. 
Bu çalışmada uydurma rivâyetlerin ortaya çıkmasının arkasında yatan sosyolojik nedenlerin tespit ve tahlil edilmesi hedeflenmiştir. Bununla birlikte, mevzû ve masnû hadisin tanımı, İslâm toplumunda meydana gelen konjektürel ayrılıklar, sosyal yaşam ve ekonomik hayata dair çeşitli başlıklar altında uydurulan rivâyetler çalışmada yer alan konulardandır. Bu konular hadis ilminin sened ve metin tenkidi usullerinden ve güncel yorum tekniklerinden faydalanılarak tahlil edilmiştir.
Elde edilen bulgular uydurma rivâyetlerin ortaya çıkmasının arkasında yatan sosyo-politik, sosyo-kültürel, sosyo-ekonomik bir takım özel nedenlerin olduğunu ortaya koymaktadır. Bu özel nedenler İslâm toplumunda görülen değişim, farklı kültürlerle ile karşılaşma, ilmî alandaki gelişmeler, coğrafi farklılıklardan kaynaklanabilmektedir. Bu etkenlere uydurma rivâyetleri ortaya atan râvinin mezhep aidiyeti, sahip olduğu dünya görüşü ve şahsiyetinden kaynaklanan nedenler de eklenebilir.

Abstract:
One of the important problems of the science of hadith is the effort to determine the authenticity of a narration. The narrations attributed to the Prophet when they are not his words have been characterized as fabricated. Since the early periods of Islam, such narrations have appeared in many areas such as belief, worship, politics, social life and so on. This study deals with the sociological background that is effective in the emergence of fabricated narrations. 
In this study, first of all, the fabricated narrations were scanned and the ones suitable for determining the sociological background were selected. In order to determine the sociological background that led to the emergence of these narrations, the historical process that the Islamic society has gone through has been meticulously analyzed. At the same time, the sources of hadith, siyar, fiqh and aqa'id were analyzed with a holistic approach and sociological dimension in order to determine where the fabricated narrations first emerged and by whom they were told. The narrations in hadith sources are analyzed in chronological order. By pointing out the differences in the narrations, different evaluations about the authenticity of the fabricated narrations in terms of the sened and text were examined and these views were reflected in the research.
This study aims to identify and analyze the sociological reasons behind the emergence of fabricated narrations. In addition, the definition of mawḍū and masnū hadith, the conjectural divisions that occurred in the Islamic society, and the narrations fabricated under various headings related to social and economic life are among the topics covered in the study. These issues are analyzed by making use of the methods of hadith criticism and textual criticism and current interpretation techniques.
The findings reveal that there are some special socio-political, socio-cultural, socio-economic reasons behind the emergence of fabricated narrations. These special reasons may stem from changes in Islamic society, encounters with different cultures, developments in the field of science, and geographical differences. To these factors, the sectarian affiliation, worldview and personality of the narrator can be added.