Altun Yaruk Maitrisimit ve Huastuanift örneğinde eski Uygur metinlerinde istem ve bağımlılık
The dependency and valency in the old Uighur texts in the case of Altun Yaruk Maitrisimit and Huastuanift
Yazar: DİLEK UZUNKAYA
Danışman: PROF. DR. MEHMET VEFA NALBANT
Pamukkale Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Altun Yaruk = Altun Yaruk ; Bağımlılık = Dependency ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilgisi-eylem = Grammar-verb ; Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish ; Huastuanift = Huastuanift ; Maitrisimit = Maitrisimit ; İstem = Valency

Özet:
Bu çalışmada Budist Uygur Edebiyatının en hacimli eseri olan Altun Yaruk, 
Budizmin Hînayâna mezhebine ait olan Maitrisimit ve Maniheist Uygurların tövbe 
duası Huastuaniftte yer alan fiillerin istem potansiyelleri ve istem değişiklikleri 
incelenmiş ve Bağımsal Dil Bilgisi çerçevesinde bağımlılık kavramı ele alınmıştır. 
Cümlenin hem sözdizimsel hem de anlambilimsel yapısını etkileyen istem, birçok 
gramer kategorisi ile de yakından ilişkilidir. Bu çerçevede yapmış olduğumuz 
çalışmada modern istem teorisi çeşitli başlıklar altında ele alınmaya çalışılmıştır.  
Fiillerin hangi hâl ekli tamlayıcılarla birleştiği, bu birleşmelerle birlikte 
fiillerin hangi anlamlarda kullanıldığı çalışmamızın temelini oluşturmuştur. İstemin 
Eski Uygur Türkçesi dönemi fiillerinde gerçekleşme şekilleri kaynak metinlerden 
çekilen örneklerle verilmeye çalışılmıştır. Fiillerle kurulmuş birleşik yapılardaki 
istem potansiyelleri de çalışmamızın sınırları içerisinde yer almıştır. Eski Uygur 
Türkçesi döneminde fiilimsilerle kurulan uzun cümle yapıları dikkate alınarak 
sadece çekimli fiiller değil cümlecik yapısı içerisinde sözlükselleşmeye maruz 
kalmamış, fiil özelliklerini koruyan ve çevresinde istem boşlukları açan fiilimsilerin 
de istem potansiyelleri incelenmiştir.  
Çalışmamızda kaynak metinlerimizden seçtiğimiz çeşitli yapısal özellikler 
sergileyen fiil ve fiil öbekleri ile kurulmuş cümleler, yöneten ve bağımlı ilişkisi 
içerisinde incelenmiş bu ilişki görsel betimleme yoluyla oluşum ağaçlarında düşey 
çizgilerle gösterilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
The aim of this study is to examine the valency potential and alteration of 
verbs found in Altun Yaruk, the most voluminous work of the Uighur Buddhist 
Literature, Maitrisimit that belongs to the Hînayâna sect of Buddhism and 
Huastuanift, Manichaean Uighurs' confession, and to treat the dependency concept 
within the frame of Dependency Grammar. The valency affecting both syntactic and 
semantic structure of the sentence is also closely related to many grammar 
categories. The study carried out within this framework aims to treat modern 
valency theory under several headings.  
Which case suffixes the verbs are compounded with and in what meanings 
these verbs with compounds are used forms the basis of our study. Moreover, the 
study presents the way the valency takes place in the verbs of the Old Uighur Turkic 
period through the examples gathered from the source texts. The valency potentials 
of the compound structures formed with verbs are also within the scopes of the 
study. Furthermore, this study examines, taking into account the long sentence 
structures formed with verbals during the old Uighur Turkic period, not only the 
valency potentials of finite verbs but also those verbals which create valency slots 
within their vicinity and preserve their verb and not expose to lexicalization within 
the clause structure.  
The study examines the sentences formed with verbs and verb groups that 
present various structural characteristics which were selected from our text sources 
within the governor and dependency relations and aims to manifest this relation 
through visual description on the stemma with vertical lines.