Bazı liken ve karayosunu türlerinin 210Po ve 210 Pb atmosferik akısının değerlendirilmesinde biyomonitör olarak kullanılması
The use of some lichen and moss species as biomonitors for the evaluation of 210 Po and 210 Pb atmospheric flux
Yazar: BANU ÖZDEN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. AYSUN UĞUR
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Nükleer Bilimler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2003
Konu: Nükleer Mühendislik = Nuclear Engineering
Dizin: Atmosferik depozisyon = Atmospheric deposition ; Ağır metaller = Heavy metals ; Biyomonitör = Biomonitor ; Kara yosunları = Mosses ; Kermes meşesi = Kermes oak ; Likenler = Lichens

Özet:
Kömürden enerji üretimi atmosferdeki doğal radyoaktivite artışının ana kaynaklarından biridir. Kömür, doğal radyonüklidleri ve onların ürünlerini içerir. Enerji elde etmek için kullanıldığında 1700°C civarındaki sıcaklıklarda yakılır. Yanma işleminde, doğal radyonüklidler kül ve gaz kalıntılarında dağılırlar. Radyonüklidlerin çoğu külde konsantre olur. Bacanın kontrol sisteminin verimine bağlı olarak baca gazlan ve uçucu külün bir kısmı atmosfere karışır. Termik santral civarındaki doğal radyoaktivite miktarı kömürün kül içeriği, elektrostatik filtrenin verimi, meteorolojik koşullar vs. gibi faktörlere bağlıdır. Likenler (Rhizoplaca melanophthalma, Cladonia convoluta, Cladonia pyxidata), karayosunları (Grimmia pulvinata, Hypnum cupressiforme) ve kermes meşesi {Quercus cocciferri) doğal radyonüklidlerden 210Po ve 210Pb'un birikim düzeylerinin değerlendirilmesinde biyoindikatör olarak kullanılmıştır. ÖrneklerdekiVI Po'un aktivite konsantrasyonları alfa spektrometresi kullanılarak saptanmıştır. Liken ve karayosunu örneklerinde Pb, Cr, Cd, Co, Ni, Mn, Cu, Zn ve Fe konsantrasyonları, atomik absorpsiyon spektrometresi kullanılarak tayin edilmiştir. Örnekler Muğla iline bağlı Yatağan Havzası'nda termik santralin yakınındaki dört farklı bölgeden toplanmıştır. En yüksek aktivite konsantrasyonları kül yığınının yakınında bulunan Kırtaş tepede ölçülmüştür. Ayrıca aynı bölgede bulunan farklı liken ve karayosunu türleri için ve farklı bölgelerde bulunan aynı türler için iz elementler ve 210Po arasındaki korelasyon incelenmiştir. Grimmia pulvinata'da Po ve Hypnum cupressiforme' de Mn konsantrasyonlarında örneklerin toplandıkları bölgelere göre farklılıklar gözlenmiştir. Ancak iz element konsantrasyonlarında tüm türler için bölgeden bölgeye önemli farklılıklar görülmemiştir.Anahtar sözcükler: Liken, karayosunu, biyomonitör, atmosferik depozisyon, ağır metal dağılımı.

Abstract:
Energy production from coal is one of the major sources of increased natural radioactivity in the atmosphere. Coal contains natural radionuclides and their daughter products in trace amounts. Coal is burned in furnaces operating at up to 1700°C in order to produce electrical energy. In the process of combustion, natural radionuclides are distributed in solid and gaseous combustion products. Most of the radionuclides accumulate in the ash. Depending on the emission control system of the chimney, some small proportion of the ash, called the fly ash, and chimney gases are released into the atmosphere. The amount of natural radioactivity around a coal-fired power plant depends on several factors such as the ash content of the coal, the electrostatic filter efficiency, meteorological conditions etc. The lichens (Rhizoplaca melanophthalma, Cladonia convoluta, Cladonia pyxidata), the mosses (Grimmia pulvinata, Hypnum cupressiforme) and kermes oak (Quercus coccifera) were investigated forVül potential use as bioindicators for Po and 210Pb deposition. Determination of 210Po was carried out by using alpha spectrometry. Lichen and moss samples were analyzed for Pb, Cr, Cd, Co, Ni, Mn, Cu, Zn and Fe using atomic absorption spectrophotometry. These samples were collected from a wide area around a coal-fired power plant in Yatağan, Muğla, from four different locations. It is observed that the activity concentrations of the samples from the Kırtaş hill which is close to ash stacks, are significantly higher than those of the samples from other stations. In addition correlations between 210Po and trace elements for different moss and lichen species of the same localization and for different localizations for the same species were also studied. In general trace element concentrations do not show significant differences from site to site for all species except Mn in Hypnum cupressiforme and 210Po in Grimmia pulvinata. Keywords: Lichen, moss, biomonitor, atmospheric deposition, heavy metal distribution.