Pazar yerlerinin sayı ve büyüklüklerinin belirlenmesi için model önerisi: İzmir-Denizli karşılaştırması
Model proposal for determining the number and size of market places: Comparison of İzmir-Denizli
Yazar: DURDANE TAY
Danışman: DOÇ. DR. GÖRKEM GÜLHAN
Pamukkale Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Üretici ve tüketicinin ticaret amacı ile doğrudan buluştuğu pazaryerleri tarih
boyunca ticaretin geliştiği ve kent merkezlerinin hareketlendiği alanlar olmuştur.
Her türlü alt sektörlere ait ürünlerin satıldığı pazaryerleri özellikle Türkiye'de
kültürel açıdan köklü bir geçmişe sahiptir. Pazar yerleri, ekonomik, sosyal ve
kültürel yapıdaki değişiklikler, ulaşım tercihlerinin farklılaşması, AVM ve
süpermarket kullanımının zaman içerisinde yaygınlaşması, ilçelerde yer alan
pazaryerleri ile ilgili bilgilerin tam olarak belirlenememesi gibi etkenler sebebiyle
gün geçtikçe azalmaktadır. Pazar yerlerinin mekân, sayı ve büyüklüklerinin doğru
bir şekilde belirlenememesi bu alanların yetersiz kalmasına sebep olmaktadır. Pazar
yerlerinin yer seçimi, planlama standartları ve planlama ilkeleri doğrultusunda
yapılmaktadır. Devamla, ilçelerde kaç tane pazar yeri kurulacağı ve bu alanların
büyüklüklerinin ne olacağı konusunda analitik yöntemler ve niceliksel modeller
konusunda literatürde boşluklar bulunmaktadır. Nüfusla doğru orantılı olarak kent
merkezine yakın ilçelerde pazar yerleri sayı ve büyüklükleri artmakta ve
çeperlerdeki ilçelere doğru azalmaktadır. Pazar yerlerinin sayıları ve alansal
büyüklükleri arasında ilişki bulunmaktadır. Pazar yerleri alansal olarak büyükse
ilçedeki pazar yeri sayısı az olmakta, eğer ki sayısı çoksa alansal büyüklükleri
küçük olmaktadır.
Bu çalışmada İzmir ve Denizli illerindeki pazar yeri sayıları ve alansal
büyüklükleri arasındaki ilişki çoklu doğrusal regresyon modeli yardımıyla
bulunmuştur. Bu doğrultuda İzmir ve Denizli iline ait ilçelerdeki pazar yeri sayıları
ve alansal büyüklükleri ölçümlenmiştir. İlçelerdeki nüfus verileri de kullanılarak
kişi başına düşen pazar yeri alanı ve pazar yeri başına düşen kişi sayıları
hesaplanmıştır. Daha sonra anılan değerler açısından ilçe bazında ortalama altında
ve üstünde kalan yerleşmeler tespit edilerek bu bölgelerde pazaryerlerinin
geliştirilmesi önerilmiştir. Çalışma kapsamında elde edilen model ile pazaryerleri
sayıları büyüklüklerinin ve nüfus büyüklüklerinin gelecekte farklılaşması
sonucunda ya da başka şehirlerde önerilen modelden yararlanılarak hangi ilçelerde
sayı ve alan büyüklüğü gerektiğinin tespit edilebileceği değerlendirilmektedir.
ANAHTAR KELİMELER: Pazar yeri, çoklu doğrusal regresyon analizi, İzmir,
Denizli

Abstract:
Marketplaces, where producers and consumers meet directly for the purpose
of commerce, have been areas where trade has developed and city centers have been
mobilized throughout history. Marketplaces where products belonging to all kinds
of sub-sectors are sold have a deep-rooted cultural history, especially in Turkey.
Marketplaces are decreasing day by day due to factors such as changes in economic,
social and cultural structure, differentiation of transportation preferences, the
widespread use of shopping malls and supermarkets over time, and the inability to
fully determine the information about the marketplaces in the districts. The inability
to accurately determine the space, number and size of the marketplaces causes these
areas to be insufficient. The location selection of the market places is made in
accordance with the planning standards and planning principles. Continuing, there
are gaps in the literature on analytical methods and quantitative models about how
many marketplaces will be established in districts and what size these areas will be.
In direct proportion to the population, the number and size of marketplaces increase
in districts close to the city center and decrease towards districts at the periphery.
There is a relationship between the number of marketplaces and their areal sizes. If
the marketplaces are large in area, the number of marketplaces in the district is low,
and if the number is large, their area size is small.
In this study, the relationship between the number of market places and their
area sizes in İzmir and Denizli provinces was found with the help of multiple linear
regression model. In this direction, the number of market places and their areal sizes
in the districts of İzmir and Denizli provinces were measured. By using the
population data in the districts, the market area per capita and the number of people
per marketplace were calculated. Then, settlements below and above the average in
terms of the aforementioned values were determined on the basis of districts, and it
was suggested to develop marketplaces in these regions. With the model obtained
within the scope of the study, it is evaluated that as a result of the differentiation of
the market place numbers and population sizes in the future, or by using the model
proposed in other cities, it is possible to determine which districts need number and
area size.
KEYWORDS: Marketplace, multiple linear regression analysis, İzmir, Denizli