Safvetü's-Safa'ya göre Anadolu'da 
Kızılbaş (Alevi) inancının 
teşekkülü ve Anadolu'da Kızılbaş 
(Alevi) iktidar münasebetleri 
(XIII.yüzyıl)
Qizilbash Anatolian (Alawism) of investigate 
formation and a Qizilbash (Alawism)-government 
relations Safvetü's-Safa (XIII century)
Yazar: VAHAP AKTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET SUAT BAL
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışmada, dönemin önemli Kızılbaş-Alevi yazılı kaynaklarından
Safvet'ü-Safa'ya göre Anadolu Kızılbaş-Aleviliğinin teşekkülünün ve bu
dönemdeki iktidarlar ile olan münasebetlerinin incelenmesi amaçlanmıştır.
Bu araştırmada öncelikle, Safiyyüddin Erdebili'nin hayatı, Erdebil Tekkesi
ve Erdebil Tekkesi'nin Anadolu Kızılbaşlığı (Alevi) üzerine etkisine işaret
edilmektedir. Ayrıca sufi bir karakter taşıyan tekkenin daha sonraki süreçte
Safevi devleti bünyesinde siyasallaştığı görülmektedir. Hem öğrencisi hem de
dönemi iyi okuyan bir kişi olarak İbn-i Bezzaz'ın kaleme aldığı Safvet'ü-Safa,
Safeviyye tarikatının ilk çıkış noktası ile daha sonraki dönem arasındaki
farklılaşmayı göstermektedir. Anadolu Kızılbaşlığı (Alevi), Safiyüddin Erdebil'in
tasavvuf anlayışı ve dini-tasavvufi akımlar, bu akımların temel dinamikleri
üzerinde durulmaktadır. Bu dinamiklerin, Anadolu'daki hem ortodoksi hem de
heterodoksi anlayışlarının şekillenmesinde oldukça belirleyici roller oynadıkları
gösterilmeye çalışılmaktadır.
Bu çalışmanın ilerleyen kısımlarında, Kızılbaş (Alevi) inancının temel
altyapısını oluşturan Oğuz (Türkmen)'ların iktidarlar ile olan münasebetleri ve
bunun bir sonucu olan Babailer İsyanı hakkında bilgi verilmektedir. Babailer
İsyanı'nın sadece dini temelli olmadığı, aynı zamanda dönemin siyasi-iktisadi
gelişmelerinin de bu isyanda etkili olduğu görülmektedir. XIII. yüzyılda
Anadolu'da yaşayan Türkmen-Alevi dervişlerin (Dede Garkın, Hacı Bektaş, Sarı
Saltuk ve Barak Baba) faaliyetleri ve bu dervişlerin dönemin iktidarları ile olan
münasebetleri incelenmektedir.
Türklerin İslam anlayışının şekillenmesinde, geçmişten günümüze kadar
birçok dini ve tasavvufi akım etkili olmuştur. Belirli bir güce kavuşan bu sufi
yapıların zamanla siyasi güçler üzerinde de etkili olmaya çalıştıkları görülmüştür.
Safevi Devleti'nin temelini oluşturan Erdebil Tekkesi ve Safeviyye tarikatı da bu
dönüşümü yaşayan tasavvufi yapılardan biri olarak göze çarpmaktadır. Safeviyye
tarikatı, Anadolu'daki sünni iktidara karşı güç oluşturmak amacıyla Erdebil
Tekkesini kullanıp, Anadolu'da şiilik propagandası yapmıştır. Bu çalışmanın
başlıca kaynağı olan Safvet'ü-Safa, daha sonra Safevi devleti tarafından aslından
uzaklaştırılarak, sünni karakterden, şii karaktere dönüştürülmüştür. Kızılbaş
(Alevi) inancının temelleri, konunun ana kaynakları ışığında incelenerek ortaya
konulmaya çalışılmıştır.


Anahtar Kelimeler: Safvet'ü-Safa, Erdebil Tekkesi, Kızılbaş, Alevi, Ortodoks
İslam, Heterodoks İslam.

Abstract:
This study aims to investigate the formation of Anatolian Qizilbash-
Alawism which is an important inscriptive Qizilbash-Alawite source of the period
and its relations to the governments of the period according to Safvet'ü-Safa.
In the first part of this study, the impact that the life story of Safiyuddin
Erdebili and the foundation of Erdebil Order ad on Anatolian Qizilbashism
(Alawism) were pointed out. Additionally, one can observe that the order that had
Sufistic characteristics previously was politicized during the reign of the Safavid
Empire. The Safyet'ü-Safa, which was indited by Ibn-ı Bezzaz who was an expert
on the developments of the period in addition to being a student of Safiyuddin
Erdebili, indicates the differentiation of the Safeviyye Order from its beginning to
later periods. Anatolian Qizilbashism (Alawism), the Sufism views of Safiyuddin
Erdebili and religious-sufistic movements, and the fundamental dynamics of these
movements are highlighted. It is aimed to indicate that these dynamics had
definitive roles in the formation of both orthodox and heterodox views.
In the following parts of the study, information on the relations of Oghuzs
(Turkmens) with governments and about the Babai Rebellion, which is a direct
result of these relations, was provided. Therefore, it can be seen that the Babai
Rebellion did not have only religious causes,rather the political and economical
developments of the period played a part in the outbreak of this rebellion. The
relations between Turkmen-Alawite dervishes of 13thcentury Anatolia such as
Dede Garkin, Haji Bektash, Sari Saltuk and Barak Baba with the political
authorities of the era were elicited.
It has been revealed that many religious and Sufistic movements were
influential in the constitution of the Islamic understanding of the Turks
throughout the history. These Sufistic structures that achieved a certain amount of
power tried to be authorative over political powers in time. The Erdebil Order,
that form the base of the Safavid Government, and the Safaviyya Order strike us
as examples of Sufistic structures that had undergone this differentiation. In order
to be able to stand against the Sunni government in Anatolia, they used the Erdebil
Order to propagandize for Shiism. Thus the Qizilbash-Alawite understanding that
had been flourishing in Anatolia was used to provoke the people against
government. Later on, works like Safvet'ü-Safa, which is the subject matter of this
thesis, were digressed by Safavid Government and used as political propaganda
material. By means of revealing the inscriptive sources on Qizilbash-Alawism
objectively, the social and cultural dissolution can be prevented.



Key Words: Safvet'ü-Safa, Erdebil Order, Qizilbash, Alawite, Heterodox Islam,
Orthodox Islam