Tiksinti değeri kazanmış nötr uyaranlara ilişkin epizodik bellek süreçleri
Evaluation of episodic memory processes for neutral stimuli which acquired disgust value
Yazar: SİNEM SÖYLEMEZ
Danışman: DOÇ. DR. AYCAN KAPUCU ERYAR
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Nötr nesneler, deneyimler sonucunda duygusal değer kazanabilmektedir. Sonraki süreçte
ise bu nötr uyaranlara verilen tepkiler değişmekte ve bu uyaranlar bellekte daha farklı
şekilde işlenmektedir. Söz konusu duygu tiksinti olduğunda ise sahip olduğu bulaşıcılık
ve benzerlik gibi karakteristik özellikler nedeniyle nötr uyaranlara yönelik bellek
süreçlerini daha fazla etkilemesi beklenebilmektedir. Bu tez çalışmasının amacı tiksinti
değeri kazanmış nötr uyaranların epizodik bellekte ne şekilde işlendiğini incelemek ve bu
doğrultuda klasik koşullama literatüründen faydalanmaktır. Bu amaçla nötr uyaranlara
duygusal değer kazandırmak üzere Kategori Koşullaması paradigması kullanılmıştır.
Kategori koşullaması ile bir kategoriye ait nesneler tiksinti sahneleriyle eşleştirilirken bir
diğer kategoriye ait nesneler nötr sahne resimleri ile eşleştirilmiştir. Koşullama
işleminden hemen veya 24 saat sonra ise her iki kategoriden nötr nesneler için tanıma testi
yapılmıştır. Sonuçlar hemen değil, fakat 24 saat sonra yapılan tanıma testinde tiksinti
değeri kazanmış nötr uyaranların diğer nötr uyaranlara kıyasla daha doğru ve liberal
olarak daha yanlı tanındığını, yani bellekte avantajlı hale geldiğini göstermiştir (Deney
1A). Kategori koşullaması işleminin başarısını ölçmek üzere objektif bir yöntem olarak
yürütülen göz izleme deneyinde ise tiksinti uyaranlarına yönelik koşulsuz tepki olarak
gösterilen okulomotor kaçınma tepkisinin tiksinti ile eşleşmiş nötr uyaranlara yönelik de
koşullu tepki olarak ortaya çıktığı gösterilmiştir (Deney 1B). Tiksinti ile eşleşmiş nötr
uyaranlar için elde edilen bellek performansının bir diğer yüksek uyarılmışlıklı negatif ve
kaçınma yaratan duygu için ne şekilde olacağını test etmek üzere tiksinti yerine korku
uyaranları kullanılarak Deney 1A tekrarlanmıştır (Deney 2). Fakat, tiksinti duygunun nötr
uyaranlara sağladığı bellek avantajının korku duygusu için ortaya çıkmadığı görülmüştür.
Son olarak, tiknti değeri kazanmış nötr uyaranlara yönelik bellek performansının
kendiliğinden tiksinti değerine sahip uyaranlardan ne şekilde farklılaştığı test edilmiştir
(Deney 3). Tiksinti değeri kazanmış nötr uyaranların hem diğer nötr uyaranlardan hem de
kendiliğinden tiksinti değerine sahip uyaranlardan farklılaşabildiği ve bellek avantajı
yakaladığı görülmüştür. Sonuç olarak bu tez çalışmasıyla tiksinti öğrenmelerinin nötr
uyaranlara yönelik bellek süreçlerini etkilediği gösterilmiştir.

Abstract:
Neutral stimuli can gain emotional significance as a result of experiences. Then, the
responses to these neutral stimuli might change, and those can be processed differently in
memory. When the emotion in question is disgust, it can be expected to affect memory
processes for neutral stimuli due to its characteristic features such as contagion and
similarity. The aim of this thesis is to examine how neutral stimuli that have gained
disgust value are processed in episodic memory by using classical conditioning. For this
purpose, Category Conditioning paradigm was used to make neutral stimuli gain
emotional significance. Through category conditioning, objects from one category were
matched with disgust scenes, while objects from another category were matched with
neutral scene pictures. Recognition test was performed for neutral objects from both
categories immediately or 24 hours after conditioning. Results showed that neutral stimuli
that gained disgust value were recognized more accurately and liberally biased than other
neutral stimuli in the recognition test performed after 24 hours, but not immediately; that
is, they became advantageous in memory (Experiment 1A). An eye tracking experiment
was conducted in order to objectively measure the success of category conditioning, and
it was shown that the oculomotor avoidance response, which was shown as an
unconditioned response to disgust stimuli, also emerged as a conditioned response to
neutral stimuli that acquired disgust value (Experiment 1B). Experiment 1A was
replicated by using fear stimuli instead of disgust to test how the memory performance
would be for neutral stimuli paired with another high-arousal negative and avoidance-
related emotion (Experiment 2). However, it was observed that the memory advantage
provided by disgust to neutral stimuli did not emerge in the case of fear. Finally, it was
tested how the memory performance for neutral stimuli that acquired the disgust value
differed from inherently disgusting stimuli (Experiment 3). Results showed that neutral
stimuli that acquired disgust value can differ from both other neutral stimuli and
inherently disgusting stimuli, and have memory advantage. As a result, with this thesis
study, it was shown that disgust learning affects memory processes towards neutral
stimuli.