Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki 16. yüzyıl padişah kaftanlarının süsleme özellikleri /
Yazar: CANAN OLGUNÇELİK
Danışman: PROF. DR. TACİSER ONUK
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Resim-İş Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1995
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Kaftanlar = Caftans ; Süsleme teknikleri = Ornaments technics ; Topkapı Sarayı Müzesi = Topkapı Palace Museum

Özet:
O Toplumsal bir ihtiyaç olarak, avcılık kadar erken dönem¬ lerde ortaya çıkan dokumacılık en eski sanat kollarından bi¬ ridir. Önceleri işlevselliği ön planda tutularak basit dokuma teknikleri ile uygulanmasına rağmen daha sonra insanların sanat ve teknik yeteneklerine göre ilerleme sağlanılmıştır. Dokumanın görsel etkisi ise her ülkenin kültürel durumuyla ve beğenisiyle çeşitlilik göstermiştir. Türk Kumaşları dokuma tekniği, malzeme özellikleri desen zenginlikleriyle kumaşın evrimi içinde çok önemli bir yer al¬ maktadır. Erken örneklerinin günümüze ulaşabilmesi güç ol¬ duğundan. Türk kumaşlarının kökeni konusunda söylenebile¬ cekler sınırlıdır. Doğu Türkistan'da, Çin sınırında. Budist mağaralardaki resimlerde, V. yüzyıla kadar inen canlı renk ve süslemeleri olan Türk dokuma sanatının ilk örneklerine rastlanmaktadır f S öze n"19 8 3:159). Tarihsel süreçte Osmanlı kumaşlarının özel niteliklerinin etkenleri, ekonomik güç ile birlikte sarayın sanata ve doku¬ maya verdiği önemle bütünleştirilmesindendir. Özellikle 16. yüzyılda dokuma sanatının gösterdiği perfor¬ mans dönemin Lonca örgütlerinin aktivitelerini başarı ile yü¬ rütmelerinin yanında saray tarafından çıkarılan yasaların da rolü büyük olmuştur. Bu yasalarla birlikte, saray dokuma üretiminin her aşamasında denetleyici konumdadır. V'iv Osmanlı '"Saray kumaşları" diye adlandırılan çok zengin malzeme ve desen içeren yüksek teknik ile dokunan kumaş¬ lar. Sultan Yİ saraylıların ihtiyaçları için özet olarak saray atölyelerinde veya saraya bağlı küçük atölyelerde dokuilurul- mustur (Gürsu 1988:17). Saray kumaşları kapsamında üretilen dokumalar daha son¬ ra padişahlar için saray terzilerince özenle dikilmiştir. Bu giysiler içinde en özellikli olanları ise kaftanlardır. Her padi¬ şahın zevkine göre farklılıklar göstermesine karşın hepsinin ortak özelliği sadelik içinde ihtişamı sergilemeleridir. Bu et¬ kiyi ise kaftanların biçimlerinin sade kesimli olmalarının ya- nısıra kumaşlarının gösterdikleri özelliklerdendir. Altın, gü¬ müş, ipek gibi değerli malzemelerin kullanımı kumaşların de¬ ğerlerini artırdığı gibi, ışıltılı bir görünümünde kazandırılmıştır. Kumaşların renklendirilmesinde ise genel¬ likle doğal boyalarla canlı renkler kullanılmıştır. Büyük oranda kırmızı ve tonları mavi, yeşil, sarı, krem ve beyaz kullanılmıştır. Bu anarenklerin yanında bej. siyah, pembe, ayva rengi, turuncu, mor, duman rengi, vb., gibi renklerde yer almıştır. Dönem kumaşlarında çok renklilikte uyum en önemli özelliktir. Konu seçiminde ise kimi zaman sembolik motifler kullanılmasına rağmen genellikle bitkisel motiflerle düzenlemeler yapılmıştır. Geleneksel motifler ise bu dönemde daha çok gelişerek klasik üslup özelliği olu şturmuşlardır. Ya¬ bancı etkilerle gelen motifler ve geometrik motifler sınırlı oranlarda kullanılmıştır. Kompozisyon seçiminde ise sonsuz¬ luk prensibiyle sistematik veya değişimli sıralardan oluşan düzenlemeler tercih edilmiştir. Bununla birlikte motiflerin sınırsız sayıda değişik düzenlemeleri kompozisyon uygulama¬ larında yer almıştır.

Abstract:
Textile industry wich has arised as a social need and early hunting periods is one of the oldest branhes. In the begin n i, g. the functional aspects were given more importonce with sim ple woving techigves. However, in the later times this has been advanced by means at and in compliance with people's art and techincal capabilities. As for the visual effects of the woven, this has shown diffences dependant on the culture and the liking of each country. Turkish made materials, with it's material characteristics and richness in it's desings, plays an important role with in the euolution of material and because there ane so few sam ples left to present times there is not much known about the origins of the Turkish Textile art can be abserved which goes as for as Vth century with it's lively colours and decorations (Sözen 1983:159) Special Qualificalions of the Ottoman meterials. with in the historic progression, is that these aspects have been supplemented with the importance given to art by the place along with the ekonomic wealth. The performance shown in the textile art, especrally in the 16lh century, has been succesfully implemented by the guild organizations but the legal codes issued by the place played an important role in this issue. The place actually plays a supervisory role in every phose of meterial produstion with existence oT the law codes.VI The ottoman place meterials as they as refered. were made of the very rich materials with special designs and women by applying' high technologh. Such materials ware produced e i t h e r. Al the place work shops doing work for the place (Gürsu 1988:17J The palace metarials were tailored for the sultans with much care by the palace tailors. The most special omes, among these garments are the caftans tailored for the sul tans. Al though caftans show differences depandant on the aste of each sultan the mutual point is that each caftan dis played magnificence under simplicity.This effect came from of simple tailoring as well as he characteristics of materials mostly naturel and lively colours were used. Mostly the colours were beige red, blue, gray, yelow, black, pink, quence colur, orange, viloet, dark gray and etc. In 161*1 century materials the most important aspect has been the harmory of various colours. In the selection of the designs powerful sym bols were used but more vegetal motifs arrangements were made. In he period customery motifs have developed more and formend the classical characteristics. Motif with foreigm effects and geometric motifs were used an a limited scale. Where aus with the infinity principle systematic or change able line arrangements were prefered. Never theless un limit ed number of diffirent motif arrangements have take place in composition applications.