Müzik öğretmenliği eğitiminin Kemal İlerici armonisi algısına etkisi
The effect of music teaching education on the perception of Kemal İlerici harmony
Yazar: DORUK ENGÜR
Danışman: YRD. DOÇ. SELÇUK BİLGİN ; PROF. DR. HASAN GÜRKAN TEKMAN
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Güzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı / Müzik Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Müzik = Music
Dizin: Armoni = Harmony ; Eğitim = Education ; Eğitim yöntemleri = Education methods ; Mesleki eğitim = Vocational education ; Müzik = Music ; Müzik dersi = Music lesson ; Müzik eğitimi = Music education ; Çalgılama teknikleri = Instrumentation techniques ; Öğretmenler = Teachers ; İlerici, Kemal = İlerici, Kemal

Özet:
Bu çalışmada müzik öğretmenliği eğitiminin Kemal İlerici tarafından geliştirilen dörtlü armoni sistemi algısına etkisi araştırılmıştır. İlerici, ulusal değerleri kaybetmeden evrensele ulaşma arzusuyla Türk müziğine özel olarak önerdiği bu armoni sistemini, 1970 yılında Bestecilik Bakımından Türk Müziği ve Armonisi adlı kitabıyla yayımlayarak Türk müziğinin çokseslendirilmesine yönelik en kapsamlı çalışmaya imza atmıştır. Bununla birlikte İlerici'nin armoni sistemi, Geleneksel Türk Müziği makamlarının yapısını yeteri kadar yansıtamadığı yönünde birçok eleştiri de almıştır. Yine de İlhan Baran, Muammer Sun gibi önemli besteciler tarafından kullanılan bu sistem azımsanamayacak ölçüde kabul görmüş ayrıca müzik öğretmeni yetiştiren kurumların programlarında da yer almıştır. Müzik öğretmeni yetiştiren kurumlardaki öğrenciler, gerek çalgı derslerinde gerekse de teorik derslerde bu sistemle az da olsa karşılaşmaktadırlar. Bu bağlamda dört senelik eğitim sürecinin öğrencilerin İlerici armonisine yönelik algılarına etkisi araştırılmaya değer görülmüştür. Araştırmada, öğrencilerin ilerici armonisine yönelik algılarındaki olası değişikliği saptayabilmek için hazırlama etkisinden yararlanılmıştır. Karşılaşılan bir uyarıcının (hazırlayıcı), kendisinden sonra gelen başka bir uyarıcının (hedef) algısal işlenmesini kolaylaştırması olarak tanımlanan hazırlama etkisi, armoni algısını inceleyen birçok araştırmaya konu olmuştur. Tonal sistemin ele alındığı bu çalışmalarda, hazırlayıcı olarak dinletilen uyarıcının, örtük bellekteki öğrenilmiş armonik ilişkileri aktif hale getirerek hedef olarak dinletilen akorun algılanmasını etkilediği, bu akora yönelik bir beklenti oluşturduğu görülmüştür. Bu araştırmada ise tonal sistem yerine İlerici armonisi ele alınmıştır. Araştırma, Uludağ Üniversitesinde 2014-2015 öğretim yılında müzik öğretmenliği programına kayıtlı 1, 2, 3 ve 4. sınıf öğrencileri ile gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların örtük belleklerindeki İlerici sistemine yönelik bilgilerin lisans eğitimleri sürecinde artması durumunda hazırlama etkisinin de değişeceği düşünülmüş ve bu yolla armoni algısındaki olası bir değişikliğin belirlenebileceği bir deneysel model tasarlanmıştır. Deney, katılımcılara hedef akorların akortlu-akortsuz olma durumlarının sorulduğu, bilgisayar ortamında hazırlanmış bir test aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Testin ilk kısmında sadece hedef akorlar, ikinci kısmında ise hazırlayıcının hemen ardından duyulan hedef akorlar sorulmuş, verilen cevaplar ve tepki süreleri kayıt altına alınmıştır. Hazırlayıcı olarak Muammer Sun'un "Türk Müziği Makam Dizileri" kitabında yer alan dörtlü armoni örneklerinden bir kesit kullanılmış, hedef akor olarak ise hazırlayıcının karar sesi üzerine kurulmuş (hazırlayıcı ile ilişkili) ya da karar sesinin yarım ses üzerine kurulmuş (hazırlayıcı ile ilişkisiz)  akorlar kullanılmıştır. Hedef akorlar ayrıca dörtlü (İlerici sistemine uygun) ya da üçlü (minör) olacak şekilde sınıflandırılmıştır. Kullanılan hazırlayıcı, içinde daha çok üçüncü derece sesini barındırmasından dolayı psikoakustik özellikler açısından üçlü ve ilişkili hedef akoruna yönelik bir hazırlama etkisi yapacak şekilde seçilmiştir. Öte yandan hazırlayıcı, İlerici armonisi açısından ele alındığında, teorik olarak dörtlü ve ilişkili hedef akoruyla daha ilişkilidir. Bu bakımdan katılımcıların örtük belleklerindeki İlerici armonisine yönelik öğrenilmiş ilişkilerin düzeyinin, hazırlama etkisinin üçlü akorda mı yoksa dörtlü akorda mı daha büyük olacağını belirleyeceği düşünülmüştür. Öğrencilerin algısında yıl içinde oluşabilecek olası bir değişikliği de saptayabilmek için test bahar ve güz dönemlerinde olmak üzere iki defa uygulanmıştır. Katılımcıların doğru cevap sayıları beş yönlü ANOVA kullanılarak incelenmiştir. Grup içi faktör olarak Hazırlayıcı (ilişkili-ilişkisiz-hazırlayıcısız), Yapı (3'lü-4'lü), Akort (akortsuz-akortlu), Dönem (1. dönemdeki ve 2. dönemdeki ölçüm) ve gruplar arası faktör olarak Sınıf (1-2-3-4) değişkenleri kullanılmıştır. Katılımcıların tepki süreleri de aynı faktörler kullanılarak beş yönlü ANOVA ile incelenmiştir. Hazırlayıcı, Yapı ve Akort değişkenleri manipüle edilerek katılımcıların akortlu-akortsuz kararlarındaki doğru sayıları ve tepki sürelerindeki değişimler belirlenmiştir. Sonuçlar öğrencilerin İlerici armonisine yönelik algılarında hazırlama etkisiyle izlenebilecek bir değişimin olmadığını göstermiştir. Dört yıllık lisans eğitimi sürecinde bir değişiklik olmamakla birlikte, doğru sayıları açısından dörtlü ilişkili hedef akora yönelik hazırlama etkisinin üçlü ilişkili hedef akora yönelik hazırlama etkisinden daha büyük olduğu tespit edilmiştir. Bu durum lisans öncesi dönemde örtük bellekte yer eden dörtlü sisteme yönelik öğrenilmiş armonik ilişkilerin, psikoakustik nedenlerden kaynaklanacak etkiyle baş edebilecek boyutta bir hazırlama etkisine yol açtığı şeklinde yorumlanabilir. Tonal sistem söz konusu olduğunda formal bir eğitim olmaksızın dinlenilen müzikler aracılığıyla armonik ilişkilerin örtük bellekte yer etmesi olasıyken, İlerici armonisi söz konusu olduğunda ortalama bir bireyin bu sistemle çokseslendirilmiş müziklere algı değişikliğine yol açacak derecede maruz kalmayacağı tahmin edilebilir. Buna rağmen dörtlü ilişkili hedef akoruna yönelik bir hazırlama etkisinin varlığı, İlerici armonisinin Türk müziğine ait öğelerden faydalanılarak oluşturulduğu, dolayısıyla söz konusu armoni sisteminden doğrudan etkilenmemiş kişilerin de bu sistemi Türk müziğiyle bağdaştırabildiği şeklinde yorumlanabilir. Elde edilen bu bulgu ve yorumlar ışığında, bu çalışmanın, müzik eğitimi alanına olduğu kadar, Batı müziği dışında bir müzik kültürüne ait armoni sisteminin algısal süreçleri ile ilgili veriler elde etmiş olması açısından, bilişsel psikoloji alanına da katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Abstract:
In this study, the effect of music teaching education on the perception of quartal harmony, which was developed by Kemal İlerici has been investigated. In 1970, İlerici published the most extensive work on the harmonization of Turkish Music, entitled Turkish Music and its Harmony from a Composition Perspective. In his work, İlerici suggested a harmony system specifically for Turkish music with the aim of reaching universal values without losing national ones. However, İlerici's harmony system received much criticism including the view that he was not able to reflect the structures of traditional Turkish music makams sufficiently. Despite this, his system, which has been used by many outstanding composers such as İlhan Baran and Muammer Sun, has gained recognition to a great extent. Moreover, it is included into the curriculum of music education departments. The students in music education departments have a little chance to study this system both in instrument training and theoretical courses. In this context, the effect of four-year education process on the perception of students towards İlerici harmony system has been found worthy of research. In the study, the priming effect has been used in order to determine the possible change of students' perceptions towards İlerici's harmony. The priming effect, which is defined as the facilitation of the perceptual processing of an encountered stimuli (target) by a preceding stimuli (prime), has been the subject of ample research examining the perception of harmony. In these studies, which address the tonal system, it has been observed that the stimuli played as the prime has an effect on the perception of target chord by activating the pre-learned harmonic relations in the implicit memory of participants. Rather than tonal system, this research deals with İlerici harmony, a non-western system of harmony which was devised for Turkish Music by Kemal İlerici. The research was conducted at Uludag University with students in their 1st, 2nd, 3rd and 4th years who were enrolled in the department of music education in the 2014-2015 academic year. It was hypothesized that the priming effect would change as a result of the anticipated growth in the participants' knowledge of İlerici system in the process of undergraduate training, and thus an experimental model was designed in which a possible change in harmony perception can be established. The experiment was carried out through a computer-mediated test in which participants were asked to tell whether the target chord was in tune or mistuned. The first part of the test consisted of only target chords, and in the second part target chords which were played right after the prime were asked and students' responses as to chords being in tune or mistuned and response times were recorded. As a prime, a section of the quartal harmonization examples included in the book called "Turkish Music Makam Scales" by Muammer Sun, and as a target, chords either built on the first degree of prior context (related) or on the half step above the first degree of prior context (unrelated) were used. Moreover, targets were sorted by chords of fourths (in accordance with İlerici system) and chords of thirds (minor). Due to the fact that it contains third degree of the scale more than fourth degree, the prime used was chosen so as to provide a priming effect for the related chords of thirds targets in terms of psychoacoustic properties. On the other hand, the prime, when addressed from the point of İlerici harmony, is theoretically more associated with the related chords of fourths targets. In this regard, it was thought that the level of pre-learned relationships in the participants' implicit memory concerning the İlerici harmony would determine whether the priming effect is larger on chords of thirds or fourths. In order to determine a possible change that may occur during the course of the academic year, the test was applied twice – in the spring and fall semesters. The accuracy of answers was analyzed using a five-way ANOVA. Within factors were Prime (three levels: related, unrelated and no priming), Structure (two levels: 3rd and 4th chords), Tuning (two levels: in tune, mistuned), Term (two levels: 1st term, 2nd term) and as between factor was Year (four levels: freshman, sophomore, junior, senior). Response times of correct answers were also analyzed using a five-way ANOVA with same factors as above. By manipulating the Prime, Structure, and Tuning variables, the number of respondents' correct response during in tune – mistuned decisions and changes in response times were examined. The results show that there is no change that can be traced by the priming effect on the students' perceptions of İlerici harmony. Although there is no change in the four-year undergraduate education process, it has been found that in terms of the number of correct responses, the priming effect for the related target chord of fourths is greater than the priming effect for the related target chord of thirds. This can be interpreted as the fact that learned harmonic relations on İlerici system in the implicit memory acquired before the undergraduate level lead to a cognitive priming effect which copes with the sensory priming effect caused by psychoacoustic reasons. In the case of the tonal system, it is possible that the harmonic relations might be acquired in the implicit memory through the music being listened without a formal training, but in the case of İlerici harmony it can be predicted that an average individual will not be exposed to the compositions harmonized by this system enough to cause a change in their perceptions. Despite this, the existence of a priming effect for the related target chord of fourths can be explained by the fact that İlerici harmony was created based on the items of Turkish music, and therefore people who are not directly affected by the aforesaid harmony system might associate this system with Turkish music. In the light of these findings and interpretations, it is thought that having data acquired on the perceptual processes of a non-western harmony system of a musical culture rather than Western music, this study will contribute to the field of cognitive psychology as much as it will in the field of music education.