Okuduğunu anlama sürecinde söylem bağlaçlarının etkisi
The effect of discourse connectives on reading comprehension
Yazar: EZGİ KAYA FİLİK
Danışman: PROF. DR. GÜLSÜN LEYLA UZUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı / Türkçenin Eğitimi ve Öğretimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bağlaç = Conjunction ; Okuma-anlama = Reading-comprehension

Özet:
Bu araştırmada okuduğunu anlama sürecinde söylem bağlaçlarının etkisini belirlemek amaçlanmıştır. 255 ortaokul öğrencisinin katıldığı bu çalışma statik grup karşılaştırmalı deneysel desen çerçevesinde yapılandırılmıştır. Deney ve kontrol grubunda yer alan toplam 255 ortaokul öğrenci ile yürütülen çalışma, haftada bir ders saati olmak üzere yedi ders saatinde tamamlanmıştır. Çalışma boyunca kontrol grubundaki öğrenciler %100 bağlaçlı metinlere ait okuduğunu anlama testlerini, deney grubundaki öğrenciler ise %50 bağlaçlı metinlere ait okuduğunu anlama testlerini yanıtlamıştır. Çalışma sonuçlarına göre okuduğunu anlama başarısına bağlaçların olumlu bir etkisi bulunmamaktadır. Bununla birlikte anlamada bölgesel tutarlılığı kurmanın daha önemli olduğu durumlarda bağlaçların olumlu etkileri vardır.  Bağlaçların tümceler arasındaki tutarlılık ilişkisini anlama durumu üzerindeki etkisi bağlaç türüne göre değişmektedir. Genişleme, nedensellik ve zamansallık bağlaçlarının tümceler arasındaki tutarlılık ilişkisini anlama durumu üzerinde anlamlı bir fark oluşturacak etkisi bulunmazken karşılaştırma bağlaçlarının tümceler arasındaki tutarlılık ilişkisini anlama durumu üzerinde olumlu yönde bir etkisi vardır. Bağlaçların okuduğunu anlama durumu üzerindeki etkisinin metin türüne göre değişmediği belirlenmiştir. Ancak bu sonuç 8. sınıf öğrencileri açısından farklılık göstermektedir. Bağlaçların 8. sınıf öğrencilerinin anlatı metinlerini okuduğunu anlama durumları üzerinde olumlu etkisi bulunurken anlatı metinlerinde ortaya çıkan bu etkinin bilgilendirici metinlerde görülmediği tespit edilmiştir.
Çalışmanın sonuçları Türkçe Dersi Öğretim Programı çerçevesinde tartışıldığında bağlaç öğretimi içeriğinin okuma eğitimi kapsamında dilbilimin verileri doğrultusunda planlanması gerektiği görülmektedir. Bu noktada Türkçe Dersi Öğretim Programı kazanımlarındaki bağlaç çeşitliliği arttırılarak bağlaçların okuduğunu anlama sürecindeki işlevlerine açık bir şekilde yer verilmeli ve Türkçe ders kitaplarındaki etkinliklerin öğrencilerin bu işlevleri kavramasını sağlayacak nitelikte hazırlanmalıdır. Ayrıca çalışmanın sonuçları Türkçe üzerinden bağlaçların okuduğunu anlama sürecine etkisini irdeleyen ve metin güçlüğü ile okurların önbilgi durumlarının bağımsız değişken kabul edildiği ileri çalışmalar yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Abstract:
In this study, it was aimed to determine the effect of discourse connectives on reading comprehension. 255 secondary school students participated in this study, which was structured within the framework of static group comparative experimental design. The study, which was conducted with a total of 255 middle school students in the experimental and control groups, was completed in seven lesson hours, one lesson per week. Throughout the study, the students in the control group answered the reading comprehension tests of texts with 100% conjunctions, while the students in the experimental group answered the reading comprehension tests of texts with 50% conjunctions. According to the results of the study, conjunctions do not have a positive effect on reading comprehension achievement. However, conjunctions have positive effects in cases where it is more important to establish regional coherence in comprehension.  The effect of connectives on the comprehension of the coherence relationship between sentences also varies according to the conjunction type. While expansion, contingency and temporal connectives do not have a significant effect on understanding the coherence relationship between sentences, comparison connectives have a positive effect on understanding the coherence relationship between sentences. It was determined that the effect of conjunctions on reading comprehension did not change according to the text type. However, this result is different for 8th grade students. While conjunctions have a positive effect on 8th grade students' reading comprehension of narrative texts, it was determined that this effect in narrative texts was not observed in informative texts.
When the results of the study are discussed within the framework of the Turkish Curriculum, it is seen that the content of conjunction teaching should be planned in line with the data of linguistics within the scope of reading education. At this point, the variety of conjunctions in the objectives of the Turkish Curriculum should be increased, the functions of conjunctions in the reading comprehension process should be explicitly included and the activities in the Turkish textbooks should be prepared in a way to enable students to comprehend these functions. In addition, the results of the study reveal that further studies examining the effect of conjunctions on the reading comprehension process in Turkish should be conducted in which text difficulty and readers' prior knowledge status are accepted as independent variables.