Cafer Iyânî'nin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'i
Cafer Iyânî's Zübdetü'n-Nesâyih and Umdetü't-Tevârîh
Yazar: SEVGİ BÜLGÜN TURHAN
Danışman: PROF. DR. OSMAN ÜNLÜ
Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Osmanlı kütüphanelerinde okunmayı bekleyen birçok eser bulunmaktadır. Cafer Iyânî'nin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh adlı eseri de bunlardan biridir. Beş eseri bulunan yazarın üç eseri çalışılmış, bu teze konu olan eseri ile Nesâyihü'l-Mülûk adlı eseri çalışılmamıştı. Yazarın diğer eserlerinden yola çıkarak bu eserinin de çalışılmaya değer olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'in Nesâyihü'l-Mülûk'un genişletilmiş şekli olduğu görülmüştür. Türkçe, Farsça ve Arapça yirmi üç kitaptan derlenerek oluşturulmuş bu eserde kırktan fazla rivayet anlatılmaktadır. Nasihatnâme ve siyasetnâme özelliklerini taşıyan eser, insanların siyasî ve ahlâkî açıdan kendilerine kıssadan hisse çıkarmaları amacıyla yazılmıştır. Kısacası yazar topluma faydalı olmayı amaçlamıştır. 
	Çalışmada izlenilen yol şu şekildedir: İlk olarak yazarın hayatı ve eserleri hakkında bilgi toplandı. Sonrasında eserin Süleymaniye Kütüphanesi Nuruosmaniye Bölümü ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan iki nüshası karşılaştırmalı olarak okundu. Nüshaların özellikleri, metin içerisinde geçen manzum kısımlar, içerik incelemesi, dil ve üslup incelemesi yapıldı. Metin içerisinde geçen ayet ve hadislerin nerede geçtiği dipnotlarda belirtildi. Ayrıca yazarın Tevârîh-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs adlı eserinde bulunan dört hikâyenin Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh'te de benzer şekilde yer aldığı tespit edildi ve karşılaştırması yapıldı. 
	Sonuç olarak metnin tarihî ve edebî açıdan faydalı olduğu görüldü. Mensur bir nasihatnâme olarak yazılan eserin içerisinde kırka yakın manzume olduğu tespit edildi. Hem mensur hem manzum kısımları sade bir dille kaleme alan yazar, edebi sanatlara yer vermeyi ihmal de etmemiştir. 
Anahtar Kelimeler: Cafer Iyânî, cihat, fazilet, nasihatnâme, siyasetnâme.

Abstract:
There are many works waiting to be read in Ottoman libraries. Cafer Iyânî's Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh also one of these works. The writer who has five works only three of them were studied, subject of these thesis and Nesâyihü'l-Mülûk have not been studied before. Based on the writer's other works, it has been determined that this work also worth studying. Also observed "Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh" was Nesâyihü'l-Mülûk's expanded version. This work complied from twenty-three books in Turkish, Persian and Arabic, contains more than forty narratives. The work which bears characteristic of advice and politics, written for aim of providing people with moral and political lessons. In short, the writer aimed to benefit society.
The methodology followed in the study is as follows: First information about the writer's life and works was gathered. Then, the two copies of the work found in Süleymaniye Library Nuruosmaniye Department and Topkapı Palace Museum was comparatively read. The characteristics of the copies, the verse sections within the text, content analysis, language and stylistic examination were conducted. the Verses and hadiths in text were indicated in the footnotes. Also, it was identified that four stories found I the writer's work "Tevârîh-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs" appear similarly in "Zübdetü'n-Nesâyih ve Umdetü't-Tevârîh" and comparations was made.
As result, hit was seen the text is valuable from both historical and literary perspectives. It was identified as that there are nearly fourty verse section in work, which is written as a prose nasihatnâme. The Writer, who crafted both prose and verse parts in a plain language didn't neglect to include literary arts as well.
Keywords: Advice, Cafer Iyânî, Jihad, Politics, Virtue.