Canıl Mirza destanındaki epik unsurlar
The epic elements of Canil Mirza
Yazar: ŞAKİRE ÇELİK
Danışman: PROF. DR. NERİN YAYIN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Edebiyatı Bölümü / Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Halk Bilim (Folklor) Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Canıl Mırza Destanı = Janıl Myrza Epic ; Destanlar = Epics ; Epik şiir = Epic poetry ; Kırgız Türkleri = Kyrgyz Turks ; Kırgızlar = Kyrgyzs ; Türk destanları = Turkish legends

Özet:
Cañıl Mırza Destanı hem aynı adlı kahramanının kadın olması, hem de içerdiği tarihi tabakalar bakımından son derece dikkate değerdir. Kazan, Kasım, Kırım, Astırahan, Altın Orda ve Çağatay hanlıklarından izler taşıyan, bir başka ifadeyle tarihî olaylarını söz konusu hanlıklara geri götüren Cañıl Mırza Kırgız tarihinde XIII- XVIII. yani beş asırlık bir dönemi içine almaktadır.Destanın tarihi kahramanlarına baktığımızda ise destanda adı geçen `Camgırçı Han, Edige gibi kahramanların tarihi kaynaklarda da karşımıza çıkması, destanın gerçekçi bir tarihi zemine oturtulduğunu göstermektedir. Destanda Cañıl Mırza'nın babası olarak geçen `Camgırçı Han' Altın Orda'nın kalıntısı olarak kabul edilen Astarhan Hanlığı'ının hükümdarı olup bu hanlık tarihte kurulan ilk Türk devleti olması açısıyla önemlidir. Yine Edige Mırza Altın Orda Devleti'nin emirlerinden olup aynı zamanda Timur-Kutluk'un koruyucularından birisidir. Destanın Cañıl'dan sonra en önemli kahramanı olan Abıl'ın da İşin Sultan'ın oğlu olduğu ortadadır ve Abıl, tarihî kaynaklara göre Orta Asya Türkleri'nin Ruslar'la olan özgürlük mücadelesi sırasında (1629'dan başlayarak) görülmektedir.Cañıl Mırza Destanı'nında olaylar Kırım, Ukrayna, Türkistan, Moğolistan, Kırgızistan ve Özbekistan topraklarında geçmektedir. Bu durum olayların gerçekte de cereyan ettiği toprakları göstermesi bir yana destan anlatıcısının hem Kırgız, hem de Türk Dünyası tarihini iyi bildiğini de ifade etmektedir.Epik kurallar geçerli olmakla birlikte Cañıl başta olmak üzere diğer destan kahramanlarının şahsında avcılık ve atıcılılık, destanın başından sonuna kadar kendisini sürekli hissettirmektedir. Hatta Caıñl'ın çocuklarını bile bırakarak arkasına bakmadan geri dönüşünde atıcılıktaki becerisinin azalması etkilidir.Diyebiliriz ki Cañıl Mırza destanı gerek çok geniş bir tarihî döneme ve coğrafyaya oturması, gerekse içerdiği ve anlatıda aynı oranda etkisi görülen epik ve mitik unsurlar bakımından Kırgız folklorundaki haklı yerini almıştır.

Abstract:
The Epic of Cañıl Mırza is worth to attract attention both because the protagonist called Cañıl Mırza is a woman and because of the historical layers it contains. It keeps traces from Kazan, Kasim, Crimean, Astırahan, Altın Orda and Çağatay Khanates, in other words Cañıl Mırza carries back the historical phenomena to the aforementioned khanates, and contains a five centuries long period within the Kirghiz history, namely between XIII-XVIII centuries.The protagonists in the epic like Camgırcı Khan and Edige can also be traced in the historical sources, thus one can conclude that this epic is based on a real historical context. Camgırcı Khan who is known as the father of Cañıl Mırza in the epic is the sovereign of the Astarhan Khanate which is accepted as the heir of Altın Orda, and is significant as the first Turkish state in the history. Also Edige Mırza is one of the emirates of the Altın Orda state and one of the protectors Timur-Kutluk. It is apparent that Abil, who is the second important character after Cañıl, is the son of the Sultan Işil and is seen in the historical sources during the liberation struggles of Central Asian Turks with the Russians starting 1629.In the epic of Cañıl Mırza the events take place in the lands of Crimean, Ukraine, Turkestan, Mongolia, Kyrgyzstan, Uzbekistan. This fact not only reveals the real lands of the phenomena, but also shows that the narrator of the epic knows both the Kyrgyz and Turkish history well.In addition to the epic rules, particularly Cañıl and the other protagonists of the epic use hunting, markmanship throughout the whole epic. Indeed what is important in Cañıl?s return where he even leaves his children, is the waning in his marksmanship talent.In conclusion, one can say that the epic of Cañıl Mırza holds its own place deservedly both in terms the large historical and geographical period on which it is based and in terms of the epic and mythical components in the narrative.