Muḥammed bin Hüseyin Er-Revanî'nin Hilyetü'l-Mülūk adlı eseri (İnceleme-metin-dizin)
Muhammed bin Hussein Er-Revani̇'s work called Hilyetü'l-Mülûk (Analysis-text-index)
Yazar: ERDAL AYDIN
Danışman: PROF. DR. HATİCE ŞAHİN
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Muḥammed bin Hüseyin Er-Revani = Muḥammed bin Hüseyin Er-Revani ; Siyasi ahlak = Politics ethics ; Siyasi metinler = Political texts ; Türkçe = Turkish

Özet:
Türk yazı dilinin 17. yüzyıldaki tarihî gelişimini daha sağlıklı bir şekilde ortaya
koyabilmek amacıyla üzerinde çalışmaya değer bulduğumuz Ḥilyetü'l-Mülūk adlı eser,
Klasik Osmanlı Türkçesi döneminde nesir türünde yazılmış bir siyasetnamedir. Ḥilyetü'l-
Mülūk, İranlı Seyyid Ali Hemedānî'nin Zâhiretü'l-Mülûk adlı eserinin mütercim
Muhammed bin Hüseyin Er-Revanî tarafından Sultan İbrahim adına tercümesi yapılmış,
07 Kasım 1642 tarihli, yarıya yakını telif bir eserdir. Eserin tek nüshası, Topkapı Sarayı
Müzesi Kütüphanesinin Hazine bölümünde 360 numarada kayıtlıdır. 201 varaktan oluşan
eser, nesih hattıyla yazılmış olup her varakta 19 satır bulunmaktadır. 47b-48b ve 75b-90b
aralığında bulunan toplam 18 varakta derkenarlar yoğun bir şekilde kullanılmıştır. Metin
harekesizdir; fakat genellikle ayet ve hadislerde hareke kullanılmıştır. Eser, ikisi
mütercime ait olmak üzere toplam 12 bābdan meydana gelmektedir. 75a'ya kadar olan
bölüm, mütercimin tercümesine ekleme yaptığı ilk 2 bābın olduğu bölümdür. Eklenen
bābların oldukça hacimli olması ve tercümeye farklı bir isim verilmesi, eserin
telif/tercüme bir eser olduğunu göstermektedir. Mütercimin bu maksatla eserin özgününden farklı olarak Ḥilyetü'l-Mülūk adını vermeyi uygun bulduğu
değerlendirilmektedir.
Ḥilyetü'l-Mülūk üzerine yaptığımız çalışmanın giriş bölümünde; Seyyid Ali
Hemedānî ve Muhammed bin Hüseyin'in hayatları hakkında bilgi verilerek çalışmanın
konusu ve amacı, eserin künyesi, muhtevası, Türk tarihi ve edebiyatı açısından yeri ve
önemi, eserin hazırlanmasında kullanılan yöntem hakkında bilgiler verilmiştir. 17. yüzyıl
Türkçesinin daha iyi bir şekilde ortaya konulabilmesine katkı sağlamak amacıyla eserin
imlası, ses ve yapı bilgisi incelenmiştir. İmla bölümünde öncelikle, eserdeki ünlülerin ve
ünsüzlerin başta, ortada ve sonda nasıl yazıldıkları belirtilmiştir. Ayrıca ünsüzlerin kalın
ve ince sıraya göre yazılışları gösterilmiştir. Ses bilgisi bölümünde, ünlü-ünsüz
uyumlarına ve fonetik hadiselere yer verilmiştir. Biçim bilgisi başlığı altında ise yapım
ekleri, çekim ekleri, sıfatlar, zamirler, zarflar ve edatlar örneklendirilmeye çalışılmıştır.
Metin bölümünde Ḥilyetü'l-Mülūk'un çeviri yazılı metni verilmiştir.
Dizin bölümünde, "TürkSözDiz" 2.1 dizin programından yararlanılarak metindeki
kelimelerin alfabetik sıraya göre dizini oluşturulmuştur. Eserin söz varlığını ortaya
koymak ve 17. yüzyıl Türkçesinin söz varlığına katkı sağlamak için yaklaşık olarak 8382
madde başlı söz dizini hazırlanmıştır. Dizindeki kelimelerin hepsi, metindeki sayfa ve
satır numarası ile numaralandırılmış ve metne bağlı kalınarak anlamları verilmiştir. Dizin
bölümünden sonra kişi adları dizini de oluşturulmuştur.
Eserin sonunda; sonuç bölümüyle birlikte, çalışmada başvurulan kaynaklara,
eklere ve öz geçmişe yer verilmiştir.

Abstract:
Hilyetü'l-Mülûk is a prose written in the prose genre during the Classical
Ottoman Turkish period, which we find worthy of work on in order to put forward the
historical development of the Turkish written language in the 17th century in a healthier
way. It translated by Muhammad bin Hüseyin Er-Revanì on behalf of Sultan İbrahim
from Iranian Sayyid Ali Hemedāni's Zâhiretü'l-Mülûk, in 07 November 1642. A single
copy of the work is registered in the Treasury section of the Topkapi Palace Museum
Library at number 360. The work consists of 201 leaf, naskh line is written and each leaf
has 19 lines. A total of 18 sheets in the range of 47b-48b and 75b-90b were used
extensively. The text is still, however, it is often used in verses and hadith. The work
consists of a total of 12 section, two of which belong to the translator. The section up to
75a is the first 2 sections that the translator adds to his translation. The fact that the added
sections are quite bulky, and that the translation is given a different name shows that the
work is a copyright / translation work. For this purpose, my translator unlike the original
Hilyetü'l-Mülûk is valued to find it appropriate to name. In the introduction part of our study on Hilyetü'l-Mülûk; Seyyid Ali Hemedâni
and Muhammed bin Hüseyin's life is given information about the subject and purpose of
the work, the title of the work, the content, the importance and place of Turkish history
and literature, the method used in the preparation of the work is given. In order to
contribute to a better understanding of the 17th century Turkish, spelling, and sound
structure knowledge of the work were examined. In the spelling section, firstly, it is stated
how the vowels and consonants in the work are written at the beginning, in the middle
and at the end. In addition, consonants are written in bold and thin order. In the voice
information section, vowel-consonant harmony and phonetic events. Under the format
information heading, construction suffixes, affixes, adjectives, pronouns, adverbs and
prepositions are tried to be exemplified. In the text section, the written translation of
Hilyetü'l-Mülûk is given.
In the index section, "TürkSözDiz" 2.1 index program is used to index the words
in the text in alphabetical order. In order to reveal the vocabulary of the work and
contribute to the vocabulary of the 17th century Turkish, approximately 8388 article
headings were prepared. All the words in the index are numbered with the page and line
numbers in the text and given their meaning depending on the text. After the directory
partition, the contact names directory is also created.
At the end of the work; together with the concluding part, the references, annexes
and resume used in the study are included.