Satın alma kararlarında bilişsel kusurların rolü ve giderilme sorunları
Role of the cognitive biases and the debiases in procurement decisions
Yazar: KÜBRA TOKATCI ŞEN
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ENİS SINIKSARAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tedarik Zinciri Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ulaşım = Transportation

Özet:
Karar vericiler çoğu zaman kararlarını risk ya da belirsizlik altında almak zorunda kalır ve genellikle belirlenmiş bir stratejileri yoktur. Bu nedenle, olasılıkları doğru hesaplamak ve belirsizliği azaltmak adına kısayollara (heuristics) başvururlar. Ancak bu kısayollar bilişsel kusurlara yol açar. Günümüzde bu bilişsel kusurların sayısı 200'e yaklaşmıştır ve çeşitli taksonomilerde ele alınmadıklarında kavranılmaları oldukça güçtür.
Endüstriyel satın alma süreçlerinde satıcıların ürün odaklı değil alıcıların ihtiyaçlarını anlama ve karşılama odaklı davranmaları her iki taraf için de önem arz eder. Ancak bu öngörünün önündeki engellerden birisi de karar vericileri etkisi altına alan olası bilişsel kusurlardır. Bu bilişsel kusurların varlığını ve karar süreçlerine etkilerini ortaya çıkarmak, satın alma süreçlerinin rasyonel işleyişini sağlamak açısından önemli görünmektedir.
Bu tezin temel amacı endüstriyel satın alma süreçlerinde etkili olan bilişsel kusurların varlığını araştırmak ve giderilmeleri konusunu, taksonomi temelli bir ölçek tasarımı çerçevesinde ele almaktır. Bu amaç doğrultusunda Kaufmann vd. (2010)'un tedarik zincirinde önemli bir adım olan tedarikçi seçim sürecine uygulanmasını önerdiği ölçek tasarımı kullanılmıştır. 
Tezin birinci ve ikinci bölümünde sırasıyla endüstriyel satın alma, bilişsel kusurlar, bilişsel kusurların sınıflandırılması ve giderilmesi konusunda literatürdeki çalışmalara yer verilmiştir. Üçüncü bölümde tezin amacı, araştırma soruları, verilerinin toplanması ve açıklayıcı faktör analizi kullanılarak analiz edilmesinden ve elde edilen sonuçlardan bahsedilmiştir. Bu araştırma ile de tedarikçi seçiminde rol oynayan satın alma uzman veya yöneticilerinin karar verme aşamasında karşılaştığı bilişsel kusurları azaltmaya ya da gidermeye yönelik uygulanabilecek yöntemlerin; ayrıştırma ve yeniden yapılandırma, kendini karşı tarafın yerine koyma, alternatif seçeneklere dikkat çekme, şeytanın avukatı olma ve bilişsel kusurlar konusunda farkındalık başlıkları altında 5 boyutta sınıflandırılabileceği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Bilişsel Kısayollar, Bilişsel Kusurlar, Bilişsel Kusurların Sınıflandırılması, Bilişsel Kusurların Giderilmesi, Tercih Teorisi, Endüstriyel Satın Alma, Tedarikçi Seçimi, Faktör Analizi.

Abstract:
Decision makers often have to take their decisions under risk or uncertainty and often do not have a defined strategy. Therefore, they resort to heuristics to calculate probabilities correctly and reduce uncertainty. However, these heuristics lead to cognitive biases. Today, the number of these cognitive biases has approached 200 and they are very difficult to grasp if they are not addressed in various taxonomies.
In procurement processes, it is important for both parties that the sellers are not product-oriented but focused on understanding and meeting the needs of the buyers. However, one of the obstacles to this foresight is the possible cognitive biases that affect the decision makers. Revealing the existence of these cognitive biases and their effects on decision processes seems important in terms of ensuring the rational functioning of purchasing processes.
The main purpose of this thesis is to investigate the existence of cognitive biases that are effective in procurement processes and to investigate their debiasing within the framework of a taxonomy-based scale. For this purpose, the scale proposed by Kaufmann vd. (2010) to be applied to the supplier selection process which is an important step in the supply chain was used. 
In the first and second parts of the thesis, studies in the literature on industrial purchasing, cognitive biases, taxonomy and debiasing of cognitive biases are given respectively. In the third chapter, the purpose of the thesis, research questions, data collection and analysis using Confirmatory Factor Analysis and the results obtained are mentioned. With this research, it has been revealed that the behaviors of purchasing specialists or managers who play a role in supplier selection, to reduce the cognitive biases they encounter during the decision-making process, can be classified under 5 dimensions that decomposing supplier selection task; taking the supplier's perspective; investigative reviewing of the supplier choice set; dissenting the final supplier selection decision; creating general supplier selection bias awareness.

Key Words: Heuristics, Cognitive Biases, Taxonomies of the Cognitive Biases, Debiasing, Prospect Theory, Procurement, Choosing Supplier, Factor Analysis