Nebâtî'nin divânı'nda din ve tasavvuf, remizler ve mefhumlar
Nebâtî in the divan of religion and mysticism, concepts and associates
Yazar: ERSİN GÜVE
Danışman: YRD. DOÇ. DR. MEHEDDİN İSPİR
Kafkas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı / Azerbaycan Türkçesi ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Azeri edebiyatı = Azerbaijan literature ; Din = Religion ; Divan edebiyatı = Divan literature ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Mefhum = Mafhum ; Seyid Ebulkasım Nebati = Seyid Ebulkasım Nebati ; Tasavvuf = Mystic ; Şiir = Poem

Özet:
Çalışmamızda, XIX. yüzyıl Azerbaycan edebiyatı şairlerinden olan Seyyid Ebulkâsım Nebâtî'nin hayatı, edebi kişiliği, dinî ve tasavvufi yönleri ele alınmıştır.
Nebâtî; Azerbaycan şiirinde dinî tasavvufi, sûfî panteist görüşlere sahip bir sanatçıdır. Divân ve halk edebiyatı geleneklerine bağlı olan sanatçı Türkçe ve Farsça şiirler yazmıştır.  Şairin şiirlerinde Nebâtî mahlasının yanı sıra kimi zaman Mecnûnşâh kimi zaman da Hânçobanî mahlaslarını kullandığı görülmüştür. Sanatçının düşünce bakımından ömrünün ilk yıllarında sufiliğe meylettiği sonrasında ise Şiiliğe yöneldiği ve bunun etkisiyle Hz. Ali'ye kasideler yazdığı tespit edilmiştir. Nebâtî'ye ait kaynaklarda belirtilen tek eserinin Türkçe ve Farsça şiirlerinin yer aldığı Divân'ı olduğu gözlenmiştir. Nebâtî, tasavvufi düşüncenin şekillendirdiği hayat algısı sonucunda şiirlerinde tasavvuf öğretisini işlemiştir. Hayat karşısındaki dindar tutumuyla sanatçı, insanları tasavvuf yoluna davet etmiştir ve bu yönde şiirler yazmıştır. Ömer Hayyâm, Hâfız-ı Şîrâzî, Şems-i Tebrîzî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi şairleri çok okuyan Nebâtî bilhassa Hâfız-ı Şîrâzî, Nesîmî ve Fuzûlî'nin etkisi altında kalmıştır. Sanatçı onları taklit etmeyerek kendine özgü bir üslup oluşturmuştur. Şair eserlerinde bazen dini hükümleri, hurafeliği kötüleyerek insanları maddi hayattan zevk almaya davet eder. Bazen de bir derviş gibi dindar olarak karşımıza çıkar. Buna ek olarak Nebâtî hem İslam'ı hem âteşperestliği tebliğ eden pîr gibidir. Kimi zamanda Hristiyan olduğunu söyler. Bu sebeple de şairin dünya görüşü ve hayata bakışı ikirciklidir. Nebâtî, Türk edebiyatında gerekli değeri görememiş yeterince anlaşılamamış sanatçılardandır. Çalışmamızda Nebâtî'nin sadece Azerbaycan ve İran coğrafyasında sınırlı kalmaması arzulanmıştır. Bu amaçla da sanatçı Türk edebiyatına tanıtılmak, kazandırılmak istenilmiştir. 
Çalışmamızda sanatçının divânından yola çıkılarak divânındaki dinî tasavvufi konulara, remizlere ve mefhumlara yer verilmiştir. Şiirlerdeki beyitler ve dörtlükler Azerbaycan dilinden Türkçeye tercüme edilmiştir. Bu çalışmada şairin şiirleri ise bölümler halinde incelenmiştir. Birinci bölümde; şairin dini yönü araştırılarak dini mefhumlara, ikinci bölümde; şairin tasavvufi yönü araştırılarak tasavvufi remizlere ve mefhumlara yer verilmiştir. Üçüncü bölümde; şairin sevgili için kullandığı güzellik unsurlarına, dördüncü bölümde ise sanatçının divânında geçen kuşlara ve diğer canlılara yer verilmiştir. Beşinci bölümde; Nebâtî'nin Divânı'nda incelenen gazel ve kasidelerin istatistiklerine, altıncı bölümde; sanatçının halk edebiyatı nazım şekilleriyle yazmış olduğu şiirlerindeki, sevgilideki güzellik unsurlarına, dinî tasavvufi kavramlara, halk edebiyatı nazım şekillerindeki istatiklere değinilmiştir.
Çalışmamızın sonunda ise divânda yer alan sistematik dizine, yer ve kişi adları dizinine yer verilmiştir. Son olarak da sanatçının şiirlerinde geçen Arapça, Farsça ve Türkçe sözcüklerden sözlük oluşturulmuştur. 

Anahtar Sözcükler: Nebâtî, Din, Tasavvuf, Sufilik. Dizin

Abstract:
In our study, XIX. one of the poets of the Azerbaijani literature of the century, Sayyid Ebulkasim Nebâtî's life, literary personality, religious and mystical aspects are discussed.
	Nebâtî; Azerbaijan religious in the poetry of sufi, sufi panteist views is an artist. The artist wrote poems that are connected to the traditions of Turkish and Persian Divan literature. The Nebâtî pseudonym in his poems the poet, as well as sometimes used the pseudonym of Majnu Shah, it was observed that sometimes the Hancobani. In the first years of his life thinking in terms of the artist's wishes in the aftermath of Sufism, shiism, and under this influence it has been moved to It was determined that Hz.Ali wrote to the ode. The sources of Turkish and Persian poetry that is specified in a single Nebati of the works it was observed that the Divan of Nebâtî, the perception that shaped the life of sufi thought as a result of the teachings of sufism in poetry has committed to. An artist with a religious attitude in the face of life, the people he invited to the sufi path, and wrote poems in this direction. Omar Khayyam, Hafiz-ı-Shirazi, Shams-ı Tebrizi, Mevlana celaleddin-ı Rumi who read a lot of vegetable especially poets such as Hafiz-ı-Shirazi, remained under the influence of Fuzuli and Nasimi. The artist has created a unique style of its own by failing to emulate them. The poet in his works, sometimes religious provisions, the hurafelig with condemnation, invites you to enjoy the material life of the people. Sometimes a pious dervish, ın addition, both Nebâtî and pir who preach Islam too. Who tells us that he was a christian at the time. For this reason the poet's worldview and his outlook on life unstable. Nebâtî, enough to see one of the artists misunderstood the required value in Turkish literature. Our study of the geography of arzulanmi nebati only be limited in Azerbaijan and Iran. For this purpose, the introduction to Turkish literature artist, are asked to gain.
In our study, on the basis of the religious court by the divan artist of mystical topics and concepts associates. Couplets and quatrains of poetry in the Azerbaijani language has been translated to Turkish. In this study, are examined in the sections of the poem the poet. In the first part of the poet to investigate the notion of the religious to the religious aspect, in the second chapter; the poet and the mystic aspect of the mystical concepts have been given to associates to investigate. The third section; the poet uses the elements of beauty of the beloved, in the fourth chapter, the last birds and other creatures have been given to the artist on the couch. In the fifth section; The Nebâtî; ode and ode examined at the council of statistics of the sixth section; in the literature of verse in the poem that he wrote with the artist, the lover of beauty in the elements, concepts of religious mystical folk poetry in the way of istatiksel e has been mentioned.
At the end of our study, on the divan located in the systematic index place and person names are included in the directory. Finally, the artist in the poetry of Arabic and Persian words in Turkish dictionary has been created.


Key Words: Nebâtî, Religion, Mysticism, Sufism, Index