Şerif Mardin'in sosyolojik görüşleri
Şerif Mardin's sociological views
Yazar: KENAN TAZEFİDAN
Danışman: PROF. DR. HACI BAYRAM KAÇMAZOĞLU
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Biyografi = Biography ; Din = Religion ; Hermeneutik = Hermeneutic ; Mardin, Şerif = Mardin, Şerif ; Sosyoloji = Sociology ; Türk sosyoloji tarihi = Turkish sociology history ; Türk sosyolojisi = Turkish sociology

Özet:
Bu çalışma, Türkiye'nin siyasal ve toplumsal yapısı ile düşünce tarihine ilişkin
araştırmalarıyla tanınan Şerif Mardin'in sosyolojik görüşlerini bir bütün olarak ortaya
koymayı amaçlamaktadır. Türk sosyoloji geleneğinde bağlama öncelik veren bir tutumla,
Türk modernleşme sürecinin hasıraltı edilmiş sorunlarını ele alan Mardin, çalışmalarında
kullandığı sosyolojik yaklaşımlar ve yöneldiği muhteva unsurlarıyla dikkat çekmiştir.
Sosyal bilimlerde önemli bir yere sahip olan Mardin, Türk modernleşmesini, Batı
merkezli epistemolojik yaklaşımlar ile yerel özgün dinamikleri birleştirerek ele almış,
çalışmalarını tarihi derinlik ve bütünlük içinde işlemiştir. Türk toplum tarihi ve toplum
sorunlarına yönelik ortaya koyduğu fikirler geniş çevrelerin ilgisini çekmiştir. Tarihi,
farklı açılardan değerlendiren Mardin'in çalışma konuları tarihsel olmakla birlikte
günümüz toplum yapısını da kapsamaktadır.
Mardin, Batı sosyolojisinin yanında Türk sosyolojisine, bu ülkenin özgünlüğüne,
sosyal zenginliğine ilgi duymuş, yorumsamacı sosyolojinin düşün ilkelerini ülkemize
aktarmıştır. Ziya Gökalp'in de üzerinde durduğu ve Mardin'in sosyoloji anlayışının
temelini oluşturan Osmanlı ve Türk toplumsal yapımızdaki Osmanlı İmparatorluğu-
Cumhuriyet Dönemi, aydın-avam, din-ideoloji, merkez-çevre, simge-sembol, büyük
kültür-küçük kültür, geleneksel milliyetçilik-modernist milliyetçilik, lehçe-söylem gibi
ikili ayrımlara dikkat çekmiştir.
Bu çalışmada, tarihsel olarak Osmanlı İmparatorluğu, Tanzimat ve Aydınlar,
İslamcılık, Laiklik, Türk Modernleşmesi, Cumhuriyet dönemi, Kemalizm, sivil toplum,
din-ideoloji, Bediüzzaman Said Nursi, İslamcılık ve cemaatleşme, Batı ve Türk siyasal
düşüncesi ve eğitim konusunda Mardin'in fikirleri değerlendirilmiştir. Güncel toplumsal
konular bağlamında ise toplumsal yapı, toplumsal değişme, kitle toplumu, ulus devlet,
iletişim, modernleşme, din-ideoloji, mahalle baskısı gibi kavram ve kuramların izi
sürülmüştür. Ayrıca, Mardin'in sosyoloji anlayışındaki değişmeler, ailesi, eğitimi,
etkilendiği bilim insanları ve Mardin hakkında sosyolojik açıdan değerlendirmeler yapan
sosyologların görüşlerine yer verilmiştir. Sonunda ise Mardin'in görüşleri eleştirel
değerlendirmeye tabi tutulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Sosyoloji, Tarih, Türk Sosyolojisi, Din, Modernleşme,
Hermeneutik, İnterdisiplinerlik, Şerif Mardin.

Abstract:
This study aims to reveal the sociological views of Şerif Mardin, who is known for his
research on Turkey's political and social structure and the history of thought. Dealing with
the hidden problems of the Turkish modernization process with an attitude giving priority
to the context in the Turkish sociological tradition, Mardin drew attention with the
sociological approaches he used in his studies and the content elements he focused on.
Mardin, who has an important place in social sciences, has dealt with Turkish
modernization by combining Western-centered epistemological approaches with local
original dynamics, and has processed his works in historical depth and integrity. The ideas
he put forward about the history of Turkish society and social problems attracted the
attention of wide circles. Evaluating history from different perspectives, Mardin's study
subjects are historical, but also include the structure of today's society.
Besides Western sociology, Mardin was interested in Turkish sociology, the originality
and social wealth of this country, and transferred the thinking principles of interpretive
sociology to our country. The Ottoman Empire-Republican Period in our Ottoman and
Turkish social structure, which Ziya Gökalp also emphasizes and which forms the basis
of Mardin's understanding of sociology, intellectual-common people, religion-ideology,
center-periphery, symbol-symbol, great culture-small culture, traditional nationalism -
drew attention to dual distinctions such as modernist nationalism, dialect-discourse.
In this study, Mardin's ideas regarding the Ottoman Empire, Tanzimat and Intellectuals,
Islamism, Secularism, Turkish Modernization, Republican period, Kemalism, civil
society, religion-ideology, Bediuzzaman Said Nursi, Islamism and communization,
Western and Turkish political thought and education were evaluated historically. In the
context of current social issues, concepts and theories such as social structure, social
change, mass society, nation-state, communication, modernization, religion-ideology,
neighborhood oppression have been traced. In addition, the changes in Mardin's
understanding of sociology, his family, education, the scientists he influenced, and the
opinions of sociologists who make sociological assessments about Mardin are included.
In the end, Mardin's views were subjected to critical evaluation.
Keywords: Sociology, History, Turkish Sociology, Religion, Modernization,
Hermeneutics, Interdisciplinarity, Şerif Mardin.