Alışveriş merkezlerinin kent içi ulaşıma etkisi: İstanbul Anadolu yakası d-100 karayolu örneği
Effect of shopping centers on urban transportation: Anatolian side d-100 highway example
Yazar: GÜLAY KAYADİBİ
Danışman: DOÇ. DR. ESİN ÖZLEM AKTUĞLU AKTAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Mekan Organizasyonu ve Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Son on yılda alışveriş merkezleri, ekonomik değeri yüksek ve her türlü ihtiyacı karşılayan yapılara dönüşmektedir. Dünya'da ve Türkiye'de alışveriş merkezlerinin toplam cirosunun sürekli artması, sahip oldukları işlevlerin çeşitlenmesi ve rekabet ortamının etkisi ile farklı yapıda ve büyüklükte alışveriş merkezleri ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle alışveriş merkezleri "genişleme potansiyeli, ulaşılabilirliği ve çekim gücü yüksek olan" karayolu kenarlarında ve kavşak noktalarında yer seçmektedir. Ancak alışveriş merkezleri, geniş otopark imkanları ile taşıt odaklı tasarlanan kullanımlardır. Bu nedenle ilk örnekleri, kentin dışında ve ulaşım sistemini en az düzeyde etkileyecek arsalarda konumlanmaktadır. 
Son dönemlerde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde alışveriş merkezlerinin yer seçimine ve sayısal artışına ilişkin sorunlar yaşanmaktadır. Ulusal ve uluslararası bilimsel çalışmalarda, farklı araştırma yöntemleri ile alışveriş merkezlerinin yer seçimini etkileyen faktörler ve değişkenler irdelenmektedir. Aynı zamanda alışveriş merkezlerinin türlerine ve sınıflamasına ilişkin çeşitli araştırmalar bulunmaktadır. 
Bu çalışmanın amacı, ana ulaşım koridoru üzerindeki alışveriş merkezlerinin güzergâha olan etkisini ortaya koymaktır. Bunu yaparken alışveriş merkezlerinin yer seçim aşamaları ve ulaşım-erişilebilirlik bileşeni doğrultusunda alışveriş merkezlerinin ulaşım sistemi ile ilişkisi irdelenmektedir.
Araştırma, "alışveriş merkezleri, araç kullanımını artırır" hipotezi üzerine oluşturulmuştur. Araştırma hipotezi, günümüzde sıklıkla bahsedilen bir sorunu ispatlamak üzerine kurgulanmıştır.  Bu nedenle çalışmanın yöntemi, geçmişteki olgular ile günümüzde yaşanan sorunların tanımlanmasına ve incelenmesine olanak tanıyan "tarihi ya da tarihsel yöntem" olarak belirlenmiştir. Yapılan incelemeleri irdelemek, araştırma sorularına cevap aramak ve test edebilmek için "örnek olay incelemesi" yapılmıştır.
Bu çalışmanın kapsamı, beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde literatür özeti, tezin amacı ve kapsamı, hipotezi ve yöntemi verilmiştir. İkinci bölümde; alışveriş kavramı ve gelişimi ile birlikte alışveriş merkezlerinin yer seçim aşamaları ve bileşenleri tanımlanmıştır. Ayıca alışveriş merkezlerinin ulaşım-erişilebilirliğine ilişkin ölçütler doğrultusunda araştırmanın değişkenleri tanımlanmıştır. Üçüncü bölümde; Dünya'da alışveriş merkezi sınıflaması ve türleri ile birlikte alışveriş merkezi sektöründe yaşanan gelişmeler ve ulaşım sistemi ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde; yapılan literatür araştırması doğrultusunda İstanbul'daki alışveriş merkezlerinin gelişimi ve yer seçimi, görsellerle ve sayısal verilerle incelenmiştir. Anadolu Yakası D-100 Karayolu üzerindeki alışveriş merkezlerinin konumuna, türlerine ve yapısına göre ulaşım ve erişilebilirliği değerlendirilmiştir. Ayrıca ulaşım ve erişilebilirlik ölçütleri ile D-100 Karayolu üzerindeki alışveriş merkezlerinin kent içi ulaşıma etkisine yönelik analizler yapılmıştır. Bu analizler ile alışveriş merkezlerinin D-100 karayolu üzerindeki trafik yoğunluğuna etkisi incelenmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde; alışveriş merkezi kavramı ve yer seçim sürecinde yaşanan değişimin geleneksel ticarete ve kentsel mekâna etkisine ilişkin çıkarımlar ve internet üzerinden alışverişin yaygınlaşmasıyla alışveriş merkezlerinin ulaşım sistemi ile ilişkisine yönelik öngörülerde bulunulmuştur.
Bu çalışmadan elde edilen bulgular,  İstanbul'da Anadolu Yakası D-100 karayolu çevresinde farklı konseptlere sahip alışveriş merkezlerin yanı sıra karma tip merkezler de ortaya çıkmaktadır. Bu durum ana ulaşım güzergâhlarının trafik hacmini, hızını ve trafik akımını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle alışveriş merkezlerinin otopark kullanımına ve yönetimine ilişkin yasal düzenlemeler (otopark ücreti, otopark paylaşımı, bisiklet park yerleri arttırılması gibi) yapılarak müşterilerin toplu taşımayı kullanmaya yönlendirilmelidir. Anadolu Yakası D-100 Karayolu üzerinde, küçük değişiklikler (şerit azaltılması, otobüs güzergahlarının hafif raylı sistemlere dönüşmesi gibi) yapılarak trafik yoğunluğunun azaltılmalıdır. Ayrıca kentin çocuk oyun alanı, eğlence ve kültür merkezi gibi ihtiyaçlarına yönelik yerleşim alanları ile entegre semt (topluluk) merkezleri oluşturulmalıdır.

Abstract:
In the last decade, shopping centers have turned into buildings which are high economic value and provide all kinds of needs. Shopping centers of different sizes and structures are emerging with the impact of the competition environment, the diversification of their functions and increasing turnover from shopping centers in the world and in Turkey. For this reason, shopping centers are located on the roadside or intersection points which expansion potential, accessibility and power of attraction are high. However, Shopping malls are car-oriented commercial uses with large parking facilities. Therefore, the first examples are located in the sites which located outside the city or  sites which would affect transportation system at least level.
Recently, there have been problems related to quantitative increase of shopping centers and the location selection of shopping centers in the developed and developing countries. In national and international scientific studies, the factors and variables which affect the location selection of shopping centers are examined by different research methods. There are also various research about the types and classification of shopping centers. 
The aim of this study is to determine the effect of shopping centers on the main transportation corridor on this route.  While doing this, the relationship with the transportation system of shopping centers is examined in line the transportation-accessibility factor and the location selection stages of the shopping centers. 
The research is based on the hypothesis that "shopping centers increase automobile use". The research hypothesis has been adjusted to prove a problem that is often mentioned today. Therefore, the method of study was defined as the "historical method" that enable the identification and examination of today's problems with past cases. "Case study" was performed in order to examine the studies, to  search and test the research questions.
The content of this study consists of five chapters. In the first part of the study, the purpose, the method, the hypothesis and the content of the thesis and the literature summary were given. In the second part; it was defined the components and location selection stages of shopping centers along with the development and concept of shopping. Moreover, the variables of the research were defined in line the criteria regarding the transportation-accessibility of the shopping centers. In the third part, it was evaluated developments in the shopping center sector and relationship with the transportation system of centers in addition to classification and types of shopping centers in the world. In the fourth section, in line with literature survey it was examined in the location selection and development of shopping centers in Istanbul with visual and quantitative data. Transportation and accessibility of shopping centers on the Anatolian Side D-100 Highway were evaluated according to their location, types and structure. In addition,  analyses were made regarding the impact of transportation of shopping centers on the D-100 highway with transportation and accessibility criteria. Shopping malls on D-100 Highway examined the effect on traffic density on this route with these analyses. In the conclusion and suggestions section, there have been made predictions for the relationship between the transportation system and shopping centers with spreading of shopping over the internet and have been inferences related the impact on traditional trade and urban space of the change in the location selection process of and the concept of shopping center.
The findings from this study, mixed-type centers as well as shopping centers with different concepts are emerging around the Anatolian Side D-100 Highway in Istanbul. This situation negatively affects the volume, speed and traffic flow of the main transportation routes. For this reason, customers should be directed to public transport by making legal arrangements (such as parking fee, parking share, bicycle parking, etc.) related to parking usage and management of shopping centers. The traffic intensity on the Anatolian Side Of D-100 Highway should be reduced by making small changes (strip reduction, turn of bus routes into light rail systems, etc.). Also, neighborhood (community) centers integrated with residential areas should be created for the city's playground, entertainment and culture center, etc. needs.