16.-18. yüzyıl Osmanlı beratlarının hat sanatı özellikleri ve yeni levha uygulamaları
16.-18. calligraphy characteristics of century Ottoman warrants and new plate applications
Yazar: İLKNUR YILMAZ
Danışman: PROF. AYSEN SOYSALDI
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Beratlar, Osmanlı Devleti'nde bazı vazifelerin, hizmetlerin belirlenmesi, memuriyet atanmaları, devlet tarafından verilen özel yetkiler, izinler gibi şahıslara ya da hükmî şahıslara verilen sultanın emirlerinin olduğu belgelerdir.  Beratlar, emri veren padişahın saltanat süresince geçerli sayılmışlardır. Bu sebeple, ait oldukları dönemlerin tarihi, hukuki, ekonomik ve siyasî yapısı hakkında bilgi verirken o döneme ait kültürel ve sanatsal yönüne de ışık tutmaktadır. Bu tezin konusu, Osmanlı dönemine ait olan, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'nda yer alan 16.- 18. Yüzyıl Osmanlı Beratların Hat Sanatı Özellikleri ve Yeni Levha Uygulamaları olarak belirlenmiştir. Araştırmaya ilişkin veriler, arşivden elde edilen bilgiler ve dijital görseller ile sınırlıdır. Osmanlı arşiv belgelerinin hat sanatı ilkeleri bakımından tahlil etmenin amacı, ferman ve beratların hat sanatı açısından harf, kompozisyon, satır düzeni, kullanılan mürekkep çeşitleri gibi unsurlarını belirlemektir. Elde edilmiş olan bulgular eser inceleme formları ve istatiksel analiz sonucu sayısal değerler verilerek yorumlanmıştır. Sonuç olarak, eserlerin genel olarak kâğıt renklerinde benzer tonlarda ve açık renkte kullanıldığı görülmüştür. İstif ve kompozisyonları ise genel olarak tüm belgelerde aynı şekilde kullanılmıştır. Yazı bakımından incelendiğinde, dîvânî, kadim dîvânî kırması ve celî dîvânî yazı çeşitlerinin genel kullanımı görülmüş ancak bazı belgelerin içerisinde bu yazıların yanında siyâkat yazının kullanıldığı da görülmüştür. Mürekkepler, belgenin önemine göre altın, kırmızı, mavi, yeşil ve siyah renklerde kullanılmıştır. Belgelerin renkleri ve istiflerinden esinlenilerek iki adet özgün eser ve bir tane röprodüksiyon eser tasarlanmış ve uygulanmıştır.

Abstract:
Warrants are documents containing the sultan's orders given to individuals or legal entities in the Ottoman Empire, such as determining certain duties and services, civil servant appointments, special powers and permissions given by the state. Warrants were considered valid during the reign of the sultan who gave the order. For this reason, while providing information about the historical, legal, economic and political structure of the periods to which they belong, they also shed light on the cultural and artistic aspects of that period. The subject of this thesis is the Turkish Republic from the Ottoman period. It was determined as Calligraphy Characteristics and New Plate Applications of 16th- 18th Century Ottoman Warrants in the Presidency State Archives. The data regarding the research is limited to information obtained from the archive and digital images. The purpose of analyzing Ottoman archive documents in terms of calligraphy principles is to determine the elements of edicts and charters in terms of calligraphy, such as letters, composition, line order, and types of ink used. The findings obtained were interpreted by giving numerical values as a result of work review forms and statistical analysis. As a result, it was seen that the works were generally used in similar tones and light colors in paper colors. Their stacks and compositions are generally used the same way in all documents. When examined in terms of writing, the general use of dîvânî, ancient dîvânî and celî dîvânî script types was seen, but it was also seen that siyâkat script was used in some documents in addition to these writings. Inks were used in gold, red, blue, green and black colors depending on the importance of the document. Inspired by the colors and stacks of the documents, two original works and one reproduction work were designed and implemented.