Erken dönem Abbasîlerde mezhep-iktidar ilişkileri
Madhab-power relations in early period Abbasis
Yazar: FATİH SANCILI
Danışman: PROF. DR. ALİ AVCU
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Abbasi Devleti = Abbasid State ; Abbasiler = Abbasids ; Abbasiler Dönemi = Abbasid Periods ; Halifelik = Caliphate ; Mezhepler = Sects ; Saltanat = Sovereignty ; İktidar = Government ; İktidar ilişkileri = Government relations ; İmamet = Imamet ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
İslâm tarihinde ortaya çıkan mezhepler dinî, siyasî ve toplumsal şartların etkisiyle kurumsallaşmış beşerî oluşumlardır. İktidar, devlet yönetimini elinde bulundurma ve iktidar gücünü kullanarak başkalarının siyasî davranışlarını kontrol etme yetkisine sahip olmaktır. İnsan topluluklarının tarihî gelişimi boyunca iktidar olgusu, beşerî işlerde kaçınılmaz bir durum olarak ortaya çıkmıştır. Bütün topluluklar, iktidar olgusunu şu veya bu şekilde tanımışlardır. Bu durum modern siyasî sistemlerde de böyle olmuştur.
Mezhep ile iktidar arasındaki ilişkiler tartışmaya konu edildiğinde, ilk bakışta, zorunlu olarak şu iki yaklaşımla karşı karşıya bulunduğumuz hissini uyandırmaktadır: a) mezhepleri merkeze alan yaklaşımla mezhep-iktidar ilişkilerini ele almak; b) iktidarı merkeze alan yaklaşımla mezhep-iktidar ilişkilerini ele almak. Biz burada kesin çizgilerle ve belli bir yaklaşımla konuyu ele almak yerine her iki yaklaşımı da kullanarak mezhep ile iktidarın siyasî ilişkilerinin ara yüzeyini ortaya koymayı tercih ettik.
Araştırmamızı, İslâm düşüncesine siyasî liderlik modelleri sunan mezhepler üzerinden yaptık. Çalışmamızda, İslâm medeniyetinin fikrî ve siyasî mirasının devlet başkanlığı modellerinden biri olarak kabul edilen siyasal iktidarı "hilâfet" temsil etmiştir. İslâm tarihinde siyasî ve itikâdî oluşumlar olarak ortaya çıkan fırka ve mezheplerin fikrî ve aksiyoner gruplar olarak ifadesi ise ilişki boyutunda konunun yaklaşımlarını oluşturmuştur. Ele aldığımız mezhepler alt fırkalarıyla birlikte Havaric, Şîa, Mürcie, Mu'tezile ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'dir.
Çalışmamızı bir giriş kısmı olmak üzere üç bölümden oluşturduk. Birinci bölümde Emevî Devleti'ni yıkarak iktidar olmak isteyen Abbasî davetini ele aldık.  İkinci bölümde erken dönem Abbasî devletinin dinî ve mezhebî politiğini işledik. Üçüncü bölümde mezheplerin erken dönem Abbasî devletine karşı sosyopolitik ve dinî tutumlarını ortaya koyduk. Böylelikle çalışmamızdaki hedeflerimizi gerçekleştirmeye çalıştık.

Anahtar kelimeler: Abbâsîler, mezhep, hilâfet, imâmet, saltanat, iktidar

Abstract:
The madhabs that emerged in the historical experience of Islam are human formations institutionalized under the influence of religious, political and social conditions. The power is to have the authority of the state administration and to control the political behavior of others by using the power of power. Throughout the historical development of human communities, the phenomenon of power has emerged as an inevitable situation in human affairs. All communities have recognized the phenomenon of power in one way or another. This has been the case in modern political systems.
When the relations between the madhabs and the goverment are discussed, at first glance, it necessarily provokes the feeling that we are facing two approaches: a)  to deal with madhab-power relations with a centralized approach to madhabs; b) addressing madhab-power relations with a centralized approach to power. Here, instead of addressing the issue with definite lines and certain approach, we preferred to use both approaches to reveal the ara interface between madhab and power over political relations.
We conducted our research through madhabs that offered political leadership models to İslamic thought. In our study, "caliphate" represented the political power which is accepted as one of the leadership models of the intellectual and political heritage of İslamic civilization. The expression of the groups and madhabs which emerged as political and religious formations in İslamic history as intellectual and action groups constituted the approaches of the subject in the relationship dimension. The denominations we consider with it's branches are Khawarij, Murjie, Shi'a, Mu'tezile and Ahl al-Sunnah wa'l-Jamaah.
We have created two parts as an introduction. In the first chapter, we discussed the Abbasid invitation that emerged during the Umayyad period. In the second part, we have studied the religious and sectarian politics of the early Abbasid state. In the third part, we put forward the sociopolitical and religious attitudes of the sects against the early Abbasid state. Thus, we tried to realize our goals in our study.

Key words: Abbasids, madhab, caliphate, imamete, reign, power