Tanzimat edebiyatı romanlarında toplumsal değişim ve modernleşmenin yansımaları
The reflections of social change and modernization in tanzimat literature novels
Yazar: HAKAN İPEK
Danışman: DOÇ. DR. GÖKÇEN ÇATLI
İstanbul Aydın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Modernleşme = Modernization ; Osmanlı edebiyatı = Ottoman literature ; Osmanlı İnkılabı = Ottoman Revolution ; Sosyal bozulma = Social disorder ; Sosyal değerler = Social values ; Sosyal değişme = Social change ; Sosyal dönüşüm = Social transformation ; Sosyal düzen = Social system ; Tanzimat edebiyatı = Tanzimat Literature ; Toplumsal değişme =

Özet:
Tanzimat Dönemi siyasi olarak 1839-1876 tarihleri arasına tekabül etmektedir ve bu dönem Osmanlı İmparatorluğu`nda en kapsamlı değişimlerin yaşanmaya başlandığı dönemdir. Bu yüksek lisans tezinin konusu da Tanzimat Dönemi`nde yaşanan toplumsal değişim ve modernleşmenin dönemin romanlarına nasıl yansıdığıdır. Çalışma, döneminin tarihsel arka planını, yaşanan toplumsal dönüşümleri ve bu dönüşümlerin Tanzimat Dönemi romanlarına nasıl yansıdığını ortaya koymakla birlikte eserlerde sunulan modernleşme perspektiflerini de ele almaktadır.
Bu tez, Tanzimat Dönemi'nde Osmanlı İmparatorluğu'nda meydana gelen toplumsal ve edebi değişimleri kapsamlı bir şekilde inceleyerek, Osmanlı toplumunun nasıl bir dönüşüm geçirdiğini ve bu dönüşümün dönemin romanlarına nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Çalışmanın araştırma yöntemi nitel araştırma olarak belirlenmiş ve teknik olarak da dokümantasyon ve içerik analizi tekniklerine başvurulmuştur. 
Tanzimat Dönemi edebiyatında toplumsal değişimi iyi bir şekilde yansıttığı düşünülen Ahmet Mithat Efendi'nin "Felatun Bey ile Râkım Efendi", Namık Kemal'in "İntibah", Recaizade Mahmut Ekrem'in "Araba Sevdası" ve Samipaşazade Sezai'nin "Sergüzeşt" adlı romanları üzerinden söz konusu değişim analiz edilmiştir. İnceleme konusu olan romanlar seçilirken roman yazarlarının farklı sosyal çevrelerde yetişmiş olmaları, romanlarında benzer toplumsal konulara temas etmeleri, temas edilen konuların toplumun genelini etkileyebilecek hususlar olması, romanda bahis konusu olan olay veya durumların Tanzimat Dönemi olarak adlandırılan dönem içerisinde gerçekleşmiş olmasına dikkat edilmiştir. Her bir eserde toplumsal değişimin yansımaları ve yazarların eserlerinde ortaya koydukları modernleşme perspektifleri detaylı olarak ele alınmıştır. 
Sonuç bölümünde, Tanzimat Dönemi'nin Osmanlı toplumunda ve edebiyatında nasıl bir dönüşüm yarattığı ve bu dönüşümün etkileri özetlenmiştir. Seçilen eserler üzerinden Tanzimat Dönemi edebiyatının hangi toplumsal değişimlere ve modernleşme süreçlerine ışık tuttuğu incelenmiş ve de yazarların hangi toplumsal değişimleri ele aldığı, bu değişimlere yönelik nasıl bir yaklaşım sergilediği de yine bu bölümde ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Ayrıca Tanzimat edebiyatının modernleşme sürecine nasıl katkı sağladığı, Tanzimat Dönemi`nde yaşanan toplumsal değişimlerin hangi kavramlar veya semboller aracılığıyla ifade edildiği gibi sorulara da cevaplar aranmıştır. Buna göre roman aracılığıyla Tanzimat Dönemi`nde hem yaşanan toplumsal değişme ve modernleşme süreçlerine ışık tutulmuş hem de halka ve modernleşme süreçlerine istikamet çizilmeye çalışılmıştır. Tezimizde inceleme konusu olan romanlara baktığımızda bunların toplumda yaşanan değişimler ve bu değişimlere yaklaşım açısından açısında çok büyük benzerlikler gösterdikleri dikkati çekmektedir. İncelenen eserlerde Tanzimat döneminde ortaya çıkan değişimlerin yansımalarını tek tek ele aldığımızda bunlardan ilki Batı özentisi tipler olduğu ve Tanzimat Dönemi romanlarında Avrupai yaşamın merkezi Beyoğlu, sosyalleşme alanları olarak Kağıthane ve Çamlıca gibi semtlerin öne çıktığı bunula birlikte evlere gelen yabancı mürebbiyeler konusunun da Tanzimat döneminde ortaya çıktığı ayrıca Batı tipi eğitimin yüceltildiği gibi bulgulara ulaşılmıştır.

Abstract:
This thesis aims to comprehensively analyze the social and literary changes that occurred in the Ottoman Empire during the Tanzimat Period, revealing how Ottoman society underwent transformation and how this transformation was reflected in the novels of the time. The research methodology is qualitative, employing both documentation and content analysis techniques.
The study analyzes the novels Felatun Bey ile Rakım Efendi by Ahmet Mithat Efendi, İntibah by Namık Kemal, Araba Sevdası by Recaizade Mahmut Ekrem, and Sergüzeşt by Samipaşazade Sezai, as these works are considered to best reflect social change in Tanzimat Period literature. The novels were selected based on several criteria: the diverse social backgrounds of their authors, their treatment of similar social issues, the relevance of these issues to society as a whole, and the fact that the events or situations depicted in the novels occurred within the novels. timeframe of the Tanzimat Period. In each novel, the reflections of social change and the modernization perspectives presented by the authors are analyzed in detail.
In the conclusion, the thesis summarizes the transformation that the Tanzimat Period brought to Ottoman society and literature, along with its effects. Through the selected works, the study explores which social changes and modernization processes Tanzimat Period literature sheds light on, and how the authors approached these changes. Additionally, it attempts to demonstrate how Tanzimat literature contributed to the modernization process and examines which concepts or symbols were used to express the social changes of the period. In this way, the novels of the Tanzimat Period not only illuminated the social changes and modernization processes but also sought to guide the public and provide direction for these modernization efforts.
The thesis concludes that the novels examined display significant similarities in their depiction of societal changes and attitudes towards these transformations. When analyzing the reflections of the changes that emerged during the Tanzimat Period, one prominent theme is the portrayal of Western-influenced characters. The novels frequently highlight European-style living centered in districts such as Beyoğlu, with Kağıthane and Çamlıca being prominent social spaces. Additionally, the presence of foreign governesses in households, the glorification of Western-style education, and the emergence of Westernization as a social influence are some of the key findings identified in this study.