Tercümânü'l-Lügat (Sözlükbilimsel inceleme, metin)
Tercümânü'l-Lügat (Lexicographical analysing, text)
Yazar: EYYÜP ACAR
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN BOZ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Dilbilgisi = Grammar ; Dilbilim = Linguistics ; Nazım bin Muhammed = Nazım bin Muhammed ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology ; Tercümanü'l-Lügat = Tercümanü'l-Lügat

Özet:
Tercümânü'l-Lügat, Nazım bin Muhammed tarafından H 1287 (M 1869) yılında yazılmaya başlanmış, H 1288/1289 (M 1870/1871) tarihlerinde basılmıştır. Eser iki cilt ve toplamda 995 sayfadan oluşmakta ve çok dilli sözlük tarihi açısından büyük değer taşımaktadır. Sözlükte Arapça, Farsça ve Türkçe maddebaşlarına yer verilmektedir. Eser kendi yapısına münhasır olup kendinden önce yazılan sözlüklerden farklılıklar arz etmektedir.
Sözlükçülük tarihi çok eski zamanlara kadar uzanan bir millet olarak geçmişte yazılmış olan sözlüklerimizi bugüne kazandırmak ve bu sözlükleri sözlükbiliminin bakış açısıyla incelemek gerekmektedir. Bu gereklilikten hareketle doktora çalışmamız çok dilli bir sözlük olan Tercümânü'l-Lügat'in çeviri yazısının yapılması ve sözlükbilimsel olarak incelenmesi üzerinedir. Tarihi sözlükler sözlükbilim alan yazını ile ilgili kuramsal boşluklar nedeniyle kapsamlı bir değerlendirmeye tabi tutulamamıştır. Yapılan lisansüstü çalışmalar "sözlükbilimsel inceleme" başlığından hareketle daha çok sözlüklerin çeviri yazıları ile birlikte sözlüğe ilişkin dilbilgisel incelemeler şeklindedir. Dolayısıyla bu tür çalışmalar derleyici-sözlük-kullanıcı ilişkisi anlamında kapsamlı bilgiler vermemektedir. Bu çalışmada ayrıca bir inceleme yöntemi önerilmeyecektir. Sözlüklerin bileşenlerinden yola çıkararak oluşturulan yöntem Tercümânü'l-Lügat'e uyarlanacaktır. 
Anahtar sözcükler: Tercümânü'l-Lügat, çok dilli sözlük, sözlükbilim, sözlükbilimsel inceleme.

Abstract:
Tercümânü'l-Lügat dictionary was started to be written in H 1287 (M 1869) by Nazim bin Muhammad, and was published in H 1288/1289 (M 1870/1871). The book consists of two volumes and a total of 995 pages and it has great value in terms of its being a historical and multilingual book. Arabic, Persian and Turkish headwords are included in the dictionary. The book is unique in its structure and differs from the dictionaries written before it. 
As a nation with a history of lexicography dating back to ancient times, it is necessary to bring our dictionaries written in the past to the present and examine them from the perspective of lexicography. However, historical dictionaries could not be subjected to a comprehensive evaluation due to theoretical gaps in lexicography literature. The graduate studies were carried out are mainly in the form of grammatical studies related to the dictionary along with the translation writings of dictionaries. Therefore, such studies do not provide comprehensive information in terms of compiler-dictionary-user relationship. Based on this requirement, our doctoral study is about the translation and lexicological analysis of Tercümânü'l-Lügat, the multilingual dictionary. In this study, a method of examination was not proposed, but the method which was formed from the components of the dictionaries was adapted to Tercümânü'l-Lügat.
Keywords: Tercümânü'l-Lügat, historical dictionary, lexicography, lexicographical analysing