Kırsal mirasın korunmasının kırılganlığı üzerine: Dikili-Yahşibey Köyü örneği
On the fragility of rural heritage conservation: The case of Dikili-Yahşibey Village
Yazar: TUĞÇE ÖZTÜRK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SAKİNE YILDIZ SALMAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Geleneksel konut mimarisi = Traditional house architecture ; Kırsal kalkınma = Rural development ; Kırsal mimari = Rural architecture ; Tarihi koruma = Historic preservation ; Çevresel sürdürülebilirlik = Sustainable environment

Özet:
Kırsal alanlar doğal ve karakteristik özellikleriyle öne çıkan, geleneksel yapım teknikleri ve yerel dokusuyla özgün kimliğe sahip değerli mekânlardır.  Geleneksel yapım teknikleri bölgenin coğrafi, iklimsel ve kültürel özellikleri doğrultusunda gelişen, yerel malzeme kullanımını ön planda tutan, organik ve çevresiyle uyumlu yerleşimi meydana getiren bir mirasın parçasıdır.
Ülkemizde geleneksel yapım teknikleri, farklı coğrafi bölgelere özgü olarak gelişmiş ve yerel malzemenin kullanımı vurgulanmıştır. Özellikle taş, ahşap, kerpiç gibi doğal malzemelerin yoğun olarak kullanıldığı bu yapılar, hem mimari hem de toplulukların yaşam tarzı ve kültürel kimliğini yansıtmaktadır. Bu nedenle, her bir kırsal alanın özgün koşulları çerçevesinde detaylı bir biçimde değerlendirilmesi ve bölgenin dinamiklerinin yerinde belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Geleneksel yapılar, sadece maddi birer varlık olmanın ötesinde, bir toplumun hafızasını yansıtarak kimliğini oluşturmasında önemli bir rol oynar. Bu bağlamda, kırsal alanlardaki dokunun ve geleneksel yapım tekniklerinin korunması, yalnızca mimari değerlere sahip çıkmakla kalmaz, beraberinde sürdürülebilir kalkınma ve kültürel çeşitliliğin korunmasını sağlar. Kırsal peyzaja ve mekânsal oluşumlarına dair direkt bir koruma tanımı bulunmayan ülkemizde yasal düzenlemeler süreci zorlaştırmaktadır. 6360 sayılı Büyükşehir Yasası ile yapılan değişiklikte köylerin mahalle statüsüne geçmesi ülkemiz özelinde geç kalınmış korumaya yönelik adımları itici güç eksikliğiyle birlikte yavaşlatmaktadır. Kırsal peyzaj alanlarında yaşayan yerel sakinler, kentin getirdiği finansal yükler ve yaşam standartlarının iyileşememesi sebebiyle adaptasyonda güçlük çekmektedir.
Kültürel miras olarak kırsal peyzajın korunması birçok paydaşa sahip olan ve çeşitli ölçeklerde bütüncül olarak ele alınması gereken bir konudur. İnsan yaşamının akışı içinde etkileşim halinde olan çevresel, sosyal, kültürel ve finansal açıdan girdiler, fırsat ve sorunları beraberinde getirmektedir. Bu kapsamda, kırsal mirasın korunması için yerel üretim faaliyetlerinin, bilimsel bilgilerle analizi ve gelecek nesillere aktarılması gerekmektedir. Aidiyet unsurlarını barındıran ve kentle ilişkisi bulunan bu alanların dönüşümü kaçınılmaz olmakla birlikte kabul edilebilir düzeyde denge sağlanarak korumaya yönelik adımlar izlenmelidir. Özgün niteliklerin geri döndürülemez şekilde kaybıyla karşılaşılmadan belgelenme yapılması bu noktada ilk aşamayı oluşturmaktadır. Kırsalda yerel sakinlerin kamu destekli yardımlara ulaşamaması sivil örgütlenmeyle sahiplenici bir tutumun gelişmesini gerektirmektedir. Doğal kaynakları da bünyesinde barındıran bu alanlar insan yaşamı için temel taş niteliğindedir. Yere özgü koruma sorunları bulunan bu alanlar, yeni üretim ve tüketim alışkanlıkları doğrultusunda yaşayan bir bellek merkezi olabileceği gibi terk edilme ya da turizm odaklı 'gelişme' gibi tehditlerle de karşılaşmaktadır. Ülkemizde yapılan akademik çalışmalar bu konuda duyarlı tutumları içerse de mevzuat ve politikaların desteğine ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu çalışmanın hedefi Dikili-Yahşibey köyü örneği üzerinden kırsal mirasın korunmasındaki zorluklara karşın doğal gereksinimler sonucu ortaya çıkan bu çabayı anlamak ve yerel dokunun korunmasına katkı sağlamak için bir bakış açısı oluşturmaktır. Yapılan saha çalışması, sözlü diyaloglar ve bu alanda yapılmış diğer çalışmalar ışığında yerleşimin yerel karakterini tanımlamak ve gelecekte atılacak adımlar için bir rehber oluşturmak amaçlanmaktadır. İngiltere, Amerika ve birçok Avrupa ülkesinde benzer örnekleri olan planlama ve mimari tasarıma yönelik uygulama rehberleri çoklu paydaş işbirliği, eğitimde farkındalık ve duyarlılık sağlanarak kırsal mirasın korunmasında uzun ve kapsamlı çözümler üretebilmiştir.
Yerleşimi analiz etmeye Dikili ilçesinden başlanmış olup konumu, tarihçesi ve coğrafi özellikleri incelenerek tanıtılmıştır. Yahşibey mahallesinin kırsal yapısı çevresiyle detaylı olarak incelenmiş ve alan analizleriyle birlikte mimari özellikleri tespit edilmiştir. Yerleşim analizleri için İzmir Büyükşehir Belediyesi'nden hali hazır ve Tapu Kadastro Müdürlüğü'nden kadastral altlık edinilmiş alana ait 1/1000 harita,  Harita Genel Müdürlüğü'nden edinilen 2022 yılına ait ortofoto üzerinden düzenlenmiştir. Kırsal dokuyu oluşturan geleneksel konutlar; yerleşim planı özellikleri, cephe özellikleri, yapım sistemi ve malzeme bakımından incelenmiştir. Yapılarda gözlemlenen özgün olduğu düşünülen ve kırsal hayatı yansıtan geleneksel konut ve mimari bileşenleri(ahır, baca, düz dam, fırın, hayat, hela, kapı, mağaza, niş, ocak, pencere) sınıflandırılarak belgelenmiş, envanter fişlerine yansıtılmıştır. Yahşibey'deki yakın zamanda inşa edilen yapılar incelenerek dokuyla uyumlu ve dokuya uyumsuz yapılar tespit edilerek irdelenmiştir.
Bu bağlamda, koruma sorunları ortaya konmuş kırsal mirasın kırılganlığı ve bozulma nedenleri, yerleşim karakterindeki kayıplar ve yapı ölçeğindeki sorunlar(bakımsızlık ve terk, niteliksiz onarım ve müdahale) saptanmıştır. Ayrıca, çevresel faktörlerin geleneksel yapılarda oluşturduğu sorunlar; nüfus göçü, tarımsal üretimdeki azalma, yaşam standartlarının değişimi, yasal mevzuat ve yaptırımlar konuları kapsamında değerlendirilmiştir. Ortaya koyulan sorunların çözümüne yönelik önerilerde bulunulmuştur. Öncelikle, yapılan analizler sonucunda ulaşılan veriler farkındalık oluşturarak gelecekteki tasarımlara kılavuz olması için gezi rotası ve uygulama rehberi önerileri sunulmuştur. Yahşibey halkınının sosyo-ekonomik açıdan kalkınması için izlenmesi önerilen yol belirlenmiştir. Son olarak kırsal yerleşim dokusunun korunmasına yönelik önerilerde yerel kalkınma ve yasal tanımlama önerileri tariflenerek revize edilmiştir. 
Evrensel değere sahip kültürel edinimlerin yitirilmemesi sorumluluğu yerel ya da ulusal bir mesele olmanın ötesindedir. Kültürel dönüşümün gerçekleştiği günümüz koşullarında medeniyetler varlığını bu bilince ulaşarak koruyabilir. Yapısal, demografik ve kültürel etkenlerin yanında çevresel etkenler de koruma konusunda öne çıkan meselelerdendir. İklim değişikliği, çevresel bozulma, doğal afetler ve etkileri devam etmekte olan salgın ortamı eylem gösterme faaliyetlerini aksatmıştır. İnsan faaliyetleriyle devinen kırsal alanlar bu durumda insansızlaşmanın getiri ve götürüleriyle karşı karşıyadır.  Sonuç olarak bu çalışma kırsaldan kentsele etki eden sürdürülebilir bir ekosistem için kolektif çalışmanın gerekliliğine vurgu yapmaktadır. Bütünleşmiş bir çalışma yapılması kırsal alanların korunmasına yönelik daha verimli kararların alınmasını sağlayacaktır. Kamu, sivil ve akademik çalışma ortamının bir arada gerçekleşebildiği şeffaf yönetimler bilgi paylaşımını besleyerek dayanışmayı güçlendirecektir. Bu nedenle öğrenim ve işbirliği konusunda bütün paydaşlara büyük sorumluluk düşmektedir. Mekânların insanlık kültürünün özgün parçaları olarak şekillenen halinin korunması ancak böyle bir yol izleyerek mümkün kılınabilecektir.

Abstract:
Rural areas are valuable due to their natural and distinctive features, which give them a unique identity. Traditional construction techniques, developed in line with the region's geographical, climatic, and cultural characteristics, prioritize the use of local materials and create an organic and harmonious settlement with the environment. These techniques are part of a heritage that should be preserved. 
In our country, traditional construction techniques have developed specific to different geographical regions and the use of local materials has been emphasised. These structures, in which natural materials such as stone, wood and adobe are used intensively, reflect both the architecture and the lifestyle and cultural identity of the communities. Therefore, it is crucial to thoroughly evaluate each rural area based on its unique conditions and determine the region's dynamics on-site. Traditional buildings serve not only as material assets but also play a significant role in shaping a community's identity by reflecting its memory. In this context, preserving the texture and traditional construction techniques in rural areas not only maintains architectural values but also ensures sustainable development and the preservation of cultural diversity. In our country, legal regulations make it difficult to protect rural landscapes and their spatial formations, as there is no direct definition for such protection. The amendment made with Metropolitan Law No. 6360 has slowed down the steps towards protection, which is already late in our country, due to the transition of villages to neighbourhood status and the lack of driving force. Local residents living in rural landscapes face difficulties in adapting to the financial burdens brought by the city and improving their living standards.
The conservation of rural landscapes as cultural heritage is a complex issue with multiple stakeholders that requires a holistic approach at various scales. Environmental, social, cultural, and financial factors interact in the flow of human life, presenting both opportunities and challenges. To protect rural heritage, it is important to analyze local production activities using scientific information and transfer this knowledge to future generations. Although the transformation of these areas, which contain elements of belonging and have a relationship with the city, is inevitable, steps towards conservation should be taken to maintain an acceptable balance. The first stage at this point is to document without causing irreversible loss of original qualities. The inaccessibility of local residents in rural areas to publicly supported assistance necessitates the development of a possessive attitude through civilian organization. These areas, which also contain natural resources, are essential for human survival. They may face site-specific conservation challenges and require preservation as a living memory centre, in line with new production and consumption habits. Alternatively, they may face threats such as abandonment or tourism-oriented 'development'. While academic studies in our country reflect sensitivity towards this issue, legislation and policy support is necessary.
The objective of this study is to comprehend the efforts made to protect rural heritage, despite the challenges, using the Dikili-Yahşibey village as an example. The study aims to provide a perspective to aid in the preservation of the local texture. Based on fieldwork, oral dialogues, and other relevant studies, the study aims to define the local character of the settlement and create a guide for future actions. Planning and architectural design guidelines, similar to those in England, America, and many European countries, have produced comprehensive solutions for protecting rural heritage through multi-stakeholder cooperation, education, and awareness.
Dikili, located in the northern Aegean region, has become a popular destination since the pandemic due to its peaceful environment and proximity to the sea. Yahşibey is also fortunate in this regard. This area has a rural character and features local construction techniques. It is a hillside settlement that is hidden from view, and has largely preserved its local population and agricultural lands, which are part of its rural landscape.
In the area where the majority of the population is made up of elderly people, settlements are abandoned along with deaths, and these traces lose their legibility with the partially reversed migration movement from the city, the difficulty of sustaining agriculture and animal husbandry, which are among the activities that constitute rural life, and the decrease in traditional construction and mastery, which are transferred anonymously. In this context, transformation can be considered inevitable; However, when area-specific data are interpreted under contemporary conditions, ensuring consistency of appearance and unity of style is important in preserving rural identity. 
Bademli settlement, which is close to the study area and defined as an urban protected area, has been greatly affected by this situation in terms of interest in the beach and islands, and due to zoning policies, mass housing constructions that are incompatible with the rural texture have increased rapidly. In addition, in order to meet the seasonal accommodation need, hotel structures that are incompatible with the texture in terms of architectural features such as settlement, size, facade and openings were built in Merdivenli, another nearby settlement, similar to Yahsibey. The increase in settlement in this area has occurred in direct proportion to its popularity, due to its natural beauties and tourist attraction. However, with increasing demand, limited transportation infrastructure, unbalanced and unplanned population movements and increased road density, magnify the environmental impacts. Dikili villages, which contain many examples of traditional architecture, have suffered deterioration in this process due to contradictions in the current situation and definitions.
The analysis of the settlement began with the Dikili district, examining its location, history, and geographical features. The architectural features and rural structure of the Yahsibey neighbourhood and its surroundings have been examined in detail through field analyses. Settlement analyses were conducted using a 1/1000 map of the area obtained from Izmir Metropolitan Municipality and cadastral base from the Directorate of Land Registry and Cadastral Directorate, revised with the orthophoto obtained from the Mapping Directorate for the year 2022. The analysis focused on the layout plan features, facade features, construction system, and materials of the traditional rural houses. Architectural elements such as barns, chimneys, flat roofs, ovens, doors, stores, niches, hearths, and windows were also examined.
In this context, it was identified conservation problems, the causes of deterioration of rural heritage, losses in settlement character, and problems at the building scale. It also evaluates the problems caused by environmental factors in traditional buildings within the scope of population migration, decrease in agricultural production, change in living standards, legal legislation, and sanctions. Recommendations have been made for solving the identified problems. Firstly, a recommended path for the socio-economic development of the Yahşibey community has been determined. The data obtained from the analyses have been used as a guide for future designs. Finally, recommendations have been proposed for safeguarding the rural settlement structure. The guide has been revised using plain language to describe the building types and other elements that constitute the traditional texture of the settlement.
Preserving cultural acquisitions of universal value is a responsibility that extends beyond local or national concerns. In today's rapidly changing cultural landscape, civilizations can ensure their survival by recognizing this fact. Environmental factors, in addition to structural, demographic, and cultural considerations, are also critical issues in conservation. Climate change, environmental degradation, and natural disasters, as well as the ongoing epidemic, have disrupted human activities. This has affected rural areas, which are facing the benefits and drawbacks of depopulation.  Therefore, this study emphasises the necessity of collective work for a sustainable ecosystem that affects both rural and urban areas. An integrated study enables more efficient decisions to be made for the protection of rural areas. Transparent administrations that allow for the participation of the public, civil society, and universities can strengthen solidarity by facilitating information sharing. Therefore, all stakeholders bear a great responsibility for learning and cooperation. The shaping of places as unique parts of human culture can only be achieved by following this path.