Bâtıni dini yapılanmalarda sosyal tabakalar
Social strata in esoteric sects
Yazar: RUVEYHA ASLAN
Danışman: DOÇ. DR. HALİDE RUMEYSA KÜÇÜKÖNER
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tezin konusu bâtıni dini yapılanmalardaki sosyal sınıflardır. Tezde öncelikle
bâtıni dini yapılanmalardaki sosyal sınıfların zeminini oluşturması bağlamında kadim
din ve kültürlerdeki sosyal sınıflar incelenmiştir. Kadim din ve kültürlerin her ne
kadar birbirilerinden farklı inanç ve eğilimleri söz konusu olsa da sınıflı sosyal
yapılanmalarında birbirlerine benzer tutumlara sahip oldukları tespit edilmiştir. Bu
bağlamda, bu geleneklerdeki birbirlerine paralel sınıflı sosyal yapılanmaların, kadim
din ve kültürlerin İslam geleneği içerisindeki en önemli temsilcileri, aktarıcıları olan
bâtıni dini yapılanmalar içerisindeki sınıflı sosyal yapılanmalarla da belirgin şekilde
paralellik gösterdiği tespiti yapılmıştır. Çalışmada ele alınan bu bâtıni yapılanmaların
hangi din ve kültürlerden ne ölçüde etkilenmiş olabileceklerinin tespiti de yine ortaya
konulmaya çalışılmıştır.
Çalışma bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında bâtıniliğin
oluşumu ve İslam dünyasına girişi, bâtınilik ile özdeşleştirilen İsmâililik ve
toplumsal tabakalaşma sistemlerine dair kavramsal hususlar incelenmiştir. Birinci
bölümde kadim din, kültür ve medeniyetlerde oluşan sosyal sınıflar ele alınmıştır.
Bölüm sonunda kadim din ve kültürlerin sınıflı yapılanmalarındaki birbirleri ile ortak
ve farklı yönlerinin kısaca değerlendirilmesi yapılmıştır. İkinci bölümde bâtıni
yapılamalar içerisindeki sosyal sınıflar ele alınmıştır. Bölüm sonunda bâtıni
yapılamalar içerisindeki sosyal sınıfların birbirleri ile olan paralelliklerinin ve
farklılıklarının genişçe analizi yapılmıştır. Bu bağlamda bâtıni yapılanmaların hemen
hepsinde sosyal tabakalaşmaların söz konusu olduğu ve bu tabakalaşma sistemlerinin
en üstünde de din adamları sınıfının yer aldığı tespit edilmiştir.
Anahtar Sözcükler: Bâtınilik, Sosyal Sınıf, Tabakalaşma, Kast

Abstract:
The subject of this thesis is the social classes in the batini religious structures.
In the thesis, social classes at ancient religions and cultures were first examined in
the context of forming the basis of social classes in the batini religious structures.
Although ancient religions and cultures have different beliefs and tendencies, it has
been determined that they have similar attitudes to each other in their classified
social structures. In this context, it has been determined that the parallel classified
social structures in these traditions are clearly parallel to the classified social
structures within the batini religious structures, which are the most important
representatives and transmitters of ancient religions and cultures within the Islamic
tradition. It has also been tried to determine to what extent these batini structures
discussed in the study may have been influenced by which religions and cultures.
The study consists of an introduction and two parts. In the introduction,
conceptual issues regarding the formation of batiniyya and its introduction into the
Islamic world, Ismailiyya identified with batiniyya, and social stratification systems
were examined. In the first part, social classes formed in ancient religions, cultures
and civilizations are discussed. At the end of the chapter, a brief evaluation of the
common and different aspects of ancient religions and cultures in their classified
structures was made. In the second part, social classes within batini structures are
discussed. At the end of the chapter, a comprehensive analysis of the parallels and
differences between social classes within batini structures has been made. In this
context, it has been determined that there are social stratifications in almost all batini
structures and that the clergy class is at the top of these stratification systems.
Keywords: Batıniyya, Social Class, Stratification, Caste