Moğol istilasına kadar İslam tarihinde Cürcân şehri
Gorgan city in Islamic history until the Mongolic invasion
Yazar: RAMAZAN AKKAYA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ YUSUF KABAKCI
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Günümüzde İran'ın Gülistan eyaleti sınırları içerisinde yer alan Cürcân şehri, İslam Tarihi ve Medeniyetinde önemli bir yere sahiptir. Bu eyaletin yönetim merkezi de olan Cürcân, Hz. Ömer döneminde fethedilmesine rağmen, jeopolitik konumu ve ipek yolu gibi önemli bir ticaret güzergâhı üzerinde bulunması sebebiyle pek çok defa siyasi anlamda el değiştirmiştir. Emevîler döneminde genellikle merkezden atanan valiler aracılığıyla yönetilen Cürcân, Abbasiler döneminde ise coğrafi açıdan dağlık yapısı, yerel yöneticilerin hırsı ve merkeze nispeten uzaklığı sebebiyle pek çok isyana ev sahipliği yapmış ve adeta Abbasilerle anlaşamayan isyancılar için bir sığınak vazifesi görmüştür. Ziyârî Hanedanlığı'nın (928-1090) Cürcân'ı merkez edinmesiyle birlikte sükûnete kavuşan şehir Moğolların 1267 yılında buraya gelerek şehri ele geçirmeleri sonucunda harabeye dönmüştür. Moğolların etkisinin azalmasıyla birlikte tekrar imar edilen Cürcân yaklaşık 3 asır Safevî ve Kaçarların elinde bulunmuştur. Büyük âlimlerin yetiştiği bir ilim, kültür ve sanat merkezi olan Cürcân'a Bîrûnî, İbn Sînâ ve Gazzâlî gibi âlimler çeşitli vesilelerle uğramış ve muhtelif ilmi çalışmalar yapmışlardır. Bunun yanında Cürcân'da aslen Cürcânlı olan pek çok alim de yetişmiştir. Bunlardan Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî ve Abdülkâhir b. Abdirrahmân b. Muhammed el-Cürcânî en meşhurlarıdır. Tüccarların uğrak yeri olan Cürcân şehri ticari ve sanatsal anlamda da gelişmiştir. İpek üretiminin merkezi olması dolayısıyla pek çok ülkeye buradan ham ipek ve ipekten elde edile ürünler pazarlanıyordu. Şehirde ayrıca değişik formlarda çok kaliteli seramik eserler üretilmiştir.

Anahtar kelimeler: İslam Tarihi, Şehir, Cürcân, Âlim, Ticaret, Seramik.

Abstract:
The city of Gorgan which today it located within the borders of Iran's Golestan province, it has an important place in Islamic History and Civilization. Gorgan, which is also the administrative center of this province, although it was conquered during the Caliph Omar period, it changed hands many times in administrative terms due to its geopolitical location and being on an important trade route such as the silk road. During the Umayyad period, Gorgan, which was ruled by the governors appointed from the center, hosted many rebellions due to the mountainous nature of the geographical conditions, the ambition of the local administrators and its relative distance from the center during the Abbasid period, and almost acted as a shelter for the rebels who could not get along with the Abbasids. The city, which became calm with the Ziyârî Dynasty (928-1090) taking Gorgan as its center, turned into ruins as a result of the Mongols coming here in 1267 and capturing the city. Gorgan which was rebuilt with the decrease of the influence of the Mongols, was in the hands of the Safavids and Qajars for a certain period of time. Scholars such as Bîrûnî, Avicenne and Ghazzalî visited Gorgan, a science, culture and art center where great scholars were trained, on various occasions and carried out various research and scientific studies. In addition to this, many scholars who were originally from Gorgan were educated in Gorgan. Among them, Seyyid eş-Sherîf al-Cürcânî and ʿAbdalqāhir al-Curcânî are the most famous. The city of Gorgan, which is frequented by traders, has also developed commercially and artistically. Since it was the center of silk production, raw silk and products obtained from silk were marketed to many countries. Also, very high quality ceramics in different forms were produced in the city.

Key words: History of Islam, City, Gorgan, Scholar, Trade, Ceramics.