Kentsel kayıp mekanların oluşmasında raylı sistem hattının etkileri: Bakırköy-Kazlıçeşme hattı üzerinden bir değerlendirme
The effects of the rail system line on the formation of urban lost spaces: An evaluation on the Bakırköy-Kazlıçeşme line
Yazar: DERYANUR ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. HATİCE AYATAÇ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture ; Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Hafif raylı sistemler = Light rail systems ; Kent planlama = Urban planning ; Kentsel tasarım = Urban design ; Raylı sistemler = Railway systems ; Sürdürülebilir kentleşme = Sustainable urbanization ; Yerleşim dokusu = Settlement pattern ; Çevre tasarımı = Environmental design

Özet:
Kentsel kayıp mekân kavramı, sanayi devrimi sürecinde yaşanan kentsel gelişmeler ve sermaye odaklı kent makroformunun oluşması sonucu, işlevsel ayrımlara gidilen kentsel yapının bir ürünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentsel mekânda yaşanan sermaye odaklı gelişim, değişen kent formunda terkedilmiş, atıl veya boş kalmış kentsel mekânların oluşmasına neden olmuştur. Literatürde kentsel kayıp mekâna dair tanımlamalar incelendiğinde; boş araziler, ölü alanlar, terkedilmiş alanlar, sahipsiz alanlar, artık alanlar ve atıl peyzajlar gibi çeşitli şekillerde tanımlandığı görülmektedir. Bu çalışmada ise bahsedilen bu mekânlar, kentsel kayıp mekân kavramı etrafında ele alınmıştır. Bahsi geçen tanımlamalar yapılırken, kentsel kayıp mekânların oluşum nedenleri ele alınarak çeşitli sınıflandırmalar yapılmıştır. Kentsel kayıp mekânların oluşum nedenlerinde, kentsel doluluk-boşluk etkisinde yaşanan dengesizlik ve bunun sonucu oluşan parçacıl mekânlar etkin rol oynamaktadır. Modernizm ile birlikte gelen kontrolsüz kentsel gelişmeler, kent planlamasında yaşanan bölgeleme ve parçalama uygulamaları, askeri alanların ve endüstriyel alanların terkedilmesi ve kentin sermaye sonucu arazi değerlerinde yaşanan değişimin getirdiği kullanım biçiminde yaşanan değişim, kentsel kayıp mekânların oluşmasında önemli konu başlıkları olmaktadır.
Kentsel kayıp mekânların oluşmasında literatürde sıklıkla bahsedilen bir konu da otomobil odaklı kentlerin oluşması olmaktadır. Ulaşımın kentsel kayıp mekânlar üzerine etkisine dair yapılmış çalışmalar incelendiğinde, çoğunlukla otoyol ve otomobil odaklı kentleşme faaliyetleri sonucu oluşmuş kayıp mekânlardan bahsedildiği tespit edilmiştir. Tarihsel süreçte ulaşımın raylı sistem hatları ile sağlanması ve bu hatların kentsel gelişimde mekânsal ve zamansal bir takım etkilerinin olması, çalışmada raylı sistem hatlarının geçirdikleri değişim ve dönüşümün kayıp mekânlar üzerine etkisinin incelemesi konusunda teşvik edici olmuştur. Ayrıca literatürde ulaşım sistemlerin kentsel kayıp mekân ile olan ilişkisinde, raylı sistem hatlarının etkisine dair sınırlı çalışmanın olması, çalışmanın raylı sistemler etrafında gelişmesine sebep olmuştur.
Bu çalışmada, kentte işlevini yitirmiş alanlar olarak görülen, kentsel güvenlik ve kalite problemlerine yol açan, geri dönüştürülemez olarak nitelendirilen kayıp mekanları anlama, kümülatif özelliklerini tanıma ve kent için fırsat potansiyellerini inceleme amacıyla yola çıkılmıştır. Mekan ve kentsel mekan ilişkisinin irdelenmesi, kentsel mekanın kentsel kayıp mekana dönüşümü sürecinin sebepleri ve sonuçlarının incelenmesi, kentsel kayıp mekana dair yapılan tanımlama ve sınıflandırmalarının literatür örnekleri üzerinden okunması ile birlikte, etkili ulaşım sistemlerinden birisi olan raylı sistem hatlarının yaşadıkları dönüşümün kayıp mekan oluşumundaki etkisinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Bu doğrultuda ülkemizde ulaşım sistemleri bağlamında entegre hat yapısına sahip İstanbul kentinde yer alan raylı sistem hatları ele alınmıştır. Osmanlı döneminden günümüze kadar varlığını sürdürmüş Rumeli Demiryolunun ilk etabı olmuş, Halkalı-Sirkeci Banliyö hattının bir parçası olan ayrıca değişen raylı sistem yapısıyla günümüzde Marmaray hattının bir parçası olan Bakırköy-Kazlıçeşme hattı çalışma örneklem alanı olarak seçilmiştir.
Çalışma yöntemsel olarak, masa başı literatür çalışması ile başlamış, ikinci etapta daha önce konuyla ilgili yapılmış olan teorik ve pratik çalışmalar incelenmiştir. Üçüncü etapta ise çalışma alanı belirlenip, belirlenen raylı sistem hattı sınırı üzerinden zamansal ve mekânsal analizler yapılmıştır. Yapılan bu analizler ile çalışma alanında yer alan kayıp mekânların sahip olduğu nitelikler ve raylı sistem hattı ile olan ilişkileri tespit edilmiştir. Analizler yapılırken alana dair tarihi haritalar, Google earth hava fotoğrafları ve araştırmacının kişisel fotoğraf arşivi kullanılmıştır.
Analizler sonucunda belirlenen kayıp mekânlar fiziksel büyüklüklerine göre büyük ve küçük ölçekli kayıp mekânlar olarak iki kategoride detaylıca incelenmiş ve tespit edilen kayıp mekânlara dair değerlendirme cetveli oluşturulmuştur.
Yapılan analizler sonucunda belirlenen alan sınırı içerinde yer alan kayıp mekânlar, raylı sistem hattının yaşadığı değişim ve dönüşümden fiziksel ve işlevsel olarak iki ayrı bağlamda etkilenmektedirler. Fiziksel bağlamda etkilenenler, genellikle raylı sistem planlaması ve raylı sistem hattı güzergâhında yapılan değişiklikler sonucu oluşmuş pasif peyzaj alanları ve planlama problemi sonucu oluşmuş kayıp mekânlar olarak karşımıza çıkmaktadır. İşlevsel olarak raylı sistem hatlarının dönüşümünün kayıp mekâna etkisi ise, mekânsal yer seçiminde, arazi kullanımında, raylı sistem hatları etrafında oluşturulan sanayi ve ticaret alanlarının raylı sistem hattının değişen tanımı ve önemi doğrultusunda işlevsiz kayıp mekânların oluşmasına sebep olmasıdır.
Araştırmanın sonucunda, kent planlaması ve kentsel tasarım uygulamalarında önemli yere sahip olan kayıp mekânların, kent yaşamına kazandırılması konusuna dikkat çekilmek istenmiştir. Ayrıca ulaşım sistemlerinden yalnızca otoyol uygulamaların kayıp mekân üzerine etkisinin olmadığı ulusal ve uluslararası düzlemde öneminin büyük olduğu raylı sistem hatlarının da kayıp mekân oluşumu üzerinde etkili olduğuna dair kent ile ilgili çalışma yapan araştırmacılara bir bakış açısı kazandırılmaya çalışılmıştır. Ayrıca raylı sistemlerin dönüşümü etkisiyle oluşan kayıp mekanların kent yaşamına nasıl entegre edilebileceğine dair önermelerde bulunulmuştur. Çalışmada ulaşımda yeni sistemler ve hızlı erişim adı altında gelişen raylı sistem hatlarının, değişim dönüşüm veya yeniden tasarlanma süreçlerinde, mekânsal kayıplara sebebiyet vermeden planlanması gerekliliği ortaya koyulmuş, mevcutta raylı sistem hatlarının zamansal ve mekânsal değişiminden dolayı oluşmuş kayıp mekânlara dair öneri işlevlerin neler olabileceği üzerine tartışma ortamı oluşturulmaya çalışılmıştır.

Abstract:
The concept of urban lost space emerges as a product of the urban structure in which functional distinctions are made as a result of the urban developments experienced during the industrial revolution and the formation of the capital-oriented urban macroform. Capital-oriented development in urban space has led to the formation of abandoned, idle or empty urban spaces in the changing city form. When the definitions of the lost urban space in the literature are examined; It is seen that it is defined in various ways such as vacant lands, dead areas, abandoned areas, derelict areas, waste areas, idle landscapes.
In this study, these spaces are discussed around the definition of urban lost space. While making the aforementioned definitions, various classifications were made by considering the reasons for the formation of urban lost spaces. In the causes of the formation of urban lost spaces, the imbalance experienced in the effect of urban occupancy-emptiness and the resulting residual spaces play an active role.
Uncontrolled urban developments that come with modernism, zoning and fragmentation practices in urban planning, abandonment of military areas and industrial areas, and the change in the use of the city as a result of the change in land values are important topics for urban design.
The variable potential and threat situations of urban lost spaces bring along differences in the way these spaces are brought it back to urban life. There are various studies in the literature within the scope of temporary and permanent use interventions in the strategies followed on the spaces that have become leftover and lost.
While evaluating lost spaces, permanent and temporary intervention forms are put forward by taking into account the potentials and threats they have. Permanent forms of intervention are laws and practices that include major intervention decisions to be made in the long term. Autonomous urbanism, tactical urbanism, small-scale interventions (SBM), DIY urbanism and insurgent urbanism are adopted as temporary intervention forms.
Lost space becomes a laboratory for testing and implementing new social ecological systems on a range of spatial and temporal scales. That requires experimentation in the development of alternative planning and design strategies, including participatory implementation models, policy frameworks and funding mechanisms. There are a number of strategies used to transform urban lost spaces. From simple artistic installations to rebuilding, many strategies are used to make lost spaces lively and functional.
An issue that is frequently mentioned in the literature in the formation of urban lost spaces is the increasing transportation pressure with the formation of automobile-oriented cities. When the studies on the effect of transportation on lost urban spaces are examined, it has been determined that mostly the lost spaces formed as a result of highway and automobile-oriented urbanization activities are mentioned. The fact that transportation is provided by rail system lines in the historical process and these lines have some spatial and ideological effects on urban development has encouraged the study of the effect of rail system lines on lost spaces. The limited study in the literature on the effect of rail system lines on the relationship between transportation systems and urban lost space has led to the development of the study around rail systems.
In the early 20th century, functionalist concerns that led the urban planning community to systematically separate the dense circulation from the street level and thus from the original urban fabric, resulted in the formation of empty spaces along and under the railway and road infrastructure. The physical and functional separation of contemporary cities between these structures and the existing urban fabric has paved the way for the formation of lost spaces in the development processes of the city. In the urban image of the cities where railways and highways operate, the existing physical isolations of the city have greatly increased.
With the increase in railway activities with the industrial revolution, railway activities still continue today. As the need for speed increased, the direct contact of highway and railway structures with the city ground weakened, and they took their place in the city as isolated areas of the city surrounded by fences and walls. Railway lines separated from street level by artificial depressions, underground tunnels or elevated roads have thus created a kind of lost space environment that has no capacity to interact with the city.
In this study, it has been set out to understand the lost urban spaces, which are considered as non-functional areas in the city, causing security and quality problems, and which are characterized as non-recyclable, to recognize their cumulative features and to examine the opportunity potentials for the city.
It is aimed to examine the relationship between space and urban space, to examine the causes and consequences of the transformation of urban space to urban lost space, to read the definitions and classifications of urban lost space through literature examples, and to determine the lost space effect of rail system lines, which is one of the effective transportation systems.
In this direction, the rail system lines in the city of Istanbul, which has an integrated line structure in the context of transportation systems in our country, are discussed. Bakırköy-Kazlıçeşme line, which is a part of the Halkalı-Sirkeci Suburban line, and which is a part of the Marmaray line today with its changing rail system structure, was chosen as the working area.
The study methodically started with literature study, and the previous theoretical and practical studies on the subject were examined. Temporal and spatial analyzes were made on the determined rail system line and its impact area. With these analyzes, the qualities of the lost spaces in the study area and their relations with the rail system line were determined. While making these analyzes, historical maps of the area, Google Earth aerial photographs and the personal photograph archive of the researcher were used.
Analyzes were made in order to better define the urban occupancy and voids in the study boundary and to classify the lost spaces according to their qualities. In the transportation analysis of the area, transportation stratification, rail system stations,public transportation stops and parking areas were analyzed. In order to examine the historical accumulation of the area, historical and cultural identity values and historical and cultural assets that need to be protected have been analyzed. In order to analyze the occupancy-space balance of the city and to determine the vacant spaces, an urban occupancy-space analysis was carried out, and in order to determine the use of the area, areal land use, property ownership analysis and function analysis were carried out.
Lost spaces within the area boundary determined as a result of the analyzes made are affected by the change and transformation of the rail system line in two different contexts, physically and functionally. Those affected in the physical context are generally seen as passive landscape areas formed as a result of rail system planning and changes made in the rail system line route, and lost spaces formed as a result of planning problems.
The effect of the transformation of the rail system lines functionally on the lost space is that it causes the formation of dysfunctional lost spaces in the spatial location selection, land use, and the changing definition and importance of the rail system line of the industrial and commercial areas created around the rail system lines.
As a result of the research, it is desired to draw attention to the issue of bringing lost spaces, which have an important place in urban planning and urban design practices, to urban life. In addition, it has been tried to gain a perspective that not only highway applications have an effect on the lost space, but also the rail system lines, which are of great importance at the national and international level, are also effective on the formation of boat space. In addition, suggestions have been made on how to integrate the lost spaces, which are formed by the transformation of rail systems, into urban life.
In the study, it has been revealed that the rail system lines that develop under the name of new systems in transportation and rapid access should be planned without causing spatial losses in the processes of change, transformation or redesign, and it is aimed to create a discussion on what the suggested functions can be about the lost spaces that have been formed due to the temporal and spatial changes of the rail system lines. has been studied.
While developing planning policies and design strategies, the potential urban spaces of lost spaces should be taken into account and especially the ownership status of these areas should be examined. In strategy action plans and urban transformation studies, lost spaces should be considered in short-term programs and handled as a priority topic. In addition, lost spaces should be considered as priority areas in urban transformation studies.
Especially with this and similar studies, it has been revealed that in the studies to be carried out on urban lost areas and transportation lines, the transportation lines should be considered in a way that can evaluate their positive and negative effects in the city. In particular, the effect of functional and physical changes in the rail system lines on the formation of lost spaces and the use of the immediate environment should find a place in the literature.
Intercity rail system lines, which are outside the urban rail systems, should also be evaluated over lost spaces. While developing a policy and strategy for the city, lost urban spaces must be included in the focal points. This study is intended to be a reference for future studies.