COVID-19 pandemisi sırasında çölyak hastalığı olan çocuklarda glütensiz diyete uyumun değerlendirilmesi
Evaluation of compliance with the gluten-free diet in children with celiac disease during the COVID-19 pandemic
Yazar: MERVE ERTÜRK BEYTER
Danışman: PROF. DR. FUNDA ÇETİN
Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Diyet = Diet ; Glutenler = Glutens ; Pandemiler = Pandemics ; Tedaviye bağlılık ve uyum = Treatment adherence and compliance ; Çocuklar = Children ; Çölyak hastalığı = Celiac disease

Özet:
Giriş: Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan bireylerde glüten içeren yiyeceklerin tüketilmesi 
sonucu ortaya çıkan bir enteropatidir ve tedavisi ömür boyu sürecek glütensiz diyettir. COVID19 nedeniyle 11 Mart 2020'de DSÖ tarafından küresel pandemi ilan edilmiştir ve bunun 
sonucunda ülkemizde sokağa çıkma kısıtlamaları uygulanmıştır.
Amaç: Bu çalışmanın amacı COVID-19 pandemisi sırasında uygulanan kısıtlayıcı önlemlerin 
çocukların glütensiz diyete uyumları üzerine etkilerinin değerlendirilmesidir.
Yöntem: Araştırma Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Gastroenteroloji, Hepatoloji ve 
Beslenme Bilim Dalında yapıldı. Çölyak hastalığı tanısı almış ve en az 2 yıl süreyle glütensiz 
diyet uygulayan 2-18 yaş aralığındaki 50 hasta çalışmaya dahil edildi. Olguların demografik 
verileri, pandemi öncesindeki ve pandemi sırasındaki vücut ağırlığı, boy, vücut kitle indeksi 
değerleri ve standart deviasyon skorları, tTG-IgA düzeyleri poliklinik izlem dosyalarından ve 
hastane veri sisteminden kaydedildi. Serolojik olarak tTG-IgA düzeyi 20 U/ml'nin üstünde olan 
hastaların diyete uyum sorunu olduğu kabul edildi. Hastaların glütensiz diyete uyumunu ve 
pandemi döneminde buna etki edebilecek faktörleri sözel olarak sorgulayan bir anket 
düzenlendi. Bu anket formu hastaların poliklinik izlemlerinde yüz yüze ve telefon görüşmesiyle
dolduruldu.
Bulgular: Çalışmamızda 50 çölyaklı olgunun 31'si (%62) kız, 19'i (%38) erkek idi. Ortalama 
yaşı 11,93 ± 4,06 yıldır. Tanı anındaki en sık üç yakınma büyüme geriliği (%56), karın ağrısı 
(%46), ishal (%36) idi. Hastalarımız antropometrik olarak pandemi öncesi ve sonrası 
değerlendirildiğinde; vücut ağırlığı SDS'lerinde istatistiksel olarak anlamlı artış saptandı 
(p=0,006). Boy SDS'lerinde anlamlı artış bulundu (p=0,01). VKİ SDS'lerinde artış olduğu 
görüldü fakat istatistiksel olarak anlamlı değildi (p>0,05). Pandemi öncesi %64 hastanın tTGIgA antikoru negatifken bu oran pandemi sırasında %56'ya düşmüştü, ancak istatistiksel olarak 
anlamlı fark saptanmadı (p=0,07). Diyete uyum sözel olarak sorgulandığında 
örneklemimizdeki 49 hasta pandemiden önce ve sonra diyete uyduğunu bildirdi. Diyete uyum 
derecesi sorgulandığında 37 hasta pandemiden önce ve sonra diyete daima uyduğunu belirtti. 
Bu hastaların pandemi öncesi ve sonrası tTG-IgA düzeyleri kıyaslandığında antikor 
düzeylerinde artış olduğu görüldü fakat istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı. Bu da 
vi
hastaların beyanının güvenilir olmadığını gösterdi. Dışarıda yemek yeme sıklığı 
sorgulandığında pandemi sırasında, pandemi öncesine göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde 
azalma görüldü (p=0,001). Pandemi süresince ailelerin aylık gelirinde düşüş görüldü, 
istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p=0,04). Pandemi öncesi ve pandemi sırasında 45 hasta
glütensiz gıdayı tedarik etmekte zorlandığını belirtti. Pandemiden önce bu zorlanmanın en sık 
nedenleri glütensiz ürünlerin pahalı olması ve her markette bulunmaması iken, pandemi 
süresince bunlara COVID-19 ile enfekte olma endişesi ve sokağa çıkma yasağı da eklendi.
Sonuç: Pandemi süresince hastaların vücut ağırlığı ve boy SDS'lerinde artış olmuştur. Bu artışı 
serolojik yanıt desteklememektedir. Bu durum inflamasyon ve bağırsaktaki hasarın ortaya 
çıkmasının daha uzun takip gerektirdiğini hastaların pandemi öncesi ve pandemi sırasındaki 
kontrol muayeneleri arasındaki sürenin yetersiz olabileceğini düşündürmektedir.

Abstract:
Background: Celiac disease is an enteropathy that occurs as a result of the consumption of 
gluten-containing foods in individuals with a genetic predisposition, and its treatment is a 
lifelong gluten-free diet. Due to COVID-19, a global pandemic was declared by WHO on 
March 11, 2020, and as a result, curfews were applied in our country.
Objective: The aim of this study is to evaluate the effects of restrictive measures applied during 
the COVID-19 pandemic on children's adherence to the gluten-free diet.
Method: The research was carried out in Ege University Faculty of Medicine, Department of 
Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. Fifty patients between the ages of 2 and 
18 who were diagnosed with celiac disease and followed a gluten-free diet for at least 2 years 
were included in the study. Demographic data of the cases, body weight, height, body mass 
index values and standard deviation scores, tTG-IgA levels before and during the pandemic 
were recorded from the outpatient follow-up files and the hospital data system. Patients with 
serologically tTG-IgA levels above 20 U/ml were considered to have dietary compliance 
problems. A questionnaire was prepared verbally questioning the patients' compliance with the 
gluten-free diet and the factors that may affect it during the pandemic period. This questionnaire 
was filled in face to face during the outpatient follow-ups and with telephone interviews.
Results: In our study, 31 (62%) of 50 celiac patients were female and 19 (38%) were male. The 
mean age at diagnosis is 11,93 ± 4,06 years. The three most common complaints at the time of 
diagnosis were growth retardation (56%), abdominal pain (46%), and diarrhea (36%). When 
our patients were evaluated anthropometrically before and after the pandemic; A statistically 
significant increase was found in body weight SDSs (p=0.006). A significant increase was 
found in height SDSs (p=0.01). There was an increase in BMI SDSs, but it was not statistically 
significant (p>0.05). While 64% of patients had negative tTG-IgA antibodies before the 
pandemic, this rate decreased to 56% during the pandemic, but no statistically significant 
difference was found (p=0.07). When dietary compliance was questioned verbally, 49 patients 
in our sample reported that they adhered to the diet before and after the pandemic. When the 
degree of adherence to the diet was questioned, 37 patients stated that they always adhered to 
the diet before and after the pandemic. When the tTG-IgA levels of these patients were 
compared before and after the pandemic, it was observed that there was an increase in antibody 
viii
levels, but no statistically significant difference was found. This showed that the patient's 
statement was unreliable. When the frequency of eating out was questioned, a statistically 
significant decrease was observed during the pandemic compared to the pre-pandemic period 
(p=0.001). There was a decrease in the monthly income of the families during the pandemic, 
which was statistically significant (p=0.04). Before and during the pandemic, 45 patients stated 
that they had difficulty in supplying gluten-free food. While the most common reasons for this 
difficulty before the pandemic were that gluten-free products were expensive and not available 
in every market, the concern of being infected with COVID-19 and curfew were added to these 
during the pandemic.
Conclusion: During the pandemic, there was an increase in the body weight and height SDS of 
the patients. This increase does not support the serological response. This suggests that the 
occurrence of inflammation and intestinal damage requires longer follow-up, and the time 
between pre-pandemic and pre-pandemic control examinations may be insufficient.