Doğu Anadolu ve Kafkasya'daki son Tunç Çağı Erken Demir Çağı dikilitaşları
Obeliks, tombstone eastern Anatolia and Caucasus Late Bronze Period-Early Iron Period
Yazar: DENİZ MELTEM DAŞDAN
Danışman: PROF. DR. ERGÜN LAFLI
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Dikilitaş geleneği = Pillar tradition ; Doğu Anadolu bölgesi = Eastern Anatolia region ; Erken Demir Çağı = Early Iron Age ; Geç Tunç Çağı = Late Bronze Age ; Hakkari = Hakkari ; Kafkasya = Caucasus ; Orta Asya = Central Asia

Özet:
Genel bir tablo itibariyle Batı Anadolu'da Girit, Yunanistan kıyılarında
İ.Ö. III. bin yıl başlarında ortaya çıkan arkeolojik buluntular esasıyla Tunç
Çağı'nın başlangıcında yaklaşık İ.Ö. 3300-1000'li yıllarda açığa çıkartılan Son
Tunç Çağı dönemine göre farklılıklar arz etse de Doğu Anadolu'da
İ.Ö.1200/1000'li yıllarda göç yoluyla sona erdiği ardından Demir Çağı geçiş
sürecinde kesintiye uğrayarak devamlılığını sürdüren kronolojik bir bağlantı
taşımaktadır. Son Tunç Çağı'nda başlayan Neolitik dönem izli kalıcı yaşam
anlayışını getirmek isteseler de kuzeydoğu'ya göç yoluyla gelen Hitit
İmparatorluğu İ.Ö.1100/1000 yıllarında yangın tahribatına uğramakla
beraber yerleşim kalıntısına dair varlığa rastlanmaması geçiş sürecine
yansıyarak göç etme anlayışlarının getirdiği sonuçların önemli faktörü
olmaktadır. Hitit İmparatorluk devri dahil olmak üzere İ.Ö. XII. yüzyılda
kesinlikle Tunç Çağı'na ait olmakla birlikte, nitekim Hitit, Minos, Miken,
Mezopotamya ve Levant uygarlıklarının bir arada incelendiklerinde bu
medeniyetlerin bir takım adası halinde ''Tunç Çağı İmparatorlukları''
ifadesiyle ele alınmasına sebebiyet vermiştir.
Aristoteles'ten de bilindiği gibi Hellenistik dönemin başlangıcı olmakla
da birlikte demir (sideros) adıyla Hellence kökeniyle İ.Ö. XV. yüzyıldan itibaren
demir madeninin altın kadar olmasa da önem arz ettiği bilinmektedir. Ayrıca
kolonizasyon hareketlerinin öncüsü olan Deniz Kavimleri Göçü, Hitit
İmaparatorluklarının yıkılışı, Aiol ve İon kolonizasyon hareketleri gibi 
v
Anadolu'nun kültürel ve arkeolojik önemli bilimsel problemlerin kaynağını bu
dönemler üzerindeki bilgilerin netlik kazanmamasından ötürü belirgin bir
yaklaşım biçimine ulaşılamamıştır. Böylelikle Erken Demir Çağı'nın bir
kolonileşme hareketinin uzantısı olarak aynı zamanda kolonizasyon aşaması
olduğu bilinmektedir.
Kuzey Kafkasya'dan Hazar denizi boyunca kuzeyde Gürcistan'dan
batıda Malatya'ya doğudan İran'ın kuzeybatı kıyılarının pek çok yönleriyle
ortak özellikler taşıyan uzun ömürlü ve homojen bir kültür süreci taşımaktadır.
Transkafkasya halklar, Anadolu'nun kuzeydoğu kesiminin yüksek yaylalarında
İ.Ö. II. bin yıl başlarında eski dönemin yerleşik çiftçi yaşantısından yepyeni bir
göçebe sistemden kabile biçimindeki bir düzene geçmelerinin ve günümüzde de
sürüp giden bu anlayışın temellerinin Tunç Çağı'nın sonlarında atıldığı
bilinmektedir. Bunun sonucunda coğrafi yapısı, iklim hareketleri ve sosyal
yaşamları etkisiyle Prehistorik dönemden beri Anadolu Yarımadası'nın farklı
karakteristik yapıya sahip bir yaşam alanı olmaktadır.
 Son Tunç Çağı ve Erken Demir Çağı dönemleri ağırlıklı olarak ele
alınmakla beraber, Doğu Anadolu ve Kafkasya bölgesindeki dikilitaşlar, bengi
taşlar, mezar stelleri olmak üzere birbirleriyle sürekli etkileşim içinde olmuş
olan sosyal, ekonomik ve kültürel ilişkilerine, yaşayışsal-düşünsel sistemlerine
yansımış olan bir bölgesel kültür ağı şeklinde adlandırılmaktadır.
Ayrıca dönemin yansıtılışını temsil eden, Tunç Çağı başlangıcı
sonrasında Demir Çağı'nın başlangıcı dahil olmak üzere önem arz eden Doğu
Anadolu bölgesi Hakkari taşları, Kafkasya ve Orta Asya'daki dikilitaşlar, kaya
resimleri son olarak kurganların benzerlik taşıdığını özellikle Azerbaycan ve
İran Azerbaycan'ı olmak üzere bengi taşların varlığına rastlanılması, Doğu
Anadolu'da daha önceden bir Proto-Türk kavminin olduğuna işaret
etmektedir.
Orta Asya bölgesinde Sibirya dolaylarında yaşayan İskit kavminin
varlığı Ön-Türk geleneğiyle bağdaştırılmış olmakla birlikte antropomorfik
stellerin varlığı ispatlanmıştır. Ayrıca Ön-Türkler kökensel olarak Altay
Teorisi'nin önem kazandığı, balbal ve taş babaların ölen kişinin yaşamının
sonsuzluğunu Ön-Türklerin ne tür yaşam özelliklerine sahip oldukları ve 
vi
yerleştikleri yerler olmak üzere göç yollarına bağlı olarak göç faktörüne neden
olan şartların sonuç kazanması, Urmu denilen kentin Van Gölü'ne yakın bir
noktada yer alması ve buradan ismini alarak '' Urmu Teorisi '' ile
bağdaştırılmaktadır.
Yapılan arkeolojik araştırmalar sonucu Kafkasya bölgesi üzerinden
birtakım boylar yerleşerek bozkır kültürünün ise uzantısı olarak göç dalgasıyla
karşılaşılması, Doğu Anadolu'da yaşayan toplulukların İ.Ö. 10.000 yıl
öncesinden itibaren önemli bir kilit nokta taşıyan bölgelere doğru göçlere
maruz kalan halkların gelmesiyle, incelemelerin sonucunda ise Proto -Türk
kavminin bu bölgelerin özelliklerini yansıtan biçimde yaşadıkları bunun
göstergesi olarak kanıtlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Son Tunç, Erken Demir Çağı, Hakkari, Doğu Anadolu,
Kafkasya, Azerbaycan, Orta Asya, Altay, İskit

Abstract:
In the grand scheme of things, as a general rule, in the Western Anatolia
Crete and Greece maritime B.C. early in the second millenium old period
generated the archaeological finds at bottom Early Bronze Age at the outset
circa B.C. 3300/1000 display year on year differences have importance in
Eastern Anatolia. B.C. 1200/1000 by migratory route discontinvance after Iron
Age processing to arrested, preserve of continuity chronological a part of
making a sense in the Late Bronz Age beginner the Neolithic period a sense of
permanent life to bring in the through northeast migration, Hittities Emperor
B.C. between 1100 and 1000 to fire damage, the reason fort he interruption
understanding of migration the consequences of migratory insights.
From Northern Caucasia through the Casperian sea in the northern
from Georgia: in the western to Malatya, from eastern to northwestside İran, in
many ways common features bearing, long lasting and homogeneous carries a
cultural process.
The people of Transcaucasus the northeast of the Anatolia on a high
plateau B.C. early in the second millenium old period, old time resident farmer
go to the brand-new nomad tribal order and nowadays on going this
understanding the foundations of the Bronze Age at the end. Thus, geographical
structure, climatically and social lives because of prehistorical period the
Anatolian peninsula have different characteristic structure is a living space.
viii
In Central Asia region, around the Siberia, live Scythia of the tribe
presence Proto-Turkıc with tradition the associated anthropological stelae has
been proven, Also Proto-Turks genuinely of Altai Theory is important the
balbal and stone the eeternity of the life of the deceased of Proto-Turks where
they migrated. Urmu called Van Lake located at a close and from here with
Urmu Theory has been associated.
The archaeological investigations result over Caucasia region by the rich
with stepe culture from connected with migration wave compared, in Eastern
Anatolia living communities B.C. ten thousand years ago key milestone people
who are exposed to migration and the end results Proto-Turk of your tribe,
includingthose regions. Thus proving to be verified.
Keywords: Late Bronze Age, Early Iron Age, Caucasia, Eastern Anatolia, Altai,
Urmu, Theory, Scythia, Stelae, Van, Hakkari