Kastamonu ili araç ilçesi örneğinde kırsal mimari
Rural architecture in the case of Kastamonu provincial araç district
Yazar: HAMZA ESEN
Danışman: PROF. DR. AYGÜL AĞIR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kırsal konutlar = Rural buildings ; Mimari çevre = Architectural environment

Özet:
Osmanlı Döneminde, Beylikler Dönemi'nin sınırlarını izleyen yönetim 
yapılanmasında Kızılırmak'tan Sakarya'ya kadar Kuzeybatı Anadolu'nun önemli 
merkezlerine yakın bir konumda olan Kastamonu vilayeti, Cumhuriyet'in ilanına dek 
bu bölgenin merkezi durumunu sürdürmüştür. 
Yüzlerce yıllık üretim, ticaret, sanat, sermaye, eğitim gibi birikime sahip Kastamonu 
halkının, 20. yy.'da savaşlar ve iç göçler ile eğitimli ve nitelikli insan kaynaklarını 
büyük bir oranda yitirmiş olması sonucunda, bazı alanlarda toplumsal-kültürel ve 
ekonomik bakımdan daha da geri gitmiş olduğu görülmektedir. Ülke genelinde gelişen 
sanayi ve kentleşmenin Kastamonu'da yaşanmaması, ilin ve ilçenin kısmen "doğal" 
kalmasına olanak sağlamıştır. Kastamonu'nun hemen hemen tüm ilçelerinin kırsal 
yerleşimleri, nitelikli mimari örnekleri barındırmaktadır. 
Araç ilçe merkezi, Karabük ve Kastamonu illerinin arasında, ilçenin ortasından geçen 
D-030 karayolunun kuzey ve güneyinde kuruludur. Araç ilçesine bağlı köylerdeki 
konutlar, yaşam şeklinin farklılaşmasına bağlı olarak, il ve ilçe merkezindeki 
konutlardan ayrılır. Bu farklılaşma, daha çok merkezde yaşayanların zemin kat 
kullanımında belirginlik gösterir. Kentteki konutların zemin kat planlarında 
çoğunlukla ahır, kiler, samanlık gibi hizmet alanı olan bölümler yoktur. Çoğunun dış 
cepheleri sıvalıdır. Üst katında çatılı oda örnekleri de olan konutların 
cephesinde/cephelerinde ise dikey hareketli pencereler ile çıkma düzenleri bulunur. 
Bölgede en yaygın yapım tekniği "ahşap çatkı karkas" düzeninde yapılan, 
boşluklarına çeşitli dolgu malzemeleri yerleştirilmiş "hımış" duvar oluşturma 
tekniği uygulamasıdır. 
Görkemli geçmişinin izlerini taşıyan mimari miras; kırsal yerleşim yerlerinde de 
yılların getirdiği birikime sahiptir. Yaptıranın da katkılarıyla inşa edilen usta işi 
konutlar, günümüzde çoğunlukla harap, yıkık, terkedilmiş veya dönemsel olarak 
kullanılmaktadır. 
Kentlilerin yaşadığı toplumsal, teknolojik ve ekonomik değişim süreçlerinden uzakta, 
yöre insanlarının kendi bilgi deneyimleri ile inşa ettikleri mimariyi konu alan 
"KASTAMONU İLİ ARAÇ İLÇESİ ÖRNEĞİNDE KIRSAL MİMARİ" başlıklı 
çalışma dört bölümden oluşmaktadır. 
Birinci bölümde amaç, kapsam, yöntem ve literatür hakkında bilgi bulunmaktadır. 
İkinci bölümde, bölgenin tarihsel gelişimi, coğrafi konumu, ulaşım, topografya, iklim, 
bitki örtüsü, sosyo-kültürel ve ekonomik yapı ele alınmıştır. 
Üçüncü bölümde, Araç İlçesi özelinde, her odanın bir "yuva" olarak düzenlendiği tipik 
yöre özelliklerini taşıyan köy konutları anlatılmıştır. 
xxii 
Sonuç bölümünde, bölgenin 'Kırsal Mimarlık' örnekleri değerlendirilmiştir. 
Yaşam şeklinin değişmesi ve konut kullanımı üzerindeki etkisinin sonucu ile zamana 
direnemeyen geleneksel kırsal mimarinin "Tehdit Altında Kültürel Varlık" olduğu 
düşünülmektedir. Yitirilmekte olan Araç ilçesi kırsalının özgünlüğünü hala koruyan 
geleneksel yapıları, çeşitli yapı örneklerinde incelenmiştir. Alanda bulunan yapılar 
hakkında çalışmalar, sınırlı da olsa önerileri de içerecek şekilde genel bir yaklaşımla 
değerlendirilerek ele alınmıştır. 
Halkın mimarlık kültürünün yansımalarından olan konutlar ve eklentileri ile alandaki 
ortak kullanıma açık (Camii, Köy odası, Çeşme, Fırın gibi) nitelikli yapıların 
envanterleri çıkarılmalı ve bir koruma planı oluşturulup bir yerden başlanmalıdır.

Abstract:
Kastamonu and Sinop regions were conquered by Emir Kara Tekin in 1084-85 a 
principality connected to the Seljuks. Kastamonu province, which was close to the 
important centers of Northwest Anatolia from Kızılırmak to Sakarya in the 
administrative structure following the borders of the Principalities Period in the 
Ottoman Period, continued to be the center of this region until the proclamation of the 
Republic. 
The people of Kastamonu, who have hundreds of years of accumulated knowledge and 
experience in production, trade, art, wealth and education have lost qualified and 
educated human resources to a large extent due to wars and internal migrations in the 
20th century. Therefore, in some areas; Kastamonu has gone even further back in 
socio-cultural and economic terms. The fact that the industry and urbanization that 
developed throughout the country did not take place in Kastamonu caused the province 
and district to remain partially natural. 
In the region where production and yield are limited due to different climatic and 
geographical conditions, the highest crop production rate is grain and forage crops. In 
general, cattle breeding carried out by small family businesses in accordance with the 
structure of the region is important. The region, which has an important place in 
Turkey in terms of forest and forestry, consists of forest areas more than half of its 
surface area. The region contains 6.4% of Turkey's forestassets, and forestry along 
with animal husbandry stand out as important sectors. 
Araç District is Kastamonu, which is very rich in terms of living traditional 
architecture and Safranbolu is from its immediate surroundings. Rural settlements in 
almost all districts of Kastamonu contain beautiful architectural examples. There are 
also highly qualified examples in terms of architecture in the villages of Araç District. 
There are no houses under protection in the rural area. This study aims for the 
recording of some examples before they are lost and to serve the studies of keeping 
the structures in the villages of the district of Araç alive. 
Cultural heritage that ensures the continuity of history, is the memory of society. The 
lifestyle produced by tradition and culture and brought by habits has enabled the 
structures to be shapedaccording to this culture. As a result of different lifestyles and 
settlements imposed by economic and technological developments over time, the 
visuality of rural settlement patterns as well as their cultural character has begun to 
disappear. Along with that, changes are also observed in population composition. 
xxiv 
Today, life has changed from the traditional family order in the rooms of the house to 
the nuclear family. Along with the changing social order, rooms have become special 
places for individuals, not for the family. As a result of the imposition of these living 
habits, it causes some changes in traditional structures. For this reason, old buildings 
are rapidly demolished and disappear due to neglect. With the newly built houses, the 
traditional lifestyle and architectural texture are gradually disappearing. 
Araç District center is located between the provinces of Karabük and Kastamonu and 
in the north and south of the D-030 highway, which passes through the middle of the 
district. The houses in the villages of the Araç District were mostly built close to each 
other, with gardens and yardless. In the garden, there are annexes such as an oven, a 
warehouse, and barns close to the threshing floor or field. Due to the differentiation of 
lifestyle, it has some features that distinguish it from the district center residences. It 
differs in service areas such as barns, cellars and warehouses, which are not included 
in the ground floor plans of those living in the center. Generally, the facades of the 
central houses are plastered and there are examples of roofed rooms on the upper 
floors, and cantilever overhangs with vertically movable windows on the 
facade/facades. The most common construction technique in the region is the 
application of the wood-framed carcass pattern, which is the "hımış" wall formation 
technique. 
The study titled "RURAL ARCHITECTURE IN THE CASE OF KASTAMONU 
PROVINCIAL ARAÇ DISTRICT" consists of four parts and it is about the 
architecture that the local people built with their knowledge and experience, away from 
the social, technological and economic change processes experienced by the citizens. 
In the first part, information about the purpose, scope and method is given. 
In the second part, the historical development, geographical location, transportation, 
topography, climate, vegetation, socio-cultural and economic structure of the region 
are discussed in detail. In the third part, village houses in Araç district with typical 
local characteristics, where each room is arranged as a "nest", are described. In the 
conclusion part, the examples of "Rural Architecture" of the region were evaluated. 
In the conclusion part, the examples of 'Rural Architecture' of the region were 
evaluated. As a result of the change in lifestyle and its effect on the use of housing, 
traditional rural architecture, which can not withstand time, is considered to be a 
"Cultural Property under Threat". The traditional structures of the villages of Araç 
district which are being lost, which still preserve their originality, have been examined 
in various building examples. Studies on the structures in the area have been evaluated 
and discussed with a general approach, including suggestions, albeit limited. 
Inventories of the residences and their annexes, which are the reflections of the 
architectural culture of the people, and the qualified structures open to common use 
(such as Mosque, Village room, Fountain, Bakery) in the area should be taken, and a 
conservation plan should be created and started from somewhere.