Azerbaycan Türkçesinin ana dili olarak öğretimi için yazılmış bir ders kitabı: Türkce Sarf-Nahiv (Metin-inceleme)
A textbook written for teaching Azerbaijani Turkish as a mother tongue: Türkce Sarf-Nahiv
Yazar: TUĞBA ER
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA KARATAŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Oğuz grubu çağdaş Türk yazı dillerinden biri olan Azerbaycan Türkçesi, Eski Anadolu
Türkçesi Dönemi'nden itibaren siyasi, coğrafi, dinî ve sosyoekonomik nedenlerle
Anadolu Merkezli Oğuz Türkçesinden uzaklaşmaya başlamış, 16. yüzyıldan itibaren de
ayrı bir yazı dili olma yolunda gelişimini sürdürmüştür. Sovyetler Birliği Dönemi'nde
"dil planlaması"na maruz bırakılarak ayrı bir "dil"e dönüştürülmeye çalışılan Azerbaycan
Türkçesi, tüm müdahalelere rağmen günümüzde Türkiye Türkçesine çok yakın bir yazı
dili olarak kullanılmaya devam etmektedir. Azerbaycan'da özellikle Sovyet Dönemi'nde
yaşanan siyasi gelişmelerin en etkili olduğu alan, eğitim ve öğretim olmuştur. Kommünist
Parti yönetimi, dönemin egemen ideolojisini eğitim programları ve planlarıyla halka
benimsetmeye çalışırken öncelikli olarak "dili" ve "kimliği" hedef almıştır. Azerbaycan
Türklerinin ve Azerbaycan Türkçesinin adlandırılmasındaki değişimler ve bunların ana
dili eğitimine yansımaları bunu açık bir biçimde göstermektedir. Azerbaycan'da ana dili
öğretiminde kullanılan ders kitaplarından biri olan Türkce Sarf-Nahiv; 1924 yılında
İsmail Hikmet, Abdulla Şaiq, Said Mir Qasımzadə, Cavad Axundzadə, Cabbar
Əfəndizadə ve Mustafa Tevfik'ten oluşan bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. Eserde
öğretilmek istenen, hakkında bilgi verilen dil "Türkçe" olarak adlandırılmıştır. Dönemin
Türkiye Türkçesine çok yakın olan bu dil, eserde de yazarlar tarafından kullanılan dildir.
Arap alfabesiyle yazılan bu eserde, ses karşılıklarını doğru aktarmak amacıyla yer yer
Latin ve Kiril harfleri de kullanılmıştır. Bu uygulama, eserde anlatılan ve kullanılan dilin
ses özelliklerini anlamada büyük bir kolaylık sağlamaktadır. Dolayısıyla, eserde Türkiye
Türkçesine özgü ses, biçim özellikleriyle yerel ağız özelliklerinin hem Arap hem de Latin
harfleriyle birlikte verilmiş olması eseri bir dil incelemesi açısından çok önemli bir
kaynak hâline getirmektedir. Bu çalışmada, Azerbaycan'da ana dili öğretiminde
kullanılan Türkce Sarf-Nahiv adlı ders kitabının dili, "eserde kullanılan dil" ve "eserde
anlatılan dil" olarak iki ayrı başlıkta ele alınmış ve bu dil ses, yazım ve biçim açısından
Türkiye Türkçesiyle karşılaştırılarak art zamanlı ve eş zamanlı bakış açısıyla
incelenmiştir. Bu incelemeler doğrultusunda eserde anlatılan ve kullanılan dilin Türkiye
Türkçesiyle ortak ses, yazım ve biçim özelliklerine sahip olduğu belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Türkçe/Türk Dili, Sarf-Nahiv, Dil bilgisi, Azerbaycan Türkçesi,
Türkiye Türkçesi, Alfabe, Ana Dili Öğretimi, Ana Dili Ders Kitabı.

Abstract:
Azerbaijani, which is one of the contemporary Turkish dialects and belongs to the Oghuz
group, has started to move away from Anatolian Oghuz Turkish due to political,
geographical, religious and socio-economic reasons since the Old Anatolian Turkish
period, and has continued its development towards becoming a separate written language
since the 16th century. Azerbaijani Turkish, which was subjected to "language planning"
during the Soviet Union period and tried to be transformed into a separate "language",
continues to be used today as a written language very close to Turkey Turkish despite all
interventions. The most influential area of political developments in Azerbaijan,
especially during the Soviet period, has been education and training. The Communist
Party administration primarily targeted "language" and "identity" while trying to impose
the dominant ideology of the period on the people through educational programs and
plans. Changes in the nomenclature of Azerbaijani Turkish and Turks and their reflections
on mother tongue education clearly demonstrate this. Turkic Sarf-Nahiv, one of the
textbooks used in mother tongue teaching in Azerbaijan, was prepared in 1924 by a
commission consisting of Ismail Hikmet, Abdulla Shaiq, Said Mir Qasımzadə, Javad
Axundzadə, Jabbar Əfəndizadə and Mustafa Tevfik. The language to be taught and about
which information is given in the work is called "Turkish". This language, which is very
close to Turkey Turkish of the period, is the language used by the authors in the work. In
this work, which is written in Arabic alphabet, Latin and Cyrillic letters are also used from
time to time in order to transfer the sound equivalents correctly. This practice provides a
great convenience in understanding the phonetic features of the language described and
used in the work. Therefore, the fact that the phonetic and morphological features of
Turkey Turkish and local dialectal features are given both in Arabic and sometimes in
Latin letters makes the work a very important source in terms of language analysis. In
this study, the language of the Turkish Sarf-Nahiv textbook used in mother tongue
teaching in Azerbaijan is analyzed under two separate headings as the language used in
the work and the language described in the work, and this language is analyzed from a
diachronic and synchronic perspective by comparing it with Turkey Turkish in terms of
sound, spelling and form. In line with these analyzes, it has been determined that the
language used in the work has common phonetic, orthographic and morphological
features with Turkey Turkish.