İbn Kuteybe'nin Edebü'l-Kâtib adlı eserinin filolojik incelemesi
Philological investigation of Ibn Qutayba's Adab al-Kâtib
Yazar: KIYASETTİN ARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. NAZİFE NİHAL İNCE
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Biçimbilim = Morphology ; Edebü'l-Katib = Adab al-Katib ; Mastarlar = Infinitives ; Metin dil bilim = Text linguistics ; Söz dizim = Syntax ; İbn Kuteybe = İbn Kuteybe ; İmla = Spelling

Özet:
Fetih hareketleri sonunda İslam devletinin sınırları genişlemiş, bu genişlemeye bağlı
olarak devletin müesseseleri de çoğalmış ve hizmet alanı çeşitlemiştir. Devletin çoğalan ve
hizmet alanı genişleyen müesseselerinin genel adına divan, divanlarda çalışanlara da kâtip
denilmektedir.
İbn Kuteybe'ye göre divanlarda çalışan kâtipler Arap dilinin yazımında ve
kullanımında hatalar yapmaktadır. Kâtiplerin Arap dilinin yazımında ve kullanımında
yaptıkları hataları düzeltmek ve genelde de aydın olma yoluna giren herkese Arapçayı doğru
kullanmayı öğrenmelerine rehberlik etmek için Edebü'l-kâtib adlı eseri yazmıştır.
Yazılan bu eser, kitâb adıyla anılan dört bölüm ve her bölüm de bâb adıyla anılan
başlıklara ayrılmıştır. Eserde görülen bu bölümlerde dilbilimin çeşitli alt disiplinlerine dair
bazı konular işlenmiştir. Bu çalışmada, akademik çalışmaların sınırlılığı gereği, Edebü'lkâtib'de değinilen dilbilimin alt disiplinlerinden sarf, nahiv, anlambilim ve imlaya dair
disiplinlerle ilgili olan konuların bulgularına yer verilmiştir. Eserde yer verilen dilbilimin alt
disiplinlerine dair bulgular onun verdiği örnekler ile desteklenerek açıklanmaya çalışılmıştır.
Bu açıklamalardan hareketle İbn Kuteybe'nin eseri yazarken takip ettiği metodu, dilbilimin alt
disiplinlerinden sarf, nahiv, anlambilim ve yazıya dair görüşleri belirlenerek dilci kişiliği
tanıtılmaya çalışılmıştır.
Anahtar kelimeler: İbn Kuteybe, Edebü'l-kâtib, Sarf, Nahiv, Anlambilim, İmlâ

Abstract:
When boundaries of Islamic state enlarged due to the conquest movement, institutions
have proliferated and service area expanded. The increasing institutions of the state were
called the council (dîvân), and the staffs of these councils were clerks (kâtib).
According to Ibn Qutayba the clerks who were working in the councils were making
mistakes about Arabic writing rules and usages. Therefor he wrote a book named Adab alKâtib to help these clerks to correct their usages and to be a guidebook to others which trying
to improve their Arabic usage.
Adab al-Kâtib consists of four parts and each section has ninety-seven chapters called
bâb. In the chapters of this book some issues regarding linquistics are included. Due to
limitations of the dissertation our investigation will include only datas about morphology,
syntax, semantics, and orthography. Findings about the sub-disciplines of linguistics in the
work are supported by the examples given by the writer and tried to be explained. Based on
these explanations, we tried to investigate Ibn Qutayba's method of editing topics and to
determine his opinions on morphology, syntax, semantics, and orthography.
Keywords: Ibn Qutayba, Adab al-Kâtib, Morphology, Syntax, Semantics, Orthography