Kelâmî yaklaşımları bağlamında eş'arî usulcülerde şer'î hükmün tanımı
The definition of sharī'ah ruling in the context of theological approaches of ash'arite jurists
Yazar: HALİD EKMEN
Danışman: DOÇ. DR. TAHA NAS
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Şer'î hükme dair teorik çerçeve fıkıh usûlü tarafından belirlenmiştir. Usûl eserleri bağlamında şer'î hükme dair yapılan incelemelere bakıldığında bunların yoğun bir kelâmî arka plana dayandığı görülür. Zira şer'î hüküm bir yönüyle ilâhi bir kaynağa aitken bir diğer yönüyle de insan fiillerine ilişkin bir olgudur. Dolayısıyla kelâm ilmi kapsamında incelenen bu iki konuya dair tartışmaların şer'î hükme dair anlayışa etkisi kaçınılmazdır. Kelâm ilmindeki yaklaşımların şer'î hüküm konusundaki belirleyici rolü, bu yaklaşımlar noktasında ayrışan kelâmî ekollerin kendilerine özgü bir şer'î hüküm anlayışı geliştirmelerini de beraberinde getirmiştir. Bu çalışma İslâm kelâmının önde gelen ekollerinden biri olan Eş'arîliğe mensup usûlcülerin şer'î hüküm anlayışını, kelâmî tercihlerine bağlı şekillenen şer'î hüküm tanımı bağlamında belirginleştirmeyi hedeflemektedir.  İlk bölümde, şer'î hüküm tanımına etki eden kelâmî meseleler belirlenmiş ve Eş'arî usûlcülerin bu konulardaki yaklaşımları netleştirilmeye çalışılmıştır. Buna göre Eş'arî usûlcülerin şer'î hüküm anlayışlarını belirleyen temel yaklaşımın, şer'î hükümlerin kaynağı niteliğindeki emir ve nehyin kelâm-ı nefsîye ircâ edilmesine bağlı, şer'î hükmü insan fiilinin bir parçası değil de ilâhi sıfata ilişkin bir olgu olarak benimsemeleridir. İkinci bölümde ise başta bu temel yaklaşım olmak üzere ilk bölümde ortaya konan çerçevenin şer'î hüküm tanımı üzerindeki etkisi incelenmiştir. Bu bağlamda şer'î hüküm tanımındaki unsurlardan her biri, Eş'arî usûlcülerin kelâmî yaklaşımları doğrultusunda incelenmiştir. Eş'arî usûlcülerin benimsediği kelâmî yaklaşımların hem şer'î hüküm tanımındaki unsurlara yüklenen anlamı belirlemede hem de bu anlam aracılığıyla birtakım tartışma alanlarının doğmasına zemin teşkil etme şeklinde iki yönlü bir etkisinin olduğu saptanmıştır.

Abstract:
The theoretical framework of Sharī'ah ruling is determined by the usul al-fiqh. When we look at the studies on sharīʿa judgment in the context of usul al-usūl works, we see that they are based on an intense theological background. This is because, while sharīʿa judgment belongs to a divine source in one aspect, it is also a phenomenon related to human actions in another. Therefore, the discussions on these two issues, which are analyzed within the scope of theology, inevitably affect the understanding of sharī'ah judgment. The decisive role of the approaches in the science of kalām on sharīʿa judgment has brought about the development of a unique understanding of sharīʿa judgment by the theological schools that differ on these approaches. This study aims to clarify the understanding of sharīʿa judgment of the Ashʿarites, one of the leading schools of Islamic theology, in the context of the definition of sharīʿa judgment shaped by their theological preferences.  In the first section, the theological issues that affect the definition of sharīʿī judgment are identified and the approaches of Ashʿarite jurists on these issues are clarified. Accordingly, the main approach that determines the Ashʿarite jurists' understanding of sharīʿa judgment is that they adopt sharīʿa judgment as a phenomenon related to the divine attribute rather than a part of human action, depending on the attribution of the command and the prohibition, which are the source of sharīʿa judgments, to kalām al-nafsī. In the second part, the impact of this basic approach and the framework laid out in the first part on the definition of sharī'ah judgment is analyzed. In this context, each of the elements in the definition of a sharī'ah judgment is analyzed in line with the theological approaches of the Ash'arite jurists. The theological approaches adopted by the Ash'arite jurists were found to have a two-way effect both in determining the meaning attributed to the elements in the definition of sharī'ah and in paving the way for the emergence of certain areas of debate through this meaning.