Rus Ortodoks Kilisesinin Kuzey Azerbaycan'daki faaliyetleri (1828-1905)
Russian Orthodox Church activities in North Zzerbaycan (1828-1905)
Yazar: TELMAN QULİYEV
Danışman: PROF. DR. MUALLA YÜCEL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Tarih = History
Dizin: Hristiyanlık = Christianity ; Kiliseler = Churchs ; Kuzey Azerbaycan = Northern Azerbaijan ; Misyoner okulları = Missionary schools ; Misyonerlik = Missionary ; Misyonerlik faaliyetleri = Missionary activities ; Rus Ortodoks Kilisesi = Russian Orthodox Church

Özet:
Çalışmamız 1828 yılında ikinci Rus-İran savaşı akabinde imzalanan Türkmençay Antlaşmasından, 1905 Bakü Ortodoks Psikoposluğunun kurulduğu tarihe kadar olan dönemde Rus Ortodoks Kilisesinin Azerbaycandaki faaliyetlerini ihtiva etmektedir. Bu dönem Azerbaycanın tarihi, demografik, kültüreli hayatında derin iz bırakmış bir dönemdir. Kuzey Azerbaycanın işgalinin ardından Rusya bölgeyle ilgili stratejik bir hedef belirlemiştir. Bu hedef, müstemlekeci bir yaklaşımla Azerbaycanın etno-demografik yapısının değiştirilmesi, Ruslaştırma ve Hristiyanlaştırma olmuştur.
Araştırmamızda genellikle Gürcistan, Azerbaycan ve Rusyanın devlet arşivlerinde bulunan ana kaynakları kullanarak Rus kilise-devlet ittifakının Azerbaycanda uyguladığı asimilasyon, Hristiyanlaştırma politikalarını ayrıntılı bir şekilde ele almaya çalıştık. Moskova'da, S. Petersburg'da, Tiflis'te, Bakü'de yayınlanan birinci el kaynak niteliğindeki hesabatlar, raporlar, süreli yayınları inceledik. Azerbaycanın farklı bölgelerinde açılan kiliseler, ibadet evleri ile kiliselere bağlı misyoner okullarıyla ilgili geniş bilgilere ulaşarak konuyu aydınlatmaya çalıştık. Dönemin askeri tarihçilerinin, seyahatname yazarlarının, müfettiş ve misyonerlerinin çeşitli dergilerde yayınlanan makaleleri de çalışmamızın önemli kaynağını oluşturmuştur. Ayrıca Rus, Sovyet ve Azerbaycan tarihçiliğini ele alan ve çalışmamızın ana konuları arasında bulunan Azerbaycan'a Rus göçü, Ortodoks ve Tarikatçı Rus köylülerin Kafkasya'daki yaşamları gibi konuları inceleyen pek çok eserden de istifa etmeye çalıştık.
Bu çalışmada ilk defa ayrıntılı bir şekilde Kuzey Azerbaycan guberniyaları üzerindeki Rus Ortodoks Kilisesinin faaliyetleri incelenmiş, bazı şehir ve köylerde  inşa edilen kiliseler ile bu kiliselere bağlı okullarda ve buralarda görev yapmış şahıslar hakkında bilgiler sunulmuştur. Kafkasyada Ortodoks Hristiyanlığı Berpa Cemiyeti ve onun Azerbaycan coğrafyasında gerçekleştirmiş olduğu misyonerlik çalışmalarını araştırırken Gürcistan Devlet Arşivindeki Cemiyet arşivinden, Cemiyetin yıllara göre yayınladığı hesabatlarından yararlandık. Çar ailesinin, Rus devlet adamlarının, Kafkasya Genel Valiliğinin ve Sinod'un bu cemiyetin çalışmalarına yakın destek sağladığını da çalışmamızda ortaya koyduk. Bu vesile ile çalışmamızın ilim âleminde bundan sonra yapılacak olan Çarlık Rusyasının Azerbaycanda gerçekleştirmiş olduğu Hristiyanlaştırma faaliyetlerinin farklı yönlerini konu edinen araştırmalara da ışık tutacağı kanaatinde olduğumuzu da belirtmek isteriz.


Anahtar Kelimeler: Hıristiyanlaştırma, Rus Kilisesi, Azerbaycan'da Kilise Faaliyetleri.

Abstract:
Our study contains activities of the Russian Orthodox Church from Turkmenchay treaty signed after the second Russian-Iranian war of 1828 until the date of its establishment of Baku Orthodox Bishop in 1905. During this period, the invasion left a deep imprint in Azerbaijan's historical-demographic, cultural life. Russia has set a strategic goal for the region after the invasion of Northern Azerbaijan. Russification and Christianization was the target by changing Azerbaijan's the ethno-demographic structure.
In our study, we have discussed in details recorded in Georgia, Azerbaijan and Russia's state archives, in which the primary sources of light in Russian, for explaining Christianization and assimilation policy. We have examined primary sources as like reports, missives and journals situated in Moscow, S. Petersburg, Tbilisi, and Baku. We tried to clarify the theme by handling churches, worship houses and missionary schools which are opened in different regions of Azerbaijan. We have also gone about military historians of the period, travelogue writers, investigators and articles published in several compilations that they are constituted the major source of our work. In addition, we benefit from many works like orthodox and sectarian examining issues, works about Russian peasant life of Caucasia, Russian immigration to Azerbaijan based on  Russian, Azerbaijan and Soviet history studies.
In this study, we examined the activities of the Russian Orthodox Church in Gubernias of northern Azerbaijan in a detailed manner for the first time. It has presented information about churches that built mostly in cities and partly in villages and the schools affiliated to churches. We have applied to organization archives and missives about the archives of the Organization of Recovery of the Orthodox Christianity and its activities in the Azerbaijani geography located in Georgian State Archive. We have revealed that tsar family, Russian statesmen, Caucasian General Governor and Sinod supported activities of the Organization of Recovery of the Orthodox Christianity. Herewith, we are in opinion that present work will set light to future studies dealing with different aspects of Tsarist Christianize activities of Russia in Azerbaijan.


Keywords: Christianization, Russian Church, Church Activities in Azerbaijan