Aşçı İbrahim Dede'nin hayatı, eserleri ve hatıraları çerçevesinde tasavvuf anlayışı
Aşçi Ibrahim Dede's life, works and understanding of sufism within the framework of his memories
Yazar: MEHMET İBRAHİM BOZKURT
Danışman: PROF. DR. BÜLENT AKOT
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İstanbul Kandillili Nakşî – Hâlidî şeyhlerinden olan Aşçı İbrahim Dede 1828'de 
doğmuş ve 1906 yılı sonrasına kadar yaşamıştır. İstanbul, Erzurum, Erzincan, Şam, Edirne 
ve Medine şehirlerinde ordu rûznamçeciliğinde (muhasebe katibi) bulunmuş ve yaşantısı 
boyunca tasavvufî çevrelerle yakından temaslarda bulunmuştur. Çocukluğundan itibaren 
tasavvufî çevrelerle içli dışlı olan Aşçı Dede, yaşıtları oyun oynarken kendisi dergâh 
köşelerinde zikirle meşgul olmuştur. İstanbul'da yaşadığı süre zarfında Süleymaniye 
Rüştiyesi'nden mezun olmuş, mesleğe atılmasından sonra Rifâî, Halvetî ve Kâdirî 
meşayihiyle oturup kalkmış, daha sonra Mevlevî ateşine kapılmıştır. Nihayetinde Nakşî –
Hâlidî şeyhi Mustafa Fehmi Efendi ile sükûn bulmuştur. Derviş meşrep, gözü yaşlı, rakîk, 
hizmet ehli, cezbeli ve çok yönlü (zü'l-cenâheyn) olan Aşçı Dede'nin Risâle-i Ahvâlî
okuyucuya zengin bir muhteva sunmaktadır.
Aşçı İbrahim Dede'nin hatıraları kayda değer nitelikte tasavvufî muhtevası 
bulunduğundan betimlenmesi zarûrî görülmüş. Hakkında ulaşılabilen materyal ve 
kaynakların hepsine değinilmeye çalışılmıştır. Tasavvuf metodolojisinde konumu tespit 
edilmeye çalışılmış olup şuttârî ve Ekberî bir eksende olduğu görülmüştür. Bunun yanı sıra 
mecâzî aşk ve hakîki aşk hususunda metaforik anlatımlar ortaya koymuştur. Şeriat, tarikat 
ve hakikat bağlamında açıklamaları özgün, aşk konusunda görüşleri değerli bulunmuştur.
Her sâlikin ulaşabileceği mertebesi olduğunu ve ötesinin bulunmadığından bahsetmiştir.
Felsefî tasavvuf alanında görüşler ortaya koymuş, vahdet-i vücûd hususunu temsil ve 
tecessüm ettirmeye çalışmıştır. Semâ'ın elest bezmiyle ilgisine insan ruhuna olan etkisine 
değinmiştir. Aşçı Dede, belirtilen konular dışında evliyaullah, ibadetlerin manevi yorumları, 
seyr u sülûk ve velâyet-nübüvvet hakkında açıklamalarda da bulunmuştur. Çalışma iki ana 
bölümden müteşekkil olup birinci bölüm Aşçı Dede'nin hayatı ve eserlerini, ikinci bölüm 
ise hatıraları çerçevesinde tasavvuf anlayışını incelemeye tahsis edilmiştir. Sonuç kısmında 
ise Aşçı Dede'nin görüşleri kısaca özetlenmiş olup onu farklı kılan yanları vurgulanmıştır.

Abstract:
Aşçı Ibrahim Dede, one of the Naqshî-Khalidî sheikhs from Istanbul Kandilli, was 
born in 1828 and lived until after 1906. He worked as an army rûznamçeci (accountant) in 
Istanbul, Erzurum, Erzincan, Damascus, Edirne and Madinah and was in close contact with 
sufi circles throughout his life. Aşçı Dede, who was involved in sufi circles since his 
childhood, was engaged in dhikr in the corners of the dervish lodge while his peers were 
playing. During his time in Istanbul, he graduated from Süleymaniye Rüştiyesi, and after he 
started his career, he met with Rıfâî, Halwatî, and Qâdirî mashayîs, and then he fell in love 
with Mawlavî fever. Finally, he found serenity with the Naqshî-Khalidî sheikh Mustafa 
Fehmi Efendi. The Risâle-i Ahvâlî of Aşçı Dede, who was a dervish, tearful, rakîk (gentle), 
a benevolent, a person of service, a passionate and versatile (zü'l-cenâheyn), offers a rich 
content to the reader.
Since Aşçı Ibrahim Dede's memoirs have a noteworthy sufi content, it was deemed 
necessary to describe them. An attempt has been made to mention all the materials and 
sources available about him. His position in sufi methodology has been tried to be 
determined and it has been seen that he is on a shuttārī and akbarī axis. In addition, he has 
put forward metaphorical narratives about metaphorical love and divine love. His 
explanations in the context of shari'ah, tariqa and truth were found to be original and his 
views on love were found valuable. He mentioned that there is a level that every sufi can 
reach and that there is no beyond. He put forward views in the field of philosophical 
mysticism and tried to represent and embody the issue of wahdat al-wujūd. He also touched 
upon the relation of semā'i with the bezm of elest and its effect on the human soul. Aşçı 
Dede also made explanations about awliyaullah, spiritual interpretations of worship, seyr u 
sülûk and velayat-nubuwwah. The study consists of two main parts: the first part is devoted 
to the study of Aşçı Dede's life and works, and the second part to his understanding of sufism within the framework of his memoirs. In the conclusion, Aşçı Dede's views are briefly 
summarized and his distinctive aspects are emphasized.