Sağlık ürünlerinde rekabet üstünlüğü ve sağlık işletmelerinin hisse senedi getirileri arasındaki ilişki: BIST örneği
The relationship between competitive advantage in health products and stock returns of healthcare enterprises: The case of BIST
Yazar: MERVE KAYA
Danışman: DOÇ. DR. OĞUZ KARA
Düzce Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management ; Sağlık Yönetimi = Healthcare Management
Dizin: Açıklanmış karşılaştırmalı üstünlükler = Revealed comparative advantages ; Balassa-Samuelson Hipotezi = Balassa-Samuelson Hypothesis ; Rekabet gücü = Competitive power ; Sağlık sektörü = Health sector

Özet:
Sağlık ürünleri, hastalıkların teşhis ve tedavi edilmesi için kullanılan tıbbi ve medikal malzemelerdir. Bu malzemelerin ulusal kaynaklar ile üretilmesi o ülkedeki sağlık hizmetleri arzının kalitesinin ölçülmesinde önemli bir göstergedir. Sağlık ürünlerinde rekabet avantajının elde edilmesi o sektörde faaliyet gösteren firmaların finansal performanslarına (verimlilik, karlılık vb.) katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada Türkiye'nin sağlık ürünlerinde açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük derecesi ile Borsa İstanbul'da (BİST) faaliyet gösteren sağlık işletmelerinin hisse senedi getirileri arasındaki ilişkinin belirlenmesi amaçlanmıştır. İlk olarak Türkiye'nin sağlık ürünlerinde açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük skorları Balassa ve Vollrath Endeksleri kullanılarak hesaplanmıştır. Balassa ve Vollrath Endekslerinin hesaplanabilmesi için SITC Revize 3, 4. seviye için ürünün ülke içi ihracat düzeyleri ile aynı ürünün dünya ihracat düzeyleri değişkenleri kullanılmıştır. Daha sonra ise Borsa İstanbul'da faaliyet gösteren sekiz sağlık işletmesinin ortalama hisse senedi getirileri ile sağlık ürünlerinin açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük dereceleri ile ilişkisi eşbütünleşme analiz yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Veri seti 2000-2022 dönemi aylık verilerden oluşmaktadır. Analiz aşamasında 29 farklı sağlık ürünü ve BİST'de işlem gören 8 sağlık işletmesi kullanılmıştır. Birinci aşamada elde edilen analiz sonuçlarına göre Türkiye'nin 29 sağlık ürün grubunun 26'sında rekabet dezavantajına sahip olduğu belirlenmiştir. Rekabet avantajının olduğu ürünlerin HS 7311, HS 7324 ve HS 9402 kodlu ürünler olduğu ve bu ürünlerin katma değeri düşük (demir çelikten sağlığı koruyucu eşya/kaplar ve ameliyat/dişçi masa/koltukları) nitelikteki ürünler olduğu sonucuna ulaşılmıştır. İkinci aşamadan elde edilen sonuçlara göre BİST'de işlem gören sağlık işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri ile bu işletmelerin üretim portföyünde yer alan sağlık ürünlerindeki açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük katsayıları arasında eşbütünleşme ilişkisinin olduğu belirlenmiştir. Buna göre ANGEN işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 9019 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeksi arasında; DEVA işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 2936, HS 2941, HS 3003, HS 3004 ve HS 3006 ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında; ECILC işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 2936, HS 2941, HS 3003, HS 3004 ve HS 3006 ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında; GENIL işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 3003 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında; MEDTR işletmesinin ortalama hisse getirisi ile HS 9020 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında; RTALB işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 9019 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında; SEYKM işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 3005, HS 3808 ve HS 9020 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında ve son olarak TRILC işletmesinin ortalama hisse senedi getirisi ile HS 2936, HS 3003 ve HS 3004 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skorları arasında eşbütünleşme ilişkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca aynı ürün grubunu üreten birden fazla işletmenin ortalama hisse senedi getirisi ile söz konusu ürünün Vollrath Endeks değerleri arasında eşbütünleşme ilişkisi olduğu belirlenmiştir. Buna göre HS 2936 kodlu ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile DEVA-ECILC-TRILC işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 2941 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile DEVA ve ECILC işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 3002 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile RTALB ve TRILC işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 3003 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile DEVA-ECILC-GENIL-TRILC işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 3004 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile DEVA-ECILC-GENIL-TRILC işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 3006 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile DEVA-ECILC-GENIL işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 3808 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile MEDTR ve SEYKM işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında; HS 9019 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile ANGEN-MEDTR-RTALB işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında ve son olarak HS 9020 ürün grubunun Vollrath Endeks skoru ile ANGEN-MEDTR-SEYKM işletmelerinin ortalama hisse senedi getirileri arasında eşbütünleşme ilişkisinin olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
Health products are medical that medical equipment used for the diagnosis and treatment of diseases. The production of these supplies with national resources is an important indicator for measuring the quality of health care supply in a country. Attaining a competitive advantage in health products will contribute to the financial performance (efficiency, profitability, etc.) of companies operating in this sector. This study aims to determine the relationship between Turkiye's revealed comparative advantage in health products and the stock returns of health businesses listed on the BIST. First, Turkey's revealed comparative advantage scores in health products were calculated using the Balassa and Vollrath indices. To calculate the Balassa and Vollrath indices, domestic export levels of the product at the 3rd and 4th levels of SITC Revise and the world export levels of the same product were used as variables. Then, the relationship between the average stock returns of eight healthcare companies operating in Borsa Istanbul and the degree of revealed comparative advantage of healthcare products is examined using cointegration analysis methods. The data set consists of monthly data for the period 2000-2022. In the analysis phase, 29 different health products and 8 health companies traded on the BIST were used. According to the analysis results obtained in the first stage, Turkey was found to have a competitive disadvantage in 26 out of 29 health product groups. It was concluded that the products with a competitive advantage are HS 7311, HS 7324, and HS 9402 coded products. These products are of low added value (iron and steel health protective equipment/containers and surgical/dentist tables/chairs) in nature. According to the results obtained from the second stage, it was determined that there is a cointegration relationship between the average stock returns of health businesses listed on the BIST and the revealed comparative advantage coefficients of health products in their production portfolio. Accordingly, there is a cointegration relationship between ANGEN's average stock return and the Vollrath index of HS 9019 coded product group; DEVA's average stock return and the Vollrath index scores of HS 2936, HS 2941, HS 3003, HS 3004, and HS 3006 product groups; ECILC's average stock return and the Vollrath index scores of HS 2936, HS 2941, HS 3003, HS 3004, and HS 3006 product groups; GENIL's average stock return and the Vollrath index scores of HS 3003 coded product group; MEDTR's average stock return and the Vollrath index scores of HS 9020 coded product group; RTALB's average stock return and the Vollrath index scores of HS 9019 coded product group; SEYKM's average stock return and the Vollrath index scores of HS 3005, HS 3808, and HS 9020 coded product groups; and finally, TRILC's average stock return and the Vollrath index scores of HS 2936, HS 3003, and HS 3004 coded product groups. It was also determined that there is a cointegration relationship between the average stock returns of health businesses that produce the same product group and the Vollrath index values of that product. Accordingly, there is a cointegration relationship between the Vollrath index score of HS 2936 coded product group and the average stock returns of DEVA-ECILC-TRILC; the Vollrath index score of HS 2941 product group and the average stock returns of DEVA and ECILC; the Vollrath index score of HS 3002 product group and the average stock returns of RTALB and TRILC; the Vollrath index score of HS 3003 product group and the average stock returns of DEVA-ECILC-GENIL-TRILC; the Vollrath index score of HS 3004 product group and the average stock returns of DEVA-ECILC-GENIL-TRILC; the Vollrath index score of HS 3006 product group and the average stock returns of DEVA-ECILC-GENIL; the Vollrath index score of HS 3808 product group and the average stock returns of MEDTR and SEYKM; the Vollrath index score of HS 9019 product group and the average stock returns of ANGEN-MEDTR-RTALB; and finally, the Vollrath index score of HS 9020 product group and the average stock returns of ANGEN-MEDTR-SEYKM.