Direktör Âli Bey'in tiyatroları ve oyunlarda mizah
The theatres of Direktör Âli Bey and humor in plays
Yazar: BATUHAN ERDOĞAN
Danışman: DOÇ. DR. NURCAN ŞEN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Direktör Ali Bey = Director Ali ; Komedi = Comedy ; Mizah = Humour ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period ; Tiyatro = Theatre ; Tiyatro oyunları = Theater plays

Özet:
Âli Bey (1846-1899), Tanzimat Dönemi'nin önemli yazarlarındandır. Tiyatro, günlük, hikâye, sözlük, gezi yazısı ve çeviri gibi birçok edebî türde eser verir. Âli Bey, özellikle komedileriyle ün kazanır. Yazar, Türk mizahının modernleşmesinde önemli bir yere sahiptir.

"Direktör Âli Bey'in Tiyatroları ve Oyunlarda Mizah" adlı bu çalışmanın giriş bölümünde, komik edebî türlerin esas hedefi olan gülme tepkesi ele alınmış, mizah ve komedi kavramlarına değinilmiştir. Birinci bölümde yazarın hayatı ve edebî kişiliğine yer verilmiştir. Âli Bey'in Türk tiyatrosuna katkıları, sadece piyes yazmakla sınırlı değildir: Yazar, dönemin kumpanya direktörleriyle fikir alışverişinde bulunur. Oyuncuların telaffuzlarını düzeltmek için hocalık yapar. Kumpanyaların sahneye çıkmasına destek olur. Türk tiyatrosunun geliştirilmesi amacıyla kurulan komitede görev alır.  Bu bölümde Tanzimat tiyatrosu, Âli Bey'in yaptığı çalışmalar etrafında değerlendirilmiştir.

İkinci bölümde, Âli Bey'in oyunları yapısal ve tematik açıdan incelenmiştir. Tezin kapsamı, yazarın Misafiri İstiskal, Kokona Yatıyor, Ayyar Hamza, Geveze Berber, Çıngırak ve Letafet adlı tiyatro eserleriyle sınırlıdır.

Üçüncü bölümde oyunlardaki mizahî unsurlar tespit edilmiştir. Mizahî unsurların işlevleri ve kullanım şekilleri, gülme kuramlarından yararlanılarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Direktör Âli Bey, Tiyatro, Komedi, Mizah, Tanzimat

Abstract:
Âli Bey (1846-1899) is one of the significant authors of the Tanzimat Reform Era. He wrote in various literary genres such as drama, diary, story, dictionary, travel writing and translated many into Turkish. Âli Bey is especially famous for his comedies. The author has an important place in modernization of Turkish humor.

In the prolog of the work titled "The Theatres of Direktör Âli Bey and Humor in Plays", laughing as a reaction which is the main goal of humorous literary works is widely discussed and the concepts of humor and comedy are examined during this discussion. In its first part, the life and literary personality of the author are included. Contributions of Âli Bey to the Turkish drama cannot be reduced to writing plays. He exchanged ideas with troupe directors of the era. He taught players to correct their pronunciation. He supported the truopes take to the stage. He was assigned in the committee which was found to improve Turkish theatre.  In this thesis, the theatre during the Tanzimat Reform Era was evaluated around the works of Âli Bey.

In its second part, Âli Bey's plays were examined structurally and thematically. The scope of thesis is limited to the author's enumerated plays including Misafiri İstiskal, Kokona Yatıyor, Ayyar Hamza, Geveze Berber, Çıngırak and Letafet.

In its third part, the humorous elements in these plays are identified. Humorous elements in terms of their functions and uses in those plays are evaluated in accordance with the theories on humor.

Keywords: Direktör Âli Bey, Drama, Comedy, Humor, Tanzimat Reform Era