Muʻtezile'nin tarihsel gelişiminde Amr Bin Ubeyd'in yeri
'Amr Bin Ubayd's role in the historical development of Mu'tazila
Yazar: İBRAHİM KÖÇ
Danışman: PROF. DR. NAMIK KEMAL OKUMUŞ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam, Hicazʼın homojen kültürel ortamından Hint Yunan Mısır ve Mezopotamya
uygarlıklarının kesiştikleri noktalarda bulunan Irak'ın heterojen kültürel ortamına intikal
ettiğinde Hicaz'da anlaşıldığı gibi anlaşılmadı. Kelamın temel konuları olan ulûhiyet,
nübüvvet, ahiret ve bunlara bağlı olarak tartışılan soyut konular bu bölgede farklı
anlaşıldı. Buna bağlı olarak farklı din, kültür ve sosyal çevrelerle iletişim kuran İslam,
meydan okumalar karşısında müntesipleri tarafından yorumlandı. Bu yorumun
neticesinde fırka ve mezhepler ortaya çıktı. Bunların içerisinde dinin ilk dönemlerine
referans gösteren, eskiye öykünüp metinleri literal okuyan nasçılar olduğu gibi yabancı
kültürlerle karşılaşmaktan korkmayan, zamanın ruhuna uygun bir şekilde metinleri
açıklayan yorumcular da vardı. Bu yorumculardan biri olan Amr b. Ubeyd'in (öl.
144/761) farklı din ve kültürlerle karşılaşarak onlarla kurduğu münasebet, çeşitli
problemlerle yüzleşmesine ve muarızlarıyla tartışmasına yol açmıştır. Söz konusu
tartışmalarda aklî istidlal metodunu yöntem olarak kullanan Amr, bu yöntemin
çerçevesini genişleterek dâhildeki tartışmalara aklî teʼvil olarak uygulamış ve usûlü'lhamsenin tebellür etmesine kaynaklık etmiştir. Bu olgudan hareketle hazırladığımız tez,
onun şahsında ilk dönem Muʻtezile düşüncesinin temel çatısını ortaya koymayı ve
Muʻtezile kelamının bu çatı üzerinde durduğu yeri saptamayı hedeflemektedir. Bu hedef
doğrultusunda tezimiz üç bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde Amr b. Ubeyd'in görüş ve fikirlerinin şekillenmesinde rol oynayan
olay ve olgular ile hayatının farklı vetireleri incelenmiştir. İkinci bölümde ilmi şahsiyeti,
aklî eğilimi, ahlaki konumu ve entelektüel yönüne temas edilmiştir. Üçüncü bölümde,
önceki bölümlerle bağlantılı olarak İbn Ubeyd'in usûlü'l-hamsenin teşekkülündeki rolü
ele alınmış ve Muʻtezile'nin beş ilkesi bu çerçevede incelenmiştir. Sonuçta ise elde
vi
edilen veriler ışığında Muʻtezile'nin gelişimindeki yerinin genel bir değerlendirilmesi
yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Kelam, Muʻtezile, Amr b. Ubeyd, Usûlü'l-Hamse.

Abstract:
When Islam was transferred from the homogeneous cultural environment of the Hijâz to
the heterogeneous cultural one of Iraq located at the intersection of the Indian, Greek,
Egyptian and Mesopotamian civilizations, it was not understood as it was done in the
Hijâz. Divinity, prophecy, the hereafter, which are the main subjects of Qalâm (Islamic
Theology), and the abstract issues discussed in connection with them were understood
differently in this region. Accordingly, Islam, which communicated with different
religions, cultures and social environments, was interpreted by its followers in the face
of challenges. As a result of this interpretation, groups and sects emerged. Among them,
there were not only "nass"ists (dogmatic or follower of the text of the Quran and
Hadiths) who made reference to the early periods of religion and read the texts literally
by imitating the past, but also commentators who were not afraid of encountering
foreign cultures and explained the texts in accordance with the spirit of the time. One of
these commentators, 'Amr b. Ubayd, (d. 144/761) encountered different religions and
cultures and his relationship with them, caused him to face various problems and to
argue with his opponents. Ibn Ubayd, who used the rational inference method as a
method in the mentioned discussions, expanded the framework of this method and
applied it as a rational ta'wil to the internal discussions and became a source for the
crystallisation of al-Usûl al-Khamsa (the five principles of Muʻtazila). This thesis is
based on this fact and it aims to reveal the basic framework of the first period Muʻtazila
thought and to determine the place where Muʻtazila theology stands on this framework.
In line with this aim, our thesis consists of three sections.
viii
The first section examines the events and facts that played a role in the formation of
'Amr b. Ubayd's views and ideas, and different aspects of his life. The second one
touches upon his
scientific personality, rational tendency, moral position and intellectual aspect. The last
discusses his role in the formation of al-Usûl al-Khamsa in connection with the previous
sections and it studies al-Usûl al-Khamsa in this framework. The conclusion also
includes a general evaluation of his role in the development of Muʻtazila in the light of
the obtained data.
Key Words: Kelâm, al-Mu'tazila, 'Amr b. Ubayd, al-Usûl al-Khamsa.