Sosyal ve teknik donatı alanlarının amacı dışında kullanımı:Plan ve uygulama sorunları
Using social and technical infrastructure areas out of purpose: Plan and implementation problems
Yazar: GÜLDEN SUBAŞI
Danışman: PROF. DR. ŞEVKİYE ŞENCE TÜRK
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Sosyal ve teknik donatı alanları, kentte yaşayanların barınma ve çalışma ihtiyaçlarının
dışında diğer gereksinimlerini de karşıladıkları alanlardır. Barınma, çalışma, ulaşım,
eğitim, dini, sağlık, sosyo-kültürel, dinlenme vs bireylerin başlıca gereksinimleri olup
kentsel alanda yer alan bu fonksiyonlar sürekli etkileşim halinde olup dinamik bir
yapıya sahiptir. Kentin dinamik yapısının düzenli ve planlı gelişimin sağlanması için,
fonksiyonların belirlenmesi için standartlar bulunmaktadır. Sosyal ve teknik donatı
alanlarının sayı, çeşit, konum ve büyüklükleri, ilgili bölgenin demografik, fiziki,
ekonomik ve sosyal yapısına göre şekillenmektedir. Türkiye'de şehir planlama
sürecinde 3194 sayılı İmar Kanunu geçerli olup Mekânsal Planlar Yapım
Yönetmeliği'nde yer alan standartlara göre arazi kullanım ve yoğunluk kararları
planlanmaktadır.
Sosyal ve teknik donatı alanları toplumsal faydanın sağlanması, kentin ve kentlinin
yaşam kalitesinin artırılması ve adalet ve eşitlik sağlanması başta olmak üzere birçok
yönüyle önemi vurgulanmaktadır. Toplumsal faydanın sağlanması bireysel çıkarların
göz ardı edilmesi ve kamu yararının sağlanması ile mümkün olabilmektedir. Yaşam
kalitesi yapılaşmış çevre, sosyal çevre, ekonomik çevre, sağlık ve ekoloji
bileşenlerinin bir etkileşimi olup bireyin ve toplumun gelişimini etkilemektedir.
Planlamanın bir diğer amacı da yaşam kalitesini artırmaktır ve kentin ve kentlinin
yaşam kalitesi donatı alanları ile doğrudan ilişkilidir. Adalet ve eşitliğin sağlanması
hem nitelik hem nicelik olarak etkinlik ve erişilebilirliğin sağlanması ile mümkün
olabilmektedir. Sosyal ve teknik donatı alanları gelir grupları arasındaki dengenin
kurulabilmesi ve fırsat eşitliğinin sağlanabilmesi yönünden önemlidir.
Sosyal ve teknik donatı alanlarında herkes tarafından erişilebilmesi, eşit ve adaletli
kullanılabilmesi için kamunun hizmet verebilmesi ve alanların kamu mülkiyetinde
olması gerekmektedir. Türkiye'de kamu eline geçişinde kullanılan araçlar kamu
gücüyle uygulanan ve kişinin isteğine bağlı araçlar olmak üzere iki alt başlıkta
gruplanmaktadır. Kamulaştırma, plan notları ve arazi ve arsa düzenlemesi kamu
gücüyle uygulanan araçlar olup gönüllü terkler kişi isteğine bağlı uygulanmaktadır.
Gönüllü terk yönteminde 3194 sayılı İmar Kanunu 15. ve 16. maddesine göre
uygulama yapılmakta olup, kişinin rızasına bağlı uygulanmaktadır. İlgili kanun
maddelerinde ifraz, tevhid ve terk işleminin nasıl yapılacağı tarif edilmekte olup imar
uygulaması esnasında kullanılmaktadır. Fakat pratikte bir imar uygulama aracı haline
gelmiş olup, kişilerin imar uygulamasını beklemeden imar hakkı elde etmek için
başvurdukları bir yöntemdir. Kamu hizmetine ayrılan alanın %40'dan az olması
halinde kişiler imar uygulamasını beklemeden imar parseli elde etmektedir.
Arazi ve arsa düzenlemesi yönteminde 3194 sayılı İmar Kanunu 18. Maddesine göre
uygulama yapılmaktadır. Literatürde hamur yöntemi olarak da ifade edilen bu yöntemde, düzenleme sınırı içerisindeki tüm taşınmazlar tek parsel varsayılarak
düzenleme yapılıp, düzenleme sonrası taşınmaz sahiplerinin hakları mümkün
olduğunca aynı veya eşdeğer yerden verilmeye çalışılmaktadır. Düzenleme sonucunda
imarlı parsel ve donatı alanları üretilmektedir. Planın bütün olarak uygulanmasına
olarak sağlayan bu yöntemde %40'a kadar DOP alanı bedelsiz alınabilmektedir.
Tercih edilmesinin en önemli nedeni bu olup DOP alanına dahil edilen alanlar İmar
Kanunu'nun 18. Maddesi Uyarınca Yapılacak Arazi ve Arsa Düzenlenmesi ile İlgili
Esaslar Hakkında Yönetmelik'te belirtilmektedir.
Kamulaştırma 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda belirtilen koşullara göre
uygulanmaktadır. Kamusal hizmetler için gerekli alanın kişinin rızasına bakılmaksızın
bedelinin ödenerek kamu mülkiyetine geçmesinde kullanılan araçtır. Fakat çoğunlukla
bütçe yetersizliğinden dolayı tercih edilmemektedir. Aynı zamanda arazi ve arsa
düzenlemesi uygulamasında; DOP dahil olmayan ve DOP %40'dan fazla olan
alanların elde edilmesinde kullanılmaktadır
Plan notları belediyeler tarafından geliştirilen bir yöntem olup İmar Kanunu'nda
herhangi bir tanımı bulunmamaktadır. Başta bütçe olmak üzere uygulamada
karşılaşılan problemlere yönelik alternatif bir çözüm olarak geliştirildiği
görülmektedir. Plan notları ile donatı alanının %40'dan fazla olduğu durumlarda, fazla
kısma imar hakkı verileceği belirtilerek bedelsiz terk edilmesi teşvik edilmektedir. Bu
durum, planda öngörülen yoğunluğun artmasına ve donatı alanlarının yetersiz
kalmasına sebep olmaktadır.
Planlama yaklaşımının zaman içerisinde değişmesi ile birlikte plan aşaması kadar
uygulama aşaması da önem kazanmış olup plan yapıldıktan sonra izleme ve
değerlendirme sürecinin önemi artmıştır. Plan değişiklikleri planda öngörülemeyen
durumların ortaya çıkması halinde belli koşullarda gerçekleştirilmektedir. Plan notları
ile plan kararlarında belirtilmeyen detayları açıklamak amaçlanmaktadır. İmar
Kanunu'na göre planlar ve plan değişiklikleri kamu yararı gerekçesi ile yapılmaktadır.
İmar Kanunu ile uyumsuz plan değişiklikleri ve plan notları ile sosyal ve teknik donatı
alanlar amacı dışında kullanılabilmektedir.
Sosyal ve teknik donatı alanlarının amacı dışında kullanımı plan kararları ile yapılan
müdahalelerle gerçekleştiği gibi uygulama sonrası amacı dışında kullanımlara da
rastlanmaktadır.
Plan kararları ile yapılan müdahaleler; sosyal ve teknik donatı alanlarının standarda
aykırı değişimi, sosyal ve teknik donatı alanlarına yönelik fonksiyonun değişimi ve
sosyal ve teknik donatı alanı karşılığında imar hakkının artırılması olmak üzere üç
gruba ayrılmaktadır. İlk iki grupta meydana gelen amacı dışında kullanım hem plan
değişiklikleri hem de plan notları ile yapılmaktadır. Üçüncü grup ise plan notları ile
gerçekleştirilmektedir.
Sosyal ve teknik donatı alanlarının uygulama sonrası amacı dışında kullanımı ise özel
kişilere ya da sektöre devretme ve uygulama sonrası fonksiyon değişimi olmak üzere
iki alt guruba ayrılmaktadır. Bu grupta yapılan amacı dışında kullanımlar da hem plan
notu ile hem de plan değişiklikleri ile gerçekleşebilmektedir. Fakat bu alanlar imar
uygulaması yapılmış ve kamu yararı gerekçesi ile kamu eline geçişi sağlanmıştır.
Tez çalışması kapsamında ilk aşamada Danıştay 6. Daire kararları kapsamında analiz
yapılarak, amacı dışında kullanımların yüksek yargı kararlarında nasıl ele alındığı
incelenmektedir. İkinci aşamada literatürde belirlenen beş amacı dışında kullanım
durumu göz önünde bulundurularak İstanbul ili üzerine bir analiz yapılmaktadır. 
Analiz kapsamında her alt grup için beş örneklem alan olmak üzere toplam 25 örnek
alan analiz edilmiştir. Sosyal ve teknik donatı alanlarının olması gereken durumları
(toplumsal fayda, yaşam kalitesi ve adalet ve eşitlik) yönüyle ele alınmıştır. Amacı
dışında kullanımın gerçekleştiği durumda ortaya çıkan sonuçlar analiz edilmiştir.
Plan kararları ile yapılan müdahaleler kapsamında ele alınan, sosyal ve teknik donatı
alanı karşılığında imar hakkının artırılması şeklinde gerçekleşen amacı dışında
kullanımın diğer alt gruplara göre daha fazla olumsuz sonuç ortaya koyduğu
görülmektedir. Plan notları ile gerçekleştirilen imar hakkı aktarımı yasal bir süreç
olmaması yönüyle tartışılması gereken bir diğer önemli noktadır. Bu amacı dışında
kullanım aynı zamanda fonksiyon değişikliği ve standarda aykırı değişim ile de
sonuçlanabilmektedir. Toplumsal fayda göz ardı edilmekte, yaşam kalitesi azalmakta
ve kentsel kimliğin bozulmasına neden olabilmektedir. Plan bütünlüğünü de bozan bu
değişiklik aynı zamanda planın işlevsiz hale gelmesi ile sonuçlanabilmektedir.

Abstract:
Social and technical infrastructure areas are the areas where the inhabitants of the city
meet their other needs except shelter and working. Sheltering, working, transportation,
education, religious, health, socio-cultural, rest etc. are the main requirements of
individuals and these functions in the urban area are in constant interaction and have a
dynamic structure. In order to ensure the regular and planned development of the
dynamic structure of the city and for the determination of functions there are standards.
The number, type, location and size of social and technical infrastructure areas are
shaped according to the demographic, physical, economic and social structure of the
region. Reconstruction Law No. 3194 is valid in the city planning process in Turkey.
Land use and density decisions are planned according to the standards in the Spatial
Plans Regulation.
Importance of social and technical reinforcement areas emphasis on many aspects,
especially providing social benefit, increasing the quality of life of the city and the
city, and providing fairness and equality. The provision of social benefits can only be
achieved by disregarding individual interests and providing public benefit. Quality of
life is an interaction of the built environment, social environment, economic
environment, health and ecology components and affects the development of the
individual and society. Another aim of the planning is to improve the quality of life
and the quality of life of the city and the inhabitants is directly related to the
reinforcement areas. The provision of justice and equality can be ensured by ensuring
efficiency and accessibility in both quality and quantity. Social and technical
reinforcement areas are important for establishing equilibrium between income groups
and ensuring equal opportunities.
Public services and public ownership should be provided for the equal access to social
and technical reinforcement areas and for equal and fair use, Tools used in the
transition into public in Turkey are grouped under two sub-headings; public-powered 
and applied depending on the person's request. Expropriation, plan notes and land
readjustment are public-powered and voluntary method is implemented depending on
the request of the person.
Voluntary method is applied according to the 15th and 16th article of the
Reconstruction Law No. 3194. In related law articles; it is described how to do the
process of parceling, and it is using at the zoning process. But in practice it has become
a tools of zoning, it is a method that people apply to obtain the right to zoning without
waiting for zoning. If the area allocated to the public service is less than 40%, the
people obtain the zoned plots without waiting for zoning.
The land readjustment method is implemented according to Article 18 of
Reconstruction Law No. 3194. In this method, which is also referred to as dough
method in the literature, all the immovable within the regulation limit are made by
assuming the single parcel. The rights of the immovable owners after the regulation
are tried to be given from the same or equivalent place as much as possible. As a result
of the readjustment, zoned plots and infrastructure areas are produced. It provides the
whole implementation of the plan. With this method, up to 40% (contribution
percentage) of the area can be obtained free of charge. The areas included in the
contribution percentage are specified in the By-Law on Land Readjustment in
accordance with Article 18 of Reconstruction Law no.3194.
Expropriation is implemented according to the conditions specified in the
Expropriation Law No: 2942. It is used to obtain these areas when contribution
percentage is more than 40% . It cannot be preferred due to lack of budget.
Plan notes are a method developed by municipalities. There is no definition in the
Reconstruction Law no. 3194. It is seen that it was developed as an alternative solution
to the problems especially budget encountered in the application. In cases of the
infrastructure area is more than 40%, extra zoning rights will be given free of charge
to leave is encouraged by plan notes. The projected density will increase in the plan
and infrastructure areas will be inadequate.
With the change in the planning approach over time, the implementation phase has
gained importance as much as the planning phase and it is stated that the importance
of the monitoring and evaluation process has increased after the plan has been made.
Plan changes are made under certain conditions if unforeseen circumstances occur in the plan. With plan notes, is aimed to explain the details not mentioned in plan
decisions. According to the Reconstruction Law no.3194, plans and plan changes are
made on the grounds of public interest. social and technical infrastructure areas can be
used out of purpose with plan changes and plan notes incompatible with the
Reconstruction Law no.3194.
Usıng socıal and technıcal ınfrastructure areas out of purpose can be possible both
interventions with plan decisions and using out of purpose after implementation.
Interventions with plan decisions is divided into three groups: change of social and
technical infrastructure areas contrary to the standard, change of use function for social
and technical reinforcement areas and increasing the right to zoning for the social and
technical infrastructure areas In the first two groups using out of purpose can be made
with both the plan changes and plan notes. In the third group it can be with plan notes
Using social and technical infrastructure areas out of purpose after implementation is
divided into two groups: transfer to private persons or sector and changing function
after implementation. For two groups, using out of purpose can be made with both the
plan changes and plan notes. However, the zoning implementation of these areas has
been made and the transition to the public has been provided for public benefit.
Within the scope of thesis study, in the first stage, the analysis was made within the
scope of the decisions of the 6th Chamber of the Council of State. In the second stage,
an analysis is carried out on the province of Istanbul, with considering five using social
and technical infrastructure areas out of purpose. A total of 25 sample areas were
analyzed, five for each sub-group. The results that occurred when the using out of the
purpose was analyzed.
Increasing the right to zoning for the social and technical infrastructure areas which is
grouped in interventions with plan decisions has the most negative results. It is made
with plan notes and another important point to discuss is that in terms of not being a
legal process. At the same time, this using out of purpose can be result with both
change of social and technical infrastructure areas contrary to the standard and change
of use function for social and technical reinforcement areas. As a consequence, social
benefits are neglected, quality of life decreases and can lead to disruption of urban
identity deteriorates. This can be result with disrupting the integrity of the plan and, at
the same time, plan becomes dysfunctional