Bir sigara bırakma merkezine başvuran kişilerde algılanan sosyal desteğin sigara bırakma üzerine etkisi
The effect of perceived social support on smoking cessation on people WHO APPLY to a smoking cessation center
Yazar: MEHMET GÜRKAN GÜZEL
Danışman: PROF. DR. TÜRKAN GÜNAY
Dokuz Eylül Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2017
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Sağlık hizmetleri = Health services ; Sigara içme = Smoking ; Sigarayı bırakma = Smoking cessation ; Sosyal destek = Social support ; Toplum sağlık merkezleri = Community health centers ; Öz yeterlilik = Self-efficacy

Özet:
Giriş ve Amaç: Sigara kullanımı önlenebilir hastalık ve ölümlerin en önemli sebebidir. Sigarayı bırakmak kişi ve kişinin çevresi için önemli bir davranış değişikliğidir. Sigara içenlerin bir kısmı sigara bırakma girişiminde bulunmakta ancak büyük bir kısmı başarısızlıkla sonuçlanmaktadır. Sigara bırakma sürecini etkileyen etmenlerin değerlendirilmesi başarılı sigara bırakma girişimlerinin planlanması açısından önemlidir.  Bu araştırmada İzmir ilinde Balçova Belediyesi Sigara Bırakma Merkezine Ocak 2011- Aralık 2014 tarihleri arasında başvuran 30-59 yaşları arasında olan kişilerde algılanan sosyal desteğin sigara bırakma üzerine etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Araştırma olgu kontrol tipinde bir araştırmadır. Araştırmanın evrenini Ocak 2011 – Aralık 2014 tarihleri arasında Balçova Belediyesi Sigara Bırakma Merkezine başvurmuş 30-59 yaş grubundaki 761 kişi oluşturmaktadır. Algılanan sosyal desteğin sigara bırakma üzerine orta düzeyde (0.5) etki büyüklüğü %95 güç ve %95 güven düzeyinde tespit edebilmek için kontrol/olgu oranı 1 alınarak, örneğe sigarayı on iki aylık izlem sonucunda bırakmış ve halen içmeyen (olgu) ve sigarayı bırakamamış ve halen sigara içen (kontrol) kişiler arasından en az 105'er kişi alınması gerektiği hesaplanmıştır. Olgu grubu için örnek seçilmeyip sigarayı bırakmış 185 kişinin tamamına ulaşılmaya çalışılmıştır. Kontrol grubuna alınacak 185 kişi, sigarayı bırakamamış 554 kişi arasından basit rasgele örnek seçim yöntemiyle belirlenmiştir. Bağımlı değişken, sigarayı bırakma durumudur.  Temel bağımsız değişken, algılanan sosyal destek düzeyidir ve Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Diğer bağımsız değişkenler, öz yeterlilik düzeyi, sosyo-demografik, sigara ve alkol kullanımına ilişkin ve sağlığa ilişkin değişkenlerdir. Öz yeterlilik düzeyi Genel Öz Yeterlilik Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Tanımlayıcı bulgular sayı, yüzde ve ortalama veya ortanca değerler ile sunulmuştur. Bağımlı değişken ile bağımsız değişkenler arasındaki ilişki ki-kare, t testi ve lojistik regresyon analizi ile değerlendirilmiştir. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0.05 kabul edilmiştir. 
Bulgular: Araştırmada olgu grubundaki 185 kişiden 85 (%45.9)'i, kontrol grubuna seçilen 185 kişiden ise 82 (%44.3)'si araştırmaya katılmayı kabul etmiştir. Algılanan sosyal destek düzeyi ortalaması sigarayı bırakanlarda bırakamayanlara göre anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Ancak çoklu analiz sonucunda algılanan sosyal desteğin sigara bırakma üzerine etkisinin anlamlılığı kaybolmuştur. Öz yeterliliğin sigara bırakma üzerine anlamlı etkisi çoklu analiz sonucunda da devam etmiştir.  Kişilerin öz yeterlilik ölçeğinden aldıkları her bir puan artışının sigara bırakmayı %6 arttırdığı saptanmıştır. Kişilerin alkol kullanmıyor olmasının sigara bırakmayı 2.4 kat arttırdığı, kronik hastalığının olmamasının ise sigara bırakmayı 2.2 kat arttırdığı gösterilmiştir.

Sonuç: Algılanan sosyal destek düzeyinde sigarayı bırakanlarla bırakamayanlar arasında fark bulunamamıştır. Kişilerin öz yeterlilik algılarının artması, alkol kullanmaması ve kronik hastalığının olmaması sigara bırakmayı arttırmaktadır. Sigara bırakma polikliniklerinde psikologlardan da destek alınarak başvuranların aile bireylerine de sigara bırakma süreciyle ilgili danışmanlık yapılması ve bireylerin öz yeterliliklerini geliştirici görüşmelerin yapılması sigara bırakma girişimlerinin etkinliğini arttırabilir.

Anahtar Sözcükler: Sosyal destek, sigara bırakma, öz yeterlilik

Abstract:
Introduction and Aim: Smoking is the main cause of preventable diseases and deaths. Smoking cessation is an important behavioral change for the individuals and those around them. Although some smokers try to quit smoking, most of them fail. Evaluating the factors that affect the process of smoking cessation is important for planning successful smoking cessation interventions. The aim of this study was to analyse the effect of perceived social support on people aged between 30 – 59 who applied to Balçova Municipality Smoking Cessation Center between January 2011 – December 2014 in the city of Izmir. 
Method: The type of the study is case – control. The study population consists of 761 people aged between 30-59, of whom applied to Balçova Municipality Smoking Cessation Center between January 2011 December 2014. To determine the effect of perceived social support on smoking cessation at the moderate (0.5) effect size, 95% power, 95% confidence level; the control / case rate was taken as 1 and minimum sample size was calculated as 105 persons who quit smoking (case) and 105 persons who did not quit smoking (control) at the end of the 12 month follow-up after the application. All 185 individuals in the case group who quit smoking were aimed to reach and no sample was selected. Of 554 persons who could not quit smoking, 185 individuals were selected to the control group by simple random sampling. The dependent variable is smoking cessation status. The main independent variable is perceived social support status and it was evaluated with "Multidimensional Scale of Perceived Social Support". Self-efficacy level, variables associated with socia-demographic status, cigarette and alcohol consumption and health status are the other independent variables of the study. Self efficacy level is evaluated with "General Self-Efficacy Scale". Descriptive results were presented by numbers, percentage and mean or median values. The associations between dependent variable and independent variables are analyzed with chi-square, t test and logistic regression. p <0.05 was considered statistically significant.
Results: In the study, 85 (45.9%) of the 185 persons in the case group and 82 (44.3%) of the 185 persons in the control group accepted to participate the survey. Perceived social support level was found significantly higher in those who quit smoking than those did not. But the effect of social support on smoking cessation was lost in multivariate analysis. The effect of self-efficacy on smoking cessation continued in multivariate analysis. For each point gained in self-efficacy scale, the smoking cessation increased by %6. The rate of smoking cessation was 2.4 times higher in those who did not consume alcohol, and 2.2 times higher in those who did not have a chronic disease. 

Conclusion: There was no significant difference in the levels of perceived social support in those who quit smoking and who did not. Smoking cessation was higher in inviduals with higher self-efficacy levels, who did not consume alcohol and who did not have a chronic disease. Providing psychologist support for the smoking cessation process, consulting the family members of the applicants and improving the self-efficacy of the individuals by organized meetings may help to improve the efficiency of smoking cessation interventions.

Key Words: Social support, smoking cessation, self-efficacy