20. yy. Doğu Anadolu taşlamalarında mizahın protesto işlevi
Humor protest function in 20th century Eastern Anatolian taslamas
Yazar: ELİF EDA SARIKAYA
Danışman: DOÇ. DR. REFİA GÜLİN ÖĞÜT EKER
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 20. yüzyıl = 20. century ; Aşık edebiyatı = Minstrel literature ; Aşıklar(Aşıklık geleneği) = Minstrel tradition ; Halk bilimi = Folklore ; Halk edebiyatı = Folk literature ; Halk ozanları = Troubadours ; Mizah = Humour ; Protesto = Protesting ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
Türk halk edebiyatı içerisinde yer alan âşık edebiyatı toplum hayatının aynası niteliğinde eserlerden oluşmaktadır. Âşıklar yaşadıkları her dönemde çağın tanığı ve toplumun aynası görevi görmüşlerdir. İçinde yaşadıkları topluma karşı kendilerini sorumlu tutan âşıklar yazdıkları şiirlerde toplumu ilgilendiren hemen her konuda söz söyleyerek farklı işlevler üstlenmiş ve bu işlevleri yerine getirmişlerdir.


Âşık edebiyatı ürünleri incelendiğinde; toplumun düşünce yapısı, manevî değerleri, duygu dünyası, yaratıldıkları dönemin şartları anlaşılabilmektedir. Âşık edebiyatı nazım türlerinden biri olan taşlamalar; bireyin, toplumun, kurumların aksayan yönlerini eleştirmek için yazılan şiirlerdir. Âşıklar taşlamalarını farklı üsluplarla yazmışlardır. Bu üsluplardan biri de mizahî üsluptur. Taşlamalarda kullanılan mizah, protesto edilen bozukluğu/eksikliği gülünç göstermeyi amaçlamaktadır.


20.yy Doğu Anadolu Taşlamalarında Mizahın Protesto İşlevi adlı çalışmanın amacı mizahın eğlenme ve eğlendirme dışında işlevlerinin de varlığını ve bu işlevlerden biri olan protesto işlevinin taşlamalarda kullanımını incelemektir. Âşıklar, farklı dönem ve yörelerde yazdıkları taşlamalarında mizah yardımıyla bireyler, siyasî, sosyal, dinî ve ekonomik konular, doğa olaylarıyla hayvanlar, felek, sevgili, ölüm gibi konular başta olmak üzere birçok olay, kişi, durum ve kurumu eleştirmişlerdir. 20. yy ise Türkiye için toplumsal ve siyasî birçok değişikliğin yaşandığı bir dönem olması nedeniyle dönemin âşık edebiyatı ürünlerine farklı biçimlerde kaynaklık etmiştir.

Çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümü Temel Kavramlar başlığı altında mizah, hiciv, protesto, Âşık edebiyatı, taşlama kavramlarının açıklamasına ayrılmıştır. İkinci bölümde -edebiyat oluşturulduğu toplumdan ayrı düşünülemez düşüncesiyle- 20. yüzyıl Türkiye'sine Genel Bir Bakış başlığı altında 20. yüzyılda dünyada ve Türkiye'de meydana gelen gelişmeler incelenmiştir. Üçüncü bölümde Mizah ve Hiciv İlişkisine yer verilmiş, alt başlık olarak Türk Halk edebiyatında mizah ve hiciv ilişkisi yazılı ve sözlü halk edebiyatı türleri çerçevesinde incelenmiştir. Dördüncü bölümde Protesto İşlevi ana başlığı altında işlevsel kuram ve folklorun protesto işlevi, âşıkların protesto işlevi, mizahın protesto işlevi incelenmiştir. Çalışmanın beşinci ve son bölümünde Örnek Metinler Çerçevesinde 20. Yy. Doğu Anadolu Taşlamalarında Mizahın Protesto İşlevinin Analizi yapılmıştır. Her metin, alındığı kaynak kitaplardaki yazım ve noktalama işaretlerine sadık kalınarak teze alınmış ve metinden sonra metin analizine yer verilmiştir. Metinlerde yer alan Doğu Anadolu Bölgesi'ne has kelimeler tezin son kısmında Sözlük başlığı altında şiirlere ait numaralar ile gösterilmiş ve kelimelerin anlamları Türk Dil Kurumu Derleme Sözlüğü'nden ve Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük 'ten bulunarak yazılmıştır.

Çalışmada 20. yy'da Doğu Anadolu'da yaşamış âşıkların şiirleri taranmış, İşlevsel Halkbilimi Kuramı çerçevesinde örneklem yöntemi kullanılarak bu yüzyılda Doğu Anadolu âşıkları tarafından en çok işlenen konular başlıklar altında toplanmıştır. İncelenen örnekler sonucunda mizahın gülmeceden çok ironi ve yergi anlamında kullanıldığı, mizahın, âşığın ve taşlamanın işlevlerinin örtüştüğü belirlenmiştir. Taşlamalarda, mizahın aynı zamanda protesto edilen kişi/kurum/olay/durum hakkında halkı uyarma ve bilgilendirme işlevlerinde kullanıldığı da görülmüştür.
Anahtar Sözcükler 
Mizah, 20.yy, Doğu Anadolu, Taşlama, Protesto, İşlev, Âşık Edebiyatı.

Abstract:
Inhabited literature in the Turkish folk literature is composed of works on the subject of community life. The minstrels were witnesses of the age at every time they lived and they served the same society. The minstrels who hold themselves responsible for the gathering they have lived in had different functions in the poems that they wrote about almost every subject related to the society and they fulfilled these functions with the poems they wrote.


When the products of minstrel literature are examined; the structure of thought of society, the spiritual values, the world of emotion, the conditions of the era that they are created can be understood. Grits, one of the poem types of minstrel literature; poetry is written to criticize the fragile aspects of the individual, society, and institutions. The minstrels wrote their stones in different styles. One of these styles is humorous style. The humor used in the shoplifting aims to make the protested disorder/ridiculous.


The work of the Humor Protest Function in the 20th century Eastern Anatolian Taslamas examines the use of the protest function, which is one of these functions, in the taşlamas, as well as the aim humor has functions other than entertainment and entertainment. Minstrels have criticized many topics, especially topics such as individuals, political, social, religious and economic issues, nature events and animals, felicity, beloved, and death, with the help of humor in the stalks they write in different periods and regions. 20th Century Turkey for the many social and political changes of the period due to a period minstrel literature has been the source of the products in different formats.

The study consists of five main sections. The first part of the study is devoted to the explanation of the concepts of humor, satire, protest, minstrel literature and taslama under the title of Basic Concepts. In the second part - with the idea that literature cannot be considered separate from the society in which it was created -An Overview of Turkey to the 20th Century under the title of the developments occurring in the world in the 20th century and Turkey were examined the third part, The Relationship Between Humor and Satire is given, the relationship between humor and satire in Turkish folk literature is examined in terms of written and oral folk literature. In the fourth chapter, under the main heading of Protest Function, functional theory and protest function of folklore, minstrels protest function, humor protest function are examined. In the fifth and last part of the study, within the framework of Sample Texts, 20th Century. Analysis of the Protest Function of Humor in Eastern Anatolia Grinding. Each text has been taken into the thesis by being faithful to the spelling and punctuation marks in the source books from which it was taken and the text analysis has been included after the text. The words specific to the Eastern Anatolia Region in the texts are shown with poetrys numbers under the title of Glossary in the last part of the thesis. and the meanings of the words are written from the Türk Dil Kurumu Derleme Sözlüğü and the Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük.

The poems of the minstrels who lived in Eastern Anatolia during the 20th century were scanned and collected using the sampling method under the headings most frequently handled by the Eastern Anatolian lovers during this century. As a result of the examples examined, it has been determined that the functions of humor, lovelessness and grinding are used in the meaning of irony and ingenuity from humorous laughter. It has been seen that the people are warned and informed about the protests of humor at the same time.
Keywords
Humor, 20. Century, Eastern Anatolia, Taslama, Protest, Function, Minstrel Literature.