Kader öğretiminin Tanrı tasavvurunun şekillenmesindeki etkisi(Ortaokul 8. sınıf örneği)
The impact of fate teaching on the formation of God representation(Example of 8th grade primary school students)
Yazar: HATİCE YEMENİCİ
Danışman: PROF. DR. ZEKİ SALİH ZENGİN ; PROF. DR. ASIM YAPICI
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Örgün eğitim kurumlarında yürütülen din eğitiminde inanç öğretimi alanının ilk ve en önemli konusu olan "Allah İnancı" 5. Sınıf düzeyinde; "Allah inancı" bağlamı ile yakından ilgili olarak karşımıza çıkan "Kader İnancı" ünitesi ise 8. Sınıf düzeyinde öğretime konu edilmektedir. "Allah İnancı" ve "Kader İnancı" ünitesi konularının teorik açıklamalar yanında pratik yaşam deneyimleri ile birlikte tutarlı bir bütünlük halinde öğretime konu edilmesi önemli ve bir o kadar da zorlu bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dini gelişim basamakları bağlamında hassas ve kritik bir noktada bulunan ilköğretim 8. Sınıf düzeyi öğrencilerinin, Allah inancı ve bunu direk etkileyen bir bağlam olarak "kader inancına" dair yaşadıkları etkileşim ve oluşum sürecinin tespitiyle gençlerin sahip olduğu kader algılarının, bireylerin yaşam durumlarındaki psiko-sosyal yansımaları ve bu yaşam durumları üzerinden Allah ile olan ilişkilerinde kendilerini ve Allah'ı nasıl konumlandırdıkları, nasıl bir Allah tasavvuru ve inancı geliştirdikleri, dini duygu anlamında nasıl etkilendikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu sayede öğrencilerin inanç öğretimi bağlamında yaşadıkları sorunlar tespit edilerek, aile bağlamı ile örgün ve yaygın eğitim kurumlarında yürütülen din eğitimi faaliyetlerine yönelik beklenti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına bir katkı sunmak ve rehberlik etmek amaçlanmaktadır.
Bu bağlamda çalışmada temel soru; kaza ve kader inancının öğretime konu edildiği 8. Sınıf öğrencilerinde, Allah tasavvurunun ve dini yönelim durumlarının şekillenmesinde kader algısı öğrenci deneyimlerinde nasıl tezahür etmektedir? şeklinde ifade edilmiştir.
Çalışma nitel araştırma yöntemlerinden "gömülü teori (grounded theory)" yaklaşımı esas alınarak yürütülmüştür. Araştırma verileri, uygulamaya katılan, 45'i ailesi yanında, 4'ü Mitat Enç Görme Engelliler Orta Okulu pansiyonunda ve "16'sı T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü Sevgi Evleri'nde ikamet eden 65 öğrenci ile yapılan mülakat ile elde edilmiştir. Görüşme metinleri, araştırmacı tarafından "yapılandırıcı gömülü teori" kodlama sistematiğine göre çözümlenmiştir. Araştırma sonunda ulaşılan teorik yapı 5 bileşenden oluşmaktadır. Bunlar, 1.Tanrı düşüncesiyle ilk temas nasıl gerçekleşiyor; 2.Tanrı tasavvuruna dair referans noktalarının oluşum süreci ve kader algısı, 3.Tanrı düşüncesinin sorgulanması ve kader algısı,4.Tanrı düşüncesinin şekillenmesi ve dini yönelimler ve 5.DKAB ders pratiğinin Tanrı düşüncesi ve dini yönelimin şekillenmesindeki etkisi/yeri şeklindedir.
Elde edilen bulgulardan ulaşılan sonuçlardan bazıları şöyledir. Tanrı düşüncesi ile ilk temasın, Tanrı ve dine dair bakış açıları, sundukları kurumsal dini terminoloji anlatıları, çocukluk bağlamını dikkate alıp almamaları bakımından aile bağlamı üzerinden geçekleştiği ve Tanrı tasavvurunun ailenin aktardığı şekliyle oluştuğu görülmüştür. Tanrı tasavvuruna dair referans noktalarının oluşum sürecinde ise, gelişme ve olgunlaşma ile birlikte artan soyutlama yeteneği, aile bağlamına eklenen ikincil sosyalleşme bağlamlarından Tanrı ve kader olgusuna dair gelen farklı bakış açıları, farklı anlatılar ve kurumsal dini terminoloji, bireysel kayıp deneyimlerinde ve olumlu olumsuz yaşam durumlarında Tanrı ve insanın rolüne dair sosyal çevreden gelen yorumlar ve yaşanan duyguların, düzeyi kişiden kişiye değişmek üzere, kader algısı ve Tanrı tasavvurunun şekillenmesinde etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Tanrı ve insanın yaşam durumlarındaki pozisyonuna ve rolüne dair gelen farklı bakış açıları, farklı anlatılar ve etkiler sebebiyle kader algısı üzerinden Tanrı düşüncesinin sorgulandığı görülmüştür. Bu süreçte aidiyet duyulan sosyal bağlamın bakış açısıyla, kader ve Tanrıya dair kabul ettikleri ve benimsedikleri dini terminoloji üzerinden bir cevap getirilmeye çalışıldığı, tatmin edici bir cevap bulunamadığında sorgulamaktan kaçınıldığı ortaya çıkmıştır. Gencin kader olgusu ve yaşam durumlarında Tanrı ve insanın rolüne dair etkisinde kaldığı sosyal bağlamın anlayış ve bakış açısı çerçevesinde bir algı geliştirildiği ve bu algı etkisi ile Tanrı tasavvurunu şekillendiği anlaşılmaktadır. DKAB ders öğretmeni ile olumlu bir diyalog yakalandığında, merak edilen ve zihne takılan durumların yargılanmaktan korkmadan sorulabileceği bir ders ortamı yakalandığında, kader kavramı ilgili bütün dini terminoloji ile yaşam durumlarına yansımaları da dikkate alınarak tutarlı bir bütünlük halinde verilebildiğinde DKAB ders pratiğinin Tanrı düşüncesi ve dini yönelimin şekillenmesinde önemli derecede olumlu etki sağladığı görülmüştür. Ulaşılan bu sonuçlardan hareketle öğrenme, öğretme süreçlerine ve literatüre ilişkin öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Din Eğitimi, Dini Yönelim, İnanç Öğretini, Kader algısı, Tanrı tasavvuru

Abstract:
In religious education conducted in formal educational institutions, the belief in God, which is the most primary and important topic in the field of faith teaching, is addressed at the 5th-grade level. The "Belief in Fate" unit, which is closely related to the context of "Belief in God," is covered at the 8th-grade level. It is important and challenging to address the topics of "Belief in God" and "Belief in Fate" units in a coherent way with practical life experiences alongside theoretical explanations.
In the context of religious development stages, the aim is to determine the interaction and formation process of 8th-grade primary school students, who occupy a dramatic position regarding religious development stages, regarding their belief in God and their belief in Fate, while the latter directly affects the former. This involves understanding how the students' perceptions of Fate reflect on their psycho-social situations in life, how they position themselves and God in their relationships with him, what kind of concept and belief in God they develop, and how they are affected in terms of religious feelings. By identifying the problems that students experience in the context of faith education, the goal is to contribute and guide the expectations and needs of religious education activities conducted in formal and non-formal educational institutions, as well as within the family context.
In this context, the main question of the study is put forward as: How does the perception of Fate-Qada manifest in the experiences of 8th-grade students, whom are subjected to the Fate education, in shaping their concept of God and religious orientations? The study was conducted using the "grounded theory" approach, one of the qualitative research methods. The research data were obtained through interviews with 65 students, 45 of whom live with their families, 4 in school dormitories, and 16 in foster homes. The interview texts were analyzed by the researcher according to the "constructivist grounded theory" coding system. The theoretical structure reached at the end of the research consists of five components: (1) How the first contact with the concept of God occurs, (2) The formation process of reference points for the concept of God and the perception of Fate, (3) Questioning the concept of God and the perception of Fate, (4) Shaping the concept of God and religious orientations, (5) The impact/role of the DKAB course practice on the formation of the concept of God and religious orientation. Some of the conclusions drawn from the findings are as follows: It has been observed that the first contact with the concept of God occurs through the family context, where the family's perspectives on God and religion, the institutional religious terminology they provide and whether they consider the childhood context, significantly influence the formation of the concept of God. In the process of forming reference points for the concept of God, various factors play a role. These factors are: the increasing abstraction ability with development and maturity, different perspectives and narratives on the concepts of God and Fate from secondary socialization contexts with family context, and the comments and emotions from the social environment regarding the roles of God and humans in individual loss experiences and positive or negative life situations. These factors, which vary from person to person, have been found to be effective in shaping the perception of Fate and the concept of God. It was observed that different perspectives, narratives, and influences regarding the positions and roles of God and humans in life situations lead to questioning the concept of God through the perception of Fate. In this process, it was revealed that attempts are made to provide answers through the religious terminology accepted and adopted from the perspective of the social context to which one feels belonging. When a satisfactory answer is not found, questioning is avoided. It has been understood that a perception is developed within the framework of the understanding and perspective of the social context that influences the student's view of Fate and the roles of God and humans in life situations, and this perception shapes their concept of God. When a positive dialogue is established with the DKAB course teacher, and a classroom environment is established where students can ask questions about their curiosities and uncertainties without fear of judgment, the concept of Fate can be taught in a coherent whole with all related religious terminology and its reflections on life situations. This has been found to have a significantly positive impact on shaping the concept of God and religious orientation. Based on these findings, recommendations have been developed regarding learning and teaching processes and the literature.

Keywords: Religious Education, Religious Orientation, Faith Teaching, Perception of Fate, Conception of God