Güneydoğu Anadolu'daki İslam mimarisinde renkli taşın süsleme amaçlı kullanımı
The use of polichrome stone as ornament in İslamic architecture in Southeastern Anatolia
Yazar: MESUT GÜL
Danışman: DOÇ. DR. GÜLSEN BAŞ
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Güneydoğu Anadolu bölgesi = Southeastern Anatolia region ; Mimari eserler = Architectural works ; Renkli taş = Polichrome stone ; Süsleme sanatı = Decorative art ; Süslemeler = Ornamentations ; Taş eserler = Stone works ; Taş süsleme = Stone decoration ; Taşlar = Stones ; Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture ; İslam mimarisi = Islamic architecture

Özet:
Güneydoğu Anadolu Bölgesi Mezopotamya ile Anadolu arasında bağlantı
sağlayan önemli stratejik konumu nedeniyle her dönemde önemli bir bölge niteliği
taşımıştır. Anadolu'nun İslam kültürüyle en erken karşılaşan bölge, 7. yüzyılda
başlayan bu süreçte farklı siyasi güçlerin hâkimiyeti altında kalmıştır. 11. yüzyılda
gerçekleşen Türk hâkimiyeti ve 16. Yüzyılda tamamen Osmanlıların etkisi altına
giren Güneydoğu, bu etkilerin ışığı altında çeşitli görünümler sunan kültürel bir
çevre oluşturulmuştur.
"Güneydoğu Anadolu'daki İslam Mimarisinde Renkli Taşın Süsleme Amaçlı
Kullanımı" ismini taşıyan araştırmada, bölgede 12.-20. yüzyıllar arasında inşa edilen
76 yapı incelenmiştir. Tez kapsamında incelenen yapılarda farklı süsleme ve
tekniklerde uygulanan renkli taş işçiliği, bölgenin kültür çeşitliliğini de büyük ölçüde
yansıtmaktadır.
Güneydoğu Anadolu'da İslam dönemi mimari süsleme anlayışı, her dönemde
değişik etkenlere bağlı olarak farklı üslup gelişimleri izlemiştir. Artuklu, Eyyubi,
Memluklu, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde yoğunlaşan renkli taş işçiliği cami,
medrese, türbe, mescit, han, hamam, çeşme gibi değişik yapı tipleri üzerinde
karşımıza çıkmaktadır. Cami, İslam mimarisinin odak noktasını oluşturmakta olan
yapı olarak en yoğun renkli taş süslemelerinin kullanıldığı yapı konumundadır.
Bölgede geleneksel yapı malzemesi farklılık göstermektedir. Genellikle
kalkerin türleri ana yapı malzemesi iken, Diyarbakır'da farklı olarak bazalt
kullanılmaktadır. Teknikler, coğrafi etkene bağlı olarak değişiklik göstermektedir.
Kullanılan tekniklerde geleneksel uygulamaları devam ettirmektedir.
Osmanlı döneminde, Güneydoğu Anadolu Bölgesi içinde Osmanlı kimliğini
güçlü yansıtan örnekler inşa edilmiştir. Yapılarda mimari anlamda Osmanlı baskın
iken, süslemede bölgedeki kültürlerin sanat anlayışlarının bir araya getirilmesiyle
oluşturulan süsleme repertuarı Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam
edilmiştir.

Abstract:
Southeastern Anatolia has always had an important feature of being located
between Mesopotamia and Anatolia which has been strategically important. One of
the first to embrace the Islam in 7th century, this region was under many different
political powers. Having been under Turkish prevalence in 11th century and having
been completely under Ottoman Empire impact, Southeast became one the places
with various sightseeing places around.
In the research namely "The Use of Polichrome Stone as Ornament in Islamic
Architecture in Southeastern Anatolia", 76 objects have been analyzed and
reasearched, which belong to 12th and 20th centuries. Studied for thesos purposes,
those objects with their stone works on them do reflect the culture of this region to a
great extent.
The architecture of this region had undergone many different stles which
explains the variety it shows now in the design we witness. The colorful stone work
which attributed to Artuklu, Eyyubi, Mamluklu, Akkoyunlu and Ottomans can be
seen in the places such as mosques, medresse, tomb, hammams, schools, etc. Mosque
is the stoneheart of architecture of that time in this region and has many samples of
colorful Stones used in its creation and design.
The structure stuff used in the architecture shows difference based on the
places. While limestone types were widely emplyed, in the region like Diyarbakir
basalt was used. Even the techniques empoyed show the difference based on the
different regions. In those techniques, conventional methods were employed.
During the Ottoman Empire, in the region of Southeastern Anatolia, some
examples of Ottoman identity were built. While Ottoman style was prevalent in
architecture, in designing those techiques passed down by cultural designing
reportoire were stil used in Ottoman time.