Sadru'l-Efâdil el-Kâsım b. el-Hüseyin el-Harezmî ve Nahivdeki yöntemi
Sadru'l-Efadil Al-Kasim b. Al-Hussein Al-Harezmî and his method in Nahw
Yazar: İBRAHİM SARI
Danışman: DOÇ. DR. EYUP AKŞİT
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Biyografi = Biography ; Dilbilim = Linguistics

Özet:
Bu çalışmada Harezm bölgesinde yaşamış Türk asıllı bir dil âlimi olan Harezmî(ö. 617/1220)'nin hayatı, eserleri ve nahiv alanındaki görüşleri ve yöntemi klasik kaynaklar ve eserleri üzerinden örneklerle tahlil edilmeye çalışıldı.
          Harezmî, büyük dilci Zemahşerî(ö. 538/1144)'den hemen sonra yaşamış, onun öğrencisi Mutarrizî(ö. 610/1213)'den ders almış, kendi devrinde Arap dili alanında temayüz etmiş önemli bir şahsiyettir. İlk ilim tahsilini doğduğu yer olan Harezm'de tamamlayan Harezmî daha sonra Buhâra medreselerine intisap etmiş, dönemin Türkistan'daki geleneklerine tabi olarak Arap dili ve edebiyatı ile şiire yönelmiş; dil, edebiyat, şiir, nazım dersleri almış, fesahat ve belagat ilmini öğrenmiştir. Böylelikle devrinin en önemli dil âlimlerinden biri haline gelmiştir. Öyle ki çağdaşı olan âlimler onu el-Asmaî(ö. 216/831) veya Câhız(ö. 255/869)'dan geri görmeyip üstün görmüşler, "el-İmâm" ve "Sadru'l-Efâdil (İlimde yücelerin yücesi)" gibi unvanlarla tavsif ederek ona hürmet etmişlerdir.
          Hayatı boyunca ilmi her şeyden üstün gören Harezmî(ö. 617/1220), maaş karşılığı sarayda ders verme ve şiir söyleme tekliflerini reddetmiştir. Geçimini nasıl sağladığı sorulduğunda ailesinden kendisine kalan mirası kanaatle harcadığını ve bunun da kendisine kâfi geldiğini ifade etmiştir. Ayrıca şiiri ve nesri para için değil gönül coşkusu olarak söylediğini hatta tanınmamak için mahlas kullandığını belirtmiştir.
          Telif ettiği 20 eserin yarısı nahivle alakalı olan Harezmî(ö. 617/1220), çalışmamızın da ana kaynağı olan en önemli eseri "et-Tahmîr" isimli eserini 30 yılda tamamlamıştır. Taklitten nefret eden, hep orijinallik peşinde olan bir karaktere sahiptir. Öyleki daha önce dile getirilmemiş 20'ye yakın nahiv görüşü beyan etmiştir.
          Hayatını tamamen ilimle meşgul olmaya adayan Harezmî(ö. 617/1220), 62 yaşındayken doğduğu yer olan Harezm'de Moğolların saldırıları sonucu h. 617 yılında Moğollar tarafından şehit edilmiştir.

          Anahtar kelimeler: Harezmî, Arap Dili ve Edebiyatı, Nahiv, et-Tahmîr.

Abstract:
In this study, the life, works, views and method in the field of syntax of Harezmî (d. 617/1220), a language scholar of Turkish origin who lived in the Khwarezm region, were tried to be analyzed with examples from classical sources and his works.
          Khwarazmî is an important figure who lived right after the great linguist Zamakhshari (d. 538/1144), took lessons from his student Mutarrizî (d. 610/1213), and distinguished himself in the field of Arabic language in his time. Having completed his primary education in his birthplace, Khwarezm, Khwarezmî later attended Bukhara madrasahs and turned to Arabic language and literature and poetry, following the traditions of the period in Turkestan; He took language, literature, poetry and verse lessons and learned the science of eloquence and eloquence. Thus, he became one of the most important language scholars of his time. So much so that his contemporary scholars did not regard him as inferior to al-Asmaî (d. 216/831) or Câhiz (d. 255/869), but saw him as superior, and called him "el-Imâm" and "Sadru'l-Efâdil (The greatest of the great in knowledge)". They respected him by describing him with titles such as.
          Khwarazmî (d. 617/1220), who considered science superior to everything else throughout his life, rejected offers to give lectures and sing poetry in the palace in return for a salary. When asked how he made a living, he stated that he spent the inheritance inherited from his family contentedly and that this was enough for him. He also stated that he wrote poetry and prose not for money, but out of enthusiasm, and even used a pseudonym to avoid being recognized.
          Harezmî (d. 617/1220), half of the 20 works he wrote were related to grammar, completed his most important work, "et-Tahmîr", which is the main source of our study, in 30 years. He has a character that hates imitation and always seeks originality. So much so that he expressed nearly 20 syntactic views that had not been expressed before.
          Harezmî (d. 617/1220), who devoted his life entirely to being occupied with science, was 62 years old as a result of the attacks of the Mongols in his hometown, Khwarezm. He was martyred by the Mongols in 617.

          Key words: Khwarezmî, Arabic Language and Literature, Nahiv, et-Tahmîr.