Diyarbakır arazi kullanımında madenlerin payı
Share of mines in Diyarbakır land use
Yazar: KADİR AKBOZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERHAN ÇETİN
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Maden Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Maden Mühendisliği ve Madencilik = Mining Engineering and Mining

Özet:
Madencilik faaliyetlerinin sürdürülebilirliğini ve çevresel etkilerini yönetmek adına, maden haritaları ve coğrafi bilgi sistemleri (CBS) gibi araçların kullanılması önem arz etmektedir. Bu araçlar, maden sahalarının etkin yönetiminde ve planlanmasında önemli rol oynamaktadır. 
Türkiye, maden kaynakları çeşitliliği açısından zengin bir ülkedir. Çeşitli maden kaynaklarına sahip olan Diyarbakır vilayetinde madencilik faaliyetleri yaygın olarak yapılmaktadır. Bu faaliyetler arasında en çok alana yayılan maden türü mermerdir. Mermeri, kalker ve fosfat izlemektedir. Bazalt, kurşun-çinko ve kum-çakıl diğer önemli maden türleri arasında yer almaktadır. İl genelinde maden sahalarının etkin yönetimi, madencilik faaliyetlerinin planlanması, çevresel etkileri ve sürdürülebilirliği açısından, bu faaliyetlerin boyutları bilinmelidir. 
Bu çalışmanın amacı, Diyarbakır ili geneline yayılan maden ocaklarının haritalandırılması ve il yüzeyinde ne kadar yer kapladığının haritalar ve maden ocak sınırları ile belirlenmesidir. Çalışma kapsamında, hem il hem de ilçe haritalarında, maden sahalarının bulunduğu araziler gösterilmiş ve yüzölçümlerinin hesaplanması suretiyle, madencilik faaliyetlerinin arazi kullanım oranları bulunmuştur. Çalışma kapsamında, Diyarbakır ilinde, 36.888.988 metrekarelik bir alana yayılan, 124 adet maden ocağı olduğu tespit edilmiştir. Alçıtaşı, ariyet, bakır, barit, bazalt, fosfat, kalker, kil, silttaşı, krom, kum-çakıl, kurşun-çinko, marn, mermer ve pomza olarak bilinen bu maden ocaklarına ilişkin her bir sahanın yüz ölçümü bilgisi işlenerek, Diyarbakır'ın her bir ilçesine yönelik ayrı ayrı maden sahaları haritaları üretilmiştir. Daha sonra, bu haritaların birleştirilmesi suretiyle bir il haritası oluşturulmuştur. Diyarbakır ilinin yüzölçümü ile kıyaslandığında, maden sahalarının yayılımının, Diyarbakır ilinin toplam yüz ölçümünün yaklaşık %0,24'ünü oluşturduğu görülmüştür. Bu arazi yüzölçümü oranının, madencilik faaliyetlerinin arazi kullanımı açısından tespitinin yapıldığı bazı ülkeler ile kıyaslandığında, ortalama bir değer oluşturduğu anlaşılmıştır.
Bu çalışma ile birlikte, Türkiye'de gerek il gerekse ülke temelinde madencilik faaliyetlerinin haritalandırılması ve arazi kullanımı oranının tespitinin yapılmasının gerekliliği ortaya konulmuştur.

Abstract:
It is important to use tools such as mine maps and geographic information systems (GIS) in order to manage the sustainability and environmental impacts of mining activities. These tools play an important role in the effective management and planning of mining sites. 
Turkey is a country rich in mineral resources diversity. Mining activities are widely carried out in Diyarbakir province, which has various mineral resources. Among them, the most widespread mine type is marble. Marble is followed by limestone and phosphate. Basalt, lead & zinc and sand & gravel are among other important mineral types. The dimensions of these activities should be known for effective management of mine sites, planning, environmental impacts and sustainability of mining activities throughout the province. 
The aim of this study is to display Diyarbakir mines by using provincial and district maps and to determine the area covered by mines on the surface of Diyarbakir province, by using maps and mine boundaries. In this study, the lands where mining areas are located were shown on both provincial and district maps and land use of mining activities were found by calculating their surface areas. It is determined that there are 124 mine sites in Diyarbakir province, spreading over an area of 36,888,988 square meters. By processing the surface area information of each field regarding these mines, which are seen as gypsum, borrow, copper, barite, basalt, phosphate, limestone, clay, siltstone, chrome, sand-gravel, lead-zinc, marl, marble and pumice, mine site maps for each district of the province were produced. Later, a provincial map was created by combining these maps. When compared to the surface area of Diyarbakir province, it is seen that the spread of mining areas constitutes approximately 0.24% of the total surface area of the province. It has been understood that this land surface area ratio constitutes an average value when compared to some countries where land use share of mining activities are determined. With this study, the necessity of mapping mining activities and determining the land use share of mine sites on both provincial and country level in Turkey has been revealed.