Adıyaman'da dinî mûsikî
Religious music in Adıyaman
Yazar: ENES DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. TACETDİN BIYIK
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Müzik = Music ; Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Camiler ve cami mûsikîsi medeniyetimizin önemli bir parçasıdır. Tarihten günümüze camilerimizde icra edilen mûsikî, ibadetlerin huşû içerisinde gerçekleşmesinde önemli bir yere sahiptir. Cami mûsikîsinin temel ögelerinden olan makam ve usullerin özenle seçilmesi, sesin doğru kullanılması, temiz ve akıcı bir şekilde okunması büyük önem taşımaktadır.
İslâm tarihinde, "kâmil insan" olma yolunda "sûfi" bir yaşamla başlayan kişinin iç dünyasına yönelme temayülü özellikle XII. yüzyıldan sonra kurumsal bir nitelik kazanarak tarikat şeklini alır. Bu yapılardan Kâdirî ve Rifâî tarikatlarının Adıyaman'da da tekkeleri mevcuttur. Karadut Ziyaret tekkesi, Şeyh Hüseyin tekkesi, Merkez Kadirî ve Rifâî Mutasavvıfları tekkesi ile Adıyaman Anadolu Alevî geleneği çevresinde oluşan yapılar araştırma konularından birisi olarak ele alınmış ve tekke şeyhleri ile mülakat gerçekleştirilmiştir.
Adıyaman'ın mûsikî kültürü ve bu tekkeler ile alakalı literatürde herhangi bir çalışma bulunmaması bu araştırmanın yapılmasında teşvik edici unsur olmuştur. Bu doğrultuda metot olarak mülakat ve gözlem yöntemi kullanılmıştır.
Çalışmanın birinci bölümünde Adıyaman'daki cami mûsikîsi incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Adıyaman'daki tekke mûsikîsi incelenmiş, günümüze ulaşarak varlığını devam ettiren bu tekkelerde icra edilen müzikal faaliyetler çok yönlü olarak ele alınmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde Adıyaman'da dinî mûsikî icra eden kişi ve grupların müzikal faaliyetleri incelenmiştir. Tekke mûsikîsinin bir yansıması olan ilâhi gruplarından biri ile mülakat gerçekleştirilmiştir. Grubun yapısı, seslendirdikleri eserler, kullandıkları enstrümanlar alt başlıklar halinde değerlendirilmiştir. Bu bölüm, Adıyaman'lı mûsikîşinas din görevlisi ve mevlidhanlarla yapılan mülakatlar çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışma, ulaşılan neticelerin yer aldığı sonuç bölümüyle tamamlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Dinî mûsikî, Cami mûsikîsi, Tekke mûsikîsi, Alevî mûsikîsi, Kâdirî, Rifâî, Adıyaman.

Abstract:
Mosques and mosque music are an important part of our civilization. Music performed in our mosques from history to the present has an important place in performing worship in a respectful manner. It is of great importance to carefully select the modes and modes, which are the basic elements of mosque music, to use the voice correctly and to read it cleanly and fluently.
In Islamic history, the tendency to turn to the inner world of the person who started with a "Sufi" life on the way to becoming a "perfect human", especially in the 12th century. After the century, it gained an institutional character and took the form of a sect. Among these structures, the Qadiri and Rifai sects also have lodges in Adıyaman. Karadut Visiting Lodge, Sheikh Hüseyin Lodge, Central Kadirî and Rifâî Sufis Lodge and the buildings around the Adıyaman Anatolian Alevi tradition were considered as one of the research subjects and interviews were conducted with the sheikhs of the lodges.
The fact that there is no study in the literature about Adıyaman's musical culture and these lodges has been an encouraging factor in conducting this research. In this regard, interview and observation methods were used as methods.
In the first part of the study, mosque music in Adıyaman was examined. In the second part of the study, the music of the lodges in Adıyaman was examined and the musical activities performed in these lodges that have survived to the present day were discussed in a multifaceted manner. In the third part of the study, the musical activities of individuals and groups performing religious music in Adıyaman were examined. An interview was conducted with one of the hymn groups that are a reflection of lodge music. The structure of the group, the works they performed and the instruments they used were evaluated under subheadings. This section is discussed within the framework of interviews with music religious officials and mawlidhans from Adıyaman. The study was completed with the conclusion section where the results obtained were included.
Key Words: Religious music, Mosque music, Lodge music, Alevi music, Kâdirî, Rifâî, Adıyaman.