Kuir okuma: Dijital değerlerin mimarlık üretimlerinde potansiyelleri
Queer reading: The potential of digital values in architectural productions
Yazar: FEYZA ÇINAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İFFET HÜLYA ARI ; DR. SEVGİ TÜRKKAN SROKA
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışma, günümüzde gündelik yaşamı, toplumu ve politikayı belirlediği gibi mimarlığın bilgi alanını da yönlendiren dijital kültüre ilişkin değerleri mimarlık kuramı kapsamında tartışmayı amaçlar. Hayatımıza ve dolayısıyla da disiplinimize hızla nüfuz eden dijital teknolojilerin ve bu yapılanıştan edinilen değerlerin mimarlık kuramında nasıl yer bulabileceği, tartışma yaratabileceği ve aynı zamanda mimarlık üretimlerinde (mimarlıktaki temsil, araç, söylem, pratik vb.) nasıl inşa olduğu potansiyelli bir araştırma alanı olarak düşünülmüştür. Bu kapsamda, kuir kuram ile feminist insan sonrası kuramlar arasındaki kendi konumlu nesnelliğim ile tez çalışmasında öncelikle dijitalin bir teknolojiden öte bir kültür olduğunu kabul ediyorum ve dijital kültürü kuran ve toplumu, yaşamı ve politikayı belirleyen değerleri inceliyorum. Bu inceleme ile var olan kültürel ve teknolojik değerlerin nasıl bir dünya tahayyülü oluşturduğuna dair bir okuryazarlık geliştirilmeyi amaçlıyorum. Bu noktada, tez çalışmamda kuir, feminist ve insan sonrası kuramların, dijital teknolojilerin (araç, medya, yazılımın, kodun, algoritmanın) kurduğu kültürel ve toplumsal koşullara ilişkin ortaya attığı eleştirel bozumlar, ilkeler, söylemler ile yazılımı, dijital olmayı, teknolojinin kendisini beraber düşünmenin büyük önemi olduğunu iddia ediyorum. Çünkü dijital teknolojiler, kendi kimliğimizin ve topluluğumuzun inşasında dönüştürücü bir etkiye sahiptir. Dolayısıyla, Dijital Beşerî Bilimlerin, görselleştirme ve üretim teknolojilerine, mühendislik gibi pozitivist bilimlerden gelen dijital teknolojilere ait değerleri nasıl sorunsallaştırdığı, araştırmada güçlü bir odak olur. Bu kapsamda Dijital Beşerî Bilimler'in eleştirel teoriler merceğinden ürettiği soruların, ilkelerin, pratiklerin çağdaş bir mimarlık kuram tartışması oluşturabilmek amacıyla mimari üretimlerde potansiyellerini arıyorum. Dolayısıyla, bu arayışın bir parçası olarak araştırmada ikili olmayan, ara durumların değer gördüğü eleştirel bilgi alanlarından yararlanan Dijital Beşerî Bilimler disiplininden gelen literatür öncelikle kuir bir pozisyonda, norm dışı bir okumaya tabi tutulur. Bu noktada, dijitale ait değerler denildiğinde neye atıfta bulunulduğunun kritik olması da onları, kuir bir pozisyonda görünür kılmaya teşvik eder. 
Dijitalin kendi bilgi alanı toplumda ya da kültürde verili ya da yaratılı olarak farklı gündemlerde dile gelen makro ve mikro ilişkiler açısından tartışılır durur. Araştırma kapsamında ele alınan eleştirel çalışmalarda dijitalin yarattığı değerlere, söylemlere, durumlara atıf çoktur ancak bu konuda üretilmiş eleştirel bir sözlük ya da kılavuz aracılığıyla geliştirilecek okuryazarlıklar yeterince tartışılmamıştır. Araştırma, bu kapsamda tanımlayıcı ya da sınırlayıcı bir eleştirel sözlük üretimi hedeflemese de var olan çalışmalardaki bu eksikliğe de işaret ederek bunu ortaya çıkaran dijital değerleri süzmeye çalışır ve yeniden üretmeyi sorgular. Bu çaba, araştırmaya özgün bir girişim olmakla birlikte, var olan kuramlara ve çalışmalara karşı da alternatif bir okuma iddiası taşır. Bu alternatif okuma ile yeniden görünürlüğe kavuşan dijitale dair baskın ve örtük değerler, tezin ana amacındaki güncel bir mimarlık kuram tartışması yaratımında, tartışmanın seyrini ve sınırlılıklarını belirleyecek bir zemin hazırlar. Bu zeminde, post modern kuramdan feminist kuramlara, kuir kuramdan post-kuir alana ve insan sonrasını var eden eleştirel çalışmalara yer verilir. 
Bugün kuir teori ya da feminist teori odağında eleştirilen "norm"lar sadece cinsiyet ya da toplumsal cinsiyet kavramlarına bağımlı bir beden siyasetine indirgenemez. Güdülen azınlık politikası sadece cinsiyet ya da beden siyaseti üzerinden temsil edilemez, insan sonrası şeylerin de siyasetinin güdülebilmesini gerektiren bağlamları, konumları ve söylemleri tekrar düşünerek bir siyaset yapmak önemlidir. Laboria Cuboniks (2018. s.8)'in tabiriyle "günümüzün internetinde gizli olan radikal imkânları baskıcı olanlarından ayırmak, eski güç yapılarının sinsi geri dönüşüne karşı duyarlı fakat onların potansiyelinden de kurnazca faydalanabilecek" bir kuir ya da feminist teorinin gerekliliğini önemsiyorum. Artık beyaz kapitalist patriyarkal düzen tek başına bir norm ya da üzerine gidilmeyi gerektiren bir iktidar vaat edemez, etse de dijitalin kendi değerleriyle yarattığı koşullar göz önünde bulundurulmadan patriyarka ya da sabit bir sistem eleştirisi üretmenin gerçekçiliği olamaz. Bu kapsamda, dijitalin teknoloji dominasyonu ile şekillenen ve bilgi alanını var eden değerlerini, normlarından kurtulmuş bir okumayla-kuir okumayla-yeniden ortaya döküyorum. Dijitale ait materyal değerler, yarattığı kültüre dair değerler, inançlar ve bunların yarattığı durumların dijitale kattığı değerler, var olan eleştirel okumalara dayandırılarak çözümleniyor. Bunun nasıl olacağı sorgulaması ise kuire ait kavramsal ve kuramsal değerlerle – ki bu değerler de çalışmanın başka bir kısmında denenen var olana dair norm dışı bir okuma denemesinden gelir- ilişkilenerek dört alanda yeniden ele alınır: Dijital değerlerin üretimine ya da söz gelimi çözümüne dayanak olan maddi gerçekliklerden ayırt edilebilmeleri ve var olan zıtlıklar hiyerarşilerini kıran İkilikleri Bozmak (1), konumun, koşulların, söylemlerin ve bağlamların önemine işaret eden Nesnellik İddiasından Vazgeçebilmek (2), egemen olan bilim ve teknoloji ile kurulu sistemin aslında doğal ya da verili olmadığı bilinciyle bu sistemi doğalmış gibi karşılayan tutumu eleştiren Yabancılaşma Politikası Üretilebilmek (3), ara durumların değer gördüğü, kuirin kavramsal açılımlarına da atıfta bulunan değerleri görünür kılmayı ifade eden Muğlaklık, Kusur, Hata, Kaza, Öngörlemezlik, Şans vb. Durumların Etkinleştirilmesi	 (4). Bu tartışmaile dört alana yayılarak üretilmesi hedeflenen dijital değerler de çok çeşitlidir ve birbirlerinden farklılaştığı noktalar da yine muğlaktır. Araştırma kapsamında, başlıklara dönüşerek tartışılacak olan bu dört alanın altında dijitale ait materyal değerler (piksel, kod, voksel, algoritma, glitch vs), dijitalin varoluş değerleri ve teknik değerler (sınırsız(mükemmel) hafıza, sınırsız veri kapasitesi, depolanabilmesi, kopyalanabilmesi, çoğaltılabilmesi, taklit edilebilmesi ve kültür ya da inançlarla ilgili değerler (doğru olması, kusursuz olması, mutlak sonuç vermesi, gerçek olması, her yerde olma hali (ubiquitous)) vb. pek çok değer keşfedilir. Dijital değerler olarak bu çalışmada dökümü yapılan kavramlar, dijital teknolojilerin teknik imkanları ve var oluş biçimleri, materyaliteleri kadar, onları bizim kullanımımıza sunan yazılım ve programları üreten firmaların ve serbest piyasanın ekonomik politikalarından ve hedeflerinden bağımsız değildirler. 
Tez çalışmasında, dijital değerlerin yeniden üretimi için kuir, dijital ve mimarlık olmak üzere üç bilgi alanı, mimarlığı ayrıcalıklı konumundan indirerek kesiştirilir. Birbirinin alanını işgal eden yer yer de farklılaşan dört başlık aracılığında kuirleştirerek yeniden üretiminde bulunduğum dijital değerlerin bir yandan dijital öncesindeki kartezyen gelenekteki inancın eleştirisinden de tümüyle ayrılamayacağını kabul ediyorum. Tez çalışması dijitale ait bir değer olarak her neyi eleştiriye ve tartışmaya açıyorsa o değerin aslında temelde kartezyen geleneğin bir devamı olma olasılığını da inkâr etmez. Ancak bu noktada doğal olanın imkansızlaşması, gündelik yaşamın hızla değişmesi, şeylerin birbiriyle olan makro ve mikro düzeydeki ilişkilenimlerinin farklılaşması, bu farklılaşma üzerinden de güdülen politikaların karşı söylemlerin öznesini dönüştürdüğünü hatırlamanın önemine dikkat çeker. Tez çalışmasında, bu değerlerin çağa uygun bir kuir siyaset üretilebilmesi ve bunun mimarlık alanında pratiğe dökülebilmesi için nasıl bir strateji ile kullanılabileceğini sorguluyorum. Dolayısıyla başlıklaşan dört alan kapsamında dökümü yapılan dijital değerlerin, mimarlık üretimlerindeki potansiyellerini arayabilmek amacıyla, bu başlıkların daha önce mimarlık kuramında nasıl tartışıldığını araştırıyorum, bu mimarlık ile dijital ve kuir bilgi alanları arasında yeni ilişkiler kurmamı sağlıyor. Üç bilgi alanının içeriğindeki normlar arasındaki müzakere ile ortaya dökülen bütün değerleri, tanımı net, evrensel ve tekrar edilen bir şablona dönüştürme endişesiyle, çoğunlukla birbirleri ile potansiyel ilişkileri üzerinden tartışmaya açıyorum. Bu tartışmanın sonucunda kategorileşmeyen lakin uzayda birbiriyle kesişimli dört alan arasında salınan ve sınırları birbirinden muğlaklaşan dijital değerler, tezde tartışılmak üzere seçilmiş üç mimari üretimle kesiştirilir. Burada çalışmanın başlığında ve de kuramsal alt yapısında belirleyici olan mimari üretim nosyonunun ne ifade ettiği kritiktir. Çalışmada araştırmacı olarak kendi konumlu nesnelliğimi vurguluyorum ve bu konumlu nesnellikle daha önce mimarlık alanında üretim yapmış kuramcılara atıfla da kuram/uygulama ya da tasarım/uygulama ikiliğinden özgürleşen bir ifade olarak mimari üretim kavramlarını kullanıyorum. Mimarlıkta üretim olarak ifade ettiğimiz şeyin mimarlıktaki algısının da değiştiğine /değişmesinin gerekliliğine dikkat çekmek istiyorum. Mimarlıktaki feminist kuramdaki temel tartışmalara göre, özellikle Agrest ve Rendell'ın tartışmalarına dayanarak teorinin uygulamayı destekleyen bi tanıma sahip olmasını sorunlu buluyorum. Dolayısıyla mimarlıkta bir söylemin, bir temsil edişin, temsil ediş tekniğinin, tartışmanın da bir bina inşa etmekle eş değer olduğunu düşünüyorum ve araştırmaya tartışılmak üzere dahil ettiğim ve hiçbiri inşa edilmiş ya da inşa etme motivasyonu taşımayan üç mimari çalışmayı da mimari üretim olarak ele alıyorum.  Tartıştığım her bir çalışmanın söylemi, iddiası, temsille, araçla ve kurgu ile kurduğu ilişki üzerinden mimarlık üretimlerinde araçla olan ilişki, gerçeklik ya da materyalle olan ilişki, söylem ya da kurgu ile ilişkide, dijitalin kuir değerlerinin farklı potansiyeller vaat edebileceğine ulaşıyorum. Ortografik çizim, mimarlık bilgisinin üretimi, mimar figürünün kendisi, müelliflik vb. pek çok mimari gelenek dijital, kuir ve mimarlık ara kesitinde yeniden eleştiriye açılıyor.
İçinde halihazırda kuir kelimesi dahi geçmeyen şeylerin kuirleştirilebildiği iddiasıyla tezin kuramsal çerçevesini inşa eden çalışmada, iddianın dayandığı temeller de yeniden müzakereye her zaman açık olarak ele alınır. Bu yeniden müzakereye açık olma tavrı da çalışmanın mevcut literatüre katkılarından birisidir. Var olana karşı normlarından sıyrılmış alternatif bir okuma olarak ele alınan kuir pozisyon ile, mimarlık dışı çalışmaların dijital kültüre yönelik sorduğu soruları mimarlık alanına çekerek güncel bir mimarlık kuram tartışması açmayı hedefliyorum. Bu noktada kuir, üzerine hem kavramsal hem de kuramsal bir düşünce üretilirken, kuirleştirilen dijital değerlerin keşfi ve bu değerlerin mimarlıkta karşılık bulabileceği potansiyellerine bir yöntem sunyor. Bu sayede, mimarlığın kendi kanonundan gelen değerler ile dijitale ait olan değerlerin de ayrımı çözülmeye başlıyor, speküle ediliyor. Mimarlıkta öğrenilen kalıplaşmış bilgiler -ortografik çizim geleneği, materyal vb- gelenekler de eleştiriye yeniden açılır. Sonuç olarak halihazırda üzerine pek çok eleştiri üretilen mimarlık geleneğine, kartezyen bilgi sistemine, bilimsel bilginin ne olduğuna, kuir kuramın yeniden üretimine yönelik kuir, mimarlık ve dijital olmak üzere üç bilgi alanının arakesitinde yeni bir perspektif yakalanır.

Abstract:
This study aims to discuss the values, rules and norms created by the digital culture which today determines everyday life practices, society and politics and guides the architectural epistemology within the frame of architectural theory. How digital technologies, which are rapidly influencing our lives and our discipline, and the values acquired from this configuration can find a place in architectural theory, create discussion, and at the same time how they are constructed in architectural productions (representation, tools, discourse, practice, etc. in architecture) has been considered as a potential research area. In this context, with my own situated objectivity between queer theory and feminist posthuman theories, I first accept that digital is a culture more than a technology, and I examine the values that establish digital culture and determine society, life and politics in the thesis study. With this review, I aim to develop a literacy about what kind of world imagination existing cultural and technological values create. At this point, I claim that the importance of thinking software, becoming digital and technology together with the critical disruptions, principles and discourses that are mooted in the context of the cultural and social conditions by queer, feminist and post-human theories. The importance arise from the transformative effect of digital technologies on the construction of our own identity and community. For these reasons, how Digital Humanities problematizes the values of digital technologies from visualization and production technologies, from positivist sciences such as engineering, becomes a strong focus in research. In this context, I am looking for the potential of the questions, principles and practices produced by Digital Humanities through the lens of critical theories in architectural productions in order to create a contemporary architectural theory discussion. Therefore, as part of this search, literature from the Digital Humanities discipline, which draws on critical epistemologies in which non-binary and intermediate states are valued, such as queer and feminist theories, is primarily subjected to a non-normative reading from a queer position. At this point, being critical about what is referred to when talking about digital values encourages them to be reproduced in a queer position. 
The digital's own information field remains debatable in terms of macro and micro relations expressed in different agendas, given or created in society or culture. In the critical studies covered within the scope of the research, there are many references to the values, discourses and situations created by the digital, but the literacies to be developed through a critical terminology or guide produced on this subject have not been discussed sufficiently. Although the research does not aim to produce a descriptive or limiting critical dictionary in this context, it tries to filter the concepts that make deficiency visible by pointing out them in existing texts and tries to reproduce values related to digital. As this effort is an original attempt to the research, it also claims an alternative reading against existing theories and studies. The dominant and implicit values of the digital, which become visible again with this alternative reading, prepare the ground that will determine the course and limitations of the discussion in the main purpose of the thesis: the creation of a current architectural theory debate. On this basis, from post-modern theory to feminist theories, from queer theory to post-queer field and critical studies that create the post-human are included in the research.
The "norms" criticized today with the focus on queer theory or feminist theory cannot be reduced to a body politics that is just based on the concepts of sex or gender. Minority politics cannot be represented only through gender or body politics; it is important to make a politics by rethinking the contexts, positions and discourses that require the politics of post-human things to be pursued. as Laboria Cuboniks (2018. p.8), puts it I care about the necessity of a queer or feminist theory that " separating the radical possibilities from the oppressive ones hidden in today's internet, sensitive to the insidious return of old power structures, but can also subtly exploit their potential." Now, the white capitalist patriarchal order cannot promise a norm or a power that requires action on its own, and even if it does, there is no realism in producing a critique of patriarchy or a fixed system without taking into account the conditions created by the digital with its own values. In this context, I re-expose the values of the digital, shaped by technology dominance and creating the field of  knowlege, with a reading freed from its norms - queer reading. The material values of the digital, the cultural values and beliefs it creates, and the values added to the digital by the situations they create are analyzed based on existing critical readings. The question of how this will happen is reconsidered in four areas by relating it to the conceptual and theoretical values of queer - which come from an attempt at another non-normative reading of what exists in another part of the study: Unmaking the Binaries (1) distinguishing them from the material realities that are the basis for their production or their solution, and disrupting the dualities that break the existing hierarchies of opposites, Abandoning the Claim of Objectivity (2) points to the importance of situations, conditions, discourses and contexts, Producing Policy of Alienation (3) criticizing the attitude that regards this system as natural, with the awareness that the established system created with the dominant science and technology are not actually natural or given and Embracing Ambiguity, Defect, Error, Accident, Unpredictability, Chance, etc. (4) meaning that making visible the values in which intermediate states are valued and which also refers to the conceptual expansions of queer. In the light of all these discussions, the values of digital, which are aimed to be reproduced by spreading over 4 area, are also very diverse and the points where they differ from each other are also ambiguous. Within the scope of the research, under these 4 main areas, which will be discussed title by title, many values have been identified such as material values of the digital (pixel, code, voxel, algorithm, glitch, etc.), existential and technical values (unlimited (perfect) memory, unlimited data capacity, ability to be stored, copied, reproduced and imitated (especially related to the educating-teaching parts) of the digital and cultural or belief-related values (being correct, being perfect, giving absolute results, being real, being everywhere (ubiquitous) etc.). The notions explored in this study as digital values, the technical possibilities and forms of existence of digital technologies, as well as their materiality, are not independent of the economic policies and goals of the free market and the companies that produce the software and programs that make them available to us.
In the thesis study, three fields of knowledge; queer, digital and architecture, are intersected for the reproduction of digital values, removing architecture from its privileged position. I accept that the digital values that I queering and reproduce through four titles that occupy each other's space and sometimes differ from each other, cannot be completely separated from the criticism of belief in the pre-digital Cartesian tradition. Whatever the thesis study opens up to criticism and discussion as a digital value, it does not deny the possibility that value is actually a continuation of the Cartesian tradition. However, at this point, it draws attention to the importance of remembering that now becoming natural is impossible, the rapid change of daily life, the differentiation of macro and micro level relationships of things with each other, and the policies pursued through this differentiation transform the subject of counter discourses. In my thesis, I question what kind of strategy can be implemented in order to produce a contemporary queer politics and put it into practice in the field of architecture using these values. Therefore, in order to search for the potential of digital values, which are explored within the scope of the four titled areas I mentioned before, in architectural productions, I am researching how these topics were previously discussed in architectural theory, which allows me to establish new relationships between architecture and digital and queer knowledge fields. I discuss all the values revealed through the negotiation between the norms within the three fields of knowledge, mostly in terms of their potential relationships with each other, with the concern of transforming the definition into a straight, universal and repeatable template. As a result of this discussion, digital values, which are not categorized but oscillate between four intersecting areas in space and whose boundaries become blurred, are intersected with three architectural productions selected to be discussed in the thesis. It is critical here what the notion of architectural production, which was decisive in the title and theoretical background of the study, means. In the study, I emphasize my own situated objectivity as a researcher, and with this situated objectivity, I use the notion of architectural production as an expression that liberates from the duality of theory/practice or design/practice, with reference to theorists who have previously produced in the field of architectural theory. I would like to draw attention to the fact that the perception of what we call production in architecture has changed/needed to change. Based on the main discussions in feminist theory in architecture, especially the discussions of Agrest and Rendell, I find it problematic that theory has a definition that supports practice. Therefore, I think that a discourse, a representation, a representation technique, and a discussion in architecture are equivalent to construct a building, and I consider the three architectural works that I included in the research for discussion, none of which were built or had the motivation to build, as architectural production. Through the discourse, claim, and relationship established with representation, tool, and fiction of each work I discuss, I arrive at the fact that the queer values of the digital can promise different potentials in terms of the relationship with the tool, the relationship with reality or material, and the relationship with discourse or fiction in architectural productions. In this way orthographic drawing, production of architectural knowledge, the architect figure itself, authorship, etc. many architectural traditions are being re-opened to criticism at the intersection of digital, queer and architecture.
In the study, which builds the theoretical framework of the thesis with the claim that things that do not even contain the word "queer" can be "queering", the foundations on which the claim is based are always considered as open to renegotiation. This awareness of being open to renegotiation is one of the contributions of the study to the existing literature. With the queer position, which is considered as an alternative reading that is stripped of its norms against the existing one, I aim to open a current architectural theory debate by drawing the questions asked by non-architectural studies about digital culture into the field of architecture. At this point, while queer is reproduced both conceptually and theoretically, it offers a method for the discovery of queer values of the digital and the potential of these values to be found in architecture. In this way, the distinction between values coming from architecture's own canon and values belonging to the digital begins to dissolve, and it is speculated. Stereotypes of knowledge learned in architecture - the tradition of orthographic drawing, materials, etc. - are also reopened to criticism. As a result, a new perspective is captured at the intersection of three fields of knowledge: queer, architecture and digital, towards the architectural tradition on which many criticisms have already been produced, the Cartesian knowledge system, what scientific knowledge is, and the reproduction of queer theory.