Yâresânîlik (Ehl-i hak) ve yâresânîlikte tasavvufî unsurlar
Yarsanism (Ahle haq) and mystical elements in yarissanity
Yazar: ABDULLAH İDARE
Danışman: PROF. DR. ABDURRAHİM ALKIŞ
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Ehl-i Hak = Ahl-e Haqq ; Irak = Iraq ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf tarihi = History of mysticism ; Tasavvufi unsurlar = Mystical elements ; İnançlar = Beliefs ; İran = Iran ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmada, mensuplarının ekseriyeti İran ve Irak arasında bulunan
bölgelerde yaşayan, Yâresân, Ehl-i Hak, Kakaî, Rê-ya Hak, Ali İlahî, Din-î Yâri,
Tayife-i Sân gibi isimlerle anılan ve ezoterik yapısıyla dikkat çeken bir inanç ele
alınmıştır. Yâresânîlik, Müslüman toplumların yoğun yaşadığı bir coğrafyada ortaya
çıkan ve Şiî/bâtınî/tasavvufî yanı ağır basan senkretik bir inançtır. Bu inancın
günümüzde yaklaşık olarak bir buçuk milyon mensubu olduğu tahmin edilmektedir.
Diğer dinler ve inançlarda olduğu gibi Yâresânîlik de tarihi süreç içerisinde iç
içe yaşadığı inanç ve kültürlerle etkileşimi olmuştur. Bu bakımdan diğer inançlardan
birçok öğe barındıran Yâresânîlik eklektik bir yapı arz etmektedir. Bu inancın
bilhassa tasavvuf ile sıkı bir ilişkisi bulunmaktadır. Yâresânîlik, yoğun tasavvufî
öğeler, semboller, figürler barındırmakla beraber, günümüzde farklı yorumlanan
dûnadûn, tenâsüh, ikili evren düşüncesi, düalizm, bıyık uzatmak, müzik eşliğinde
ibadetler yapmak gibi farklı inanç ve gelenekleri de barındırır.
Yâresânîlik inancının geliştiği bölge, tarihsel olarak siyasî, dinî, mezhebî,
kültürel gibi birçok alanda değişime sahne olduğundan doğal olarak bu inanç tarihî
süreç içerisinde bazı değişimler yaşamıştır. Bu bakımdan tarihsel bir olayı, akımı,
inancı doğal tarihî seyri içerisinde geçirdiği değişimleri, tarihsel bağlamları göz
önünde bulundurarak daha iyi anlaşılacağını düşünüyoruz. Bu bağlamda özellikle
Moğol istilası, bölgesel göçler, bâtınî hareketlerin gittikçe yayılması, bölgeyi
Şiîleştirme girişimleri gibi nedenler bölgedeki birçok inancın şekillendirmesinde
etkisi olduğu gerçeği, bu inancı anlamaya çalışırken göz önünde bulundurulması gerekir.

Anahtar Sözcükler: Yâresân, Ehl-i Hak, Kakaî, Sultan Sâhak, Serencâm, Dûnadûn

Abstract:
In this study, a belief whose members live in the regions between Iran and
Iraq that draws attention with its esoteric structure and which is known by names
such as Yâresân, Ehl-i Hak, Kakaî, Rê-ya Hak, Ali İlahî, Din-î Yâri, Tayife-i Sân is
discussed. Yaresanism is a syncretic belief with a predominant Shia/esoteric/Sufi
side and has emerged in a geography where Muslim societies live intensely. Today, it
is estimated that there are approximately one and a half million members of this
belief.
As with other religions and beliefs, in historical process Yâresanism has also
interacted with the beliefs and cultures that it has lived together. In this regard,
Yaresanism, which contains many elements from other beliefs, has an eclectic
structure. This belief has a close relationship with Sufism. In addition to having
intense Sufistic elements, symbols and figures, Yarsanism also has different beliefs
and traditions such as dûnadûn, reincarnation, dual universe thought, dualism,
growing a mustache, and praying accompanied by music, which are interpreted
differently today.
Yaresanism has naturally experienced some changes in the historical process
because the region where the Yâresanî belief developed has historically been the
scene of changes in many areas such as political, religious, sectarian and cultural. For
this reason, we think the changes that a historical event, movement or belief
underwent in its historical process can be better understood by considering historical
contexts. In this regard, when trying to understand this belief reasons which had an
impact on the shaping of many beliefs in the region such as the Mongol invasion,
regional migrations, the gradual spread of esoteric movements, attempts to make the
region Shia needs to be taken into account.

Keywords: Yarsanism, Ahl-i Hak, Kakaî, Soltan Sâhak, Serencâm, Dûnadûn