1920-1960 arası dönemde planlanan çok katmanlı Batı Anadolu yerleşimlerinin modern mimarlık mirası değerlerinin korunması
Conservation of modern architectural heritage values of multi-layered Western Anatolian settlements planned between 1920-1960
Yazar: ZEREN ÖNSEL ATALA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SAKİNE YILDIZ SALMAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
On dokuzuncu yüzyıl sonuna gelindiğinde endüstrileşme hareketleri ile birlikte eski kent merkezlerindeki nüfus hızlı bir biçimde artmıştır. Bunun sonucunda sağlıksız ve konforsuz yaşam alanları oluşmuş ve bu yoğun nüfusu barındırma sorunu ortaya çıkmıştır. Özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrasında yeni yaşam biçiminin gerekliliklerini karşılayacak konut tasarımı ve üretiminin yoğun olduğu bir dönem başlamıştır. Konut alanlarının çevresinde ise yine değişen ihtiyaçlara cevap verecek eğitim, sağlık, spor, eğlence, ulaşım ve endüstri yapıları ile açık alan düzenlemeleri gerçekleştirilmiştir.
1923 yılında Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra yeni hükümet, millileştirme programı kapsamında kapsamlı ve bütüncül bir kalkınma politikası izlemiştir. Ana ideoloji ve fikirler İzmir İktisat Kongresi'nde açıklığa kavuşturulmuş ve kalkınma planlarıyla uygulamaya konulmuştur. Bu politika, Anadolu'da köylüleri özgürleştirmeyi, tarım ve sanayiyi geliştirmeyi ve bütünleştirmeyi amaçlıyordu. Bu dönemde yeni planlı bir ülke kurma ve ulusal bir peyzaj oluşturma hedefi benimsenmiştir. Kırsal, kentsel, üretim ve ulaşım konularında yapılan düzenlemelerle ulusal peyzaj yeniden tasarlanmıştır. Planlı şehirler, demiryolları, devlet fabrikaları, köy enstitüleri ve devlet çiftlikleri ile kır-kent entegrasyonu sağlanmış ve sanayinin tarım üzerindeki ilerici etkisinden yararlanılmıştır. Ankara'nın Cumhuriyet'in başkenti seçilmesi ulus devletin en önemli mekansal stratejisidir. Dolayısıyla Ankara, yeni Cumhuriyet'in modernleşme projesinin model şehri olmuştur. Bu dönemde kentsel planlama faaliyetleri daha çok on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında inşa edilen demiryolu ağı ile Ankara'ya bağlantısı olan Batı Anadolu'da yoğunlaşmıştır. Yeni Cumhuriyet'in millileştirme idealine uygun olarak üretilen imar planları da bu idealin gerçekleştirilmesinde araç olarak kullanılmıştır. Bu imar planlarının bileşeni olan tasarlanan mekânlar, modernist ve yerel değerleri yansıtmaktadır. 
Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında tarihi merkezler dünya çapında korumaya konu olmuş; ancak modern kent katmanları görece daha az sayıda olan ülkelerde ancak 1990'lardan sonra miras olarak kabul edilmeye başlanmıştır. 2001 yılında Helsinki'de ICOMOS Finlandiya tarafından bir konferans düzenlenmiş, 2002 yılı 18 Nisan Dünya Anıtlar ve Sitler Günü ise yirminci yüzyıl mirasına adanmış ve aynı yılın Tehdit Altındaki Miras Raporu'nda da yine bu dönem yapıları vurgulanarak akademik çevrede uluslararası farkındalık arttırılmıştır. ICOMOS tarafından 2008 yılında Quebec'te gerçekleştirilen toplantıda yerin ruhu-genius loci kavramı mirasa yönelik olarak geliştirilmiş, 2011 yılında kabul edilen Valetta İlkeleri'nde ise somut ve somut olmayan değerleri de içeren çok yönlü bir yaklaşım oluşturulmuştur. 2011'de ICOMOS ISC20C tarafından kabul edilen ve somut değerlere ek olarak somut olmayan değerlerin de altını çizen Madrid Belgesi, 2017 tarihinde Yeni Delhi'de gerçekleştirilen ICOMOS Genel Kurulu sonrasında, Madrid-Yeni Delhi Belgesi olarak güncellenerek kentsel alanlar ve peyzajları da içerecek şekilde güncellenerek yapılı çevrenin farklı dönem ekleriyle bir katman olarak korunması gerekliğinin altını çizer. 
Öte yandan, Türkiye'deki mevzuat çerçevesi hiçbir zaman yirminci yüzyıl mirasını kapsayacak şekilde güncellenmemiştir. Korumanın anıtsal yapılardan kentsel ölçeğe genişletilmesi yolunda ilk adım, 1972'de İmar Kanunu'nun revizyonu ile atılmıştır. Bu kanun, anıtlarla bir bütün oluşturan çeşme, sokak ve meydanların korunması gerekliliğini vurgulamıştır. "Koruma alanı" terimi ise ilk kez 1973 tarihli ve 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu'nda kullanılmıştır. 1973-1983 yılları arasında yapılan planlama çalışmalarında geleneksel kent merkezleri protokol alanı olarak tanımlanmış ve imar kapsamına alınmamıştır. Mevzuattaki bu eksiklik, Batı Anadolu yerleşimleri için bir süreklilik değeri barındıran ve bu yerleşimlerin bütünlüğünü oluşturan modern katmanların göz ardı edilmesine yol açmıştır. Mevcut koruma planlarının hiçbiri modern kent peyzajı değerlerini korumayı amaçlamamakta, bunun yerine 1980'lerin koruma planlaması anlayışını takip etmektedir.
Bu çerçevede gerçekleştirilen ve Batı Anadolu yerleşimlerine odaklanan tez çalışması, 1920-1960 yılları arasında, DPT kurulmadan ve planlı büyüme dönemine geçilmeden önceki dönemde planlanan yerleşimlerde inşa edilen ve o yerleşimin önemli bir tarihsel katmanını oluşturan modern mimarlık mirasını konu edinmiştir. Çalışmanın ana hatlarının çizildiği giriş bölümünün ardından modern kent planlama çalışmalarının İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasındaki tarihsel gelişimi ikinci bölümde değerlendirilmiştir.
Tezin üçüncü bölümünde Türkiye'de koruma ve planlama pratiğinin gelişimi koruma planlaması kavramı üzerinden, koruma amaçlı imar planı çalışmaları öncesi ve sonrası dönemdeki değişimlerle birlikte ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca Osmanlı'dan Cumhuriyet'e planlamaya ilişkin kurumlar ve yasal düzenlemeler irdelenmiştir.
Tezin dördüncü bölümünde, çalışmanın odağı olan Batı Anadolu yerleşimlerinde 1920-1960 arası dönemde gerçekleştirilen planlama çalışmaları ve bu çalışmalardaki koruma boyutu açıklanmıştır.
Tezin beşinci bölümü, Batı Anadolu yerleşimlerinde 1920-1960 arası dönemde yürütülen planlama çalışmalarının söz konusu yerleşimler üzerinden değerlendirildiği bölümüdür. Bu değerlendirme, Batı Anadolu'da detaylı irdelenen yerleşimler olan Afyon Merkez, Aydın Merkez, Aydın Nazilli, Aydın Söke, Balıkesir Merkez, Burdur Merkez, Denizli Merkez, Denizli Buldan, İzmir Bergama, İzmir Ödemiş, İzmir Tire, Kütahya Merkez, Manisa Akhisar, Manisa Alaşehir, Manisa Kula ve Uşak Merkez üzerinden gerçekleştirilmiştir. Her bir yerleşimin planlama tarihçesi ve miras değerleri irdelenerek, yürütülmekte olan koruma çalışmaları ve mevcut durum değerlendirilmesi yapılarak, günümüzde bu değerlerin korunmasında karşılaşılan sorunların dökümü yapılmıştır.
Tezin altıncı ve son bölümünde, Batı Anadolu yerleşimleri özelinde değerlendirilen yirminci yüzyıla ilişkin kentsel katmanın korunması ve karşılaşılan tehditlerin azaltılmasına yönelik benimsenmesi gereken yaklaşım açıklanmıştır.

Abstract:
By the end of the nineteenth century, the population in the historic centers increased rapidly due to the intense industrialization that led to the transformation of old cties. Rapidly growing cities with the industrial revolution caused unhealthy and uncomfortable living spaces and the problem of housing this dense population has emerged. Even though few urban planning applications were made between 1918-1925, many utopias, theories and manifestos were produced and published. Theories of the period had the following main concerns about city fabric: the importance of streets in urban planning, the role of urban design in cultural development, the need of low-density residential areas and the need to unite man and nature. Especially after the First World War, as a response to housing crisis a period of intense housing design and production began in order to meet the requirements of the new lifestyle. In order to respond to the changing urban needs educational, health, sports, entertainment, transportation and industrial structures and open space arrangements were made around the residential areas. The theories produced in the period until the Second World War and the city plans that put healthy living spaces at the center have evolved into models that seek solutions to the problems of rebuilding the cities bombed during the war and meeting the urgent housing needs. After the war, modernist planning principles guided in the rebuilding of cities and the planning of new residential areas.
After the foundation of the Republic in 1923, the new government followed a comprehensive and holistic development policy within the scope of the nationalization program. The main ideology and ideas were clarified at the Izmir Economic Congress and put into practice with development plans. This policy aimed to liberate the peasants, develop and integrate agriculture and industry in Anatolia. In this period, the goal of establishing a new planned country and creating a national landscape were adopted. The national landscape was redesigned with the arrangements made in agriculture, urban planning, industrial production and transportation. Rural and urban integration was achieved with planned cities, railways, state factories, village institutes and state farms. The selection of Ankara as the capital of the new Republic was the most important spatial strategy of the nation state, thus Ankara became the model city of the modernization project of the new Republic. In this period, urban planning activities were mostly concentrated in Western Anatolia, which was already connected to Ankara by the railway network built in the second half of the nineteenth century. The development plans produced in accordance with the nationalization ideal of the new Republic were also used as a tool in the realization of this ideal. Planning studies implemented in Western Anatolian cities can be considered as the first experiences of the Republican Period.The designed spaces, which are the components of these zoning plans, reflect modernist and local values.
Especially after the Second World War, historic city centers became the subject of protection worldwide. The reactions caused by the destruction of European cities and the discussions about the reconstruction of those cities also brought about the evolution of the concept of conservation to the urban scale. However, in countries with a relatively small amount of modern urban layers, the acceptance of modern urban layer as a heritage has only started after the 1990s. With the declaration published by DOCOMOMO International after the Eindhoven Conference in 1990, the necessity of preserving not only the iconic examples of the modern architectural heritage but as a whole, was emphasized. The COE adopted the R91(13): Recommendation on the Protection of the Twentieth Century Architectural Heritage in the following year. The recommendation underlined the importance of promoting the diversity of the twentieth century architectural heritage and making systematic inventories. ICOMOS organized two seminars on the preservation of twentieth century architectural heritage, one year apart, in Helsinki in 1995 and Mexico City in 1996. In the resolution published after the seminar held in Mexico City in 1996, the studies to be carried out on the twentieth century heritage were summarized as identifying and preserving the heritage and raising social awareness. ICOMOS Finland organized conference in Helsinki in 2001 and the World Monuments and Sites Day on 18 April 2002 was dedicated to the heritage of the twentieth century, in order to increase the international awareness. At the meeting held in Quebec in 2008 by ICOMOS, the concept of the spirit of the place-genius loci was developed for heritage, and a multi-perspective approach including tangible and intangible values was established in the Valletta Principles adopted in 2011. As a simultaneous contribution to these international documents, the Madrid Document, adopted by the ICOMOS ISC20C in 2011, underlines the importance as a physical record of the time, place and use of the modern age, its intangible values such as historical, social, creative genius. After the ICOMOS General Assembly held in New Delhi in 2017, the Madrid Document of 2011 was updated as the Madrid-New Delhi Document, including urban areas and landscapes. 
The legislative framework in Turkey has never been updated to cover twentieth-century heritage. The first step towards expanding the protection from monumental buildings to the urban scale was taken in 1972 with the revision of the Zoning Law. This revision emphasized the necessity of protecting fountains, streets and squares that form a unity with monuments. The term "protection area" was used for the first time in the Antiquities Law No. 1710 dated 1973. In the planning studies carried out between 1973-1983, traditional city centers were defined as protocol areas and were not included in the zoning plans. This lack of a proper definition in the legislation has led to the ignoring of the modern layers, which have a continuity value and form the integrity for the Western Anatolian settlements. 
The thesis study, which is carried out within this framework focuses on the modern architectural heritage in Western Anatolian settlements planned between 1920-1960, before the establishment of the State Planning Organization.This heritage constitutes an important historical layer of that settlement. The settlements in this area have similar background and characteristics in terms of planning history and they are socially, culturally and economically related to each other. Most of them were also damaged by the fires that were effective in the region after 1920. As a result of the population exchange in this period, the problem of placing the immigrants who came to the region arose. So the planning activities were mostly focused on the rearrangement of areas that will respond to the changing urban functions and to the housing need. The general attitude in these planning studies is to create a grid system and widen streets. The square created in front of the administrative buildings and emphasized with a monument, the city park designed for recreational purposes in the immediate vicinity, the Istasyon Street that connects this square to the railway station, the public buildings placed on this street and boulevards are most of the common components of these plans. In these plans, the commercial urban texture was preserved, and dead-end streets were rearranged. Since the beginning of the twentieth century, the approach, which envisages the reorganization of the existing urban fabric in accordance with the roads and grid plan system was also applied for the new roads and residence areas to be opened in the plans prepared after 1920. These plans proposed limited interventions in the traditional urban texture. The reflection of the planning studies carried out in the period between 1920 and 1960 on the physical formation of the cities could not be realized at the same rate for each settlement. 
In order to make a wide-ranging evaluation the settlements where the modern city layer is visible together with the built environment, designed open space and transportation axes were examined within this thesis study. After the introduction, where the main lines of the study are drawn, the historical development of modern urban planning studies is examined at the international level, and then the planning studies that developed in Turkey between 1920-1960 are discussed. 
In the second chapter of the study, urban planning studies in the twentieth century are evaluated through the heritage of modern architecture. In this section, which examines the historical development of modern urban planning studies, the Second World War has been determined as a turning point. The change in theories and practices in urban planning on an international scale has been questioned through various countries and cities in Europe and America.
In the third chapter of the thesis, the development of the concept of conservation planning is examined. The institutions and legal regulations regarding planning in the period from the Ottoman Empire to the Republic are discussed in detail. The development of the concept of conservation planning in Turkey has been examined in this chapter.  The period after the conservation zoning plan studies has been examined after 1983 and the change experienced through the institutions and legal regulations related to the subject has been evaluated. This chapter is concluded with the studies of foreign experts who played a decisive role in the planning studies carried out in Turkey after 1920.
In the fourth chapter, the planning studies in Western Anatolia and the conservation approaches of these studies were examined. After a comprehensive research and reading through the original drawings that can be accessed, the approach of the plans applied in the period between 1920-1960 to the existing urban texture was identified. The methods of evaluating the existing texture and the relationship between the old and newly implemented were analyzed.
In the fifth chapter, the selection criteria of the Western Anatolian settlements are explained; these settlements are evaluated in terms of planning history, heritage values and conservation studies under appropriate subtitles. This evaluation is based on Afyon, Aydın, Aydın Nazilli, Aydın Söke, Balıkesir, Burdur Center, Denizli, Denizli Buldan, Izmir Bergama, Izmir Ödemiş, Izmir Tire, Kütahya, Manisa Akhisar, Manisa Alaşehir, Manisa Kula and Uşak settlements. It is taken into account whether the settlements have conservation development plans or not. In the settlements with a conservation development plan, it is examined if the urban sites include the heritage places of twentieth century. It is questioned whether a proposal has been brought to these places in the conservation development plan notes and reports. A detailed list of modernist places and a settlement fiche is prepared for each of the settlements in which the location of these heritage places and their relations with each other could be read, These fiches include maps that are produced in accordance with the geographical information system, where the urban site boundaries and heritage places can be seen together.  These studies are carried out using open access mapping programs. The current problems encountered in the protection of modernist places are determined and the fifth chapter is concluded with a general evaluation.
The sixth and the last chapter of the thesis is the conclusion part of the study. It has been observed that in the absence of legal protection measures, cities are subject to the loss of their urban character and integrity. Historical continuity is mostly interrupted by fragmentary interventions. In this chapter it is explained the approach, method and its components to be adopted to preserve the architectural continuity of these settlements.