Uygur-Çin ticari ilişkilerinin gelişimi
The development of Sino-Uighur connerce
Yazar: HİSAJİ TOKUDA
Danışman: PROF. DR. AYŞE ONAT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Bölümü / Genel Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Tarih = History
Dizin: Ticaret = Trade ; Ticari ilişkiler = Trade relations ; Türk-Çin ilişkileri = Turkish-China relations ; Türkler = Turks ; Uygurlar = Uighurs ; Çin = China

Özet:
Bu çalışmamızda M.s 744-840 yılına kadar yaklaşık 100 sene devam eden Ötküen Uygur Devletinin T'ang Hanedanı ile ticari ilişkisini inceledik. Uygurlar, geçmişte kurulmuş göçebe devletilerine göre Çin ile daha sağlam ilişki kurmaya başlamıştır. Bu yüzden Çin'den büyük gelir sağlamıştır. Çalışmamızın bir başka konusu, Orta Asya'nın küzey ? güney ilişkisidir.Geniş bir saha olan Orta Asya'da eskiden başta Türkler olmak üzere Moğollar ve Mançulılar gibi bir çok göçebe halklar faaliyet göstermiştir. Genel olarak bu göçebe halklar büyük devlet kurduğu zamanlarda mutlaka dışarıdan(Yerleşik bölge) gelir elde etme ihtiyacı duymuşlardur. Tarihte Moğol bozkırında ortaya çıkan büyük göçebe devletleri, mali kaynak olarak Çin'i kullanmışlardı. Çalışmamızda buna örnek olarak Hun ve Kök Türk Devletlerini gösterdik.Bu çalışmamızın konusu olan Uygurlar ise Hunlar ve Kök Türklere göre daha Çin ile yakın ilişki kurmaya başarmıştır. Uygurların Çin ile yakın ilişki kurmasının sebebi, M.s 755 yılda Çin'de ortaya çıkan An-Shih isyanı çıktığı sırasında Çin'e destek vermesidir. Uygurlar ve Çin arasındaki ilişkilerin güçlenmesini Soğdlar sağlammıştır. Soğdlar eskiden bir ticari milliyeti olarak Orta Asya'da faaliyet göstermiştir. Kök Türk döneminde Moğol bozkırına koloni kurarak yerleşen Soğdlar, özellikle Çin'de An-Shih isyanı bittikten sonra Uygurların himayesine girerek büyük ticari faaliyetlere başlamışlardı.Uygurlar, Çin ile Soğdların vasıtasıyla At-İpek ticareti yaparak büyük kazanç sağlamıştır. Bu ticaretten dolayı, T'ang Hanedanının mali durumu oldukça kötüleşmiştir.(O zamanda T'ang Hanedanında ata çok ihtiyacı vardı.) Uygur-Çin ilişkileri, geçici olarak kötüleşmeine ( Çin, Tibet'e yaklaşıt.) rağmen Uygur Devleti son buluna kadar devam etmiştir. Uygurlar ekonomik açdan Çin'in desteği gerekiyordu, Çin ise askeri açdan Uygurların desteği gerekiyordu, yani her iki devletin de birbirine ihtiyaç vardı.Uygurlar, Çin ile iyi ilişkileri olduğu zamanlarda Şimdiki Doğu Türkistan bölgesi ile fazla ilgilenemiyordu. Çin ile ilişki kötüleştiği zamanlarda ise yeni mali kaynakları bulmak için Şimdiki Doğu Türkistan bölgesine yönetmeye başlıyorlardı. Sonuçta Uygurların, Tibet ile savaşmasını beraberinde getirmiştir. Hunlar ve Kök Türk gibi diğer göçebe devletleri de Çin ile olan ilişkileri, Şimdiki Doğu Türkistan bölgesindeki devletler ile olan ilişkilerden daha fazla önem vermiştir.Burada Orta Asya tarihini daha iyi anlamak için sadece doğu-batı ilişkilerinin değil, kuzey-güney ilişkilerinin de, yani kuzey-güney ticaretinin de daha iyi incelemesi gerekitiğini vurguladık.

Abstract:
In this study the commercial affairs of the Otuken Uighur State, which continued forabout 100 years between A.C 744-840, with the T?ang Dynasty. Uighurs began to establishfirmer relations with China compared to the nomadic states founded in the past. Therefore,they acquired great income from China. Another subject of this study is the North-southrelations of Central Asia.In the past, many nomadic peoples- most prominently Turks- like Mongols, Manchusacted in Central Asia which is a very wide area. In general, at times when these nomadicpeoples founded a big state, they absolutely saw it necessary to to acquire external (domesticregion) income. Great nomadic states that emerged on the Mongolian steps in history usedChina as a financial source. Hun and Kok Turks states are given as examples to it in this study.Uighurs who are subject of this study however, managed to establish closer relationswith China compared to the Huns and Kok Turks. The reason for the Uighurs to establishclose relations with China is that, during the An Shih rebellion that emerged in 755 B.C., theysupported China. The Soghdaks managed to strengthen the relations between the Uighurs andChina. The Soghdaks acted in Central Asia as a merchant people in the past. The Soghdaksthat settled on the Mongolian steps by establishing colonies there during the Kok Turk era,began great commercial activities by going under the patronage of the Uighurs after the end ofthe An Shih rebellion in China.Uighurs acquired great income via Soghdaks by doing horse-silk trade. Due this trade,the financial state of the T?ang Dynasty became dire ( There was great need for horses in theT?ang Dynasty at that time). Despite the worsening of the Uighur- China relations temporarily(China approached to Tibet), they continued until the end of the Uighur state. Economically,Uighurs needed the financial support of China. China, on the other hand, needed the Uighursupport militarily, that is, both states needed each other.The Uighurs were not so much interested in what is East Turkistan today. When therelations worsened with China, they began to rule the region named East Turkistan today inorder to find new financial sources. Consequently, this brought war between the Uighurs andthe Tibetans. Other nomadic states like Huns and Kok Turks also gave more importance totheir relations to China than the states in the region what is now East Turkistan today.In this study, it is emphasized that in order to comprehend the history of Central Asia, not onlyEast-West relations, but also North-South relations, that is, North-South commerce need to beexamined better.