Türkiye'de dış ticaret kolaylıklarının artırılması bakımından yetkilendirilmiş ekonomik operatör (AEO) sisteminin değerlendirilmesi
Assessment of the authorized economic operator (AEO) system in terms of increasing foreign trade easiness
Yazar: NİHAT ÖZAY
Danışman: PROF. DR. DURAN BÜLBÜL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Maliye = Finance ; İşletme = Business Administration
Dizin: Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Avrupa Birliği = European Union ; Kolaylaştırma = Facilitation ; Ticaret = Trade ; Türkiye = Turkey ; Uluslararası ticaret = International trade ; Vergilendirme = Taxation ; Yetkilendirilmiş yükümlülük = Authorized economic operator ; Yetkilendirme = Empowerment

Özet:
Dış ticaretin seyrine bakıldığında; savaş ve krizler sebebiyle zaman zaman düşüşler olmakla birlikte sürekli artış eğilimi içerisinde olduğu görülmektedir. Özellikle II. Dünya savaşı sonrası dönemde dış ticarette görülen yükseliş eğilimi, hem vergilendirme hem de ticaret politikası önlemlerinin uygulanması bakımından dış ticaretin önemini artırmıştır. Dış ticaretin artması, gümrüklerden geçen her eşyanın kontrol edilmesini imkânsız hale getirmiş; yükümlü beyanları ve eşyanın kontrolünün, risk esaslı veya gümrük memurlarının deneyimine dayanarak yapılmasını da kaçınılmaz kılmıştır. Yükümlülerin verdiği beyanların doğruluğu konusunda bilgi sorunuyla karşılaşan gümrük idaresince yapılan yoğun kontroller ise gümrüklerdeki işlem sürelerinin uzamasına, kontrollerden kaynaklı ticaret maliyetlerinin oluşmasına yol açmıştır. Gümrük idaresinin vergi gelirlerini korumak ve kaçakçılığı önlemek, yükümlülerin ise işlem maliyetlerini ve vergi yüklerini azaltmak şeklinde çıkar çatışmasına girdiği gümrükleme sürecinde yapılan kontrollerde bilgi eksikliğine bağlı olarak ters seçiş ve ahlaki tehlike ile karşılaşılması da kaçınılmaz olmuştur. Bu çalışmada, yetkilendirilmiş ekonomik operatör sisteminin bir taraftan ticaret kolaylıklarını artırırken diğer yandan vergileme yönüyle ters seçiş ve ahlaki tehlike sorunlarını azalttığı oyun kuramı ve asil-vekil modeliyle değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
International trade has been on an upward trend constantly, although it has fallen from time to time due to war and crises. The rise of international Trade especially in the post-World War II period has also increased its importance in terms of the implementation of both taxation and Trade policy measures. The increase in foreign trade has made it impossible to inspect each declaration and item during the transition from the customs' borders. And inevitably, the control of the declarations of the tax payers has been made on the basis of risk or customs officers' experiences. As a result of the information problem regarding the accuracy of the declarations made by the taxpayers, Customs administrations have made intensive controls. These controls have led to the rise of processing times in the customs and increase in trade costs.  Naturally, this type of taxation System results in a conflict of interest between Customs administration and taxpayers: Customs administration tries to protect tax revenues and to prevent smuggling whereas tax payers try to decrease the transaction costs and their tax burdens. The conflict of the parties inevitably give rise to adverse selection and moral hazard caused by lack of information. In this study, authorized economic operator system will be evaluated within the framework of the principal-agent model and the game theory in terms of increasing the foreign trade easiness and overcoming adverse selection and moral hazard problems.