XIX. yüzyıldan  XX. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı Devleti'nde Yezidi toplumu
Yazidi society in Ottoman Empire from 19th century to the beginning of 20th century
Yazar: HARUN AKTAŞ
Danışman: PROF. DR. ÖMER İŞBİLİR
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Hamidiye Alayları = Hamidiye Crowds ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Yezidiler = Yazidies ; Yezidilik = Yezidism

Özet:
İslamiyet öğelerini de içinde barındıran Yezidilik, karma bir din olduğu gibi, aynı zamanda bir halk dinidir. Yezidilikte çok önemli bir yere sahip olan Şeyh Adiy ise bu dinin hem peygamberi hem kurucusu olarak kabul edilir. Kurmuş olduğu Adaviyye tarikatı, ölümünden sonra geniş bir kitleye ulaştı. Zamanla Yezidilik, XVI. yy'ın başlarında Mezopotamya, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde iyice yaygınlaştı. Fakat bunun nasıl ve kim tarafından organize edildiğine dair kesin bir bilgi yoktur.

Osmanlı Devleti'nin Yezidilerle karşılaşması da bu yüzyılda olmuştur. XVI. yy Osmanlı Devleti ile Safeviler arasındaki mücadelenin tam ortasında kalan Yezidiler, Safeviler'in yenilmesiyle Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altına girdiler. Osmanlı Devleti'nin Yezidiler'in inançları hakkında bilgi sahibi olmasıyla birlikte bazı anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Özellikle XVIII. ve XIX. yy'larda din adamları tarafından mürted olarak ilan edilmesi  bazı çatışmaları da beraberinde getirdi.

Ayrıca Yezidilik, Osmanlı Devleti'nin hukuk sisteminin tanıdığı ehli kitap dinlerden birine dâhil edilmemiştir. Öyle ki 1839'da ilan edilen ve Osmanlı Devleti yönetiminde yaşayan azınlıklar için bir umut ışığı olan Tanzimat Fermanı'nda bile, Yezidilerin hukukî durumlarında hiçbir değişikliğe gidilmedi. Yezidilerin bu durumu daha sonra Batılıların dikkatini çekti. Yezidileri politik amaçları doğrultusunda hiç vakitmeden belli bahanelerle himaye etme çabalarına girdiler. Bu durum, Hıristiyan misyonerlerin dâhil olmasıyla daha da hız kazandı. Bu dönem Osmanlı Devleti ile Yezidiler arasındaki ilişkilerin de zirveye çıktığı bir dönemdir. Özellikle II. Abdülhamid idaresinin Yezidiler üzerindeki askerî ve politik tavırları ve Yezidileri Hamidiye Alayları'na katma çabaları bu dönemin en dikkat çekici unsurlarından birisi olmuştur.


Anahtar Kelimeler: Yezidilik, Osmanlı Devleti, Hamidiye Alayları, XIX. yy

Abstract:
Yazdanism, which contains Islamic elements, is not only a mixed religion but also a public religion. Sheikh Adiy ibn Musafir ( Şêx Adîy ), who is very significant in Yazdanism, is accepted as prophet and founder of this religion.  He founded a religious order called Adawiyya, and after his death, Adawiyya reached to large populations. Afterwards, at the beginning of 16th century, Yazdanism became widespread in Mesopotamia, Eastern Anatolia and Southeastern Anatolia. But we certainly don't know who organised this situation and how it happened.

The encounter of Ottoman Empire with The Yazidi happened in 16th century. In this century, The Yazidi were in the middle of the war between Ottoman Empire and Safavids. After the defeat of Safavids, they came under the rule of Ottoman Empire. By the time the Ottomans had had more information about the Yazidi's religion,  some disagreements occured. Especially in 18th and 19th centuries, they were announced heretic by the ulama (Clergy of Islam).

Furthermore, Yazdanism wasn't counted in ''People of the Book'' (Followers of monotheistic Abrahamic religions that are older than Islam)
religions, which are accepted by Ottoman legal system. Therefore, they were forced to convert to Islam most of the time. Their legal situation didn't change even after the proclamation of ''Edict of Gülhane''(1839). -This proclamation had been a hope for all minorities living under the rule of Ottoman Empire.- Thereafter, westerns paid attention to the Yazidi's situation. They tried to protect the Yazidi in accordance with their political aims. This process accelerated by inclusion of the cristian missionaries. Concurrently, the relations between Ottoman Empire and the Yazidi increased in this period. Especially, in the reign of emperor Abdulhamit the 2nd, headquarters' political stances and military postures on the Yazidi, and attempts to include the Yazidi to the Hamidiye Corps were  the most remarkable events.


Keywords: Ottoman Empire, Yazdanism, Hamidiye Corps, 19th century.