Anadolu Selçuklu çağı mimarisinde Moğol istilası sonrası değişim dönüşüm ve süreklilik
Change transformation and continuity in Anatolian Seljuk architecture after Mongol invasion
Yazar: AYŞEGÜL BEKMEZ
Danışman: PROF. DR. GÜLSEN BAŞ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Mimari değişim = Architectural change ; Mimari malzeme = Architectural material ; Mimari süslemeler = Architectural decorations ; Moğol istilası = Mongol captured ; Plan = Plan ; Selçuklu mimarisi = Seljuks architecture ; Selçuklu sanatı = Seljukid art ; Selçuklular = Seljuks ; Türk-Moğol ilişkileri = Turkish-Mongolian relations

Özet:
Anadolu bulunduğu coğrafi konum nedeniyle her dönem göçlerin odak noktası olmuştur. 1071'den sonra Türkler Anadolu'ya yerleşmiş ve yaklaşık 100 sonra mimari faaliyetlere başlamışlardır. Anadolu'daki inşa geleneği, Türklerin beraberinde getirdiği mimari gelenekle bir araya gelince ortaya yeni bir üslup çıkmıştır. 13. yüzyılın başında tüm Ortaçağ dünyasını etkisi altına alan Moğol İstilası Anadolu'yu da etkilemiştir. Bu tez Moğol İstilasından sonra Anadolu'da mimari faaliyetlerin ve üslubun yaşadığı değişim, dönüşüm ve sürekliliği ortaya koymaya çalışmaktadır. Çalışmanın ilk aşamasında bu kavramların ortaya çıkışı ve etkileşimlerinin doğru anlaşılması için siyasi toplumsal ve kültürel ortam 1243 öncesi ve sonrası karşılaştırılarak incelenmektedir. İkinci bölümde ise mimari üslubun ortaya çıkmasında rol oynayan etkenler yine karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmaktadır. Bu kısımdaki başlıklar; yapı türleri, yapıların inşa edildiği kentler, yapım organizasyonu ve vakfiyelerdir. Yapı türleri başlığında 1243 öncesi ve sonrasında inşa edilen cami, mescit, medrese, zaviye-tekke-hankâh, türbe, han, darüşşifa, kale, hamam, köprü, çeşme, sarnıç- buzhane-sebil namazgâh gibi yapı türleri üzerinden iki dönem arasındaki değişimler ortaya çıkarılmaya çalışılmaktadır. Yapıların inşa edildiği kentler başlığında Afyonkarahisar, Amasya, Ankara, Antalya, Bayburt, Bitlis, Denizli, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Iğdır, Isparta, Karaman, Kastamonu, Kayseri, Kırşehir, Konya, Kütahya, Malatya, Mardin, Nevşehir, Niğde Sinop, Sivas, Tokat, Tunceli ve Uşak'ta 1243 öncesi ve sonrasında imar faaliyetleri ve bu şehirlerde istiladan sonra yaşanan değişimler incelenmektedir. Yapım organizasyonu başlığında bânîler, yapı yöneticileri ve sanatçılar karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmaktadır. Tezin üçüncü kısmında 1243 öncesi ve sonrasında inşa edilen yapıların inşa kitabeleri, plan, malzeme ve süsleme özellikleriyle Moğol istilasından nasıl etkilendiği ortaya konulmaktadır.  Sonuç kısmında ise ortaya çıkan bütün bulgular değişim, dönüşüm ve süreklilik kavramlarıyla değerlendirilmektedir.

Abstract:
Due to its geographical location, Anatolia has always been the focus point of migrations. After 1071, Turks settled in Anatolia and started architectural activities about 100 years later. When the construction tradition in Anatolia came together with the architectural tradition brought by the Turks, a new style emerged. At the beginning of the 13th century, the Mongolian Invasion, which affected the entire medieval world, also affected Anatolia. This research aims to reveal the change, transformation and continuity of architectural activities and style in Anatolia after the Mongolian Invasion. In the first phase of the study, the political, social and cultural environment is examined by comparing before and after 1243 in order to understand the emergence and interactions of these concepts correctly. In the second part, the factors that play a role in the emergence of the architectural style are discussed again in a comparative way. Headings in this section; building types, the cities where the buildings are built, the construction organization and the endowments. Under the title of building types, the changes between the two periods are to be revealed through the types of buildings built before and after 1243 such as mosques, madrasas, lodges, dervish lodges, khankah, tomb, hospital, castle, hammam, bridge, fountain, cistern, icehouse and public fountain is being studied. Under the title of cities where the buildings were built; the development activities in Afyonkarahisar, Amasya, Ankara,  Antalya, Bayburt, Bitlis, Denizli, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Iğdır, Isparta, Karaman, Kastamonu, Kayseri, Kırşehir, Konya, Kütahya, Malatya, Mardin, Nevşehir, Niğde Sinop, Sivas, Tokat, Tunceli ve Uşak before and after 1243 and the changes in these cities after the invasion are examined. In the title of production organization; Constructors, patrons and artists are dealt with in a comparative way. In the third part of the study, it is revealed how the buildings built before and after 1243 were affected by the Mongolian invasion with their building inscriptions, plan, material and decoration features. In the conclusion part, all findings are evaluated with the concepts of change, transformation and continuity.