Eğitim hukuku bağlamında çocuk hakları eğitimi: Bir eylem araştırması
Children's rights education in the context of educational law: An action research
Yazar: ERDEM HAREKET
Danışman: PROF. DR. SELMA YEL
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Sınıf Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Çocuk Hakları Sözleşmesi = Children Rights Convention ; Çocuk eğitimi = Child education ; Çocuk hakları = Children's rights

Özet:
Bu araştırmada, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirgesi doğrultusunda hazırlanmış çocuk hakları hikâye serisi ile gerçekleştirilen çocuk hakları eğitimi ile çocukların, kendi haklarına yönelik farkındalıklarının nasıl geliştirilebileceğinin ve bu süreçte karşılaşılabilecek güçlüklere ilişkin hangi çözüm önerilerinin geliştirilebileceğinin incelenmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yaklaşımına uygun olarak tasarlanan araştırma, eylem araştırması desenine sahiptir. Araştırma 2017-2018 eğitim-öğretim yılı güz döneminde bir devlet ilkokulunda gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu, ölçüt örneklem yöntemi ile belirlenmiş dördüncü sınıf düzeyinde öğrenim görmekte olan on beş çocuk ve bir sınıf öğretmeni oluşturmuştur. Araştırma verilerinin edinilmesinde yapılandırılmamış gözlem kayıtlarından, günlük formlarından, açık uçlu sorulardan oluşan anket formlarından, eğitim süreci içerisinde edinilen öğrenci ürünlerinden, yarı yapılandırılmış görüşme formlarından, zihin haritası, bağımsız kelime ilişkilendirme testinden ve hikâye değerlendirme formundan yararlanılmıştır. Araştırma sürecinde elde edilen nitel verilerin analizleri içerik analizi tekniği ile gerçekleştirilmiştir. Araştırma sürecinde elde edilen veriler, çocuk hakları eğitimi öncesi, eğitim süreci ve eğitim süreci sonrası olmak üzere üç aşamalı olarak sürekli karşılaştırma yöntemi ile incelenmiştir. Araştırmada, çocuk hakları eğitimi öncesi ön bulgular incelendiğinde, katılımcı çocukların çocuk hakları konusuna ilişkin algılarının ve farkındalık durumlarının geliştirilmesi gereken bir düzeyde olduğu belirlenmiştir. Bu noktada çocukların okula gitme hakkı, oyun oynama hakkı, gezme hakkı, televizyon izleme hakkı ve eğitim hakkı gibi sınırlı sayıda hakka yönelik farkındalığa sahip oldukları belirlenmiştir. Ayrıca hakların ve sorumlulukların çocuklar tarafından büyük oranda aynı anlamlara sahip unsurlar olarak görüldüğü, bu noktada ders çalışma, ödev yapma ve erken kalkma gibi faaliyetlerin bir hak olarak algılandığı tespit edilmiştir. Bir diğer araştırma bulgusu olarak çocukların, kendilerinin ve arkadaşlarının, şuana kadar bir çocuk hakları eğitimi almadıkları için kendi haklarına ilişkin yeterli bilgiye sahip olmadıklarını ve okulda çocuk haklarının kendilerine öğretilmesi gerektiğini düşündüklerini ifade ettikleri ve bu eğitimi alma konusunda da istekli olduklarını işaret eden ifadeler ortaya koydukları tespit edilmiştir. Katılımcı çocukların büyük çoğunluğunun, okulda ve sınıf içerisinde gerçekleştirilen faaliyetlerde çocuk haklarına dikkat edilmediğini belirten yanıtları ise araştırmada elde edilen bir diğer önemli bulgudur. Benzer şekilde araştırma sürecinde yer alan öğretmenin eğitim öncesinde, çocuk haklarına ilişkin yeterli bilgi ve farkındalığa sahip olmadığı belirlenmiştir. Bu doğrultuda, çocukların sahip olması gereken negatif statü hakları kapsamında ele alınabilecek bazı temel haklar dışında öğretmenin pozitif statü hakları ve dayanışma hakları çerçevesinde ele alınabilecek haklara ilişkin yeterli bilgi düzeyine ve farkındalığa sahip olmadığı belirlenmiştir. Sınıf öğretmeni tarafından ayrıca, öğrencilerinin kendi haklarına ilişkin yeterli farkındalığa ve bilgi düzeyine sahip olmadıklarına, çocuk haklarının ve bu hakların çocuklara erken yaşlarda öğretilmesinin son derece gerekli ve önemli olduğuna, kendisini çocuk hakları eğitimi verebilecek yetkinlikte görmediğine, öğretim programı ve ders kitabı içeriklerinin çocuk hakları açısından yeterli kapsama sahip olmadığına ve ders süreçlerinde çocuk hakları konusunda öğretici faaliyetleri gerçekleştirme durumunun çok sınırlı olduğuna ilişkin değerlendirmelerde bulunduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda araştırmada, çocuk hakları serisine ve bunlara dayalı olarak hazırlanmış etkinliklerle çocuk hakları eğitimi eylem planı uygulanmaya konmuştur. Bu doğrultuda çeşitli veri kaynakları ile çocukların kendi haklarına ilişkin algı ve farkındalık gelişimi durumları izlenmiş, eğitim sürecinin araştırmanın paydaşları ile sürekli değerlendirilmesi yapılmış ve bu doğrultuda eğitim sürecine ilişkin düzenlemelere gidilmiştir. Eğitim süreci sonunda da, çocukların kendi haklarına ilişkin algı gelişimlerinin ve farkındalık durumlarının ne şekilde gelişim gösterdiğinin belirlenmesine, eğitim sürecine ilişkin genel değerlendirmelerinin ve önerilerinin belirlenmesine ve eğitim sürecinde karşılaşılan problemlere yönelik araştırma bulguları elde edilmiştir. Eğitim sürecinde edinilen bulgular incelendiğinde, uygulanan çocuk hakları eğitimi eylem planının çocuklar tarafından ve öğretmen tarafından olumlu karşılandığı, eğitim sürecindeki ders süreçlerinden keyif ve verim alındığı, hazırlanan etkinliklerin çocuklar tarafından istekle ve istenilen nitelikte gerçekleştirildiği ve çocukların kendi haklarına ilişkin algı ve farkındalık durumlarında gelişimin gözlenmeye başlandığı tespit edilmiştir. Eğitim süreci sonucunda elde edilen araştırma bulguları incelendiğinde ise, çocuk hakları serisi ile gerçekleştirilen eğitim sayesinde çocukların kendi haklarına ilişkin algı ve farkındalık durumlarında belirgin şekilde gelişimin sağlandığı belirlenmiştir. Bu noktada, çocuk hakları eğitimi süreçlerinde edebî ürünlerden yararlanılmasının, çocuk haklarına ilişkin algı gelişiminde ve farkındalığın oluşturulmasında etkili bir yaklaşım olacağı söylenebilir. Bu tespit doğrultusunda, eğitim hukuku bağlamında taraf olduğumuz uluslararası andlaşmaların ortaya koyduğu gerekliliklerden hareketle gerçekleştirilmesi yükümlülüğüne sahip olduğumuz çocuk hakları eğitimi süreçlerinde, hikâyelerden etkin bir biçimde yararlanılabileceği önerisi geliştirilebilir. Ayrıca bu yaklaşımın çocuk hakları konusuna ilişkin farkındalık oluşturma noktasındaki etkililiğinin belirlenmesine ve bu konuda yeni yazılı ürünlerin oluşturulması süreçlerine sahip farklı araştırmaların gerçekleştirilebileceği önerisinde bulunulabilir.

Abstract:
The purpose of this study is to examine in detail how children's perceptions and awareness can be developed for their rights through a children's rights education which makes use of a series of stories about children's rights prepared in line with United Nations Children's Rights Declaration, as set forth within the context of educational law, and to find out which solutions can be developed related with the difficulties encountered during this process. The study, which was prepared in accordance with qualitative research approach, has action research design. The study was conducted in a state primary school during the fall semester of 2017-2018 academic year. The study group consisted of fifteen fourth graders and a class teacher determined through criterion sampling method. The data of the study were collected through structured observation records; student, teacher and researcher diaries; semi-structured interview forms; mind maps; independent word association test and story assessment form. The qualitative data obtained in the research process were analyzed with content analysis method. The data obtained were examined in three stages as pre-children's right education, during education and post-education with continuous comparison method. In the study, when pre-education results were examined, it was found that participants' perceptions and awareness were at a level that should be developed. At this point, it was found that children expressed limited number of rights such as the right to go to school, the right to play games, the right to travel, the right to watch television and the right to education. In addition, it was found that rights and responsibilities were considered as factors with the same meaning by children to a great extent and at this point, they considered activities such as studying, doing homework and getting up early as a right. Another result showed that children stated that they did not have enough information about their rights since neither they nor their friends had been educated about children's rights so far and they thought that they should be taught about children's rights at school while they made expressions which showed that they were willing to be educated on this subject. Another significant result of the study is that a great majority of the participants stated that children's rights were not cared about in activities performed at school or in the classroom. Similarly, it was found that the teacher in the study group was did not have enough information and awareness about children's rights before education. It was found that the teacher did not have enough information and awareness about rights that can be addressed as positive status rights and rights of solidarity except some basic rights that can be addressed within negative status rights that children should have. In addition, the teacher stated that students did not have enough awareness and information about their rights; it was extremely necessary and important to teach children's rights to children at early ages; teaching programs and course book contents were not extensive enough about children's rights; there were very limited chances to make activities about children's rights during lessons and he did not consider himself qualified enough to give children's rights education. At this point, children's rights course of action was applied with children's rights story series and activities based on this series. Children's perceptions and awareness development about their rights were monitored through various data resources; the education process was assessed continually with those involved in the research; arrangements were made about the application process; results were found about the developments in children's perceptions and awareness of their rights, about their general assessments of the education process, about their recommendations related with the education process and about problems encountered during the education process. When the results of the education process were examined, it was found that the course of action applied was welcomed positively by the teacher and the students, they enjoyed the lessons during the education, the activities prepared were conducted willingly and as requested and developments were seen in children's perceptions about their rights. When the results of the post-education process were examined, it was found that through the education process with story series, the participants' perceptions and awareness about their rights developed significantly. In this regard, it is thought that making use of literary products during children's rights education process will be an effective approach in developing perception and awareness about children's rights. From this finding, the recommendation that during the children's right education process with reference to the necessity put forward by educational law, stories can be made use of effectively. In addition, it can be recommended to conduct different researches to find out the efficiency of this approach in creating awareness about children's rights.