Akut lösemi tanılı 8-18 yaş arası çocukların tedavi bitiminden 2 yıl sonraki bilişsel işlevlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of cognitive functions of children aged 8-18 years with acute leukemia 2 years after the end of treatment
Yazar: SAMET ÇETİN
Danışman: PROF. DR. AYNUR AKAY
Dokuz Eylül Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry ; Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases

Özet:
Akut lösemi geçmişi olan çocuklar geç dönemde bilişsel işlevlerinde bir
takım eksiklikler yaşayabilmektedir. Bu eksiklikler çocukların akademik, sosyal ve
ruhsal alandaki işlevselliklerini bozarak hayat kalitelerini olumsuz etkilemektedir. Bu
çalışmada lösemi geçmişi olan çocukların sağlıklı yaşıtlarına göre bilişsel işlevlerinin
karşılaştırılması amaçlanmıştır.

Çalışmamız Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Çocuk
Hematoloji polikliniğinde takipli 42 lösemi geçmişi olan olgu grubu ve Dokuz Eylül
Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Çocuk, Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları
polikliniğine başvurmuş 41 sağlıklı kontrol grubu ile gerçekleştirilmiştir. Hem
ebeveynlerden hem de katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alındıktan sonra tüm
katılımcılara Wisconsin Kart Eşleme Testi (WKET), Stroop Testi-TBAG formu, İz
Sürme Testi A ve B formu uygulanmıştır. Tüm katılımcıların ebeveynlerine
sosyodemografik veri formu ve Çocuklar için Davranış Değerlendirme Ölçeği
(ÇDDÖ) verilip doldurmaları istenmiştir. Tüm katılımcıların öğretmenlerine Conner
Öğretmen Derecelendirme Ölçeği (CÖDÖ) verilip doldurmaları istenmiştir.
Olgu grubunun ÇDDÖ tüm alt boyut skorları kontrol grubuna göre anlamlı
olarak daha yüksek bulunmuştur (p<0.05). Olgu grubunun CÖDÖ tüm alt boyut
skorları kontrol grubuna göre anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Standart risk
kemoterapi protokolü alan olgu grubunun CÖDÖ-Kaygı (t=2.551, p=0.015), CÖDÖ-
Hiperaktivite (t=3.019, p=0.004) ve CÖDÖ-Karşı Gelme (t=2.368, p=0.023) alt
boyut skorlarının ortalamaları istatistiksel olarak anlamlı derecede daha yüksek
saptanmıştır. Olgu grubu WKET, Stroop-TBAG ve İz-Sürme testinde sağlıklı
kontrollere göre daha kötü performans göstermişlerdir. Kraniyal radyoterapi alan
grubun Stroop2-süre ortalamaları daha yüksek bulunurken, almayan grubun İz-
Sürme-B-hata skoru daha yüksek bulunmuştur. Orta-yüksek risk kemoterapi
protokolü alan grup Stroop testinde genel olarak daha kötü performans sergilemiştir.
Olgu grubundaki kadınlar WKET'te erkeklere göre daha kötü performans
göstermiştir. Sekel öyküsü olan grupta Stroop5-hata skoru daha yüksek bulunmuştur.
Tanı yaşı, tedavinin bittiği yaş ve tedaviden sonra geçen süre ile bilişsel test
performansları arasında negatif korelasyon olduğu söylenebilir. Olgularda tedavinin
verilme süresi ile ÇDDÖ- dikkat sorunları skoru (r=0.348, p=0.024) ve CÖDÖ-
dikkat sorunları skoru (r=0.432, p=0.04) arasında orta düzeyde pozitif bir korelasyon
mevcuttur.
Sonuç olarak; lösemi tedavisinin geç dönemde dikkat, bellek, öğrenme, işlem
hızı, yürütücü işlev, problem çözme gibi alanlarda eksiklere yol açabileceği
söylenebilir. Belirtilen alanlarda eksikliğin şiddetinin kişilerarasında farklı oluşu
biyolojik, sosyal ve psikolojik birçok faktörle açıklanabilir.

Anahtar kelimeler: bilişsel işlev, lösemi, geç dönem yan etki, çocuk ve ergen

Abstract:
Children with a history of acute leukemia may experience some deficits in
their cognitive functions in the late period. These deficits negatively affect their
quality of life by impairing their academic, social and psychological functioning. The
aim of this study was to compare the cognitive functions of children with a history of
leukemia compared to their healthy peers.

Our study was conducted with 42 cases with a history of leukemia who were
followed up in the Pediatric Hematology outpatient clinic of Dokuz Eylül University
Faculty of Medicine and 41 healthy controls who were admitted to the Child and
Adolescent Psychiatry outpatient clinic of Dokuz Eylül University Faculty of
Medicine. After obtaining informed consent from both parents and participants, the
Wisconsin Card Sorting Test (WCST), Stroop Test-TBAG form, Trail Making Test
(TMT) A and B forms were administered to all participants. The parents of all
participants were given a sociodemographic data form and the Childhood Behavior
Checklist (CBCL) and asked to complete it. The teachers of all participants were
given the Conner's Teacher's Rating Scale- Revised Long form (CTRS-RL) and
asked to complete it.
All sub-dimension CBCL scores of the case group were significantly higher
than the control group (p<0.05). All sub-dimension CTRS scores of the case group
were found to be significantly higher than the control group. The mean scores of the
CTRS-Anxiety (t=2.551, p=0.015), CTRS-Hyperactivity (t=3.019, p=0.004) and
CTRS-Conduct Problems (t=2.368, p=0.023) subscale scores were found to be
statistically significantly higher in the patient group receiving standard risk
chemotherapy protocol. The case group performed worse than healthy controls in
WCST, Stroop-TBAG and Trail-Making Test. The mean Stroop2-time score was
higher in the group that received cranial radiotherapy, whereas the Trail-Making-B-
error score was higher in the group that did not. The group receiving the medium-
high risk chemotherapy protocol performed worse overall on the Stroop test. Women
in the case group performed worse on the WCST than men. Stroop5-error scores
were higher in the group with a history of sequelae. It can be said that there is a
negative correlation between age at diagnosis, age at the end of treatment and time
elapsed after treatment and cognitive test performances. There was a moderate
positive correlation between the duration of the treatment and the CBCL-attention
problems score (r=0.348, p=0.024) and the CTRS-attention problems score (r=0.432,
p=0.04).
In conclusion, it can be said that leukemia treatment may cause deficits in
areas such as attention, memory, learning, processing speed, executive function and
problem solving in the late period. The difference in the severity of deficits in these
areas between individuals can be explained by many biological, social and
psychological factors.
Keywords: cognitive function, leukemia, late side effect, child and adolescent