Üç dönüşüm döneminde İran'daki Azerbaycan Türkleri (1925, 1979, 1991)
The Azerbaijani Turks in Iran during three transformation periods (1925, 1979, 1991)
Yazar: OĞUZHAN ERKAN
Danışman: DOÇ. DR. HASAN IŞIK
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan

Özet:
Üç Dönüşüm Döneminde İran'daki Azerbaycan Türkleri (1925, 1979, 1991)
İran, farklı etnik kökenlere ve çeşitli topluluklara ev sahipliği yapan bir ülke olarak, sosyal dinamizmi yüksek bir yapıya sahiptir. İran'daki Azerbaycan Türkleri, nüfus bakımından Farslarla birlikte en etkin topluluklardan birini oluşturmaktadır. İran'daki siyasi değişimlerin şekillenmesinde coğrafi konum, kültürel çeşitlilik, ekonomik dinamizm ve nüfus yoğunluğu gibi faktörlerin de etkisiyle Azerbaycan Türklerinin etkin bir rol oynadığını söyleyebiliriz. 
Bu çalışmanın giriş kısmında İran'daki Azerbaycan bölgesi ve İran'ın coğrafi yapısı hakkında temel bilgiler sunulmuş, ardından İran içindeki farklı etnik ve kültürel topluluklar ele alınmıştır. 
Yapılan araştırma sonucunda, İran'daki Azerbaycan Türklerinin tarihinde özellikle 1925, 1979 ve 1991 tarihlerinin önemli dönüm noktaları olduğu belirlenmiştir. Bu üç ayrı dönemdeki değişimlerin İran'daki Azerbaycan Türkleri üzerindeki etkileri ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Belirlenen dönemlerin öncesinde ve sonrasında yaşanan olaylar ve gelişmelerin İran'daki Azerbaycan Türklerinin durumunu nasıl etkilediği ele alınmıştır. Kaçar Hanedanlığının sona erdiği 1925, İran'da İslami devrimin gerçekleştiği 1979 ve Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilan ettiği 1991 yıllarındaki gelişmelerin İran'daki Azerbaycan Türkleri üzerindeki etkileri derinlemesine incelenmiştir. Bu dönemlerde İran'daki Azerbaycan Türklerinin rolü, yaşadıkları durumlar ve sosyo-kültürel statülerinin nasıl şekillendiği, çalışmanın temel öğeleri arasında yer almıştır. Tarama-derleme yönteminin kullanıldığı çalışmanın sonucunda, tarihsel karşılaştırma yöntemi kullanılarak bu üç önemli dönemin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Örnek olarak Kaçar Hanedanlığı öncesinde İran'daki Azerbaycan Türkleri kendi dillerini özgür bir şekilde kullanırken, Pehleviler döneminde Türkçeye kısıtlamalar gelmiştir. Tarihsel süreç içinde İran'daki Azerbaycan Türklerinin durumlarına dair genel çıkarımlar ve sonuçlar elde edilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
The Azerbaijani Turks In Iran During Three Transformation Periods (1925, 1979, 1991)
 Iran, as a country hosting various ethnicities and diverse communities, possesses a highly dynamic social structure. The Azerbaijan Turks in Iran constitute one of the most influential communities alongside the Persians in terms of population. Factors such as geographical location, cultural diversity, economic dynamism, and population density have played a pioneering role in shaping the political changes in Iran, with the Azerbaijan Turks in Iran at the forefront. This study's introduction will provide basic information about the Azerbaijan region in Iran and the geographical structure of Iran. Subsequently, different ethnic and cultural communities within Iran will be discussed.
As a result of the research, it has been determined that certain pivotal points in Iran's history, particularly in 1925, 1979, and 1991, significantly influenced the Azerbaijan Turks. The effects of these changes during the three separate periods on the Azerbaijan Turks in Iran have been thoroughly examined. Events and developments before and after these periods will be discussed to understand how they affected the situation of the Azerbaijan Turks in Iran. The years 1925, marking the end of the Qajar Dynasty, 1979, with the Islamic revolution in Iran, and 1991, when Azerbaijan declared its independence, will be deeply scrutinized for their impact on the Azerbaijan Turks in Iran. The study delves into the role of Azerbaijan Turks in Iran during these periods, the situations they faced, and how their socio-cultural statuses evolved, serving as fundamental elements of the study. The conclusion of the study involves a comprehensive evaluation of these three crucial periods using a historical comparative method. As an example, it will explore how, before the Qajar Dynasty, Azerbaijan Turks freely used their language, while restrictions were imposed on the use of Turkish during the Pahlavi era. Throughout the historical process, general observations and conclusions have been attempted regarding the situations of the Azerbaijan Turks in Iran.