Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahrettin Ali'nin vakıf eserlerindeki çinilerin geçirdiği onarımlar ve mevcut korunma durumlarının değerlendirilmesi
Evaluation of the repair and present conditions of the tiles in the foundation buildings of Selçuklu Vizier Sahip Ata Fahrettin Ali
Yazar: IŞILAY KONAK
Danışman: PROF. DR. YAŞAR SELÇUK ŞENER
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kültür Varlıklarını Koruma Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bakım onarım = Maintenance repairing ; Restorasyon = Restoration ; Sahib Ata Fahreddin Ali = Sahib Ata Fahreddin Ali ; Selçuklular = Seljuks ; Selçuklular Dönemi = Seljuks Period ; Vezirlik = Vizierata ; Çini = Tile ; Çini sanatı = Tile art

Özet:
İnceleme alanı Sivas ve Konya ili merkezi ve Konya iline bağlı Akşehir ilçesi merkezi, dönemi Anadolu Selçuklu devri ve incelenen yapı grubu Vezir Sahip Ata baniliğinde yaptırılan çinili yapıların oluşturduğu bu çalışmayla, mimari yapılarda kullanılan çinilerde görülebilecek bozulmaların ve bozulmalara yol açan faktörlerin tespit edilmesi, yapılan çini onarım uygulamalarının kıyaslı olarak incelenmesi ve elde edilen verilerin modern restorasyon uygulamaları temelli değerlendirilmesi amaçlanmıştır.  Elde edilen veriler doğrultusunda Sahip Ata baniliğinde yaptırılan çinili yapıların en erken tarihlisinin 1250 tarihli Akşehir Taş Medrese olduğu ve en geç tarihlisinin ise 1271 tarihli Sivas Gök Medrese yapısı olduğu tespit edilmiştir. Çini üretim teknikleri, kullanım alanları ve malzemeleriyle özgünlüğünü büyük ölçüde koruyan sekiz çinili yapıların; medrese, cami, mescit, hankah, türbe gibi çeşitlendiği ve bu yapılar üzerinde taç kapı, minare, mihrap, kubbe, kubbe geçiş elemanları, pencere şebekeleri, sanduka gibi farklı unsurda çini uygulamalarının görüldüğü belirlenmiştir. Anadolu Selçuklu çini sanatına ait çini tekniklerinin nerdeyse tamamının uygulamalı ve en iyi örneklerini gördüğümüz yapıların aynı zamanda banisi, dönemi ve mimarları bakımından da öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bahsi geçen yapı çinilerinin sahip oldukları üstün niteliklerini tehdit eden oldukça fazla tipte bozulmalar görülmektedir. İncelemeler sonucu çinilerin özgün durumuna göre meydana gelen bozulmaları ve sebep olan faktörler tespit edilmiştir. Problemlerin, üretimden başlayan ve tarihi süreçte karşılaştıkları çevresel faktörler, insani faktörler, onarımlar, kullanım yeri ve konumu gibi etkenler sonucu meydana geldiği anlaşılmaktadır. Çinilere ilişkin bozulmaların en önemli bölümünü oluşturan koruma-onarım uygulamaları değerlendirildiğinde, bu tür müdahalelerin özellikle erken dönem uygulamalarında çinilere ilişkin sorunların çözümünden ziyade yapısal unsurların mukavemetine yönelik gerçekleştirildiği, daha sonraki ve yakın dönem uygulamalarında da eski biçimin yeniden kazandırılması temelinde estetik kaygının ağır bastığı uygulamalar olduğu belirlenmiştir. Tespit edilen tüm bu bulgular ışığında çinilerde meydana gelen ya da gelebilecek olan bozulmalar, koruma bilincinin arttırılması, modern ve kabul gören koruma-onarım ilkeleri dâhilinde yapılacak onarım ve koruma müdahaleleriyle, sürekli ve kontrollü bakım türündeki çözümlerin acil gerekliliğini göstermektedir.

Abstract:
With this study, which consist of tiled structures built in Sivas and Konya province center  and Akşehir district center of Konya province, the period of the Anatolian Seljuk the studied structure group, tiled structures that is made under the ownership  the Anatolian Seljuk Vizier Sahip Ata, determining the deteriotion and deterioration factors that can be seen in the tiles used in architetural decoration, ıt be aimed comparatively examination of tile repair applications  evaluating of the obtained data according to modern restoration practices. In line with the obtained data, ıt was determined that the earlist of the tiled structures built in the ownership of Sahip Ata was the Akşehir Stone Madrasa dated 1250 and Sivas Gök Madrasa dated 1271, dated the latest. The eight tiled on structure, which preserve originality to a great extent with its production techniques, usage areas and materiels; ıt has been determined, that there are diffirent structural elements such as madrasah, mosque, masjid, hankah and tomb, and the tiles have diffirent structural elements such as crown doar, minaret, mihrab, dome, transition elemnets to the dome, window networks and sarcophagus. It is understood that these structures which we see with almost all of the applied and best  examples of the tile tecniques known in the Anatolian Seljuk tile art, have  areal so important period for the builder, and architecs. Different types of deterioration that threaten the superior qualities of the tiles in the examined buildings are observed. It is understood that the identified problems have occurred due to factors such as environment and humanitarian factors, repairs, place of use and location, starting from production; load-bearing wall and panel deterioration, material deterioration, deterioration caused by repairan doing the interventions, and deterioration of interventions are collected under 4 headings in total.  When the repairs, which are one of the most important causes of deterioration in tiles, are examined, it can be said that the interventions were carried out in the early period, giving prioritization the structural elements rather than solving the problems related to the tiles, and later, that especially in the recent period, turned into applications aimed at restoring the old form and a esthetic concern predominated. In the light of all the findings and evaluations that is made, in order to prevent deterioration that  occur or may occur in tiles, increasing awareness of protection, repair and protection interventions to be detected within the framework of modern and accepted protection-repair principles show that solutions continuous and controlled maintenance are needed.