Sağlık hizmetleri finansmanında eşitsizlik ve hakkaniyet ile katastrofik sağlık harcamaları arasındaki ilişki
The relationship between inequality and equity in health services financing and catastrophic health expenditures
Yazar: SONGÜL ÇINAROĞLU
Danışman: PROF. DR. BAYRAM ŞAHİN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management ; İşletme = Business Administration
Dizin: Eşitlik = Equality ; Eşitlik ilkesi = Equality principle ; Eşitsizlik = Inequality ; Finansman = Financing ; Sağlık hakkı = Health right ; Sağlık harcamaları = Health expenditures ; Sağlık hizmetleri = Health services ; Sağlık reformu = Health care reform

Özet:
Cepten sağlık harcamalarının artışı finansal açıdan zor durumda olan haneler için ciddi bir yük oluşturarak eşitlik ve hakkaniyet prensiplerine zarar vermektedir. Türkiye gibi son on yılı aşkın bir süredir sağlıkta yapısal reform uygulamalarının tecrübe edildiği bir ülkede sağlık finansman sistemine yönelik reformların eşitlik ve hakkaniyet bakımından bütüncül bir yaklaşım ile değerlendirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu gerekliliğin bir sonucu olarak bu çalışmada 2003-2015 dönemi itibariyle hanehalklarının sağlık finansman sistemine cepten sağlık harcaması yolu ile sağladıkları katkının, eşitlik ve hakkaniyet ile katastrofik ve yoksullaştırıcı etki bakımından çok yönlü olarak değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla 2003-2015 yıllarına ait TUİK Hanehalkı Bütçe Anketi verileri kullanılarak hanehalklarının cepten sağlık harcaması yolu ile sağlık finansman sistemine sağladıkları katkı düzeyi incelenmiştir. Çalışmada Standart Sapma, FKA, Entropi türü, Atkinson, Gini, Konsantrasyon, Kakwani ve Suits endeksleri hesaplanmış, Konsantrasyon eğrisinin Lorenz eğrisinden ayrılma durumu değerlendirilmiştir. Cepten sağlık harcamalarının yarattığı katastrofik ve yoksullaştırıcı etkiler ise Xu (2005) metodolojisi esas alınarak incelenmiştir. Elde edilen bulgular eşitsizlik ve hakkaniyet (rs=-0.83, p<0.01), katastrofik etki ile yoksullaştırıcı etki (rs=0.81, p<0.01), eşitsizlik ve katastrofik etki (rs=0.78, p<0.01), eşitsizlik ve yoksullaştırıcı etki (rs=0.69, p<0.01), hakkaniyet ile katastrofik etki (rs=-0.86, p<0.01) ve hakkaniyet ile yoksullaştırıcı etki (rs=-0.81, p<0.01) arasında güçlü ilişkiler olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma sonuçları Türkiye'de hanehalklarının cepten sağlık harcaması yolu ile sağlık finansman sistemine sağladıkları katkı düzeyi bakımından eşitsizliğin, katastrofik ve yoksullaştırıcı etkilerin azaldığı, cepten sağlık harcamalarının artan oranlı bir finansman kaynağı olduğunu göstermekte, artan oranlılığın yapısında ise giderek artan bir bozulma olduğuna işaret etmektedir. Sonuç olarak, Türkiye'de daha kapsayıcı bir sağlık finansman sisteminin teminine yönelik uygulanan politikaların, finansman yükünün dengeli paylaşımı noktasında ciddi katkıları olmuş olsa da, finansal açıdan dezavantajlı olan kesimlerin korunmasına yönelik yeni reformlara ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. Çalışmanın, Türkiye'de daha iyi bir sağlık finansman sisteminin tasarımına yönelik karar verici ve politika belirleyiciler açısından farkındalığı artırıcı ve faydalı bir kaynak olması arzu edilmektedir.

Abstract:
The increase in the level of out-of-pocket (OOP) spending on health is creating a serious burden for households in financial difficulties and damages principles of equality and equity. It is necessary to examine health financing system (HFS) reforms in terms of equality and equity from a broader perspective in Turkey which is a country experiencing structural reform applications for more than a decade. For this necassity, in this study it is aimed to investigate households' contributions to the HFS by OOP health expenditures for the years 2003-2015, in terms of equality and equity and catastrophic and impoverishment effect in a holistic perspective. For this aim households' financial contributions to the HFS by OOP health expenditures examined by using TUIK Household Budget Survey data for the years 2003-2015. Standart Deviation, FFCI, Entropy, Atkinson, Gini, Concentration, Kakwani and Suits indexes are calculated and departure of Concentration Curve from Lorenz Curve examined. Catastrophic and impoverishment effects of OOP health expenditures determined by using Xu (2005) methodology. Study results revealed that there are strong relationships between inequality and equity (rs=-0.83, p<0.01), catastrophic and impoverishment effect (rs=0.81, p<0.01), inequality and catastrophic effect (rs=0.78, p<0.01), inequality and impoverishment effect (rs=0.69, p<0.01), equity and catastrophic effect (rs=-0.86, p<0.01) and equity and impoverishment effect (rs=-0.81, p<0.01). Study results highlights that inequalities, catastrophic and impoverishment effects are decreasing in terms of households OOP health expenditures in Turkey, OOP health expenditures are a progressive financial source and there is an increasing deterioration in progressive pattern. As a result, it is seen that, despite policies to ensure an inclusive HFS in Turkey make important contributions to the balanced risk sharing of financial burden, new reforms are needed to protect financially disadvantageous populations. It is hoped that study results will be a useful source to improve awareness of decision and policy makers for better design of HFS in Turkey.