Meninski'nin Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicæ, Arabicæ, Persicæ (Doğu Dilleri Türkçe-Arapça-Farsçanın Hazinesi) adlı eserindeki vulgarize (halklılaşmış) kelimelerin fonetik açıdan incelenmesi
Phonetical analysing of vulgarized words in Meninski's book of Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicæ, Arabicæ, Persicæ (Treasure of Oriental Languages Turkish - Arabic - Persian)
Yazar: SİNEM CEYDA BAYSAL
Danışman: PROF. DR. HATİCE TÖREN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Halklılaştırma = Vulgarization ; Meninski, Franciszek = Meninski, Franciszek ; Osmanlı Türkçesi =   ; Osmanlıca = Ottoman ; Ses özellikleri = Sound charecteristics ; Söz varlığı = Vocabulary

Özet:
Osmanlı Türkçesi döneminde, yabancılara Türkçe öğretmek maksadı ile Latin harfleri ile Türkçe üzerine yazılmış sözlük, gramer ve konuşma kitaplarındaki (transkripsiyon metinleri ya da çeviri yazılı metinler) söz varlığı ile Türkçenin tarihî bir döneminin ses özelliklerini incelenmek mümkündür.
Meninski'nin Osmanlı Türkçesi söz varlığını dört ciltlik bir sözlük ve bu sözlüğü tamamlayan grameriyle bir bütün olarak günümüze ulaştırdığı Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicæ-Arabicæ-Persicæ (Doğu Dilleri Türkçe-Arapça-Farsçanın Hazinesi) adlı eserindeki halklılaşmış, başka bir deyişle, Türkçeleşmiş kelimelerin fonetik açıdan incelenmesi bu çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Çalışmada XVII. yüzyıl Türkçesi için Meninski (1680)'nin yanı sıra Megiser (1612), Molino (1641), Harsany (1672); sonraki yüzyıl için Vaughan (1709), Holdermann (1730), Viguier (1790) gibi Avrupalı yazarların çeviri yazılı metinlerine yer verilerek söz varlığı malzemesi zenginleştirilmiş; böylece eldeki malzeme ses değişmelerinin incelendiği dört bölümde gerekli açıklamalarla değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmelere Meninski'nin Thesaurus'unun kaynaklarından olan Parigi (1665) sözlüğündeki eski harfli malzemeyle ilgili incelemeler de eklenmiştir. Bununla birlikte çalışmadaki bölümlerde çeviri yazılı metin malzemelerinin Avrupalı yazarlar tarafından değerlendirildiği monografik çalışmalara da yer verilmiştir. Buna göre de başka bir alfabenin imkânlarıyla yazıya aktarılan malzeme üzerinden Türkçenin tarihî bir dönemiyle ilgili sonuçlar elde edilmeye çalışılmıştır.
Giriş incelenen çeviri yazılı metinlerin tanıtımına ayrılmıştır. Çalışmada Meninski'nin Thesaurus (= Hazine) adlı eserinde kaydettiği halklılaşmış kelimeler kimi Avrupalı yazarların metinlerindeki karşılıklarıyla eşleştirilerek eldeki malzeme ses düşmesi, ses türemesi, ses başkalaşması (değişmesi), ses dönüşmesi olmak üzere dört bölümde incelenmiştir. Sonuçta çalışmanın bütün bölümlerinde incelenen malzemeyle ilgili değerlendirmelere yer verilmiştir.

Abstract:
In the Ottoman Turkish period, it is possible to study phonetical characteristics of Turkish with the help of vocabulary in dictionaries, grammmar books and speech books (e.i. transcribed or or translated texts) written on Turkish with Latin alphabet. The phonetical analysis of the words in the Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicæ-Arabicæ-Persicæ (Treasure of Oriental Languages Turkish – Arabic – Persian) which Meninski's Ottoman Turkish Lexicon has brought to the present day as a whole with a four-volume dictionary and grammar book that complements the dictionary constitutes the main axis of this study.
In this thesis the vocabulary material was enriched by including translated texts of European authors such as Meninski (1680) besides Megiser (1612), Molino (1641), Harsany (1672) for 17th century, and for the next one Vaughan (1709) Holdermann (1730), Viguier (1790). Thus the material in hand has been evaluated with necessary explanations in four parts where changes in phonetics are analysed. To these evaluations, examinations on the Arabic alphabet material in Parigi (1665) dictionary, which is one of the sources of Meninski's Thesaurus, are also added. In addition, monographic studies in which translated text materials are assessed by European authors are also included in the parts of this study. Thereafter, it is tried to obtain results about a historical period of Turkish from the material transferred to the text with facilities of another alphabet.
The introduction is devoted to the explanations for the texts studied. In the study, the vulgarized words recorded by Meninski in Thesaurus (=Treasure) were matched with their equivalents in the texts of some other European writers and the material in hand was examined in four parts, e.i. omission, epentesis, inflexion, phonetical transformation. In conclusion, assessments on analysed material are discussed in all parts of the thesis.