Başkurt destanlarının tipolojisi
The typology of the Bashkir sagas
Yazar: ÜLKÜ KARA DÜZGÜN
Danışman: PROF. İSA ÖZKAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Başkurt Destanı = Bashkir Legend ; Destanlar = Epics ; Tipoloji = Typology ; Türk destanları = Turkish legends

Özet:
Tezde Başkurt destanlarında yer alan tiplerin tipik özellikleri, tipolojiyöntemi kullanılarak incelenmiştir.Tez, giriş hariç dört bölümden oluşmaktadır. ?Giriş? bölümündeBaşkurt Türklerinin tarihi ve destancılık geleneği üzerinde durulmuştur.Birinci bölümde ?Edebî Eserde Tip Kavramı ve Tipin Özellikleri? başlığıaltında, edebî eserlerde tip kavramının tanımı yapıldıktan sonra, tipi ortayaçıkaran kıstaslar hakkında bilgi verilmiştir. İki alt başlığa ayrılan bu bölümde,konu ile ilgili yapılan yerli ve yabancı çalışmalar değerlendirilmiştir.Birinci bölümün ?Sözlü Türk Edebiyatında Tip Kavramı ve TiplerinÖzellikleri? adını taşıyan bölümde masal, fıkra, halk hikâyesi, geleneksek halktiyatrosu türlerinde yer alan tiplerin oluşum ve gelişim aşamalarıdeğerlendirilmiştir.İkinci bölüm iki ana başlığa ayrılmakta olup, ?Sözlü EdebiyatVerimlerinden Destan ve Destan Tiplerinin Özellikleri? başlığı üç aşamadaincelenerek, destanın teşekkülü, destan tiplerinin oluşum ve gelişimi, Türkdestan kahraman tiplerinin özellikleri incelenmiştir. ?Türk Destan KahramanıKalıbı? başlığı altında Türk destanlarında yer alan merkezî kahraman tipiyirmi dört özelliğe bağlı olarak ele alınmıştır.Tezin üçüncü bölümünde Başkurt destanları arasından seçilen beşdestanın merkezî kahraman tipleri, ikinci bölümde oluşturulan Türk destankahramanı kalıbına göre değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, ?BaşkurtDestanlarında Merkezî Kahraman Tipinin Değerlendirilmesi? başlığı altındabir tablo ile ortaya konularak yorumlanmıştır.Başkurt destanlarında yer alan alt tiplerin incelendiği dördüncübölümde; kadın, at ve düşman tiplerinin tipik özelliklerinin belirlenmesineçalışılmıştır.Tezde çalışılan konu ?Sonuç? bölümünde genel hatları ile anlatılmıştır.Anahtar Kelimeler:1. Destan2. Başkurtlar3. Tip4. Tipoloji5. Kahraman

Abstract:
The thesis discusses typological characteristics of Bashkir sagas usingthe method of typology.The thesis consists of four sections excluding introduction. In thesection of ?Introduction?, the history of Bashkir Turks and the saga traditionare examined.In the first section, after the definition of type concept is made underthe title ?The Type Concept in Literary Works and the Characteristics ofType?, the elements which constitute the type are explained. In this sectionwhich is divided into two sub-sections the domestic and foreign works on thissubject are evaluated.The sub-section ?Type Concept in Turkish Verbal Literature and theCharacteristics of Types? of first section evaluates formation anddevelopment stages of the types which are seen in the narratives such asfairy tales, jokes, folk-stories and traditional folk-theater.The second section consists of two sub-sections. In the first subsection,the title ?The Saga as the Example of Verbal Literature and theCharacteristics of Characters in the Saga? is discussed in three stages:formation of saga, formation and development of the characters in the saga,and the characteristics of characters in the Turkish sagas. The generalcharacteristics of an ordinary protagonist in Turkish sagas are discusseddepending to twenty-four features under the title ?The Pattern of TurkishLegendary Protagonist.?The central characters of five sagas which have been selected fromthe Bashkir sagas are examined in the third section of the thesis according tothe pattern which was formed in the second section. The resultingevaluations are interpreted in a table under the title ?The evaluation ofCentral Characters (Protagonists) of Bashkir sagas.?The sub-characters in the Bashkir sagas are discussed in the fourthsection which also tries to explain the typical characteristics of women,horses and foes in these sagas.The subject which was studied in scope of thesis is explained bygenerally.Key Words:1. Saga2. Bashkirs3. Type4. Typology5. Hero