Türkiye ve Rusya'nın Kafkasya politikasında Azerbaycan faktörü (1917-1921)
Azerbaijan factor in Caucasus policy of Turkey and Russia (1917-1921)
Yazar: AYSEL JABARZADA
Danışman: DOÇ. DR. RESUL YAVUZ
Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Kafkas İslam Ordusu = Caucasian Islam Army ; Kafkasya = Caucasus ; Rusya = Russia

Özet:
Jeopolitik konumu itibariyle her zaman büyük güçlerin ilgisini çekmiş Kafkasya
özellikle petrol kaynağı olan Azerbaycan günümüzde de uluslararası politikada kendi
önemini korumaktadır. Doğu ile Batı arasında köprü olan Azerbaycan, XX. yüzyılın
başlarında doğalgaz ve petrol hatlarının yapılışı ile Kafkasya`nın en büyük enerji, ticaret,
sanayi şehirlerinden birine çevrilmiştir. Tarih boyunca Azerbaycan sadece Rusya ve
Türkiye için değil, yakın çevre ve batılı devletler için hayati öneme sahip olmuştur. 1917-
1921 yıllarda Azerbaycan halkının büyük sınavlardan geçerek kendi istiklaline kavuştuğu
dönemde Türkiye ve Rusya`nın Kafkasya politikasında Azerbaycan`ın faktör olarak
yerinin ve rolünün belirlenmesi, her iki ülkenin bölgeyle ilgili çıkarlarının araştırılması
ve Azerbaycan-Rusya-Osmanlı arasındaki ilişkilerin incelenmesi çalışmanın esas
hedeflerini oluşturmaktadır. 5 bölümden oluşan bu çalışma, Kafkasya`nın coğrafyası ve
etnik yapısından başlayarak Birinci Dünya Savaşı dönemiyle birlikte Şubat ve Ekim
Devrimi`nden sonra Kafkasya`da oluşan siyasi gelişmeleri, Erzincan, Brest-Litovsk,
Trabzon ve Batum Antlaşmaları`nı, Azerbaycan Halk Cumhuriyet`inin kuruluş ve çöküş
dönemini, Kafkas İslam Ordusu`nun Azerbaycan Harekatı`nı, Bakü petrolü uğrunda
Alman-Rus-Osmanlı arasındaki mücadeleni, Rusya`nın Azerbaycan`ı yeniden işgal
ederek Sovyetleştirmesi sürecini ve son bölüm olan Moskova ve Kars Antlaşmaları`nı
kapsamaktadır. Konuyla ilgili olarak nitel araştırmanın doküman analizi yöntemi, tarihi
araştırmanın ise kaynak tarama, tahlil, tasnif, tenkit, terkip yöntemleri kullanılarak
Azerbaycan, Osmanlı, Rus, Gürcü kaynakları incelenmiştir. Çalışmanın amacı, 1917-
1921 yıllarda Türkiye ve Rusya`nın Kafkasya politikasında Azerbaycan`ın faktör olarak
rolünün öğrenilmesiyle birlikte, tarihin karanlık çağlarına işık tutarak yeni çalışmalara
zemin hazırlamaktır.

Anahtar Sözcükler: Kafkasya, Azerbaycan, Rusya, Osmanlı, Kafkas İslam Ordusu

Abstract:
The Caucasus that has always attracted the attention of great states thanks to its
geopolitical position, especially Azerbaijan the oil source still retains its importance in
the international politics. Azerbaijan playing the role of bridge between the East and the
West has become one of the greatest energy, trade and industrial cities of the Caucasus
with its natural gas and oil pipes laid at the beginning of XX century. Throughout history,
Azerbaijan was of vital importance not only for Russia and Turkey, but also for
neighbouring and western states. The main goals of the research are to investigate the
interests of both countries, the relations among Azerbaijan, Russia and Ottoman states by
specifying the place and role of Azerbaijan in the Caucasus policy of Turkey and Russia
in 1917-1921 years when Azerbaijan nation became independent going through great
hardships. This research consisting of 5 chapters covers the, political processes in the
Caucasus after the February and October revolutions along with the First World War,
Brest-Litovsk, Arzinjan, Trabzon and Batum contracts, the establishment and fall of
Azerbaijan Democratic Republic, Azerbaijan movement of Caucasus İslamic Army, the
German-Russian-Ottoman struggle for Baku oil, re-occupation of Azerbaijan by Russia
and Sovietization process of Azerbaijan, and the contracts of Moscow and Gars as a last
chapter. Azerbaijani, Ottoman, Russian and Georgian sources have been researched using
the method of document analysis of qualitative research and the methods of analysis,
source search, classification, criticism, synthesis of historical studies. My purpose in this
study is to create a basis for new researches by lighting up the dark periods of our history
along with study the role of Azerbaijan in Caucasus policy of Turkey and Russia.

Keywords: Caucasus, Azerbaijan, Russia, Ottoman, Caucasus Islamic Army