İbnü'l-Hâcib'in eş-Şâfiyye fi İlmi't-Tasrîf adlı eserinde geçen kök isim ve kök fiil kalıpları
Root noun and root verb patterns in İbnü'l-Hacib's work titled eş-Şâfiyye fi İlmi't-Tasrîf
Yazar: MEHMET KURAY
Danışman: PROF. DR. TAHİRHAN AYDIN
Mardin Artuklu Üniversitesi / Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü / Arap Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
Bu çalışmada, sarf ilminin kısa tarihçesi, müellifin hayatı, tahsili ve "Eş-Şâfiyye fî İlmi'tTasrîf" adlı eseri metot, muhteva ve şekilsel yönleri, birçok önemli kaynaktan faydalanılarak 
ele alınmıştır. Bu kitap İbnü'l-Hâcib tarafından kaleme alındıktan hemen sonra dönemin ve 
sonradan gelen dilbilimcilerin büyük ilgisine mazhar olmuş, pek çok dilbilimci tarafından 
kaynak kitap kabul edilerek medreselerde ders kitabı olarak okutulmaya başlanmıştır. Tez, 
üç ana başlıktan oluşmaktadır. Birinci başlıkta tasrifin sözlük ve terim anlamı, tasrifin 
konusu ve amacı, sarf ilminin tarihsel gelişimi ve gelişim süreçleri üç evre olacak şekilde ele 
alınmıştır. İkinci başlıkta İbnü'l-Hâcib'in hayatı, doğumu, tahsili, eğitimi, hocaları ve 
talebeleri, eserleri ve ilmi kişiliği, nahiv ve sarf ilmindeki eserleri, fıkıh, usul ve akaid gibi 
farklı alanlarda yazdığı eserleri, akidesi ve mezhebi, ahlaki kişiliği, yaşadığı devrin sosyal, 
siyasal ve ekonomik durumu, şekil ve içerik açısından "Şâfiye", İbnü'l-Hâcib'in istifade 
ettiği kaynaklar, Şafiyye'nin ele aldığı konular ve şerhleri ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. 
Üçüncü başlıkta, tezin ana konusu olan üç, dört ve beş harfli kök isimler ile mazi kök fiil 
kalıpları başta Radî olmak üzere Çarperdî ve Nükrekâr gibi şarihlerin, konu hakkındaki 
benzer ve farklı düşünceleri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Daha sonra müellifin 
ibareleri ile büyük oranda etkilenmiş olduğu Zemahşerî ve diğer selef dilbilimcilerin 
ibareleri karşılaştırılmış, benzer ve farklı yönleri ortaya konmuştur.

Anahtar Sözcükler: İbnü'l-Hâcib, eş-Şâfiyye fî İlmi't-Tasrîf, Mufassal, kök-isim, fiiller kalıpları, isimler, sarf, tasrif, Radî, Çârperdî.

Abstract:
This study covers a brief history of the science of grammar, the life and education of 
the author and, the methodology, content, and morphological aspects of the work " AlShafiyye fi Ilm al-Tasrif", based on citations from various important sources. The book was 
well received by contemporary and later linguists after its publication and was widely 
accepted as a source book by various linguists and began to be used as a course book in 
madrasas. The thesis is comprised of three main sections. The first section introduces in 3 
phases the lexical and terminological meaning of conjugation, the subject and purpose of 
conjugation, and the historical development and development processes of the science of 
grammar. The second section provides information on the life, birth, education, training, 
teachers and students of Ibn al-Hajib, works and scientific personality of Ibn al-Hajib's, his 
works in the fields of syntax and grammar, his works written in different areas such as 
islamic law, procedures and doctrines, his dogma and sub-religion, his moral personality, the 
social, political and economic situation of the period he lived, "Shafiyye" as to form and 
substance, as well as the sources used by Ibn al-Hajib and the subjects included in 
"Shafiyye" and its annotations. The third section covers three, four and five letter root nouns 
and past root verb patterns, which are the main subject of the thesis. The study also aims to 
reveal the similar and different opinions of commentators such as Charperdi and Nukrekar, 
especially Radi, on the subject. And, in this study, the author's expressions, which were 
largely influenced by Zamakhshari and other early linguistic scholars, are compared and 
similar and different aspects are highlighted.

Keywords: Ibn al-Hajib, Al-Shafiyye fi Ilm al-Tasrif, Mufassal, root-noun, verb patterns, nouns, grammar, conjugation, Radi, Charperdi