Vaz'î Hüküm Teorisinin sebep açısından tahlîli
Analysis of the Hukmu'l-Wad'î Theory in terms of reason
Yazar: RAHİME ALTAŞ
Danışman: PROF. DR. ALİ İHSAN PALA
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Hüküm = Judgement ; Sebep = Causal ; Usulü`l-fıkh = Usul al-figh ; Vaz = Vaz ; İslam hukuku = Islamic law

Özet:
Bu tezin amacı, fıkıh usulü ilminde bir şer'î hüküm tasnif türü olarak teşekkül
etmiş olan vaz'î hükmü, sebep hükmü ışığında, metodolojik açıdan tahlil etmektir. Bu
amaç doğrultusunda, çalışmaya esas teşkil eden ilk bölümde, şer'î hüküm hakkındaki
tanımlara, temel kavramlara ve hüküm tasnif türlerine; ikinci bölümde ise usûl
alimlerinin vaz'î hüküm ve sebeb hükmü hakkındaki düşüncelerine yer verilmiştir. Tez,
genel itibariyle tasvir edici yöntemle çalışılmış olmakla birlikte, gerekli görülen
yerlerde, nakledilen görüşlerin değerlendirilmesi ve tenkidi yoluna da gidilmiştir.
Usûl ilminin bilhassa h. 5.y.y ile 7.y.y arasında telif edilmiş kaynaklarından elde
ettiğimiz bilgiler bizi, sebebin, vaz'î hüküm tasnif türünün merkezî kavramı olduğu
sonucuna ulaştırmıştır; öyle ki, sebep hükmünü anlamadan ve usûlcülerin onun
hakkındaki tartışmalarını bilmeden bu tasnif türünü metodolojik açıdan tahlil edebilmek
oldukça zor görünmektedir. Vaz'î hüküm, bir teori olarak Şâri'in dünya hayatının akışı
içinde süregelen bir takım olgu, olay, fiil ve beşerî münasebeti şer'î/ teklifî hükümlerin
varlığı için sebep kıldığını düşünen ve tüm bu durumlarla belli- başlı şer'î hükümler
arasında mantıksal bir zorunluluk (îcâbiyet) ilişkisi bulunduğunu iddia eden usûlcülerin
bu düşünceleri ve iddiaları etrafında şekillenmiştir. Sebep hükmü bu teoride, şer'î
hükümlerin -diğer vaz'î hükümlerden farklı olarak- asıl varlık gerekçesi (mûcib sebep)
olarak görülmektedir. Yani sebep, vaz'î hüküm teorisinde ayrı bir yere ve öneme
sahiptir. Dolayısıyla tüm bu tespitler ışığında, sebep hükmü için, "vaz'î hüküm
teorisinin aslî unsurudur" demek yanlış olmayacaktır.

Abstract:
The purpose of this thesis is to analyze al- hukm al-wad'î, which has been formed
as a type of shari ruling classification in the science of usul- al-fiqh, in the light of the
reason ruling, in terms of methodology. In line with this purpose, in the first part, which
is the basis of the study, definitions, basic concepts and types of rulings classification
about shari ruling; in the second part, the thoughts of the scholars about the al- hukm alwad'î
and reason ruling are given. Although the thesis has been studied with a
descriptive method in general, it has also been made to evaluate and criticize the
opinions conveyed where necessary.
The information which we have obtained especilly from usul- al- fıqh's sources
copyrighted between the 5th century and the 7th century has led us to the conclusion that
the reason is the central concept of the classification type of al- hukm al- wad'î; Thus, it
seems quite difficult to analyze this type of classification methodologically without
understanding the reason ruling and knowing the procedural arguments about it. Alhukm
al- wad'î, as a theory, has been shaped around these thoughts and claims of the
scholars who think and claim that Shari make the reason a set of facts, events, acts and
human relations in the flow of worldly life for existence of shari rulings, and these
scholars claim that between all these situations and certain shari rulings there obligation
relationships. In this theory, reason ruling is seen as the main reason for existence of
shari rulings (unlike other al- hukm al- wad'î). In other words, the reason has a special
place and importance in the theory of al- hukm al- wad'î. Therefore, in the light of all
these determinations, it would not be wrong to say for reason ruling that "the essential
element of al- hukm al- wad'î".