Osmanlı Döneminde İstanbul Divanyolu'nun tarihsel süreçte değişimi
Changes in the historical process of  İstanbul Divanyolu in the Ottoman Period
Yazar: YUSUF HALAT
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SELÇUK SEÇKİN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk ve İslam Sanatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Külliyeler = Complexes ; Meydanlar = Squares ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tarihi yapılar = Historic structures ; Tarihi yollar = Historical roads ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Divanyolu, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde oluşturulmuş olan Mese adlı yol üzerindeki belirli güzergahları kapsamaktadır. Doğu Roma döneminde, Mese olarak adlandırılan yol, Milion anıtının bulunduğu noktadan, günümüzdeki adı Beyazıt Meydanı olan Theodosios Forumuna kadar uzanmaktaydı. Buradan sonra güzergah ikiye ayrılmakta olup iki yoldan biri günümüzdeki ismi Yedikule olan Altınkapı'ya ulaşmakta, diğeri ise günümüzdeki ismi Edirnekapı olan Porta Kharsia'ya uzanmaktaydı. Osmanlı zamanında ise güzergah, Laleli Külliyesi'nden Yedikule'ye giden güzergah dışında, önemini büyük ölçüde korudu. Bu yolun Divanyolu olarak tabir edilmesinin en önemli sebeplerinden biri, Topkapı Sarayı'nda ikinci avlunun bir köşesinde yer alan Kubbealtı dairesinde, devlet yönetiminde söz sahibi olan bürokratların, her hafta düzenlenen toplantılara gidip gelirken bu güzergahı kullanmış olmalarıdır. Toplantı bitiminde, güzergah üzerinde bir noktada bulunan evlerine ulaşmaktaydılar. İşte bu sebepten ötürü Divanyolu diye bir adlandırma ortaya çıkmıştır. Lakin üstüne basa basa söylememiz gerekir ki, söz konusu yol tarih boyunca önemliydi ve Kubbealtı dairesindeki yapılan işler bağlamında ortaya çıkan tabir, sadece belirli dönemlerde ortaya çıkmış bir adlandırmadır. Doğu Roma dönemlerinde ve Osmanlı'nın erken dönemlerinde verilen önemin, haiz olduğu ortadadır. Güzergah üzerinde yapılan törenler ve seçkinler tarafından yapılan kamusal yapılar, yolun önem arz etmesini sağlayan diğer faktörler olmuştur. Kısacası daha geçmişinde önemli ve hayati olan bir faktör, önemli olmaya devam etmiş ve sadece bir ad değişikliğine uğramıştır. Divanyolu, adlandırması daha çok 18. yüzyıl ile sonrasında kullanılmış bir tabirdir. İnciciyan, Laleli Külliyesi'nin bulunduğu noktaları, Divanyolu olarak nitelendirmektedir. 18. yüzyıl eseri olan Sür-ı Hümayün'de kullanılan "Divanyolu ile Laleli Çeşmesi ile Darbhane-i Atik, Valide Hamamı" ibaresi de İnciciyan'ın değindiği mıntıkayı işaret etmektedir. Carbognano, Divanyolu'nun düzgün bir yol olduğunu ve Edirnekapı'dan Saray-ı Cedid'e kadar uzandığını nakleder. H:1327 yılı Ramazan ayının 18. gününe ait bir evrakta, Padişah'ın önümüzdeki Çarşamba günü saat beşte Saray mecrasına ziyaret buyuracağı ve oradan Soğukçeşme Kapısı'ndan Divanyolu Fatih tarikiyle Atik Ali Paşa'da mahfuz bulunan Hırka-i Saadet'i ziyaret buyuracağı ve Sultan II.Mehmed Camii'nde edada bulunacağı geçmektedir. Bu belge, güzergah üzerinde, güvenlik personeli tarafından, güvenlik tertibatının alınmasıyla ilgili olarak yazılmıştır. Söz konusu belgede, Fatih Külliyesi'ne giden güzergahın, Divanyolu Fatih tariki olarak geçtiğini görmekteyiz. Carbognano da 18. yüzyıla ait eserinde, Edirnekapı'dan Saray-ı Cedid'e giden yolu, Divanyolu olarak adlandırmaktadır. Osmanlı Devleti zamanında yapılan kamu binaları, daha çok Doğu Roma devleti zamanında da iskan edilmiş alanlar üzerine inşa edildi. Farklı dönemlerde yapılan kamu yapılarıyla, güzergah iyice ihya edilmiş oldu. Ticari ve sosyal faktörlerle birleşen yönetimsel uygulamalar, güzergahın önemini iyice artırdı. Fatih Sultan Mehmed zamanında, Constantinus döneminde yapılmış olan Havariyyun Kilisesi'nin bulunduğu mahalle, büyük bir külliye inşa edildi. 15. yüzyılın sonlarına doğru,  Sadrazam Atik Ali Paşa tarafından, Forum Constantinus civarına bir külliye yaptırıldı. Yine, bu yüzyılda, güzergahın başlangıç noktasında, Firuz Ağa Camii inşa edildi. 16. yüzyılın başlarında, II.Bayezid tarafından Forum Theodosius civarında bir külliye inşa edildi. 1580'li yıllarda, Tuhfet-ül Mimarin'de de geçen Mimar Sinan yapısı olan bir çifte hamam, Çemberlitaş civarında inşa edildi. Simkeşhane-i Atik civarında, Koca Sinan Paşa Külliyesi inşa edildi. 17. yüzyılda, Çemberlitaş civarında, Köprülü Mehmed Paşa Külliyesi inşa edildi. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa tarafından, Çarşıkapı civarında bir külliye inşa edildi. 18. yüzyılda, Simkeşhane-i Atik arsası üzerine, Çorlulu Ali Paşa Külliyesi inşa edildi. Yine bu yüzyılda, Sadrazam Seyyid Hasan Paşa tarafından, Seyyid Hasan Paşa Külliyesi inşa edildi.
Bu yapılar, günümüze gelinceye kadar bir çok tamir faaliyeti geçirdi. Bunun dışında, 19. yüzyılda, batılılaşma gayreti, geniş yolların ve meydan oluşumlarının ihtiyaç olduğu durumunu ortaya çıkardı. Yol genişletme çalışmaları neticesinde, güzergahta yer alan yapıların bazıları, özgün formlarını kaybetti.
Bu yapılardan bazıları ise yol genişletme çalışmalarında ortadan kaldırıldı. Bu güzergahın sahiplerinden bazıları, yol genişletme çalışmaları uğruna yapıları yok etmeyi, bazıları ise her şeye rağmen bu yapıları korumayı görev bildi. Bu güzergahın günümüzdeki görünümünü, 19. yüzyılın ikinci yarısında ve 20. yüzyılda yapılan müdahaleler, büyük ölçüde şekillendirmiştir.

Abstract:
The Divanyolu includes determinate routes along the road called Mese which was formed during the period of the Eastern Roman Empire. The road called  Mese during the period of Early Roman Empire extended from the point of Milion monument to the Theodosius Forum which is called Beyazıt Square today. After here, Mese was divided into two roads and one of the two roads was reaching Porta Aurea (Gold Door) that is called Yedikule today, and the other one was extending to Porta Kharsia that is named Edirnekapı today. The route had preserved its importance on a large scale, except for the way going from Laleli Islamic Complex to Yedikule during the Ottoman period. One of the most important reasons why this way called Divanyolu was that, bureaucrats who had influence on management of the state had used this route while going to their weekly meetings in the Kubbealtı Chamber (Management Room) located on the corner of the second courtyard in the Topkapı Palace.(Bureaucrats used this route while going to government chamber) They were reaching their mansions on the route after the meeting. The name of Divanyolu had emerged for this reason. However, it should be emphasized that this road was important throughout the history and the name of Divanyolu was emerged in the context of the meetings in the Kubbealtı Chamber; but this name was used only in some periods. It is understood that the Divanyolu had preserved its importance at Eastern Roman Period and early periods of the Ottoman Empire. The ceremonies and the public structures (historical buildings) made by elites on the route were the other factors that made the road important. In short, a factor that had been important and vital in its past has been continued to be important and has undergone changing of a term only. The term of Divanyolu has been used since the beginning of the 18th century. İnciciyan named the Laleli Complex and its around as Divanyolu. The clause "Divanyolu and Laleli Fountain with Eski Darphane (Old Mint), Valide Hamam (Double Bath)" which was written in  the masterpiece Sür-ı Hümayün at the 18th century is pointing that İnciciyan mentions also for this point. Carbognano conveyed that Divanyolu was a neat and a clean road and was extending from Edirnekapı (Porta Kharsia) to Topkapı Palace. It is mentioned in a document of Ottoman period dated 3/October/1909 that Emperor V. Mehmed Reşad was going to visit the Topkapı Palace and then he was going to visit "The Cardigan Of Prophet Muhammed" that had been kept in Atik Ali Pasha (probably the Atik Ali Pasha Mosque in Fatih), from the route of Soğukçeşme Gate and Fatih Route of the Divanyolu (probably today it has been kept in the part of sacred relics of Topkapı Palace), and afterwards he was going to pray in the Emperor Mehmed Mosque. This document was prepared for making security precaution by Harbiye Nezareti Tahrirat Dairesi Tahrirat Kalemi (Department Of Defense Of Ottoman Empire). We see in the words of this document that the route going to Fatih Complex was called as the Fatih route of Divanyolu. Carbognano also described the Divanyolu  as the way that was going from Edirnekapı to the Topkapı Palace at the 18th century. The public structures that were constructed in the Ottoman Empire period were built mostly on the areas that were settled in the Eastern Roman Empire period. The public buildings had been built at different times of the Ottoman Empire by elites, thus the route had been thoroughly regenerated. Administrative implementations combined with commercial and social factors had increased greatly the importance of the route. A large complex was built in the neighborhood of the Constantin's Havariyyun Church during the reign of Sultan II.Mehmed. Grand Vizier Atik Ali Pasha got his Islamic complex built around the Forum of Constantin. Hazinedarbaşı (The Head of Treasurer) Firuz Ağa got his mosque built at the beginning of the route of the Divanyolu at 15th century. Sultan II.Bayezid got his Islamic complex built in the vicinity of Forum Theodosius at 16th century. Architect Sinan built the Çemberlitaş Bath around the Monument of Constantinus at the 1580s. Grand Vizier Koca Sinan Pasha got his Islamic complex built around Çarşıkapı at 16th century. Grand Vizier Merzifonlu Kara Mustafa Pasha got his Islamic complex built around the Çarşıkapı at 17th century. Grand Vizier Çorlulu Ali Pasha got his Islamic complex built on the land of Old Simkeşhane at 18th century. Grand Vizier Seyyid Hasan Pasha got his complex built around the Square of Beyazıt at 18th century.
 These structures have been undergone to many restorations until today. The  struggle  for  westernization  emerged  the  necessity  of  wide  streets and large squares. Some of these structures on the street of the Divanyolu have lost their original forms as a result of expansions on the street. In addition, some of these structures have been destroyed during the street expansion works.
Some of the owners of this route undertook a mission to destroy the structures for the sake of road expansions. The other owners of this route also undertook a mission to protect these structures in spite of everything. The present appearance of this route had been shaped greatly by the interventions which were made in the second half of 19th century and in the second half of the 20th century.