Mona Hatoum'un ürünlerine bilişsel dilbilimsel metaforik bir yaklaşım
A cognitive linguistic metaphorical approach to Mona Hatoum's works
Yazar: HANDE NAZ DUYULER
Danışman: PROF. BİRNUR ERALDEMİR
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Resim-İş Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Bilişsel dil bilim = Cognitive linguistics ; Bilişsel erişi = Cognitive attainment ; Bilişsel yapı = Cognitive structure ; Dil bilim = Linguistics ; Hatoum, Mona = Hatoum, Mona ; Metaforik algı = Metaphorical image ; Modern sanat akımları = Modern art movements ; Resim sanatı = Painting art ; Sanat eserleri = Artistic works

Özet:
Tarihte sanatçıya yüklenen ilahi rol, hem sanatçının bilgi üretme çabasını göz ardı etmiş hem de izleyiciyi bir sanat ürünü karşısında edilgen konumda bırakmıştır. Tarihsel süreç içerisinde değişen sanat üretim biçemleri ve sanat algısı, çağdaş sanat ile birlikte disiplinlerarası bir konuma kendini yerleştirmiştir. Sanatçılar ürünlerini düşünsel boyutu yüksek, karmaşık kavramsal ve metaforik içeriklerde üretmeye başlamışlardır. Bu noktada hem sanatçının deneyimleri ve edindiği problemler bağlamında ortaya koyduğu sanat ürünü artık bir bilgi nesnesi haline gelmiş hem de izleyici geçmişteki edilgen konumundan kurtularak sanat ürününü deneyimleyebileceği bir konuma yerleşmiştir. 
Bu araştırmada, Bilişsel Dilbilimsel yaklaşımlarda çoğunlukla içeriklerinin metaforik anlamda zengin oluşu dolayısıyla şiir ve atasözü incelemelerinde karşımıza çıkan yazınsal eserleri incelemede kullanılan bir yaklaşım biçimi olan Çağdaş, bir diğer adıyla Bilişsel Metafor Teorisi'nin, görsel sanatlar alanında sanat eserlerinin analizinde bir yöntem olarak uygulanabilirliği araştırılmıştır. Bu doğrultuda ulusal ve uluslararası literatür taranmış olup bilişsel bilimler, bilişsel dilbilim, eğitimbilimlerinde metafor kullanımı ve sanatta metafor kullanımı ile ilgili araştırmalara yer verilmiştir. Ulaşılan ilgili araştırmalarda ülkemizde bilişsel metafor teorisinin sanat ürünlerini inceleme yöntemi olarak fazlaca kullanılmadığı ancak uluslararası literatürde sıklıkla başvurulan bir yöntem olduğu görülmüştür.
Çalışmanın kavramsal açıklamaları içeren bölümünde biliş/üstbiliş, bilişsel dilbilim, metafor, imge metafor gibi kavramlar, literatür tarama yöntemi ile araştırılıp incelenmiştir. Bu veriler doğrultusunda, bilişsel dilbilimin alt araştırma alanlarından biri olan Çağdaş Metafor Teorisi, günümüzün önemli sanatçılarından biri olarak kabul edilen Mona Hatoum'un ürünlerindeki metaforik anlatımların incelenmesi amacıyla kullanılmıştır. Araştırmanın üçüncü bölümünde sanatçının hayatı, eserleri, röportajları ve hakkında yazılan eleştiri yazılarına yer verilerek incelenmiştir. 
Bu çalışma nitel bir araştırmadır. Araştırmanın temel problemini George Lakoff ve Mark Johnson'ın Çağdaş/Bilişsel Metafor Teorisi'ni sanat ürünlerini incelemek, sanat ürününü oluşturan metaforları çözümlemek için olanaklı hale getirmek oluşturmaktadır. Araştırmadan elde edilen veriler ışığında sanat eğitiminin süreç ve yöntemlerine ilişkin yeni öneriler sunmak araştırmanın alt problemini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda Çukurova Üniversitesi Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü'nden rastgele seçilen öğrencilerle yarı yapılandırılmış görüşme yöntemi kullanılarak bir uygulama gerçekleştirilmiş; öğrencilerin ürünleri alımlama biçimleri bilişsel dilbilimsel metaforik yaklaşımın olanaklarıyla incelenmiştir. Katılımcıların yorumları göz önünde bulundurularak Hatoum'un ürünlerindeki metaforik anlatılar Bilişsel Metafor Teorisi bağlamında açımlanmıştır. Bulgular, metaforun hedef ve kaynak alanları açısından incelenmiştir. Teori'nin de desteklediği üzere görüşmeler sonucunda ortak metaforik açılımlar elde edildiği gibi kültürel, çevresel ve bireysel farklılıklar da açığa çıkmıştır.
Araştırmanın alt amaçları doğrultusunda görüşmeler incelendiğinde katılımcıların kavramsal okumalar yapmakta güçlük çektiği ve daha somut anlatılarla kendilerini ifade etmeye çalıştığı gözlemlenmiştir. Sanat eğitimi alan öğrencilerin eser analiz edilen, sanat ürünlerine yaklaşımlarda bulunulan derslerde aktif katılımcı rolü oynamasının öğrencilerin kavramsal düşünme yetisini geliştireceği; bu derslerde metaforun doğasına ve oluşumuna ilişkin bilgilere yer verilmesinin yaratıcı sanatsal düşünme etkinliğine katkıda bulup, sanatsal üretimlerini zenginleştireceği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Bilişsel Dilbilim, Çağdaş Metafor Teorisi, Çağdaş Sanat, Mona Hatoum

Abstract:
The divine role attributed to the artist in history both ignored the artist's efforts to produce knowledge and left the audience in a passive position against an art product. Throughout the history, changing art production styles and perception of art have placed themselves in interdisciplinary positions with contemporary art. The artists started to produce their products with higher intellectual dimensions complex conceptual and metaphorical contents. At this point both the art products and the artists create, in the context of their experiences and problems, has become an object of knowledge, and the audience has been able to experience the art product by getting rid of the passive position as in the past.
In this study, the applicability of the Contemporary, in other words, Cognitive Theory of Metaphor, an approach used in analyzing literary works which we encounter in poetry and proverb critiques since in cognitive linguistic approaches, their contents are mostly rich in metaphorical language, to the analysis of art works in the field of visual arts has been examined. In this direction, domestic and foreign literature have been analyzed and studies related to the use of metaphors in cognitive sciences, cognitive linguistics, educational sciences and metaphors in art have been included. In the related studies, it has been observed that the Cognitive Theory of Metaphor is not widely used as a method of examining art products in our country, but it is frequently used in foreign literature.
In the part of the study which includes conceptual explanations, concepts such as cognition/metacognition, cognitive linguistics, metaphor, image metaphor have been researched and examined using the literature scanning technique. According to these data, Contemporary Theory of Metaphor, which is one of the sub research areas of cognitive linguistics, has been used to examine the metaphorical expressions in the products of Mona Hatoum, who is considered as one of the important artists of today. In the third part of the research, the life of the artist, her works, interviews and critiques about her are examined.
This study is a qualitative research. The main problem of the research is to examine the artworks of George Lakoff and Mark Johnson's Contemporary/Cognitive Theory of Metaphor and to make it possible to analyze the metaphors which form the artwork. In the light of the data obtained from the research, making new suggestions about the process and methods of art education constitutes the subproblem of the research. In this context, the semi-structured interview method was used with randomly selected students from the Faculty of Education, Department of Fine Arts of Çukurova University to examine the ways of perception of products by means of cognitive linguistic metaphorical approach. Taking the comments of the participants into consideration, the metaphorical narratives in Hatoum's products were expounded in the context of Cognitive Theory of Metaphor. Findings were examined in terms of target and source areas of metaphor. As the theory suggests, as a result of the interviews, common metaphoric expansions have been obtained, as well as cultural, environmental and individual differences.
When the interviews were examined in accordance with the subgoals of the research, it was observed that the participants had difficulty in doing concept-oriented readings and they tried to express themselves in a more concrete way. It is concluded that, actively participating in courses where different approaches to artworks are taken and works are analyzed, will improve art students' conceptual thinking skills and that providing information about the nature and formation of metaphors in these courses, will contribute to their creative and artistic thinking and enrich their artistic production abilities.

Keywords: Cognitive Linguistics, Contemporary Theory of Metaphor, Contemporary Art, Mona Hatoum