Mevlevihaneler döneminde bestelendiği tespit edilmiş 46 ayinin makam ve geçki açısından tahlili
The melodic and transition analysis of the 46 Mevlevi ceremonial compositions composed during the active period of the Mevlevi Lodges
Yazar: EMRAH HATİPOĞLU
Danışman: YRD. DOÇ. DR. BAYRAM AKDOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk Din Musikisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Müzik = Music
Dizin: Geçki = Alignment ; Makamlar = Modes ; Mevlevi ayini = Mevlevi ceremony ; Mevlevihaneler = Hous of Mevlevis ; Türk müziği = Turkish music

Özet:
Bu tezde, Mevlevîhânelerin faaliyette olduğu dönemde bestelenmiş, Türk Mûsıkîsinin en sanatlı eserleri arasında kabul edilen 46 Mevlevî Âyîni, kronolojik olarak makâm ve geçki yönünden incelenmiştir.Âyînler, XVII. asır öncesi, XVII. , XVIII. , XIX. ve XX. asır olarak sınıflandırılmışlardır. İncelemede, âyîne adını veren makâm hakkında nazarî bilgi verilmiş, âyîn üzerinde makâm ve geçki tespiti yapılmıştır. Bölümlerdeki seyir özellikleri ve geçkiler açıklanarak ilgili bölümlerin altına yazılmıştır. Geçkilerde kullanılan bazı makâmlar hakkındaki bilgiler ise dipnotta verilmiştir. Makamlar tespit edilirken, kolaylık olması açısından selâmlar bölümlere ayrılarak, cümle kuruluşlarına ve makâm geçkilerine göre 1A (birinci selâmın A bölümü), 2B (ikinci selâmın B bölümü) gibi sınıflandırılmıştır.Tez için öncelikle nota ve makâm bilgileri için ayrıntılı bir kaynak taraması yapılmıştır. Araştırmada, birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü selâmlar ele alınmış, peşrev, son peşrev ve son yürük semâî bölümleri incelenmemiştir.Çalışmada; âyînlerde dört selâm arasında makâm ve geçki anlayışında farklılıklar olup olmadığı, âyînlerde kullanıldığı tespit edilmiş toplam makâm sayısının ne olduğu, âyînlere adını veren 42 makâm dışında kullanılan makâmlar olup olmadığı ve varsa bu makâmlar arasında değişim geçirerek günümüze gelen veya artık kullanılmayanlar hangileri olduğu, asırlara göre âyînlerde en çok hangi makâmların tercih edildiği, âyînlerde kullanılan makâm sayılarının, asırlara veya bestekârlara göre farklılık gösterip göstermediği, en fazla ve en az geçkiye sahip âyîn/âyînlerin hangisi olduğu ve aynı makâmla yazılmış âyînlerde seyir özellikleri ve yapılan geçkiler açısından farklılıklar olup olmadığı konusunda bilgiler verilmiştir.

Abstract:
In this thesis, 46 compositions made for the Mevlevi ritual ceremonies of whirling which are being notified among the most delicate examples of Turkish Music have been examined chronologically with respect to their makam structures and melodic transitions. This study covers the compositions made before the Republic Era where the Mevlevi Dervish Lodges had been active.In the study, Mevlevi Ceremonial Compositions have been classified in 5 time periods namely as pre-XVII. Cenutry, XVII. Century, XVIII. Century, XIX. Century and XX. Century. Firstly, theoretical knowledge is presented about the makam structure on which each composition is made, afterwards melodic and transitional analyses are carried out on the composition. The results of these analyses are given at the end of the related sections. The extra knowledge about the makam structures utilized during the transitions can be found in the foot notes. During the makam analysis, for the sake of practicality, the parts (selam) of the composition are further subdivided into smaller sections named as 1A (the A section of the first part), 2B (B section of the second part) etc. with respect to the melodic structure and transitional characteristics.During the preparation period, a detailed literature survey about the musical scores and makam theory is carried out. The analysis part built on this background covers only the 1,,2, 3. and 4. parts (selam) of the compositions, excluding the parts of peşrev, son peşrev and son yürük semai.In the thesis, the examples of Mevlevi Ceremonial Compositions discussed aim to answer some questions as: are there differences between the four different parts of these compositions regarding the makam structure and transitional characteristics, what is the total number of makam structures utilized for Mevlevi Ceremonial Compositions, are there any additional makam structures used within these compositions other then the 42 structures from which they get their names and if there is; which of these structures have reached to the present time through a transformation and which of them are completely lost, what are most preferred makam structures by the composers within different time intervals, do the number of makam structures utilized for compositions differ due to the period and the composer, which composition(s) experience the greatest number of transitions within its melodic improvement and are there any differences between various compositions using the same makam structure in the sense of melodic line and transitions ?