Arap gramerinde konuların tasnif ve tertibi (Mecduddîn İbnu'l-Esîr örneği)
Classification and order of topics in Arabic syntax (Example of Majduddin Ibn al-Athîr)
Yazar: İBRAHİM GÜNGÖR
Danışman: DOÇ. DR. ABDULHADİ TİMURTAŞ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arapça = Arabic ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Konu = Title ; Konu indeksi = Title index ; Sınıflandırma = Classification ; Sınıflandırıcı sistemler = Classfier systems

Özet:
"Arap Gramerinde Konuların Tasnif ve Tertibi (Mecduddîn İbnu'l-Esîr Örneği)" adlı bu çalışmada, nahiv kitaplarında uygulanan tasnif ve tertip metotları ve bunlarda etkili olan önemli faktörler saptanmaya çalışılmıştır. Çünkü temelde aynı konuları ele almalarına rağmen müellifler genelde konuların tasnif ve tertibi hususunda birbirlerinden farklı metotlar izlemişlerdir. Bu amaçla hicri ikinci yüzyıl ile yedinci yüzyılları arasında telif edilen ve ilim dünyasında genel kabul gören bazı önemli eserler detaylıca incelenmiştir. Ayrıca nahiv konularını çok kapsamlı bir tasnif sistemine tabi tutmakla diğer müelliflerden önemli ölçüde ayrıldığı için Mecduddîn İbnu'l-Esîr'in el-Bedî' fî İlmi'l-Arabiyye adlı eseri de örnek olarak alınmıştır. 
İlk dönemde telif edilen eserlerin konu tasnifi mesele bazında yapıldığı için tertip hususunda da daha çok meseleler arasındaki ilişki esas alınmıştır. Bu nedenle bir ana konuya ait meselelerden her biri müstakil bir bâb olarak ele alınmıştır. Bu da hem eserdeki bâb sayısının çok artmasına hem de temelde aynı konuya ait olan meselelerin birbirinden koparılarak farklı yerlerde zikredilmesine neden olmuştur. Bunun eğitim üzerindeki olumsuz etkilerini fark eden İbnu's-Serrâc (öl. 316/929) yeni bir tasnif ve tertib modelini geliştirerek bu alanda önemli bir çığır açmış ve kendinden sonraki müellifleri de büyük oranda etkilemiştir. Çünkü aynı ana konuyla ilgili olup birbirleriyle doğrudan ilişkili olan tüm meseleleri tek ana başlık altında toplamaya özen gösteren müellif bu meselelerden herbirini de uygun bir alt başlık altında ve belli bir tertib metoduyla ele almıştır. Böylece tümden gelim metodunu kullanarak konu birliğini sağladığı gibi ana konu ile tâlî konuları da birbirinden net bir şekilde ayırmıştır.
Yapılan araştırmalar sonucunda konuların tasnif ve tertibinde; i'râb, 'âmil, kelime çeşidi, 'amel, güçlülük – zayıflık, asıl – fer' ve cümle çeşidi gibi birçok unsurun etkili olduğu tespit edilmiştir. Her müellif kendi nahiv felsefesine, benimsediği eğitim metoduna, yaşadığı dönemin ilmî anlayışına ve muhataplarının bilgi düzeylerine uygun gördüğü unsuru esas alıp ön plana çıkarmıştır. Ancak nahiv konularının doğası gereği tek bir faktörün tüm konularda etkili olması mümkün olmadığı için aynı eserin tasnif ve tertibinde birden fazla faktör etkili olmuştur. Fakat bu faktörlerden bazıları ana konularda bazıları ise alt konularda rol almıştır. Eserler arasındaki genel tasnif ve tertib farkı da ağırlıklı olarak bundan kaynaklanmaktadır. Çünkü bazı müelliflerin ana konularda esas aldığı bir unsur başka müellifler tarafından alt konularda dikkate alınmıştır. Örneğin eserini ilk olarak isim, fiil ve harf şeklinde taksim eden bir müellif ana konularda kelime çeşidi faktörünü esas almıştır. Fakat eserini; merfû'ât, mansûbât, mecrûrât ve tevâbi şeklinde bölümlere ayıran müellif ise i'râb faktörünü esas almıştır. Ancak her ikisi de alt bölümlerin tasnif ve tertibinde diğer müellifin ana bölümlerde esas aldığı unsuru dikkate almak durumundadır. Çünkü ana konularda kelime çeşidini dikkate alan müellif isim ve fiil ana bölümlerinin kendi içindeki tasnifi ve tertibinde i'râbı görmezden gelemeyeceği gibi ana konularda i'râbı esas alan müellif de merfû'ât ve mansûbât bölümlerinin kendi içindeki tasnifinde kelime kısımlarını görmezden gelemez. 
Çalışmada örnek olarak alınan Mecduddîn İbnu'l-Esîr ise önceki eserlerde dikkate alınan unsurların yanı sıra konu tasnifinde en ayrıntılı meseleyi dahi dikkate aldığı için diğer müelliflerden farklı olarak çok teferruatlı ve farklı faktörlere dayalı bir tasnif sistemini geliştirmiştir. Araştırmacıya farklı bakış açıları kazandırdığı için araştırma kaynaklarında istifade edilebilen bu sistem öğrencinin zihnini dağıtıp öğrenimi zorlaştırdığından dolayı eğitim kitapları için uygun değildir.

Abstract:
In the study, named Classification and Order of Topics in Arabic Syntax (example of Majduddin Ibn al-Athîr), classification and order methods applied to syntax books and important factors effective on them were tried to be determined. The reason for this is that the authors generally followed different methods from each other in terms of classifications and order aspects although basically, they studied the same issues. With this purpose, some of the important works, which were widely accepted in the scientific world and which were written between hegira second and seventh centuries, were investigated in detail. In addition, the work of Majduddin Ibn al-Athîr named al-Badî' fî Ilmi al-Arabiyya was taken was an example since he differed from the other writers significantly in terms of applying the syntax topics to a comprehensive classification system.
As classifications of the topics of the works written in the first period were performed with respect to case, the relations between the cases were taken as the basis mostly while ordering them. Therefore, each of the cases of a main topic was studied as an independent chapter. This led to not only the increase in the number of chapters in the works but also the mentions of the cases with the same topic in different places due to separating them from each other. Ibn al-Serraj (d. 316/929), who noticed the negative effects of this method on education, developed a new classification and order model, so he broke a new ground in the field and affected the writers following him significantly. The writer who showed great care to collect the cases that are related to each other directly and are about the same topic under a main title and studied them with a certain order method. Hence, utilizing deductive method, he both provided topic unification and differentiated the main topics from auxiliary ones clearly. 
As a result of the conducted researches, in classification and order of the topics, it was determined that a number of aspects were effective such as î'râb, agent, type of word, action, strength –weakness, primary – secondary and type of sentence. Each writer took and brought to the forefront the issue that he found appropriate for his syntax philosophy, his appreciated education method, the scientific consideration of the time and the knowledge level of his addressees. Nevertheless, in concordance with the nature of syntax topics, since only one factor cannot be effective on all topics, more than one factors became effective in classification and order of the same work. Yet, some of these factors played role in main topics, while some others took roles in auxiliary topics. Thus, the general differences between classification and order of the works predominantly stemmed from this. The reason for this is that while some writers considered an issue as the main one in their works, the others considered the same issue as the auxiliary one in their work. For instance, one of the writers, who classified his work as noun, verb and letter, considered the type of word factor in the main topics. On the other hand, another writer, who separated his work as merfû'ât, mansûbât, mecrûrât and tevâbi, took i'râb factor as the main topic. However, both writers should consider the issues that the other writer may have taken in the main part of his work, while the other writer may have taken the same case in auxiliary chapters as classification and order. It is because of the fact that the writer who took the word genre in his main topics cannot only ignore i'râb in classification and order in the main chapters of noun and verb but also the writer, who consider i'râb in his main topic chapter, cannot neglect word sections in classification of merfû'ât and mansûbât parts in themselves.  
Majduddin Ibn al-Athîr, who was taken as an example in this study, developed a classification system based on detailed and various factors different from the other writers because he concentrated on not only the issues considered in earlier works but also he handled the mostly detailed case in terms of topic classification. This system, which can be benefited in research sources as it provides the researchers with a different perspective, is not suitable as an educational textbook since it distracts the students' attention and makes the teaching harder.