Xvı. yüzyılda Samsun-Ayıntab hattı boyunca yerleşme, nüfus ve ekonomik yapı
Settlement, population and economic structure along Samsun-Ayintab line at 16th century
Yazar: ALPASLAN DEMİR
Danışman: PROF.DR. YUSUF HALAÇOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Tarih = History

Özet:
Osmanlı sosyal ve iktisat tarihi açısından önemli bir kaynak olan tahrirdefterlerine dayalı olarak yapılan çalısmamızda, Arım, Niksar, Tokat, Sivas, Divrigi,Darende, Besni ve Nehrülcevaz kaza/nahiyelerine ait bilgiler çerçevesinde XVI.yüzyıldaki sosyo-ekonomik yapı hakkında yorumlara gidilmeye çalısılmıstır. Çalısmaalanımız, sınırlı bir bölge içerisindeki kazalardan ziyade, genis bir alana tekabül edenkuzeyden güneye dogru inen bir hattır. Bu hattın en önemli özelligi ise, kısa mesafelerdedahi fiziki ve beseri özellikler bakımından çesitlilik arz etmesidir. Bu baglamda,arastırma için belirlenen alan dahilinde, kuzeyden itibaren hem fiziki özellikler hem debeseri özellikler bakımından çesitlilik ve zenginlik vardır.Çalısma dönemimiz, tahrir defterlerinin tanzim tarihine baglı olmak kaydıylaXVI. yüzyıldır. Hattımıza ait fiziki haritanın çizilmesi akabinde lokalizasyonu yapılarak,16. yüzyıldaki yerlesme durumu ortaya çıkarılmıstır. Alanın 16. yüzyıldaki idaribölünüsü üzerinde durulmus ve yüzyıl içerisinde her hangi bir idari degisiklik olupolmadıgına bakılmıstır. Bu baglamda, Darende ve Divrigi kazalarında, köy bazında,gerçeklesen idari degisiklik ortaya konmus ve bu idari degisiklik yaptıgımızdegerlendirmelerde göz önüne bulundurulmustur. Cografyanın yerlesme, nüfus veiktisadi hayatı etkilemesi nedeniyle, hattımızın cografi özellikleri, bölgelere aitharitaların okunması ile ortaya konulmaya çalısılmıstır. Yerlesme kısmında,yerlesmenin üç temel ögesi olan sehirler, köyler ve mezralar ayrı ayrı ele alınarak,kazalar arasındaki farklılıklara göre degerlendirmeler yapılmıstır. Bu degerlendirmelersırasında nüfus ve iktisadi hayat verileri de dikkate alınmıstır. Nüfus bölümünde,öncelikle nüfus artısı üzerinde durularak yıllık nüfus artıs hızları hesaplanmıs vebulunan bu rakamların ne anlam ifade ettigi, hem arastırma sahamızdaki genel durumhem de daha önce yapılmıs çalısmalar dikkate alınarak, irdelenmis, buna baglı olarakda bazı çıkarımlar yapılmıstır. Nüfus dagılısı bölümü ile amaçlanan ise, nüfusunyerlesmeleri hangi boyutta nasıl etkiledigi konusudur. Bu baglamda, arastırmasahamıza ait sehir ve kır nüfusu verileri kıyaslanmıs, ayrıca yerlesmelerdeki nüfusunyüzyıl içerisindeki degisimleri ele alınmıstır. Nüfus bölümünde islenen son konu isegöçler olmustur. Daha önce yapılan çalısmalarda yeterince konu edilmeyen göç verileribilgisayar ortamına aktarılmıs, göçlerin yerlesme, nüfus ve iktisadi hayat üzerindekitesirleri ortaya konmaya çalısılmıstır. Sehir ve kırsal bölgelere yapılan göçler dikkatealınarak iki göç haritası hazırlanmıstır. Tahrirlerde mevcut topraga ait verilerin yüzyıliçerisindeki degisimlerine baglı olarak hattımızda mevcut durum ortaya konarak,yasanan sıkıntılar irdelenmeye çalısılmıstır.

Abstract:
In this study, we explain the social-economic structure of the subdivisions asArım, Niksar, Tokat, Sivas, Divrigi, Darende, Besni and Nehrülcevaz in the 16th centurythe bases of Ottoman Tahrir Defters (Ottoman Cadastral Registers) that are importantin point of the Ottoman social and economic history. Our study field is a line, lies northsouthdirection, rather than the subdivisions in a limited region. A most importantfeature of the line is physical and human differences in short distances. In this context,there are variety and richness in point of physical and human features in the study field,beginning from north.The study deal with the 16th century, in which the tahrir defters had beenregistered. After drawing of the line map, we have been made localization and, by wayof this, we find out the settlement situation in the 16th century. Administrative divisionsof the field are dwelled on and, changes on administrative divisions are researched. Inthis context, in the subdivisions of Darende and Divrigi, we find out the administrativechanges, on base of village, and these changes are born in mind for the evaluations.Because of the settlement affecting on population and economic life, we put forward thegeographic features of the line via map investigations of the region. In the settlementsection, the cities, villages and mezraas (arable fields) are taken up separately and areevaluated according to differences between the subdivisions. During these evaluations,datum on population and economic life are taken into consideration. In the populationsection, firstly population growth is dwelled on and annual growths are calculated.Afterwards, results of calculation are investigated in view of our study and otherresearches studied before. In this context, datum on the city population and the ruralpopulation are compared, changes on population in the settlements are discussed.Migrations are the last issue in the population section. Datum on migrations istransferred to computer, and influences the migrations on settlement, population andeconomic life are examined. Migrations to city and rural regions are examined, and mapof these migrations prepared. The problems in this century are found out via changes intahrir defters during the centuries in the above mentioned line.