Kilis Kazmiz pekmezhanesi (Kör Hüseyin Ağa Medresesi) restorasyon projesi
Kazmiz molasses workshop (Kör Hüseyin Ağa Madrasa) restoration project
Yazar: EZGİ MARAKOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ IŞIL POLAT PEKMEZCİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışmada Kilis ilinde bulunan 1693 yılında inşa edilen ve 1930'lu yıllarda pekmezhaneye dönüştürülen Kazmiz Pekmezhanesi (Kör Hüseyin Ağa Medresesi) konu alınmıştır. Yapı Nurettin Mahallesi 402 Ada 24,26,27 ve 51 parsellerde bulunmaktadır. Nurettin Mahallesi (eski adıyla Sibat Mahallesi) Memlüklüler dönemine ait bir yapı olan Ulu Cami'nin de içinde bulunduğu bölgedir. Bu bölge Kilis'te başlayan yapılaşmanın merkezi ve odak noktalarından birisidir. Çalışma kapsamında yapının ve bulunduğu çevrenin tarihsel gelişme süreci ele alınmıştır. Kilis mimari üslubunun özelliklerini yansıtan, kagir taş yapı geçirdiği işlev değişikliklerine rağmen günümüze ulaşabilmiştir. Tevhid-i tedrisat kanunuyla işlevsiz kalan zaviye, medrese yapılarının özelleştirilmesi ve konut ya da iş yerine dönüştürülmesi nedeniyle anıt yapılar çeşitli müdahalelere maruz kalmıştır. Bu yapılar maruz kaldığı müdahaleler, bakımsızlık ve terk nedenleriyle günümüzde yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Tez konusu olarak incelenen yapıda, zaman içerisinde geçirilen bu dönüşümlere ait çok sayıda iz ve veriye  rastlanmaktadır.
Çalışma kapsamında yapının tarihsel süreci araştırılmış, mevcut durumu belgelenmiş, mimari özellikleri incelenmiş, bu araştırmalar doğrultusunda malzeme, bozulma ve dönem analizleri hazırlanmıştır. Plan şeması ve işlev bakımından benzerlik gösteren yapılar incelenmiş, oluşturulan tipolojilere, belgelere ve yapıdaki izlere dayanarak restitüsyon önerisi oluşturulmuştur. Yapının korunarak varlığını sürdürmesi ve gelecek nesillere aktarılması için gereken müdahale yöntemleri belirlenmiş ve yapı için bir yeniden işlevlendirme önerisi getirilmiştir.
Tez çalışması altı bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde tezin konusu, tezin amacı, kapsamı ve yöntemi anlatılmaktadır. 
İkinci bölümde, Kilis ilinin coğrafi konumu, bitki örtüsü, nüfus ve ekonomik yapısı ile ilgili genel bilgiler verilmiş, şehrin tarihsel gelişimi, yapının bulunduğu ve Kilis'in ilk yerleşim alanlarından olan Sibat mahallesinin sınırları ve tarihsel gelişim süreci incelenmiş, yapının çevresinde bulunan anıtsal mimarlık örneklerine değinilmiştir. Bununla birlikte Kilis medreseleri detaylıca araştırılmış ve Kilis'te bulunan tüm medreselerin plan şeması, yapım tarihi, satış tarihi gibi bilgiler derlenmiştir. Bu bölümde aynı zamanda, Kilis'teki pekmezhane yapılarına ait bilgiler verilmiştir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde yapının tarihi ve mimari özellikleri anlatılmıştır. Tüm mekanlar, cephe özellikleri, yapı elemanları, yapı malzemeleri ve yapıda gözlenen hasarlar tek tek detaylıca incelenmiş, rölöve çizimleri ve analizlerle ilişkilendirilerek aktarılmıştır.
Dördüncü bölüm, restitüsyon çalışmalarını içermektedir. Tarihsel kaynaklar, yapının mimari izleri, benzer yapılarla karşılaştırma çalışmaları sonucunda yapıya ait 3 dönem tespit edilmiştir. Medrese dönemi (1. Dönem), medrese – mescit dönemi (2. Dönem) ve pekmezhane dönemi (3. Dönem)  olarak adlandırılan dönemlerin içerisinde en özgün nitelikte ve en çok bilgiye sahip olunan 2. Döneme ait restitüsyon önerisi geliştirilmiştir.
Beşinci bölümde, işlev değişikliği ve terk edilme nedenleriyle ciddi bozulma sorunları ile karşı karşıya kalan yapının mevcut haliyle korunması için uygun müdahale yöntemleri belirlenmiştir. Bunun yanısıra yapının gelecek kuşaklara aktarılması için yapıya en uygun işlevin verilmesi ve korumanın sürekliliğinin sağlanması gerekmektedir. Bu nedenle benzer işlev ve yapım sistemine sahip yapıların işlev değişiklikleri ile ilgilenen kaynaklar incelenmiş, yapıyla ilgili yapılan araştırmalar ve belgelemelerle birlikte değerlendirilip yapıya uygun olabilecek işlevlendirme önerisi geliştirilmiştir. 
Sonuç olarak, geçirdiği değişimler ve büyük müdahalelerden sonra günümüze ulaşan yapı birden fazla dönemi içinde barındırmakta ve tarihi belge niteliği taşımaktadır. Bu bölümde rölöve çalışması sonucunda elde edilen bilgi ve belgeler ışığında hazırlanan restitüsyon önerisi ve aynı koşullarda hazırlanan restorasyon projesi bütüncül olarak değerlendirilmiş; geçmişe saygılı koruma yaklaşımıyla, yapının nitelikli bir şekilde korunup gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenmiştir.

Abstract:
Kazmiz Molasses Workshop (Kör Hüseyin Ağa Madrasa), which was built in 1693 in Kilis and converted into a molasses workshop in the 1930s, is the subject of this study. The building is located in Nurettin Neighborhood, Block 402, Lots 24,26,27 and 51. Nurettin Neighborhood (formerly known as Sibat Neighborhood) is one of the oldest neighborhoods of the Kilis. Ulu Mosque dating to Memluk period is also located in this district. Within the scope of the study, the historical development of the building and its environment is discussed. The masonry, stone structure, which reflects the characteristics of the Kilis's architectural style, has survived despite the functional changes it has undergone. With the Law of Unification of Education, madrasas and zawiyas became dysfunctional and and these buildings were privatized and converted into residences or workplaces. These buildings, which have been exposed to various interventions due to functional changes, are in danger of extinction today. In the structure examined as the subject of the thesis, there are many traces and data of these transformations over time.
Within the scope of the study, the history of the building was investigated, its current architecture features were documented and material, damage and period analyzes were prepared in line with these studies. Buildings that are similar in terms of plan scheme and function were examined, and a restitution was proposed based on the typologies, archival and its architectural features. The intervention methods required for the preservation of the structure and its transfer to future generations have been determined and a new function is proposed.
The thesis work consists of six chapters. In the introduction part, the subject of the thesis, the pupose of the thesis, scope and method are explained.
In the second part, general information about the geographical location, vegetation, population and economic structure of Kilis was given, the historical development of the city, the boundaries of the Sibat district, where the building is located and one of the first settlements of  Kilis, and the historical development of the city were examined, and monumental architecture examples around the building were examined. In addition, Kilis madrasas were researched in detail and information such as plan scheme, construction date, sale date of all madrasahs in Kilis were compiled. In this section, information about the pekmezhane buildings in Kilis is also given.
In the third part of the study, the architectural features and history of the building are explained. All spaces, façade features, building elements, building materials and damages observed in the building were examined in detail, and they were related with the survey drawings and analysis. 
The building is located on an area of approximately 490 m² and has an L-type plan. It is bordered by Hasırcı Street in the west and Medrese Streets in the south and east. To the north, there is Şemun Nebi Tomb and its destroyed zawiyah. The building have thee entrances located on south, east and west facades. The main building material of building is stone. The stones used in the building are basalt, hard limestone and soft limestone, which are widely used in the region. When entered from the eastern entrance on the Madrasa Street, there is the classroom (Z03) on the right and the prayer room (Z04, Z05) on the left. The classroom of the madrasa has a square plan. Today, on oven can be seen inside. The prayer of the madrasa has a rectangular plan. This room is divided into two by a wall that was added later and molasses pots are placed in these rooms today. When entered from southern entrance on the Madrasa Street, there is the madrasa rooms (Z07, Z08) on the left. There is also an oven in the Z07 room. This room has been demolished more than the other rooms. Its floor is covered with earth and rubble. There is a courtyard ahead of these rooms. Z10 and Z11 rooms were built on the places that were madrasahs in the past, with walls added later. None of the original doors and windows exist today. While the building was transformed into a molasses workshop, molasses pots and ovens were added, the original door and window gaps were closed, the original flat roof was removed and the building was covered with a timber construction roof. These inappropriate additions damaged the autenticity and structure of the building. The most important causes of damage to the structure are the change in function and abandonment. The building, which has not been used for years, is in a ruined state due to inappropriate additions, wrong interventions and lack of maintenance. As a result of the fire inside, most of the roof construction and metal sheets have been destroyed and continue to disappear.
The fourth chapter includes restitution studies. As a result of historical sources, architectural traces of the building, and comparison studies with similar buildings, 3 periods of the building were determined. The restitution proposal was prepared for the 2nd period, which is the most original and the most informative among the periods called the madrasa period (1st period), the madrasa - mosque period (2nd period) and the molasses worhshop period (3rd period). 
In the fifth chapter, appropriate intervention methods have been determined for the preservation of the building, which is facing serious deterioration problems due to functional change and abandonment. In addition, in order to transfer the structure to future generations, it is necessary to give the structure the most appropriate function and to protect the building. For this reason, the sources dealing with the changes in the functions of the buildings with similar functions and construction systems were examined, evaluated together with the researches and documentation about the building, and the function that could be suitable for the structure was determined and explained.
As a result of the researches, it has been seen that it is appropriate to give functions such as education and art, which do not require new space, in madrasa structures that have been given new functions. Priority in the restoration approach; Structural and material deteriorations in the building were stopped, and the structure was freed from the additives that put a load on the structure and its current state was preserved. Afterwards, it was repaired and reused with the traditional products workshop and exhibition function. 
As a result, the building, which has survived after the changes and major interventions, contains more than one period and is a historical document. In this section, the restitution proposal prepared in the light of the information and documents obtained as a result of the survey work and the restoration project prepared under the same conditions were evaluated holistically; It is aimed to preserve the building in a qualified way and to transfer it to future generations with a conservation approach that respects the past. This building, which reflects Kilis architecture with its construction system, building materials and period additions; It is a document in the urban transformation experienced. For this reason, it is of great importance to document, repair, protect and transfer the building to future generations.