Türkiye'de ulaştırma sektörü alanında uygulanmakta olan kamu-özel sektör işbirliği modellerinin etkinlik analizi
Efficiency analysis of public-private sector partnerships models applied in the field of transportation sector in Turkey
Yazar: HİKMET YILMAZ
Danışman: PROF. DR. AHMET ULUSOY
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Maliye = Finance ; Ulaşım = Transportation ; İşletme = Business Administration
Dizin: Kamu-özel iş birliği = Public-private partnership ; Ulaşım sektörü = Transportation sector ; Veri zarflama analizi = Data envelopment analysis

Özet:
Ülke ekonomileri, bireysel ve toplumsal ihtiyaçların bileşiminden oluşan insan ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla, ağırlıkları değişkenlik göstermekle birlikte özel kesim ve kamu kesimi olmak üzere ikili yapıdan oluşmaktadır. Burada özel kesim bireysel ihtiyaçların karşılanması amacını güderken kamu kesimi daha çok toplumsal ihtiyaçlar noktasındaki hizmetlerin sunumundan sorumlu tutulmaktadır.  Ancak gelişen koşullar, teknolojik gelişmeler, artan nüfus neticesinde ortaya çıkan yeni toplumsal ihtiyaçlar ve kamu gelirlerindeki artışların göreli düşük seviyede kalması daha önceleri sadece kamu tarafından sağlanabileceği düşünülen yatırımların aslında özel sektörün de sürece dahli neticesinde sunulabileceği olgusunu ortaya çıkarmıştır. Söz konusu olgu -yeni kamusal hizmet sunum yöntemi- Türkçe literatürde Kamu-Özel Sektör İşbirlikleri (KÖSİ) adıyla kendine yer bulmuştur. Bu çalışmada da Türkiye'de özellikle ulaştırma alanında KÖSİ modelleri çerçevesinde son dönemlerde hayata geçirilen büyük çaplı altyapı projelerinin karlı ve etkin olup olmadıklarının incelenmesi ve varsa etkinsizlik yaratan hususların belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu çerçevede öncelikle ele alınan projelerin içsel fayda ve maliyetleri bağlamında birtakım hesaplamalar yapılarak projelerin karlılık seviyeleri ortaya konulmuş daha sonra ise ilgili projelerin ekonomi üzerinden yarattıkları doğrudan ve dolaylı dışsal faydaların da sürece dahil edilmesiyle genel etkinlik değerlendirilmesi yapılmıştır. Yapılan iki farklı analizin temel gayesi örneklemde yer alan yatırım projelerinin; dışsal faydalarının da hesaba katılmasıyla birinci durumda faydalı/faydasız olarak nitelendirilirken ikinci durumda daha etkin ya da etkinsiz konuma yerleşip yerleşmediklerinin gözlemlenmesidir. Nitekim Veri Zarflama Analizi (VZA) kullanılarak oluşturulan sıralamada birinci duruma göre farklılıkların meydana geldiği saptanmıştır. Bu bakımdan söz konusu projeleri değerlendirirken dışsal faydaların da dikkate alınmasının araştırmacıları daha doğru bulgulara ulaştıracağı kanaatine varılmıştır.

Abstract:
In order to meet human needs, which are the combination of individual and social needs, national economies consist of dual structures, the private sector and the public sector, although their weights vary. Here, while the private sector aims to meet individual needs, the public sector is mostly held responsible for the provision of services at the point of social needs. However, developing conditions, technological developments, new social needs emerging as a result of increasing population and the relatively low level of increase in public revenues have shown that investments that were previously thought to be provided only by the public sector can be produced together with the private sector. The phenomenon in question - the new method of public service delivery - has found its place in the Turkish literature under the name of Public-Private Partnership (PPP). In this study, it is aimed to examine whether the large-scale infrastructure projects implemented in Turkey, especially in the field of transportation within the framework of PPP models, are profitable and effective, and to determine the ineffectiveness, if any. In this framework, some calculations were made in the context of the internal benefits and costs of the projects discussed, and the profitability levels of the projects were revealed. Then, a general efficiency evaluation was made by including the direct and indirect external benefits created by the related projects over the economy. The purpose of performing two different calculations is to determine whether there is a difference between the ranking in the first case and the ranking in the second case. As a result, it was determined that there were differences according to the first situation in the ranking created by using Data Envelopment Analysis (DEA). In this respect, it has been concluded that taking into account external benefits while evaluating the projects in question will lead the researchers to more accurate findings.