Türkiye Cumhuriyeti'nde tersanelerin gelişim süreci (1923-1950)
Shipyard development in the Republic of Turkey (1923-1950)
Yazar: MUSTAFA ALPER KAYA
Danışman: DOÇ. DR. AHMET ŞAMİL GÜRER
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Ekonomi = Economics ; Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Devletçilik = Etatism ; Ekonomi tarihi = Economic history ; Endüstrileşme = Industrialization ; Fabrikalar = Factories ; Gemi inşaatı = Shipbuilding ; Otoriter devletçilik = Authoritarian statism ; Tersaneler = Shipyards ; Türkiye Gemi Sanayii A.Ş. = Turkish Shipbuilding Industry Inc.

Özet:
Anadolu'yu yurt edinen Türkler, denize açılmanın jeopolitik bir zorunluluk
olduğunu fark ettiklerinde tersaneler inşa ederek güçlü bir donanmaya sahip olmak
istediler. Böylece Türkler, ilk defa Anadolu Selçuklu Devleti'nin Alanya ve Sinop
tersanelerinde inşa ettiği gemiler ile çevre denizlerinde varlık göstermeye başlamıştır.
Osmanlı Devleti döneminde ise Gelibolu, İstanbul, Süveyş, Sinop, Basra, Rusçuk ve
Birecik Tersaneleri'nde inşa edilen Donanma ile Karadeniz, Akdeniz ve Kızıldeniz'de
hakim deniz gücü olunmuştur. XVI.yüzyıldan itibaren karadaki genişlemesine paralel
olarak denizlerdeki etki alanını da genişleten Osmanlı Devleti, güçlü donanması ile
Akdeniz ticaret yolları üzerinde hakimiyet kurmuş, Hint Okyanusu'nda Portekiz
donanması ile mücadeleye girişmiş ve Arabistan Yarımadası'nda fetihlerde
bulunmuştur.
Savaşlarda alınan mağlubiyetler ve iç isyanlar sonrasında yıpranan Osmanlı
Devleti, Batı dünyasındaki gelişmelere paralel olarak çeşitli alanlarda ıslahatlar
yaparak bir süre daha varlığını sürdürmüştür. Ancak ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve
Almanya gibi Batılı güçler, başta buhar makineleri olmak üzere birçok yeni teknolojiyi
sanayinin tüm alanlarına uygularak üretim kapasitelerini artırmış ve baş edilemez birer
ekonomik güce dönüşmüşlerdir. Bunun yanısıra Batılı güçler modern fabrika ve
tersanelerinde inşa ettikleri zırhlı gemiler, silah ve teçhizatlardan oluşan askeri güçleri
ile yeni hammadde arayışına girmişlerdir. Sonuç olarak coğrafi bakımdan Avrupa'ya
yakın konumdaki Kuzey Afrika topraklarını işgal etmeye başlamışlardır. Diğer
taraftan ağır sanayi kollarını kuramayan Osmanlı Devleti, kendi askeri teçhizatını ve
modern gemilerini üretmediği için Balkanlar'da, Afrika'da ve Arap Yarımadası'nda
merkezi otoriteyi sağlayamamıştır. Uzun süren toprak kayıpları sonrasında ittifak
kurmanın önemini kavrayan Osmanlı yönetimi, Almanya, Fransa, İngiltere ve İtalya
ile kurduğu ikili ilişkiler sayesinde yabancı özel şirketler üzeriden haberleşme ve
demiryolu sistemleri ile dokuma, deri, cam, basit makine atölyeleri üzerine yatırımlar
yapabilmiştir. Ayrıca Harbiye ve Bahriye Nezâretleri'ne ait bazı fabrika ve atölyeler
ile gemiler ve askeri teçhizat da modernize edilmiştir. Sanayileşme yolunda yavaş
adımlarla ilerleyen Osmanlı Devleti Balkan Harbi ve I.Dünya Harbi'nin ağır faturaları
sonrasında bir daha kendine gelememiştir. Nitekim müttefikleri Almanya ve Bulgaristan'ın, mağlubiyeti kabul ederek I.Dünya Harbi'nden çekilmesi üzerine
Osmanlı Devleti de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamak zorunda kalmıştır.
Mustafa Kemal Paşa önderliğinde Batılı güçlere galip gelen Türkiye, Lozan
Antlaşması ile yeniden bağımsızlığını kazanmayı başarmıştır. Türkiye
Cumhuriyeti'nin kurulması ile birlikte hızla gerçekleştirilen devrimlere paralel olarak
iktisâdi alanda önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Devletçilik ilkesi ışığında kurulan
modern işletmeler ve fabrikalar ile yenilenen eğitim kurumları, Türkiye'nin kendi
mühendis, teknisyen ve işçi kadrolarını yetiştirmiştir. İktisadi ve idari bağımsızlığını
elde eden Türkiye Cumhuriyeti, teknik imkanlarının ve eğitimli kadrolarının artması
sayesinde ilk etapta Osmanlı Devleti'nden kalan harabe durumdaki fabrikalarını,
askerî teçhizatlarını ve gemilerini onarmayı başarmış, daha sonra yaptığı yatırımlar ile
modern fabrika ve tersaneler kurmaya muktedir olmuştur. 1950'li yıllara gelindiğinde
kendi demir-çeliğini üreten Türkiye Cumhuriyeti, yeniden ayağa kaldırdığı
tersanelerinde millî gemilerini inşa etmeyi başarmıştır.

Anahtar Kelimeler: Sanayileşme, Fabrika,Tersane, Gemi İnşaatı, Devletçilik.

Abstract:
The Turks, who made Anatolia their homeland, wanted to have a strong navy
by building shipyards, when they realized that sailing was a geopolitical necessity. In
this context; for the first time, the Turks began to exist in the surrounding seas with
the ships built by the Anatolian Seljuk State in Alanya and Sinop shipyards. During
the Ottoman period, it became the dominant naval power in the Black Sea,
Mediterranean and Red Seas with the Navy built in the Gelibolu, Istanbul, Suez, Sinop,
Basra, Rusçuk and Birecik Shipyards. The Ottoman Empire, which expanded its
sphere of influence in the seas in parallel with its expansion on the land from the XVIth
century, established dominance over the Mediterranean maritime trade routes with its
strong navy, and then entered the struggle against the Portuguese Navy in the Indian
Ocean and conquered the Arabian Peninsula.
The Ottoman Empire, which was worn out after the defeats in the wars and
internal rebellions, continued its existence for a while by making reforms in various
fields in parallel with the developments in the West. However, Western powers such
as the USA, England, France, Italy and Germany have increased their production
capacities by applying many new technologies, especially steam engines, to all areas
of the industry, and have turned into unchallengable economic power. In addition, the
Western powers with their military power, in which consist of armored ships, weapons
and equipment were built in their modern factories and shipyards, look for new raw
materials. As a result, they began to occupy the lands of North Africa, which is
geographically close to Europe.
On the other hand, the Ottoman Empire, which could not establish heavy
industry branches, could not establish its central authority in the Balkans, Africa, and
the Arabian peninsula because it did not produce its own military equipment and
modern ships. Realizing the importance of establishing alliances after long-term
territorial losses, the Ottoman administration made investments in communication and
railway systems, weaving, leather, glass, and simple machine shops through foreign
private companies, thanks to the bilateral relations it established with Germany,
France, England and Italy. In addition, some factories and workshops belonging to the
War and Naval Ministry, as well as ships and military equipment were modernized. The Ottoman Empire, which was slowly advancing towards industrialization, could
not recover after the heavy bills of the Balkan War and the First World War. As a
matter of fact, his allies; After Germany and Bulgaria accepted the defeat and withdrew
from the First World War, the Ottoman Empire had to sign the Armistice of Mondros.
Turkiye, won the independence war against Western powers under the
leadership of Mustafa Kemal Pasha, succeeded in regaining its independence with the
Treaty of Lausanne. With the establishment of the Republic of Turkey, important
developments have been recorded in the economic field in parallel with the rapid
revolutions. Modern enterprises and factories established in the light of the principle
of statism, and improved educational institutions have trained Turkey's own staff of
engineers, technicians and workers. The Republic of Turkey, which gained its
economic and administrative independence, was able to repair the ruined factories,
military equipment and ships from the Ottoman Empire in the first place, thanks to the
increase in its technical possibilities and trained staff, and later became able to
establish modern factories and shipyards with the investments it made. By the 1950s,
the Republic of Turkey, which produced its own iron and steel, succeeded in building
its national ships in the shipyards that it rebuilt.

Key Words: Industrialization, Factory, Shipyard, Shipbuilding, etatism.