XIX. yüzyıl (1839-1921) İslâmcı söyleminde ütopik bilincin bir yansıması olarak medeniyet kavramı: Thomas More'un Ütopya'sı ve medeniyet söylemi
The concept of civilisation as a reflection of utopian consciousness in the discourse of islamist in 19th century (1839-1921): Thomas More's Utopia and discourse of civilisation
Yazar: ALPER GÜRKAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. UĞUR DOLGUN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyal Yapı - Sosyal Değişme Ana Bilim Dalı / Sosyal Yapı Sosyal Değişme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Medeniyet = Civilization ; Modernleşme = Modernization ; More, Thomas = More, Thomas ; Sosyal değişme = Social change ; Ütopya = Utopia ; İslamcılık = Islamism ; İslami söylem = Islamic discourse ; İslamiyet = Islam

Özet:
"Medeniyet" sözcüğü, "civilisation" sözcüğüne Türkçede karşılık olarak türetilmiştir. Modern bir kavram olan civilisation, ilerlemeci düşünceye dayalı olan toplumsal evrim fikrinin bir ürünüdür. Avrupa toplumlarında görülen civilisation'un gelişmemiş kavimlere aktarılması düşüncesi, kolonyalizmin meşrulaştırılmasında kullanılmıştır. İlkelliğin zıddı olarak civilisation sözcüğü, normatif ve kurgusal bir gerçekliği yansıtması nedeniyle ütopik bir karakter içermektedir.
Sekülerizm ile toplumsal dünyanın yapılanmasında tanrısal düzenin yerine insanî ve aklî bir düzenin kurulabileceği fikri baskınlaşmıştır. Bununla ilişkili olarak Rönesans Dönemi'nde ütopyacılık ortaya çıkar. Civilisation sözcüğünün doğduğu Aydınlanma Dönemi'nde, ilerlemenin yönünü gösterir biçimde bir anlam taşıyan ütopyacılık; insan aklına verdiği önem ve merkezî konum ile kurgusal bir gerçekliği esas almaktadır. Ne var ki Avrupa'nın siyasî üstünlüğü sebebiyle civilisation kavramı ve onun idealist gerçekliği, evrensel bir gerçeklik olarak sunulmuştur.
Osmanlı Devleti'nin Batılılaşmasına bir tepkiyle ortaya çıkan İslâmcı ideoloji, söz konusu evrensel civilisation söylemini içselleştirdi. XIX. Yüzyılda İslâmcı ideologlar, önerdikleri İslâmî devlet esaslarını da kuşatıcı bir mahiyette olan İslâm Medeniyeti'nden söz ettiler. Bu çalışmada XIX. Yüzyıl Türkiye İslâmcılarının siyasal söyleminde yer bulan İslâm Medeniyeti kavramı ile genel olarak medeniyet tasavvurlarının ütopyacı unsurlar ihtiva ettiği gösterilmektedir.

Anahtar kelimeler: İslâm Medeniyeti, İslâmcılık, Ütopyacılık, Modernleşme

Abstract:
The word of "medeniyet" was reproduced in Turkish in return for the word of "civilisation". Civilisation which is a modern concept is a product of social evolution thought based on progressive idea. The idea of transferring of civilisation which has been seeing in European societies to undeveloped tribes was used on the purpose of legitimating to colonialism. The word of civilisation as the antonym of primitivity includes a utopic character due to reflecting a normative and fictive reality.
With the secularism, the thought of a new social order which is humanistic and rational in establishing the social world has dominated instead of the thought of the divine social order. In relation to this issue, utopianism appeared in Renaissance period. In Enlightenment period in which the concept of civilisation born, utopianism which have a meaning by showing the way of progress grounds on a fictive reality with caring human reason and its central place. However, the concept of civilisation and the its idealistic literality presented as a universal fact because of Europe's political superiority.
The relevant discourse of universal civilisation was interiorised by Islamist ideology which emerged with a reaction to westernisation of Ottoman Empire. In 19th century, Islamist ideologists mentioned about Islamic civilisation which is a proposal of a surrounding feature for the Islamic state principals. In the present study, it is shown that the concept of Islamic Civilisation which took place in the political discourses of Turkey's Islamists in 19th century and civilisation vision in general contain utopian elements.

Key words: Islamic Civilisation, Islamism, Utopianism, Modernisation