Hümanist düşünce'de kendini gerçekleştirme (Kendini gerçekleştirmenin felsefi temelleri)
Self-realization in humanist thought (Philosophy foundations of realization)
Yazar: BUKET KAYIŞLI
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÖNAL
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Gerek felsefe tarihinden gerekse tasavvufi düşünceden hareketle bu çalışmada
hümanist düşünürlerden yola çıkılarak kendini gerçekleştirme kavramının felsefi
temelleri araştırılmıştır. Çünkü hümanizm, insanın değerini, potansiyelini ve insan odaklı
bir perspektifi vurgular. Bu felsefi akım, Rönesans döneminde ortaya çıkmış olup, insan
merkezli düşünce ve değerlere odaklanmaktadır. Hümanizmde, insanın kendini
gerçekleştirmesi, en yüksek potansiyeline ulaşması ve içsel olarak gelişmesi önemli bir
hedef olarak kabul edilir. Bireyin özgürlüğü, bağımsız düşünme yetisi ve kendi
değerlerini oluşturma çabası genel olarak felsefenin ve özel olarak da hümanist felsefenin
temel unsurları arasındadır.
İnsanın kendini gerçekleştirme süreci onun var olduğu andan itibaren, kendini
keşfetme, potansiyelini açığa çıkarma ve içsel tatmini elde etmesine kadar süren bir
serüvendir. Bu serüven, bireyin içsel arayışıyla şekillenen anlam ve amaç bulma çabasıyla da
ilişkilidir. Bu, bireyin kendini gerçekleştirme kişisel güçlüklerle başa çıkması, kendine güven
sağlaması gibi olumlu özellikler kazanmasını mümkün kılmaktadır.
Kendini gerçekleştirme felsefi bir konu olarak, insanın kendini anlama, tanıma,
ifade etme ve anlamlı bir yaşam sürme amacıyla ilgilenir ki bu husus daha çok bir hayat
felsefesi kurma çabası şeklinde literatürde yer bulur. Bu yönüyle o bir açıdan ahlak ve
eğitim felsefesine de zemin oluşturur. Buna bağlı olarak, felsefe aynı zamanda ahlaki
sorunlarla başa çıkma, anlamlı ilişkiler kurma, birey olarak insanın kendi yaşamını ve
dünyayı anlama çabasını şekillendirme gibi alanlarda da rehberlik etmektedir diyebiliriz.
Özetle felsefenin kendini gerçekleştirme sürecine katkısı, bireye düşünme ve sorgulama
becerileri kazandırması, kendi düşüncelerini ve değerlerini anlaması için rehberlik
etmesi, yaşamın anlamı ve amaçları üzerine derinlemesine düşünmeye teşvik etmesi gibi
unsurları içerir.
Kendini gerçekleştirme fikri, farklı felsefi okullar ve düşünürler tarafından farklı
kavramlarla ele alınmıştır. Örneğin, Antik Yunan felsefesinde, Stoacılar ve Epikürcüler
tarafından, kendini gerçekleştirme kişisel erdemler ve içsel huzur kavramları altında,
Yeniçağ sonrası ortaya çıkan, hümanist ve varoluşçu filozoflarda ise kendini
gerçekleştirme daha çok insanın doğasını, özünü, bilincini, özgürlüğünü, iradesini konu
alan kavramlar bağlamında ele alınmıştır. Hümanist düşünürler, insanın içsel yeteneklerini ve yaratıcılığını geliştirmesini
teşvik eder. Bu cümleden olmak üzere, insanın duygusal, entelektüel ve spiritüel
boyutlarını kucaklarlar ve bu alanlarda bireye kendini ifade etme ve potansiyellerini fark
edip geliştirme fırsatları sunar. Buna ek olarak, bireyin özgürlüğünü, seçimlerini ve
sorumluluklarını vurgular, insanın kendi değerlerine uygun yaşamasını teşvik eder,
kişisel tatmin, anlam arayışı ve mutluluğun da kendini gerçekleştirme sürecinde önemli
bir rol oynadığını ısrarla ortaya koymaya çalışırlar.
İslam düşünce geleneğinde ortaya çıkan bir mistik ve içsel keşif yolu olan tasavvuf
felsefesi, yaratıcı ile birlikte olma, ilahi aşkı yaşama ve insanın gerçek özünü keşfetme
amacını taşır. Bu bağlamda, tasavvuf felsefesinde de kendini gerçekleştirme kavramı
önemli bir yer tutar. İnsanın kendini gerçekleştirmesi, genele olarak Allah'ın hakikatine
ulaşması ve onunla birleşmesi olarak anlaşılır. Tasavvufi düşünceye göre, insanın içsel
doğası (nefs) ve ruhu, Allah'ın varlığına dönük bir arzuya sahiptir. Bu nedenle, bireyin
kendini gerçekleştirmesi, içsel potansiyellerini keşfetmesi ve Allah'ın varlığını tecrübe
etmesiyle gerçekleşir. Tasavvuf yolunda, nefsi aşma, ahlaki gelişim, zikir (Allah'ı anma),
meditasyon, manevi rehberlik ve marifet (tanıklık) gibi uygulamalar önemlidir. Bu
uygulamalar, bireyin içsel zenginliği keşfetmesine ve Allah'a yaklaşmasına yardımcı olur.
Birey, nefsi arzularını ve dünyevi bağları aşarak, Allah'ın varlığını ve ilahi gerçekliği
içselleştirir. Bütün bu genel bilgilerden hareketle, bu çalışmada, günümüzde psikoloji
literatürüne giren "kendini gerçekleştirme" kavramının aslında felsefeden bağımsız
olmadığı, kökenlerinin ve içeriğini dolduran birçok verinin felsefi dayanağının olduğu
gösterilmeye çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Kendini gerçekleştirme, hümanizm, hümanist felsefe,
varoluşçu düşünce, tasavvuf, tasavvuf felsefesi

Abstract:
Based on both the history of philosophy and the concepts of Sufi thought, this study
explores the philosophical foundations of the concept of self-realization by starting with
humanist thinkers. This is because humanism emphasizes the value of the individual, their
potential, and a human-centered perspective. This philosophical movement emerged
during the Renaissance, focusing on human-centered thought and values. Additionally,
in humanism, the realization of oneself, reaching one's highest potential, and inner
development are considered significant objectives. Individual freedom, the ability for
independent thinking, and the effort to establish one's own values are generally among
the fundamental elements of philosophy and particularly of humanist philosophy.
The process of self-realization for an individual is a journey that begins from the
moment of existence and continues until achieving self-discovery, unleashing potential,
and obtaining inner satisfaction. This journey is also associated with the effort to find
meaning and purpose shaped by an individual's inner quest. This allows the individual to
acquire positive attributes such as coping with personal difficulties and building selfconfidence,
enabling them to face challenges and gain personal strengths.
As a philosophical topic, the idea of self-realization is concerned with an
individual's pursuit of self-understanding, self-recognition, self-expression, and living a
meaningful life. This aspect often finds its place in literature as an attempt to establish a
philosophy of life. In this regard, it also provides a foundation for ethics and educational
philosophy. Consequently, philosophy can be said to guide individuals in dealing with
ethical issues, establishing meaningful relationships, and shaping their efforts to
understand their own lives and the world. In summary, the contribution of philosophy to
the process of self-realization includes equipping individuals with thinking and
questioning skills, guiding them to understand their own thoughts and values, and
encouraging deep contemplation about the meaning and purposes of life.
The concept of self-realization has been addressed by various philosophical schools
and thinkers using different terms. For example, in Ancient Greek philosophy, the Stoics
and Epicureans considered self-realization under the concepts of personal virtues and
inner tranquility. In post-Renaissance periods, humanist and existentialist philosophers focused more on human nature, essence, consciousness, freedom, and will.
Humanist thinkers encourage the development of an individual's inner talents and
creativity. In this context, they embrace the emotional, intellectual, and spiritual
dimensions of a person, offering opportunities for self-expression and realizing potential.
Additionally, they emphasize individual freedom, choices, and responsibilities,
promoting a life aligned with personal values. They insist that personal fulfillment, the
search for meaning, and happiness play crucial roles in the process of self-realization.
The philosophy of Sufism, a mystical and inner path that emerged within the
Islamic thought tradition, carries the purpose of union with the Divine, experiencing
divine love, and discovering one's true essence. In this context, the concept of selfrealization
also holds significance in Sufi philosophy. Self-realization in Sufism is
generally understood as attaining the truth of Allah and becoming united with Him.
According to Sufi thought, an individual's inner nature (nafs) and soul possess a desire
directed toward the existence of Allah. Therefore, an individual's self-realization occurs
through the exploration of inner potentials and the experience of Allah's presence. On the
Sufi path, practices such as transcending the self, moral development, remembrance of
Allah (zikr), meditation, spiritual guidance, and witnessing (marifah) are important.
These practices assist in uncovering an individual's inner richness and drawing closer to
Allah. By surpassing worldly desires and attachments, an individual internalizes the
presence of Allah and the divine reality. Based on these general insights, this study
attempts to demonstrate that the concept of self-realization, which has entered the realm
of psychology literature today, is not separate from philosophy; it strives to show that it
has philosophical foundations and is rooted in various sources.
Keywords: Humanism, humanistic philosophy, existential thought, Sufi
philosophy, self-realization.