Kibele'den Meryem Ana'ya Efes'te Ana Tanrıça Kültü
The Mother Goddess Cult in Ephesus from Cybele to Virgin Mary
Yazar: HAKAN GÜNDÜZ
Danışman: DOÇ. DR. SERAP ÖZDÖL KUTLU
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Turizm Rehberliği Ana Bilim Dalı / Rekreasyon ve Turist Rehberliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Turizm = Tourism
Dizin: Anatanrıça = Goddess ; Anatanrıça kültü = Goddes cult ; Kült = Cult ; İnanç turizmi = Faith tourism ; İzmir-Efes = İzmir-Efes

Özet:
Neolitik Çağ'dan günümüze yaşam alanı olup eşsiz limanları, tarıma elverişli toprakları, önemli bir ticaret merkezi oluşu gibi coğrafyasının sağladığı büyük avantajlarla zengin bir kültürel birikimin sahibi olarak bugünlere ulaşan Efes, uygarlık tarihinin en değerli cazibe merkezlerinden biridir.
Efes'in bugünkü tarihi ve kültürel zenginliğinin doğru algılanabilmesi ve turizm potansiyelinin tam anlamıyla ifade edilebilmesi için kendisinin önemli bir parçası olan inanç tarihindeki yerini de tespit etmek gereklidir.
Anadolu'da bugüne kadar tespit edilen geçmişi MÖ 8. bin yıllara uzanan Ana Tanrıça tapımlarının önemli bir varyantı da Efes'teki Artemis tapımıdır. İnanna'yla, İştar'la, Kibele'yle, İsis'le, Demeter'le büyük oranda benzerlikler gösteren Artemis inanışı, Efes'in kimliğinde belirleyici bir rol oynamış, Artemis Tapınağı bu inanışın meyvesi olarak Dünyanın Yedi Harikasından biri olarak belirlenmiştir. Çalışmamızda gerek Artemis Tapınağı gerekse de 1. yüzyılda Artemis için yapılan törenler ele alınırken aynı zamanda Artemis ile kendisinin benzeri diğer Ana Tanrıçaların ortak yönleri de ele alınmıştır.
Hristiyanlık dininin Hz. İsa tarafından tebliği ve İsa'nın çarmığa gerilişi sonrasında St. Paul tarafından Hristiyanlığı yaymak için ziyaret edilen, St. John ve Meryem Ana tarafından da yaşam alanı olarak belirlenen Efes bu dönem sonrasında Hristiyanlık için de önemli bir merkez haline gelmiştir. Meryem Ana'nın Hristiyanlık inanışındaki konumunun tespitinde Efes'teki Artemis inanışının ciddi belirleyiciliği söz konusudur. Kaldı ki, Efes'te 431 yılında düzenlenen 1. Efes Konsili esnasındaki tartışmalar sonrasında Meryem Ana, Efes'te bir "Tanrı Anası/Tanrı Doğuran" olarak tescillenirken bu duruma karşı çıkanlarca günümüze kadar sürdürülen ve hala devam eden ciddi bir uzlaşmazlığın, bir inanış ayrılığının da merkezi yine Efes olmuştur. Artemis tapımlarından Efes'e miras kalan Artemis Tapınağı gibi Hristiyanlık inanışından da Efes'e Meryem Ana Evi, St. John Mezarı ve St. John Bazilikası gibi önemli yapılar miras kalmıştır.
Efes'in hala büyük bir bölümü yer altında olan bu tarihi, kültürel ve turistik zenginlikleri gerek ülkemiz gerekse de tarih biliminin ulaşacağı önemli bilgiler için değerli bir potansiyel arz etmektedir.

Abstract:
Ephesus, which is a residential area from the Neolithic era to the present day and has reached the present day with the great advantages of its geography such as its  unique harbors, agricultural land, and being an important trade center, is one of the most valuable attraction centers in the history of civilization.
In order to perceive the historical and cultural richness of Ephesus correctly and to express the tourism potential fully, it is necessary to determine its place in the history of belief, which is an important part of itself.
An important variant of the mother goddess worship dating back to ca.7000 BC, which has been identified in Anatolia so far, is the worship of Artemis in Ephesus. The belief in Artemis, which has great similarities with Inanna, Ishtar, Kibele, Isis, and Demeter, played a decisive role in the identity of Ephesus, and the Temple of Artemis was identified as one of the Seven Wonders of the World as the fruit of this belief. In our study, both the Temple of Artemis and the ceremonies for Artemis in the 1st century  were discussed, as well as the common aspects of Artemis and other similar Mother Goddesses.
Having Jesus communicated the religion of Christianity and crucified,  Ephesus, visited by St. Paul to spread Christianity and designated as a place for living by St. John and Mary, has become an important center for Christianity after this period. Artemis belief in Ephesus constitutes a decisive factor in determining the position of Mary in Christianity belief. Moreover, based on the discussions during the 1st Ephesus Council  in 431, while Mary was registered as a "Mother of God / God-Creator" in Ephesus, Ephesus was again the center of a serious disagreement and a divergence of belief that has been maintained and still continues by those who oppose this situation. As the Temple of Artemis was inherited from the worship of Artemis, important structures such as the House of Mary, St. John's Tomb and St. John's Basilica have been inherited from Christianity.
This historical, cultural and touristic richness of Ephesus, which is still earthed up, offers a valuable potential both for our country and for important information to be reached by the science of history.