Medenî Usûl Hukuku bağlamında dava ehliyeti
Capacity to sue in Civil Procedure Law
Yazar: EMEL ŞEYDA ELGÜN TOĞRUL
Danışman: PROF. DR. SEMA TAŞPINAR AYVAZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Dava ehliyeti = Capacity to sue ; Fiil ehliyeti = Capacity to act ; Kanunlar 6100 sayılı = Laws 6100 numbered ; Medeni hukuk = Civil law ; Medeni usul hukuku = Law of civil procedura

Özet:
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun, genel hükümler başlığını taşıyan birinci kısmının, dördüncü bölümünün, birinci ayrımında, tarafların ehliyetleri düzenlenmiştir. Çalışma konumuzu oluşturan dava ehliyeti de Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 51. maddesinde "Dava ehliyeti, medenî hakları kullanma ehliyeti göre belirlenir." şeklinde tek fıkra altında düzenlenmiştir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, dava ehliyeti kavramı hakkında ayrıntılı bir düzenleme, tanımlama yapma yolunu tercih etmemiş; kimlerin hangi şartlarla bu ehliyete sahip olduğunu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu bütünü içinde değil de; bunun yerine medenî hakları kullanma ehliyetine gönderme yapmak suretiyle düzenlemeyi uygun bulmuştur. Medenî hakları kullanma ehliyeti ile kastedilen 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nda düzenlenen fiil ehliyetidir. Kimlerin dava ehliyetine sahip olduğu sorusunu yanıtlayabilmek için, Türk Medenî Kanunu'nun fiil ehliyetini düzenleyen hükümlerine bakmak gerekir.
Türk Medenî Kanunu 9. maddesinde, fiil ehliyetinin kapsamını "Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir." hükmüyle belirlemiştir. Fiil ehliyeti hakkındaki bu belirleme, hem gerçek hem de tüzel kişiler bakımından geçerlidir. Gerçek kişiler bakımından fiil ehliyetine sahip olabilmenin şartları, ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamaktır. Bu üç şartı, birlikte haiz kişiler tam ehliyetli; ayırt etme gücüne sahip olmayanlar ise mutlak anlamda tam ehliyetsizdir. Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise, sınırlı ehliyetsizdir. Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmamakla birlikte, kanunun kendilerine yasal danışman atanmasını öngördüğü kişiler ise sınırlı ehliyetlilerdir. Gerçek kişilerin fiil ehliyeti ile ilgili yapılan bu ayrım, dava ehliyetleri bakımından da geçerli kabul edilmektedir. Fiil ehliyetine sahip olmayan kişiler, yasal temsilcileri aracılığıyla hak edinip borç altına girebilirler. Buna paralel olarak, dava ehliyetine sahip olmayan kişiler, davalarını, ancak yasal temsilcileri aracılığıyla takip edebilirler. Yasal temsile ilişkin hükümler de Türk Medenî Kanunu'nda düzenlenmiş bulunmaktadır. Yasal temsilci ise, duruma göre, veli, vasi, kayyım ve bazen de sui generis bir kurum olan yasal danışmandır. Kendilerine hukuken kişilik tanınmış, kişi veya mal topluluğu olarak karşımıza çıkan tüzel kişiler de fiil ehliyetine sahiptirler. Türk Medenî Kanunu'nun 49. maddesine göre, "Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla, fiil ehliyetini kazanırlar."  ve 50. maddesinin birinci fıkrasına göre de, "Tüzel kişinin iradesi, organları aracılığıyla açıklanır." hükümleri uyarınca, tüzel kişiler, gerekli organlara sahip olmakla eş zamanlı şekilde, fiil ehliyetini kazanacaklardır. Tüzel kişilerin fiil ehliyeti ise organları aracılığıyla kullanılacaktır. Bu bağlamda, tüzel kişiler de dava ehliyetine sahiptirler ve tüzel kişileri, davada temsil etme görevi de yetkili organlarına aittir.
Dava ehliyeti, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 114. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde açıkça bir dava şartı olarak sayılmıştır. Dava ehliyeti, taraflara ilişkin bir dava şartı olup, diğer dava şartları gibi kamu düzenindedir; taraflar üzerinde tasarrufta bulunamazlar, sözleşme yapamazlar. Davanın esastan görülüp, mahkemenin bir karara varabilmesi, dava şartlarının varlığına veya yokluğuna bağlıdır. Dava ehliyeti, yargılamanın her aşamasında, hâkim tarafından görevinden ötürü, kendiliğinden dikkate alınır; tarafların bu konuda herhangi bir talepte bulunması gerekmez. Ancak, taraflar da, yargılamanın her aşamasında, dava şartlarının eksikliğini ileri sürebilirler. Dava ehliyetinin eksikliğinden dolayı, mahkemenin davanın esasına girmeyerek, davayı usûlden reddetmesi esastır. Ancak mahkeme, davayı hemen reddetmek yerine, öncelikle dava ehliyetine sahip olmayan kişinin yasal temsilcisine durumu bildirerek, davaya devam etmek konusunda icazet verip vermediğini sormalıdır. Dava ehliyetine sahip olmayan kişinin yasal temsilcisi de yoksa; mahkeme yasal temsilci atanması konusunda gerekli işlemleri yapar ve yasal temsilci atanıncaya kadar yargılamayı erteleyebilir.

Abstract:
The capacity of parties is provided under the first part of the fourth chapter of the first section titled general provisions of the Civil Procedure Law no 6100. The capacity to take legal action subject of our studies is provided under the Article 51 of Civil Procedure Law as a paragraph: "Capacity to take legal action is determined according to he capacity to exercise civil rights." Civil Procedure Law did not prefer the way to make a detailed arrangement or definition about the term of capacity to take legal action; but prefers to arrange which persons have this capacity and the conditions required in the way that capacity to take legal action is referred to the capacity to exercise civil rights, not within the scope of the Civil Procedure Law; the capacity to exercise civil rights is defined as the capacity to act laid down by the Turkish Civil Code  4721. In order to respond the question of who has the capacity to take legal action, it is necessary to look at the provisions of the Turkish Civil Code regulating the capacity to act.
In Article 9 of the Turkish Civil Code, the scope of the capacity to act is determined by this provision: "A person who has capacity to act has the capacity to create rights and obligations through his actions." This determination on the capacity to act is valid for both real and legal persons. The conditions for having a capacity to act in terms of real persons are to have the power of discretion, to be major and not to be limited. Persons qualifying three conditions are those who have full capacity; Persons who do not have power of discretion are those who have absolute disability. Minors with power of discretion and limited persons are considered in limited disability. Those who are not limited, but who are required by law to be appointed as legal counselors are limited capacity. This distinction related to the capacity to act of the real persons is also considered valid in terms of their capacity to take legal action. Persons who do not have a capacity to act shall be entitled to undertake a debt through their legal representatives. In parallel, persons who do not have the capacity to take legal action can only follow their cases through their legal representatives. Provisions on legal representation are also regulated by the Turkish Civil Code. The legal representative can be a parent, guardian, trustee and sometimes legal consultant sui generis institution. Legal persons legally granted as persons, known as a group of persons or property have the capacity to act as well.
According to the 49th article of the Turkish Civil Code "Legal entities have capacity to act once the governing bodies required by law and their articles of association have been appointed"; and in accordance with the first paragraph of the 50th article of the Turkish Civil Code "The governing bodies express the will of the legal entity"; therefore, legal entities shall acquire the capacity to act once they have the necessary organs; capacity to act of the legal entities shall also be exercised through their bodies. In this context, the legal entities also have the capacity to take legal action and the authority to represent the legal persons in the lawsuit belongs to the competent authorities.
The capacity to take legal action is stated as an explicit procedural prerequisity in the subparagraph (d) of the first paragraph of the Article 114 of the Civil Procedure Law. The capacity to take legal action is a procedural prerequisity for parties, in public order like other procedural prerequisities; parties cannot make any changes and contracts. The fact that the court shall judge on the merits of the case depends on the existence or absence of the procedural prerequisities. The capacity to take legal action is taken into consideration by the judge per se at all stages of the proceedings; the parties do not need to make a request in this regard. However, the parties may also assert the lack of procedural prerequisities at all stages of the proceedings. It is essential for the court to refuse the case on proceedings without on merits basis due to the lack of capacity to take legal action. However, the court should firstly ask the legal representative of the person who does not have the capacity to take legal action, instead of rejecting the case immediately, whether he/she gives approval to continue the case. If there is no legal representative of the person who does not have the capacity to take legal action, the court will take the necessary steps to appoint the legal representative and may postpone the proceedings until the legal representative is appointed.