Gazi tipi çerçevesinde XVII. yüzyıl Osmanlı saz şairleri ve gazâ söylemi
The 17th century Ottoman minstrels within the framework of the ghazi archetype and the ghaza discourse
Yazar: GÖKSEL GÖKÇE
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR EMEKSİZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türk saz şiiri, Türk edebiyatının en önemli geleneklerinden biridir. Kökleri
Türk tarihinin başlangıcına uzanan bu edebiyat tarzı, XXI. yüzyılda varlığını devam
ettirmektedir.
Bu çalışmada Osmanlı gazi saz şairlerinin gazâ söylemi, yapı ve içerik
bakımından ele alınmıştır. Sık sık adları geçen bu şairlerin şiirlerinin bütüncül olarak
incelenmemesi, bir problem olarak tespit edilmiştir. Çalışmanın amacı, gazi saz
şairlerinin fikir dünyasının ve gazâ şiirlerinin tahlil edilmesi ve aynı zamanda
şairlerin Osmanlı İmparatorluğu içerisinde kurumsal bir organizasyon olarak
teşekkül ettiği iddialarının aydınlatılmasıdır. Çalışmanın kapsamı, zaman olarak Türk
saz şiirinin en eski yaygın yazılı örneklerinin olduğu XVII. yüzyılla, mekân olarak da
Osmanlı sahasıyla olarak sınırlandırılmıştır. Bu kapsamda XVII. yüzyıl
Osmanlı'sında gazâ temasıyla ilgili şiirleri bugüne ulaşan otuz altı saz şairi tespit
edilmiştir. Çalışmada tek bir teoriye bağlı kalmak yerine, şairlerin toplumdaki
konumunu açıklamak üzere Fonksiyonel Teori, şiirlerin yapısını incelemek üzere
Sözlü Kompozisyon Teorisi, söylemin içeriğini incelemek üzere de Sosyal Kimlik
Teorisi tercih edilmiştir. Bu doğrultuda öncelikle gazâyla ilgili şiir parçaları fişleme
yöntemiyle tasnif edilmiş, sonrasında bu kavramlar ve parçalar metin tahlili
yöntemiyle izah edilmiştir.
Sonuç olarak, gazi saz şairlerinin Osmanlı İmparatorluğu içerisinde XV.
yüzyıldan itibaren kurumsallaşmış bir propaganda aygıtı oldukları ve devlet
ideolojisini toplum ve ordu arasında yayıp pekiştirdikleri tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Gazi, gazâ, savaş edebiyatı, saz şiiri, söylem, ideoloji.

Abstract:
Turkish instrumental poetry is one of the most significant traditions of Turkish
literature. This literary style, whose roots tracing back to early history of Turks, and
it continues to thrive in the 21st century.
In this study, the ghaza discourse of the Ottoman ghazi minstrels is discussed
in terms of structure and content. The failure to analyse the poems of these frequently
mentioned poets holistically has been identified as a problem. The aim of the study is
to analyse the world of ideas and ghaza poems of the ghazi minstrels and also sheds
light on the claims that the poets were formed as an institutional organization within
the Ottoman Empire. The scope of the study is limited to the 17th century, when the
oldest widely written examples of Turkish instrumental poetry were available, and
the Ottoman field as a location. In this context, thirty-six minstrels whose poems on
the theme of ghaza have survived to the present day have been identified in the 17th
century Ottoman Empire. In the study, no single theory was adhered to; Functional
Theory was preferred to explain the position of poets in society, Oral Composition
Theory was preferred to examine the structure of poems, and Social Identity Theory
was preferred to examine the content of the discourse. In this direction, firstly, the
poem pieces related to ghaza were classified by the profiling method, and then these
concepts and pieces were explained by the text analysis method.
As a result, it has been concluded that the ghazi minstrels functioned as an
institutionalized propaganda apparatus within the Ottoman Empire from the 15th
century onward, disseminating and reinforcing state ideology among both the
military and the broader society.
Keywords: Ghazi, ghaza, war literature, instrumental poetry, discourse,
ideology.