Veteriner hekimlerin fonksiyonel gıdalara yönelik bilgi, tutum, farkındalığı ve pandemi sürecinde fonksiyonel gıdaların tüketim sıklıklarındaki değişim
Veterinarians' knowledge, attitude, awareness of functional foods and change in frequency of consumption of functional foods during the pandemic
Yazar: DORUK KORALTAY
Danışman: DOÇ. DR. GÜZİN İPLİKÇİOĞLU ARAL
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Gıda Hijyeni ve Teknolojisi (Veterinerlik) Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine
Dizin: Fonksiyonel besinler = Functional foods

Özet:
Fonksiyonel gıda terimi ilk kez 1984 yılında Japonya'da kullanılmıştır. Her ne kadar fonksiyonel gıdalar teriminin şu anda ortak bir tanımı olmasa da fonksiyonel gıdalar; beslenme düzeni içerisinde etkili düzeylerde düzenli olarak tüketildiğinde, temel beslenmenin ötesinde sağlık üzerinde potansiyel olarak olumlu etkileri olan, endüstriyel olarak işlenmiş veya doğal gıdalar olarak tanımlanmıştır. Tüketicilerin seçimleri ardındaki sosyodemografik eğilim, kişisel motivasyon, hedonist algı, güven, doğallığa duyulan ilgi, sağlıklı kalma arzusu gibi nedenler fonksiyonel gıdalara yönelik tutumu belirler. Pandemi sürecinde insanların sağlıklarına daha fazla sahip çıkması ve önleyici sağlık önlemlerine çok daha fazla odaklanmasıyla temel beslenmenin yanında sağlık yararları sağlayan fonksiyonel gıdalar bu talebi karşılamaktadır.
       Bu tez çalışmasında Türkiye'deki veteriner hekimlerin fonksiyonel gıdalara yönelik bilgi, tutum, farkındalıkları ve pandemi sürecinde fonksiyonel gıdaların tüketim sıklıklarındaki değişimlerin araştırılması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda Türkiye'deki veteriner fakültelerinden mezun 384 veteriner hekimin katılımlarıyla bir ölçek çalışması yapılmıştır. Veriler çevrimiçi ortamda toplanmış, kategorik değişkenler (sosyodemografik özellikler) için, tanımlayıcı istatistikler frekans ve yüzde olarak sunulmuştur. Ölçek sonuçları medyan ve Q1-Q3 ile gösterilmiştir. Araştırmaya katılan katılımcılar dört kuşağa göre sınıflandırılmıştır. Verilerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov-Smirnov Testi ile değerlendirilmiştir. İki gruplu ölçek sonuçlarının karşılaştırmasında "Mann-Whitney U Testi", ikiden fazla grup karşılaştırılmasında "Kruskal-Wallis H Testi" kullanılmıştır. Kategorik değişkenlerin gruplar arasındaki farklılıklarının değerlendirilmesi için Ki-kare testi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Araştırmada elde edilen verilerin istatiksel değerlendirmesi SPSS versiyon IBM SPSS 29.0.2.0 paket programında gerçekleştirilmiştir.
       Bu tez çalışmasına katılan veteriner hekimlerin %54,2'si fonksiyonel gıdaları daha önce duymadığını, %66,9'u fonksiyonel gıdaların hangileri olduğunu bilmediğini, %82,6'sı veteriner hekimlik eğitimleri sırasında hiç bilgi sahibi olmadıklarını ifade etmişlerdir. Yine katılımcıların %76,3'ü Covid-19 pandemisinden önce fonksiyonel gıda tükettiğini, %43,8'i Covid-19 pandemisinde fonksiyonel gıda tüketimlerinde bir artış olduğunu, %97,4'ü Covid-19 pandemisinde fonksiyonel gıda tüketiminde azalma olmadığını, %60,4'ü fonksiyonel gıdaların Covid-19'a karşı koruma sağladığını düşündüğünü ifade etmiştir. Araştırmada katılımcıların otuz farklı fonksiyonel gıdaya veya grubuna yönelik tüketim sıklıkları ile bunlara yönelik bilgileri analiz edildiğinde maden suyu, kefir, sindirime yardımcı bitkisel çay ve sarımsağın yüksek oranda bilinirlik ve tüketime sahip olduğu, kolajenli kahve, diş beyazlatıcı sakız, enerjisi azaltılmış yoğurt ve süt, vitaminler ve folik asitle zenginleştirilmiş margarin düşük bilinirlik ve tüketime sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmaya katılan katılımcılar fonksiyonel gıdaların zayıflamaya yardımcı olmasını, alerjik reaksiyonlara tedbir amaçlı kullanılmasını ve yaşlanma etkilerini azaltmasını diğer sağlık etkilerine göre daha önemsiz olarak ifade ederken katılımcılar fonksiyonel gıdaların sindirime yardımcı olmasını, sağlıklı bağırsak bakterisini artırmasını ve bağışıklık sistemini güçlendirmesini diğer sağlık etkilerine göre daha önemli olarak ifade etmişlerdir.
       Sonuç olarak bu tez çalışması ülkemizde veteriner hekimlerin tükettiği gıdaları fonksiyonel gıda olarak tanımlamayıp kavram hakkında düşük bilgi ve farkındalığa sahip oldukları bilgisine ulaşmamızı sağlamıştır. Fonksiyonel gıda kavramının tam bir tanımının bulunmaması nedeniyle kafa karışıklıklarını gidermek için ilerleyen süreçlerde ulusal bir tanımlamanın yapılması gerekmektedir.

Abstract:
The term functional food was first used in Japan in 1984. Although there is currently no common definition of the term functional foods, functional foods are defined as industrially processed or natural foods that, when consumed regularly at effective levels within the diet, have potentially positive effects on health beyond basic nutrition. Reasons such as sociodemographic tendency, personal motivation, hedonistic perception, trust, interest in naturalness, desire to stay healthy determine the attitude towards functional foods. With people taking more care of their health and focusing more on preventive health measures during the pandemic, functional foods that provide health benefits in addition to basic nutrition meet this demand.
       In this thesis study, it was aimed to investigate the knowledge, attitudes and awareness of veterinarians in Turkey towards functional foods and the changes in the frequency of consumption of functional foods during the pandemic process. For this purpose, a scale study was conducted with the participation of 384 veterinarians graduated from veterinary faculties in Turkey. Data were collected online and descriptive statistics were presented as frequencies and percentages for categorical variables (sociodemographic characteristics). Scale results are shown as median and Q1-Q3. Participants were categorized according to four generations. The conformity of the data to normal distribution was evaluated with the Kolmogorov-Smirnov Test. "Mann-Whitney U Test" was used to compare two-group scale results and "Kruskal-Wallis H Test" was used to compare more than two groups. Chi-square test was used to evaluate the differences of categorical variables between groups. Statistical significance level was accepted as p<0.05. Statistical evaluation of the data obtained in the study was carried out in SPSS version IBM SPSS 29.0.2.0 package program.
       Of the veterinarians participating in this thesis study, 54.2% stated that they had not heard of functional foods before, 66.9% did not know which functional foods were, and 82.6% stated that they had no information during their veterinary medicine education. Again, 76.3% of the participants stated that they consumed functional foods before the Covid-19 pandemic, 43.8% reported an increase in their functional food consumption during the Covid-19 pandemic, 97.4% stated that there was no decrease in functional food consumption during the Covid-19 pandemic, and 60.4% stated that they thought that functional foods provided protection against Covid-19. In the study, when the consumption frequencies of the participants for thirty different functional foods or groups and their knowledge about them were analyzed, it was concluded that mineral water, kefir, digestive herbal tea and garlic have high awareness and consumption, while collagen coffee, teeth whitening gum, energy-reduced yogurt and milk, and margarine enriched with vitamins and folic acid have low awareness and consumption. Participants stated that functional foods help weight loss, prevent allergic reactions and reduce the effects of aging as less important than other health effects, while participants stated that functional foods help digestion, increase healthy gut bacteria and strengthen the immune system as more important than other health effects.
       In conclusion, this thesis study has provided us with the information that veterinarians in our country do not define the foods they consume as functional foods and have low knowledge and awareness about the concept. Due to the lack of a complete definition of the concept of functional food, a national definition should be made in the future to eliminate confusion.