Uzmanlık gerektiren mesleklere yönelik bir ilgi envanteri geliştirme çalışması
A study on developing an interest inventory about the profession
Yazar: KAAN ZÜLFİKAR DENİZ
Danışman: PROF. DR. NİZAMETTİN KOÇ
Ankara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitimde Psikolojik Hizmetler Ana Bilim Dalı / Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Meslek seçimi = Vocational choice ; Mesleki ilgi = Occupational interest ; İlgi = Interest

Özet:
Mesleki tercih, bireyin ilgileri, değerleri, yetenekleri gibi kendi özellikleriyle sosyal statü, yükselme, gelir gibi meslek özelliklerini dikkate alarak bir grup meslek içinden seçim yapmasıdır (London, Würzburg ve Berne, 1972). Mesleki tercih yaparken bireyin dikkate alması gereken psikolojik özelliklerinden biri ilgidir.Mesleki ilgi belirli bir mesleki etkinliğe ya da meslek özelliklerine yönelik bireyin gösterdiği olumlu tutum, yönelme ya da seçici dikkattir. Mesleki ilginin yoğunluğu bireyden bireye değişiklik göstermektedir. Strong (1943), bireyin ilgisini çoğunlukla ?hoşlanırım? ?hoşlanmam? ya da ?kayıtsızım? şeklindeki tepkileriyle ortaya koyabileceğini belirtmektedir (Akt, Herr ve Cramer, 1996).Bu çalışmada meslek seçiminde bireylere yardımcı olması beklenen bir ilgi envanteri geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla literatürden ve üniversitedeki eğitim programlarından yararlanılarak 14 mesleki alana (Eğitim, Ziraat-açık alan, Siyasal-mali Bilimler, Sağlık, İletişim-medya, Yabancı Dil, Türk Dili, Psikoloji, Hukuk, Bilgisayar, Matematik, Fen Bilimleri, Mühendislik ve Görsel Sanatlar) yönelik ilgiyi ortaya koymayı amaçlayan Mesleki Alan İlgi Envanteri geliştirilmiştir. Her alan için, ilgili olduğu alandaki çeşitli mesleki etkinliği ve iş ortamını yansıtan 25 madde yazılmıştır.Envanterdeki maddeler üçerli olarak gruplandırılmıştır. Birey her üçlü maddeden en çok ilgisini çeken yalnızca bir tanesini seçmiş ve bunu 1-5 arasında (1:Çok az ilgimi çeker ? 5:Çok ilgimi çeker) Likert tipi bir dereceleme ölçeği ile derecelendirmiştir.Envanterin deneme uygulaması Ankara ilindeki 10 lisede yapılmıştır. Araştırmada 1373 kişiden elde edilen veriye açımlayıcı faktör analizi, bunlar içinden seçilen 216 kişilik gruba ait veriye doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Toplam katılımcılar içinden 700 ve 673 kişilik iki farklı gruba ait verilere Cronbach alfa değerini belirlemeye yönelik ve 109 kişilik gruba ait veriye test tekrar test güvenirliğini belirlemeye yönelik analiz uygulanmıştır. Nihai envanter 72 kişilik farklı bir gruba uygulanarak test tekrar test güvenirliğine ilişkin sonuçlar elde edilmiştir.Çalışma kapsamında geliştirilen Mesleki Alan İlgi Envanteri'nin geçerlik ve güvenirliğine yönelik elde edilen bulgular sunulmuştur. Bu bulgular, çok boyutlu olarak geliştirilen benzeri envanterlerle karşılaştırılmıştır.Envanterin görünüş geçerliğine yönelik olarak, çeşitli üniversitelerdeki ilgili mesleki alanda görev yapan akademisyenlerden alt boyutların görünüş geçerliğine ilişkin görüşleri alınmıştır. Alanında en az doktora derecesine sahip olan bu akademisyenlerden her alanda en az beş kişiden uzman görüşü alınmıştır. Envanterin yapı geçerliğini belirlemek için öncelikle açımlayıcı faktör analizi yapılmıştır. Ortaya çıkan 14 boyuta ilişkin doğrulayıcı faktör analizi ile her boyutta en yüksek düzeyde uyum gösteren 11-12'şer madde seçilerek envanterin nihai formu oluşturulmuştur. Envanterin nihai formunda 156 madde yer almıştır. Bu maddelerin uyum indeksleri (GFI, CFI, AGFI ve NNFI), Fen Bilimleri alt boyutuna ait AGFI değeri (0,87) hariç, 0,90'ın üzerinde bulunmuştur. RMSEA değerleri, Fen Bilimleri alt boyutuna ait olan RMSEA değeri (0,087) hariç 0,08'in altında değerler vermiştir. Bu değerler envanterin alt boyutlarına ilişkin yapı geçerliğinin yeterli düzeyde olduğunu göstermektedir. Bunun yanı sıra alt boyutlar arasındaki korelasyon değerleri incelenmiştir. Alt boyutlar arasındaki korelasyonlar -0,43 ile 0,50 arasında değerler almıştır (ortanca: -0,07). Korelasyon değerlerinin çoğunluğunun negatif değerlerde olması envanterin alt boyutlarının birbirinden ayrıştığını göstermektedir. Bir başka geçerlik kanıtı olarak, bireylerin meslek isimlerine doğrudan verdikleri 1-9 arasındaki derecelerle aynı mesleki alana ait alt boyuttan elde edilen puanlar arasındaki korelasyon katsayısı hesaplanmıştır. Bu katsayılar 0,49 ile 0,80 arasında değerler almıştır (ortanca=0,73).Envanterde her alt boyutu için iç tutarlılık katsayısı olarak Cronbach alfa değerleri hesaplanmıştır. Bunun yanı sıra test tekrar test güvenirlik değerleri bir başka güvenirlik göstergesi olarak hesaplanmıştır. Envanterin Cronbach alfa değerleri 0,79 ile 0,95 arasında değerler almıştır (Ortanca:0,88). Nihai envanterin test tekrar test güvenirlik değerleri alt boyutlar için, 0,75 ? 0,95 arasında hesaplanmıştır (ortanca:0,89).Bulgular, bu çalışma kapsamında geliştirilen Mesleki Alan İlgi Envanteri'nin Türkiye'de 13-18 yaşları arasındaki bireylere uygulanabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğunu ortaya koymaktadır.

Abstract:
Choosing a profession means one?s making a choice among a group of professions by considering his/her own characteristics like interest, value, ability and by considering the features of this profession like social scale, possibility of progress and the income. (London, Wünzburg and Berne, 1972) One of the psychological features which the person should consider is interest.Professional interest is the positive attitude, tending and the selective attention that the person has towards a certain professional activity or towards the features of this profession. The density of this professional interest depends on the individual. Strong (1943) points out that he can define one?s interest with the help of his/her reaction like Like, Dislike or Indifferent (Herr and Cramer, 1996).In this study, it is aimed to develop a interest inventory which is supposed to help the person choose a profession. With this aim ? with the help of the literature and the education programs in the universities- a Vocational Domain Interest Inventory (Mesleki Alan İlgi Envanteri-MAI) is developed to exhibit the interest towards 14 vocational domaines (Education, Agriculture-outdoor, Political-Financial Science, Health, Communication-Mass Media, Foreign Language, Turkish Language, Psychology, Law, Computer, Mathematics, Engineering, Science and Visual arts). For each domain, 25 sentences which reflect different occupational activities in the related domain and the working environment.The sentences in the inventory are grouped in three. The person chooses just one sentence, including three sentences, which draws his interest the most and grades it between 1 and 5 ( 1: the least interested- 5: the most interested) with a Likert type scale.The testing application is carried out in ten high schools, in Ankara. In the research exploratory factor analysis is applied to the data attained from 1373 people and confirmatory factor analysis is applied to the data attained from a group of 216 people who are also involved in the group of 1373 people. An analysis is carried out on the data which belong to two different groups of 673-700 people of all the participants in order to obtain the Cronbach alpha coefficient. Then, it is obtained test-retest coefficient. This analysis is carried out on the data which belong to the groups of 109 and 72 people.The data gathered for validity and reliability are presented belonging to the Vocational Domain Interest Inventory (MAI) which is developed in the content of this study. These findings are composed with similar inventories which are developed intensively.Related to the inventory, the academicians who work in the related profession area in different universities are asked for their opinions about the content validity. Of all these academicians who at least has a doctor?s degree in their own field, professional point of view is taken from at least five people in each field. In order to define the construct validity of the inventory, exploratory factor analysis is done firstly. The final form of the inventory is created with the confirmatory factor analysis related to the 14 dimension and by choosing the 11 or 12 sentences which are well matched in the maximum fit indexes in all dimension. 156 sentences take place in the final form of the inventory. The goodness of fit of these sentences (GFI, CFI, AGFI and NNFI) is above 0, 90 except the AGFI value (0,87) belonging to the sub-dimension of science. RMSEA results are found below 0,08 except the RMSEA results belonging to the sub-dimension of the science. These results shows that the construct validity related to the sub-dimension of the inventory is high enough. On the side, the correlation coefficients between the sub-dimensions are examined. The correlation between the sub-dimensions change between -0,43 and 0,50 (median: -0,09). That most of the correlation coefficients are negative shows that the sub-dimensions of the inventory are decomposing. As for another validity, the correlation coefficients between the degrees from 1 to 9 that the individuals graded just for he names of the professions and the points obtained from the sub-dimension belonging to the same field of profession. These coefficients change between 0,49 and 0,80 (median: 0,73).In the inventory, Cronbach alpha coefficients are calculated for each sub-dimension. In additional to it, test retest indexes are calculated as for reliability. The Cronbach alpha coefficients of the inventory change between 0,79 and 0,95 (median: 0,88).The test retest coefficients are calculated between 0,75 and 0,95 for the sub-dimensions in the final form of the inventory (median: 0,89).These findings point out that the Vocational Domain Interest Inventory (MAI) developed in the scope of the study is a validity and reliability which can be used on different ages beginning from 14, in Turkey.