Kronik hastalığı olan 65 yaş ve üzeri hastaların influenza ve pnömokok aşıları ile ilgili bilgi, tutum ve davranışları
Knowledge, attitudes and behavior of individuals over 65with chronic disease about influenza and pneumococcalvaccines
Yazar: AYŞEGÜL KARAHAN
Danışman: DOÇ. DR. EMİNE ZEYNEP TUZCULAR VURAL
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Haydarpaşa Numune Eğt. ve Arş. Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Aşılama = Vaccination ; Aşılar = Vaccines ; Bilgi = Knowledge ; Geriatri = Geriatrics ; Kronik hastalık = Chronic disease ; Pnömokok aşıları = Pneumococcal vaccines ; Pnömokok enfeksiyonları = Pneumococcal infections ; Tutumlar = Attitudes ; İnfluenza = Influenza ; İnfluenza aşısı = Influenza vaccine

Özet:
Amaç: İnfluenza ve pnömokok hastalığı gibi bulaşıcı solunum sistemi hastalıkları özellikle
risk grubundaki kişilerin morbidite ve mortalitesini artırmasının yanısıra, ülkeler için ciddi ekonomik
ve iş gücü kaybına neden olmaktadır. Çalışmamızda polikliniğimize gelen ve kronik hastalığı olan 65
yaş üstü hastaların yetişkin aşılanmada önerilen influenza ve pnömokok aşıları ile ilgili bilgi, tutum
ve davranışlarını değerlendirmeyi, aşılanma oranlarını ve bunu etkileyen faktörleri incelemeyi ve
tartışmayı, böylece erişkin aşılanmanın önündeki engelleri saptayarak koruyucu hekimlik gereği
aşılanma oranlarını ve hastaların bu konudaki farkındalık düzeyini nasıl artırabileceğimiz konusuna
ışık tutmayı amaçladık.
Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı kesitsel bir araştırma olan çalışma, Haydarpaşa Numune
Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde Mayıs-Haziran 2018 tarihlerinde 65 yaş üstü kronik hastalığı
olan veri toplama formunu tam/eksiksiz dolduran 236 gönüllü hasta ile yapıldı. Hastalara yaş,
medeni durum, işi, eğitim durumu, ailenin gelir düzeyi, kronik hastalıkları, sigara kullanımı, egzersiz
yapma, doktor kontrollerine düzenli gidip gitmeme, hangi doktoru daha fazla tercih ettiği, doktorun
aşı önerme durumları ve yaşadığı ortamda influenza ve pnömoni için risk grubunda olup olmadığı ile
ilgili 15 soru (13 kapalı, 2 açık uçlu) içeren sosyodemografik bilgi formu dolduruldu. Ayrıca
hastalara influenza ve pnömokok hastalığı ve aşıları konusunda bilgi, tutum ve davranışlarını
belirlemek amacıyla literatürden yararlanarak tarafımızca hazırlanan bilgi içeren 20'şer soru ve
tutum, davranışları sorgulayan 3'er sorudan oluşan veri toplama formu uygulandı. Veri toplama
formunda bilgi düzeyini ölçen soruların doğru cevapları Sağlık Bakanlığının www.thsk.gov.tr
sitesindeki bilgiler ve Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık
Derneği'nin (EKMUD) düzenlediği 2016 Erişkin Bağışıklama Rehberi kaynak alınarak belirlendi.
Hastalardan elde edilen verilerin analizi NCSS 2007 paket programı kullanılarak analiz edildi.
Normal dağılım gösteren niceliksel verilerin iki grup karşılaştırmalarında Student t test kullanıldı.
Normal dağılım gösteren üç ve üzeri grupların karşılaştırmalarında One-way ANOVA ve ikili
karşılaştırmalarında Bonferroni test kullanıldı. Nitel verilerin karşılaştırılmasında Pearson ki-kare
test kullanıldı. Değişkenler arası ilişkilerin değerlendirilmesinde de Pearson Korelasyon Analizi ve
Spearman's Korelasyon Analizi kullanıldı. Anlamlılık p<0,05 düzeyinde değerlendirildi.
Bulgular: Çalışmamız 116'sı erkek, 120'si kadın toplam 236 olguyla yapıldı. Çalışmaya
katılan olguların yaşları 65 ile 91 arasında değişmekte olup, ortalaması 71,80±6,40 yaş olarak
saptandı. Olguların %69'unun evli, %24,2'sinin eğitim durumunun ilkokul düzeyinde olduğu,
%79,2'sinin emekli olduğu, %72'sinin geliri 1300-3000 TL arasında olduğu, %41,5'inin 2 kronik 
iii
hastalığı olduğu gözlendi. Olguların %63,1'inde hipertansiyon, %28,8'inde diyabet, %25,4'ünde
kalp hastalığı, %3'nün böbrek hastalığı, %8,1'nin KOAH/Astım hastalığı, %20,8'nin hiperlipidemi
ve %38,6'sının diğer hastalıkları olduğu saptandı. Olguların %14,8'i sigara kullandığını, %40,3'ü
egzersiz yapmadığını, %58,5'i doktor kontrolüne rutin olarak başvurduğunu, %49,2'si dahiliye
uzmanına, %25'i aile hekimine ve %38,1'i diğer birimlere başvurduğunu belirtti. Olguların sadece
%32,6'sı doktorunun aşıyı önerdiğini ifade etti. %52,5'i kronik hastalığı olan biriyle yaşadığını,
%55,1'i ise 65 yaş üstü biriyle yaşadığını belirtti.
 Olguların %45,8'i influenza aşısını bir kere yaptırdığını belirtirken sadece %35,6'sı düzenli
olarak yılda bir yaptırdığını belirtti. İnfluenza aşısı bilgi düzeyi puanının ortalama 63,73±18,19
olduğunu hesapladık. Çalışmamızda sosyodemografik özellikleri ile düzenli influenza aşısı yaptırma
durumunu karşılaştırdığımızda; eğitim düzeyi ve doktorun aşıyı önerme sıklığı artıkça aşılanma
oranlarının da arttığını saptadık (sırası ile: p=0,009 p=0,001 p<0,01). Düzenli aşılanma ile yaş,
cinsiyet, medeni durum, gelir durumu gibi değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir
farklılık gözlemlemedik (p>0,05). Doktor önerisi, eğitim ve gelir düzeyi artıkça influenza aşısı
hakkındaki bilgi düzeyinin arttığını gözlemledik (sırası ile: p=0,001, p=0,001, p=0,003; p<0,01). Yaş
ile bilgi düzeyi arasında negatif korelasyon olduğunu, yaş artıkça bilgi düzeyinin azaldığını saptadık
(r=-0,238; p=0,001; p<0,01). Eğitim seviyesi, doktor önerisi arttıkça influenza aşısını
çevresindekilere önerme sıklığının arttığını saptadık (sırası ile: p=0,001, p=0,001; p<0,01). Erkek
hastaların influenza aşısını çevresindekilere önerme durumunun kadınlardan fazla olduğunu
gözlemledik (p=0,003; p<0,01).
Olguların %22'si pnömokok aşısı yaptırdığını belirtirken %21,2'si düzenli pnömokok aşısı
(ilk doz konjuge pnömokok aşısı ve ikinci doz polisakkarid pnömokok aşısı) yaptırdığını belirtti.
Pnömokok aşısı bilgi düzeyi ortalama puanını 70,57±17,30 olarak hesapladık. Pnömokok aşısı
yaptırma durumunu ile yaş, cinsiyet, medeni durum, eğitim durumu, gelir durumu arasında
istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptamadık (p>0,05). Doktorun aşıyı önerme sıklığı artıkça
hastaların pnömokok aşısını yaptırma sıklığının istatistiksel olarak anlamlı düzeyde arttığını
belirledik (p=0,001; p<0,01). Eğitim seviyesi, doktor önerisi arttıkça pnömokok aşısını
çevresindekilere önerme sıklığının, pnömokok aşısı bilgi düzeyinin arttığını saptadık (sırası ile:
p=0,001, p=0,001; p<0,01). Yaş, cinsiyet, medeni durum, gelir durumu ile pnömokok aşısı önerme
durumu ve bilgi düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki belirlemedik (p>0,05).
Sonuç: Çalışmamızda saptadığımız influenza ve pnömokok aşısı yaptırma oranları DSÖ'nün
risk grubundaki 65 yaş üstü için önerdiği orandan (%90) çok daha düşüktür. Aşılanma oranını artıran
öğelerden en belirleyici olanı doktor önerisinin olmasıdır. Doktor önerisinin olması en güçlü 
iv
motivasyon kaynağı iken hastaların eğitim düzeyinin yüksek olması demografik özellikleri arasında
en güçlü destekleyici olarak kendini göstermektedir. Aile hekimleri aşılama konusunda çok önemli
bir konumda bulunmaktadır. Aile hekimleri hastalarını koruyucu hekimlik gereği her görüşmede
erişkin aşılarla ilgili bilgilendirmeli, aşıların etkinliğini, güvenilirliğini vurgulamalı, aşılanma
durumlarını yakından takip etmelidir. Aşıların SGK tarafından karşılandığı vurgulanmalı, bebekçocuk aşı sisteminde olduğu gibi erişkin aşıları veri takip sistemi ile aile hekimleri tarafından takip
edilmeli, aşılarla engellenebilir ölümcül hastalıklar, erişkin bağışıklama ile ilgili bilgilendirmeler
hastalara rutin görüşmeler ve seminerlerde anlatılmalı, aşılardan her fırsatta bahsedilmelidir.
Böylelikle aşılanma oranlarını arttırmak için bireylerin erişkin aşılanma ile ilgili farkındalık
düzeyleri artırılmalıdır.
Anahtar kelimeler: İnfluenza, erişkin aşılama, pnömokokal hastalıklar, influenza aşısı,
pnömokok aşısı

Abstract:
Objective: Infectious respiratory system diseases such as influenza and pneumococcal
disease increase the morbidity and mortality of people at risk, as well as cause serious economic and
labor loss for countries. In our study, we evaluated the knowledge, attitudes and behaviors of patients
over 65 years of age with chronic diseases attending our outpatient clinic about influenza and
pneumococcal vaccines recommended for adult vaccination, assessed vaccination rates and the
factors affecting this. We aimed to determine the barriers to adult vaccination and increase the
vaccination rates of the patients as required by preventive medicine and increase the level of
awareness on this issue.
Materials and Methods: The study, which is a descriptive cross-sectional study, was
conducted in Haydarpaşa Numune Training and Research Hospital between May-June 2018 with 236
volunteers over 65 years of age with chronic disease who completed the data collection form.
Information was collected about age, marital status, employment status, educational status, family
income, chronic diseases, smoking status, exercise status, whether they went to the doctor regularly,
which doctor they visited (GP/specialist), whether their doctor recommended vaccination and
whether they were in the risk group for influenza and pneumococcal disease using a
sociodemographic information form containing 15 questions (13 closed-ended, 2 open-ended).
In addition, in order to determine the knowledge, attitude and behavior about influenza and
pneumococcal disease and vaccines, a data collection form consisting of 20 questions evaluating
knowledge and 3 questions evaluating attitudes and behaviors was applied to the patients. Correct
answers to the questions that measured the level of knowledge was based on information provided by
www.thsk.gov.tr site of the Ministry of Health and 2016 Adult İmmunization Guide prepared by the
Turkish Infectious Diseases and Clinical Microbiology Specialist Association (EKMUD). The data
obtained from the patients was analyzed using the NCSS 2007 package program. Student t test was
used for comparing two groups of quantitative data with normal distribution. One-way ANOVA was 
vi
used for comparisons of three and more normally distributed groups, and Bonferroni test was used
for paired comparisons. Pearson's chi-square test was used to compare qualitative data. Pearson
Correlation Analysis and Spearman's Correlation Analysis were also used to evaluate the
relationships between variables. Significance was evaluated at the p <0.05 level.
Results: Our study was conducted with a total of 236 cases (116 males and 120 females). The
ages of the patients included in the study ranged from 65 to 91, and the mean age was found to be
71.80 ± 6.40. We observed that 69% of the cases were married, 24.2% had graduated primary school,
79.2% were retired, 72% had an income between 1300-3000 TL, 41.5% had 2 chronic diseases. The
chronic diseases consisted of: hypertension in 63.1%, diabetes in 28.8%, heart disease in 25.4%,
kidney disease in 3%, COPD / Asthma disease in 8.1% and hyperlidipemia in 20.8% of the cases.
38.6% had other diseases. We observed that 14.8% of the cases smoked, 40.3% did not exercise,
58.5% routinely went to doctor's controls, 49.2% preferred to visit the internal medicine specialist,
25 % went to family physicians and 38.1% to other units. Only 32.6% stated that their doctor
recommended the vaccine. 52.5% stated that they lived with someone with a chronic disease, 55.1%
lived with someone over the age of 65.
While 45.8% of the cases stated that they had the influenza vaccine only once, only 35.6%
stated that they had it regularly (once a year). The mean score of the influenza vaccine knowledge
level was 63.73 ± 18.19. When we compared the sociodemographic characteristics with influenza
vaccination status; we observed that high education leves and doctor recommendation levels were
associated with higher the vaccination rates (respectively: p = 0.009 p = 0.001; p <0.01). We did not
observe statistically significant differences between regular vaccination and variables such as age,
gender, marital status, income status (p> 0.05). We observed that as the doctor's recommendation,
education and income level increased, the level of knowledge about influenza vaccine increased
(respectively: p = 0.001, p = 0.001, p = 0.003; p <0.01). We found that there was a negative
correlation between age and knowledge level, and knowledge level decreased as age increased (r =-
0.238; p = 0.001; p <0.01). We found that as the education level and doctor's recommendation
increased, the frequency of recommending influenza vaccine to those around them also increased
(respectively: p = 0.001, p = 0.001; p <0.01). We observed that male patients were more likely to
recommend influenza vaccine than women (p = 0.003; p <0.01).
While 22% of the cases stated that they had a shot of pneumococcal vaccine, 21.2% stated
that they had it regularly (first dose conjugated pneumococcal vaccine and second
dosepolysaccharide pneumococcal vaccine). The average pneumococcal vaccine knowledge level
score was 70.57 ± 17.30. We found no statistically significant difference between pneumococcal 
vii
vaccination status and variables such as age, gender, marital status, educational status, and income
level (p> 0.05). We observed that as the doctor's recommendation of the vaccine increased, the
frequency of patients having pneumococcal vaccine shots increased statistically significantly (p =
0.001; p <0.01). As the education levels and doctor's recommendation levels increased, the frequency
of recommending pneumococcal vaccine to those around them and knowledge levels concerning
pneumococcal disease increased (respectively: p = 0.001, p = 0.001; p <0.01). We did not find a
statistically significant relationship between age, gender, marital status, income status, and level of
pneumococcal vaccine recommendation and knowledge (p> 0.05).
Conclusion: Overall, the rates of influenza and pneumococcal vaccination coverage that we
found in our study were much lower than the rate (90%) recommended by WHO for people over 65
and in the risk group. The most decisive factor that increased vaccination rates was a doctor's
recommendation. While having a doctor's recommendation is the strongest source of motivation,
high education levels are the strongest supporter among the demographic characteristics. Family
physicians play a key role in enhancing vaccine acceptance. Family physicians should inform their
patients about adult vaccines, emphasize the efficacy and reliability of vaccines, and closely monitor
their vaccination status at every consultation as required by preventive medicine. It should be
emphasized that the vaccines are covered by the health insurance system, adult vaccines should be
monitored by family physicians with a data tracking system similar to the baby-child vaccination
system, information about fatal diseases that can be prevented by vaccines should be addressed, adult
immunization should be explained to the patients in routine visits and seminars, and vaccines should
be mentioned at every opportunity. Thus, the awareness level of individuals about adult vaccination
should be increased in order to increase vaccination rates.
Keywords: Influenza, adult vaccination, pneumococcal diseases, influenza vaccine,
pneumococcal vaccine