Ağrı isyanları (1926-1930)
The Ararat rebellions (1926-1930)
Yazar: ORHAN KILINÇ
Danışman: PROF.DR. CEMİL ÖZTÜRK
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution

Özet:
Ağrı İsyanı, 1926?1930 yılları arasında, bugünkü Ağrı ili sınırlarıiçerisindeki Büyük ve Küçük Ağrı dağları ile yakın çevresinde ortaya çıkmışbir Kürt isyanıdır. İsyanın başlamasındaki en etkili unsurlar, bölgede geçmişiçok eskilere dayanan eşkıyalık olayları ve hükümetin Şeyh Said İsyanısonrasında, sorun çıkarma eğiliminde olan bazı kişileri batıdaki illeregöndermek istemesidir. Ancak bu sıradan asayiş olaylarının büyüyerek birisyan haline dönüşmesi, Hoybun örgütünün bölgeye el atmasından sonradır.Hoybun örgütü, yurtdışında bazı Kürt ve Ermeniler tarafından 1927 yılındakurulmuştur. Türkiye Kürtlerini kışkırtarak genel bir başkaldırı tertiplemehedefindeki örgüt, Ağrı bölgesindeki olayları kullanarak bu hedefine varmakistemekteydi1926 ve 1927 yıllarında, Ağrı Dağı ve çevresindeki engebeli araziyesığınmış isyancılara karşı iki askeri harekât düzenlenmiş fakat olumlu sonuçalınamamıştır. Olumsuz arazi koşulları ve isyancıların İran topraklarınageçmeleri, arzulanan başarının elde edilmesini engellemiştir. Hükümetin,1927?1928 yıllarında af kanunları çıkardığını ve isyancılara yönelik barışçılbir yaklaşım izlediğini görmekteyiz. Ancak hükümetin bu yaklaşımı, Hoybunörgütünün karşı propagandaları nedeniyle istenen sonucu vermemiş ve isyanındaha fazla kan dökülmeden sona erdirilme fırsatı kaçırılmıştır. Ayrıcailerleyen dönemde, isyancı çetelerin yurt içinden ve İran sınırından yaptıklarısaldırılar artmıştır. Bu dönemde İran'ın, kendi topraklarını Türkiye'ye karşıbir saldırı üssü olarak kullanan isyancıları engellemediği ve bir şekilde onlarıkoruduğu söylenebilir.1930 yılı sonbaharında, siyasi ve diplomatik tedbirlerle desteklenenbüyük bir askeri harekât daha yapılmıştır. Bu harekâtta asilerin büyük birkısmı yok edilmiş, bir kısmı ise İran'a kaçmıştır. İsyanda ele geçen ya daisyana katıldığından şüphelenilen zanlılar ise Adana Ağır CezaMahkemesi'nde yargılanmış ve suçlu görülenlere çeşitli cezalar verilmiştir

Abstract:
The Ararat rebellion between 1926-1930 is a rebellion of the Kurdishpeople of the Big and Small Ararat mountains and its environment within theborders of the today?s province Ağrı. The most important factor of therebellion was the banditry with a long history in this region and the plan of thegovernment of dispatching some problematic people to Western provinces,especially after the Sheikh Said rebellion. But, growing up and turning suchordinary public security incidents into a big rebellion arouse after the entry ofthe Hoybun organization into this region. The Hoybun organization had beenestablished abroad by some Kurds and Armenians in 1927. This organizationaiming to organize a common revolt by whipping up the Kurds of Turkey,tried to reach its goals by using the incidents in the Ararat region.In 1926 and 1927 two military operations had been organized againstthe rebels hiding at the uneven land of the Ararat mountain and itsenvironment, but no successful results could be obtained. Unfavorable terrainconditions and the passing of the rebels to the Iran had prevented the desiredsuccess. We may see that the government has enacted laws of mercy andfollowed a more peaceful approach between 1927 and 1928 in regard of therebels. But the approach of the government could not reach the desired goalsbecause of the counter-propaganda of the Hoybun organization and thepossibility to end up the rebellion without spilling more blood had beenmissed. Furthermore, the attacks of the rebelling gangs from domestic and theIran border had increased. We may say that the Iran did not prevent therebellion to make use of their land as a base for their attacks against Turkey,but protected them in some way.In fall 1930, again a big military operation had been made, beingsupported by political and diplomatic measurements. During this operation agreat part of the rebels had been cleared off and another part flew to the Iran.Suspects being caught or being under suspicion of participating at therebellion had been judged by the Adana Criminal Court and the those beingfound guilty had been punished by various penalties.