Uluslararası hukukta iklim değişikliğinin denizler üzerindeki etkileri
The effects of climate change on the seas in international law
Yazar: UĞUR KAYNAKÇIOĞLU
Danışman: PROF. DR. AKİF EMRE ÖKTEM
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Deniz hukuku = Law of the sea ; Devletler hukuku =   ; Milletlerarası hukuk =   ; Çevre hukuku = Environmental law

Özet:
"Uluslararası Hukukta İklim Değişikliğinin Denizler Üzerindeki Etkileri"
başlıklı bu tezin içeriğinde iklim değişikliğinin denizler üzerindeki etkilerine ve bu
etkiler sonucunda ortaya çıkan sonuçlara hangi uluslararası hukuk kurallarının ne
şekilde uygulanabileceği ve mevcut uluslararası hukuk kurallarının yeterli olup
olmadığı ele alınmıştır. Bu amaçla üçe bölünen çalışmada iklim değişikliği rejimi,
uluslararası deniz hukuku ve uluslararası hukukun diğer ilgili alanları incelenerek
bazı sonuçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.
Çalışmanın ilk bölümünde iklim değişikliği-uluslararası hukuk ilişkisinin
daha iyi anlaşılabilmesi için öncelikle "İklim değişikliği nedir ve uluslararası hukuk
içerisine nasıl dahil olmuştur?" sorusu kapsamında iklim değişikliği kavramı
tanımlandıktan sonra iklim değişikliği kavramının uluslararası çevre hukuku olarak
belirleyebileceğimiz kurallara ne şekilde yansıdığı ortaya koyulmuştur. İklim
değişikliğinin uluslararası hukuk için önem arz eden yönünün insan kaynaklı olarak
atmosferde sera gazlarının birikimine neden olan yönü olduğu tespit edilerek bunun
tüm devletleri ilgilendiren küresel bir çevre sorununa yol açtığının bilimsel tespitinin
yapılma süreci ortaya koyulmuş; bu çevre sorunuyla mücadele edebilmek için sera
gazı salımlarına karşı mücadelenin uluslararası hukuk düzenine konu olmasına ilişkin
tarihsel sürecin uluslararası çevre hukukunun tarihsel gelişim süreciyle nasıl
etkileşimde bulunduğu görülmüştür. Geçmiş dönemde uluslararası çevre hukukunun
iklim değişikliğiyle mücadele konusunda yetersiz kalması, kuramsal olarak iklim
değişikliğine neden olan sera gazlarının olumsuz etkilerinin yansıdığı atmosferin
korunması konusuna bağlı tartışmalar sırasında, bağımsız bir iklim sistemini koruma
rejiminin oluşması ile sonlanmıştır. Böylece iklim değişikliğinin uluslararası hukukta
neden atmosferin korunmasından ayrı bir rejim olarak yer bulduğu görülmüş;
"Uluslararası hukuk içerisinde çevrenin korunması açısından başlı başına bir iklim
sistemi rejimi mi yoksa atmosferi bütünsel olarak ele alan bir hukuk düzeni mi
bulunmaktadır?" sorusu cevaplanmıştır. Aslında bu durum iklim değişikliği
konusunda çevrede mekânsal korumaya yönelik bakış açısını içerecek atmosferin
korunması konusundaki bir genel çerçeve yerine yararcı bir yaklaşımla çevre
sorununun bizatihi kendisini hedef alan bir hukuki rejim oluşturma yönünde tercih
yapıldığını; iklim değişikliğinin doğurduğu çözüm arayışının bir sonucu olarak
uluslararası hukuk kuramlarında ortaya çıkan ve doğrudan sorunu odak alan
korumacı "insanlığın ortak kaygısı" kavramının, daha mekânsal bir kavram olan
"insanlığın ortak mirası" kavramıyla nasıl bir ilişki içerisinde olduğunu da
göstermektedir.
1992 yılında iklim değişikliği konusunda ilk uluslararası andlaşma olarak
BMİDÇS akdedilmiş; bu çerçeve andlaşmanın etrafına zamanın koşullarına göre
iklim değişikliği ile mücadeleyi güçlendirmek için yeni uluslararası andlaşmalar
olarak KP ve PA eklenmiştir. "İklim değişikliğini ilgilendiren uluslararası hukuk
düzenlemeleri nelerdir?" sorusunun cevabı da bu üç uluslararası andlaşmanın düzenlemeleriyle birlikte bu düzenlemelerin yörüngesinde şekillenen uluslararası
hukukun diğer kaynakları olmaktadır. İklim değişikliği rejimi olarak adlandırdığımız
bu düzenin zaman içerisinde gösterdiği gelişim, yalnızca olumlu okunmamalı;
tersinden yorumlanınca, iklim değişikliği rejiminin en başta oluşturulan çerçevesinin
aslında güçsüz ve yetersiz olduğunu da ortaya çıkarmaktadır. Ancak rejimin
gelişiminin zamana yayılması rejimdeki andlaşmalara taraf olan devlet sayısını
arttırmış; fikir birliğini olumsuz etkileyen kimi tartışmalara rağmen rejim
kapsamındaki eylemlerin hukuki meşruiyetini arttırmıştır. "İklim değişikliği ile ilgili
düzenlemeler iklim değişikliği ile mücadelede yeterli midir yoksa bunların eksik
yanları var mıdır?" sorusu tam da bu kapsamda devreye girmektedir. Evet, iklim
değişikliği ile ilgili düzenlemelerin eksik yanları vardır; bu nedenle ilgili
düzenlemeler sürekli geliştirilmeye çalışılmaktadır. "İklim değişikliği ile ilgili
düzenlemelerin sınırları nelerdir? Denizlerle bağlantısı var mıdır?" sorusu bu
gelişimler kapsamında düşünüldüğünde ilginç bir paradoks ortaya çıkmaktadır.
Doğrudan iklim değişikliğini hedef alarak bu çevre sorununa odaklanmaya yönelerek
mekânsal bir yaklaşımı tercih etmeyen ve sorun çerçevesinde daha yararcı olmayı
amaçlayan iklim değişikliği rejimi, dengesini korumayı amaçladığı iklim sisteminin
mekânsal yaygınlığına erişememiş; özellikle denizlere ilişkin hükümler konusunda
zayıf kalmıştır.
Çalışmanın ikinci bölümünde, uluslararası deniz hukuku ve denizlerin iklim
değişikliği ve iklim değişikliği rejimiyle bağlantısı incelenmiştir. Denizler iklim
sisteminin bir parçası olarak gezegenin gaz, ışınım ve ısı döngüsünde önemli bir yere
sahiptir. Bilimsel araştırmalar sonucunda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin
atmosferin yanı sıra denizler üzerinde de pek çok etkisi bulunduğu keşfedilmiştir.
Peki "İklim değişikliğinin denizlere etkileri nelerdir?" sorusunun cevabı da olacak bu
etkiler nelerdir? İklim değişikliği konusunda uluslararası siyasi ve hukuki organlara
yol gösterici bilimsel kuruluş HİDP'e göre bunlar deniz sıcaklıklarının artması,
denizlerdeki oksijenin azalması, denizlerin asitlenmesi, deniz buzu boyutlarının
azalması ve deniz seviyesinin değişmesi olarak sayılmıştır. Denizlerde meydana
gelen tüm bu değişimler denizler üzerinde iklim değişikliğine karşı koruma
tedbirlerinin alınabilmesi açısından "Uluslararası deniz hukukunda iklim değişikliği
ne şekilde yer bulmuştur?" sorusunu doğurmuştur. Uluslararası deniz hukukunun
tarihsel oluşum süreci ve yapısı incelendiğinde iklim değişikliğinin uluslararası deniz
hukukunda uzun süre yer bulmadığı hatta uluslararası deniz hukuku geliştirilirken ve
böyle bir olasılığın varlığının farkında olunmasına rağmen tümüyle dikkate
alınmadığı görülmüştür.
İklim değişikliğinin denizler açısından tümüyle dikkate değer kabul edilmesi
1980'li yılların sonuna denk gelmekte; bu yıllarda özellikle deniz seviyesinin
değişmesi kapsamındaki deniz seviyesinin yükselmesi sorununun konu olarak BM
Genel Kurulu önüne geldiği görülmektedir. Bu yıllar uluslararası deniz hukukunun
en temel düzenlemesi ve denizlerin anayasası olarak da adlandırılan BMDHS'nin
hükümlerinin belirlendiği tarihin sonrasına rastlamaktadır. Bu nedenle iklim
değişikliği ile uluslararası deniz hukuku arasındaki bağlantıyı belirlerken öncelikle
daha başlangıç noktalarını içerecek lafzi, teleolojik ve sistematik bağlantı üzerinden
bir inceleme yapılmak zorunda kalınmıştır. Böylece uluslararası deniz hukukunun
normları, terimleri, kavramları ve amacıyla iklim değişikliği rejimindeki normların,
terimlerin, kavramların ve amacının sistematik bir bütünlük içerisinde yorumlanma
açısından birbirilerine ne derece geçişken olduğunun tespiti yapılmış; bu noktalarda
bulunabilecek sorunların yalnızca düzenlemelerin içerikleri özelinde olabileceğinden hareketle uluslararası deniz hukukunun iklim değişikliğiyle ilgili düzenlemelerinin
daha derinlemesine analizi aşamasına geçilmiştir. "Uluslararası deniz hukukunun
hangi konuları iklim değişikliği ile mücadeleyi ve iklim değişikliği rejiminden doğan
yükümlülükleri ilgilendirmektedir?" sorusunu uluslararası deniz hukuk açısından
analiz ederken BMDHS'de yer alan kısımlar üzerinden düşünülerek iklim
değişikliğinin denizlerde neden olduğu değişikliklerin sorun yaratacağı konular olan
doğal kaynaklar ve deniz çevresinin korunması ile deniz çevresinde yaşanan coğrafi
değişimler sonucunda etkilenen esas çizgiler ve deniz yetki alanları konuları iklim
değişikliği açısından ele alınarak uluslararası deniz hukukunun bu konulardaki
güncel tartışmaları kapsamında detaylandırılmıştır. Böylece "Denizlerdeki
değişimlerin yol açtığı sorunların bir bütün olarak deniz alanlarının belirlenmesi ve
deniz çevresinin korunması gibi konulara etkisi nedir?" sorusu da cevaplanabilmiştir.
Denizlerdeki doğal kaynakların ve deniz çevresinin korunması kapsamında
kirlilik, deniz canlı kaynaklarının korunması, biyolojik çeşitliliğin korunması ve tüm
bu konuların kutuplar özelinde bir kez daha ele alınması üzerinden bir başlıklandırma
yapılmıştır. Bundan sonra ortaya çıkan soru "Uluslararası deniz hukuku bahsedilen
konularda iklim değişikliği ile mücadeleye ve iklim değişikliği rejimi kapsamında
getirilen yükümlülüklere uygun mu düzenlenmiştir?" sorusu olmuştur. Kirlilik
kaynakları açısından bakıldığında atmosfer aracılığıyla kirlilik konuyla doğrudan
ilgili olmakla birlikte iklim değişikliği rejiminin temel amaçları olan iklim
değişikliğini azaltma ve iklim değişikliğine uyum kapsamında en çok gelişim
gösteren alanın UDÖ düzenlemeleri aracılığıyla gemi kaynaklı kirlilik olduğu
görülmüş; deniz yatağı faaliyetlerden kaynaklanan ve denizlere boşaltım yapılması
yoluyla kirlilik alanlarında da bazı gelişmelerin ve deniz jeomühendisliğiyle ilgili
yeni tartışmaların bulunduğu görülmüştür. İlginç olan husus iklim değişikliğine
neden olan temel faaliyetler karalarda gerçekleşmesine rağmen kara kökenli kirlilik
düzenlemeleri konusundaki gelişimin en geriden gelmesidir. Deniz canlı kaynakları
konusunda ise konu biraz daha bölgesel balıkçılık yönetimlerinin ilgisi dahilindedir.
Deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması konusu ise 2023 yılıyla birlikte yeni bir
andlaşma metninin oluşturulduğu ve gelişmelerin bulunduğu bir alandır. Kutup
bölgelerinde Güney Kutup Bölgesi'nde Antarktika'daki egemenlik iddialarının
dondurulması nedeniyle çevreyi korumada uluslararası yönetimin; Kuzey Kutup
Bölgesi'nde ise kıyı devletlerinin iş birliğine dayanan bir anlayış içerinde, deniz
çevresinin korunmasında iklim değişikliğini de hesaba katan girişimlerinin
bulunduğu görülmüştür. Doğal kaynakların ve deniz çevresinin korunması tüm
devletlerin ortak çıkarı olduğundan bu konuda bazı küçük sorunlar dışında iklim
değişikliğinin uluslararası deniz hukuku sistemiyle bütünleştirilmesi yolunda yoğun
çabaların bulunduğu söylenebilir. İklim değişikliğinin daha büyük sorunlara yol
açacağı konu ise deniz çevresindeki değişimler sonucunda esas çizgilerin ve deniz
yetki alanlarının değişmesidir. Bu konuda devletlerin çıkarları farklılaşmakta ve
mevcut deniz alanı hesaplama ve sınırlandırma sistemi çok ince bir dengede
bulunduğundan öğretideki tartışmaların ve UHK'nin yaptığı çalışmaların ötesine
geçilememiştir. Bu kapsamda yapılan incelemede ana karalar, deniz alanları, adalar,
kıyı devletinin hakları ve buzla kaplı bölgeler üzerine bir başlıklandırma yapılmış;
her başlığı ilgilendiren sorunların kara-deniz alanlarının belirlenmesi üzerinden esas
çizgiler kaynaklı olduğu görülmüştür. İlgili başlıklar içerisinde uluslararası deniz
hukukunun konuyla ilgili hükümlerinin deniz seviyesinin yükselmesinden mağdur
olan devletler lehine veya aleyhine kullanılabilecek olanları tartılmıştır.
Çalışmanın üçüncü bölümünde iklim değişikliği ile mücadele konusundaki
hakların ve yükümlülüklerin uluslararası deniz hukukundan doğan haklar ve
yükümlülüklerle beraber incelenmesi sonucunda ortaya çıkan sorunlara yönelik
uluslararası hukukun farklı konularıyla bağlantılı olarak ortaya koyulan çözüm
önerileri incelenmiştir. Bölüm içerisinde iklim değişikliğinin denizler üzerindeki
etkilerinin doğurduğu sorunlar uluslararası çevre hukuku, iklim değişikliği rejimi ve
uluslararası deniz hukuku kurallarıyla bağlantılı olarak devlet olma kuramları,
kişilerin korunmasına ilişkin kurallar, uluslararası hukukun kaynakları, uluslararası
hukukta sorumluluğa ilişkin kurallarla uluslararası yargı organları ve uyuşmazlık
çözüm mekanizmaları kapsamında ele alınmıştır. Bu şekilde bir inceleme
yapılmasının nedeni iklim değişikliğinin denizler üzerindeki olumsuz etkilerinden
doğan sonuçların yalnızca uluslararası çevre hukuku, iklim değişikliği rejimi ve
uluslararası deniz hukuku açısından ele alınmasının yetersiz olacağından hareketle
özellikle esas çizgiler ve deniz alanlarındaki değişimlere bağlı olarak bazı devletlerin
varlıklarının ve unsurlarının kısmen veya tamamen tehlike altına girmesi nedeniyle
bağlantılı konuların da ele alınması gereğinin ortaya çıkmasıdır. Böylece devlet olma
kuramları açısından "İklim değişikliğinin denizlerde meydana getirdiği değişiklikler
sonucunda devlet unsurlarında kayba uğrama durumunda devlet olma niteliği veya
devletin unsurları nasıl korunabilir?" sorusu öncelikli olarak gündeme gelmiştir.
Deniz seviyesinin yükselmesinin devleti oluşturan belirli bir toprak parçası
unsurunu etkilediği durumlarda devletin varlığının tehlikeye girmesinin temel sebebi
uluslararası hukukta devletin bir unsurunu oluşturan "ülke"nin varlığının tamamen
kara ülkesine yani toprak varlığına bağlanmış olmasıdır. Kara ülkesi olmayan
devletin veya hükümetin devamı mümkün olsa da bunun diğer devletlerin insafına
kalmış olması; kara ülkesinin korunması için kullanılabilecek kendi kaderini tayin
hakkı ve neye sahipsen ona sahip kal (uti posssidetis) ilkesi gibi kuramların hem
değişen coğrafi koşullar sonrası nasıl uygulanacağının belli olmaması hem de
bağlayıcı bir karar için başvurulması son derece güç olan uluslararası yargı organları
ve uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının kararları üzerinden yaptırıma
bağlanabilecek olması göz önüne alındığında uluslararası hukukun devlet olma
kuramları doğrultusunda kara kaybına uğrayacak devletler açısından sınırlı bir
mücadele alanı içerdiğini göstermektedir. Bu durum kara ülkesinde kayıp yaşayan
devletlerin uluslararası hukuk içerisindeki bağlayıcı olmayacak tavsiye niteliğindeki
kararlara ve uluslararası toplumun kamuoyunu çekebilecek yöntemlere yönelmesine
neden olduğu gibi bu devletlerin kara ülkelerini korumak için kendilerinin tedbirler
almasına neden olmakta, ancak iklim değişikliğine uyum kapsamında da
değerlendirilebilecek bu tedbirlerin masrafı ilgili devletlerin gücünü aşmaktadır.
Kara ülkesinin korunamadığı durumlarda devletin diğer unsurlarının ve öncelikli
olarak o kara ülkesi üzerinde yaşam süren kişilerin korunması gerekecektir. Böylece
kişilerin korunmasına ilişkin kurallar kapsamında "Yerinden edilme, göç, sığınma,
mülteci ve vatandaşlık hukukunun veya insan hakları hukukunun bir rolü olabilir
mi?" sorusu değer kazanmaktadır. Yapılan incelemeler sonunda yerinden edilme
kapsamında en korunaklı hukuki statüyü mülteci statüsünün içerdiği görülse de kara
kaybına uğrayacak özellikle ada devletlerinde yaşayan insanların mülteci statüsünü
mevcut durumlarına göre statü kaybı olarak gördüğü; bu nedenle devletlerinin kara
ülkesinin varlığı üzerinden vatandaşlıklarının korunmasını talep ettikleri
görülmektedir. Devletin kara ülkesinin varlığının sağlanamayacağı durumlarda
ortaya koyulan bir başka ve belki de ehveni şer çözüm yolu nüfusun mültecilik
statüsü yerine bir başka devletin vatandaşlığına geçiş yapması gibi görünse de bu
olasılıkta kara ülkesi kaybolan devletin nüfusu kalmayacağından doğal kaynaklar üzerinde hak iddiasında bulunmasının da zorlaşacağı; hatta kara ülkesi kaybolan
devletten kalan alanların vatandaşlığına geçilen ülkenin taleplerine konu olabileceği
üzerinde durulmuştur.
Devlet olma kuramlarındaki sıkışmayı aşmanın bir yolu konuyu ilgilendiren
uluslararası hukuk kaynaklarında bazı uyarlamalar yapmak ya da kaynak oluşturma
yöntemleri üzerinden yeni çözüm önerileri ortaya koymak olmaktadır. Bu kapsamda
uluslararası andlaşmalar açısından "Mevcut uluslararası andlaşmalar iklim değişikliği
nedeniyle denizlerde yaşanan değişimlere nasıl uyarlanabilir veya uyarlanamama
durumunda andlaşma askıya alınabilir ya da andlaşmadan çekilinebilir mi?"
sorusunun cevabı düşünülmüştür. İklim değişikliği rejiminde veya uluslararası deniz
hukukunda bir uyarlama veya değişiklik yapılması fikri yıllardır mümkün olmamış;
iklim değişikliği rejiminde yeni uluslararası andlaşma yapma yoluna başvurulurken,
uluslararası deniz hukukunda BMDHS'deki değişimden uzak durularak ek
andlaşmalar ve güncel duruma göre yorumlar yapılarak sorunlar çözülmeye
çalışılmıştır. Andlaşmalardan çekilme veya andlaşmaların sona ermesi açısından
iklim değişikliğinin neden olduğu deniz seviyesini yükselmesinin şartların esaslı
değişimine yol açtığı yönünde bir iddiada da ilgili iddiada bulunan devletlerin tek
başına hareket etme imkânı bulunmamaktadır. Bu yolla andlaşmalarda kara ülkesi
kaybolan devletler "Bu konuda, uluslararası teamül hukukuna giden yeni devlet
uygulamalarının oluşması mümkün müdür?" sorusu üzerinden BMDHS'ye aykırı
görünen devlet uygulamaları yoluyla haklarını korumaya çalışıp uluslararası teamül
oluşturma yolunu deneyebilecekse de yaptıkları uygulamaların ne kadar destek
alacağı ve yaygın uygulama oluşturup oluşturmayacağı belirsizdir. Toprak kaybının
bu kadar gündemde olduğu mevcut durum BM'nin de dikkatini çekmiş; BM Genel
Kurulu'nun yıllardır aldığı kararlara ek olarak BM Güvenlik Konseyi kararlarında da
sıklıkla iklim değişikliği ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin yer bulduğu
görülmüştür. Bunun yanı sıra BM Güvenlik Konseyi iklim değişikliğini kara
ülkelerinde neden olduğu zararlar kapsamında öncelikle Afrika'daki çatışmalar
üzerinden bir uluslararası güvenlik sorunu olarak belirlemeye çabalasa da 2021
yılında bu yöndeki kararın alınması Rusya vetosuyla reddedilmiştir. Bu nedenle
"Uluslararası örgütlerin ve özellikle BM'nin verdiği ve vereceği kararlarla rolü ne
olacaktır?" sorusu hala masada durmaktadır.
İklim değişikliğinin denizler üzerindeki olumsuz etkilerinin yukarıda
belirtildiği şekilde çözülemediği durumda devletlerin sorumluluğu ve yargı yollarıyla
uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı gündeme gelecektir. Uluslararası hukukta
sorumlulukla ilgili kuralların iklim değişikliği konusuna uygulanabilirliği "İklim
değişikliği nedeniyle denizlerde meydana gelen değişimlerden kaynaklanan zararlı
etkiler için uluslararası sorumluluk mekanizmaları devreye girebilir mi?" sorusunun
karşılığıdır. Bu noktada "Uluslararası çevre hukukunda, iklim değişikliği rejiminde
ve uluslararası deniz hukukunda sorumluluk neye göre belirlenmektedir? Bu
alanlardaki yükümlülükler kapsamındaki ihlallerden doğan zararların giderilmesi için
onarımın sağlanabilmesi mümkün müdür?" sorusuna cevap vermek gerekirse iklim
değişikliği rejiminde sorumluluğa ilişkin düzenlemelerin yalnızca ortak ama
farklılaştırılmış sorumluluklar üzerinden olduğu ve devletin sorumluluğuna ilişkin
geleneksel kurallara doğrudan yer verilmediği görülmektedir. Uluslararası çevre
hukukunda ise daha çok zarar vermeme yükümlülüğü üzerinden uluslararası teamüle
bağlı bir sorumluluk yapısı bulunmaktadır. Uluslararası deniz hukukunda ise
sorumluluğun her alanıyla ilgili yöntemlerin bağlantılı olduğu konuya göre
kullanılabileceği görülmektedir. Bu durumda iklim değişikliği rejimine dönülerek rejimdeki yükümlülüklerden kimin sorumlu olduğunun tespiti yapıldığında, devletler
herkese karşı sorumlu olduğundan, devletin sorumluluğu mekanizması devreye
girecektir. Bu kapsamda öncelikle uluslararası hukuka aykırı bir eylemin; sonrasında
bu eylem devlete atfedilirken arada bir nedensellik bağının bulunması gerekmektedir.
Dolayısıyla öncelikle devletin eylemi hukuka aykırı olmalıdır. Ancak iklim
değişikliği rejiminde planlanmış sınırlar içinde yer alan belli miktar sera gazı salımı
yapmanın hala hukuka uygun olduğu görülmektedir. Devlete atfetme açısından
önleme yükümlülüğü ve beklenen özeni gösterme devreye girebilse de iklim
değişikliğinde sorumluluğun uygulanmasında en temel sorun nedensellik bağının
kurulması olmakta; iklim değişikliğine neden olan faaliyetler ile iklim değişikliği
nedeniyle denizlerde ortaya çıkan değişimlerin birbirilerine bağlanması önem
kazanmaktadır. Sera gazı salımları hem her devletin gerçekleştirdiği hem de her
devletin zarar gördüğü süreklilik içeren bir eylem olduğundan bu noktada bilimsel
hesaplamalarla hangi devletin hangi devlete ne kadar zarar verdiğinin; denizlerde ne
kadar olumsuz etkiye neden olduğunun tespit edilmesi gerekecektir. Ancak bu
yöndeki hesaplamaların kesin ve net olarak yapılması son derece zordur. Zararın
tespitinin zorluğu zararların onarımını da zorlaştırmaktadır. Onarım için sıralı ve
kademeli olarak eski hale getirme, tazminat ve manevi tatmin yolları bulunsa da
örneğin kutuplardaki buzların erimesi gibi bazı durumlarda eski hale getirme veya
tazminat hesaplama mümkün olmamakta; anlamsız kalmaktadır. Aslında iklim
değişikliği rejiminde gelişmiş ülkelere yüklenen mali destek yükümlülükleri bu
bağlamda gelişmiş devletlerin tarihsel sorumluluğuna bağlı a priori bir tazminat
sistemi gibi işlemektedir. PA'da öngörülen Kayıp ve Zarar Mekanizması'nın da
sorumluluk ve tazminat konularının kapsamı dışında tutulmaya çalışıldığı
düşünüldüğünde, bu mekanizmanın da uyum konusundaki mali yükün
giderilmesinde bir rolü olmalıdır. Ancak buradaki sorun daha önce de belirtildiği
üzere uyumun zorlaşmasıyla masrafların da artacağı ve bunun karşılanıp
karşılanamayacağı üzerine odaklanmaktadır.
Uluslararası yargı organları ve uyuşmazlık çözüm mekanizmaları açısından
"Tüm bu meselelerin ele alınmasında uluslararası deniz hukukunun, uluslararası
çevre hukukunun ve iklim değişikliği rejiminin uyuşmazlıkların çözülmesine ilişkin
kısımları yeterli midir? Yoksa uyuşmazlıkların çözülmesinde başka mekanizmalara
mı ihtiyaç duyulacaktır? Örneğin bir uluslararası çevre hukuku mahkemesine gerek
duyulmakta mıdır? Yoksa genel nitelikli bir yargı organı olan UAD'ın yanı sıra
hakemlik kurumu ile iklim değişikliği denetim ve uzlaştırma mekanizmaları veya
UDHM'nin etkin rol alması mümkün müdür? Eğer mümkünse bu çözüm yolları
yeterli olacak mıdır yoksa diğer olasılıklara mı başvurulması gerekecektir?" gibi
sorulara yanıt olarak uluslararası çevre hukukunun kendine özgü yargı yolu veya
uyuşmazlık çözüm mekanizması bulunmamakla birlikte iklim değişikliği rejiminde
ve uluslararası deniz hukukunda çeşitli yargı yollarının ve uyuşmazlık çözüm
mekanizmalarının mevcut olduğu belirtilebilir. Bunlardan iklim değişikliği rejiminin
uzlaştırma mekanizması henüz çalıştırılamamış; uyuşmazlıkların çözüm yolu UAD
veya tahkim üzerinde yoğunlaşmıştır. Uluslararası deniz hukukunun ise çözüm
yollarını daha serbest bıraktığı görülse de yine UAD veya tahkimin yanı sıra UDHM
veya özel tahkime de yer verdiği görülmektedir. Bu noktada temel sorun devletlerin
bağlayıcı karar alacak yargı organı veya mekanizmalara bu konu dahilinde
başvurmak için rıza ve yarışan yargı yetkisi engeline takılma ihtimalidir. Nitekim bu
ihtimaller öngörüldüğünden henüz bu ihtimaller gündeme gelmeden şimdiden
öncelikle UAD ve UDHM'den danışma görüşü isteme yoluna başvurulmuş
bulunulmaktadır. Mevcut durumda iklim değişikliği ve iklim değişikliğinin denizler üzerindeki etkileri konusunda uluslararası toplumun uluslararası hukuk düzeninin
geleceği için bu iki danışma görüşüne bel bağladığı görülmektedir. Ancak gerek
UAD gerekse UDHM tarafından verilecek danışma görüşleri tavsiye nitelikleri
nedeniyle genellikle uluslararası andlaşma düzenlemelerinin hâkim olduğu bu
konuda uluslararası hukukun ve andlaşmaların yorumundan öteye gidemeyecek gibi
görünse de az da olsa yeni bir yol haritası oluşturma ihtimali de bulunmaktadır.

Abstract:
The content of this thesis titled "The Effects of Climate Change on the Seas
in International Law" discusses which international law rules may be applied and
how they may be applied to the effects of climate change on the seas and the
consequences arising as a result of these effects, and whether the existing
international law rules are sufficient. The study, which was divided into three parts
for this purpose, attempted to obtain some conclusions by examining the climate
change regime, the International Law of the Sea, and other related areas of
international law.
In the first part of the study, the concept of climate change is defined within
the scope of the question "What is climate change and how has it been included in
international law?" in order to better understand the relationship between climate
change and international law, and then it is explained how the concept of climate
change is reflected in the rules that we can recognize as international environmental
law. After determining that the important aspect of climate change for international
law is the man-made accumulation of greenhouse gases in the atmosphere, the
process of making the scientific determination that this causes a global
environmental problem affecting all states has been revealed; it has been shown how
the historical process of the struggle against greenhouse gas emissions in order to
combat this environmental problem has interacted with the historical development
process of international environmental law. The inadequacy of international
environmental law in combating climate change in the past era led to the emergence
of an independent climate system protection regime during debates on the protection
of the atmosphere, which theoretically reflects the negative effects of greenhouse
gases that cause climate change. Thus, it has shown why climate change has found a
place in international law as a separate regime from the protection of the atmosphere,
and the question "Is there a climate system regime in international law for the
protection of the environment or is there a legal order that deals with the atmosphere
holistically?" has been answered. Indeed, this shows that instead of a general
framework on the protection of the atmosphere, which would include a spatial
protection perspective on the environment, a choice was made to create a legal
regime that targets the environmental problem itself with a utilitarian approach; this
also shows how the protectionist concept of "common concern of humanity", which
emerged in international law theories as a result of the search for solutions arising
from climate change and directly focuses on the problem, is related to the concept of
"common heritage of humanity", which is a more spatial concept.
In 1992, the first international treaty on climate change, the United Nations
Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), was concluded; this
framework convention was supplemented by the Kyoto Protocol (KP) and Paris
Agreement (PA) as new international treaties to strengthen the fight against climate
change based on the circumstances of the time. The answer to the question "What are
the international law regulations concerning climate change?" is the regulations of these three international treaties and other sources of international law shaped in the
course of these regulations. The development of this regime, which we call the
climate change regime, over time should not only be read positively; if interpreted
from the opposite perspective, it also reveals that the framework of the climate
change regime established at the beginning is actually weak and inadequate.
However, the development of the regime over time has increased the number of
states party to the treaties in the regime and increased the legal legitimacy of the
actions within the scope of the regime despite some controversies that negatively
affect the consensus. It is precisely in this context that the question "Are the
regulations on climate change sufficient in combating climate change or do they have
shortcomings?" comes into play. Yes, regulations on climate change have
shortcomings; therefore, the relevant regulations are constantly being improved.
When the questions "What are the limits of regulations on climate change? Is there a
connection with the seas?" are considered in the context of these developments, an
interesting paradox emerges. The climate change regime, which does not opt for a
spatial approach by focusing on this environmental problem by directly targeting
climate change but aims to be more utilitarian within the framework of the problem,
has not been able to reach the spatial extent of the climate system whose balance it
aims to maintain, and it remains weak, especially in terms of provisions related to the
seas.
The second part of the study examines the international law of the sea and the
connection of the seas with climate change and the climate change regime. As a part
of the climate system, the seas play an important role in the gas, radiation, and heat
cycle of the planet. Scientific research has discovered that the negative effects of
climate change have many impacts on the seas as well as the atmosphere. So, what
are these effects, which will also be the answer to the question "What are the effects
of climate change on the seas?". According to the scientific organization
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), which provides guidance to
international political and legal bodies on climate change, these are listed as
increasing sea temperatures, decreasing oxygen in the seas, acidification of the seas,
decreasing the size of sea ice, and changing sea level. All these changes in the seas
have given rise to the question "How has climate change found a place in the
international law of the sea?" in terms of taking measures to protect the seas against
climate change. An analysis of the historical formation process and structure of the
international law of the sea reveals that climate change did not find a place in the
international law of the sea for a long time, and even when the international law of
the sea was being developed and the existence of such a possibility was recognized,
it was not considered at all.
It was only in the late 1980s that climate change was fully recognized to be
significant in terms of the seas; in these years, the issue of rising sea levels within the
scope of sea level change came before the United Nations (UN) General Assembly as
an issue. These years coincide with the date after the provisions of United Nations
Convention on the Law of the Sea (UNCLOS), the most fundamental regulation of
the international law of the sea and the so-called constitution of the seas, were
determined. Therefore, it was necessary to examine the connection between climate
change and the international law of the sea through a literal, teleological, and
systematic connection that would include the starting points. Thus, it has been
determined to what extent the norms, terms, concepts, and purpose of the
international law of the sea are transitive to the norms, terms, concepts, and purpose of the climate change regime in terms of interpretation within systematic integrity;
and since the problems that may be present at these points can only be specific to the
content of the regulations, a more in-depth analysis of the regulations of the
international law of the sea on climate change has been carried out. While analyzing
the question "Which issues of the international law of the sea are relevant to the
combat against climate change and the obligations arising from the climate change
regime?" from the point of view of the international law of the sea, by considering
the sections in the UNCLOS, the issues of natural resources and the protection of the
marine environment, which are the issues that will be problematic due to the changes
caused by climate change in the seas, as well as the baselines and maritime
jurisdictions affected as a result of geographical changes in the marine environment,
have been considered from the climate change perspective and elaborated within the
scope of the current discussions of the international law of the sea on these issues.
Thus, the question "What is the impact of the problems caused by changes in the seas
on issues such as the determination of maritime areas and the protection of the
marine environment as a whole?" could be answered.
Within the scope of the protection of natural resources in the seas and the
marine environment, pollution, protection of marine living resources, protection of
biodiversity, and all these issues were once again addressed in the context of the
poles. The next question was "Is the international law of the sea designed to combat
climate change and comply with the obligations under the climate change regime?".
In terms of pollution sources, while pollution through the atmosphere is directly
related to the issue, it has been observed that the most developed area within the
scope of climate change mitigation and adaptation to climate change, which are the
main objectives of the climate change regime, is ship-borne pollution through
International Maritime Organization (IMO) regulations; there are also some
developments in the areas of pollution from seabed activities and pollution through
discharges to the seas and new discussions on marine geoengineering. Interestingly,
although the main activities causing climate change are taking place on land, the
development of land-based pollution regulations is lagging. As for marine living
resources, the issue is more of a focus for regional fisheries administrations. The
protection of marine biodiversity is an area where a new treaty text was drafted in
2023 and where progress is being made. In the polar regions, initiatives to protect the
marine environment, considering climate change, have been taken in the South Polar
Region by international governance in environmental protection due to the freezing
of sovereignty claims in Antarctica, and in the Arctic Region by coastal states in a
cooperative approach. Since the protection of natural resources and the marine
environment is a common interest of all states, it is safe to say that there are intensive
efforts to integrate climate change into the international law of the sea system, except
for some minor problems in this regard. The issue that climate change will cause
bigger problems is the change of the baselines and maritime jurisdictions as a result
of changes in the marine environment. Since the interests of states differ on this issue
and the current maritime area calculation and delimitation system is on a very fine
balance, nothing has gone beyond the discussions in the doctrine and the studies
carried out by the International Law Commission (ILC). The examination conducted
in this context has been categorized under the categories of mainland, maritime
areas, islands, coastal state rights, and ice-covered areas, and it has been observed
that the problems related to each category are based on the main lines through the
determination of land-sea areas. Within the relevant categories, the relevant provisions of the international law of the sea that can be used in favor of or against
the states suffering from sea level rise have been weighed.
The third part of the study examines the proposed solutions to the problems
arising as a result of the analysis of the rights and obligations to combat climate
change together with the rights and obligations arising from the international law of
the sea in connection with different issues of international law. In the chapter, the
problems arising from the effects of climate change on the seas are discussed within
the scope of theories of statehood, rules on the protection of persons, sources of
international law, rules on liability in international law, international judicial bodies,
and dispute settlement mechanisms in connection with international environmental
law, climate change regime and international law of the sea rules. The reason for
such a discussion is the fact that it would be inadequate to address the consequences
arising from the adverse effects of climate change on the seas only in terms of
international environmental law, the climate change regime, and the international law
of the sea, and that it is necessary to address related issues, especially due to the
partial or total endangerment of the existence territory and elements of some states
due to changes in the baselines and maritime areas. Thus, in terms of theories of
statehood, the question "How can the character of statehood or the elements of the
state be preserved in case of loss of state elements as a result of changes in the seas
caused by climate change?" has become a priority.
The main reason why the existence of the state is jeopardized in cases where
sea level rise affects a certain territorial element of the state is that the existence of
the "territory", which constitutes an element of the state in international law, is
completely dependent on the existence of land territory. Although the continuation of
the state or government without a land territory is possible, the fact that this is at the
mercy of other states and it is unclear how the theories such as the right to selfdetermination and the principle of "keep what you have" (uti posssidetis), which can
be used for the protection of the land territory, will be applied after the changing
geographical conditions and that they can be enforced through the decisions of
international judicial bodies and dispute resolution mechanisms, which are extremely
difficult to apply for a binding decision, show that international law contains a
limited field of struggle for states that will suffer land loss in line with the theories of
statehood. This situation causes states experiencing loss of land to turn to nonbinding advisory decisions under international law and methods that can attract the
public opinion of the international community, as well as causing these states to take
measures to protect their land, but the cost of these measures, which can also be
considered within the scope of adaptation to climate change, exceeds the power of
the relevant states. In cases where the land territory cannot be protected, the other
elements of the state, and primarily the people living on that land territory will need
to be protected. Thus, within the scope of the rules on the protection of persons, the
question "Can the law of displacement, migration, asylum, refugee and nationality
law or human rights law have a role?" becomes relevant. The examinations revealed
that refugee status is the most protected legal status within the scope of displacement;
however, especially the people living in island states that will be subjected to
territorial loss consider refugee status as a loss of status compared to their current
status; therefore, states demand the protection of their citizenship through the
existence of a territorial state. In cases where the existence of the state's land territory
cannot be maintained, another solution, and perhaps the lesser evil solution, seems to
be the transition of the population to the citizenship of another state instead of refugee status; however, it has been emphasized that in this possibility, since the state
whose land territory is lost will no longer have a population, it will be difficult for it
to claim rights over natural resources; and even the areas remaining from the state
whose land territory is lost may be subject to the claims of the country whose
citizenship is transferred.
One of the ways to overcome the problem in the theories of statehood is to
make some adaptations in the relevant international law sources or to propose new
solutions through resource creation methods. Within this context, in terms of
international treaties, the answer to the question "How can existing international
treaties be adapted to the changes in the seas due to climate change, or in case of
failure to adapt, can the treaty be suspended or abandoned?" was considered. The
idea of an adaptation or amendment in the climate change regime or in the
international law of the sea has not been possible for years; while in the climate
change regime, new international treaties have been drafted, in the international law
of the sea, problems have been tried to be solved through additional treaties and
interpretations according to the current situation, avoiding the change in UNCLOS.
In terms of withdrawal from treaties or termination of treaties, the states claiming
that the sea level rise caused by climate change has led to a fundamental change of
conditions do not have the opportunity to act alone. Although the states whose
territories are lost in this way can try to protect their rights through state practices
that appear to be contrary to UNCLOS through the question "Is it possible to
establish new state practices that lead to customary international law on this issue?"
and try to establish an international custom, it is unclear how much support their
practices will receive and whether they will constitute widespread practice. The
current situation, in which land loss is so much on the agenda, has also attracted the
attention of the UN; it has been observed that in addition to the resolutions adopted
by the UN General Assembly for years, climate change and the negative effects of
climate change are frequently included in the resolutions of the UN Security Council.
In addition, although the UN Security Council tried to designate climate change as an
international security problem primarily through conflicts in Africa within the scope
of the damages it causes in landlocked countries, the adoption of such a resolution in
2021 was rejected with a veto by Russia. Therefore, the question "What will be the
role of international organizations, particularly the UN, with the resolutions it has
passed and will pass?" is still on the table.
In the event that the negative impacts of climate change on the seas cannot be
resolved in the manner outlined above, the responsibility of states and the use of
judicial remedies and dispute-resolution mechanisms will take center stage. The
applicability of the rules on liability in international law to the issue of climate
change is the answer to the question "Can international liability mechanisms be
activated for the detrimental effects arising from changes in the seas due to climate
change?". At this point, to answer the questions "How is liability determined in
international environmental law, the climate change regime, and the international law
of the sea? Is it possible to ensure reparation for damages arising from violations
within the scope of obligations in these areas?" it is evident that the regulations on
responsibility in the climate change regime are only based on common but
differentiated responsibilities and do not directly address the traditional rules on state
responsibility. In international environmental law, on the other hand, there is a
liability structure based on international custom through the obligation not to cause
harm. As for the international law of the sea, methods related to each area of responsibility can be employed according to the subject matter to which they are
related. In this case, when we look back to the climate change regime and determine
who is responsible for the obligations in the regime, the mechanism of state
responsibility will come into play, since states are responsible to everyone. Within
this context, first of all, an act that is contrary to international law and then a causal
link must exist when attributing this act to the state. Therefore, first of all, the action
of the state must be against the law. However, emissions of a certain amount of
greenhouse gases within the planned limits are still lawful in the climate change
regime. Although the obligation of prevention and due diligence may come into play
in terms of attribution to the state, the most fundamental problem in the attribution of
responsibility in climate change is the establishment of the causal link; it is important
to link the activities that cause climate change and the changes in the seas due to
climate change. Since the emission of greenhouse gases is a continuous action that is
realized by each state and damages each state, at this point, scientific calculations
will be required to determine which state causes how much damage to which state
and how much negative impact it causes on the seas. However, it is extremely
difficult to make precise and accurate calculations in this respect. The difficulty in
determining the damage also makes it difficult to repair the damages. Although there
are sequential and gradual remedies of restitution, compensation, and moral
satisfaction for repair, in some cases, such as the melting of the polar ice caps, it is
not possible to calculate restitution or compensation; it is pointless. In fact, the
financial support obligations imposed on developed countries in the climate change
regime function in this context as an a priori compensation system based on the
historical responsibility of developed states. Considering that the Loss and Damage
Mechanism stipulated in the PA is intended to be excluded from the scope of liability
and compensation issues, this mechanism should also have a role in eliminating the
financial burden on compliance. However, the problem here, as noted earlier, centers
on the fact that as compliance becomes more difficult, costs will increase, and
whether they can be afforded.
In terms of international judicial bodies and dispute settlement mechanisms,
while in response to such questions "Are the dispute settlement parts of the
international law of the sea, international environmental law, and the climate change
regime adequate to address all these issues? Or will other dispute settlement
mechanisms be necessary? For example, is there a need for an international
environmental law tribunal? Or is it possible for the International Court of Justice
(ICJ), which is a universal judicial body, to play an active role, as well as the
arbitrary institution, climate change monitoring, and conciliation mechanisms, or the
International Tribunal for the Law of the Sea (ITLOS)? If so, will these remedies be
sufficient or will other possibilities have to be resorted to?", it can be stated that
while international environmental law does not have its own judicial remedy or
dispute resolution mechanism, various judicial remedies and dispute resolution
mechanisms exist in the climate change regime and international law of the sea.
Among these, the conciliation mechanism of the climate change regime has not yet
been activated and the dispute settlement mechanism is focused on the ICJ or
arbitration. The international law of the sea, on the other hand, is seen to be more
liberalized in its dispute settlement mechanisms, yet it also includes the ICJ or
arbitration, as well as the ITLOS or private arbitration. The main problem at this
point is the possibility that states may encounter the obstacles of consent and
competing jurisdiction in order to apply to the judicial body or mechanisms that will
make binding decisions on this issue. As a matter of fact, since these possibilities are foreseen, it has already been resorted to requesting advisory opinions from the ICJ
and the ITLOS before these possibilities arise. In the current situation, it is evident
that the international community relies on these two advisory opinions for the future
of the international legal order on climate change and its effects on the seas.
However, although the advisory opinions to be provided by both the ICJ and the
ITLOS seem to be no more than the interpretation of international law and treaties on
this issue, which is generally dominated by international treaty regulations due to
their advisory nature, there is also the possibility of creating a new road map, albeit
to a lesser extent.






Dans le contenu de cette thèse intitulée "Les effets du changement climatique
sur les mers en droit international" ont été examinés les effets du changement sur les
mers, quelles règles de droit international et de quelle manière peuvent y être
appliquées et si les règles de droit international existantes sont suffisantes. À cette
fin, dans l'étude divisée en trois, il a été essayé d'atteindre certains résultats en
examinant le régime des changements climatiques, le droit maritime international et
les autres domaines pertinents du droit international.
Dans la première partie de l'étude, afin de mieux comprendre la relation entre
le changement climatique et le droit international, après avoir défini le concept de
changement climatique dans le cadre de la question "Qu'est-ce que le changement
climatique et comment est-il introduit dans le droit international?" il a d'abord été
révélé comment le concept de changement climatique est reflété dans les règles que
nous pouvons déterminer comme droit international de l'environnement. En
déterminant que l'aspect du changement climatique qui présente une importance
pour le droit international est l'aspect qui provoque l'accumulation de gaz à effet de
serre d'origine humaine dans l'atmosphère, le processus de détermination
scientifique constatant que cette question provoque un problème environnemental
mondial qui concerne tous les États a été révélé; il a été observé comment le
processus historique, par lequel la lutte contre l'émission des gaz à effet de serre
devient l'objet de l'ordre juridique international pour lutter contre le problème
environnemental, interagit avec le processus de développement historique du droit
international de l'environnement. L'insuffisance du droit international de
l'environnement dans la lutte contre le changement climatique au cours de la période
écoulée a entraîné la formation d'un régime indépendant de protection du système
climatique lors des discussions sur la protection de l'atmosphère, où les effets
négatifs des gaz à effet de serre qui causent théoriquement le changement climatique
sont reflétés. Ainsi, on a vu pourquoi le changement climatique se produit en droit
international en tant que régime distinct de la protection de l'atmosphère; la question
"Existe-t-il un régime de système climatique en termes de protection de
l'environnement dans le droit international ou un ordre juridique qui traite de
l'atmosphère de manière holistiqu?" a été répondue. En fait, cette situation montre
que la création d'un régime juridique qui vise la question de l'environnement en
personne avec une approche utilitaire a été préférée à un cadre général sur la
protection de l'atmosphère qui inclura la perspective de la protection spatiale en
matière de changement climatique; que le concept de "préoccupation commune de
l'humanité" protectionniste, qui émerge dans les théories du droit international et qui
se focalise directement sur la question en conclusion de la recherche d'une solution
causée par le changement climatique, est en relation avec le concept de "patrimoine
commun de l'humanité", qui est un concept plus spatial.
En 1992, la Convention-Cadre des Nations Unies sur les Changements
Climatiques (CCNUCC) a été conclue en tant que premier traité international sur le
changement climatique; le Protocole de Kyoto (PK) et l'Accord de Paris (AP) ont été ajoutés en tant que nouveaux traités internationaux pour renforcer la lutte contre le
changement climatique selon les conditions de l'époque. La réponse à la question
"Quels sont les règlements de droit international concernant les changements
climatiques?" a été les règlements de ces trois traités internationaux de même que les
autres sources de droit international façonnées dans l'orbite de ces règlements.
L'évolution au fil du temps de cet ordre, que nous appelons le régime du changement
climatique, ne doit pas seulement être lu positivement alors que quand il est
interprété à l'envers, il apparait également que le cadre du régime du changement
climatique, qui a été créé au début, est en réalité faible et insuffisant. Cependant,
l'étalement de l'évolution du régime sur le temps a augmenté le nombre d'États
signataires des traités en dépit de certains débats qui affectent négativement le
consensus, a augmenté la légitimité juridique des actions au sein du régime. La
question de savoir si "Les règlements sur le changement climatique sont suffisantes
ou non pour lutter contre le changement climatique ou présentent-elles des lacunes?"
entre en jeu dans ce contexte. Oui, les règlements liés au changement climatique ont
des lacunes; par conséquent les règlements pertinentes sont constamment en cours
d'élaboration. "Quelles sont les limites de la réglementation sur le changement
climatique? Est-ce qu'il est lié à la mer?" sont des questions qui laissent surgir un
paradoxe intéressant lorsque la question est examinée dans le cadre de ces
évolutions. Le régime du changement climatique, qui ne privilégie pas une approche
spatiale en se concentrant sur ce problème environnemental en ciblant directement le
changement climatique et qui vise à être plus utilitaire dans le cadre du problème, n'a
pas atteint la prévalence spatiale du système climatique dont il vise à maintenir
l'équilibre; il est resté faible notamment en termes de dispositions relatives aux mers.
Dans la deuxième partie de l'étude, le droit maritime international et le lien
entre les mers et les changements climatiques et le régime des changements
climatiques ont été examinés. Les mers occupent une place importante dans le cycle
du gaz, du rayonnement et de la chaleur de la planète dans le cadre du système
climatique. À la suite des recherches scientifiques, il a été découvert que les effets
négatifs du changement climatique ont de nombreuses répercussions sur les mers
ainsi que sur l'atmosphère. Alors, quels sont les effets du changement climatique sur
les mers? Quels sont ces effets qui seront la réponse à la question? Selon Le Panel
Intergouvernemental sur le Changement Climatique (PICC), l'organisation
scientifique qui guide les organismes politiques et juridiques internationaux sur le
changement climatique, ceux-ci sont répertoriés comme l'augmentation des
températures des mers, la diminution de l'oxygène dans les mers, l'acidification des
mers, la diminution de la taille des icebergs et l'élévation du niveau de la mer. Tous
ces changements dans les mers ont soulevé la question suivante: "De quelle manière
le changement climatique a-trouvé sa place dans le droit maritime international?"
dans la perspective de la prise de mesures de protection contre le changement
climatique dans les mers. Lorsque l'on examine le processus de formation historique
et la structure du droit maritime international, on constate que le changement
climatique n'a pas trouvé sa place longtemps dans le droit maritime international et
même n'a pas été pleinement pris en compte pendant que le droit maritime
international se développe, bien qu'on soit conscient de l'existence d'une telle
possibilité.
Le fait que le changement climatique soit considéré comme tout à fait
remarquable en termes de mers se situe à la fin des années 1980; au cours de ces
années, on voit que le problème de l'élévation du niveau de la mer, en particulier dans le cadre du changement climatique, est soumis à l'Assemblée Générale des
Nations Unies en tant que sujet à débattre. Ces années coïncident avec la date après
laquelle les dispositions de la Convention des Nations Unies sur le droit de la mer
(CNUDM), également appelée le règlement la plus fondamentale du droit maritime
international et de la constitution des mers, ont été déterminées. Pour cette raison,
tout en déterminant le lien entre les changements climatiques et le droit maritime
international, il fallait tout d'abord procéder à un examen par le biais d'un lien
littéral, téléologique et systématique qui inclurait davantage de points de départ.
Ainsi, dans la perspective de l'interprétation dans une intégrité systématique des
normes, des termes, des concepts et du but du droit maritime international et des
normes, des termes, des concepts et du but dans le régime de changement climatique,
il a été déterminé dans quelle mesure ils sont transitionnels entre eux; partant de
l'idée que les problèmes que l'on peut trouver à ces points ne peuvent concerner que
la spécificité des contenus des règlements, on a passé à la phase d'analyse plus
profonde des règlements relatifs au changement climatique du droit maritime
international. Quand on analyse la question "Quelles questions de droit maritime
international concernent la lutte contre le changement climatique et les obligations
découlant du régime de lutte contre le changement climatique?" en termes de droit
maritime international, en réfléchissant à travers les chapitres cités dans la CNUDM,
les grandes lignes et les zones de juridiction maritime affectées par les changements
géographiques du milieu marin et la protection des ressources naturelles et du milieu
marin, qui sont les questions qui causeront des problèmes dus aux changements
climatiques dans les mers, sont discutées en termes de changement climatique et
détaillées dans le cadre des discussions actuelles du droit maritime international sur
ces questions. Ainsi, on a pu répondre à la question "Quel est l'effet des problèmes
causés par les changements dans les mers sur des questions telles que la
détermination des zones marines dans leur ensemble et la protection du milieu
marin?".
Dans le cadre de la protection des ressources naturelles et du milieu marin en
mer, une rubrique a été consacrée à la pollution, à la protection des ressources
biologiques marines, à la protection de la diversité biologique et, une fois de plus, la
reprise de toutes ces questions spécifiques aux pôles. Après cela, la question qui s'est
posée était la suivante: "Le droit maritime international est-il réglementé
conformément aux obligations imposées dans le cadre du régime du changement
climatique et de la lutte contre le changement climatique dans les domaines
susmentionnés?" Du point de vue des sources de pollution, bien que la pollution par
l'atmosphère soit directement liée à la question, il a été observé que le domaine le
plus développé dans le cadre de la réduction des changements climatiques et de
l'adaptation aux changements climatiques, qui sont les principaux objectifs du
régime des changements climatiques, est la pollution découlant des navires par le
biais des règlements de l'Organisation Maritime Internationale (OMI); il a été
observé qu'il y a quelques développements dans les domaines de la pollution due aux
activités au fond des mers et aux rejets dans les mers et de nouvelles discussions sur
la géo-ingénierie marine. Ce qui est intéressant, c'est que malgré le fait que les
principales activités qui causent le changement climatique se déroulent sur terre,
l'élaboration de règlements sur la pollution terrestre vient tout à fait en arrière. En ce
qui concerne les ressources biologiques marines, la question est davantage dans le
domaine d'intérêt de la gestion régionale de la pêche. La protection de la biodiversité
marine est un domaine où un nouveau texte de traité a été créé et des développements
ont été réalisés en 2023. En raison du gel des revendications de souveraineté en Antarctique dans la région du pôle Sud dans les régions arctiques, il a été observé
que l'administration internationale a eu des initiatives pour protéger
l'environnement; et dans la région arctique, dans une approche coopérative des États
côtiers, il a été constaté qu'il existe des initiatives qui prennent en compte le
changement climatique dans la protection du milieu marin. Étant donné que la
protection des ressources naturelles et du milieu marin est un intérêt commun de tous
les États, on peut dire que des efforts intenses sont déployés pour intégrer le
changement climatique dans le système du droit maritime international, à l'exception
de quelques problèmes mineurs à cet égard. Le sujet qui engendrera des problèmes
encore plus grands à la suite du changement climatique est la modification des
grandes lignes et de la juridiction maritime. Les intérêts des États se différencient en
cette matière et comme le système actuel de calcul et de limitation de la zone
maritime est très équilibré, il n'a pas été possible d'aller au-delà des débats de la
doctrine et des études menées par la Commission Juridique Internationale (CJI).
Dans ce contexte, un titre a été consacré aux continents, aux zones maritimes, aux
îles, aux droits de l'État côtier et aux régions couvertes de glace; il a été constaté que
les problèmes liés à chaque titre provenaient des grandes lignes à travers la
détermination des zones terre-mer. Dans les rubriques concernées, les dispositions du
droit maritime international en la matière sont pesées en fonction de celles qui
peuvent être utilisées en faveur ou contre les États affectés par l'élévation du niveau
de la mer.
Dans la troisième partie de l'étude, les propositions de solution présentées en
relation avec les différentes questions de droit international pour les problèmes qui se
posent à la suite de l'examen des droits et obligations concernant la lutte contre les
changements climatiques ainsi que les droits et obligations découlant du droit
maritime international sont examinées. Dans ladite partie, les problèmes causés par
les effets des changements climatiques sur les mers sont examinés dans le cadre du
droit international de l'environnement, du régime des changements climatiques en
relation avec les théories d'être Etat, les règles sur la protection des personnes, les
sources du droit international, les règles sur la responsabilité en droit international,
les règles du droit maritime international, les organes judiciaires internationaux et les
mécanismes de règlement des différends. La raison d'une étude de cette manière est
qu'il est nécessaire de traiter les questions connexes, en particulier en raison du fait
que les actifs et les éléments de certains États sont partiellement ou complètement
menacés en raison des changements dans les grandes lignes et les zones marines, car
il ne sera pas suffisant de traiter les résultats découlant des effets négatifs du
changement climatique sur les mers uniquement en termes de droit international de
l'environnement, de régime de changement climatique et de droit maritime
international. Ainsi, en termes de théories d'État, la question "Comment la qualité
d'être État ou les éléments d'État peuvent-ils être protégés en cas de perte d'éléments
de l'État à la suite des changements causés par le changement climatique dans les
mers?" a été prioritairement soulevée.
La principale raison pour laquelle l'existence de l'État est menacée dans les
cas où l'élévation du niveau de la mer affecte un certain élément terrestre qui
constitue l'État est que l'existence du "territoire" qui constitue un élément de l'État
en droit international est complètement liée au pays terrestre, c'est-à-dire à l'entité
terrestre. Bien que la poursuite d'un État ou d'un gouvernement qui n'est pas un pays
continental soit possible, le fait que cela soit à la merci d'autres États montre que le
droit international contient un champ de lutte limité en termes d'États qui perdront leurs profits conformément aux théories de l'État, étant donné que des théories telles
que le droit à l'autodétermination qui peut être utilisé pour la protection du pays sans
littoral et le principe de rester avec ce que vous détenez (uti posssidetis) ne sont pas
claires sur la façon de s'appliquer après l'évolution des conditions géographiques et
qu'il peut être sanctionné par les décisions des organes judiciaires internationaux et
des mécanismes de règlement des différends qui sont extrêmement difficiles à
accéder pour une décision contraignante. Cette situation amène les États qui
subissent une perte dans le pays continental à se tourner vers des décisions
consultatives non contraignantes en droit international et des méthodes susceptibles
d'attirer l'opinion publique de la communauté internationale, ainsi qu'à amener ces
États à prendre eux-mêmes des mesures pour protéger leurs pays, mais le coût de ces
mesures, qui peuvent également être évaluées dans le cadre de l'adaptation au
changement climatique, dépasse le pouvoir des États concernés. Dans les cas où le
pays continental ne peut pas se protéger, il sera nécessaire de protéger d'autres
éléments de l'État et principalement les personnes vivant sur ce pays continental.
Ainsi, dans le cadre des règles relatives à la protection des personnes, la question "Le
droit des personnes déplacées, des migrations, de l'asile, des réfugiés et de la
citoyenneté ou le droit des droits de l'homme peuvent-ils jouer un rôle?" prend de la
valeur. À la suite des études faites, bien qu'il soit observé que le statut de réfugié
inclut le statut juridique le plus protégé dans le cadre du déplacement, il est constaté
que les personnes vivant en particulier dans les États insulaires et qui subiront une
perte de terres, considèrent le statut de réfugié comme une perte de statut par rapport
à leur situation actuelle; et qu'elles exigent par conséquent la protection de leur
citoyenneté à travers l'existence de pays continental de leur État. Il a été souligné que
dans le cas où l'existence en tant que pays continental de l'Etat ne peut pas être
assuré même si un autre moyen de solution, peut-être le meilleur des pires, mis en
œuvre paraît comme le passage de la population à la citoyenneté d'un autre État au
lieu du statut de réfugié, il sera difficile pour le pays continental de revendiquer les
ressources naturelles puisque la population de l'État dont le pays continental est
perdu n'existera plus dans cette éventualité; et même les zones laissées par le pays
continental peuvent être soumises aux exigences du pays vers lequel la citoyenneté
de l'État perdu a été transférée.
Une façon de surmonter la stagnation des théories de l'État est de faire
quelques adaptations dans les sources de droit international liées au sujet ou de
proposer de nouvelles solutions par le biais de méthodes de création de ressources.
Dans ce contexte, en termes de traités internationaux, la réponse à la question
"Comment les traités internationaux existants peuvent-ils être adaptés aux
changements dans les mers dus au changement climatique ou le traité peut-il être
suspendu ou peut-on se retirer du traité s'il ne peut pas être adapté?" est envisagée.
L'idée de procéder à une adaptation ou à une modification du régime des
changements climatiques ou du droit maritime international n'a pas été possible
depuis des années; tout en recourant à la manière d'élaborer un nouveau traité
international dans le régime des changements climatiques, on a essayé de résoudre
les problèmes avec des accords supplémentaires et en faisant des interprétations en
fonction de la situation actuelle tout en restant distant de la modification de la -
CNUDM. En termes de retrait des traités ou de l'expiration des traités, il n'y a
aucune possibilité d'agir tout seul pour les États qui prétendent que l'élévation du
niveau de la mer causée par le changement climatique entraîne un changement
substantiel des conditions de l'élévation. Bien que les États dont le pays continental
est perdu dans les traités par cette voie puissent essayer de protéger leurs droits par des pratiques étatiques qui semblent être contraires à la CNUDM en posant la
question "Est-il possible de créer de nouvelles pratiques étatiques qui relèvent du
droit coutumier international à cet égard?", on ne sait pas dans quelle mesure leurs
pratiques recevront un soutien et si elles créeront une pratique généralisée. La
situation actuelle dans laquelle la perte de terres est tellement à l'ordre du jour a
attiré l'attention de l'Organisme des Nations Unies (ONU); en plus des décisions
prises par l'Assemblée générale des Nations Unies depuis des années, il a été
constaté que le changement climatique et les effets négatifs du changement
climatique sont souvent inclus dans les décisions du Conseil de Sécurité des Nations
Unies. En outre, bien que le Conseil de Sécurité de l'ONU ait tenté de déterminer le
changement climatique comme un problème de sécurité internationale
principalement à travers les conflits en Afrique dans le cadre des dommages causés
dans les pays continentaux, la décision de 2021 dans cette voie a été rejetée par le
veto russe. Pour cette raison, "Quel sera le rôle des organisations internationales et en
particulier les décisions prises et à prendre par l'ONU?" est une question non résolue
encore.
Dans le cas où les effets négatifs du changement climatique sur les mers ne
peuvent être résolus comme indiqué ci-dessus, la responsabilité des États et
l'utilisation de méthodes de règlement des différends avec des recours judiciaires
seront à l'ordre du jour. L'applicabilité des règles relatives à la responsabilité en
droit international à la question de changements climatiques répond à la question
suivante: "Peut-on mettre en place des mécanismes internationaux de responsabilité
pour les effets nocifs causés par les changements dans les mers dus aux changements
climatiques?". À ce stade, s'il faut répondre à la question "Sur quelle base la
responsabilité est-elle déterminée dans le droit international de l'environnement, le
régime des changements climatiques et le droit maritime international? Est-il
possible de mettre en place une réparation pour compenser les dommages résultant
des violations subies dans le cadre des obligations dans ces domaines?" on voit que
les réglementations concernant la responsabilité dans le régime du changement
climatique ne sont basées que sur des responsabilités communes mais différenciées et
que les règles traditionnelles concernant la responsabilité de l'État ne sont pas
directement incluses. En droit international de l'environnement, il existe une
structure de responsabilité fondée sur la pratique internationale à travers l'obligation
de ne pas causer davantage de dommages. Tandis que dans le droit maritime les
méthodes liées à chaque domaine de responsabilité sont utilisables en fonction du
sujet auquel elles se rapportent. Dans ce cas, lorsqu'il sera déterminé qui est
responsable des obligations du régime en se tournant vers le régime du changement
climatique, puisque les États sont responsables devant tout le monde, le mécanisme
de responsabilité de l'État entrera en jeu. Dans ce contexte, lorsqu'une action
contraire au droit international est attribuée à l'Etat, avant tout il devrait y avoir un
lien de causalité entre l'action et l'Etat. Par conséquent, tout d'abord, l'action de
l'État devrait être contraire à la loi. Cependant, on constate qu'il est toujours légal
d'émettre une certaine quantité de gaz à effet de serre dans les limites prévues par le
régime de lutte contre le changement climatique. Au niveau de l'attribution à l'État,
bien que l'obligation de prévention et les soins puissent entrer en jeu, le problème le
plus fondamental dans la mise en œuvre de la responsabilité dans le changement
climatique est l'établissement d'un lien de causalité; il est important de lier les
activités qui causent le changement climatique et les changements qui se produisent
dans les mers en raison du changement climatique. Étant donné que les émissions de
gaz à effet de serre sont une action continue dont chaque État est à l'origine et que chaque État est lésé, il sera nécessaire de déterminer, par des calculs scientifiques à
ce stade, quel État nuit à quel État et dans quelle mesure il nuit à la mer. Cependant,
il est extrêmement difficile de faire des calculs précis et clairs dans cette direction.
La difficulté de déterminer les dommages rend également difficile la réparation des
dommages. Bien qu'il existe des moyens séquentiels et graduels de restauration, de
compensation et de satisfaction morale pour la réparation, la restauration ou le calcul
de la compensation ne sont pas possibles dans certains cas tels que la fonte des glaces
dans les pôles; ces tentatives n'ont aucun sens. En fait, les obligations de soutien
financier imposées aux pays développés dans le cadre du régime de lutte contre le
changement climatique fonctionnent dans ce contexte comme un système
d'indemnité a priori dépendant de la responsabilité historique des États développés.
Lorsqu'on considère qu'on essaye de mettre le mécanisme de Perte et de Préjudices
hors du champ de responsabilité et d'indemnité, ce mécanisme devrait également
jouer un rôle dans l'allègement du fardeau financier en matière d'adaptation.
Toutefois, comme mentionné précédemment, le problème ici doit se focaliser sur le
fait que les coûts augmenteront proportionnellement aux difficultés rencontrées et si
ces coûts pourront être supportés.
Au niveau des organes judiciaires internationaux et des mécanismes de
règlement des différends, "Les parties du droit maritime international, du droit
international de l'environnement et du régime des changements climatiques liées au
règlement des différends sont-elles suffisantes pour traiter toutes ces questions? Ou
d'autres mécanismes seront-ils nécessaires pour résoudre les différends? Par
exemple, est-il nécessaire de créer un tribunal international du droit de
l'environnement? Sinon est-il possible que la Cour internationale de Justice, qui est
un organe judiciaire à caractère général, ainsi que l'institution d'arbitrage et les
mécanismes de suivi et de réconciliation en matière de changement climatique ou la
Cour internationale de droit maritime jouent un rôle actif? Si c'est possible, ces voies
de solutions seront-elles suffisantes ou faudra-t-il recourir à d'autres moyens?"
Comme réponse à ces questions, on peut affirmer que malgré l'absence d'une
juridiction spécifique ou d'un mécanisme de règlement des différends dans le droit
international de l'environnement, il existe plusieurs juridictions et mécanismes de
règlement des différends dans le régime des changements climatiques et le droit
maritime international. Parmi ceux-ci, le mécanisme de réconciliation du régime des
changements climatiques n'a pas encore été mis en œuvre; le règlement des
différends s'est concentré sur la Cour Internationale de Justice (CIJ) ou l'arbitrage.
Bien qu'on observe que le droit maritime international libère davantage les voies de
recours, il inclut également la Cour Internationale de Droit Maritime (CIDM) en plus
de la CIJ ou l'arbitrage privé. Le problème principal à ce stade est la possibilité pour
les États d'exprimer son consentement pour recourir aux organes ou aux mécanismes
judiciaires qui prendront des décisions contraignantes sur cette question et de se
heurter à l'obstacle de l'effet judiciaire concurrent. En fait, étant donné que ces
possibilités sont prévues, on a déjà recouru à demander en priorité à la CIJ et à la
CIDM de donner leurs avis consultatifs dès maintenant, avant que ces possibilités ne
soient inscrites à l'ordre du jour. Dans la situation actuelle, on voit que la
communauté internationale s'appuie sur ces deux avis consultatifs pour l'avenir de
l'ordre juridique international en matière de changement climatique et des effets du
changement climatique sur les mers. Toutefois, bien qu'il semble que les avis
consultatifs qui seront donnés tant par la CIJ que par la CIDM ne puissent aller
généralement au-delà de l'interprétation du droit international et des traités
internationaux en cette matière qui est généralement dominée par les règlements des traités internationaux en raison de leurs qualités consultatives, il est également possible de créer une nouvelle feuille de route, même si cela parait peu.