20. yüzyıl Azerbaycan edebiyatında Osmanlı Devleti ve Millî Mücadele dönemi
The Ottoman State and the National Struggle period in 20th century Azerbaijan literature
Yazar: GÜNAY MAMMADOVA
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN UYGUR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
20. yüzyıl Azerbaycan edebiyatında Osmanlı ve Millî Mücadele Dönemiʼni ele 
alan bu çalışmada literatür taraması yöntemi ile dönem tasviri, Osmanlı Devleti ile
Azerbaycan arasındaki kültürel ve tarihî ilişkiler, Kurtuluş Savaşı ve Türkçülük akımının 
Azerbaycan edebiyatında bıraktığı etki ve bu etki esasında ortaya çıkan edebî eserler
mercek altına alınmıştır.
Çalışma; Ön söz, Giriş, İçindekiler, I. Bölüm, II. Bölüm, III. Bölüm, Sonuç,
Kaynaklar, ve Özet kısmından oluşmaktadır. 
I. bölümde ilk olarak kısa bir dönemde tüm dünyada yayılmış Aydınlanma 
hareketi, bu hareketin Azerbaycan edebiyatındaki oluşum süreci ve şekillenmesi, 
aydınlanmanın bir kolu olarak ortaya çıkan maarifçilik akımı ve bu akımın öncüleri ele 
alınmıştır. Bilindiği üzere bu dönemde Azerbaycan toprakları Çar İmparatorluğuʼnun 
işgali altında idi. Bu yüzden Çarlık Rusyası'nda meydana gelen her türlü değişim 
Azerbaycan Türklerine de tesir etmiştir. I. bölümün sonraki kısmında siyasi arenada 
anlaşmaya varamayan Rus ve Japon hükümetlerinin savaşa tutuşması ve Rusların mağlup 
olması ile Çar otoritesinin sarsılması, ortaya çıkan kargaşa, patlak veren isyanlar ve tüm 
bunların sonucunda 1905 yılında meşrutiyetin ilanı söz konusu edilmiştir. Meşrutiyetin 
ilanından sonra Rusyaʼda nispeten iyileşen siyasi ortamda Rusya Türklerinin 5 kongre 
düzenleyerek Türk-Müslüman birliğini kurma çabaları da çalışmanın I. bölümüne dâhil 
edilmiştir.
II. bölümde milliyetçilik akımı üzerinde pekişmiş Türkçülük akımına Osmanlı ve 
Çarlık Rusyası penceresinden bakılmıştır. Bu bölümde Çarlık Rusyasıʼnda yaşayan 
Azerbaycan Türkleri ile Osmanlı Devleti'nin kurduğu siyaset, kültür ve eğitim ilişkilerine 
yer verilmiştir.
III. bölümde I. Dünya Savaşıʼndan mağlup ayrılan Osmanlı Devletiʼnin başlattığı
kurtuluş mücadelesi ile aynı yıllarda Azerbaycan Türklerinin yaşadığı coğrafyaya hâkim 
olan Çarlık Rusyası'nın maruz kaldığı 1917 Bolşevik İhtilali inceleme konusu olmuştur.
Osmanlı Millî Mücadelesiʼnin başlaması ve bunun Azerbaycan Türklerine etkisi, 
Azerbaycan edebiyatı ve matbuatında yer bulması, bu bölümün diğer başlıklarını 
oluşturmaktadır. Bu bölümde 20. yüzyılın başlarında yaşamış ve bu döneme tanıklık 
etmiş Azerbaycanlı Türkçü aydınların ve entelektüellerin edebî faaliyetleri ve 
Osmanlı'daki millî mücadeleye verdikleri destek ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir.
Sonuç kısmında bu çalışmadan elde edilen bulgular ve çıkarılan neticeler 
yazılmış; kaynakça kısmında yararlanılan bütün eserler alfabe sırasına göre verilmiştir.

Anahtar kelimeler: 20. yüzyıl, Azerbaycan edebiyatı, Osmanlı, Millî Mücadele Dönemi, Türkçülük.

Abstract:
This thesis focuses on the Ottoman Empire and the National Struggle Period in 
20th-century Azerbaijani literature, employing a literature review method to delve 
into the portrayal of the era, the cultural and historical relationships between the 
Ottoman Empire and Azerbaijan, the War of Independence, and the impact of the 
Turkism movement on Azerbaijani literature and the resulting literary works.
 The thesis is divided into the following sections: Preface, Introduction, Table of 
Contents, Chapter I, Chapter II, Chapter III, Conclusion, References, and Summary.
In Chapter I, the Enlightenment movement that spread worldwide in a short period is 
initially discussed, along with its formation and shaping in Azerbaijani literature. The 
emergence of the education-oriented "maarifçilik" movement, which was a branch of 
Enlightenment, and its pioneers are also addressed. It is well known that during this 
period, Azerbaijani territories were under the occupation of the Tsarist Empire, so any 
changes occurring in Tsarist Russia had an impact on Azerbaijani Turks as well. The 
subsequent part of Chapter I focuses on the Russo-Japanese War resulting from the 
failure to reach an agreement in the political arena between the Russian and Japanese 
governments. The defeat of the Russians in this war led to the weakening of the Tsar's 
authority, resulting in turmoil, outbreaks of rebellion, and ultimately, the proclamation 
of constitutional monarchy in 1905. The relatively improved political 
environment in Russia after the proclamation of constitutional monarchy is also 
discussed, including the efforts of Russian Turks to establish a Turkish-Muslim unity 
through five congresses. These topics are all incorporated into the first chapter of the 
thesis.
 Chapter II examines the nationalist movement and its connection to the 
Turkism movement, viewed from the perspectives of both the Ottoman Empire and 
Tsarist Russia. This section highlights the political, cultural, and educational 
relationships established between the Azerbaijani Turks living in Tsarist Russia and 
the Ottoman Empire.
 In Chapter III, the thesis focuses on the Ottoman Empire's struggle for 
independence following its defeat in World War I and the 1917 Bolshevik Revolution, 
which affected the region where Azerbaijani Turks lived under the dominance of 
Tsarist Russia. The thesis also explores the impact of the onset of the Ottoman 
National Struggle and its effects on Azerbaijani Turks, their presence in Azerbaijani 
literature and media. Furthermore, this chapter extensively examines the literary 
activities of Azerbaijani Turkist intellectuals who lived and witnessed the early 20th 
century and their support for the Ottoman National Struggle.
 The Conclusion section summarizes the findings and outcomes of the thesis, 
while the References section lists all the utilized sources in alphabetical order.

Keywords: 20th century, Azerbaijani literature, Ottoman Empire, National Struggle Period, Turkism.