Atatürk döneminde özel yetenekli öğrencilerin tespiti ve eğitimi
Identification and education of gifted students in the Ataturk period
Yazar: ÖZGE ERİNÇ ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. VAHDETTİN ENGİN
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution

Özet:
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından itibaren özel yetenekli öğrencilerin eğitimini
iki aşamada ele almak doğru olacaktır. İlk aşama Osmanlı'nın son döneminde uygulanmaya
başlanan ve özel yetenekli öğrencilerin yurt dışı eğitimine gönderildiği erken dönem, ikinci
aşama ise bu öğrencilerin gelişen eğitim şartları doğrultusunda Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı
kurumlarda özel yönetmeliklerle özel bir eğitime tabi tutuldukları yakın dönemdir.
Eğitimin her alanda gelişime etkisi bilinmektedir ve ülkelerinin geleceğini
şekillendirenler özel eğitim almış üstün/özel yetenekli çocuklardır. Bu noktadan hareketle
üstün/özel yetenekli çocuklarını geliştirerek, kapasitelerini en verimli şekilde
kullanabilmelerini sağlayabilen ülkeler topyekûn gelişmektedir. Üstün/özel yetenekli
öğrencilerin ülkeye kazandıracakları yararın farkındalığıyla hareket eden Atatürk'e göre de
eğitimin 3 temel amacı vardır. Bunlar; milli kültür birliğini sağlamak, vatandaşlık eğitimini
yaygınlaştırmak ve ülkenin o dönem için ihtiyaç duyduğu dinamik ve eğitimli insan gücünü
yetiştirmektir. İlk iki amacı ülke içerisinde gerçekleştirebilmek için ciddi bir çaba ve zaman
harcayan Mustafa Kemal Atatürk; son amacı gerçekleştirebilmenin Türkiye'nin o dönemdeki
ilmi ve fenni şartlarıyla yapılamayacağını fark etmiş ve üstün insan gücünün donanımlı şekilde
yetiştirilebilmesi için yurt dışında alınabilecek bilimsel ve sanatsal eğitime ayrıca önem
vermiştir. Atatürk bu amaçla 1924-28 yıllarında hazırlanan bir yönetmeliği 1929'da
kanunlaştırarak; özel bir sınavla belirlenecek bilimsel ya da sanatsal üstün/özel yeteneklere
sahip öğrencilerin; yetenek alanlarına göre farklı ülkelerde eğitim almalarını sağlamıştır. 16
Nisan 1929'da yürürlüğe giren 1416 sayılı kanuna göre belirli özellikleri olan öğrenciler farklı
ülkelerde aldıkları eğitimler sayesinde; ülkemize dönmelerinin ardından bilimsel ve sanatsal
alanlarda ülkeye kattıkları değerlerle tanınan isimler olmuşlardır. Bu öğrencilerin
çalışmalarının Türkiye Cumhuriyeti'nin kalkınma ve ilerleme süreçleriyle örtüşmesi seçimlerin
doğru şekilde yapıldığının da kanıtıdır.
Bu çalışma üstün/özel yetenekli öğrencilerin Atatürk döneminde nasıl seçildiği ve hangi
eğitimleri alarak Türkiye'ye döndüklerinde, hangi alanlarda ülkemize katkı sunduklarını
belirlemek amacıyla hazırlanmıştır. Bu amaca ulaşabilmek adına yapılan ilk araştırma
konusunu zekâ, üstün zekâ, üstün/özel yetenek kavramının kapsamı ve bu tanımlamalara uyan
öğrencilerin tarihsel süreçte nasıl belirlenerek hangi eğitimlere tabi tutuldukları
oluşturmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunu takiben üstün/özel yetenekli öğrencilerle ilgili
çalışmalar alanında yapılan yeniliklerin belirlenmesi de çalışmanın diğer bir amacını
oluşturmaktadır. Mustafa Kemal Atatürk'ün eğitime ve eğitim şartlarının geliştirilmesine
verdiği öneme dair kanıtlardan yola çıkılarak Atatürk döneminde özel yetenekli öğrencilerin
belirlenmesi için ne gibi çalışmaların yapıldığı ve bu çalışmalar sonucunda belirlenen
öğrencilerin hangi alanlarda eğitim aldıkları konusu da araştırmanın amaçlarından birisidir.
Üstün/özel yetenekli oldukları tespit edilen öğrencilerden farklı alanlarda seçilen öğrencilerin
aldıkları eğitimler sonucunda ülkemizin bilimsel ve sanatsal gelişimine ve muasır bir medeniyet
olabilmesine yaptıkları katkılara da örnek isimler yoluyla kanıt olarak sunulmuştur.
Bu çalışma nitel bir araştırma olup; çalışmada kullanılan yöntem genel olarak tarihsel
anlatı ve betimlemedir. Tarihsel yöntem içerisinde yapılan literatür taramasından elde edilen
bilgiler; mantıksal yorumlama ve karşılaştırmaya tabi tutulmuştur. Araştırma sürecinde elde
edilen veriler ve varılan sonuçlar; özellikle eğitim alanında eksik kalmış bir alan olan üstün/özel
yeteneklilerin eğitiminin tarihi sürecine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Abstract:
It would be correct to consider giftedness education in two stages since the
establishment of the Republic of Türkiye. The first stage is the early period, which was started
to be implemented in the last period of the Ottoman Empire and when gifted students were sent
abroad, the second stage is the near period where these students received special education in
the institutions affiliated to the Ministry of National Education, in line with the developing
education conditions.
The effect of advanced education on development in every field is known, and those
who shape the future of the countries are gifted children who have received special education.
From this point of view, countries that are able to develop their gifted children and enable them
to realize and use their capacities in the most efficient way are developing as a whole. According
to Atatürk, who acts with the awareness of the benefit that gifted students will bring to the
country, education has three main purposes. These; to ensure national cultural unity, to expand
citizenship education and to train the dynamic and educated manpower that the country needs.
Mustafa Kemal Atatürk, who spent a serious effort and time to realize the first two goals within
the country; Realizing that realizing the last goal could not be achieved with the scientific and
scientific conditions of that period in Turkey, it also gave importance to the scientific and
artistic education that can be taken abroad in order to train superior human power in a wellequipped manner. M. K. Atatürk enacted a regulation prepared in 1924-27 for this purpose in
1929; it has enabled students with scientific or artistic special abilities to be determined by a
special exam to receive education in different countries according to their talents. According to
the law numbered 1416, which entered into force in 1929, students with certain characteristics
became well-known names in the scientific and artistic fields after they returned to our country,
thanks to the education they received in different countries. The fact that the studies of these students' overlap with the development and progress processes of the Republic of Turkey is
also proof that the elections were made correctly.
This study is prepared to determine how gifted students were selected during Atatürk's
period and what education they received and in which areas they contributed to our country
when they returned to Turkey. To achieve this goal, the first research subject to be made is the
scope of the concept of special talent and how these students were determined in the historical
process and what training they were subjected to.
Another goal of this study is in order to determine the innovations made in the field of
studies on gifted students following the founding of the Republic of Türkiye. Based on the
evidence that Atatürk gave to education, it is one of the aims of the research that what kind of
studies were carried out to identify gifted students during Atatürk's period and in which fields
the students determined as a result of these studies were educated. Evidence will be presented
through exemplary names for the contributions of the students who will be selected from the
students who are determined to be gifted in different fields, as a result of the education they
receive, to the scientific and artistic development of our country and to become a contemporary
civilization.
This study was planned as a qualitative research; the method to be used in the study will
generally be historical method and description. Information to be achieved from the literature
review to be carried out in the historical method; will be subjected to logical interpretation and
comparison. The data to be obtained and the results to be reached during the research process;
it aims to support to the historical process of the education of the gifted, which is an incomplete
field especially in the field of education.