Kentsel yayılım bölgelerindeki kırsal alanlar için kavramsal peyzaj planlama modeli önerisinin geliştirilmesi; Antalya kenti örneği
Development of a conceptual landscape planning model proposal for rural areas in urban sprawl zones; The case of Antalya city
Yazar: SILA BALTA
Danışman: PROF. DR. MERYEM ATİK
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture
Dizin: Antalya = Antalya ; Peyzaj planlama = Landscape planning

Özet:
Kentsel yayılma, kentsel alanların çevredeki kırsal veya gelişmemiş arazilere doğru kontrolsüz ve plansız bir şekilde genişlemesi olup, kent çevresindeki kırsal alanlar genellikle nüfus artışı, artan konut talebi ve ulaşım ağları ile genişleyen kentlerin baskısı altında hızlı değişime uğramaktadır. Tarımsal üretim, gıda güvenliği, geleneksel yaşam, doğa koruma başta olmak üzere çoklu fonksiyona sahip kırsal yayılım alanların yönetiminde doğru planlama araçlarına ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu tez çalışmasında Antalya kenti merkez ilçe sınırlarında yer alan kentsel yayılım alanlarındaki kırsal bölgelerin doğal, fiziksel ve sosyal/ekonomik/kültürel özellikleriyle birlikte değerlendirilip, kalkınma hedefleri ışığında kent ve kırın bir arada ele alındığı geçiş alanlarında bütüncül ve kavramsal bir Peyzaj Planlama Modeli önerisinin getirilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda Antalya Aksu, Döşemealtı, Kepez, Konyaaltı, Muratpaşa ve Serik merkez ilçeleri 1984-2003-2022 yılları arasında ve 3 dönemde arazi kullanım (AK)/arazi örtüsü (AÖ) değişimleri ortaya koyulmuş, AK/AÖ değişiminde etkili olduğu belirlenen değişkenler yardımıyla AK/AÖ kullanımlarında gerçekleşecek 2041 yılı projeksiyonu ve kentleşmenin gelecekteki olası sonuçları tahmin edilmiş, bu projeksiyon üzerinden kentsel yayılım alanları içerisinde kalacak ve potansiyel değişim riski altında bulunan kırsal nitelikteki alanlar tespit edilmiş, kentsel yayılım içinde kalan kırsal nitelikteki Çakırlar, Çamlıbel, Gökçam ve Zümrüt mahalleleri için stratejiler geliştirilmiş ve kavramsal bir Peyzaj Planlama Modeli önerisi getirilmiştir.
Çalışma sonuçları Antalya kenti özelinde alınan kararların kırsal nitelikli mahallelerde özellikle tarımsal alan ve doğal alanların kaybına sebep olduğunu ve biyofiziksel eşiklerin geri planda kaldığını göstermektedir. Bu bağlamda karmaşık olan kentsel yayılma kavramının nedenleri ve sonuçlarının üzerinden çok yönlü bir bakış açısıyla kentsel-kırsal dokunun mekandaki değişimi ve dağılımını gösteren birçok gösterge sunarak kentsel yayılmanın izlenmesi sağlanmıştır. Çalışma kapsamında önerilen Kavramsal Peyzaj Planlama Modeli'nin kent, yayılım bölgeleri ve kırsal bölgeyi birlikte ele alması ile elde edilen sonuçların planlama kararları verilirken önlem alınmasını sağlaması beklenmektedir.

Abstract:
Urban sprawl is the uncontrolled and unplanned expansion of urban areas into surrounding rural or undeveloped lands, and rural areas around cities often undergo rapid change under the pressure of population growth, increasing housing demand and expanding cities with transportation networks. Proper planning tools are needed in the management of rural sprawl areas with multiple functions such as agricultural production, food security, traditional life and nature conservation.
In this thesis, it is aimed to evaluate the natural, physical and social/economic/cultural characteristics of the rural areas in the urban sprawl areas within the borders of the central districts of Antalya city and to propose a holistic and conceptual Landscape Planning Model in transition areas where urban and rural areas are handled together in the light of development goals. In this context, land use (LU)/land cover (LC) changes in Antalya Aksu, Döşemealtı, Kepez, Konyaaltı, Muratpaşa and Serik central districts between 1984-2003 and 2022 and in 3 periods have been revealed, and with the help of the variables determined to be effective in the LU/LC change, the projection of 2041 in the LU/LC uses and the possible future consequences of urbanization have been estimated, Based on this projection, rural areas that will remain within the urban expansion areas and are under the risk of potential change have been identified, strategies have been developed for the rural Çakırlar, Çamlıbel, Gökçam and Zümrüt neighborhoods within the urban expansion and a conceptual Landscape Planning Model has been proposed.
The results of the study show that the decisions taken in the city of Antalya have led to the loss of agricultural and natural areas in rural neighborhoods and that biophysical thresholds have remained in the background. In this context, urban sprawl has been monitored by presenting many indicators showing the change and distribution of the urban-rural texture in space with a multidimensional perspective on the causes and consequences of the complex concept of urban sprawl. It is expected that the Conceptual Landscape Planning Model proposed within the scope of the study will address the city, sprawl zones and rural areas together and the results obtained will enable measures to be taken while making planning decisions.