1909 Adana olayları (İğtişaşı)
1909 Adana events (Uproar)
Yazar: BURAK YÜKSEL
Danışman: DOÇ. DR. BÜLENT KARA
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Adana = Adana ; Ermeniler = Armenians ; Müslümanlar = Muslims ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyal hareketler = Social movements ; İsyanlar = Rebellions

Özet:
Bu çalışma, muhtelif dinamiklere bağlı olarak meydana gelen 1909 Adana
Olaylarının tarihsel bağlamı içerisinde değerlendirilmesidir. XIX. yüzyıldaki siyasal ve
sosyo-ekonomik gelişmelerin etkisiyle büyük değişim yaşayan Adana bölgesindeki
Müslümanlar ve Ermeniler arasındaki ilişkilerin bu değişimlerden etkilenmiş olduğu
görülmüştür. Bu bağlamda 1909 Adana Olaylarının uzun bir tarihsel sürecin ve çeşitli
dinamiklerin sonucunda hâsıl olduğunu bilgisinden hareketle, bilhassa II. Meşrutiyet'in
ilânından sonra yaşanan çatışmaların olayların seyrini nasıl etkilediğini incelemek bu
çalışmanın ana eksenini oluşturmuştur. Bu inceleme yapılırken Osmanlı, İngiliz ve
Amerikan Board Komisyonu arşiv malzemelerinden ayrıca döneme ilişkin gazete
arşivlerinden, raporlardan, hatıratlardan, tanıklıklardan faydalanma yoluna gidilmiştir.
Adana, verimli toprakları sayesinde Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki
iç ve dış gelişmelere bağlı olarak tarımsal açıdan büyük ilerleme kaydetmiştir. Bölgenin
ekonomik bir güç haline gelmesi sürecinde Osmanlı yöneticileri uyguladıkları politikalarla
bölgedeki toplumsal değişimi önemli ölçüde etkilemiştir. Osmanlı yöneticileri, bölgeye
ilişkin tasarruflarında göçebe aşiretleri kontrol altına almış, alışılagelmiş yapılarını kırmış
ve dışarıdan gelen Müslüman göçmenleri yerleşik hayata geçirerek köklü değişiklikler
yapmanın yolunu açmışlardır.
1870'li yılların sonunda Ermeni Meselesinin Osmanlı yöneticileri açıdan büyük bir
problem haline gelmesi birçok bölgeyi etkilediği gibi Adana vilayeti üzerinde de etkisini
hissettirmiştir. Belirtilen bu tarihten II. Meşrutiyet'in ilanına kadar olan süreç içerisinde
Ermeni komitecilerinin yol açtığı sorunlar, dönemin padişahı II. Abdülhamid'in yereldeki
politikalarını büyük ölçüde etkilemiştir. II. Abdülhamid'in Ermenilerin çoğunlukta
yaşadıkları yerlerdeki denge siyaseti zamanla toplumsal krizi daha da derinleştirmiştir.
II. Meşrutiyet'in ilanından sonra da devam eden toplumsal kriz geçici olarak
çözülmüş ancak bu süreçte meydana gelen yeni gelişmeler ve değişen dinamiklere bağlı
olarak Adana vilayetindeki toplumsal gerilim had safhaya ulaşmıştır. Çalışmada; yeni
dönemde bölgede değişen dinamiklerin yol açtığı sorunlar ele alınmıştır. Meşrutiyet
karşıtlarından kaynaklanan kaos, Müslümanlar ve Ermeniler arasında artan panik ve
endişe, ekonomik menfaat beklentileri gibi birçok faktörün sebepleri arasında yer aldığı
1909 Adana Olayları tarihi veriler çerçevesinde incelenerek meselenin farklı yönleri ortaya
konulacaktır.

Anahtar Kelime: Adana Vilayeti, 1909 Adana Olayları, Ermeni, II. Meşrutiyet, 31 Mart Hadisesi.

Abstract:
This study is the evaluation of the 1909 Adana Events, which occurred due to
various dynamics, within the historical context. It has been observed that the relations
between Muslims and Armenians in the Adana region, which experienced great changes
under the influence of the political and socio-economic developments in the 19th century,
were affected by these changes. In this context, considering that the 1909 Adana Events
were the result of a long historical process and various dynamics, especially the II.
Examining how the conflicts experienced after the proclamation of the Second
Constitutional Monarchy affected the course of events constituted the main axis of this
study. While making this study, Ottoman, British and American Board Commission
archive materials, as well as newspaper archives, reports, memoirs and testimonies of the
period were used.
Adana, which has fertile land in the historical process, has made great progress in
terms of agriculture, especially depending on the internal and external developments in the
last period of the Ottoman Empire. In the process of the region becoming an economic
power, the Ottoman administrators significantly affected the social change in the region
with the policies they implemented. Undoubtedly, there were important changes in the
disposition of the Ottoman rulers regarding the region, by taking the nomadic tribes under control, breaking their customary structure and putting the Muslim immigrants coming
from outside to a settled life.
At the end of the 1870s, the fact that the Armenian Question became a big problem
for the Ottoman administrators affected many regions as well as had significant effects on
the Adana province. From this date we have stated, The problems caused by the Armenian
committee members in the process until the declaration of the II. Constitutional Monarchy,
the sultan of the period. It greatly influenced Abdulhamid's local policies. II. Abdulhamid's
policy of balance in the places where Armenians live in the majority has deepened the
social crisis over time.
The social crisis that continued after the proclamation of the II. Constitutional
Monarchy was resolved temporarily, but the social tension in Adana province reached its
peak over time, depending on the new developments and changing dynamics that occurred
in this process. In the study; It has been shown that the issue has different dimensions by
handling the 1909 Adana Events, which were caused by many factors such as the problems
caused by the changing dynamics in the region in the new period, the significant support of
the opposition to the Constitution, the increasing panic and anxiety between Muslims and
Armenians, the issue of economic interest, in a historical process.

Keywords: Adana Province, 1909 Adana Events, Armenian, II. Constitutional Monarchy, 31 March Incident