15. yüzyıl divanlarında mekân algısı
Perception of space in divans of 15. century
Yazar: BÜNYAMİN TETİK
Danışman: DOÇ. DR. AHMET İÇLİ
Ardahan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 15. yüzyıl = 15. century ; Divan edebiyatı = Divan literature ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Mekan = Space ; Mekansal algı = Spatial perception ; Mekansal analiz = Spatial analysis

Özet:
Mekân, "kevni"/varlığı içinde bulunduran bir unsurdur. Varlık zorunlu olarak bir
zaman ve mekân içerisinde bulunmaktadır. Bu zorunluluğu ile varlığın imkânlarının
sınırlarını belirlemektedir. Böylece içinde bulunan özneyi de şekillendirmektedir.
Mekân, aynı zamanda inşa edilen yapıları da kapsamaktadır. Bu yönüyle onu inşa eden
kişiyi ve kültürü yansıtan bir ayna işlevi üstlenmektedir. Edebi metinlerde, mekân kendi
özelliklerine ek olarak, şiir öznesinin ve şairin mekânı algılayışını ve mekâna yüklediği
anlamları da yansıtmaktadır.
Algısal mekânlar, gerçek mekânların öznenin algısında uğradığı değişim
sonucunda oluşabildiği gibi, tamamen fantastik mekânlar da olabilmektedir. Bunların
incelenmesi, hem öznenin değerler sisteminin belirlenmesinde yardımcı olurken hem de
mekânın içerisindeki kültürel kodların da tespit edilmesini sağlar. Mekânın anlamının
bilinmesi, dolaylı olarak da, mekânın içerisine yerleştirilen nesne ve kişilerin de değerleri
hakkında fikir vermektedir. Çalışmada özellikle, dünya ve ahiret algısı, sultanın ve sultan
karşısında öznenin konumlandırılması, ruhsal erginlenme ve mekânsal konumlanma
arasındaki ilişki gibi konular üzerinde durmaktadır.
Çalışma kapsamında ele alınan dönem olan 15. yüzyıl, Osmanlı'nın mekân ve şiir
dünyasına temel sağlaması açısından ayrı bir önem arz etmektedir. Bu dönemde büyük
mekânsal dönüşümler yaşanmış ve sonuç olarak Osmanlı mimarîsinin üsluplaşması
başlamıştı r. Aynı zamanda şiir de kelime kadrosu, Divan tertibi ve gazel ve kasidelerin
temel kurallarının oluşması gibi aşamalarla klasikleşme devrine girmiştir. Kapsam
belirlenirken, çalışmanın hacmi göz önüne alınarak incelenen şairlere sınırlama
getirilmiştir. Bu sınırlama yapılırken bir sultan, bir şehzade, bir bürokrat, bir mutasavvıf
ve himaye altında bir şair seçilerek en geniş demografik kapsama ulaşılma çabası
güdülmüştür.
Mekânların algısal analizi yapılırken, öncelikli olarak bütün mekânlar tespit
edilerek fişlenmiş ve bir mekân sözlüğü oluşturulmuştur. Sözlükte mekânların sözlük
anlamları ve şairlere mahsus kullanımları özetlenmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Space encloses existence. Every existing creature is compulsory included in space
and time. The limits of possibility are determined with this compulsion, thereby space
can also formalize subject which is in it. Besides space included buildings. The buildings
are a reflector for person or culture building them. In literature, space can reflect literal
subject's perception of space and meaning that attributed besides that it's essence.
Perceptual spaces are a real location reshaping in subject's perception or totally
fantastic places. When they're examined, it is understood subject's system of values and
cultural codes reflected spaces. Knowing sense of spaces provides insight into value of
who or what located in the spaces indirectly. The thesis emphasizes perception world and
beyond dilemma, positioning of sultan and literal subject in relation to him, the relation
of spiritual initiation and position.
15. century is important to providing basis for Ottoman sense of architecture and
literature. In the century, great conversation in space was occurred and finally Ottoman
architectural style make beginning. At the same time, poem entered on a classic style with
standardizing vocabulary, organization contents of Divan and basic rules of kaside and
ghazel. When range of work is determined, it is restricted because of capacity of thesis.
The range of thesis contain five poets who a sultan, a prince, a bureaucrat, a sheikh and
an under escort poet due to optimum demographic range.
When the spaces are analyzed, firstly all spaces are identified with card-index and
a dictionary of spaces is prepared. In dictionary, lexical meaning of space and special
usage for each poet are given.