Toplumsallık ve tarihselliğin taşıyıcı ana aktörü ve öğesi: Dengbêj kadınlar ve ağıt
The carrier main actor and element of the sociality and the historicalness: Dengbêj women and lament
Yazar: NAZMİ AYAZ
Danışman: DOÇ. DR. FERYAL DELFİN GÜNDÜZ
İstanbul Arel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Ağıtlar = Dirges ; Dengbej = Dengbej ; Kadınlar = Women ; Kürtler = Kurdish ; Toplumsal bellek = Social memory ; Toplumsallık = Sociality

Özet:
Kürt toplumunun sözlü kültür ve tarihini yüzyıllardan günümüze taşıyan dengbêjlik geleneğinin asıl kaynağını oluşturan dengbêj kadınlar, zamanla eril bir zemine oturtulan dengbêjlik geleneği içerisinde arka plana itilmişlerdir. Arka plana itilen dengbêj kadınlar, bütün olumsuz etkenlere rağmen dengbêjlik geleneğindeki varlığını devam ettirmiş ve dengbêjlik geleneğine kaynak oluşturup, dengbêjlik geleneğini sahiplenmişlerdir. Tarihsel ve toplumsal anlamda hem kadın realitesine hem de Kürt toplumu için önemli olaylara değinen dengbêj kadınlar bütün bunları kadın kimlikleriyle aktarmayı başarabilmişlerdir. Bunu daha çok ağıtlarla aktaran dengbêj kadınlar, toplumsal bellek açısından önemli bir yere sahip ağıtları, hikayeleriyle birlikte tarihsel, kültürel ve toplumsal altyapısını irdeleyerek kendilerine has bir ritim çerçevesinde icra etmişlerdir. Bu bağlamda emeği kendilerine ilke edinen dengbêj kadınların ağıtları ele alırken ağıtların içerisinde olaya dair hikayeyi de anlatması sonucu şekillenen toplumsal bellek, aynı zamanda alternatif bir zeminde gelişen sözlü tarihin oluşumu için de önem arz etmektedir. Öyle ki acının doğurduğu durum ile mevcut olayı betimleyen ağıtlar, aynı zamanda resmi kaynaklarda yer edinmeyen veya saklanılan konular hakkında birçok yönüyle bilgi vermekte ve bu yönüyle alternatif bir tarihi belge niteliği taşıyabilmektedir. Kadının duyarlılığının kitabı niteliğinde olan ağıtlar aracılığıyla kadın dengbêjler, yaşanan aşkları, savaşları, katliamları ve ölen kişileri sözlü tarih içerisinde önemli bir yere oturtarak yaşanan acıları mevcut olay ile birlikte duyurmayı başarabilmişlerdir. 
 Bu çalışmada dengbej kadınların, günümüze kadar gelen süreç içerisinde sahip oldukları konum ve sözlü gelenekle oluşturdukları ağıtların hikâyeleriyle birlikte tarihsel, kültürel ve toplumsal altyapısı irdelenmiştir. Ayrıca Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı coğrafya içerisinde dengbêj kadınlarla yapılan görüşmelerde sözlü gelenekle oluşturulmuş ağıtlarda toplumsallık ve tarihsellik bağlamına ilişkin birçok konu tespit edilmiştir. Tespit edilen konular çerçevesinde ağıtlar çözümlenerek, dengbêj kadınlar tarafından oluşturulan canlı bellek değerlendirilmeye çalışılmıştır. 
Anahtar Kelimeler: Ağıt, dengbêjlik geleneği, dengbêj kadınlar, toplumsal bellek, alternatif tarih.

Abstract:
Dengbêj women who are constitute the main source of dengbêj tradition which is carries the oral culture and history of Kurdish society for centuries. It has been pushed into the background in the dengbêj tradition which has been placed on a masculine ground in time. Dengbêj women who were pushed into the background and it continued their existence in dengbêj tradition despite all the negative factors and formed the source of dengbêj tradition and they owned the dengbêj tradition. Dengbêj women who were touched upon both the women's reality and the important events for the Kurdish society in the historical and social sense and they were able to convey all these with their female identities. Dengbêj women who transmit this with more laments, which have an important place in terms of social memory, with their stories in a unique rhythm by examining their historical, cultural and social infrastructure. In this context, dengbêj women who are take the labor as a principle, the social memory shaped by telling the story of the events in the laments is also important for the formation of the oral history developing on an alternative ground. The resulting social memory is also important for the formation of oral history that develops on an alternative ground. Thus, the situation was caused by the pain and the laments describing the present event also provide information on many aspects about the subjects which are not included in the official sources or stored and can be an alternative historical document. Through the lamentations which are book of women's sensibility, dengbêj womens were able to make announce the love, wars, massacres and deceased persons in an important place in the oral history and to sufferings with the current event. 
In this study, the historical, cultural and social infrastructure of dengbej women, together with the stories of lamentations they have in the process and their oral tradition have been examined. Furthermore, in the interviews conducted with dengbêj women in the geography where the Kurds live intensively, many topics related to the context of sociality and historicality have been determined in the laments formed by oral tradition. Within the framework of the identified issues, the lamentations were analyzed and the live memory created by dengbêj women was tried to be determined. 
Key Words: Lamentation, dengbêj tradition, dengbêj women, social memory, alternative history.