Süreksiz bir düşünsel zemin olarak heterarşik kartografiler ve kamusal işgal arzuları
Heterarchic cartographies and desires for public occupation as a transient intellectual ground
Yazar: SERİM AYGEN KİŞTİN
Danışman: DOÇ. DR. NİZAM ONUR SÖNMEZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kolektif bellek = Collective memory ; Mekansal süreçler = Spatial processes ; Mimari temsil = Architectural representation ; Mimarlık bilgisi = Architectural knowledge ; Mimarlık kuramı = Architectural theory ; Yer = Place

Özet:
Tez çalışması kamusal alanı süreksiz bir yaklaşımla ele almaya ve farklı fenomenlerin istikrarsız bir toplamı olarak çerçevelemeye imkan sağlayan bir düşünsel zemin oluşturmaya çalışarak; mimarlıkta ikilikler, katmanlar veya hiyerarşiler yerine, farklı ve ilgisiz bakış açıları arasında çok yönlü ve etken ilişkiler kurmaya imkan veren, ilişkisel otonomilerle işleyen dağıtık bir oluşum biçimi olan 'heterarşi' kavramıyla şekillenen bir kartografi oluşturur. 
Modernite sonrası yaşamın her alanında büyük meta anlatılar çökmüş, yerini pek çok parçalı gerçeklik ve bu gerçekliklerin herhangi bir neden sonuç ilişkisi içerisinde ele alınamadığı bir süreksizlik almıştır. İnsanın artık onun için önceden tanımlanmış bütünsel ve sürekli bir çevreye uyumlanmayı, aşkın bir anlatının ve mutlak bir değer sisteminin parçası olmayı bırakması, bir yerde olmanın ne anlama geldiğini tekrar sorgulamıza yol açmış; mimarları arzu, hafıza, duygu, bilinmezlik, kolektivite, gibi anlık ve geçici kavramlar üzerinden yer'i tartışmaya yönlendirmiştir. Tez çalışmasında bu tartışmalar üç güzergah üzerinden ele alınır. İlk güzergah, artan hareketin bir sonucu olarak, mekanlar giderek daha fazla nesnelerin, insanların, olay ve durumların akışları tarafından geçilmekteyken çevremizde bir istikrar ve süreklilikten bahsedilemeyeceğini savunur. İkinci güzergah, bu artan hareket sonucunda insanın içinde bulunduğu mekanlarla etkileşiminin de anlık ve geçici olduğu iddiasıyla, insan kavramını pratikler ve oluş akışları ile anlık olarak mekanlarla etkileşime giren dağıtık bir oluş olarak ele alan paradigmalara değinir. Üçüncü güzergah ise bu iki dönüşümle birlikte mekansal aidiyet kavramının artık yer'e dair sabitlik üzerinden ele alınamayacağını savunur ve sürece/zamana yayılan ilişkisel, rizomatik ve çoklu aidiyetler üzerinden mekansal ilişkilenme biçimi oluşturan mimari yaklaşımları tartışır. 
Son olarak bu üç güzergahı toparlayan bir düşünsel zemin olarak 'heterarşi' kavramı ele alınarak, farklı taksonomilere ve katmanlara ait verileri dağıtık ve dinamik olarak organize etmeye; durumları, insanları, fenomenleri birbirine bağlı düğümler ve bağlantılar olarak görmemize imkan sağlayan oluşum ve organizasyon biçimlerine değinilir. Lebbeus Woods'un hızlı değişimlere ve kolektif imgelere yaptığı vurgular ile John Hejduk'un şiirler, imgeler ve eskizler aracılığıyla oluşturduğu alternatif mimarlık dili üzerinden mimarlığın poetik etkilerini ve olasılıklarını tartışarak kamusal alanda süreksiz bir düşünsel zeminin ve heterarşik düşünme araçlarının nasıl oluşturulabileceğine odaklanılır.
Çalışmanın üçüncü kısmında bu düşünsel zeminin Türkiye kamusallığı için önemi vurgulanır. Türkiye'de kamusal alan politikaları mevcut süreksizliğe ve hıza uyumlanmanın yollarını henüz bulamamış, mekansal müdahaleleri ideolojik çözümlere ve normatif kalıplara yönlendirmeye, olasılıkları indirgeyerek strateji-taktik, mikro yaklaşım-makro yaklaşım, fail-yapı gibi ikiliklere sıkıştırmaya devam etmektedir. Bu sebeple kamusal alanda kapatılma, güvenlik, çevreyle ilişkilenememe, kolektif bir aidiyet duygusu oluşturamama gibi sorunlar sürekli tekrar etmektedir. Oysa kamusal alanda katmanlar ve hiyerarşiler üzerinden okuduğumuz tek yönlü mekansal çıkarımlardansa; dağıtık ve girift okumalara imkan veren, ilk bakışta görülmeyen arzu ve ihtiyaçları görmemizi sağlayan, problem çözme kaygısındansa sorunları anlayıp onlara mevcut kemikleşmiş düşünce kalıplarının dışında çözümler üreten bir kent politikası üzerine düşünmemiz gereklidir. Bu bağlamda tez çalışması önerdiği süreksiz düşünsel zeminin somut bir karşılığını araştırdığı heterarşik kartografiyi oluşturmak için Türkiye'de süreksizliğin en yoğun deneyimlerinden biri olan kamusal işgal pratiklerini ele alarak, deneysel şekilde kamusal boşlukların işgali ile dönüşen Galata bölgesinde bir çalışma yapar ve sürekli değişim halindeki fenomenleri belirli uzam-zamansal aralıklarına sıkıştırıp dinamik ilişkilendirmeler kurarak daha az istikrarlı, ilişkisel ve dağıtık bir kartografi üzerinden mekanı anlamayı önerir. 
Mevcut durumda pek çok veri kendi katmanında kümelenmekteyken, önerilen heterarşik kartografi farklı taksonomilere ait verileri (mimari, sosyolojik, politik ve fenomenal) birbiri ile ilişkilendirerek işgal pratiklerinde oluşan mekansal durumun söylemsel, imgesel ve duygulanımsal boyutlarını eşzamanlı temsil eder. Mekanda hareket halindeki nesnelerin mekana olan etkisini, mekan üzerine üretilen söylemlerin ve anlık olarak belirip kaybolan atmosferlerin dönüşümünü, mekana dair farklı kesimlerin arzularının, haklarının ve taleplerinin hangi durumlarda ortaklaşıp hangi durumlarda ayrıştığının okumasını yapar. İnternetteki görseller, konum tabanlı sosyal medya uygulamalarına yüklenen fotoğraflar, gazete ve dergi yazıları, kişisel bloglarda yazılan yazılar ve bu yazılara yapılan yorumlar, aralarında bir hiyerarşi kurulmadan çalışmaya dahil edilir ve kamusal haklar, kamusal özgürlükler ve kolektif aidiyet meselelerine dair ihtilaflı karşılaşmalara tabi tutulur. Böylece Galata bölgesindeki işgal deneyimindeki ikilikler açılarak, "güvenlik", "gürültü", "hijyen", "kontrol" "kapatılma","tahakküm", "ötekileştirme", "direniş", "geri çekilme" olmak üzere dokuz odak üzerinden ilerleyen; süreçlerin ve sonuçların bir arada var olduğu, ikisinin de görünür olduğu heterarşik bir kartografi üzerinden ilişkilendirilen durumlar süreksizlik odağında tartışılır. Böylece kolayca yönetilebilir ve yönlendirilebilir bir veri oluşturmaktansa, farklı olasılıkların açımlanabileceği dinamik bir veri yığını yaratılır. Mevcut verilerde ve analizlerde olmayan fakat sosyal medyada bir şekilde yansıtılan duygu durumları ve enformel izler, alternatif bir insanlar/ mekanlar/ nesneler/ atmosferler/ duygular/ durumlar ilişkiselliği seren bir olasılıklar kataloğu oluşturarak mekanın bilgisini farklı şekilde üretmeye ve tartışmaya imkan sağlar. Böylece önceden belirlenmiş bir yaklaşım ya da karşılık verme tavrına sahip olmadığımız deneyimlerde, süreksiz ve muğlak süreçlerinin nasıl kolaylaştırılıp besleneceğinin ve uzamsal uygulayıcıların bu süreçte hangi rolü üstlenebileceklerinin tartışılabileceği bir düşünsel zemin oluşturulur.

Abstract:
The thesis tries to create an intellectual framework to understand the public sphere with a transient approach and attempts to frame the public areas as 'unstable collections of different phenomena'. In order to embody this intellectual framework, a cartography shaped by the concept of 'heterarchy' is proposed; instead of dualities, layers, or hierarchies in architecture. Such a heterarchic cartography allows us to establish versatile and effective relationships between differing and unrelated perspectives.
In all areas of post-modern life, meta-narratives have collapsed and have been replaced by a multitude of fragmented realities. This creates a discontinuity in which these realities cannot be dealt with in any pre-given cause and effect relationships. Humans are no longer adapted to holistic and continuous environments defined for them, and narratives of transcendence or absolute value systems have lost power. This situation led architects to question what it means to be somewhere and directed them to discuss the place through momentary and temporary concepts such as desire, memory, emotion, obscurity, and collectivity. 
In the thesis, these concepts are discussed through three routes. Firt route focuses on the idea that as a result of increased movement, spaces are increasingly being traversed by streams of objects, people, events, and situations, and there is no stability and continuity in our environment. In the liquid modernity that we are experiencing, past references, metanarratives, and norms are still available, but do not have enough authority to impose themselves (Bauman, 2005). Therefore, rather than problem-solving approaches, following an absolute ideal, or predicting various imaginations, architects should read situations, explore possibilities, and focus on organizing interventions. If we are moving in the universe of fragmented and discontinuous spatial references and if there is no ground of meaning that integrate us, people and places must be reframed as temporary, fragile, and "in transit".
The second route, claiming that as a result of these increasing movements, interaction of people with the places is also momentary and temporary; refers to paradigms that consider the concept of human as a distributed becoming that interacts with places momentarily, via practices and streams of becoming. Through following Deleuze and Guattari's and Braidotti's 'nomadic subject' concepts, this route explores relational and fluid subject figurations. The nomadic conceptions of the subject emphasize that the human is composed of the influence of streams of encounter, interaction, affectivity, and desire which connect us to others in a web of interrelationships. Humankind is a cluster of perceptions and sensations. Therefore, we should understand human and space relations and create a cartography of collectively shared, discursive, affective social relations through the model of interconnectedness. 
The third route argues that with these two transformations, the concept of spatial belonging can no longer be discussed through the concepts of dwelling, stability, and consistence. After globalization, belonging can no longer be discussed within the framework of one's attachment to the place and does not cover long time intervals (Self, 2017). Analysis of various works from Oslo 2016 Architecture Triennial with the theme "After Belonging", examines how our sense of belonging to places is transformed in the post-modern period through the states of being in transit. It also discusses the architectural approaches that search for new relational and rhizomatic belongings that focus on momentary aspects of attachment to a place. 
The concept of "heterarchy" discussed as an intellectual ground that follows these three routes. This ground is formed by the concept of heterarchy, which allows us to organize the data of different taxonomies and layers in a distributed and dynamic manner. Heterarchical ground allows us to see situations, people, and other phenomena as interconnected nodes and links. 
The term "heterarchy" was first used by McCulloch (1945), who claimed that the organization of cognitive structures has a heterarchic structure that is reprogrammed as conditions change, rather than a hierarchical structure in tree-like or pyramidal structures. It was included in architectural theory by Lebbeus Woods in 2002. Woods claimed that the hierarchical models that are based on values and typologies are limiting, and do not conform with other important concepts, such as speed, fluidity, and heterogeneity. He used the term 'heterarchy' to refer to the multiple pyramids where individual/collective desires and needs are at the top (Woods, 2002). In the study, the concept of heterarchy is considered as an intellectual ground that will allow us to discuss discontinuous relations, and this intellectual ground is embodied through a distributed and dynamic cartography. 
In the last part of the second chapter, the fragmented and relational forms of public spatiality that will support the heterarchic intellectual grounds are discussed through the practices of two architects: Lebbeus Woods's attempt at architectural imaginings of a non-hierarchical sociability and John Hejduk's 'Victims' project that includes an incremental architectural approach and creates an alternative architectural language by superposing different mediums such as poems, sketches, and technical drawings. 
The third chapter of the study consists of an experimental study of the proposed heterarchical intellectual framework. First of all, the importance of this intellectual framework for Turkey is discussed. Public sphere policies in Turkey have not yet found ways to adapt to the current discontinuity and transiency. Therefore, urban planners and architects continue to create spatial interventions with ideological solutions and normative patterns. These approaches reduce possibilities of the public space and serve limited dichotomies, such as strategy-tactics, micro approach-macro approach, agent-structure. For this reason, problems such as closed public spaces, diminished sense of security, impaired relations with the environment are constantly repating. Also, these problems are inhibiting the creation of a sense of collective belonging to public areas. However, rather than one-way spatial inferences that we read through layers and hierarchies in the public sphere, we need to think about  transient urban policies that allow distributed and intricate readings. These would allow us to see desires and needs of the inhabitants that are not seen at first glance; to understand problems rather than creating top-down solutions and to create alternative approaches outside of the existing patterns. 
Finaly, the thesis study examines practices of public occupation, which is one of the most intense experiences of transient existence. Public occupations have similarities with Hakim Bey's "temporary autonomous zones". Bey defines the temporary autonomous zones as spaces in the city which liberate an area (of land, of time, of imagination) and then dissolve itself to re-form elsewhere/elsewhen, before the State crushes it. The nomadic subjects' desire for creating temporary autonomous zones is a situation that refers the need for adventure, the pleasure of fleeting encounters, the desire for another place, and the search for a collective creation.
The study creates a heterarchic cartography of the public occupation of Galata Square. The dynamism of the data on which these transformations can be read is one of the important factors in choosing Galata Square as a case study.
In order to be able to make a comprehensive reading of the effects of transient desires and issues of belonging on public spaces, the scope of the study includes only human-space relations. Also the study focusses on the time period between 2012-2015 when conflicts intensified and turned into an antinomy. Thus, an alternative approach has been formed on how we can handle conflicts arising from transience in the public sphere, before turning them into antinomies.
The created cartography aims to frame constantly changing phenomena into specific spatio-temporal intervals and establishes dynamic relations between situations. Through these methods, it suggests to understand space through a less stable, relational and distributed heterarchical cartography. The proposed heterarchical way of seeing focuses on various information such as language, text, images, discourses, events and opens up a highly diverse field of research. It discusses the possibility of a critical knowledge production, including the imaginations of the subjects, as an alternative to polarization in architecture and urban politics. While many data are currently clustered in its own layer, the proposed cartography simultaneously represents the discursive, imaginative, and affective dimensions with data from different taxonomies. The effect of moving objects in space, the transformation of discourses produced on space and atmospheres that appear and disappear instantly are explored through this cartography. Also the cartography helps us to understand the desires, rights, and demands of different people. 
Images on the internet, photos uploaded to location-based social media applications, newspaper and magazine articles, texts written on personal blogs and comments made on the internet are included in the study without creating a hierarchy between them and they are associated through a heterarchic cartography where the process and the result coexist and both are visible. Thus, instead of creating easily manageable data, it creates a dynamic and uncontrollable data stack where different possibilities can be opened. The effort to collect virtual traces in different relationships and to represent large amounts of urban data belonging to different taxonomies on the same ground can lead designers to establish new relationships.
The public occupation in Galata has started after 2010's by experimentally transforming the Galata square and surrounded streets. When we look at the location-based social media posts, blogs, and newspaper articles in 2011 and 2012, it is seen that the density of people in the region reached its maximum level, and created a dynamic and heterogeneous environment, especially in the evening hours, when young people gather in front of the tower, sit down, talk, eat, drink, sing, and socialize.
Emotional statements and informal traces, which are not included in the data analyses, but are somehow reflected in the media, create a catalog of possibilities that reveal the relationality of alternative people / places / objects / atmospheres / feelings / situations. This catalog of possibilities allows us to produce the knowledge of the space in a different way. It creates an intellectual ground for discussing how to act where we do not have a predetermined approach or responsiveness and what role spatial practitioners can play in this process.