XVI. yüzyılda İstanbul'da ihtida hareketleri
Conversion to Islam in Istanbul in the sixteenth century
Yazar: KAMİL ÇOLAK
Danışman: PROF.DR. AHMET YAŞAR OCAK
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2000
Konu: Tarih = History
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Din değiştirme = Change of faith ; Mühtedi = Convert ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Sosyal hayat = Social life ; İslamiyet = Islam ; İstanbul = Istanbul

Özet:
İslam'ın yayılmasıyla beraber karşılaşmaya başladığımız ihtida vak'alan, İslam coğrafyasının büyümesine paralel olarak artış göstermiştir. Bir İslam devleti olan Osmanlı Devleti'nde de, ihtida hadiselerine sıkça rastlanmaktadır. XVI. yüzyılda İstanbul'da vuku bulan ihtidalarda, gayr-i müslimlerin çoğunlukla siyasî ve iktisadî nüfuz ve çıkar elde etmek amacıyla din değiştirdikleri anlaşılmaktadır. Ayrıca, az da olsa, dinî, sosyo-kültürel ve psikolojik faktörlerin de bunda etkili olduğu görülmektedir. Mühtediler, bir kanun olmamakla beraber, ihtida hadisesinden sonra hazineden para ve çeşitli kıyafet yardımları almakta, gayr-i müslimlerin ödedikleri vergilerden muaf tutulmakta ve hepsinden de önemlisi, büyük oranda devlet bünyesinde istihdam edilmektedirler. Ayrıca, devlet bünyesinde istihdam edilenlerin önemli bir miktarının, devlet görevlilerinin akrabalarından olduğu dikkat çekmektedir. Mühtediler arasında, kendi milletinin ileri gelenlerinden olan siyasi nitelikli bazı şahsiyetler ile, papaz ve keşiş gibi dinî şahsiyetlerin de bulunduğu müşahede edilmektedir. Bu kimselere, diğer mühtedilerden farklı olarak, yüksek oranda tımar ve zeamet gibi tevcihlerin yapıldığım görüyoruz. Bu arada, çeşitli mesleklere mensup bazı gayr-i müslimlerin de ihtida ettikleri görülmektedir ki, devlet bunları ilgili meslek kollarına yerleştirerek, onlardan istifade yoluna gitmiştir. Bazı yüksek rütbeli devlet adamları arasında da mühtedilere rastlanmaktadır. Bunlar devşirme olmamakla birlikte, genellikle çocuk yaşlarda iken savaşlarda esir edilmiş olan kimseler arasından çıkmakta ve yine devşirmeler gibi yetiştirilmektedirler. Rum, Yahudi, Ermeni, Leh, Macar, Sırp, Arnavut, Gürcü, Çerkeş, Abaza, İtalyan, Alman, İngiliz, İspanyol milletlerinden insanlar ile köle ve cariyelerin de ihtida ettikleri görülmekte, bu ihtidaların bir kısmı teşvik ve telkin yoluyla cereyan ederken, diğer bir kısmı da kişilerin kendi arzularıyla gerçekleşmektedir.u İslam'a giriş kelime-i şehadet getirerek başlamakta ve sünnet ile beraber bir tören alayıyla devam etmektedir. Bu arada, çok azı istisna edilirse, mühtedilerin ismi değiştirilmekte ve hukukî statüleri de değiştiğinden artık diğer Müslümanlar gibi hayatlarına devam etmektedirler. Ancak aralarında gerçekten İslam'ı benimsemediği için eski inancını gizli olarak yaşamaya devam edenler ve hatta eski dinine dönenler bile olabilmektedir. İstanbul'da vuku bulan bu ihtidalarda bir zorlama olduğu söylenemez; zîrâ, İslam'da zorlamanın yasak olmasına ilaveten, çalışmamızda da ifade ettiğimiz gibi, bazı sosyo-ekonomik nedenler de Osmanlılar açısından buna bir engel teşkil etmektedir.

Abstract:
The instances of conversion to Islam in the past, parallel to the Islamic expansion, had become widespread. The same applied to the Ottoman Empire, an Islamic state, too. The Ottoman Empire of the XVIth century provides us with ample instances of conversion to Islam. In this respect, the cases of conversion to Islam taking place in Istanbul is of special value. Looking at the occasions of conversion, one can see that, the converts now and again aimed at economical and political advantages. Not infrequently, religious, socio-cultural and psychological environment played an important role, as well. The converts, having converted to Islam, were usually provided with clothing and financial support. Furthermore, they were not responsible for the payment of taxation incumbent upon the minorities within the Empire. Besides, the most outstanding of all, after converted to Islam, they were employed within the ranks of the Ottoman adminstrative stuff, most of whom relatives of the Ottoman officials of foreign origin called devşirme. Among the converts one could see the figures of political status, leading personalities of their own nation, as well as members of clergy, like priests and monks. Such prominent figures, contrary to the other converts of common qualities, were granted with large-scale fiefs. Those members of artisanry converted to Islam were utilized by the Ottomans who employed them within the ranks of similar proffessional groups. Among the ruling elite one could also see those of convert origin. However, different from members of devşirme, such ruling figures of convert origin were taken captive in times of war and were brought up like members of devşirme. Among those converted to Islam a great number of different ethnicities can be counted: Greeks, Jews, Armenians, Polish, Magyars, Serbians, Albanians, Georgians, Circassians, Abhazians, Italians, Germans, English, Spainyards. Some ofXV the converts of these nationalities, however, were taken captive and brought up as Muslim childrens while others converted to Islam through preaches and persuation. Conversion to Islam took place after the utterance of the words of the confession of Islam, namely kelime- i şehâdet. Following the adoption of Islam, the convert was circumscribed and taken to the ceremony, organized for the commemoration of the conversion. With rare exemptions they changed their names as well, and rest of their lives, persued an Islamic life. On the other hand some of the converts seem to have maintained their old beliefs secretly, since they were not sincere in turning to Islam, and even to have turned to their old faith. One can hardly claim that the converts of Istanbul in the period under study adopted Islam compulsorily, for neither Islam approves compulsion nor the material advantages to be lost from conversion to Islam as well as the socio-cultural, psychological and religious factors left any room for compulsion.