Vergisel teşvikler bağlamında Ar-Ge faaliyetlerinin analizi: Teknoloji geliştirme bölgelerinde bir araştırma
Analysis of R&D activities in the context of tax incentives: A research in technology development zones
Yazar: LEYLA DURUKAN
Danışman: PROF. DR. FATİH SARAÇOĞLU
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı / Maliye Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ekonomi = Economics ; Maliye = Finance ; İşletme = Business Administration
Dizin: Bilim ve teknoloji politikaları = Science and technology policies ; Bilimsel araştırmalar = Scientific researchs ; Kamu maliyesi = Public finance ; Mali teşvik sistemi = Fiscal suppart system ; Nicel araştırma = Quantitative research ; Nitel araştırma = Qualitative research ; Nitel araştırma deseni = Qualitative research design ; Teşvik politikaları = Incentive policies ; Vergi politikası = Taxation policy ; Vergi teşvikleri = Tax incentives

Özet:
İşsizliği önlemek, istihdamı ve üretimi artırmak, piyasa dinamizmini korumaya yönelik teknolojik bilginin üretilmesi, kullanılması ve katma değer yaratma hızını artırmak için dünya genelinde Ar-Ge vergi teşvikleri, teşvik politikalarının başında gelmektedir. Bu tez çalışması Ar-Ge'ye sağlanan vergisel teşvikler bağlamında Ar-Ge faaliyetlerinin analiz edilmesi amacını taşımaktadır. Daha çok ekonometrik analizlere konu olan bu tezin konusu nicel ve nitel tekniklerden faydalanılarak alan araştırması şeklinde yapıldığından ve vergi teşvikleri ile Ar-Ge faaliyetleri arasındaki ilişkiyi bütüncül bir yaklaşımla ele aldığından; mevcut çalışmalardan kapsam bakımından farklılaşmakta ve gelecekte yapılacak çalışmalara yol gösterici olması açısından ilk çalışmalardan biridir. Çalışma kapsamında öncelikle Ar-Ge ve vergi teşviklerine ilişkin genel bir çerçeve çizilmiş, sonrasında belirli parametreler esas alınarak seçilmiş ülkelerdeki ve Türkiye'deki vergi teşvik uygulamaları anlatılmıştır. Çalışmanın alan araştırması teşvik açısından daha kapsamlı tutulan 4691 sayılı Kanun kapsamındaki Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde (TGB) yer alan işletmeler ve bu bölgelerin yöneticileri gözünden Ar-Ge vergi teşvik uygulamalarının değerlendirilmesi olarak ele alınmıştır. Vergi teşviklerinin değerlendirilmesi amacıyla nitel ve nicel analiz yöntemleri esas alınarak karma bir yöntem benimsenmiştir. Çalışmanın nicel kısmı TGB'lerde yer alan 575 işletmenin katılımı ile, nitel kısmı ise 15 TGB yöneticisi ile yapılmıştır. Araştırmanın nicel analizi kapsamında "Vergi Teşvikleri Ölçeği" geliştirilmiştir. Elde edilen nicel verilerin analizi t-testi (Independent Samples t-test), Tek Yönlü Varyans Analizi (Anova One Way) ve betimsel istatistikler SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda Vergi Teşvikleri Ölçeğinin; bölgelere bağlı olarak, devam eden proje, tamamlanan proje ve çalışan personel sayılarına ayrıca gelir vergisi istisnası ve sigorta primi desteğinden yararlanma durumuna göre istatistiksel açıdan anlamlı sonuçlar oluşturduğu görülmüştür (p<0.05). Çalışmanın nitel verileri ise araştırmacı tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanan veriler deşifre edilerek MAXQDA Plus 2020 paket programı ile analiz edilmiştir. İçerik analizi sonuçlarına göre en sık tekrar eden üç kod sırasıyla "Ar-Ge Vergi Teşviklerinin Analizi", "Ar-Ge Vergi Teşviklerinin Farklılaştırılması" ile "Ar-Ge Vergi Teşviklerinde Sorunlar" olmuştur. "Ar-Ge Vergi Teşviklerinin Analizi" kapsamında alt kodlarda ise en çok istihdam ve yatırım üzerinden durulmuş olup vergi teşviklerinin en çok istihdam ve yatırım alanında fayda sağladığı görülmüştür. Çalışmada en sık tekrar eden kelimeler belirlenmiş olup Ar-Ge, vergi, teşvikler, proje, ihracat, TGB, istihdam ve ekosistem kelimelerinin en çok tekrarlanan kelimeler olduğu görülmüştür. Analiz sonuçlarına göre Ar-Ge vergi teşviklerinin teknoloji üretimi yapan işletmeler için güdüleyici bir unsur olduğu, işletmelerin TGB'de yer alma nedenlerinin de başında geldiği, bununla birlikte vergi teşviklerinin mevzuatsal ve sistemsel açıdan bazı aksayan yönlerinin bulunduğu anlaşılmış olup bu çalışma kapsamında sistemin daha iyi işlemesine yönelik önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
R&D tax incentives are among the leading incentive policies worldwide to prevent unemployment, to increase employment and production, and to increase the rate of production, utilization and value-added creation of technological knowledge in order to maintain market dynamism. This thesis aims to analyze R&D activities in the context of tax incentives provided for R&D. The subject of this thesis, which is mostly subject to econometric analysis, differs from the existing studies in terms of scope and is one of the first studies in terms of guiding future studies since it is conducted as a field research by utilizing quantitative and qualitative techniques and deals with the relationship between tax incentives and R&D activities with a holistic approach. Within the scope of the study, firstly, a general framework on R&D and tax incentives is drawn, and then tax incentive practices in selected countries and Turkey are explained based on certain parameters. The field research of the study is considered as the evaluation of R&D tax incentive practices from the perspective of the enterprises located in the Technology Development Zones (TDZ) within the scope of Law No. 4691, which is more comprehensive in terms of incentives, and the managers of these zones. In order to evaluate tax incentives, a mixed methodology was adopted based on qualitative and quantitative analysis methods. The quantitative part of the study was conducted with the participation of 575 enterprises in TDZs, while the qualitative part was conducted with 15 TDZ managers. Within the scope of the quantitative analysis of the research, "Tax Incentives Scale" was developed. The quantitative data obtained were analyzed using t-test (Independent Samples t-test), One-Way Analysis of Variance (Anova One Way) and descriptive statistics using the SPSS program. As a result of the study, it was observed that the Tax Incentives Scale produced statistically significant results (p<0.05) depending on the regions, the number of ongoing projects, completed projects and number of employees, as well as the status of benefiting from income tax exemption and insurance premium support. The qualitative data of the study were collected through semi-structured interviews prepared by the researcher, transcribed and analyzed with the MAXQDA Plus 2020 package program. According to the results of the content analysis, the three most frequently recurring codes were "Analysis of R&D Tax Incentives", "Differentiation of R&D Tax Incentives" and "Problems in R&D Tax Incentives". Within the scope of "Analysis of R&D Tax Incentives", the sub-codes focused mostly on employment and investment, and it was observed that tax incentives were most beneficial in the fields of employment and investment. In the study, the most frequently repeated words were identified and it was observed that R&D, tax, incentives, project, export, TDZ, employment and ecosystem were the most frequently repeated words. According to the results of the analysis, it is understood that R&D tax incentives are a motivating factor for enterprises engaged in technology production and are one of the main reasons for enterprises to be located in TDZs; however, tax incentives have some legislative and systemic drawbacks, and suggestions have been made for better functioning of the system within the scope of this study.