Diyarbakır Ziya Gökalp İlkokulu koruma projesi
Diyarbakır Ziya Gökalp Primary School conservationproject
Yazar: ŞULE ERGÜN
Danışman: PROF. DR. FATMA MERAL HALİFEOĞLU
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Diyarbakır Ziya Gökalp İlkokulu, 19. yüzyıldan günümüze ulaşan bir kültür varlığıdır. Yapı,
Diyarbakır kent merkezinde Suriçi Bölgesi'nin kuzeybatı diliminde yer almaktadır. Dicle
Nehri kıyısında, bazalt plato üzerinde, surlarla kaplı olan bölgenin tarihi M.Ö. 7.000 yılına
uzanmaktadır. Bölgede ve dünya tarihinde önemli roller oynayan çeşitli uygarlıklar, yörede
birçok anıtsal eser bırakmıştır. Ziya Gökalp İlkokulu da Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan
önce Osmanlı Geç Dönemi içerisinde inşa edilmiş bir eğitim yapısıdır. Okul, kent içerisinde
bu dönemden günümüze ulaşabilen üç eğitim yapısından biridir. Tarihi Suriçi Bölgesinde ise
döneminin tek örneğidir. Mimarlık ve eğitim tarihinde modernleşmenin sembolü olan okul,
korunarak geleceğe aktarılması gereken bir mirastır.
Tarihi Suriçi Bölgesi'nde, ana ulaşım arterlerine yakın bir konumda yer alan okul, Ziya Gökalp
Sokak üzerinde farklı dönemde inşa edilmiş ek yapılarıyla birlikte yer almaktadır. Mülkiyeti,
maliye hazinesine ait okulun tahsis edildiği ve bakımından sorumlu olan kurum Millî Eğitim
Bakanlığı olup, birinci dereceden tescilli bir kültür varlığıdır. Ancak, yapı günümüze koruma
bilincinden uzak çeşitli uygulamalarla ulaşmış olup, esaslı bir koruma projesi mevcut değildir.
Yapının sahip olduğu mekansal ve kültürel değerleri ön plana çıkaracak kapsamlı bir koruma
çalışmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Okulun olası herhangi bir tahribat durumunda yazılı
kaynak olarak gösterilebilecek detaylı bir projesinin olmaması yapının belgelenmesini
zorunlu, yapıyla ilgili yapılan bu çalışmayı ise özgün kılmaktadır.
Çalışma kapsamında öncelikle; Diyarbakır Ziya Gökalp İlkokulu'nun inşa edildiği Osmanlı
Geç Dönemi sosyal ve siyasal ortamının eğitim ortamına yansımaları araştırılmış; dönem
olanaklarının Diyarbakır kenti içerisindeki yansımaları irdelenmiştir. Osmanlı Geç Dönemi
içerisinde birçok alanda yenileşmenin gerçekleştiği ve bir kırılma noktası olarak görülen
Tanzimat Dönemi (1839-1876) ve Erken Cumhuriyet Dönemi, çalışmanın sınırlarını
oluşturmuştur. Diyarbakır Ziya Gökalp İlkokulu, dönemin sanat anlayışı/mimari/eğitim
yapıları ve kent içerisinde aynı dönem inşa edilmiş yapılar ile birlikte değerlendirilmiştir.
Kentin kültür mirası içinde önemli bir yere sahip Diyarbakır Ziya Gökalp İlkokulu'na yönelik
koruma bilinci ile tespit ve belgeleme çalışmaları yapılarak, rölöve çizimleri oluşturulmuştur.
Yapının tahribatları ve yapıyı etkileyen olumlu/olumsuz faktörler belirlenerek mevcut işlev ve
olanaklar yeniden değerlendirilmiştir. Yapının dönemsel araştırmalarına dayalı restititüsyon
projesi hazırlanmıştır. Koruma ilkeleri doğrultusunda okula yönelik müdahale kararları
geliştirilmiş ve restorasyon projesi hazırlanmıştır. Bu çalışma ile ilgili kurum/kuruluşlar
aracılığıyla okulun restorasyonunun yapılarak yapının Suriçi Bölgesi'nde algılanabilirliğinin
arttırılması ve özgün kültürel değerlerinin gelecek nesillere ulaştırılması hedeflenmektedir.

Abstract:
Diyarbakır Ziya Gökalp Primary School is a 19th century cultural asset. The building is
located in the northwestern part of the Historic Walled City in Diyarbakır city centre. The
history of the region, which is on the banks of the Tigris River, on a basalt plateau and covered
with walls, dates back to 7,000 BC. Various civilisations that played important roles in the
region and world history have left many monumental monuments in the region. Ziya Gökalp
Primary School is an educational structure built in the late Ottoman period before the
establishment of the Republic of Turkey. The school is one of the three surviving educational
buildings from this period in the city. It is the only example of its period in the Historic Walled
City. The school, which is a symbol of modernisation in the history of architecture and
education, is a heritage that should be preserved and transferred to the future.
Located in the Historic Walled City, close to the main transport arteries, the school is located
on Ziya Gökalp Street with its additional buildings built in different periods. The school, which
is owned by the Treasury, is allocated to and maintained by the Ministry of National Education,
and the building is a registered cultural asset of the first degree. However, the building has
survived to the present day with various practices far from conservation awareness and there
is no fundamental conservation project for the building. There is a need for a comprehensive
conservation study that will emphasise the spatial and cultural values of the building. The
school does not have a detailed project that can be shown as a written source in case of any
possible destruction.
Within the scope of the study, firstly, the reflections of the social and political environment of
the Late Ottoman Period, in which Diyarbakır Ziya Gökalp Primary School was built, on the
educational environment were investigated, and the reflections of the opportunities of the
period within the city of Diyarbakır were examined. The Tanzimat Period (1839-1876) and
the Early Republican Period, which were seen as a breaking point in the Late Ottoman Period
and where innovation took place in many fields, constituted the boundaries of the study.
Diyarbakır Ziya Gökalp Primary School was evaluated together with the art
understanding/architecture/educational buildings of the period and the buildings built in the
same period in the city.
Identification and documentation studies were carried out with a conservation awareness for
Diyarbakır Ziya Gökalp Primary School, which has an important place in the cultural heritage
of the city, and survey drawings were created.The damages of the building and the
positive/negative factors affecting the building were determined and the existing functions and
possibilities were re-evaluated.A restitution project based on the periodical researches of the
building was prepared.In line with the conservation principles, intervention decisions for the
school were developed and a restoration project was prepared.With this study, it is aimed toxxv
increase the perceptibility of the building in the Walled City Region by restoring the school
through the relevant institutions and to convey its original cultural values to future generations.