Karşılaştırmalı bir yaklaşımla Türkiye'de sanat siyaset ilişkisi
A comparative approach to relationship between art and politics in Turkey
Yazar: REMZİ OĞUZ YILMAZ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. E. ZEYNEP GÜLER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Bölümü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Plastik sanatlar = Plastic arts ; Sanat = Art ; Sanat politikaları = Arts policies ; Siyaset = Politics ; Siyasi kültür = Political culture

Özet:
"Karşılaştırmalı bir yaklaşımla Türkiye'de sanat siyaset ilişkisi? plastik sanatlar-siyasal kültür örneği üzerinden incelenirken, öncelikle; basit topluluklar halinde yaşayan ilk insandan, günümüzün karmaşık toplumsal sistemlerine kadar, tarihin tüm dönemlerinde, sanatın siyasal bir boyutunun olduğu ortaya konmaya çalışılacaktır.Sanatın, kaya yüzeylerinde, mağara duvarlarında görülmeye başlandığı, ilk an'dan itibaren ve henüz adına sanat, yaratıcısına da sanatçı denmediği, bu nitelemede bulunabilmek için, yüzlerce/binlerce yılın geçmesini beklemek gerektiği dönemlerde bile, barındırdığı potansiyel siyasal güç üzerinde durulacaktır.Çok büyük bir olasılıkla sanat, insanın kendi fiziksel gücünden sonra keşfettiği en cezbedici, en büyüleyici, ilk iktidar araçlarından biri olmuştur. Bu bağlamda da sanat: İnsanın ilk siyasal keşiflerinden biri olmuştur denilebilir. İnsanın siyasal tarihi aynı zamanda, bu "keşfinin" her dönemde yeniden ve yeniden keşfedilmesinin de tarihi olmuştur. Her tarihsel dönemde ve toplumda sanat; bir iletişim-bildirişim dili ve bir siyasal enstrüman olarak, geliştirilip, değiştirilip, dönüştürülerek, bir kez daha keşfedilmiştir. Bu çalışma bir boyutuyla, sanat-siyaset ilişkisindeki bu sürekli "keşfin" izini sürme biçiminde ilerleyecektir.Sanat; tarihsel süreç içerisinde, siyasal erk, dinsel otorite, soylular ve sermaye tarafından himaye edilegelmiş, dönem dönem de, aynı güçler tarafından tehdit olarak algılanıp, yasaklama ve kısıtlamalara maruz kalmıştır. Sanat Batı'da yüzyıllar boyu siyasal iktidarın eğitim aracı olarak işlev üstlenirken; 1800'lerin ortalarından itibaren özellikle işgal, savaş ve toplumsal dönüşüm dönemlerinde yüksek tonda konuşan muhalif bir pozisyon da almıştır. Ama sanat; ister "aşkın sanat", salt bir "estetik sorun" konumunda olmak ve tamamen "siyaset dışı kalmak", "sanat için sanat" yapmak isteğiyle hareket etmiş olsun, isterse başka nitelemelerle tanımlanmış olsun; her zaman, açık ya da örtük olarak, siyasal bir içerik ve tavır barındırmıştır. Bu yanıyla çalışmamız; sanatın "ne olduğu" veya "nasıl olması gerektiği" konularına (sanatın estetik ve plastik değerlerine) değil, tarih boyunca üstlendiği siyasal ve toplumsal rollere yoğunlaşacaktır.Çok tanrılı dönemlerden itibaren, Batı toplumları ile, Türkiye'nin mirasçısı olduğu tarihsel ve kültürel gelenek, sanat yolculuklarında çok farklı yönelimlerle hareket etmiştir. Batı sanatı, Eski Yunanistan'dan bu yana, kutsalları da dahil her şeyi betimleyebilen, figüre dayalı, anlatımcı bir yol izlerken, hatta yeniden doğuşa (Rönesans) kadar neredeyse sadece kutsal konuları ele alabilirken; Türkiye'nin ait olduğu tarihsel ve kültürel geçmişte, kutsal alanlar sanata (plastik sanatlar anlamında) tamamen kapatılmıştır. Kutsal konular haricinde de, tasvirden olabildiğince sakınılmış, minyatür ve hayvan figürü kabartmaları dışında resim ve heykele neredeyse hiç yönelinememiştir. Ağırlıklı olarak dokumacılıkta ve mimaride görsel ifadesini bulan, geometrik ve organik motifli soyut bezemecilik sanatın ana eksenini oluşturmuştur.Eski Yunanistan'dan bu yana kutsallarının görselleştirilmesi konusunda, (put kırıcılık dönemi dışında) görece özgür olan, Batı ile, tasvirin yasaklandığı bir gelenekten beslenen Türkiye'de kültür ve siyasal kültürün benzemez yönlerde geliştiği tezi ileri sürülerek bu benzemez gelişiminin izi sürülecektir.Sanatın dinsel, ya da siyasal otorite tarafından yasaklanmadığı, sınırlamalar ve yönlendirmelerle de olsa üretme, yaratma ve tartışma ortamının yaşandığı Batı toplumlarında siyasal kültürün şekillenmesiyle, Türkiye'de siyasal kültürün şekillenmesi, sanat-siyaset ilişkisi çerçevesinde karşılaştırılarak farklılıkları ve nedenleri tartışılmaya çalışılacaktır. Bu irdelemenin sonucu olarak; siyasal düşünce hareketlerinin sanat, edebiyat ve felsefenin de içinde olduğu bir kültürel iklimin ürünü olarak şekillendiği, bu alanların eş zamanlı gelişim izlediği toplumlarda daha sivil, katılımcı ve diyalog geleneği olan bir siyasal kültür oluştuğu ileri sürülecektir. Buna karşın, siyasal düşünce hareketlerinin sanat, edebiyat ve felsefe gibi alanlarla eş zamanlı bir gelişim ve oluşum sergileyemediği Türkiye gibi toplumlarda; tartışma geleneği yerleşmemiş, daha çok otoriteye itaat şeklinde gelişen bir siyasal kültür üretildiği tezi ileri sürülecektir.

Abstract:
When analyzing the ?Relationship of Art and Politics in Turkey with a Comparative Approach? on the instances of plastic arts-political culture, it will first be tried to point out that art always had a political dimension in all periods of humanity, from the first primitive human societies to today?s complex social systems.Potential political power that art contained even from the first instant it appeared on rock surfaces and cave walls and from the ages which it is not yet named ?art? nor the creator ?artist? and where it took hundreds/thousands of years to pass to name them so; will be pointed up. Most probably the art had been one of the most appealing, enchanting sovereignty tools, discovered by human next to their own physical power. In this context it is also possible to claim that the art was one of the first political inventions of human. The political history of human was also the history of the reinvention of this finding in every era. In all historical periods and in all societies, the art was developed, changed, transformed and reinvented once more, as a language of the communication and declaration and also as a political instrument. This study, in another aspect, will progress by following the path of this continuous reinvention in the art and the politics relationship.During the historical process, the art was in some periods protected and patronized by the political power, religious authority, nobles and the capital, while in some periods it was regarded as a threat by the same powers and faced banishments and restrictions. While the art functioned as the education tool of the political power, it also held a position of a sound opponent since the middle of the 18th century especially during the periods of occupation, war and social transformation. Yet, the art, whether positioned as the ?transcendental art?, a pure ?aesthetic problem? thus acted with the desire of ?staying out of the politics? or ?executing the art for the art?, or described with whatever other qualifications; always contained a political context and attitude, openly or disguised. In that aspect, this study will not focus on the issue of ?what the art is? or ?how the art should be?, but will focus on the actual political and social roles it hold during the history.Since the polytheistic times, Western societies and the historical and cultural tradition which Turkey inherited followed different directions in their artistic journeys. The Western art; since ancient Greek, followed a descriptive and figurative path which depicted everything including the sacred, in fact, could deal with only the sacred issues until the Renaissance, whereas in the cultural past which Turkey belonged, sacred sphere was completely closed to the art (implying the plastic arts). Beyond the sacred issues, the image was avoided in the strictest way; painting and sculpture were almost never used except the miniature paintings and the animal figure reliefs. Geometric and organic patterned abstract adornments, which were exhibited mostly in architecture and weaving, constituted the main axis of the art.By claiming that both the culture and the political culture developed in different directions in the West which had a relative freedom about depicting its sacred since the ancient Greece (except the iconoclastic period) and in Turkey which was nourished from a tradition restricting images; the paths of these different developments will be tracked.Formation of the political culture in the West, where the art was not banned by the political or religious authority, thus a medium of creation, production and discussion was experienced even though there were some restrictions and manipulations; will be compared by the formation of the political culture in Turkey and the differences and the reasons will be discussed. As result of this analysis, it will be concluded that the political movements are formed as the production of the cultural climate containing the art, literature and the philosophy; and it will also be claimed that in societies which these spheres are developed synchronously, the political culture is more civic, participative and communicative. On the other hand, in societies like Turkey, which political thinking movements could not exhibit synchronous development with the spheres of art, literature and philosophy; the political culture contains a strong obedience to authority where the discussion is not an established practice.