Uygun renk, ışık ve sürtünme haslığı değerlerine sahip bitkisel boyalar ile boyanmış ilmelik yün halı ipliklerinde en az kopma mukavemeti kaybına yönelik boyama yönteminin geliştirilmesi
The development of dyeing method regarding the least breaking strength loss in woolen carpet yarns, dyed by natural dye with suitable color the fastnesses of light and abrassion values
Yazar: MERAL AKAN
Danışman: DOÇ. DR. ZEYNEP ERDOĞAN
Ankara Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Ev Ekonomisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Botanik = Botany ; El Sanatları = Crafts ; Ev Ekonomisi = Home Economics

Özet:
Bitkisel boyacılık, el dokuması halıcılık sektöründe en önemli aşamalardan birisini oluşturmaktadır. Bitkiselboyacılığa verilen önem gün geçtikçe artmakta ve bu konuda yapılan araştırmalar çoğalmaktadır. Bitkiselboyalar ile renklendirilen ipliklerle dokunmuş halılar, iç ve dış pazarda değer kazanmaktadır. Bu halılardaaranılan diğer önemli özellik ise sağlamlıktır. Halı dokumada kullanılan yün ipliklerin dokuma sonucu bitimişlemlerinde kullanılan kimyasallara ve kullanım esnasında ortaya çıkabilecek zorlamalara karşı sağlamlığınıuzun süre koruyan iplikler olması beklenmektedir. Ancak bitkisel boyalarla renklendirilmiş yün ipliklerdeboyama sonucu bir miktar mukavemet değişikliği olduğu bilinmektedir. Kullanılan bitkinin çeşidi, cinsi, miktarı,kullanılan boyama yöntemi, kaynatma süresi, mordan olarak kullanılan kimyasalların çeşitleri ve miktarları dabu değişikliğin oluşmasında etkilidir. Boyama sonucu mukavemet kaybının engellenmesi, mukavemet artışınısağlayacak yöntemin geliştirilmesi için böyle bir çalışma yapılması planlanmış ve yapılmıştır.Araştırmanın materyalini, bugüne kadar bitkisel boyacılık alanında yapılan araştırmalarda ışık haslığı 5 ve üzeri,sürtünme haslığı 3 ve üzeri olan renklerin elde edildiği boyama formüllerinde kullanılan bitkiler ve mordanlaroluşturmaktadır. Bu bitkiler doğal ve kültüre alınmış Asma yaprağı (Vitis vinifera L.), Aspir (Carthamustinctorius), Ayva yaprağı (Cydonia vulgaris L.), Ceviz yaprağı ve meyve kabuğu (Juglans regia), Elma yaprağı(Malus cominus), Kekik (Thymus sp.), Kökboya (Rubia tinctorum L.), Kurtbağrı (Ligustrum vulgare), Mürvermeyveleri ve yaprağı (Sambacus nigra L.), Nar meyve kabuğu (Punica ganatum), Papatya (Anthemis tinctoria),Pinar (Cistus laurifolus L.), Roselle yaprağı (Hibiscus sabdariffa L.), Sığırkuyruğu (Verbascum mucronatum),Sütleğen (Euphorbia sp.)'dir. Bu bitkilerden elde edilen renkler, bu renklerin ilmelik yün halı iplikleri üzerindekiışık ve sürtünme haslıkları, yün iplik mukavemeti ve % uzama değerleri belirlenmeye çalışılmıştır.Belirlenen bitkiler ilmelik yün halı ipliklerine göre %100 oranında alınarak 60 dk süresince kaynatılmıştır.İplikler boyanmadan önce literatürde geçen mordanlar kullanılarak ön mordanlama yöntemi ile 45 dk süresincemordanlanmıştır. Böylece toplam 74 boyama yapılmıştır. Boyanmış ipliklerden elde edilen renkler subjektif veobjektif (colorimetri cihazı kullanılarak) yöntemlerle değerlendirilmiştir. Elde edilen renkler sarı ve tonları,kahverengi ve tonları, yeşil ve tonları, krem, bej ve tonlarından kırmızıya kadar değişmektedir. Bu renklerüzerinde ışık ve sürtünme haslıkları incelenmiştir. İncelenen haslık değerlerinde bitki çeşitliliği ve mordanlarabağlı olarak farklılıklar tepit edilmiştir. Beyaz ve boyanmış yün ipliklerin kopma mukavemetleri ve % uzamadeğerleri instron cihazı kullanılarak bulunmuştur. Boyasız iplik ile boyanmış iplik arasındaki mukavemetdeğerleri karşılaştırılmış ve boyama sonucu mukavemet kaybına ya da artışına neden olduğu düşünülen bitki vemordanlar tespit edilmiştir. Bu bitki ve mordanlar kullanılarak elde edilmesi planlanan renk üzerindenmukavemet artışını sağlayacak boyama formülleri önerilmiştir.2007, 165 sayfaAnahtar Kelimeler: Dokumacılık, Bitkisel boya, Yün halı ipliği, Mukavemet, % uzama.

Abstract:
Vegetable dyeing constitutes one of the most significant stages in hand-woven carpet sector. The importancegiven to vegetable dyeing has been increasing and the number of the studies conducted on this topic has beengowing day by day. Carpets woven of fibers colored with vegetable dyes have been gaining value in both homeand outside markets. Another significant characteristic requested in these carpets is strength. It is expected thatthe wool fibers which are used for weaving carpets are materials which maintain their strength for a long timeagainst chemicals used in the ending processes following the weaving process and the ruptures which mayappear during usage. However, it is known that a certain amount of change in strength is observed in wool fiberscolored with vegetable dyes after the dyeing process. The variety, type and the quantity of the herb used, thedyeing method used, boiling time, the types of chemicals used as mordant and their quantities are also effectivein the existence of this change. The present study was planned and conducted in order to prevent the loss ofstrength of fibers after the dyeing process and to develop a method which would provide an increase in strength.Plants and mordants which were used in dyeing formulas by which colors with light fastness values 5 and aboveand abrasion fastness values 3 and above were obtained in the studies conducted in the area of vegetable dyeingso far, constituted the material of the present study. These plants were natural and cultured Gape leaf (Vitisvinifera L.), Safflower (Carthamus tinctorius), Quince leaf (Cydonia vulgaris L.), Walnut leaf and fruit skin(Juglans regia), Apple leaf (Malus cominus), Thyme (Thymus sp.), Madder (Rubia tinctorum L.), Ligustrum(Ligustrum vulgare), Elder berry fruit and leaf (Sambacus nigra L.), Pomeganate fruit skin (Punica ganatum),Camomile (Anthemis tinctoria), Rockrose (Cistus laurifolus L.), Roselle leaf (Hibiscus sabdariffa L.), Mullein(Verbascum mucronatum) and Euphorbia (Euphorbia sp.). The colors obtained from these plants, light fastnessand abrasion fastness values of these colors on knot wool carpet fibers, wool fiber strength and the percentelongation rates were determined.The plants determined for the study were taken 100 % considering the wool carpet fibers and boiled for 60minutes. Before being dyed, fibers were mordanted for 45 minutes by using the mordants mentioned in literaturethorough the pre-mordanting process. In this way, a total of 74 dyeing processes were performed. Colorsobtained from dyed fibers were evaluated through subjective and objective methods (by using a colorimetryapparatus). The colors obtained vary from yellow and shades of yellow, brown and shades, geen and shades,cream, beige and shades to red. Color fastness to light and abrasion were inspected on these colors obtained.Differences were determined in the inspected fastness values depending on the plant variety and the mordantsused. The breaking strength values and the percent elongation values of white and dyed wool fibers were foundby using an instron device. The strength values of uncolored fibers and dyed fibers were compared and the plantsand mordants which were considered to cause a decrease or an increase in strength after the dyeing process weredetermined. Dyeing formulas were suggested, which would provide an increase in strength via the color which isplanned to be obtained by using these plants and mordants.2007, 165 pagesKey Words: Weaving,, vegetable dye, woolen carpet yarn, breaking strength, percent elongation.