Roma İmparatorluğu'nda Maniheizm (MS III. - VI. yüzyıllar)
Manichaeism in the Roman Empire (III. - VI. centuries AD)
Yazar: DİLÂ BARAN TEKİN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA BIYIK
Hitit Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Bu araştırmada, milattan sonra üçüncü yüzyılda ortaya çıkışıyla birlikte Mezopotamya'dan
başlayarak Roma İmparatorluğu sınırları içerisinde Batı dünyasına yayılan Maniheizm'in,
Roma coğrafyasında geçirdiği tarihsel süreç ve bu sürece etki eden dinî-siyasî faktörler
incelenmiştir. Maniheizm üzerine yapılan araştırmalar kapsamında iki farklı disiplini birbirine
bağlayan bu araştırma, bir yandan Maniheizm'in Roma İmparatorluğu'ndaki tarihini ve erken
dönem Hıristiyan geleneğiyle olan etkileşimini inceleyerek Dinler Tarihi araştırmalarına, diğer
yandan dönemin dinî atmosferinin anlaşılmasına yönelik yeni bakış açıları ortaya koyarak
Roma Tarihi üzerine yapılacak geç antikçağ araştırmalarına katkıda bulunmayı
amaçlamaktadır. Bu amaca uygun olarak araştırmaya yönelik bulgular ele alınırken deskriptif
yöntem, klasik tarih ve karşılaştırmalı tarih metotları ile antik metinlerde yer alan bilgilerin
tarihsel bir perspektif içerisinde doğru şekilde yorumlanmasına imkân veren metinsel içerik
analizi yöntemi kullanılmış; ayrıca fenomenolojik yöntemin aşamalarından biri olan empatik
yaklaşım metoduna başvurulmuştur.
Araştırmanın temel problemini, Maniheizm'in Roma coğrafyasına ne zaman ve hangi yollarla
girdiği, imparatorluk sınırları içerisinde hangi bölgelere kadar ulaştığı, toplum üzerinde ne
düzeyde etkili olduğu ve Roma İmparatorluğu'na oldukça hızlı giriş yapan bu dinî geleneğin,
yine benzer bir hızla bu topraklardaki etkisini kaybedişinin hangi etmenlere bağlı olarak
gerçekleştiği hususları oluşturmaktadır. Bu bağlamda araştırmanın birinci bölümünde
öncelikle Maniheizm'in ortaya çıkışı, bu sırada Roma İmparatorluğu'nun içinde bulunduğu
siyasi, sosyo-kültürel, ekonomik ve dinî durum ile Maniheist geleneğin Roma topraklarına yayılmasını sağlayan misyon anlayışı incelenmiş, ardından Maniheist misyonerlerin hangi
yolları kullanarak Roma coğrafyasına girdiği ve bu coğrafyada hangi bölgelere kadar ulaştığı
konusu ele alınmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde ise Maniheizm'in hangi etmenlere bağlı
olarak Roma topraklarındaki ivmesini kaybettiği hususuna değinilmiştir. Bu etkenlerden ilkini,
Hıristiyan din adamlarının Maniheizm karşıtı mücadelesi; ikincisini ise Roma imparatorlarının
Maniheizm'e yönelik izlediği siyaset oluşturmaktadır. Buna dayanarak ikinci bölümde
Hıristiyan kilisesinin Maniheistlere karşı verdikleri mücadele ile onlara karşı çıkma gerekçeleri
tartışılmış; üçüncü bölümde ise İmparator Diocletianus'tan (285-305) Iustinianus'a (527-565)
kadar geçen yüzyıllar içerisinde değişen ve giderek yoğunlaşan Maniheizm karşıtı Roma
yasaları ve bunların Maniheistlerin ilerleyişi üzerindeki etkisi ele alınmıştır.
Araştırmanın sonucunda, gelişmiş ve sistematik bir misyon anlayışı benimseyen Maniheist
geleneğin alışılagelen inançları yok etmediği, aksine tam da ihtiyaç duyulan bireysel kurtuluşa
önem verdiği için Roma toplumu içerisinde hızlı bir şekilde kabul gördüğü ve sahip olduğu
gelişmiş misyon anlayışı sayesinde Mezopotamya'dan başlayarak Suriye, Mısır, Filistin,
Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika, İtalya, İspanya ve Galya'yı da içine alacak şekilde dönemin
tüm Roma eyaletlerine ulaştığı saptanmıştır. Maniheizm'in üç yüz yıl boyunca varlık gösterdiği
Roma topraklarındaki etkisini kaybedişinin ise, Roma iktidarı ve Kilise arasında kurulan
ittifakın bir sonucu olarak gerçekleştiği görülmüştür.

Anahtar Kavramlar: Dinler Tarihi, Geç Antikçağ, Maniheizm, Roma İmparatorluğu, Hıristiyanlık

Abstract:
In this study, the historical process of Manichaeism, which started in Mesopotamia and spread
to the western world within the borders of the Roman Empire with its emergence in the third
century AD, in the Roman geography and the religious-political factors affecting this process
were examined. This study, which connects the two different disciplines within the scope of
research on Manichaeism, aims to contribute to the studies of History of Religions by
examining the history of Manichaeism in the Roman Empire and its interaction with the early
Christian tradition, on the one hand, and to contribute to late antiquity studies on Roman
history and culture by presenting new perspectives on the understanding of the religious
atmosphere of the period, on the other. In accordance with this purpose, descriptive method,
classical history and comparative history methods, which are among the main methods of the
History of Religions studies, and textual content analysis method, that allows the information
in ancient texts to be interpreted correctly in a historical perspective, were used while
examining the research findings. In addition to these, the empathic approach method, which is
one of the stages of the phenomenological method, was applied.
The main problem of the research is when and in which ways Manichaeism entered the Roman
geography, to which regions it reached within the borders of the empire, to what extent it had
an effect on the society and the factors that caused this religious tradition, which entered the
Roman Empire very quickly, to lost its effect in these lands at a similar rate. In this context, in
the first part of the research, firstly the emergence of Manichaeism, the political, socio-cultural,
economic and religious situation of the Roman Empire and the mission approach that allowed
the Manichaean tradition to spread to Roman lands were examined. Then, the subject of which
ways the Manichaean missionaries entered the Roman geography and to which regions they
reached in this geography were discussed. In the second part, it is mentioned that depending
on which factors Manichaeism lost its momentum in Roman lands. The first of these factors is
the struggle of the Christian clergy against Manichaeism, and the second is the policy of the
Roman emperors towards Manichaeism. Based on this, in the second chapter, the struggle of
the Christian Church against the Manichaeans and the reasons for opposing them were
discussed; in the second part, the anti-Manichaean Roman laws that changed and intensified
over the centuries from the emperor Diocletian (285-305) to Justinian (527-565) and their
effect on the progress of the Manichaeans were analyzed.
As a result of the research, the Manichaean tradition, which adopts a developed and systematic
mission approach, did not destroy the usual beliefs, moreover, it was seen that it was quickly
accepted in the Roman society because it gave importance to the individual liberation needed
and reached all the Roman provinces of the period starting from Mesopotamia to Syria, Egypt,
Palestine, Anatolia, the Balkans, North Africa, Italy, Spain and Gaul thanks to its advanced
mission approach. The losing its effect of Manichaeism in the Roman lands, where it existed for
three hundred years, was found to have occurred as a result of the alliance established between
Roman politics and the Church.

Key Terms: History of Religions, Late Antiquity, Manichaeism, Roman Empire, Christianity