Finansal olmayan sektörlerde türev araç kullanımı ile finansal rasyolar arasındaki ilişki: BIST 30 örneği
Relationship betveen derivative usage and financial ratios in non-financial companies: Evidence from BIST 30
Yazar: BEKİR DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. ENGİN KÜÇÜKSİLLE
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Borsa İstanbul = İstanbul Stock Exchange ; Finansal oranlar = Financial rates ; Finansal risk = Financial risk ; Hisse senetleri = Stocks ; Performans = Performance ; Rasyolar = Ratios ; Vadeli işlem = Term deposit ; Vadeli işlem piyasaları = Futures markets

Özet:
1971 yılında Bretton Woods sisteminin sona ermesi ve bu gelişme ile serbest kur rejimine geçiş, finansal varlık fiyatlarındaki dalgalanmaları artırarak finansal risklerin artmasına neden olmuştur. Bunlara bağlı olarak işletmelerin bu tür risklerden korunmak amacıyla türev araçları etkin bir şekilde kullanması önem arz etmiştir. Türev araçlar modern ekonomilerde riskleri azaltmak ve tahmin edilebilir mali politikalar uygulamak açısından oldukça önemlidir. İşletmelerin bu tür finansal araçları da aktif olarak kullanması işletmenin gelecek projeksiyonunu daha uygulanabilir hale getirmektedir. Bununla birlikte türev araç kullanımının da işletmenin mali tablolarına pozitif yönde etkilemesi beklenmektedir.

    Bu çalışmanın amacı 2016-2020 yılları arasında Borsa İstanbul 30 (BİST 30) endeksinde sürekli olarak işlem gören finans dışı şirketlerde türev araç kullanımı ve finansal oranları arasındaki ilişki durumunu tespit etmektir. Çalışmada O'Donoghue'un (2005) performans profilleme tekniği kullanılmıştır. Elde edilen bulgulara göre sırasıyla likidite, verimlilik, karlılık, mali yapı ve aktif büyüklüğün türev kullanım rasyosuyla ilgili pozitif bir ilişkisi vardır. Ancak istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık olmadığı Kruskal-Walis testi ve Mann Whitney U Testi uygulanarak tespit edilmiştir.  Türev rasyo skorları en fazla olan gruptaki işletmelerin aktif büyüklükleri (%21,19), türev rasyo skorları orta düzeyde veya az olan gruplara göre daha fazladır.(%17,56).

     Grupların likidite skorlarından cari oran, asit test oranı, nakit oran dikkate alındığında türev rasyosu fazla olan şirketlerin sırasıyla 53,60, 54,92, 54,80 ile diğer türev rasyo skoruna sahip şirketlerden daha fazla skora sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Aynı likidite oranları nezdinde tespit edilen bir diğer husus ise türev rasyo skoru en düşük olan gruptaki işletmelerin sırasıyla 47,32, 32,96, 43,07 ile diğer gruplardaki şirketlerin türev rasyo skoruna karşın daha düşük seviyede olduğu ortaya çıkmıştır. Buradan, türev rasyo skorunun, işletmenin likidite skoru ile doğrusal bir düzlemde olduğu söylenebilir. 

     Verimlilik oranları incelendiğinde ise, türev rasyo skoru en düşük olan gruptaki şirketlerin alacak devir hızı, stok devir hızı, aktif devir hızı ve özsermaye devir hızı diğer gruptaki şirketlerin skoruna göre daha fazla olduğu gözlemlenmiştir. Bu grubunun verimlilik skorları sırasıyla 57,48, 57,73, 56,48, 55,56'dır. Bu skorların fazla olması verimliliğin diğer gruptaki şirketlere göre daha az olduğunu ifade etmektedir. 

     Firmaların, karlılık oranları incelendiğinde ise türev araç kullanımlarının karlılıkla herhangi bir ilişkisi olduğuna dair bir kanıta rastlanamamıştır. Türev araçları orta düzeyde kullanan şirketlerin aktif karlılık skoru 53,42 iken, türev rasyo skoru fazla düzeyde kullanan şirketlerin aktif karlılığı %47,45'dir.

     Anahtar Kelimeler: Risk, Türev Rasyosu, Finansal Oranlar, Performans Profilleme Tekniği, BIST 30

Abstract:
With the evolution of the global economy towards a free market economy near the 1970's, the exchange and interest risk have been occured in many countries' economy. Accordingly, these financial risks become significiant for companies to use derivative instruments effectively in order to protect themselves from kind of it. Derivative instruments are very important in modern economies in terms of reducing risks and implementing predictable fiscal policies.

     The aim of this study is to determine the relationship between the using of derivatives and company's financial ratios in non-financial firms operating in the Borsa İstanbul 30 Index (BIST 30) between 2016-2020. O'Donoghue's performance profiling technique was used in the study. There is something positive about the type of use of liquidity, profitability, profitability, profitability and asset size associated with a possible structure obtained. However, the Krus-Walis test and the Mann Whitney U Test were determined in a purposefully used space. According to the findings, there is a positive relationship between asset size and the use of derivative instruments. The asset size (21.19%) of the enterprises in the group that uses derivative instruments the most higher than the groups with medium or low using of derivatives (17.56%). 

     When the current ratio, acid test ratio and cash ratio are taken into account from the liquidity scores of the groups, it has been revealed that companies with higher derivative ratios have higher scores than companies with other derivative ratio scores with 53.60 ,54.92 and 5.8%, respectively. Another issue detected in the same liquidity ratios is that the companies in the group with the lowest derivative ratio score were 47.32, 32.96, 43.07, respectively, compared to the derivative ratio scores of the companies in other groups. From this, it can be said that the derivative ratio score is in a linear plane with the liquidity score of the enterprise.

     When the productivity ratios are analyzed, it is observed that the companies in the group with the lowest derivative ratio score have higher receivables turnover, inventory turnover, asset turnover and equity turnover than the other group companies. The productivity scores of this group are 57.48, 57.73, 56.48 , 55.56 respectively. High scores indicate that productivity is lower than companies in the other group.

     When the return on assets ratios of the companies are analyzed, it cannot be said that the use of derivative instruments has a relationship with the return on assets. While the return on assets of companies using derivative instruments at a medium level is 53.42%, the return on assets of companies using derivatives at a high level is 47.45%

Key Words: Risk, Derivative Ratio, Financial Ratios, Performance Profiling Technique, BIST 30