Osmanlı'da vakıf tarım işletmeleri yapısı ve işleyişi: Ege bölgesi örneği (19. yüzyıl)
The structure and functioning of waqf agricultural enterprises in the Ottoman empire: The example of the Aegean region (19th century)
Yazar: NİHAL CİHAN TEMİZER
Danışman: PROF. DR. SAİT ÖZTÜRK
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Ekonomi = Economics ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Ege bölgesi = Aegean region ; Ekonomi tarihi = Economic history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyoekonomik analiz = Socio-economic analysis ; Tarım işletmeleri = Agricultural enterprises ; Vakıflar = Foundations

Özet:
19. yüzyıl Ege bölgesi incelendiğinde vakıf tarım işletmelerinin faaliyet alanının genel olarak zeytin ağırlıklı olduğu gözlemlenmiştir. Zeytinliklerin genelde Edremid, Kemeredremid, Ayvalık, Ayvacık ve Midilli adasında yoğunlaştığı görülmektedir. Evkaf Nezareti'nin 1826'da kurulması öncesinde vakıf zeytinlikler mütevelliler ile sonrasında ise personelinin gözetiminde iltizam ile kiraya verilmiştir. Bu durum 1926 yılı Evkaf Umum Müdürlüğü'nün bütçe kanunundaki yeni hükme kadar süregelmiştir. İltizam sürecinde, öncelikle taşrada bulundukları yerdeki yetkililer huzurunda bir müzayede yapıldığı ve sonrasında uygun görünen talibin mültezim olarak seçildiği, mültezimin, kefilin ve diğer şartların yazılarak merkeze gönderildiği görülmektedir. Böylece merkezden uygun görülen mültezim için izin istenmiştir. Çalışmada tarım ve gelişme ilişkisi incelenmiş, sonrasında vakıf sistemi yapısı ve bugünkü konumu, vakıfların denetimi, vakıf tarım işletmelerinin kapasitesi ve ölçeği, tabi olduğu vakıflar, bilançoları ve son olarak da zeytincilik ve vakıf tarım işletmesinin günümüzdeki yapısı incelenmiştir. Sonuç olarak vakıf tarım işletmeleri ile normal tarım işletmeleri arasında verimlilik açısından ciddi bir fark olduğu gözlemlenmemiştir. Denetimlerin sıkı olmasına rağmen vakıf tarım işletmelerinde suiistimallerin varlığına rastlanmıştır.

Abstract:
When the 19 th century Agean region was analyzed, olive groves were generally observed as Waqf agricultural enterprises. In the Aegean region, olive groves were observed extensively in Edremid, Kemeredremid, Ayvalık and Ayvacık. Before the establisment of Ministry of Waqfs in 1826, the Waqf olive groves were rented with trustees and then under supervision of their staff with tax-farming. This situation continued until the new provision in the budget law of the Genereal Directorate of Waqfs in 1926. In the process of tax-farming, it was observed that an auction was held in the presence of the mukhtars in the provinces where they were located, and then the suitor who seemed to be eligible was selected as multazim, and multazim was sent to center by writing the guarantor and other conditions. In thıs study, the structure and the current position of the foundation system, the supervision of the foundations, the capacity and size of the foundation agricultural enterprises, the foundations to which the foundation agricultural enterprises are subject, the balance sheets of the foundation agricultural enterprises and finally the structure of the olive and the foundation agricultural enterprise are examined. As a result, there was no significant difference in productivity between foundation and normal agricultural holdings. Although the inspections are strict, abuses have also been observed in foundation agricultural enterprises.