Özbek türkçesinde fiil: Uçqun Nazarov'un romanları örneği
Verb in Uzbek Turkish: Example of Uçqun Nazarov's novels
Yazar: SEDEF GÖKCE
Danışman: DOÇ. DR. FİLİZ MELTEM ERDEM UÇAR
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Dünyada varlık ve hareket olmak üzere iki unsur bulunmaktadır. Varlık ve kavramlar
isimler ile karşılanırken hareketlerin dildeki karşılıkları fiillerdir. Varlıkların yapmış
olduğu işi, oluşu ya da hareketi, birbirinden farklı ekler alarak zamana ve şahsa bağlı
şekilde anlatan kelimeler olan fiiller, cümle kuruluşunun ana ögesi olsa da cümle
içerisindeki diğer kelimeler ile bir anlam bütünlüğü oluşturmaya, onlarla anlam ilişkisi
kurmaya mecburdur. Fiilin cümle içerisinde kurduğu ilişkileri belirleyen birden fazla
etken olup bunlar fiilin yapısal özelliği, cümledeki konumuna göre almak durumunda
olduğu kip, zaman ve kişi ekleri olarak sıralanabilir.
Türk literatüründe fiilin dilin sistematik işleyişindeki konumunun belirlenmesi adına
pek çok değerli çalışma yapılmıştır. Çalışılan metinlerin Türk dilinin farklı
lehçelerinden alınan metinler üzerine olması, yapılan çalışmaların değerini daha da
önemli kılmaktadır. Bu amaç doğrultusunda Özbek yazar Uçkun Nazarov'un Chayon
Yili ve Paymona adlı romanları üzerine yapılan bu tez çalışmasında adı geçen
romanlardaki fiiller, yapı ve işlevleri bakımından incelenirken aynı zamanda Türk
lehçeleri arasında oluşturulan köprüye küçük de olsa bir taş koyabilmek böylece Türk
dünyasının birlik ve bütünlüğüne ufak bir katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
Çalışma, Giriş, İnceleme ve Sonuç olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Giriş
bölümünde Özbek Türklerinin tarihi, Özbek Türkçesi ve edebiyatının tarihî gelişimi
ve incelenen romanların yazarı Uçkun Nazarov hakkında bilgi verilmiş, İnceleme
bölümünde romanlardan tespit edilen fiiller, yapıları ve fiil çekiminde aldıkları kip,
zaman ve şahıs ekleri bakımından ayrıntılı bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.
İnceleme esnasında detaylı literatür taraması sonucunda ulaşılan pek çok önemli
araştırmacının fiil hakkında yapmış olduğu çalışmalardan yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Özbek Türkçesi, Uçkun Nazarov, fiil.

Abstract:
There are two elements in the world: being and movement. While entities and concepts
are met with nouns, the equivalents of movements in language are verbs. Although
verbs, which are words that describe the work, occurrence or movement of beings
depending on time and person by taking different suffixes from each other, are the
main element of sentence construction, they are obliged to form a semantic integrity
with other words in the sentence and to establish a semantic relationship with them.
There are more than one factor that determines the relationships that the verb
establishes in the sentence, and these can be listed as the structural feature of the verb,
the mood it has to take according to its position in the sentence, the tense and the
person suffixes.
In the Turkish literature, many valuable studies have been carried out in order to
determine the position of the verb in the systematic functioning of the language. The
fact that the studied texts are based on texts taken from different dialects of the Turkish
language makes the value of the studies even more important. For this purpose, in this
thesis on the novels Chayon Yili and Paymona by the Uzbek writer Uçkun Nazarov,
while the verbs in the mentioned novels are examined in terms of their structure and
functions, at the same time, being able to put a small stone on the bridge formed
between Turkish dialects, thus contributing to the unity and integrity of the Turkish
world. intended to make a contribution.
The study consists of three parts: Introduction, Review and Conclusion. In the
introduction part, information is given about the history of Uzbek Turks, the historical
development of Uzbek Turkish and literature and the author of the novels, Uçkun
Nazarov. During the examination, the studies of many important researchers about the
verb, which were reached as a result of detailed literature review, were used.

Keywords: Uzbek Turkish, Uçkun Nazarov, verb.