Türkiye Türkçesinde isteme anlam birimi: Dilbilgisel ve toplum dilbilimsel bir inceleme
Requestive modality in Turkish: A linguistic and sociolinguistic investigation
Yazar: SEMA ASLAN DEMİR
Danışman: PROF. DR. EMİNE YILMAZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışma, isteme anlam birimini alt alanlarıyla birlikte betimlemeyi ve farklı gramatikalstatülere sahip isteme işaretleyicilerini işlevleriyle birlikte ortaya koymayı amaçlamaktadır.`İsteme' tezde, istemenin derecesi, yönü, yönlendiriciliği dikkate alınarak emir, istek, rica veyalvarma olmak üzere dört alt anlam alanına ayrılmış; belirlenen alanların, yatay kesişimkümeleri oluşturmadan `isteme' anlam alanı ekseninde birleşen, sınırları şeffaf anlamsalbirimler olarak kurgulanmasına dikkat edilmiştir. Bu kurgu sırasında, konuşur ve dinleyicinintoplumsal statüsü, toplumsal mesafe ve dayanışma, toplumsal güç, nezaket, iletişim bağlamı vb.toplum dilbilimsel ve pragmatik olgular anlamlandırma sürecine dâhil edilmiştir. Tezdetanımlanmış şekliyle `isteme anlam birimi' emir, istek, rica ve yalvarma gibi farklı türlerdekiistemelerin ortak anlam alanıdır; yönlendirici, harekete geçirici, potansiyel isteklerin ifadesinisağlar.Tezde ayrıca, istemenin ifadesini sağlayan işaretleyiciler incelenmiştir. Bunlar; morfolojik,sözlüksel, sözdizimsel ya da söyleme dayalı işaretleyiciler olabilir. Bu işaretleyicilerin emir,istek, rica veya yalvarmayı hangi koşullarda ve ne tür semantik bağıntılarla karşıladığı,morfolojik işaretleyicilerin zaman ve görünüş açısından ne tür özellikleri nedeniyle istemeyorumlamasına izin verdiği tartışılmıştır. Tezin amacı; dar bir çalışma konusunu, isteme anlambirimini seçip, bütünlüklü bir inceleme yapmak ve Türkiye Türkçesi için bir isteme kipliğimodeli oluşturmaktır.Anahtar Sözcükler: Toplum dilbilim, pragmatik, isteme anlam birimi, isteme işaretleyicisi,isteme kipliği

Abstract:
In the framework of this dissertation, the aim is to describe the Turkish requestive modality withits sub semantic domains, and to determine the types of requestive markers which have differentgrammatical statuses. The semantic domain of requestive modality is categorized under four subdomains as order, volition, request, and entreaty upon the degree, direction, and directivity ofthe request. Attention was given to determine these sub domains as having transparent borderson the semantic axis of request, rather than having interfaces which link these sub domains toone another. During this setting, the sociolinguistic and pragmatic factors such as social statusof participants, social distance and solidarity, social power, politeness, communication contexts,etc., were counted in the processes of this analysis. The semantic domain of requestive modalityis described as a common semantic axis of different requisition types like order, request,volition, and entreaty, and it enables the expression of potential and performative requests.Furthermore, the linguistic devices coding the requestive modality are investigated. Thesedevices include morphological, lexical, syntactic, and discourse based markers. The question ofhow and under which circumstances these markers can express the order, request, volition, orentreaty is answered. In addition to this, the dissertation has discussed which features of themorphological categories related with aspect and tense allowed the interpretation of requests.Through a study of such a narrow topic, this dissertation aims to establish a complete andfunctional work of requisition, to investigate its markers from morphological to discourse basedlevels, and to theorize a model for requestive modality.Key Words: Sociolinguistic, pragmatic, semantic domain of requests, requestive markers,requestive modality