Nayi Osman Dede'nin Hicaz Mevlevi Ayini'nin makamsal analizi
Maqam analyses of Nayi Osman Dede's Hicaz Mevlevî Ayin
Yazar: PAŞA GÜVEN
Danışman: DOÇ. DR. EMİNE CEYLAN ÜNAL AKBULUT
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı / Müzik ve Sahne Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Müzik = Music

Özet:
Dini musîki formları içerisinde Mevlevî ayini, önemli ve özel bir yere sahiptir.
Mevlevî ayini formu, Mevlevî tarikatında "mukabele" olarak tanımlanan Mevlevî
semasına eşlik eden türe verilmiş isimdir. Selam adı verilen dört ayrı bölümden
oluşan formun, her bir selamında farklı usul yapısı kullanılır. Türk müziği
geleneğinde Mevlevî ayini bestelemek bir yetkinlik (ustalık) göstergesi olarak kabul
edilmektedir.
Günümüze dek İstanbul Konservatuvarı Neşriyatı tarafından, kırk bir Mevlevî
ayininin notası yayımlanmış ve repertuvara kazandırılmıştır. Bu repertuvar içerisinde
yer alan otuz sekiz ayin-i şerifin bestekârı bilinirken, üç adet –beste-i kadim olarak
anılan- ayin-i şerifin bestekârı ise bilinmemektedir. Bahsi geçen otuz sekiz Mevlevî
ayini, yirmi iki farklı bestekâr tarafından bestelenmiştir. Bu bestekârlardan biri de
çalışmanın konusunu oluşturan Nayi Osman Dede'dir.
Bu çalışmada, Nayi Osman Dede'ye ait Hicaz Mevlevî Ayininin makamsal
analizi yapılmıştır. Nayi Osman Dede'nin seçilme nedeni hem Ayin formunda bir
beste yapabilecek kapasitede olması hem de dönemin musîkisi adına yazılı kaynak
üretebilecek öngörü ve bilgiye sahip iyi bir nazariyatçı olmasından dolayıdır. Bu
sebeple O'nun bu eserinin klasik dönemde Hicaz makamının işlenişine örnek teşkil
edeceği düşünülmüştür.
Çalışmanın "Giriş" bölümünde çalışmanın amacı belirtilmiş, araştırma
çerçevesi çizilmiştir. İkinci bölümde çalışmanın temelini oluşturan ve analizi
kavrayabilmek adına gereken bilgiler yer almaktadır. Bu bölümde Mevlâna,
Mevlevîlik, Mevlevî Ayini, Nayi Osman Dede ve Hicaz Ailesi makamları hakkında
bilgi verilmiştir. Üçüncü bölüm ise Nayi Osman Dede'nin Hicaz Mevlevî Ayini'nin
analizinin yer aldığı bulgulardan oluşmaktadır.
Çalışmada Nayi Osman Dede'nin Hicaz Mevlevî Ayini eserinin Hicaz
makamının işlenmesine örnek teşkil ettiği ve Nayi Osman Dede'nin Hicaz makamı
anlayışına göre, makamın seyri sırasında Rast'ta Nikriz çeşnisinin yapılabileceği
sonucuna varılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Nayi Osman Dede, Mevlevî Ayini, Hicaz Makamı

Abstract:
Among the forms of religious music, the Mevlevi ceremony holds a significant
and unique position. The form of the Mevlevi ceremony is named after the type that
accompanies the Mevlevi sema, defined in the Mevlevi order as "mukabele." This
form consists of four distinct sections called "selam," each employing a different
rhythmic structure. In the tradition of Turkish music, composing a Mevlevi ceremony
is regarded as a demonstration of proficiency (mastery).
To date, the Istanbul Conservatory Publications have published the sheet music
of forty-one Mevlevi ceremonies, enriching the repertoire. Among these, the
composers of thirty-eight "ayin-i şerif" are known, while the composers of three
ceremonies, referred to as "beste-i kadim," remain unknown. The aforementioned
thirty-eight Mevlevi ceremonies were composed by twenty-two different composers.
One of these composers is Nayi Osman Dede, who is the subject of this study.
In the "Introduction" section of the study, the aim and scope of the research are
outlined. The second section provides essential information required to understand
the foundation of the study and the analysis. This includes information about
Mevlâna, Mevlevi order, Mevlevi Ceremony, Nayi Osman Dede, and the Hicaz
family of modes. The third section presents the findings from the analysis of Nayi
Osman Dede's Hicaz Mevlevi Ceremony.
In the study, it has been concluded that Nayi Osman Dede's work, Hicaz
Mevlevî Ayini, exemplifies the treatment of the Hicaz mode. According to Nayi
Osman Dede's understanding of the Hicaz mode, it is possible to employ the Nikriz
flavor on the Rast during the progression of the mode.
Keywords: Nayi Osman Dede, Mevlevî Ayin, Hicaz Maqam