Osmanlı Dönemi matbu kitaplarda resim kullanımı (1729-1850)
Use of painting in printed books in The Ottoman Period (1729-1850)
Yazar: FATMA ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. BAHATTİN YAMAN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Basılı materyaller = Printed materials ; Gravür sanatı = Gravure art ; Kitaplar = Books ; Minyatür = Minyature ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Resimler = Pictures ; Taşbaskı = Tasbaski

Özet:
Osmanlı Devleti'nin gerek mimarisi gerekse el sanatları asırlar boyu insanları hayran bırakmıştır. Sanatın devlet eliyle desteklenmesi ile saray ortamında en nadide yazma eserler oluşturulmuş ve hat, tezhip, minyatür örnekleri günümüze kadar gelebilmiştir. Osmanlı'nın en parlak dönemlerinde özellikle padişahların isteği doğrultusunda resimli kitaplar hazırlanmış ve bu şekilde birçok konu görsel dile aktarılmıştır. 18. yüzyıla gelindiğinde ise Osmanlı Devleti Batı'daki gelişmeleri takip etme yoluna gitmiştir. Nitekim Batı'da kullanılmaya başlanan matbaanın Osmanlı'ya girmesi de kaçınılmaz olmuştur. 
Matbaanın kullanılması, insanların bilgiye daha kolay ulaşmasını sağlaması sebebiyle kültürel anlamda atılan büyük bir adım kabul edilir. Matbaa ile birlikte Osmanlı Devleti'nde yazma kitap kültürünün basma kitaba evrilmesi süreci de başlamıştır. Bu süreçte basılan kitaplarda yer alan resimlerin ne şekilde olduğu sorusu çalışmanın çıkış noktası olmuştur. Bu bağlamda ilk kitabın yayınlandığı 1729 tarihinden, basma kitabın yaygınlaştığı 1850'ye kadar olan süre içerisinde basılmış olan eserler büyük oranda görülerek resim tespiti yapılmıştır. Resimli olduğu belirlenen 49 eser konu bakımından, teknik açıdan, resimleri hazırlayanlar ve canlı figürü kullanımı yönünden değerlendirilmişlerdir.  
Genel olarak bakıldığında resimli matbu kitapların -yazma eserlerin aksine- sanatsal birer yapıt olmayıp daha ziyade işlevsel yönünün ön plana çıktığı görülür. Özellikle de konu ekseninde bakıldığında askerî ve bilimsel konulu eserlerin resimli olarak sayıca fazla olması ve de bu eserlerde yer alan resimlerin konuları açıklayıcı bir nitelik göstermesi matbu kitaplardaki resimlerin belli bir ihtiyaca cevap vermeyi amaçladığını düşündürmektedir. Ayrıca resimlerin büyük bir kısmının basit şekillerden ve teknik çizimlerden oluşması da bu düşünceyi desteklemektedir. 
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Minyatür, Matbaa, Resimli matbu kitaplar, Gravür sanatı, taş baskı.

Abstract:
Ottoman Empire's both architecture and handicrafts impressed people for centuries. With the support of art by the state, the most rare manuscripts have been created in the palace environment and some copies of calligraphy, ornamentation, miniature painting have survived until today. Picture books were prepared especially in line with the demands of the sultans in the brightest periods of the Ottoman, and in this way, many subjects have been translated into visual language. In the 18th century, the Ottoman Empire went to follow the western developments. As a matter of fact, it was inevitable for the printing press that started to be used in the west to enter the Ottoman Empire.
The use of the printing press is considered a major cultural step, as it allows people to access information more easily. With the printing press, the process of translating the culture of manuscripts into printed books in the Ottoman State has also started. The question of how the pictures in the books published in this process have been the starting point of the study. In this context, the works that were published in the period from 1729 when the first book was published until 1850, when the printed book became widespread, were largely seen and picture was determined. 49 works, which are determined to be illustrated, were evaluated in terms of subject, technically, from the point of view of those who prepared the paintings and the use of live figure. 
In general, it is seen that printed books unlike manuscripts - are not artistic works, but rather their functional aspects come to the fore. Especially when viewed on a subject basis, the number of military and scientific subjects are illustrated, and the pictures in these works show an explanatory quality to the subjects, suggesting that the pictures in the printed books aim to meet a certain need. In addition, the fact that most of the pictures consist of simple shapes and technical drawings support this idea.
Key words: Ottoman State, Miniature painting, Printing press, Printed books with pictures, engraving, lithograph.