Fâ'iz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası'nın daha önce çalışılmayan kısımları (Edisyon kritik)
Previously unstudied parts of Fâ'iz Efendi and Şâkir Bey Mecmua (Edition critical)
Yazar: HİLAL AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. METİN HAKVERDİOĞLU
Amasya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Mecmualar, Türk edebiyatı tarihine ışık tutan önemli kaynaklar arasındadır. Yazıldıkları
dönemin sosyokültürel, tarihî ve edebî yönlerini ortaya çıkarmaktadırlar. Üzerinde çalıştığımız
eser de Lâle Devri'nde yaşamış birçok şairin şiirlerini içeren bir mecmuadır. Damat İbrahim
Paşa'nın emriyle Fâʾiz Efendi ve Şâkir Bey tarafından kaleme alınan bu Mecmua Süleymaniye
Kütüphanesi Halet Efendi Kitaplığı'nda 763 numarayla kayıtlıdır. İçerisinde Sultan III. Ahmed
ve Damat İbrahim Paşa'ya yazılmış birçok şiiri barındırmaktadır. 636 varaktan oluşan Fâ'iz
Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası'nda 537 şiir bulunmaktadır. Dönemin ünlü şairlerinin yanı sıra
daha önce adı duyulmamış şairlerin şiirlerini içermesi yönünden de değerli bir mecmuadır. Söz
konusu mecmuada en çok kaside nazım şekli göze çarpmaktadır. Dönemin önemli olaylarına
düşürülen tarih manzumeleri de mecmuanın diğer dikkat çekici yönüdür. Mecmua üzerine daha
önce yapılan çalışmalarda kasideler ve tarihlerin birçoğu, fihrist bölümü, tercî'-i bend, terkîb-i
bend, gazel, gazel-i müzeyyel, müseddes, teşekkürname, lügaz, manzume, nazm, muaşşer,
kıtʿa, tahmis, mesnevi, arz-ı hâl ve musammatlar Latin harflerine aktarılmıştır. Bu tez çalışması
daha önce çalışılmadığı tespit edilen 46 şiirin çeviri yazılı metnini ortaya koymaya ve daha
önce Mecmua'daki sırayı esas almadan yapılan çalışmalardaki şiirlerin ilk, mahlas ve son
beyitlerini de alarak Fâʾiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası'nın Arapça, Farsça şiir ve nesirler
hariç tamamını Mecmua'daki sırasıyla bir araya getirmeye yöneliktir. Bu çalışma, giriş ve
sonuç bölümleri haricinde üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Lale Devri hakkında
genel bilgiler verilerek dönemin sosyokültürel ve siyasi yapısı ortaya konulmuştur. Bir alt
başlıkta mahallîleşme akımı ve Lâle Devri'ne yansımaları hakkında bilgi verilmiştir. Birinci
bölümde, Fâ'iz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası hakkında bilgiler verildikten sonra çalışmaya
dâhil edilen kaside, terkib-i bend ve mesnevi nazım şekillerindeki şiirler incelenerek şairleri
hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde "Çeviri Yazılı Metin" başlığı altında tarafımızca
daha önce çalışılmadığı tespit edilen 13'ü tarih kasidesi olmakla birlikte toplamda 40 kaside, 4
mesnevi ve 2 terkib-i bend Latin harflerine aktarılmış, divan sahibi şairlerin divanına girmeyen
şiirler de dipnotlarda belirtilerek çeviri yazılı metin ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde ise
mecmudaki sıra takip edilerek daha önce çalışılmış olan şiirlerin yalnızca ilk, varsa mahlas ve
son beyitleri verilip tarafımızca çalışılan şiirlerin ise tamamına yer verilmiştir. Mecmua'daki
Türkçe şiirlerin Latin harflerine aktarılmasıyla Lale Devri'nde yaşayan şairlerin hem kendileri
hakkında hem de devrin sosyokültürel, tarihî ve edebî yönüne dair bilgilere erişilebilmesi ve
Mecmua'da daha önce adı duyulmamış şairlerin gün yüzüne çıkarılması, adı duyulmuş şairlerin
ise bilinmeyen şiirlerinin ilim alemine kazandırılması amaçlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Fâiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası, Lâle Devri, Dîvân edebiyatı

Abstract:
Mecmuas are among the important sources that shed light on the history of Turkish literature.
They reveal the sociocultural, historical and literary aspects of the period in which they were
written. The work we are working on is a mecmu containing the poems of many poets who
lived in the Tulip Period. This collection, written by Fāʾiz Efendi and Şâkir Bey on the orders
of Damat İbrahim Pasha, is registered in Süleymaniye Library, Halet Efendi Library, with the
number 763. It contains many poems addressed to Sultan Ahmed III and Damat Ibrahim Pasha.
There are 537 poems in Fâ'iz Efendi and Şâkir Bey's Mecmua, which consists of 636 leaves.,
which consists of 636 leaves. In addition to the famous poets of the period, it is also valuable
in that it contains poems by previously unknown poets. Most of the poems in this collection
are in the verse form of qasida. The history verses written for the important events of the period
are another remarkable aspect of the compendium. In previous studies on the compendium,
most of the qasida and dates, the fihrist section, tercî'-i bend, terkîb-i bend, ghazal, ghazal-i
müzeyyel, museddes, thank-you note, lügaz, manzume, nazm, muaşşer, kıtʿa, tahmis, masnavi,
arz-ı hâl and musammat have been transferred to Latin letters. This thesis aims to present the
translated texts of 46 poems that have not been studied before, and to bring together all of the
poems of Fāʾiz Efendi and Şāʾir Bey's Mecmua, except for Arabic and Persian poems and
prose, in the order of the Mecmua, by taking the first, pseudonym and last couplets of the poems
in the previous studies that were not based on the order in the Mecmua. This study consists of
three parts except the introduction and conclusion. In the introduction, general information
about the Tulip Period is given and the sociocultural and political structure of the period is
presented. A sub-heading provides information about the localization movement and its
reflections on the Tulip Period. In the first part, after giving information about Fâ'iz Efendi and
Şâkir Bey Mecmua, the poems in the verse forms of qasida, terkib-i bend and masnavi included
in the study are analyzed and information about the poets is given. In the second part, under
the title of "Translated Written Text", a total of 40 qasida, 4 masnavi and 2 terkib-i bend, 13 of
which are history qasida, which have not been studied by us before, have been transferred to
Latin letters, and the poems that are not included in the divan of the poets who own the divan
are indicated in the footnotes and the translated written text is presented. In the third section,
only the first, if any, pseudonyms and last couplets of the previously studied poems are given,
and the poems studied by us are included in their entirety. By transferring the Turkish poems
in the Mecmua to Latin letters, it is aimed to provide information about the poets living in the
Lale Period, as well as the sociocultural, historical and literary aspects of the period, to bring
to light poets whose names have not been heard before, and to bring the unknown poems of
poets whose names have been heard to the world of science.
Keywords: Mecmua of Faiz Efendi and Şâkir Bey, Tulip Period, Dîvân literature