Non-alkolik yağlı karaciğer hastalığı şiddetine göre diyete bağlı risk faktörlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of dietary risk factors according to non-alcoholic fatty liver disease severity
Yazar: CANER ÖZYILDIRIM
Danışman: PROF. DR. NURCAN YABANCI AYHAN
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Dengeli beslenme = Balanced nutrition ; Sağlıklı beslenme = Healthy nutrition

Özet:
Non-alkolik yağlı karaciğer (NAYK) hastalığı, küresel prevalansı giderek artan bir sağlık sorunu olmasının yanında karaciğer yetmezliğinin ve karaciğer naklinin en önemli sebeplerinden birisidir. Non-alkolik yağlı karaciğer hastalığının gelişiminde diyet önemli bir rol oynamaktadır. Bu çalışmanın amacı, NAYK hastalığının şiddetiyle diyetsel risk faktörlerinin ilişkisinin değerlendirilmesidir. Çalışma, Akdeniz Üniversitesi Hastanesi Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Polikliniği'ne muayene ve kontrol için başvuran, 19-64 yaş aralığındaki 33 erkek, 127 kadın olmak üzere toplam 160 NAYK hastası ile yürütülmüştür. Araştırma verileri, hastalar ile yüz yüze görüşülerek toplanmıştır. Demografik bilgiler, beslenme alışkanlıkları, besin tüketim sıklığı ve fiziksel aktivite düzeyi anket formu ile sorgulanmıştır. Ayrıca hastaların antropometrik ölçümleri araştırmacı tarafından alınmış ve kan bulguları hastane kayıtları sorgulanarak elde edilmiştir. Diyete bağlı risk faktörlerini değerlendirmek için besin tüketim sıklığı üzerinden günlük enerji, makro ve mikro besin ögelerinin yanında Diyet İnflamatuvar İndeksi, Net Endojen Asit Üretimi, Potansiyel Renal Asit Yükü, Diyet Asit Yükü, Bitkisel Temelli Diyet İndeksi ve Sağlıklı Yeme İndeksi-2015 hesaplanmış; hastaların enerji, makro ve mikro besin ögelerinin yeterli alımları Türkiye Beslenme Rehberi (2022) önerilerine göre değerlendirilmiştir. Çalışmadaki 160 hastanın %20,6'sı erkek, %79,4'ü kadındır. Hastaların %31,2'inde grade 1, %41,9'unda grade 2 ve %26,9'unda grade 3 derecesinde karaciğer yağlanması bulunmaktadır. Hastaların %81,2 'sinde tip 2 diyabet, %20,0'sinde Hashimoto tiroidi, %16,8'inde hipertansiyon ve %16,2'sinde guatr tanısı bulunmaktadır. Hastaların ortalama beden kütle indeksi 32,2±5,0 kg/m2'dir. Grade 1 hastaların %44,0'ü, grade 2 hastaların %85,1'i ve grade 3 hastaların %83,8'i obezdir. Grade 2 ve grade 3 hastaların BKİ ve bel çevresi grade 1 hastalardan yüksektir (p<0,001). Hastaların %72,9'u bel çevresine göre, %73,8'i bel-kalça oranına göre, %95,9'u ise bel-boy oranına göre, %40,0'ı boyun çevresine göre artmış risk grubundadır. Grade 3 grubundaki hastaların tekli doymamış yağ asitlerinden gelen enerji oranı grade 2 hastalardan ve grade 1 hastalardaki fosfor alımı (mg/1000 kkal) grade 2 hastalardan düşüktür (p<0,05). Grade 2 hastaların kurubaklagil ve yağlı tohum tüketimleri grade 3 hastalardan yüksek bulunmuştur (p<0,001). Grade 3 hastaların protein (g) ve karbonhidrat (g) karşılama ortalaması grade 2 hastalardan yüksektir (p<0,05). Sağlıklı Yeme İndeksi-2015'ne Diyet kalitesi kötü olarak belirlenen hastaların %52,0'si grade 1, %26,9'ü grade 2 ve %41,9'u grade 3 grubunda yer almaktadır. Diyet kalitesi iyi olan hiçbir hasta bulunmamaktadır. Sağlıklı Yeme İndeksi-2015 bileşenlerine göre, grade 2 hastaların rafine tahıl puanı (6,6±4,0) grade 3 hastalardan (4,4±4,2) daha yüksektir (p=0,017). Erkeklerin Diyet Asit Yükü ve Potansiyel Renal Asit Yükü kadınlardan yüksek bulunmuştur (p<0,05). Diyet İnflamatuvar İndeksi, Net Endojen Asit Üretimi, Potansiyel Renal Asit Yükü, Diyet Asit Yükü, Bitkisel Temelli Diyet İndeksi, Sağlıklı Bitkisel Temelli Diyet İndeksi ve Sağlıksız Bitkisel Temelli Diyet ve Sağlıklı Yeme İndeski-2015 puanları karaciğer yağlanması derecesi grupları arasında benzerdir. Bu diyet indekslerinin antropometrik ölçümler ile ve kan bulguları ile olan korelasyonlarının zayıf olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, NAYK hastaları arasında obezite ve çeşitli kronik hastalıkların yaygın bir şekilde bulunduğu ve bu hastaların antropometrik özellikler açısından risk altında olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, bu hastaların karaciğer yağlanma derecelerinden bağımsız olarak diyet kaliteleri kötüdür. Karaciğer yağlanmasının zaman içerisinde fibroza ve siroza ilerleyebildiği düşünüldüğünde henüz başlangıç aşamasında dahi hastalığın yönetimi için beslenme alışkanlıklarının değiştirilmesi önerilmektedir. Non-alkolik yağlı karaciğer hastalığı ile diyetsel risk faktörlerinin daha iyi ortaya konması için büyük örneklemli ve/veya prospektif araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Abstract:
Non-alcoholic fatty liver (NAFL) disease is a health problem with increasing prevalence worldwide and is a leading cause of liver failure and liver transplantation. Diet plays an important role in the development of NAFL disease. The aim of this study was to evaluate the relationship between dietary risk factors and the severity of NAFL disease. The study was conducted with a total of 160 NAFL patients, 33 males and 127 females, aged between 19-64 years, who applied to Akdeniz University Hospital Endocrinology and Metabolic Diseases Polyclinic for examination and control. The data were collected by face-to-face interviews with the patients. Demographic information, dietary habits, food consumption frequency and physical activity level were questioned with a questionnaire form. In addition, anthropometric measurements of the patients were taken by the researcher and blood findings were obtained by questioning the hospital records. Dietary Inflammatory Index, Net Endogenous Acid Production, Potential Renal Acid Load, Dietary Acid Load, Plant-Based Diet Index and Healthy Eating Index-2015 were calculated in addition to daily energy, macro and micronutrients based on food consumption frequency to evaluate diet-related risk factors; adequate intakes of energy, macro and micronutrients were evaluated according to the recommendations of the Turkish Nutrition Guide (2022). Of the 160 patients in the study, 20.6% were men and 79.4% were women. Fatty liver disease was grade 1 in 31.2%, grade 2 in 41.9% and grade 3 in 26.9% of the patients. 81.2% of the patients had type 2 diabetes, 20.0% had Hashimoto's thyroid, 16.8% had hypertension and 16.2% had goitre. The mean body mass index of the patients was 32.2±5.0 kg/m2. 44.0% of grade 1 patients, 85.1% of grade 2 patients and 83.8% of grade 3 patients were obese. BMI and waist circumference of grade 2 and grade 3 patients were higher than grade 1 patients (p<0.001). 72.9% of the patients were in the increased risk group according to waist circumference, 73.8% according to waist-to-hip ratio, 95.9% according to waist-to-height ratio and 40.0% according to neck circumference. The energy ratio from monounsaturated fatty acids in grade 3 patients was lower than that in grade 2 patients and phosphorus intake (mg/1000 kcal) in grade 1 patients was lower than that in grade 2 patients (p<0.05). Consumption of legumes and oilseeds in grade 2 patients was higher than in grade 3 patients (p<0.001). The mean protein (g) and carbohydrate (g) coverage level of grade 3 patients was higher than that of grade 2 patients (p<0.05). According to the Healthy Eating Index-2015, 52.0% of the patients with poor diet quality were in grade 1, 26.9% in grade 2 and 41.9% in grade 3 group. There were no patients with good diet quality. According to the Healthy Eating Index-2015 components, the refined grain score of grade 2 patients (6.6±4.0) was higher than that of grade 3 patients (4.4±4.2) (p=0.017). Dietary Acid Load and Potential Renal Acid Load of men were higher than women (p<0.05). Dietary Inflammatory Index, Net Endogenous Acid Production, Potential Renal Acid Load, Dietary Acid Load, Plant-Based Diet Index, Healthy Plant-Based Diet Index and Unhealthy Plant-Based Diet and Healthy Eating Index-2015 scores were similar between fatty liver disease grade groups. The correlations of these dietary indices with anthropometric measurements and blood findings were found to be weak. In conclusion, obesity and various chronic diseases were found to be common among patients with NAFL and these patients were found to be at risk in terms of anthropometric characteristics. Furthermore, these patients have poor diet quality regardless of the degree of fatty liver disease. Considering that fatty liver disease can progress to fibrosis and cirrhosis over time, modification of dietary habits is recommended for the management of the disease even at the initial stage. Large sample and/or prospective studies are needed to better elucidate the relationship between non-alcoholic fatty liver disease and dietary risk factors.