Kutb'un Husrev ü Şı̇rı̇n'inde söz varlığı
Vocabulary in Kutb's Hüsrev ü Şirin
Yazar: ZEYNEP ORHAN
Danışman: PROF. DR. AHAT ÜSTÜNER
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Harezm Türkçesi eseri olan bu mesnevide, Harezm dilinin özellikleri mesnevinin anlatımındaki inceliklerle birleşir ve okuyucuyu o dönemin atmosferine götürür. Dilin zarafetiyle dokunulan her satırda, Kutb'un Husrev u Şirin hikâyesi, o dönemin insanlarının yaşamını, duygularını ve düşüncelerini yansıtır. İki aşığın tutkusu, 14. yüzyılın Harezm toplumunun duygusal ve sosyal dinamiklerini anlamamıza yardımcı olur. Bu hikâye, sadece aşkın ötesinde, toplumun değerleri, ilişkileri ve o dönemin sosyal dokusunu da bizlere aktarır.
Genceli Nizamî tarafından yazılışından yaklaşık iki yüzyıl sonra, hakkında tahminlerden öte kesin bir bilgi bulunmayan Kutb mahlaslı bir şair tarafından tercüme edilen ve günümüze ulaşan tek nüshası Berke Fakih tarafından yazılan bu eser, yaklaşık 4730 beyitten ve 90 başlıktan oluşmaktadır.
Türk edebiyatındaki ilk Hüsrev ve Şirin hikâyesi olan bu çevirinin söz varlığını incelediğimiz çalışmamızdaki ana amaç, dönemin dilinin metin üzerinden daha ayrıntılı incelenmesi ve metnin derinliğini anlama ile yazarın/mütercimin ifade gücünü değerlendirmek adına geniş bir perspektif sunmaktır. Bir diğer amaç ise dilin ve söz varlığının "Husrev ü Şirin" gibi bir edebi eserdeki rolünü anlamaktır. Eserin dil yapısını, kullanılan sözcüklerin ve ifadelerin derinliğini, şiirsel öğelerin etkisini ve dilin eserin üzerindeki rolünü analiz ederek, anlatım gücü ile eserin duygusal etkisini anlamayı ve anlatmayı amaçlamaktayız.
Çalışma, giriş ve inceleme olmak üzere iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde söz varlığı, eser, eserin yazarı ve mütercimi hakkındaki bilgiler ve bu eser hakkında yapılan çalışmalar aktarılmıştır.
İkinci bölüm olan inceleme kısmında eserde bulunan isimler, özel, soyut, somut isimler ile topluluk isimleri, görevlerine göre sınıflandırılarak sıfatlar, zarflar, zamirler gösterilmiş, tespit edilen fiiller ve fiilimsiler sunulmuş edatlar ve bağlaçlar aktarılmıştır. Ayrıca görülen deyimler, atasözleri, kalıp ifadeler, yabancı olduğu halde Türkçe ek alan sözcükler de yine bu kısımda verilmiştir. Sonuç kısmında ise eserdeki kelimelerin yoğunluğu aktarılmış ve sonrasında yararlanılan kaynaklar belirtilmiştir.
Anahtar Sözcükler: Kutb, Husrev ü Şirin, söz varlığı, Genceli Nizamî

Abstract:
In this masnavi, which is a work in Khwarezmian Turkish, the features of the Khwarezmian language combine with the subtleties of the narration of the masnavi and takes the reader to the atmosphere of that period. In every line touched with the elegance of the language, Qutb's story of Husrev u Shirin reflects the life, feelings and thoughts of the people of that period. The passion of the two lovers helps us understand the emotional and social dynamics of the Khwarezm society of the 14th century. Beyond just love, this story also conveys to us the values, relationships and social fabric of that period.
This work, which was translated by a poet with the pseudonym Kutb, about whom there is no definite information other than guesses, approximately two centuries after it was written by Nizami of Ganja, and whose only surviving copy was written by Berke Fakih, consists of approximately 4730 couplets and ninety titles.
The main purpose of our study, in which we examine the vocabulary of this translation, which is the first story of Hüsrev and Şirin in Turkish literature, is to examine the language of the period in more detail through the text and to offer a broad perspective in order to understand the depth of the text and evaluate the expressive power of the author/translator. Another aim is to understand the role of language and vocabulary in a literary work such as "Husrev ü Şirin". By analyzing the linguistic structure of the work, the depth of the words and expressions used, the effect of poetic elements and the role of language on the overall effect of the work, we aim to understand and explain the expressive power of the language and the emotional impact of the work.
The study consists of two main parts: introduction and review. In the first part, information about the vocabulary, the work, the author and translator of the work, and the studies done on this work are given.
In the second part, the analysis, the nouns in the work, special, abstract, concrete, proper nouns and collective nouns, are classified according to their functions, adjectives, adverbs, pronouns are shown, identified verbs and verbals are presented, prepositions and conjunctions are explained. In addition, common idioms, proverbs, formulaic expressions, and foreign words with Turkish suffixes are also given in this section. In the conclusion, the density of the words in the work is explained and then the sources used are stated.
Key Words: Qutb, Husrev ü Şirin, vocabulary, Nizami of Gence