Ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında kültür ve miras öğrenme alanının yer alışının incelenmesi
Investigation of culture and heritage learning area in middle school social studies course books
Yazar: ZEYNEP YASEMİN AKINCI
Danışman: PROF. DR. CEMAL GÜVEN
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Bu çalışmada ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında "Kültür ve Miras" öğrenme alanının yer alışı
incelenmiştir. Daha somut olarak ifade etmek gerekirse ortaokul (5., 6. ve 7. sınıf) sosyal bilgiler ders kitapları,
"Kültür ve Miras" öğrenme alanı özelinde incelenerek ders kitaplarına sosyal bilgiler öğretim programında yer
alan özel amaçlar, yetkinlikler, değer, beceri ve kazanımların nasıl yansıdığı belirlenmiştir. Araştırmada nitel
araştırma yöntemlerinden doküman inceleme yöntemi kullanılmıştır. Veriler 2023-2024 eğitim öğretim yılında
Talim Terbiye Kurulu tarafından onaylanan, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanmış 5., 6. ve 7. sınıf sosyal
bilgiler ders kitaplarından toplanmıştır. Toplanan veriler içerik analizi ile çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda
ders kitaplarında yer alan konuların tarihi olarak kronolojik bir şekilde verildiği tespit edilmiştir. Anadolu ve
Mezopotamya medeniyetlerinden başlayan konu sıralaması Osmanlı Devleti döneminin fetih siyasetinin anlatımı
ile son bulmuştur. Anlatımı yapılan konuların kazanımlarla tutarlı olduğu içerik kazanım uyumuna dikkat edildiği
belirlenmiştir. Konuların kademeler arasında sarmallık ilkesi gözetilerek genişletildiği sonucuna ulaşılmıştır. Aynı
zamanda metni desteklemek ve somutlaştırmak için görsellerin kullanıldığı, etkinlikler ve farklı bölümler
aracılığıyla tek düze bir anlatımdan kaçınılarak içeriğin zenginleştirildiği görülmüştür. Ancak 5. ve 7. sınıf ders
kitaplarında metin içerisinde görsellere atıf yapılmasına karşın 6. sınıf ders kitabında görsellere atıf yapılmadan
konu ile ilgili görsellerin aynı sayfa içerisinde yer aldığı belirlenmiştir. Ders kitabında konu ile ilgili bilinmesi
gereken kavramlara 5. sınıf ders kitabında yer verilmezken, 6. sınıf ders kitabında sadece kavramlara değinilmiştir.
7. sınıf ders kitabında ise kavramların açıklaması yer almaktadır. Ders kitaplarında kullanılan değer ve becerilerin
2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programında öğrenme alanlarının girişinde belirtilen ana değer ve becerileri
karşıladığı ve bunun yanında örtük olarak konu anlatımı içerisinde diğer değer ve becerilerin kendine yer bulduğu
tespit edilmiştir. Konu içlerinde yer verilen etkinlik bölümlerinde dijital uygulamaların yer aldığı ancak bunların
yetersiz olduğu bunun yanı sıra kavram öğretiminin oldukça yüzeysel yapıldığı kanaatine varılmıştır. Araştırma
sonucunda elde edilen bulgular neticesinde, tarih konularının soyut doğasının giderilmesi için güncel örnekler
sunulması, anlatımın farklı etkinlik, görsel, edebi türler ve dijital uygulamalar ile anlatımın zenginleştirilerek
somutlaştırılması, ders kitabında kullanılan edebi tür ve görsellerin metin ile uyumuna dikkat edilerek öğrenci
seviyesine uygun olarak seçilmesi ve kavram öğretimi yapılırken farklı yöntem ve tekniklerin kullanımının
yapılması önerilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Sosyal Bilgiler, Ders Kitabı, Öğrenme Alanı, Kültür ve Miras

Abstract:
In this study, the inclusion of the "Culture and Heritage" learning field in secondary school social studies
textbooks was examined. To put it more concretely, secondary school (5th, 6th, and 7th grade) social studies
textbooks were examined specifically in the "Culture and Heritage" learning area and the specific objectives,
competencies, values, skills, and achievements in the social studies curriculum were included in the textbooks.
How it is reflected has been determined. The document review method, one of the qualitative research methods,
was used in the research. The data was collected from 5th, 6th, and 7th grade social studies textbooks approved by
the Board of Education and Discipline and published by the Ministry of National Education in the 2023-2024
academic year. The collected data were analyzed with content analysis. As a result of the research, it was
determined that the subjects in the textbooks were presented historically and chronologically. The topic sequence,
starting from the Anatolian and Mesopotamian civilizations, ended with the explanation of the conquest policy of
the Ottoman Empire period. It has been determined that the topics explained are consistent with the achievements
and attention is paid to content and outcome compatibility. It was concluded that the subjects were expanded by
considering the principle of spirality between the levels. At the same time, it has been observed that visuals are
used to support and concretize the text, and the content is enriched by avoiding a monotonous narrative through
activities and different sections. However, although visuals were referenced in the text in the 5th and 7th-grade
textbooks, it was determined that the visuals related to the subject were included on the same page in the 6th-grade
textbook without any reference to the visuals. While the concepts that need to be known about the subject are not
included in the 5th-grade textbook, only the concepts are mentioned in the 6th-grade textbook. The 7th-grade
textbook contains explanations of the concepts. It has been determined that the values and skills used in the
textbooks meet the main values and skills specified in the introduction of the learning areas in the 2018 Social
Studies Course Curriculum and that other values and skills implicitly find a place in the subject narrative. It has
been concluded that digital applications are included in the activity sections of the subject, but these are
insufficient, and the concept of teaching is quite superficial. As a result of the findings obtained as a result of the
research, presenting current examples to eliminate the abstract nature of history subjects, enriching and
concretizing the narrative with different activities, visual, literary genres, and digital applications, choosing the
literary genres and visuals used in the textbook by the student level by paying attention to their harmony with the
text. It was suggested that different methods and techniques should be used while teaching concepts and concepts.
Keywords: Social Studies, Course Book, Learning Area, Culture and Heritage