Yap işlet devret modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projelerinde karşılaşılan risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi: Türkiye örnekleri
Determination and evaluation of risks in build operate transfer transportation projects: Examples of Turkey
Yazar: BUSE KURUL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NUR ATAKUL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Yapı Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Yapım-Proje Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ekonomi = Economics ; Mühendislik Bilimleri = Engineering Sciences ; İnşaat Mühendisliği = Civil Engineering
Dizin: Alt yapı projeleri = Infrastructure projects ; Hava alanları = Airports ; Proje finansmanı = Project financing ; Risk = Risk ; Ulaştırma planlaması = Transportation planning ; Yap işlet devret modeli = Build operate transfer model

Özet:
Küreselleşme ve dünya genelindeki nüfus artışıyla birlikte altyapı ihtiyaçları artmış ancak az gelişmiş ülkelerin kaynakları bu ihtiyacı karşılamakta yetersiz kalmıştır. Kamunun finansal yükünü azaltmak ve özel şirketlerin imkânlarından faydalanabilmek için 'Kamu-Özel İşbirliği' (KÖİ) modeli ortaya çıkmıştır. KÖİ modeli çeşitli projelerin yapımında kullanılmaktadır, fakat günümüzde ulaştırma projelerinin artmasından ötürü 'Yap İşlet Devret' (YİD) modeli yaygınlaşmıştır.
YİD modeli bazı faydalar sağlarken, bazı risk faktörleri barındırmaktadır. Çünkü YİD projeleri yüksek sermaye gerektirir, yapım ve işletme süreleri uzundur ve yatırımın geri dönüşü uzun sürmektedir. Literatürde konuyla ilgili çokça araştırmaya rastlanmış, ancak Türkiye'de YİD modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projeleriyle ilgili yeterli araştırmaya rastlanmamıştır. Bu araştırmada; Türkiye'de YİD modeliyle gerçekleştirilen ulaştırma projelerinde karşılaşılan risk faktörlerinin araştırılması, Dünya'daki diğer örnekler ile karşılaştırılması ve belirlenen risk faktörlerine yönelik önerilerin getirilmesi amaçlanmıştır. 
Araştırmanın odak noktası Türkiye'deki güncel ulaştırma projesi örnekleridir. İncelenen vakalarda, Gebze-İzmir Otoyolu projesinde politik riskler, maliyet aşımı ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri öne çıkmıştır. Kuzey Marmara Otoyolu ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü projesinde projenin kapsamından ve yaşanan çevresel kaygılardan ötürü ihale süreciyle ilgili sorunlar yaşanması ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri dikkat çekmiştir. İstanbul Havalimanı projesinde ise zemin ıslah işlerinden kaynaklandığı düşünülen maliyet aşımı, projenin çevresel kaygılar yaratması, kamusal ve siyasal muhalefet ve beklenen piyasa talebine ulaşılamaması faktörleri öne çıkmıştır. 
Araştırma bulguları her üç projede karşılaşılan temel risk faktörünün beklenen piyasa talebine ulaşılamaması olduğunu göstermiştir. Projelerde karşılaşılan diğer risk faktörlerinin çoğunun literatür ile uyumlu olduğu görülmüştür. Ancak İstanbul Havalimanı projesinde karşılaşılan bazı risk faktörleri literatürden farklılık göstermiştir. 
Bu araştırmanın bundan sonra yapılacak olan çalışmalara ışık tutacağı düşünülmüştür.

Abstract:
In order to respond the increasing infrastructure problem around the world and reduce the financial burden of the government, 'Public-Private Partnership' (PPP) model has emerged. Due to the increase in transportation projects, the BOT model has become widespread.
However BOT model requires high capital, it's construction and operation times are long and the return of the investment takes a long time. There has been a lot of research about the subject in the literature, but there has not been enough research about BOT transportation projects in Turkey. By this research, it is aimed to investigate the risk factors in BOT transportation projects in Turkey, compare them with other examples in the world and make recommendations. 
From the BOT transportation project examples in Turkey, in Gebze-Izmir Highway Project, most common risk factors were: political risks, cost overruns and failure to reach the expected market demand (FEMD); in Northern Marmara Highway and Yavuz Sultan Selim Bridge Project: problems in the tender process, the environmental concerns about the project and FEMD factors and in Istanbul Airport Project: cost overruns, environmental concerns, public and political opposition and FEMD.
It is found that the main risk factor in projects was the inability to reach the expected market demand. Also, most of the risk factors in the projects are compatible with the literature. However, some risk factors in Istanbul Airport project differed from the literature. 
It is thought that this research will shed light on the studies that will be carried out after this.