Antik kentlerin coğrafi bilgi sistemleri ile yerleşim ilkelerinin araştırılması: Pergamum ve Ephesus
Analyzing planning principles of ancient cities by geographic information systems: Pergamum and Ephesus
Yazar: SALİH YEKTA KARAKULAK
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SEHER BAŞLIK
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Enformatik Ana Bilim Dalı / Bilgisayar Ortamında Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Coğrafya = Geography ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Coğrafi bilgi sistemleri = Geographical information systems ; Ephesos = Ephesos ; Kentsel arkeoloji = Urban archaeology ; Mekansal analiz = Spatial analysis ; Pergamon = Pergamon ; Roma Dönemi = Roman Period ; Romanizasyon = Romanization

Özet:
Günümüzde Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), antik kent araştırmalarında, kent dokularının, kentsel morfolojinin ve yer seçim kararları ile yerleşme ilkelerinin analizinde, yeni olanak ve etkili yöntemler sunmaktadır. Antik kentler üzerine yapılan çalışmalarda görüntü işleme, sayısal harita, uzaktan algılama, üç boyutlu modelleme, veri tabanı gibi çeşitli tekniklerin kullanılmasının hem teoriye hem de uygulamaya yönelik zenginleştirici etkileri vardır. Sosyal bilimlere daha yakın çalışma prensiplerinin ağırlıklı olduğu bu disiplinlerde CBS kullanımı, ampirik verilerin bilimsel bir tabana oturtularak sorgulanabilir, analitik bilimsel verilere dönüştürülmesini sağlar.
Antik kentlerin planlama ilkeleri araştırılırken söz konusu kentlerin üzerinde bulunduğu alanın topografik özelliklerinden yola çıkarak yapılan analizler, iklimsel veri ve meteorolojik göstergeler, jeolojik analizler ve arkeolojik bulgulardan elde edilen yerleşimin zamana göre gelişimini gösteren veriler kullanılır. Bu analiz ve veriler, o kentlerin, hangi yer ve doğa koşulları daha öncelikli olarak göz önünde bulundurulup kurulduğunu ve hangi zamanda, ne yönde, hangi ilkeler doğrultusunda geliştiğini gösterir. Tüm bu analiz ve veriler CBS ortamında işlenebilir, sorgulanabilir, sentez edilebilir, çapraz sorgu yapılabilir ve sunulabilir. Dolayısıyla hem algılanabilir verilerin bir arada bulunmasından ve sorgulanabilir, analitik verilere dönüşmesinden hem de insan algısının ötesinde çapraz sorgular yapılabilmesinden ötürü CBS kullanılan çalışmaların geleneksel yöntemlerle yapılan çalışmalara göre daha nesnel ve rasyonel olacağı öngörülebilir.
CBS'nin ve üç boyutlu modelleme tekniklerinin antik kentlerin planlama ilkelerinin araştırılmasına katkısının irdelendiği bu tez kapsamında örnek olarak Pergamum ve Ephesus antik kentleri seçilmiştir. Bu kentlerin morfolojilerine, kentsel dokularına, fonksiyonlarına dair yapılan analizler ile oluşturulan üç boyutlu arazi modeli ve bina kütle analizleriyle CBS ortamında uygulanabilecek yöntem ve araçlar aktarılmıştır. Bu analizlerden hareketle CBS'nin antik kentler üzerine yapılan arkeolojik çalışmalara yol gösterebilecek, bu çalışmaların geleceğine yönelik bilimsel tahminlerde bulunabilme potansiyeli test edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Coğrafi Bilgi Sistemleri, Kentsel Morfoloji, Mekansal Analiz, Pergamum, Ephesus, Roma Şehirciliği, Romalılaşma

Abstract:
Geographic Information Systems (GIS) presents new and effective methods in diverse subjects which includes archeology and urban history in these days. The studies upon ancient sites enrich the effectiveness both pratically and theoretically within applying image processing, digital mapping, remote sensing, three dimensional modelling and database. Therefore, it can be said that GIS decrease the waste of time and labour in these kind of works.
While planning disciplines of ancient sites are being searched, the analysis obtained from topographic features, climatic data and meteorolgical indicators, geological and archeological findings of the area that reveals the development of the settlement according to time, are used. These analysis and informations show the natural and place related circumstances that paid attention firstly while setting and improvement of the direction, time, disciplines. The studies are fulfilled with GIS might be more objective and rational than the studies fulfilled without GIS. All of these datas and analysis can be progressed and presented in GIS. Besides, it can be predicted that it enriches the hypothesis.
Permagon and Ephesus are chosen as case studies for this thesis. For this case the purpose is discussing contribution of GIS on archaeological researches. Morphologic, topographic, functional analysis and three dimensional models of these cities which are made on GIS will be presented to show the effectiveness of GIS tools and methods. By taking into consideration of these analysis, Geographic Information Systems' potential of finding scientific forecasts about future that can lead archeological studies had been tested.

Key Words: Geographic Information Systems, Urban Morphology, Spatial Analysis, Pergamum, Ephesus, Roman Urbanization, Romanization