Banaz (Uşak) neojen havzasının jeolojisi ve kömür potansiyeli
Geology and coal potential of Banaz (Uşak) neogene basin, west Turkey
Yazar: MURAT ŞENTÜRK
Danışman: PROF. DR. FUZULİ YAĞMURLU
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering

Özet:
Batı Anadolu'da yer alan KD ve KB uzanımlı kömür içeren Neojen havzalarının
büyük bölümü fay kontrollü havzalardır. Fay kontrollü bu tür havzalarda,
sübsidans hızının yanısıra, tortul dolgu geometrisi ve kalınlık dağılımı, havzayı
temel kayalardan ayıran tortullaşma ile yaşıt faylar tarafından denetlenir.
Çalışmanın konusunu oluşturan Banaz Neojen havzası da KD‐gidişli fay kontrollü
bir havza olup, Uşak havzası ile bağlantılıdır.
Banaz havzasını dolduran ve egemen olarak fluviyal ve gölsel tortullardan oluşan
Neojen istifi, alttan üste doğru (1) Yeniköy Formasyonu ve (2) Küçükderbent
Formasyonu ile (3) bunları keserek yükselen Karaboldere volkanitlerinden ve (4)
Pliyosen yaşlı Asartepe Formasyonundan yapılıdır.
Yeniköy Formasyonu, egemen olarak fluviyal ortamı simgeleyen orta ile iyi
boylanmış çakıltaşı, kumtaşı ve çamurtaşı bileşenlerinden yapılıdır. Büyük ölçekli
çapraz katmanlanma, tane yönlenmesi ve binik çakıl diziliminin yanı sıra, kanal
dolgu oluşukları, Yeniköy Formasyonunu oluşturan fluviyal tortullar için simgesel
özelliklerdir.
Gölsel ortamda çökelmiş marn, killi kireçtaşı ve çamurtaşı bileşenlerinden oluşan
Küçükderbent Formasyonu altlayan Yeniköy Formasyonuna ait kırıntılı tortulları
uyumlu bir dokanakla üstler.
Banaz havzasının güney ve doğu bölümünde, büyüme fayları boyunca fluviyal ve
gölsel tortulları keserek yükselen Karaboldere volkanitleri, egemen olarak andezit,
trakiandezit, bazalt ve piroklastik bileşenlerden yapılıdır.
Alttaki tüm yaşlı birimleri uyumsuz olarak üstleyen Asartepe Formasyonu,
egemen olarak zayıf pekleşmiş çakıltaşı, kumtaşı ve bunlara eşlik eden
çamurtaşlarından oluşur.
Banaz havzası içinde kömür varlığının araştırılmasına dönük olarak TKİ tarafından
toplam 14 adet karotlu sondaj yapılmıştır. Elde edilen sondaj verilerine göre,
Banaz havzasını dolduran Neojen tortul istifinin kalınlığı, güneyden kuzeye doğru
giderek artar ve toplam 1000 metreye dek ulaşır.
Bunun yanı sıra, havzanın kuzey bölümlerinde kaba kırıntılı fluviyal tortullar
egemen olmasına karşın, havzanın güney bölümlerinde daha çok gölsel fasiyeste
çökelmiş tortullar geniş yayılım gösterir. Havzanın orta bölümlerinde kuzeyde ki
fluviyal ve güneyde ki gölsel tortulların yanal yönde geniş salınımlı bir giriklilik
gösterdiği fluviyo‐lacustrine koşullar ve bunlara eşlik eden ardalanmalı tortul
kayalar çökelmiştir.
Banaz havzası içinde yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda, kalınlığı 10 ile 50 cm
arasında değişen ekonomik olmayan linyit katmanları kesilmiştir. Yöredeki kömür
oluşumları çoğunlukla, havza içinde fluviyo‐lacustrine koşullarda ortaya çıkan
taşkın ovaları ile göl kıyısı çamur düzlüklerinde meydana gelen turba
bataklıklarında gelişmiş olmalıdır.

Anahtar Kelimeler: Neojen kömür, Kaya birimleri, Tortul fasiyesleri

Abstract:
The coal‐bearing Neogene basins in Western Anatolia are mostly NE and NWtrending
and fault controlled. In these fault‐controlled basins, sediment filling
geometry and thickness distribution as well as subsidans rate are controlled by
syn‐sedimentary faults that separates the basin from the basement rocks. The
Banaz Neogene basin, which forms the subject of the work, is also a NE‐trending
fault‐controlled basin and is connected to the Uşak basin.
The fluvial and lacustrine Neogene sequence in Banaz basin are divided into four
different rock units. These are in ascending order from bottom to top; (1) Yeniköy
Formation, (2) Küçükderbent Formation, (3) Karaboldere Volcanics rising from
cutting them, and (4) Pliocene Asartepe Formation.
The Yeniköy Formation is composed of medium to well‐sorted conglomerates,
sandstones and mudstones that represent the fluvial environment. In addition to
large scale cross bedding, grain orientation and rib‐up gravel arrangement,
channel fill deposits are typical features for fluvial deposits of the Yeniköy
Formation.
The lacustrine sediments composed of marl, clayey limestone and mudstone
constituents of the Küçükderbent Formation, overlies with concordantly contact
on the fluvial clastic sediments of the Yeniköy Formation.
Karaboldere volcanics, which are rising in the southern and eastern part of the
Banaz basin, cutting fluvial and lacustrine sediments along the growth faults, are
predominantly composed of andesite, trachyandesite, basalt and pyroclastic
components.
The Asartepe Formation, which unconformably overlies all the older units below it,
is composed of weakly consolidated conglomerate, sandstone and accompanying
mudstones.
In order to investigate the presence of coal in the Banaz basin, a total of 14 core
drillings were carried out by TKİ. According to the obtained drilling data the
thickness of the Neogene sediment filling the Banaz basin increases from the south
to the north, reaching a total of 1000 meters.
Besides, coarse fluvial sediments predominate in the northern parts of the basin,
whereas in the southern parts of the basin more sedimentary deposits with
lacustrine facies occur. In the central parts of the basin, fluvio‐lacustrine conditions
and associated subterranean sedimentary rocks have been precipitated, with
fluvial in the north and lacustrine sediments in the south showing a wide swinging
intercalation laterally.
As a result of drilling activities in the Banaz basin, non‐economic lignite layers with
a thickness of 10 to 50 cm were cut. The non‐economical coal formations in the
area should have developed mostly in flood plains emerging in fluvio‐lacustrine
conditions in the basin and in peat bogs lining the lake shore mud flats.