Kapadokya bölgesi Zelve Vadisi ve çevresi (Paşabağ ve Aktepe Köyü) Bizans kaya yerleşimi
Byzantine rock settlement in the area of Cappadocia, Zelve Valley and its surroundings (Paşabağ and Aktepe Village)
Yazar: DERYA GÜNERİ
Danışman: PROF. DR. NİLAY ÇORAĞAN
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bizans Dönemi = Byzantine Period ; Dini yapılar = Religious buildings ; Kaya kiliseleri = Rock churcs ; Kaya mezarları = Rock tombs ; Mutfak = Kitchen ; Nevşehir-Kapadokya = Nevşehir-Cappadocia ; Süslemeler = Ornamentations ; Yemekhaneler = Refectories ; Yerleşim = Settlement ; Zelve Vadisi = Zelve Valley

Özet:
Tez çalışmasında Avanos sınırları içerisinde yer alan Zelve Açıkhava Müzesi, Paşabağ
ve Aktepe'deki Bizans Dönemi kaya yerleşimi incelenmiştir. Yerleşim bir bütün olarak
ele alınarak dini, sivil, zirai ve ticari yapıların vadi içerisindeki dağılımına bakılmıştır.
Resim programları, üslup ve ikonografik açıdan değerlendirilmiştir.
Zelve, Paşabağı ve Aktepe'de yer alan kiliseler birçok araştırmacı tarafından yüzeysel
olarak ele alınmış, yapıların birçoğundan sadece isim olarak bahsedilmiştir. Bu yapıların
vadi içerisindeki yerlerinin tespiti araştırmacılar tarafından yapılamamıştır. Zirai
yapılara, sivil yapılara, mezar yapılarına hiç değinilmemiştir. Çoğu araştırmacı tarafından
yeri bulunamayan dini yapılar da yerinde tespit edilmiş ve rölöveleri çıkarılarak
tanımlamaları yapılmıştır. Üç vadiden oluşan Zelve'deki yapıların vadi içerisindeki
dağılımı, dini yapıların vadideki yeri ve yerleşim içerisindeki yerleri tartışılmıştır.
Vadideki kiliseler tek nefli, iki nefli, serbest haç planlı olmak üzere üç plan tipindedir ve
kayaya oyularak yapılmışlardır. Genelde tek nefli plan tipi çoğunlukta olup, küçük
boyutta inşa edilmişlerdir. Vadide iki tane yemekhane bulunmaktadır. Mezarlar;
arkosolium, oda mezarları ve nekropol alanında zemine kazılmış basit tipteki
khamasorium şeklindedir. Vadide üç tipte salon karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan
birincisi doğu batı yönünde dikdörtgen planlı, ikincisi kare planlı, üçüncüsü ise haç planlı
salonlardır. Toplam yedi tane salon bulunmaktadır. Bunlar, girişe yakın ulaşılabilen
yerlere konumlanmıştır. Mutfak genelde kare ölçülerinde olup koni şeklinde yukarıya
doğru incelmekte ve bir baca ile sonlanmaktadır. Vadide yedi tane mutfak bulunmaktadır.
İçlerinde fırınları vardır. On yedi tane şarap işliği tek üzüm ezme havuzlu ve tek toplama
havuzlı plan tipindedir. Bir tane şarap işliği de çift ezme havuzlu ve ortada tek toplama
havuzlu plan tipindedir. Bir tane değirmen yer almaktadır. Güvercinlikler ikinci vadinin
bitimini doldurmaktadır. Bir tane arılık ile karşılaşılmıştır. Ahırlar genelde benzer olup,
doğu batı yönünde dikdörtgen planlıdır. Altı tane ahır tespit edilmiştir.
Bu çalışma; Zelve Vadisi ile ilgili çalışmalar, katalog, değerlendirme ve sonuç
bölümünden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Bizans, Kapadokya, Zelve, Paşabağ, Aktepe, Bizans Yerleşimi

Abstract:
Zelve open-air museum, Paşabağ, Byzantine rock settlement in Akçatepe, within the
boundaries of Avanos, have been studied in the dissertation study. Distribution of
religious, civilian, agricultural and commercial buildings in the valley have been
researched by handling the settlement as a whole. Picture programs have been assessed
in terms of pattern and iconography.
The churches, taking place in Paşabağ and Akçatepe, have been studied by researchers
superficially, most of them have been mentioned by limiting their names. The locations
of these places in the valley have not been detected by the researchers themselves.
Agricultural, civilian structures and burial places have never been handled. Besides the
location of religious structures which was not found by other researchers have been onsite
monitored and with their building survey they have been defined. The distribution of
structures in Zelve which consists of three valleys, the location of the religious buildings
in the valley and the location in residential area have been discussed.
The churches in the valley have different three plans; single-nave, two-nave and open
crucifix plan, and they were built by carving rocks. Single-nave plan is widespread and
these churches have been built in small size. There are two dining halls in the valley.
Tombs which were dug in the areas of arcosollium, chamber tombs and necropolis are in
the shape of simple khamosorion tomb. There are three different types of guest rooms.
The first one is in east-west direction and it has rectangular- shaped, the second one has
square-shaped, the third one has cross-shaped. There are seven guest rooms in total. These
are located in accessible, nearby to entrance. Kitchens, in the shape of square, get thinner
in the shape of conoid upwardly and end up with a chimney. There are seven kitchens in
the valley. They have ovens inside. 17 wine workshops have single grape crushing pool
and single grape collection pool. There is a single mill. Dovecotes are at the end of the
second valley. There is a single bee yard. The stables are generally similar and are in eastwest
direction. These stables are in the shape of rectangular. 6 stables have been detected.
This study includes researches as to Zelve Valley, catalogue, assessment and conclusion.

Key Words: Byzantine, Cappadocia, Zelve, Paşabağ, Aktepe, Byzantine Settlement