Halk arasında jinekolojik rahatsızlıklarda kullanılan bitkilerin etkinlikleri üzerinde farmakognozik araştırmalar
Pharmacognostical studies on the effects of plants used for the treatment of gynecological disorders in folk medicine
Yazar: MERT İLHAN
Danışman: PROF. DR. ESRA AKKOL
Gazi Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Asteraceae = Asteraceae ; Endometriyoz = Endometriosis ; Farmakognozi = Pharmacognosy ; Fitoterapi = Phytotherapy ; Genital hastalıklar-kadın = Genital diseases-female ; Jinekoloji = Gynecology ; Polikistik over sendromu = Polycystic ovary syndrome ; Triterpen = Triterpene ; Tıbbi bitkiler = Plants-medicinal

Özet:
Türkiye'de yapılan etnobotanik çalışmalarda, halk arasında çeşitli bitkilerin jinekolojik
rahatsızlıklarda yaygın olarak kullanıldığı kayıtlıdır. Bu çalışmada, jinekolojik
rahatsızlıklarda kullanıldığı tespit edilen Anthemis austriaca Jacq., Cichorium intybus L.,
Melilotus officinalis (L.) Pall., Mentha longifolia (L.) Huds. ve Urtica dioica L. bitkilerinin
endometriyoz ve polikistik over sendromu (PKOS) üzerindeki etkinliklerinin araştırılması
amaçlanmıştır. Bu bağlamda, A. austriaca çiçekleri ile C. intybus, M. officinalis, M.
longifolia ve U. dioica toprak üstü kısımlarından sırasıyla n-hekzan, etil asetat (EtOAc) ve
metanol (MeOH) ekstreleri hazırlanmıştır. Hazırlanan ekstrelerin etkinlikleri sıçanlarda
deneysel olarak oluşturulan endometriyoz ve letrozol-nedenli PKOS modelleri uygulanarak
değerlendirilmiştir. Oluşturulan bu sıçan modellerinde, A. austriaca bitkisinden hazırlanan
ekstrelerin en yüksek etkiyi göstermesi nedeniyle bu bitki üzerinden "Biyolojik Aktivite ile
Yönlendirilen Fraksiyonlama ve İzolasyon (BAYF)" teknikleri kullanılarak çalışmaların
yürütülmesine karar verilmiştir. Endometriyoz sıçan modelinde, aktivitesi en yüksek çıkan
A. austriaca MeOH ekstresi RP-18 silika jel kolon kullanılmak suretiyle vakum sıvı
kromatografisine tatbik edilmiş ve fraksiyonlama işlemi yapılarak 4 ana fraksiyon [Fr. (1-
6); Fr. (7-13); Fr. (14-20); Fr. (21-29)] elde edilmiştir. Elde edilen fraksiyonlardan Fr. (1-6)
ve (14-20)'nin endometriyoz sıçan modelinde önemli derecede aktivite gösterdiği
belirlenmiştir. Yapılan izolasyon çalışmalarında Fr. (1-6)'dan 4-(β-D-glukopiranoziloksi)-
6-metil-2H-piran-2-on, en yüksek aktivite gösteren Fr. (14-20)'den ise kersetin, apigenin-7-
O-(3''-asetil)-β-D-glukopiranozit, apigenin-7-O-(6''-asetil)-β-D-glukopiranozit, apigenin-7-
O-β-D-glukopiranozit ve kersetin-7-O-β-D-glukopiranozit izole edilmiştir. Letrozol-nedenli
PKOS sıçan modelinde, en yüksek aktiviteyi A. austriaca n-hekzan ekstresinin göstermesi
nedeniyle bu ekstre üzerinde yapılan fitokimyasal çalışmalarda β-amirin palmitat,
taraksasterol ve taraksasterol asetat olmak üzere 3 adet triterpen yapısında madde izole
edilmiştir. Sonuçlar A. austriaca bitkisinin endometriyoza karşı gösterdiği aktivitenin,
içerdiği flavonoitlerden; PKOS'a karşı gösterdiği aktivitenin ise triterpenlerden
kaynaklandığını göstermiştir.


Anahtar Kelimeler : Farmakognozi, Etnofarmakoloji, Asteraceae, Anthemis austriaca,
Endometriyoz, PKOS, Flavonoit, Triterpen

Abstract:
There are numerous plants which are used for the treatment of gynecological disorders in
ethnobotanical studies conducted in Turkey. The present study aimed to investigate the effect
of Anthemis austriaca Jacq., Cichorium intybus L., Melilotus officinalis (L.) Pall., Mentha
longifolia (L.) Huds. and Urtica dioica L. on endometriosis and polycystic ovary syndrome
(PCOS). For this purpose, n-hexane, ethyl acetate (EtOAc) and methanol (MeOH) extracts
were prepared from the flowers of A. austriaca and the aerial parts of C. intybus, M.
officinalis, M. longifolia and U. dioica, successively. The effects of the prepared extracts
were evaluated by surgically-induced endometriosis and letrozole-induced PCOS rat
models. Since the extracts prepared from A. austriaca showed the highest activities in
endometriosis and PCOS rat models, it was decided to conduct bioactivity guided
fractionation technique on that plant. The MeOH extract, which had the highest activity in
endometriosis rat model, was applied to the vacuum liquid chromatography using RP-18 for
the fractionation. The obtained fractions were combined according to their thin layer
chromatography profiles in order to gain 4 main fractions [Fr. (1-6); Fr. (7-13); Fr. (14-20);
Fr. (21-29)]. When the activities of these fractions were evaluated in endometriosis rat
model, Frs. (1-6) and (14-20) were found to have statistically significant activity. Further, 4-
(β-D-glucopyranosyloxy)-6-methyl-2H-pyran-2-one was isolated from Fr. (1-6), quercetin,
apigenin-7-O-(3''-acetyl)-β-D-glucopyranoside, apigenin-7-O-(6''-acetyl)-β-Dglucopyranoside,
apigenin-7-O-β-D-glucopyranoside and quercetin-7-O-β-Dglucopyranoside
were isolated from Fr. (14-20) which had the highest activity among the
fractions. The n-hexane extract of A. austriaca was found to have the highest activity in
letrozole-induced PCOS rat model. Further phytochemical studies on the n-hexane extract,
β-amyrin palmitate, taraxasterol acetate and taraxasterol, which are triterpene derivatives,
were isolated from n-hexane extract of A. austriaca. Consequently, the efficacy of A.
austriaca against endometriosis could be due to its flavonoids, whereas its effect against
PCOS could be due to its triterpene derivatives.


Key Words : Pharmacognosy, Ethnopharmacology, Asteraceae, Anthemis austriaca,
Endometriosis, PCOS, Flavonoid, Triterpene