Yenişehirli Avnî'nin Mir'ât-ı Cünûn'u bağlamında delilik kavramı
The concept of madness in the context of Mir'ât-i Cünûn (The mirror of madness) of Avnî from Yenişehir
Yazar: MERVECAN BAYKAN
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE ÖZTEKİN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Delilik = Madness ; Edebiyat = Literature ; Klasik Türk edebiyatı = Classical Turkish literature ; Sosyal psikoloji = Social psychology ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yenişehirli Avni Bey = Yenişehirli Avni Bey

Özet:
Psikiyatri çağı öncesi Doğu medeniyetinde, akıl hastalıklarına dair hastane kayıtlarının kısıtlı olması sebebiyle delilik olgusuna dair ulaşılabilecek birincil kaynaklar tezkireler, seyahatnameler ve edebî eserlerdir. Klasik Türk edebiyatı bu noktada delilikle ilgili zengin bir çalışma alanı sunar. 19. yüzyıl öncesi delilik anlatıları genellikle Leylâ ile Mecnûn hikâyesinde, beşerî aşktan ilahî aşka doğru yükselen ideal yolculuğu anlatır. Bu yolculuğun olay örgüsünde kesretten vahdete ulaşmak önemli bir yer tutar. Osmanlı şiirinin son demlerinde mesnevî nazım şekli ile yazılmış bir hezliyat olan Mir'ât-ı Cünûn'da, klasik dönem delilik anlatılarından farklı bir delilik algısı vardır. Eserde yirmi yedi adet deli tipi bulunmaktadır ve bu tipler toplumun çeşitli kurumlarında karşımıza çıkabilen, normal görünen insanlardır. Avnî Bey, bu tiplerin bencilce davranışlarını, tutkularının esiri olmalarını ve birbirlerini nasıl ötekileştirdiklerini göstermede delilik aynasını seçmiştir. Avnî Bey'in delileri aynı zamanda birer sosyal temsil olarak karşımıza çıkmaktadır. Normallik-anormalik sınırlarının nasıl çizildiği, bir toplumun kültürel kodlarını okumamızı sağlayan kaynaklardan biridir. Mir'ât-ı Cünûn, 19. yüzyılda yaşanan değişimler karşısında toplumun bazı kurumlarında yaşanan çelişkiler, karşıtlıklar ve buhranın sosyal psikolojisini, insanların yeniliğe, değişime ve birbirine bakışını; sosyal tipler ve gruplar arasındaki etkileşimleri, karşıt davranışları ve toplumun çelişkilerini ihtiva eder. 
Bu çalışmadaki amacımız "delilik" kavramına ilişkin bilimsel bir teori ortaya koymak değildir. Çalışmanın ana amacı, Batı ve Doğu medeniyetlerinde ve edebiyatlarında "delilik" algısına dair bütüncül bir bakış açısına ulaşmak ve bu perspektifle,  Mir'ât-ı Cünûn'da nasıl bir "delilik" algısı ortaya konduğu; normallik-anormallik sınırlarının nasıl çizildiği gibi sorulara cevap bulmaya çalışarak, mevcut dönemin sosyo-kültürel yapısının çözümlenmesine katkı sağlamaktır. Delilik kavramını sınırlandırmanın güçlüğü sebebiyle tarihsel metot kullanılmıştır.
Araştırmalarımız sırasında, İslam medeniyetinde Psikoloji ilmi olarak da bilinen İlmü'n-nefs'in, insan psikolojisine ve deliliğin varoluşsal dinamiklerine dair kadim ve önemli bilgiler içerdiğini gözlemledik. İlmü'n-nefs, nefsin yahut ruhun çeşitli durumlarını nitelemekte, sapma ve hastalığının nedenlerini, arınma, terbiye ve tedavi yollarını izah etmektedir. Bu ilim sayesinde insanla ilgili realiteler, şahsiyetin sağlıklı bir şekilde oluşumunu sağlayan psikolojik durumlar, davranışları yönlendiren temel motivasyonlar sağlıklı bir şekilde incelenebilir. 


Anahtar Sözcükler 
Delilik, deli, cünûn, mesnevî, nefs, İslam psikolojisi, ilmü'n-nefs, psikoloji, sosyal psikoloji

Abstract:
BAYKAN,  Mervecan. The Concept of Madness in the Context of Mir'ât-ı Cünûn (The Mirror of Madness) of Avnî from Yenişehir, Postgraduate Thesis, Ankara, 2016.
As hospital records regarding mental disorders were limited in Eastern civilizations prior to the era of psychiatry, the primary sources available regarding the concept of madness are bibliographical collections, travel books and literary works. In this context, classical Turkish literature offers a rich area of study on the subject of madness. Narratives about madness dating back to the periods before the 19th century usually describe an ideal journey starting from human love and rising to divine love, as in the story of Layla and Majnun. The story line of this journey is mainly based on the shift from abundance to unity. Mir'ât-ı Cünûn, a hezliyat (i.e. poetry with an ironic and derisory tone) written in the form of a Masnavi verse in the later days of Ottoman poetry, has a different perception of madness compared with the narratives on insanity in the classical era. There are 27 types of people with madness described in this literary work, and these types are, on the surface, seemingly normal people that can be encountered in various institutions of society. Avnî Bey preferred to hold a mirror to madness, showing the selfish behavior of these types, how they were enslaved by their passions, and how they marginalized one another. At the same time, Avnî Bey's descriptions of madness can also be seen as a representation of society. It is one of the sources that helps us understand how the line between the normal and abnormal is drawn, and how to read the cultural codes of the society. Mir'ât-ı Cünûn covers the discrepancies and controversies experienced in certain institutions of society in the face of the changes that occurred in the 19th century; the social psychology of crisis; people's approaches towards novelty and change and towards each other; interactions between social types and groups; opposing behaviors; and the contradictions of society. 
The aim of this study is not to propose a scientific theory about the concept of madness. Instead, the main purpose of the study is to reach a holistic perspective regarding the perception of madness in Western and Eastern civilizations and literatures, and, based on this perspective, to contribute to the analysis of the sociocultural structure of the relevant times by investigating the types of perceptions on madness which are put forward in the Mir'ât-ı Cünûn, and how the limits of the normal and abnormal are defined. Due to the difficulties in defining the limits of the concept of madness, a historical method has been used in this study.
During our study, we have observed that İlmü'n-nefs, which is also known as the science of psychology in Islamic civilization, embodies ancient and significant information about human psychology and the existential dynamics of madness. İlmü'n-nefs characterizes various states of self, or soul, and explains the causes of deviation from normal behavior and the related illnesses, as well as its catharsis, management and treatment. As a result of this wisdom on the realities of humanity, the psychological situations that help ensure the healthy development of personality, as well as the basic motivations guiding behavior, can be examined in a comprehensive manner. 


Keywords: 
Avnî from Yenişehir, madness, insane, cünûn, masnavi, soul, Islamic Psychology, ilmü'n-nefs, psychology, social psychology