İran-Fars milli kimliğinin oluşumu ve Türk sorunu: 1800-1940
The formation of Iranian-Persian national identity and the Turkish problem: 1800-1940
Yazar: HOSSEİN HASSANPASHAEİ
Danışman: PROF. DR. MEHMET YETİŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Siyasal Bilimler = Political Science ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Fars kültürü = Persion  culture ; Kaçarlar = Qajars ; Kimlik = Identity ; Milli kimlik = National identity ; Milliyetçilik = Nationalism ; Safeviler = Safavids ; Türkler = Turks ; İran = Iran

Özet:
İran coğrafyasında bin yıllık bir geçmişi olan Türklerin hükümdarlıklarının bir sonucu olarak, modern ve Türk bir devletin kurulması gerekiyordu, ancak bir asırlık bir fikir yürütme ve çalışma ile karşı karşıyayız. Bu bir asırlık süreçte Ari ırkı ve onun eski geçmişi (Arkaizm), Araplar ve Türklere karşı saldırgan bir nasyonalizm oluşmaktadır. Bu düşünce özellikle bin yıllık kesintisiz iktidara sahip olan Türklere karşı olması çok doğal görünmemektedir. Bu sürecin neticesi ve Rıza Han'ın darbesi sonucunda modern Persçi bir devletin ortaya çıkması, Türk olmayı ve Türkçülükten söz edilmesini bir tür suç olarak görmekteydi. Öyle ki sanki yüzünden İran'daki Türkler sanki hiçbir zaman Türk değil hep Azerilermiş gibi davranmaya başlamıştır. Moğollar ve Türklerin İran'a saldırıları sonucunda yerli olan Azerileri (asıl Parsi ve Arı soyundan olanları) sonradan Türkleştirmişlerdir. Bu durumda modern devletin görevi ve politikası, yeni yapısallaşan kurumlarla ve aynı zamanda zorunlu eğitim ve tektipleştirme politikaları ile Azerileri yeniden asıl ırkları olan Arilere dönüştürmek ve Farslaştırmaktır. Bu çalışmanın konusu bu süreci irdelemektir. Bu esnada modern Fars-İran kimliğinin oluşumu ve Türklerin bu süreçteki yerini, tarihini ve epistemolojik köklerini incelemekteyiz. Bu çerçevede bir proje olarak modern İran'ın oluşumunun kökleri, Türk milliyetçi temelli bir oluşuma karşı bir engel olarak ortaya koyuldu. Çünkü bunun kökleri Kırım, Kafkasya, Azerbaycan, Balkanlar ve Türkiye'ye kadar uzanmaktaydı. Bu süreci araştırmak için üç değişken üzerinde çalışmamı gerçekleştirdim. Bu işin alt yapısı ve en önemli değişkeni ırkçı ve haç düşünceli oryantalistlere aittir. Hatta İran'ın modern tarih yazıcılığının başlangıcı Batılı bilim adamları ve tarihçilere aittir. İkinci değişken, Türk düşünür ve politikacılardır ki özellikle Safavilerin iktidarından sonra Oamanlı soydaşları ile devamlı olarak tezat ve keşmekeş içindedirler. Bu değişkenin analizinde bu ikiliğin ve rekabetin tarihi ve mezhepsel köklerin ele almaktayız. İki Oğuz boyundan olan Osmanlı ve Safevi devletlerinin sorunlarını Çaldırancı zihniyetle ele almaktayız. Son olarak, Fars kimliğinin bu projedeki galibiyeti ve onun siyasi akımının oluşumu, en önemli ve son değişken olarak ele alınmıştır. Bu değişken bin yıllık bir geçmişe sahiptir. Yaklaşık bin yıl önce Müslüman Araplar tarafından yenilgiye uğrayan ve onu geri almaya çalışan bu düşünceyi Kadisiyeci 683 zihniyet olarak ele almaktayız. Sonuç olarak, bu sürecin bir neticesi olarak İran'daki Türk meseleleriyle Fars milliyetçiliğinin karşılaştırılması sosyopolitik, sosyokültürel ve sosyoekonomik olmak üzere üç ayrı başlıkta irdelenmiştir

Abstract:
As a result of the power of the Turks, who have a thousand-year history in Iranian geography, a modern and Turkist state had to be formed, but we are faced with a century of work. In this century-old period, the Aryan race and narratives of its ancient past formed an aggressive nationalism against Arabs and Turks. This idea, especially against the Turk who were ruling group for a thousand year of, does not seem natural. The result of this process and the emergence of a modern state with the coup of Rıza Khan, being a Turk and talking Turkish in this state seemed like a crime. This policy went so far as if the Turks in Iran were never Turks and were Azeri with Pars and Aryan origins that as a result of Turks and Mongols attacks on Iran become Turks.
The task and policy of the new modern state was to transform and convert the Azeris into their original Aryan race and becoming Persians, with the education and homogenization policies, as well as the newly structured institutions. The subject of this study is to examine this process. In this study, we examine the formation of modern Persian-Iranian identity and epistemological roots of Turks in this process. As a project, the roots of the formation of modern Iran have been introduced as an obstacle to a Turkic nationalist-based formation, as the roots of Turkic nationalism were traced back from the Crimea, the Caucasus, Azerbaijan, the Balkans, and Turkey. I will consider three variable to investigate this process. The infrastructure of this thinking belong to racial, crusade thinkers and orientalists. Even the beginning of Iran's modern historiography is by Westerns and historians. The second variable is the Turkish thinkers and politicians in the Qajar dynasty which were the main rulers of the Qajar. In the analysis of this variable, I focus on the historical and sectarian roots of this duality and competition. Also, I will examine the battle of Chaldiran mindset that were created by Ottoman and Safavid states. The Persian identity and the formation of its political movement will be the third variable. The third variable has a thousand-year history. I focus on the process that
Persians who was defeated by Muslim Arabs almost a thousand years ago and attempting to take it back the power as a Kadisianist mindset. Finally, as a result of this process, I examined in three sections of sociopolitical, sociocultural, and socioeconomic aspects of the formation of Persian nationalism encounter with Turks issues in Iran.