Nogay destanlarının tipolojisi
The typhology of the nogay epics
Yazar: MELİS BİRGÜN KAYATÜRK
Danışman: DOÇ. DR. OĞUZHAN AYDIN ; PROF. DR. İHSAN KALENDEROĞLU
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Nogaylar = Nogays

Özet:
Bu çalışmada, Nogay sözlü edebî ürünleri içinde yer alan sekiz adet epik nitelikli destanın tipoloji açısından incelenmesi gerçekleştirilmiştir. Destanların ana işlevinin nesiller arası kültür taşıyıcılığı olması sayesinde Nogay destanlarının da kuşaklara tarih ve kültürel değerler bilinci aktarımda oynadığı rol büyüktür. Destanlar işlevini gerçekleştirirken bunu tipler üzerinden sağlarlar. Bu bağlamda destan incelemesinde öncelikle o destanın tiplerinin belirlenmesi ve içinden çıktığı kültürde hangi tipin neye karşılık geldiğinin teşhis edilmesi mühimdir. Nogay destanlarının incelemeye tabi tutulduğu çalışmamızda da ele alınan sekiz adet epik nitelikli destanın içinde yer alan tiplerin tespit ve tetkiki asıl çıkış noktasını teşkil etmiştir. 
Tez çalışması dört ana bölümden oluşmakta olup her bölüm kendi içinde alt başlıklar halinde incelenmiştir. Birinci bölümde tez konusu hakkında genel bir bilgilendirme yapılarak ele alınan konuların içeriklerine kısaca değinilmiştir. İkinci bölümde Nogay tarihi, Nogay sözlü edebiyatı içinde destanlar üzerinde durulmuştur. Bu bölümde öncelikle Türk dünyası içinde yer alan Nogayların tarihi hakkında bilgi verilmiştir. Nogay destanları hakkında genel bilgiler aktarılmıştır.  Çalışmaya konu olan sekiz adet epik destanın epizotları verilerek bunlar arasından tarihi gerçekliğe dayanan destanlar üzerinde ayrıca durulmuştur.
Çalışmanın üçüncü bölümde tezin asıl konusunu oluşturan tipoloji üzerinde durularak tipolojinin destanlardaki yansıması ele alınmaya çalışılmıştır. Bu bölümde öncelikle tipolojinin ne olduğu açıklanmış ve ardından sözlü edebi ürünlerde tip kavramına değinilmiştir. Dünya ve Türk destanlarında kahraman tipolojisi üzerine yapılan çalışmalara genel bir yaklaşımla değinilerek bölüm sonlandırılmıştır.  
Dördüncü bölümde ele alınan sekiz adet Nogay destanının tipleri üzerinde ayrıntılı bir değerlendirme yapılmıştır. Burada ilk kısım destanın merkezi kahramanından hareketle alp tipinin detaylı çözümlemesine ayrılmış ve ardından destanlarda yer alan diğer tipler de tipoloji açısından incelenmiştir. Bu inceleme Nogay destanlarının tetkiki için oluşturulan yirmi maddelik kahraman kalıbı üzerinden gerçekleştirilmiştir. Destanlarda yer alan diğer tipler de genel alt başlıklar içerisinde ayrıca incelemeye tabi tutularak Nogay destanlarının diğer Türk destanlarıyla olan ortak yönleri açıklanmaya çalışılmıştır.
İncelemeler sonucunda Nogay destanlarının Türk dünyası destanları ile ortak noktalarının fazlalığı oluşturulan yirmi maddelik destan kalıbından takip edilmiştir. Nogay destanlarını genel itibariyle tarihi şahıs ve vakalardan türeyen metinler olduğu saptanmıştır. Bu metinlerin Türk dünyası destan geleneği dahilinde olduğu, kahraman kalıbı çerçevesinde merkezi alp tipinin ve yan tiplerin diğer Türk destanlarında yer alan tiplerle ortak özellikler sergilediği ortaya konmuştur.

Abstract:
In this study, eight epic sagas in Nogai oral literary products were examined in terms of typology. Thanks to the fact that the main function of the sagas is intergenerational cultural transport, the Nogai epics also play a great role in transmitting the awareness of history and cultural values to the generations. While epic perform their function, they provide this through types. In this context, in the examination of the epic, it is important to first determine the types of the epic and to identify which type corresponds to what in the culture from which it originates. The identification and examination of the types in the eight epic sagas discussed in our study, in which the Nogai epics were examined, constituted the main starting point.
The thesis study consists of four main sections and each section is examined in its own subheadings. In the first part, a general information about the thesis topic is given and the contents of the topics covered are briefly mentioned. In the second part, the history of Nogai and the epics within the Nogai oral literature are emphasized. In this section, first of all, information is given about the history of the Nogais in the Turkic world. General information about the Nogai epics has been conveyed.  The episodes of eight epic sagas that are the subject of the study are given and the epics based on historical reality are also emphasized.
In the third part of the study, typology, which constitutes the main subject of the thesis, is emphasized and the reflection of typology in epics is tried to be discussed. In this section, firstly, what typology is explained and then the concept of type in oral literary products is mentioned. The chapter is concluded by referring to the studies on hero typology in world and Turkish epics with a general approach.  
A detailed evaluation of the types of the eight Nogai epics discussed in the fourth chapter has been made. Here, the first part is devoted to the detailed analysis of the alpine type from the central hero of the epic, and then the other types in the epics are examined in terms of typology. This examination was carried out on the basis of the twenty-item hero template created for the study of the Nogai epics. Other types in the epics were also examined under general subheadings and the common aspects of the Nogai epics with other Turkish epics were tried to be explained.
As a result of the investigations, the excess of the common points of the Nogai epics with the epics of the Turkic world was followed from the twenty-point epic pattern created. The Nogai epics were generally found to be texts derived from historical figures and events. It has been shown that these texts are within the tradition of the epic of the Turkic world, and that the