Osmanlı hukukunda Tanzimat ve sonrası dönemde yüksek yargı mercileri
High jurisdictions in Ottoman law of the Tanzimat edict and after the regulation
Yazar: AHSEN NİDA ER
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER FARUK HABERGETİREN
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Kanun yolları = Legal remedies ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı hukuku = Ottoman law ; Yüksek yargı = Supreme courts ; İslam hukuku = Islamic law

Özet:
Bu çalışmada, Osmanlı hukukunda Tanzimat ve sonrası dönemde yüksek
dereceli mahkemelerin işleyişi hakkında bilgi verilmesi amaçlanmıştır. Verilen
bilgilerin bir bütün oluşturması açısından tarihi bir inceleme yapılmış ve Tanzimat'tan
öncesine hatta Osmanlı Devletinden de öncesine giderek İslam toplumlarında bu
mekanizmanın işleyişinden bahsedilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde,
İslam hukukunun uygulanmaya başladığı ilk dönemlerden bahsedilmiştir. Sözü geçen
zaman aralığında mahkemelerin bir kurum olarak karşılığı olmasa dahi devlet
bünyesinde amaç ve yöntem bakımından benzerlik gösteren gruplar mevcuttur. İslam
tarihinin erken dönemlerinde devlet başkanı olarak görev yapan ve aynı zamanda yargı
erkini de elinde bulunduran Hz. Muhammed (s.a.v.) toplum nezdinde meydana gelen
uyuşmazlıkları çözmek üzere muayyen bölgelere hâkim atamaktadır. Hâkimler somut
olayı incelemekte ve bir uyuşmazlığın giderilmesi adına herkesi bağlayıcı olacak şekilde
bir karar vermektedir. Fakat hâkimler bazı durumlarda vereceği kararın hakkaniyetli
olmayacağını, adil davranamayacağını düşündüğü taktirde yargının en üstünde yer alan
ve adeta bir yüksek derece mahkemesi olarak görev yapan Hz. Muhammed'e (s.a.v.)
gelmekte ve olaya göre adil bir karar vermesini istemektedir. Aynı durum hâkimler
tarafından verilen kararın somut olayın tarafları açısından adaletli bulunmadığı, verilen
kararın tekrar gözden geçirilmesini istemeleri halinde de mümkün olmaktadır. Böyle bir
talep halinde verilen ilk karar bozulmakta ve durum yeniden gözden geçirilmektedir.
İlerleyen yıllarda İslam devletlerinin gösterdiği yayılmacı politikalar ve savaş vesilesi
ile fethedilen yerler sayesinde topraklar genişlemiş ve nüfus artmaya devam etmiştir.
Nüfus ile beraber iş yoğunluğu da artmış ve her alanda olduğu gibi yargı alanında da
düzenlemeye gidilmiştir. Uyuşmazlıkların artık tek bir yetkili tarafından çözülmesi
imkânsız hale geldiğinden kurumsallaşmanın temelleri atılmaya başlanmış ve özellikle
klasik Osmanlı döneminde divanlar kurulmaya başlanmıştır. Haftanın belirli günlerinde
devlet başkanı yahut onun vekil tayin ettiği kimseler başkanlığında toplanan divanlarda
uygulanan yöntem daha profesyonel olmakla beraber belirlenen hedef ve nihai amaç
aynıdır denilebilir. İkinci bölümde ise değişim ve yenilikler için kapılarını açan bir nevi
buna mecbur olan yeni bir Osmanlı devleti vardır. Yavaş yavaş gerileme dönemine
doğru ilerleyen fakat yapacağı basit ama kurtarıcı hamleler ile devletin ömrünü uzatmak
isteyen devlet erkânı diğer alanlarda olduğu gibi yargı alanında da birçok yeniliğe gitmiş
ve çağa ayak uydurmaya çalışmaktadır. Üçüncü bölümde ise artık yenilik ve reform
dönemi bitmiştir. Hâlihazırda olan sistemde bir takım düzenlemeler yapılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Kanun Yolu; Üst Derece Mahkemesi; Hakim; Tanzimat Dönemi;
Osmanlı Devleti

Abstract:
In this study, it is aimed to give information about the functioning of high-level
courts in Ottoman law in the Tanzimat and post-Tanzimat period. A historical
examination has been made in terms of the information given to form a whole and it has
been tried to talk about the functioning of this mechanism in Islamic societies by going
before the Tanzimat and even before the Ottoman Empire. In the first part of the study,
the first periods when Islamic law began to be applied were mentioned. Even if the courts
do not have a counterpart as an institution in the mentioned period, there are groups
within the state that are similar in terms of purpose and method. Hz. Muhammad (saas)
appoints judges to certain regions to settle disputes that arise in the society. Judges
examine the concrete case and make a decision that will be binding on everyone in order
to resolve a dispute. However, if the judges think that the decision he will make in some
cases will not be fair and act fairly, Hz. He comes to Muhammad and asks him to make
a fair decision according to the event. The same situation is possible if the decision made
by the judges is not fair for the parties of the concrete case and they want the decision
to be reviewed again. In the event of such a request, the initial decision is overturned
and the situation is reviewed. In the following years, thanks to the expansionist policies
of Islamic states and the places conquered by war, the lands expanded and the population
continued to increase. Along with the population, the workload has increased, and
regulations have been made in the judiciary as in all areas. Since it became impossible
for disputes to be resolved by a single official, the foundations of institutionalization
began to be laid and divans began to be established, especially in the classical Ottoman
period. Although the method applied in the divans convened under the presidency of the
head of state or his deputies on certain days of the week is more professional, it can be
said that the determined target and ultimate aim are the same. In the second part, there
is a new Ottoman state that opens its doors for change and innovation, which is kind of
obligatory. The state officials, who are slowly moving towards the recession period, but
want to extend the life of the state with simple but saving moves, have made many
innovations in the field of judiciary as in other fields and are trying to keep up with the
times. In the third part, the period of innovation and reform is over. A number of
adjustments are made in the current system.
Keywords: Legal Recourse; Supreme Court; Judge; Tanzimat Period; Ottoman State