Eve ototopografik bir bakış: Evin yaratıcı kayıtlarla film düzleminde yeniden üretimi
An autotopographical look at home: The filmic reproduction of home through creative recordings
Yazar: MERT ZAFER KARA
Danışman: DOÇ. DR. MELTEM AKSOY ; DR. BİHTER ALMAÇ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu tez çalışması, karmaşık bir mekansallığa karşılık gelen evin, yaratıcı kayıtların ortamında öznelerarası ilişkiler boyunca üretilebilecek ifadelerine odaklanarak "ev olmanın" ve "evi kurmanın" katmanlı anlamlarını yüzeye çıkarmayı hedefler. Evi, sıklıkla ilişkilendirildiği aidiyet, konfor, güvenlik, tanıdıklık, mahremiyet gibi tanımlayıcılarının ötesinde; özne-nesne, form-anlam, maddi-maddi olmayan, iç-dış gibi ikiliklerin dışında yeniden ele almaya çalışır. Evi yeniden üretmeye dair bu arayış, evin kurulmasına (making of home) ve bozulmasına (unmaking of home) dair tartışmalardan temellenir. Bunlardan ilki, evin gündelik rutinler, objeler veya eylemler üzerinden zaman içinde, sosyal ve toplumsal etkileşimler dahilinde kurulan dinamik karakterinin; diğeri ise evin kayıpları ve eksiklikleri barındıran yönlerinin altını çizer. Bu kavramların birlikteliğinde ev, yaşam öyküsü boyunca eş zamanlı olarak kurularak ve bozularak sürekli yeniden üretilir. Sanat tarihçisi Claudette Lauzon, evin yeniden üretilebilir bu karakterini The Unmaking of Home in Contemporary Art başlıklı kitabında evle ilişkilenen sanatsal üretimler üzerinden ele alır. Kitabında örneklediği üretimlerin evin çoklu katmanlarını ve öznel anlamlarını görünür kılarken, bir yandan alternatif bir ev hafızası oluşturduğunu ileri sürer. Evi öznel deneyimler doğrultusunda kuran ve bozan bu üretim yaklaşımı, sanat disiplinleri içerisinde tartışılan; mekanın ve benliğin birbirlerini dönüştürerek ürettikleri ara mekansallıkları ifade eden ototopografya (autotopography) kavramıyla da benzerlikler taşır. Kavramı öne süren sanat tarihçisi Jennifer González, ototopografyayı, otobiyografik önem taşıyan objelerle kurulan etkileşim boyunca ortaya çıkan materyal bellek peyzajları şeklinde ifade eder. González'in tartışmasını yorumlayan Deirdre Heddon ve Annette Arlander gibi performans sanatçıları kavramı yere özgü performanslarla; kültürel kuramcı Mieke Bal ise belleğin yansımalarının materyalleştiği ve sergilendiği sanat eserleriyle ilişkilendirir. Ototopografya, bu farklı yorumlanışlarının her birinde benliğe, kimliğe ve hafızaya dair yansımaların mekansal karşılıklarını bulduğu ve mekanla birlikte dönüştüğü bir üretim halini karşılar. "Benliğin yazdığı yere" ve "benliğin yeri yazma eylemine" aynı anda karşılık gelerek dinamik ve ilişkisel bir mekan anlayışı sunar. Mekanın eş öznelerinden biri olduğu öznelerarası etkileşim süreçleri boyunca ortaya çıkan; hafızaya dair elle tutulamaz katmanların görsel, dokunsal veya işitsel ifade araçlarının ortamında materyalleştiği üretimleri tarifler. Bu anlamda ototopografya, kayıt altına aldığı benliğe ve mekana dair fragmanları, materyal varlığı doğrultusunda izleyicileriyle de paylaşılabilir kılan yaratıcı bir kayıt aracı olarak konumlanır; evin öznel ve yaratıcı kayıtları üzerinden evle ilişki kurmanın ihtimalleri arayışında bu çalışmanın çerçevesini kurar. 

Ototopografya, bu çalışmada evi hem bozan hem de yeniden kuran bir noktada yer alır. Bu farklı konumlanışları tezde, "evi dağıtmak" ve "evi toplamak" bölümleri boyunca ilerleyen kuramsal tartışmalarda ve yaratıcı üretimlerde karşılığını bulur. Dağıtma ifadesi, eve ototopografyaya içkin olan özellikler üzerinden bakarak eve dair ikilikleri bozmaya; toplama ifadesi ise evi ifade araçlarının ortamında ototopografik bir üretim olarak yeniden kurmaya karşılık gelir. Bu iki bölüm, aralarında ardışık olarak ilerleyen bir ilişki veya bir tür karşıtlık ilişkisi kurmak yerine döngüsel bir ilişki kurar. Ototopografik üretim, evin eş zamanlı olarak dağıldığı ve toplandığı sürecin bütününü kapsar. 
Bu anlamda tezin Evi Dağıtmak: Eve Ototopografik Bakış başlıklı bölümü, ilk olarak ototopografya kavramının literatürde yorumlandığı farklı odaklara değinir. Bölümün psikanalitik teorideki kavramlarla ilişkilenen ilk kısmı, González'in benliğin kurgusal belleğinin ve objelerin olgusal tarihinin kesişiminde yer aldığını ifade ettiği ototopografya kavramını, objelerin hafızayla kurdukları çift yönlü ilişki üzerinden açar. Bu ilişki, hafızanın uzantıları olarak şekillenen materyal gerçekliğin aynı zamanda hafızaya geri uzandığı bir etkileşim halini tarifler. Ototopografya, bu etkileşim süreci boyunca kurulur; bu esnada benliğin bilinçli ve "bilinçsiz" yansımaları ototopografyanın materyal gerçekliğine gömülü olarak var olur. Bu anlamda Donald W. Winnicott'un geçiş alanı (transitional space) ifadesine benzer bir şekilde, içsel gerçekliğin ve dışsal (paylaşılan) gerçekliğin etkileşiminden doğan; ikisine dair de fragmanlar barındıran, fakat ikisinden de ayrışan ara bir mekansallığı tarifler. Bu ara alan ototopografyayı, geçmiş ve şimdiki zaman, bireysel ve toplumsal, form ve anlam, bilinç ve bilinçdışı gibi ikiliklerin arasında konumlandırır. Ototopografyanın bu ilişkisel yapısı, ototopografik üretimdeki performatifliği de ön plana çıkarır. Üretimin bu hali, ilişkilendiği mekandan etkilenen benliğin, bu mekana ifade araçları aracılığıyla bir tür "cevap verdiği"; bu yolla kendini mekanda konumlandırırken mekanı da yeniden ürettiği performatif bir sürece karşılık gelir. Bu süreç, benliğin ve mekanın "eş yazarlar" olarak sürekli yeniden konumlandıkları etkileşim hali boyunca ototopografyayı kurar. Bu tartışmalar boyunca tezdeki karşılığı belirlenen ototopografya, bölümün sonunda evi dönüştürme potansiyeli üzerinden tartışmaya açılır. Ototopografik üretimin tanıdık bir mekana yabancılaşmayı veya yabancı bir mekanda kendini konumlandırmayı mümkün kılan yapısı, psikanalist Sigmund Freud'un tanıdıklık ve yabancılık arasındaki gerilim olarak ifade ettiği tekinsizlik (uncanny) olgusu ile birlikte ele alınır. Bu anlamda bu bölüm son olarak, çeşitli sanatsal ve mimari üretimleri ototopografik üretimler olarak yorumlar; bahsi geçen üretimlerin her biri evin tekinsiz karakterini ortaya koyarken ev ilişkilendirildiği ikilikli anlamlarından sıyrılır. İşlerin her birinde söylem üretimi, zihindeki evsel imgeleri sarsmanın çeşitli yollarıyla gerçekleşir. Evin, boşluğunun ve doluluğunun yer değiştirdiği, tanıdık objelerin birleştiği, dağıldığı veya ev dışında konumlandığı yabancılaşmış imgelerini sunarlar. Ototopografyayı kuran yabancılaşmış imgeler ev olgusuna dair söylemleri de katmanlaştırır; imgelerin bozumu üzerinden ev olgusunu da bozuma uğratır.

Tezin Evi Toplamak: Evin Yaratıcı Kayıtlarla Yeniden Üretimi başlıklı bir sonraki bölümü ise evi imgelerin mekansallığında, ototopografik üretimin olanakları dahilinde "toplamaya" çalışır. Farklı yorumlanışlarında sabit bir yapma biçimini tariflemeyen ototopografya, bu bölümde film yapımıyla ve film düzleminin mekansallığıyla ilişki kurar. Bu anlamda, bölümdeki tartışmalar film düzlemini ototopografyaların kurulduğu alanla; film yapım sürecini de ototopografyanın performatif üretimiyle ilişkilendirir. Bu doğrultuda "toplama" ifadesi, evin fragmantal, öznelerarası ve çok zamanlı yapısını film yapımı aracılığıyla imgelerin mekanında yeniden düşünmeye, hayal etmeye ve farklılaşmış formlarda bir araya getirmeye karşılık gelir. Bölüm, öznelliğin film yapımıyla güçlü bir ilişki kurduğu; kayıt almanın yaratıcı hallerini mümkün kılan bir form olarak deneme filmlerini (essay film) disiplinlerarası, tanımsız, aykırı ve eleştirel özellikleri bağlamında ototopografik üretimin aracı olarak konumlandırır. Bölümün tartışması, deneme filmlerinin kaynaklandığı edebi deneme formunun aykırı ve tanımsız yapısını ele alarak başlar. Ardından bu formun mekansal üretimi odağına alan bir karşılığı olarak mimari deneme filmlerini (architectural essay film) mekanı öznel yansımalarla yeniden üreten bir form olarak tartışmaya açar. Tezin son bölümü ise deneme filmlerini ototopografya kavramı ile birlikte ele alan "ototopografik deneme filmlerini" önerir; bu çalışma kapsamında evle ilgili üretilen üç deneme filmini konu edinir. Filmler, ototopografyayı üreten aktörlerin giderek arttığı bir sırada konumlanır. Bir monolog üzerinden evi kurma denemesi yerini önce bir diyaloga, ardından bir poliloga bırakarak evi kurmanın subjektif ve kolektif formları izinde bir arayışı mümkün kılar. Filmler, evin fiziksel mekanını olduğu gibi temsil etmeye çalışmaktan ziyade, ev üzerine yeniden düşünmek için bir alan açıp spekülatif anlatılarla evi filmlerin sahnesinde yeniden kurmaya çalışır. Her bir film evsel olarak atfedileni bozarak kendi dilini kurar ve kendi evreninde var olur; geçmişe ve şimdiye, tanıdıklığa ve yabancılığa, bilince ve bilinçdışına dair anlamlar içererek evsel hafızanın ortamından oluşur ve yine ona eklemlenir. Bu üç film, tasarımla araştırmanın ve mimari temsil araçlarının sınırlarını genişletir ve sorgularken, paralelinde kurulan tartışmalar ev olmanın ve evi kurmanın öteki formlarını öne çıkarır.Evsel hafızadaki fragmanlardan oluşan filmlerde fragmanların kaydedilme şekilleri ve bir araya gelişleri çeşitlenir; her bir film kendi özgün ifade araçları doğrultusunda kurulur Bu yaratıcı kayıtlar, eve dair bilindik fragmanları kayda alıp görünür kılarken, bu kayıtların alışılmışın dışında bir araya gelişleriyle evi tanıdıklığı ve yabancılığı arasında yeniden üretir.

(Un)Homely Dreams (2024) adlı ilk film, psikanalist Sigmund Freud'un rüyaların oluşum süreçlerini ifade etmek için kullandığı rüya çalışması (dreamwork) kavramına referansla, evle ilişkilenen rüya çizimlerinin ve metinlerinin film düzleminde birikmesiyle oluşan bir ototopografya kurar. Rüyaları, belleğin ilişki kurduğu bağlamlardan fragmanlar toplayan ve mekanı açık uçlu, parçalı, dolanık anlamsal bağlarla farklılaşmış formlarda kendi evreninde yeniden kuran yaratıcı bir kayıt hali olarak ele alır; evi özdüşünümsel bir monologla kurma arayışında araçsallaştırır. Placeholder (2022), evi, sabit bir yere referans vermeyen bir boşluk olarak ele alır ve bu boşluğun izini farklı evler arasında dolaşan; boşluğun "yerini tutan" objelerle kurulan diyalog üzerinden sürer. Evsel objelerle yapılan performatif denemeler, obje kayıtlarının envanter çalışması ve farklı evlere dair anılar bir araya gelerek filmin materyal bellek peyzajını oluşturur Peeling Off (2024) adlı son film ise evi ototopografik bir bakışla üretmenin kolektif ihtimalleri arayışında, bir polilog üzerinden şekillenir. Film, üç araştırmacının evsel hafızasında herhangi bir karşılığı olmayan "yabancı" bir evi birlikte kayda aldığı; kayıtlar üzerinden metinler, çizimler, kolajlar ve maketler üretirken kendi evsel çağırışmlarına yöneldiği bir süreç boyunca oluşur. Üç araştırmacının farklı zamanlardaki evlerine dair anılar her bir üretimle materyalleşir ve özgün görselliğini kurarak evin kolektif bir ototopografyasını üretir. Evsel hafızayı yeniden üretmeye çalışan; özdüşünümsel ve açık yapıda söylem üretimini mümkün kılan bu filmler, evi kurmanın subjektif, kolektif, spekülatif ve yaratıcı formlarının denemeleri olarak yer alır. Evin tanıdıklığı ve yabancılığı arasında gidip gelen filmler ve paralelinde kurulan kuramsal tartışmalarla bu çalışma, kayıt almanın yaratıcı formlarının arayışında alternatif evsel anlatılar kurarak evi yeniden düşünmeye ve evin çok katmanlı yapısını görünür kılmaya katkı sağlamayı hedefler.

Abstract:
This thesis attempts to point out the layered meanings of "being home" and "making home" by focusing on the homely expressions produced through intersubjective relations in the medium of creative registers. It tries to reconsider the home beyond its frequently associated identifiers such as belonging, comfort, security, familiarity, and privacy, beyond dichotomies such as subject-object, form-meaning, material-immaterial, and interior-exterior. This quest to reproduce the home is based on discussions on the making of home and the unmaking of home. The former underlines the dynamic character of the home, which is constructed through daily routines, objects or actions over time and within social and communal interactions; the latter emphasises the aspects of the home that harbour losses and deficiencies. In the combination of these concepts, the home is constantly reproduced by being simultaneously made and unmade throughout its life story. In her book, The Unmaking of Home in Contemporary Art, art historian Claudette Lauzon discusses this reproducible character of the home through artistic productions related to the home. She claims that the productions she exemplifies in the book make the home's multiple layers and subjective meanings visible while creating an alternative memory of home. This approach to production, which constructs and deconstructs the home in line with subjective experiences, bears similarities with the concept of autotopography, a term discussed in art disciplines which refers to the intermediate spatialities that space and self reproduce by transforming each other. Art historian Jennifer González, who proposed the concept, defines autotopography as material landscapes of memory that emerge through interactions with objects of autobiographical significance. Interpreting González's discussion, performance artists such as Deirdre Heddon and Annette Arlander relate the concept to site-specific performances, while cultural theorist Mieke Bal relates it to works of art in which reflections of memory are materialised and displayed. In each of these different interpretations, autotopography is a state of production in which reflections on self, identity and memory find their spatial counterparts and transform with space. It presents a dynamic and relational understanding of space by corresponding simultaneously to "the place where the self writes" and "the act of the self-writing the place". It describes the productions that emerge during the processes of intersubjective interactions where space is one of the co-subjects, in which the intangible layers of memory are materialised in the space of visual, tactile or auditory means of expression. In this sense, autotopography is positioned as a creative recording tool that makes the fragments of self and space that it records shareable with its audience in line with its material presence; it establishes the framework of this thesis in the search for the possibilities of establishing a relationship with the home through its subjective and creative records. 

In this study, autotopography is situated at a point that makes and unmakes the home. This different positioning is reflected in the theoretical discussions and creative productions that progress through the chapters " dismantling the home" and " tidying up the home" in the thesis. The term "dismantling" corresponds to breaking the dichotomies of the home by approaching it through the characteristics inherent to autotopography, whereas the term "tidying up" corresponds to reestablishing the home as an autotopographical production in the medium of the means of expression. Instead of establishing a sequential or oppositional relationship between them, these two parts establish a cyclical relationship. Autotopographical production encompasses the entire process of dispersing and assembling the home. 

In this sense, the section of the thesis titled Dismantling the Home: An Autotopographic Look at Home firstly addresses the different orientations in which the concept of autotopography is interpreted in the literature. The first part of the chapter, which relates to concepts in psychoanalytic theory, unfolds the concept of autotopography, which González states is situated at the intersection of the fictional memory of the self and the factual history of objects through the reciprocal relationship that objects establish with memory. This relationship describes a state of interaction in which the material reality is shaped as an extension of memory and extends back to memory. Autotopography is built through this interaction process, while the conscious and "unconscious" reflections of the self exist and are embedded in the material reality of autotopography. In this sense, similar to Donald W. Winnicott's "transitional space", it describes an intermediate spatiality that emerges from the interaction of internal reality and external (shared) reality; it contains fragments of both but is separated from both. This intermediate space situates autotopography between dualities such as past and present, individual and social, form and meaning, consciousness and the unconscious. This relational structure of autotopography also foregrounds the performativity of autotopographic production. This state of production corresponds to a performative process in which the self, affected by the space with which it is associated, "responds" to this space through means of expression, thus reproducing the space while positioning itself in the space. This process constructs autotopography through interactions in which the self and the space are constantly repositioned as "co-authors". Throughout these discussions, autotopography, whose counterpart in the thesis is specified, is opened to discussion at the end of the chapter through its potential to transform the home. The structure of autotopographical production, which makes it possible to alienate oneself from a familiar space or to position the self in an unfamiliar space, is discussed together with the phenomenon of "uncanny", which psychoanalyst Sigmund Freud expresses as the tension between familiarity and unfamiliarity. In this sense, this chapter interprets various artistic and architectural works as autotopographical productions; as each of the relevant productions reveals the uncanny character of the home, the home is freed from the binary meanings with which it is associated. In each of the works, narrative formation is realised through various ways of unsettling the homely imagery in the mind. They present alienated images of the home in which its voids and solidity are displaced, and familiar objects are merged, dispersed, or located outside the home. The alienated images that construct autotopography also stratify the discourses on the phenomenon of home, distorting the phenomenon through the distortion of images.

The following section of the thesis titled Tidying Up the Home: Reproduction of Home through Creative Recordings attempts to "assemble" the home in the spatiality of images through the possibilities of autotopographic production. This relationship between autotopography and filmmaking constitutes the section's content, associating the film plane with the space where autotopographies are constructed and the filmmaking process with the performative production of autotopography. In this sense, the term "tidying up" corresponds to rethinking, imagining and assembling the home's fragmentary, intersubjective and multi-temporal structure in the space of images through filmmaking and bringing it together in differentiated forms. In this sense, this chapter positions essay films as a form in which subjectivity engages with filmmaking, enabling creative recording forms, and as a means of autotopographical production in the context of their interdisciplinary, undefined, contradictory and critical characteristics. The chapter's discussion begins by addressing the contradictory and undefined structure of the literary essay from which essay films originate. Then, as a counterpart of this form that focuses on spatial production, it discusses architectural essay film as a form reproducing space through subjective reflections. This form, which is positioned as a creative recording in the thesis, transitions to "autotopographic essay films" in the last part of the chapter, alongside the concept of autotopography. This chapter deals with three autotopographical essay films produced within the scope of this thesis, in which the actors making the home become increasingly diversified. The attempt to establish the home through a monologue gives way to a dialogue and then to a polylogue, enabling a search for the subjective and collective forms of establishing the home. Rather than trying to represent the physical space of the home as it is, the films open up a space for rethinking the home and try to reconstruct the home on the film screen through speculative narratives. These autotopographical films construct their own "language" and inhabit their universe by disrupting what is attributed as homely; containing meanings of past and present, familiarity and strangeness, consciousness and unconsciousness, they are formed from and articulated with the milieu of homely memory. These three films expand and question the boundaries of design research and architectural means of representation, while the discussions established in parallel highlight other forms of being and making a home. In films composed of fragments in domestic memory, how the fragments are recorded and how they come together are diversified; each film is constructed in line with its unique means of expression. These creative recordings make visible the familiar fragments of the home while reproducing the home between its familiarity and unfamiliarity through the unorthodox coming together of these recordings.

The first film, (Un)Homely Dreams (2024), constructs an autotopography through the accumulation of drawings and texts of dreams about the home within the film plane, with reference to the concept of "dreamwork" used by psychoanalyst Sigmund Freud to express the processes of dream formation. It treats dreams as a creative state of recording that collects fragments from the contexts with which memory relates and reconstructs space in its universe in differentiated forms with open-ended, fragmented, entangled semantic ties; it instrumentalises the home in its quest to establish a self-reflexive monologue. Placeholder (2022) considers the home as a void that does not refer to a fixed place and traces this void through the dialogue established with objects that circulate between different houses and "replace" the void. Performative experiments with domestic objects, the inventories of object records and memories of different houses come together to form the material memory landscape of the film. The last film, Peeling Off (2024), is shaped through a polylogue in search of collective possibilities of producing the home with an autotopographical look. The film unfolds through a process in which three researchers collectively record an " unfamiliar" house that has no equivalent in their domestic memory; through these recordings, they turn to their homely associations while producing texts, drawings, collages and models. These films, which attempt to reproduce homely memory and enable the production of self-reflexive and open discourse, take place as experiments in subjective, collective, speculative and creative forms of constructing the home. With films that oscillate between the familiarity and strangeness of home and the theoretical discussions established in parallel, this thesis aims to contribute to rethinking home and making its multi-layered structure visible by establishing alternative homely narratives in the search for creative recording forms.