Güzel sanatlar fakültelerinin mekân dizimi yöntemiyle incelenmesi ve esnek mekân tasarımına yönelik model önerisi
Examination of fine arts faculties by space syxtax and a model propound for flexible space design
Yazar: HEDİYE ACAR
Danışman: PROF. DR. FATMA DEMET AYKAL
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Dünya üzerinde değişen yaşam koşulları ve farklılaşan ihtiyaçlar doğrultusunda birçok alanda hızlı bir dönüşüm söz konusudur. Bu dönüşüm karşısında güncelliğini koruması gereken disiplinlerden biri de mimarlıktır. Mimarlık disiplininde mekânın tanımı, tasarlanma biçimi, çözümlenmesi ve yorumlanması önem arz etmektedir. Mekân canlı ve dinamik olmasıyla bilinmektedir. Dolayısıyla gelişen ve değişen koşullara karşı adaptasyon sağlaması gerekmektedir. Tasarlanan mekânlar güncelliğini yitirdiğinde amacına hizmet edemeyecek duruma gelebilmektedir. Bu yüzden mekân, değişen, dönüşen, çağın gerekliliklerine ve kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verebilecek nitelikte esnek olarak tasarlanmalıdır. Bu noktada mekânın işlevi ve kullanıcı profilinin değişimi de göz önünde bulundurulmalıdır. Çalışma kapsamında esneklik kavramı eğitim mekânlarından biri olan güzel sanatlar fakülteleri üzerinden sorgulanmaktadır. Eğitim sisteminin uygulanabilirliği, eğitim mekânın potansiyeliyle ilişkilidir.
Eğitim mekânı değişen eğitim modeline cevap verecek biçimde esnek olarak tasarlanmalıdır. Esnek yapı tasarımına en çok ihtiyaç duyulan eğitim yapılarından biri de sanatsal disiplinlere yönelik alanları içerisinde bulunduran güzel sanatlar fakülteleridir. Çalışma kapsamında Türkiye'de bulunan güzel sanatlar fakülteleri ele alınmıştır. Bütün fakülteler kurulum tarihleri, bölümleri ve kapsamları doğrultusunda gruplandırılmıştır. Daha sonra çalışmaya sınırlılık getirilip 2000 yılı sonrası kurulan ve aralarından ortak bölümü fazla olan fakülteler belirlenerek çalışma buralarda gerçekleştirilmiştir.  
Güzel sanatlar fakültelerinin değişen koşullar karşısında güncelliğini koruyamaması, işleve ve kullanıcıya yönelik adaptasyonun sağlanmaması ve eğitim yapılarındaki tek tipleşme olması durumları problem oluşturmaktadır.  Esnek mekânların tasarımına yeterince önem verilmediği takdirde yapılar zamana ve değişime karşı direnememektedirler. Bu da eğitimin verimliliğini düşürebilmektedir. Bu doğrultuda çalışma kapsamında belirlenen güzel sanatlar fakültelerine yönelik mekânsal analizler yapılmıştır. Mekân analiz yöntemlerinden olan matematiksel veri sunan mekân dizim (space syntax) analizi, gözleme dayalı davranışsal haritalama ve kullanıcı memnuniyetine yönelik anket metotları kullanılmıştır. Seçilen güzel sanatlar fakültelerinde mekân dizim (space syntax) analizi programlarından biri olan 'depthmapx' aracılığıyla bağlantısallık, bütünleşme, derinlik ve algılanabilirlik değerleri hesaplanarak mekânın potansiyelleri belirlenmiştir. 
Sonrasında belirlenen fakültelerde yapılan gözlemler sonucunda alanın kullanım süresi, hareketlilik ve yoğunluk belirlenerek davranış haritaları oluşturulmuştur. 
Son olarak bu fakültelerde kullanıcı fikirleri ve mekânın gereksinimlerini belirlemek üzerine anket uygulaması yapılmıştır. 
Elde edilen veriler doğrultusunda grafik ve haritalar oluşturularak ve yorumlanarak çalışmaya aktarılmış, böylece mekâna yönelik analizler tamamlanmıştır.
Diğer yandan yapılan literatür çalışmasıyla esnek mekânın sahip olması gereken özellikler, dönüşüm, uyarlanabilirlik, mobilite, modülarite ve kapsayıcılık olarak belirlenmiştir. Tüm bunların sonucunda mekânsal ihtiyaçlar belirlenmiş, bu ihtiyaçlar esneklik kavramlarıyla ilişkilendirilerek bundan sonra yapılacak yapılar için model önerisi oluşturulmuştur.

Abstract:
There is a rapid transformation in many areas in line with changing living conditions and changing needs around the world. One of the disciplines that must remain up-to-date in the face of this transformation is architecture. In the discipline of architecture, the definition of space, the way it is designed, and its analysis and interpretation are important. The place is known for being lively and dynamic. Therefore, it needs to adapt to developing and changing conditions. When designed spaces become outdated, they may no longer serve their purpose. Therefore, the space should be designed to be flexible enough to change, transform, and meet the requirements of the age and user needs. At this point, the function of the space and the change in the user profile should also be taken into consideration. Within the scope of the study, the concept of flexibility is questioned through fine arts faculties, which are one of the educational venues. The feasibility of the education system is related to the potential of the educational space. 
The educational space should be designed flexibly to respond to the changing educational model. One of the educational buildings that need flexible building design the most is the faculties of fine arts, which include areas for artistic disciplines. Within the scope of the study, fine arts faculties in Turkey were discussed. All faculties are grouped according to their establishment dates, departments, and scopes. Later, the study was limited by determining the faculties established after 2000 and having more common departments, and the study was carried out there.
The inability of fine arts faculties to maintain their current status in the face of changing conditions, lack of adaptation to function and user, and uniformity in educational structures pose problems. If sufficient importance is not given to the design of flexible spaces, buildings cannot resist time and change. This can reduce the efficiency of education. In this regard, spatial analyses were made for the fine arts faculties determined within the scope of the study. Space syntax analysis, which provides mathematical data, which are among the space analysis methods, observation-based behavioral mapping, and survey methods for user satisfaction, were used. The potentials of the space were determined by calculating the connectivity, integration, depth, and perceptibility values through 'depthmapx', one of the space syntax analysis programs in the selected fine arts faculties.
 Afterward, as a result of the observations made in the determined faculties, the usage period of the area, mobility, and density were determined, and behavioral maps were created. 
Finally, a survey was conducted in these faculties to determine user opinions and requirements of the space. 
In line with the data obtained, graphs and maps were created interpreted, and transferred to the study, thus completing the analyses for the space.
On the other hand, through the literature study, the features that flexible space should have were determined as transformation, adaptability, mobility, modularity, and inclusiveness. As a result of all these, spatial needs were determined and these needs were associated with flexibility concepts, and a model proposal was created for the buildings to be built from now on.