Anadolu Türk uygarlığında bitkiler (XIII-XV. YY.)
Plants in the Turkish civilization of Anatolia (Between the 13th and 15th centuries)
Yazar: HÜSEYİN DOĞAN
Danışman: DOÇ. DR. MERYEM GÜRBÜZ
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Anadolu = Anatolia ; Anadolu uygarlıkları = Anatolian civilizations ; Bitkiler = Plants ; Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish ; Eski Anadolu medeniyetleri = Old Anatolian civilizations ; Orta Çağ = Middle Ages

Özet:
XI. yüzyılın sonlarından itibaren yoğunlaşan Türk göçleri ile Anadolu siyasal ve
sosyal bir dönüşüme sahne olmuş, takip eden yüzyılda Türkçe yazı dili olarak güç
kazanmış ve XIII. yüzyılın başından itibaren Botanik sahasında Türkçe eserler
kaleme alınmaya başlanmıştır. Bu dönemde Türkçe karşılığı olmayan bitkilerin
adları gerek tercüme yoluyla gerekse morfolojik özellikleri dikkate alınarak
Türkçeleştirilmiş, daha da önemlisi bitkiler tanımlanırken büyük ölçüde Türkçe
sözcükler kullanılarak zengin bir Türkçe Botanik terminolojisi oluşturulmuştur.
Bitkilerin hem faydaları bakımından sağlık, iktisat, gıda, inşaat gibi çok sayıda
alanda insanlığın ortak paydası olması hem de bu dönemde kayda geçen bitkilerin
büyük çoğunluğunun Türklerin ilk defa Anadolu'ya gelmelerinden sonra tanıştıkları
bitkiler olması nedeniyle bitkiler uygarlığımızın gelişimini göstermesi bağlamında
benzersiz bir alan sunmaktadır. Biz de bu nedenle Eski Anadolu Türkçesi döneminde
derlenen, tercüme edilen, kısmen ya da tamamen müellifin görüşlerinden oluşturulan
eserleri kullanarak bitkilerin tüm yönleriyle araştırılmasını tez konusu olarak
belirledik.
Çalışma ile söz konusu eserlerde geçen bitki adları varlığı, bitkilerin kullanım
alanları ve bitkilerin bilimsel adlarının tespiti amaçlanmıştır. Tezin kaynak, tarih ve
coğrafya kapsamında Ortaçağ'da Anadolu'da en az bir faydaya matuf kullanılan
bitkilerin tamamının listesi çıkarılmış, bitkilerin kullanım alanları gösterilmiş ve
tespit edilen bitkiler Yunan, Roma ve İslâm uygarlıklarındaki kullanımları ile
mukayese edilmiştir. Ayrıca bitkilerin büyük bölümü bilimsel adları ile eşleştirilmiş,
bu sayede hem Ortaçağ hem de Ortaçağ sonrası Tarih, Edebiyat, Botanik, Tıp,
Eczacılık, Veterinerlik, Eczacılık, Gastronomi, İktisat gibi disiplinlerde yapılacak
olan çalışmalara katkı sağlanması hedeflenmiştir. Bitkilerin bilimsel adları tespit
edilirken eserlerde yer verilen bitki betiklerinin yanı sıra bu eserlerin kaynakları olan
Yunan, Roma ve İslâm uygarlığı yazınlarından da faydalanılmıştır. Ortak adı
paylaşan farklı bitkiler tespit edilerek madde içinde açıklamış, tarihi ve coğrafi
olarak Ortaçağ Anadolu'sunda bilinmesi mümkün olmayan bitkilerin doğru karşılıkları verilmiş, bitki olmadığı halde bitki olarak gösterilen isimler kapsam
dışına alınmıştır.
Çalışma ile saptanan bitki taksonu sayısı 870'tir. Ortaçağ'ın sonuna doğru İslâm
uygarlığının tamamında bilinen bitki taksonunun yaklaşık 1200 olduğu göz önüne
alındığında sayının hayli yüksek olduğu dikkat çekmektedir. Bu dönemde Türk bilim
insanları tarafından Arapça ve Farsça dillerinde de eserler kaleme alınmış olup,
araştırmanın bu yönde genişletilmesi ile toplam sayının artması muhtemeldir.
Tezimizde ayrıca Bitki Tarihi kavramı, Tarih bilim dalı için yardımcı bir alt disiplin
olarak gerekçeleri ile önerilmiş, Eski Anadolu Türkçesi döneminde bitkilerin
kullanımı ve algılanması temelinden hareket ederek, Ortaçağ Anadolu Türk
uygarlığının, sağlık, botanik, kültür, tarih, inanç, mutfak, iktisat, dil, gündelik hayat,
ticaret gibi çok sayıda farklı açıdan izlenebilirliği ve anlaşılabilirliği üzerinde
durulmuştur.

Abstract:
Anatolia has witnessed a political and social transformation with the Turkish
migrations intensifying since the end of the 11th century. From the beginning of the
13th century, Turkish works began to be written in the field of Botany. In this period,
the names of plants that do not have Turkish equivalents were translated into
Turkish, both by translation and taking into account their morphological features. A
rich Turkish Botanical terminology was created by using Turkish words while
defining plants.
Plants are the common denominator of humanity in many fields such as health,
economy, food and construction. Most of the plants recorded in this period are plants
that the Turks first knew after they came to Anatolia. For this reason, plants offer a
unique field in the context of showing the development of a civilization. For this
reason, we have determined the research of plants in all aspects as the subject of the
thesis, using the works compiled and translated in the Old Anatolian Turkish period,
partially or completely created from the views of the author.
The aim of the study is to determine the existence of plant names in the mentioned
works, the usage areas of plants and the scientific names of plants. Within the scope
of the sources, history and geography of the thesis, a list of all the plants that were
used for at least one benefit in Anatolia in the Middle Ages was made. The usage
areas of the plants are shown and the identified plants are compared with their use in
Greek, Roman and Islamic civilizations. In addition, the scientific names of most of
the plants have been recorded. In this way, it is aimed to contribute to the studies to
be carried out in disciplines such as History, Literature, Botany, Medicine,
Pharmacy, Veterinary Medicine, Pharmacy, Gastronomy, Economics, both in the
Middle Ages and in the post-medieval era. While determining the scientific names of
the plants, besides the plant scripts included in the works, the Greek, Roman and
Islamic civilization literatures, which are the sources of these works, were also used.
Different plants sharing the common name were identified and explained in the
thesis. The correct equivalents of plants that were not possible to know historically
and geographically in Medieval Anatolia are given. The names shown as plants even
though they are not plants are excluded from the scope.
The number of plant taxa determined by the study is 870. Considering that the
number of plant taxa known throughout the Islamic civilization towards the end of
the Middle Ages was approximately 1200, it is noteworthy that the number is quite
high. In this period, works were also written in Arabic and Persian languages by
Turkish scientists. By expanding the research in this direction, it is likely that the
total number will rise much higher.
In our thesis, the concept of Plant History has been proposed as an auxiliary subdiscipline for the science of History with its justifications. Based on the use and
perception of plants in the Old Anatolian Turkish period, the traceability and
intelligibility of Medieval Anatolian Turkish civilization from many different aspects
such as history, health, botany, belief, cuisine, economy, language, daily life, and
trade were emphasized.