Kazak ve Kırgız Türklerinde şeşendik sözler
Oratorical speeches in the Kazakh and Kyrgyz Turks
Yazar: PERIZAT YERTAYEVA
Danışman: PROF. DR. FARUK ÇOLAK
Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Halk edebiyatı = Folk literature ; Kazaklar = Kazakhs ; Kırgızlar = Kyrgyzs ; Sözlü edebiyat = Oral literature ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature ; Şeşen = Şeşen

Özet:
Kazakistan ve Kırgızistan Devletlerinin kuruluşuna kadar büyük ölçüde benzer
bir siyasî, sosyal ve ekonomik macera yaşayan Kazak ve Kırgız Türklerinin sözlü
edebiyat geleneği içinde önemli yer tutan "şeşendik sözler" incelenmiştir.
Kazak ve Kırgız Edebiyatlarına ait sözlü gelenek ürünü şeşendik sözler yazılı
kaynaklardan taranarak tespit edilmiş ve Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.
Bir kavramsal çerçeve verilerek şeşenlerin ve şeşendik sözlerin sözlü edebiyat
geleneği içindeki yeri ve kökeni, diğer edebî türlerle ilişkisi ve işlevleri ortaya
konmuştur.
Şeşendik sözlerin, devlet yönetiminin çeşitli kademelerinde yer alan hanlar,
biyler ile aile ve boyların temsilcileri kabul edebileceğimiz şeşenlerin çeşitli
konulardaki anlaşmazlıklarla ilgili davalar, görüşmeler, ziyaretler, şakalaşmalar
esnasında söyledikleri ve halk tarafından benimsenerek tekrarlanan ya da bu kişiler
etrafında çeşitli anlatı türlerine dönüşerek halk arasında yayılan sözler olduğu
görülmüştür.
Şeşen; akıl, bilgi, tecrübe, hazırcevaplık ile her hangi bir konuda sorun çözücü,
yol gösterici, öğüt verici veciz sözler söyleyebilen söz ustası anlamına gelmektedir.
Şeşendik sözlerin şekil ve muhteva yönünden halk edebiyatının pek çok türü ile çeşitli
benzerlikler gösterdiği, Kazak ve Kırgız Türklerinin töre, gelenek görenek, inanç,
hayatı anlayışı ve yaşam biçimini yansıttığı, millî kültür değerlerinin yeni kuşaklara
öğretilmesi ve aktarılmasında önemli roller üstlendiği tespit edilmiştir.
Kazak ve Kırgız Türklerince bilinen şeşenlerin ve anlatılan şeşendik sözlerin bir
kısmının, bazen sözlerin atfedildiği şeşenler değişse de, bu iki toplumun ortak kültür
mirası içerisinde yer edindiği tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Kazak Halk Edebiyatı, Kırgız Halk Edebiyatı, Şeşen,
Şeşendik sözler, Biylik Söz, Cırav, Cırşı

Abstract:
"The oratorical speeches" taking an important place in the oral literary tradition
in Kazakh and Kyrgyz Turks, who have a very similar political, social and economic
background until the foundation of the Kazakhstan and Kyrgyzstan states, have been
examined in this thesis.
The oratorical speeches which are oral tradition product of Kazakh and Kyrgyz
Literatures have been determined by scanning from written sources and translated into
Turkey Turkish.
Giving a conceptual framework, the place of Oratorical speeches and Şeşens in
the oral literary tradition and their origins have been revealed to their relations and
functions with other literary genres.
The oratorical words are the speeches or words used by khans, elderly people in
various levels of state administration and said words by Şeşens who are accepted as
the representatives of families or tribes during the cases, negotiations, visits, told
jokes about the disputes on various issues and these words have been repeated and
adopted by the public or spread among the people by transforming into various
narrative types.
Şeşen means the master of words, who has the ability of problem solving,
guiding, counseling and saying proverbs in any subject with reason, knowledge,
experience, readiness in an intelligent way. It has been determined that oratorical
words show various similarities with many types of folk literature in terms of shape
and content, reflect the tradition, tradition, belief, understanding of life and life style of Kazakh and Kyrgyz Turks, and play important roles in teaching and transferring
national cultural values to new generations.
It has been revealed that although some of the told oratorical speeches and
Şeşens known by the Kazakh and Kyrgyz Turks change sometimes they are in
common; Kazakh and Kyrgyz Turks share a common cultural heritage.
Key Words: Kazakh Folk Literature, Kyrgyz Folk Literature, Şeşen, Oratorical
words, Beylik words, Cırav, Cırşı