İran'daki dergilerin ve edebiyat derneklerinin Türkçe öğretimi bağlamında incelenmesi
Examination of journals and literary associations in Iran in the context of the Turkish language teaching
Yazar: HÜSEYİN ATAM
Danışman: PROF. DR. FATMA BÖLÜKBAŞ KAYA
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Orta Asya‟dan Anadolu‟ya geçen Türkler, İran üzerinde devletler kurmuŞ ve bir kısmı
burada varlıklarını sürdürmüŞlerdir. Bu yüzden Türkiye‟nin doğu komŞusu İran ile genel Türk
tarihi içerisinde güçlü rekabetler yaŞansa da bir o kadar da köklü ve ayrılmaz iliŞkiler
kurulmuŞtur. Bu bölge, Türklerin hem İslamlaŞma hem de TürkleŞme sürecini eŞ zamanlı
olarak yaŞadıkları bir bölgedir. İran‟daki son Türk hanedanlığı Kaçarlara son veren ve Fars
milliyetçiliğine dayalı Pehlevi rejimini kuran Rıza İah Pehlevi‟nin 1924 yılında bir gazeteye
verdiği açıklamadaki "İtiraf etmeliyiz ki, bin yıldan daha fazla bir müddette İran, Türk
fatihlerinin hâkimiyeti altında yaŞamıŞtır" Şeklindeki beyanı, Türklerin bölgedeki ağırlığının
özetidir.
Pehlevi rejimi döneminde uygulanan Pan-Farsist politikalar, İran Türkleri açısından
olumsuz sonuçlar doğurmuŞtur. Türkler, mensubu oldukları devletin dıŞlayıcı politikalarına
maruz kaldıklarından, mücadele etmek zorunda kalmıŞlardır. Kültürel açıdan yok sayıŞ ve
özellikle millî kılık-kıyafetin yasaklanıŞı gibi etmenler, Türklerin İran coğrafyasında siyasî,
askerî, ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda birçok açıdan olumsuz etkilenmesine neden
olmuŞtur. Ancak, uygulanan politikalar, millî bilincin yeniden uyanmasını sağlamıŞtır.
İran‟da 1979 yılında gerçekleŞen İslam Devrimi‟nin ardından referandum ile kabul
edilen Anayasa; azınlıkları sadece dinî açıdan tanımlamıŞ ve sonuç olarak millî ve kültürel
farklılıkları koruma stratejisi kapsamında "İranlılık" ilkesi benimsenmiŞtir. Bu yeni
düzenleme, İran Türklerine anadillerinde eğitim hakkı tanımasa da, yeni anayasanın Pehlevi
dönemine oranla birçok imkânlar verdiği bir gerçektir. Yeni anayasanın tanıdığı imkânlarla,
ilk kez ana dillerinde yayınlar çıkarma, önde gelen Şahsiyetlerin etrafında birleŞerek dernekler
kurma yoluyla İran‟daki Türkler, edebî faaliyetlerini dünyaya duyurma fırsatını elde
etmiŞlerdir.
İran‟daki Türk edebiyatçılar İslam Devrimi‟nden sonra Türkiye ile iliŞkiler kurup
çeviriler yaptılar. Bu süreçte zaten bir parçaları olan ve bağımsızlığını kazanan Azerbaycan
Cumhuriyeti ile de bağlarını güçlendirdiler.
Bu çalıŞmada, özellikle Devrim‟den sonraki süreçte, İran Türkçesinin geliŞim seyri
değerlendirilerek 1990 yılında çıkarılmaya baŞlanan Yol Dergisi‟nin Kepenek adlı çocuk eki
Türkçe öğretimi bağlamında incelenmiŞtir.
Aralık 2023 , 107sayfa.
Anahtar kelimeler: İran‟da Türkçe, Türkçe Öğretimi, Tebriz, İran‟daki edebî dernekler, Yol
Dergisi, Kepenek

Abstract:
Turks, who moved from Central Asia to Anatolia, established states in Iran and some
of them continued living there. Therefore, although we have strong rivalries with our eastern
neighbor Iran in general Turkish history, we also have deep-rooted and inseparable relations.
This region also experienced Turkification at a time coincided with the Islamization process
of our ancestors. Reza Shah Pahlavi, who put an end to the Qajars, the last Turkish dynasty in
Iran, and established the Pahlavi regime based on Persian nationalism, made a statement in a
newspaper in 1924, saying, "We must admit that Iran has lived under the rule of Turkish
conquerors for more than a thousand years." It is a summary of the Turks‟ sovereignty in the
region.
Pan-Iranism policies implemented during the Pahlavi regime had negative
consequences for Iranian Turks. Turks had to struggle the exclusionary policies of the state
they belonged to. Cultural assimilation and the ban on national dress caused them to suffer
political, military, economic, social and cultural injuries. The policies implemented enabled
the awakening of national consciousness.
The constitution adopted by referendum after the 1979 Islamic Revolution; Minorities
were defined only in religious terms, and the principle of "being Iranian" was adopted with
the strategy of preserving national and cultural differences. Although this situation did not
grant Iranian Turks the right to educate in their native language, it gave them many
opportunities compared to the Pahlavi period. Thus, for the first time, Turks in Iran had the
opportunity to announce their literary activities to the world by publishing their productions in
their native language and establishing associations with prominent figures.
They established contacts with Turkey and did translations. They started to have relations
with the Republic of Azerbaijan, which was already a part of them and had gained its
independence.
This study also closely examines the development process of Iranian Turkish language after
the 1979 Revolution in the context of teaching Turkish in the children's supplement of Yol
Magazine called "Kepenek", which started to be published in 1990.
December 2023, 107.pages.
Keywords: Turkish in Iran, Turkish teaching, Tabriz, Yol journal, Turkish literary
organizations, Kepenek