15. yüzyıldan 19. yüzyılın sonuna kadar mutasavvıf şairlerin divanlarında tasavvufî bir ıstılah olarak ney
Ney as a mystic metaphor in the divans of sufi poets from the 15th century to the end of the 19th century
Yazar: ESRA KÖKSAL
Danışman: DOÇ. DR. REYHAN ÇORAK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Edebi sanatlar = Literary arts ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Müzik = Music ; Ney = Reed flute ; Tekke edebiyatı = Tekke literature ; Tekke musikisi = Tekke music ; Türk dili ve edebiyatı = Turkish language and literature ; Türk tasavvuf edebiyatı = Turkish mysticism literature ; Türk şiiri = Turkish poem ; Türk-İslam edebiyatı = Turkish Islamic literature

Özet:
Mûsiki ve edebiyat birbirini etkileyen ve geliştiren sanat dallarıdır. Şairler klasik Türk şiirinin kavram zenginliğini artırmak maksadıyla mûsikîye ilgi göstermişlerdir. Bu ilgi doğrultusunda kaleme alınan edebî eserlerde pek çok mûsikî unsuruna rastlamak mümkündür.
Ney klasik Türk şiirinde kullanılan mûsikî unsurları arasında en şöhretli olanlardandır. Şiir ve mûsikî ile hemhâl olmuş bir tarîkat olan Mevlevîlik ve Hz. Mevlânâ ile olan ilişkisi Ney'in hem mûsikîde hem de edebiyatta kullanımını artırmıştır. Türk mûsikîsinin sevilen sazı olan Ney'in klasik Türk şiirinde ele alınışı ile ıstılah mânâlarının belirlenmesi bu tezin konusunu oluşturmaktadır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. 1. bölümde klasik Türk edebiyatı ve mûsikî sanatının birlikteliği genel hatları ile değerlendirilmiştir. 3. ve esas bölümün daha iyi anlaşılması için bir hazırlık niteliğinde olan 2. bölümde Ney sazı hem bir mûsikî âleti olarak tüm husûsiyetleri ile tanıtılmış hem de üzerinde durulan ıstılah mânâlarının kullanımına kapı açan mânevî yönü üzerinde durulmuştur. 3. bölümde ise 15. yüzyıl ve 19. yüzyılın arasında divanı olan ve kaynaklarda adı mutasavvıf kimliği ile anılan elli şair belirlenmiş ve Ney ile ilgili elde edilen veriler Ney'e yüklenen ıstılah mânâlarına göre tasnif edilmiştir. Bu tasnif dâhilinde bulunan her başlık taranılan divanlardan elde edilen beyitlerle örneklendirilmiştir. Örnek olarak seçilen beyitlerde Ney ve ona eşlik eden diğer kavramlara şairlerin yüklediği tasavvufî anlamlar, Klasik metin şerhi yöntemi ile açıklanmaya çalışılmıştır.
ANAHTAR KELİMELER: Klasik Türk Şiiri, Tasavvuf, Mûsikî, Ney, Istılah.

Abstract:
Music and literature are branches of art that affect and develop each other. Poets have shown interest in music in order to increase the conceptual richness of classical Turkish poetry. In literary works written in line with this interest, It is possible to come across many musical elements.
Ney is one of the most famous musical elements used in classical Turkish poetry. The relation of Ney with Mevlevîyye, a sufi order that was associated with poetry and music, and Celaleddin Rûmî, founder of the order, increased the use of the instrument both in music and literature.
As a popular instrument of Turkish music, the depiction of Ney in classical Turkish poetry and metaphorical term meanings of the instrument, constitutes the subject of this study. The dissertation consists of three parts. In the first part, the unity of classical Turkish literature and musical art is evaluated in general terms. In the second part, which is a preparation for a better understanding of the third and main part, the Ney is introduced with all its characteristics as a musical instrument, and its spiritual aspect which opens the door to the use of the mentioned methaphorical term meanings.
In the third part, fifty poets who had a divan between the 15th and 19th centuries and whose names are mentioned in the sources with a sufi identity were determined and the data obtained from the divans about ney are classified according to the methaphorical term meanings attributed to the instrument. Each title in this classification is exemplified by the couplets obtained from divans scanned. In the couplets chosen as examples, the mystical meanings attributed to Ney and other accompanying concepts by the poets were tried to be explained with the method of clasic text commentary.
KEY WORDS: Classical Turkish Poetry, Sufism, Music, Ney, Methaphorical Term Meaning.