Arşiv kaynaklarına göre Tokat ili'nin kentsel gelişim sürecinde koruma ve onarım uygulamaları
Protection and repair practices during urban development process in Tokat province according to archive sources
Yazar: SERPİL SEYFİ
Danışman: PROF. DR. AHMET ALİ BAYHAN
Ordu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
-Bu çalışmada, Osmanlı devletindeki imar faaliyetleri kapsamında, Tokat'taki onarım süreçlerindeki 
işleyiş ve Cumhuriyet dönemi sonrası onarım faaliyetleri araştırılmıştır. Tokat'ın bu konu kapsamında 
seçilmesindeki en önemli neden şimdiye kadar Tokat'taki eserlerin onarım faaliyetlerinin çalışılmamış 
olmasıdır. Çalışmada arşivlerden temin edilen onarım belgeleri değerlendirilerek yorumlanmıştır. 
Buradan hareketle taşra teşkilatında bu sürecin işleyiş mekanizması ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. 
Bayezid döneminde (1398) Osmanlı hakimiyetine giren Tokat, bulunduğu konumu ve ticaret hayatı 
yönüyle önemli bir merkez konumdadır. Aynı zamanda etnik yapısı nedeniyle de farklı türde eserleri 
bünyesinde bulundurmaktadır.
Çalışmada çeşitli arşiv kayıtlarından yararlanılmıştır. Bunlar Cumhurbaşkanlığı Osmanlı arşivi, Vakıflar 
Genel Müdürlüğü, Sivas Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü 
ve Özel Arşivlerden Hasan Erdem Arşivi ve Ali Saim Ülgen Arşivi'dir. Bunların dışında şer'iyye 
sicillerindeki kayıtlar ve onarım kitabeleri de çalışmaya önemli katkılar sağlamıştır. Bütün bu 
kaynaklardan elde edilen bilgiler doğrultusunda onarımlarda onarım süreçleri; talep, talebin kabul 
edilmesi, birinci keşfin yapılması, yerinde inceleme ile hasarın belirlenmesi, maliyetin çıkarılması ve 
bu aşamada maddi kaynak, işçi ve malzemelerin tayini yapılırken, onarımın bitiminin ardından ikinci 
keşif süreci gibi işlemlerin sıralandığı görülmektedir. Keşif belgelerinde; mimar, mühendis, marangoz 
ustası, inşaat ustası gibi meslek unvanlarını belirten imzalar bulunduğu görülmüştür.
Onarım organizasyonundaki bu süreçler Cumhuriyetin erken dönemlerinde de benzer şekilde devam 
etmiştir. Bu dönemde eser koruma politikaları eserlerin onarılması ve korunmasındaki en önemli kısmı 
oluşturmaktadır. Günümüzde restorasyon geçirecek eserlerin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri 
çıkarılarak onarım süreçleri gerçekleştirilmektedir. Sorunları tespit edilen eserlerin bağlı bulunduğu kişi 
ya da kurumlar vasıtasıyla talepleri oluşturulmakta ve Kültür Varlıkları Koruma Kurullarının denetimi 
ve onayı ile onarım süreci sürdürülüp tamamlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Cumhuriyet Dönemi, Arşiv Belgeleri, Tokat, Eser Koruma-Onarım

Abstract:
-This study examines the repair processes in Tokat within the context of construction activities in the 
Ottoman state, as well as the repair activities that took place after the Republic period. The primary 
rationale for selecting Tokat as the site of interest pertains to the absence of prior repair projects on the 
structures located therein. The analysis was conducted by assessing the archival repair records. An 
attempt has been made to elucidate the operational mechanism of this process. During the Bayezid 
period in 1398, Tokat was incorporated into the Ottoman Empire. Due to its strategic location and active 
trade, the city holds significant importance. Additionally, the diverse ethnic composition of the region 
has contributed to the creation of various cultural artefacts.
Various archival documents were used for the research. The aforementioned archives include the 
President's Ottoman Archive, the General Directorate of Foundations, the Sivas Regional Council for
the Protection of Cultural Assets, the Tokat Foundation Regional Directorate, the Hasan Erdem Archive 
from Special Archives, and the Ali Saim Ülgen Archive. Furthermore, the documents and maintenance 
manuals housed in the Sher'iyye archives made a substantial contribution to the project. Based on the 
information gathered from various sources, it appears that the repair procedures involve several stages 
including the initial request, acceptance of the demand, first discovery, on-site inspection to determine
the extent of damage, cost estimation, and allocation of material resources, workers, and materials. 
Following the completion of repairs, a second discovery process is typically initiated. The discovered 
documents were observed to bear signatures denoting professional titles, including architect, engineer, 
master carpenter, and master builder.
The procedures involved in the management of repairs within the organisation continued in a similar 
way during the initial stages of the Republic. During this time, protection procedures for works of art 
represent a crucial aspect of their restoration and preservation. Currently, repair procedures involve the 
implementation of release, restoration, and reinstatement projects for works that are undergoing 
restoration. The requests are formed by individuals or institutions associated with the identified works, 
and the process of repairs is subsequently carried out under the oversight and authorization of the 
Cultural Assets Conservation Committees.
Keywords: Ottoman, the Republic period, Archive Documents, Tokat, Work Protection- Repair