Karahanlı Türkçesinin inançla ilgili söz varlığı
Karakhanid Turkish faith-related vocabulary
Yazar: ESRA KAAN ÇELİKTEN
Danışman: PROF. DR. FATMA ÖZKAN
Gazi Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dini terimler = Religious terms ; Karahanlı Türkçesi = Karakhanid Turkish ; Söz varlığı = Vocabulary ; Sözlük = Dictionary ; İnançlar = Beliefs ; İslami Dönem = Islamic Period

Özet:
Sosyal ve kültürel açıdan bakıldığında dil, içinde bulunduğu toplumun inancıyla yakından ilgilidir. İnsanlar inançlarını dil yoluyla ifade eder, ibadetlerini dil yoluyla gerçekleştirir, inançlarını nesilden nesle dil yoluyla aktarır. Bu bakımdan dil ve din birbiriyle doğal bir etkileşim içindedir. Dilde kullanılan kelimeler bütününe söz varlığı denilmektedir. Bir toplumun söz varlığı, o toplumun genel yapısı hakkında bilgi verebilir. Özel olarak dinî söz varlığı ise o toplumun inancı, inançlarındaki değişim, kültürel aktarım, o toplumun maddi- manevî değerleri hakkında bilgi vermektedir. Dinî terminoloji, Türk dilinin hem söz varlığını hem de edebî metinleri fazlasıyla etkilemiştir. Türk dilinin en eski yazıtlarında bile inancın dildeki yerini görmek mümkündür. Türk milleti, yerleşik bir düzene geçinceye kadar çeşitli coğrafyalarda yaşamış olan göçebe bir toplumdur. Bu durum birçok kültürle, birçok inançla tanışmasını ve bu inançları benimsemesi sağlamıştır. Türkler Eski Türkçe döneminde Gök-Tanrı inancını, Uygur döneminde Maniheizm ve Budizm'i Karahanlı döneminde ise İslamiyet'i kabul etmişleridir. Yazılı belgeler aracılığıyla bütün bu inançların dilde bıraktığı izleri görmek mümkündür. Bu çalışmada, Karahanlı döneminde yazılmış olan ilk İslami eserler, dinî söz varlığı açısından incelenecektir. Dinî söz varlığının kaçının Eski Türkçe dönemine ait olduğu, kaçının İslamiyetle birlikte söz varlığına girdiği, kaçının Karahanlı döneminden Türkiye Türkçesine aktarıldığı, kaçının zaman içinde anlam değişimine uğradığı, kaç kelimenin unutulduğu ya da aktif olarak kullanılmadığı ve bunların diller arasındaki dağılımı incelenmeye çalışılacaktır. Karahanlı döneminin dinî söz varlığına art zamanlı ve anlambilimsel bir yaklaşımla bütünsel bir açıdan yaklaşılmaya çalışılacaktır.

Abstract:
From a social and cultural point of view, language is closely related to the belief of the society in which it is located. People express their beliefs through language, perform their worship through language, and transmit their beliefs from generation to generation through language. Therefore, language and religion are in a natural interaction with each other. The vocabulary of a society can give us information about the general structure of that society. In particular, the religious vocabulary gives information about the belief of that society, about the change in their beliefs, about the cultural transfer, about the material-spiritual values of that society. When the literary aspect of the Turkish language is examined, it is seen that religious terminology greatly affects both the vocabulary and literary texts. It is possible to see the place of belief in the language even in the oldest inscriptions of the Turkish language. The Turkish nation is a nomadic society that lived in various geographies until they settled down. This situation caused him to meet many cultures and many beliefs and to adopt these beliefs. Beliefs of "Sky-God" in the Old Turkish period, "Manichaeism and Buddhism" in the Uyghur period, and "Islam" in the Karakhanid period are the beliefs that we encounter. It is possible to see the traces left by all these beliefs in the language through written documents. In this study, the first Islamic works that emerged in the Karakhanid period will be examined in terms of religious vocabulary. How many of the religious vocabulary belong to the Old Turkish period, how many of them entered the vocabulary with Islam, how many of them were transferred from the Karakhanid period to Turkey Turkish, how many of them changed their meanings over time, how many words were forgotten or not actively used, and their distribution among languages will be examined. The religious vocabulary of the Karakhanid period will be tried to be approached from a holistic perspective, with both a diachronic and simultaneous approach.