Yardıma muhtaç yaban hayvanlarının rehabilitasyonu ve doğaya salınması: Antalya örneği /
Yazar: GÖKÇE COŞKUN
Danışman: PROF. DR. AZİZ ASLAN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Biyoloji = Biology ; Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine

Özet:
Yaban hayvanları insanların doğrudan ve dolaylı etkilerine maruz kalırlar. Bunun sonucunda hayatlarını kaybedebilme riski doğar. Yaban hayvanları rehabilitasyonu üzerine yapılmış çalışmalar Antalya ve Türkiye genelinde yok denecek kadar azdır. Yapılan yaban hayatı rehabilitasyonlarının da istatistiksel analizi ve değerlendirilmesini içeren çalışma bulunmamakla beraber tutulan verilerde eksiklik ve hatalar oldukça fazladır. Bu çalışmada 2013-2019 yılları arasında Antalya ilinde çalışmanın yürütüldüğü özel kliniğe ulaştırılan yardıma muhtaç yaban hayvanlarının kayıtlarının tutulması ve rehabilitasyonlarının sağlanarak doğaya tekrar salınması hedeflenmiştir. Buna göre; gelen yardıma muhtaç hayvanların kayıtları için form belgesi oluşturulmuş, tanı, tedavi, beslenmeleri yapılmış ve rehabilitasyonu biten yaban hayvanların uygun dönemde doğaya tekrar bırakılması sağlanmıştır. Çalışma sürecinde toplamda 178 omurgalı yardıma muhtaç yaban hayvan kliniğe ulaştırılmıştır. Gelen örneklerin %96,6'sının (172) kuş, %1,7'sinin (3) memeli ve %1,7'sinin (3) ise herptil (amfibi/sürüngen) olduğu tespit edilmiştir. Gelen örneklerin mevsimlere göre dağılımına bakıldığında %25,3'ünün (45) ilkbahar, %12,9'unun (23) Kış, %26,4'ünün (47) sonbahar ve %35,4'ünün (63) yaz aylarında yardıma muhtaç hale geldiği ve kliniğe ulaştırıldığı görülmüştür. Rehabilitasyonları gerçekleştirilen yaban hayvanlarının yapılan muayenelerinde görülen semptomların %1,7'si (3) ateşli silahla yaralanma, %21,3'ü (38) öksüz, %19,1 (34) kedi saldırısı, %48,3'ü (86) travma, %0,6'sı (1) enfeksiyon ve %9'u (16) göç yorgunu olduğu belirlenmiştir. Bu etkilere maruz kalan yaban hayvanlarının %42,1'i (75) ölmüş, %57,9'u (103) ise tekrar doğaya salınmıştır. 
	Rehabilitasyon sürecinde tanı ve tedavilerin yanısıra, gelen türlerin semptomlara bağlı olarak tedavilere verdikleri cevaplar, stres ile mücadele, türe bağlı olarak uygulanması gereken beslenme rejimi ve salınmadan önce doğada yaşayabilir kararının alınması için gerekli olan alıştırmalar ile ilgili de bilgi elde edilmiştir. Bu bilgiler ışığında benzer semptomlarla gelen türlerle ilgili nasıl bir rehabilitasyon sürecinin izlenmesi gerekliliği konusunda bir altlık oluşturulmuştur. Ayrıca bu süreçte tutulan kayıtlar ve alınacak biyolojik örnekler farklı çalışmaların yapılmasına olanak sağlayabilir. Doğal süreçte görülmesi veya izlenmesi zor olan nadir türler dahi görülmekte olup, bu türlerle ilgili örneklerin elde edilmesi, türlerin devamlılığı açısından önemli bilgiler verebilecektir. 
	Uygun ortam ve ekip oluşturulması ve aynı zamanda toplumda farkındalık yaratılması ile insan faaliyetleri veya doğal sebeplerle yaralanan yaban hayvanlarının çoğunluğunun doğaya tekrar salınabileceği bu çalışma ile ortaya konulmuştur. Yardıma muhtaç yaban hayvanlarının Türkiye'deki sorumlu kurumu olan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün, rehabilitasyon amaçlı oluşturdukları sisteminin işlevsel olmadığı ve bu konuda yeni düzenlemelerin yapılması gerekliliği sonucuna varılmıştır. Bu konuda uygun altyapı ve ekibe (biyolog, veteriner, ekolog vb.) sahip rehabilitasyon merkezlerinin oluşturulması ve bu merkezlerin halka yönelik bilgilendirme çalışmaları yapmaları gereği ortaya çıkmaktadır.  Türkiye'de yaban hayatı rehabilitasyonu merkezlerinde sistemli bilgi birikimlerinin yapılması ve elde edilen verilerin değerlendirilmesi ile yıllık veya uzun dönemli analizlerin yapılması önemlidir. Bu analizler sonucunda yaban hayatı bakımından önemli olan bölgelerin tespit edilmesi ve ilgili bölgelerde görülen yaralanma sıkılıklarına göre çözümler üretilmesi, Türkiye biyolojik çeşitliliğinin korunmasına önemli katkı sağlayabilecektir.

Abstract:
Wild animals are exposed to the direct and indirect effects of humans and as a result there is a risk of losing their lives. There are few studies on the wildlife rehabilitation of Turkey and the date held in the studies are incorrect and incomplete. There is no study including the statistical analysis and evaluation of wildlife rehabilitation in turkey. In this study, it is aimed to the records of the helpless wild animals which were delivered to private veterinary clinic in the Antalya region between 2013 and 2019, were kept regularly, rehabilitated and released to nature. According to this; A form document was created for the records of the helpless wild animals of assistance, and the wild animals whose diagnosis, treatment, feeding and rehabilitation were completed were left to the nature in the appropriate period. A total of 178 vertebrate animals were transported. 96.6% (172) of the cases were birds, 1.7% (3) were mammals and 1.7% (3) were herptiles. According to the seasons, 25.3% (45) came in spring, 12.9% (23) in winter, 26.4% (47) in autumn and 35.4% (63) in summer. In our study, determined to 1.7% (3) of gunshot, 21.3% (38) orphan, 19.1% (34) cat attack, 48.3% (86) trauma, 0.6% (1) infection and 9% (16) are tired of migration. 42.1% (75) of the wild animals exposed to these effects died and 57.9% (103) were released to nature.
In addition to the diagnosis and treatment during the rehabilitation process, information about the responses of the species to the treatments depending on the symptoms, the struggle against stress, the nutritional regimen depending on the species and the exercises required to make a viable decision before release were obtained. In the light of this information, it provided a basis for what kind of rehabilitation process should be followed for species with similar symptoms.It also has the potential to create an important data source in terms of the records taken in this process and the possibility of many different studies with biological samples to be taken if systematic. Rare species that are difficult to be observed or monitored in the natural process are seen, and obtaining samples of these species may provide important information for the continuity of the species.
It was demonstrated in this study that the majority of wild animals injured due to human activities or natural causes can be released in to the nature again by creating an appropriate environment and team, as well as raising awareness in the society.DKMP (Directorate General for Nature Conservation and National Parks) is the institution witch responsible for the protection of helpless wild animals in Turkey but it was concluded that the system they created for rehabilitation was not functional and that new arrangements should be made on this subject. In this regard, rehabilitation centers with appropriate infrastructure and team (biologist, veterinary, ecologist, etc.) should be established. These centers are required to carry out public information activities on wildlife. The systematic knowledge in wildlife rehabilitation centers in Turkey should be performed and the resulting data is important to perform the annual and long-term analysis. This analysis is important in terms of detection of wildlife as a result of injuries and production solutions based on firmness seen in the region concerned, Turkey can make an important contribution to the protection of biodiversity.