Mecusi geleneğinde tektanrıcılık ve düalizm ilişkisi
The relationship between monotheism and dualism in Zoroastrian
Yazar: MEHMET ALICI
Danışman: PROF. DR. ŞİNASİ GÜNDÜZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Dinler Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Din = Religion
Dizin: Avesta = Avesta ; Dualizm = Dualism ; Tanrı = God ; Tanrı anlayışı = God understanding ; Tektanrıcılık = Monotheism ; Zerdüştilik = Zoroastrianism

Özet:
Bu çalışma Mecusi geleneğinde tektanrıcılık ve düalizm ilişkisini ortaya çıkışından günümüze kadarki tarihsel süreç içerisinde incelemeyi hedef edinir. Bu bağlamda Mecusilik üç temel teolojik süreç çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu bağlamda birinci teolojik süreçte Mecusiliğin kurucusu addedilen Zerdüşt'ün kendisine atfedilen Gatha metninde tanrı Ahura Mazda çerçevesinde ortaya koyduğu tanrı tasavvuru incelenmektedir. Burada Zerdüşt'ün anahtar kavram olarak belirlediği tanrı Ahura Mazda ve onunla ilişkilendirilen diğer ilahi figürlerin ilişkisi esas alınmaktadır.Zerdüşt sonrası Mecusi teolojisinin şekillendiği Avesta metinleri ikinci teolojik süreci ihtiva etmektedir. Bu dönem Zerdüşt'ten önceki İran'ın tanrı tasavvurlarının yeniden kutsal metne yani Avesta'ya dahil edilme sürecini yansıtmaktadır. Dolayısıyla Avesta edebiyatı Zerdüşt sonrası dönüşen bir teolojiyi sunmaktadır. Bu noktada başta Ahura Mazda kavramı olmak üzere, Zerdüşt'ün Gatha'da ortaya koyduğu mefhumların değiştiği görülmektedir.Sasaniler döneminde Avesta'nın anlaşılması ve yorumlanması bağlamında gerçekleştirilen yorum/Zend faaliyeti üçüncü teolojik süreci oluşturmaktadır. Pehlevi Metinler olarak bilinen bu yorum edebiyatı Avesta ilahiyatındaki ilahi unsurları yeniden tasnife tuttuğu ve Mecusi teolojisinde düalist bakış açısının hakim kılmaya çalıştığı anlaşılmaktadır.Bu çalışmanın son bölümünde de Mecusi kutsal metin literatürünün araştırıcılar tarafından XIX. ve XX. yüzyılda ortaya çıkarılması aktarılmaktadır. Bu dönemde Mecusilerin kendi tanrı tasavvurları konusunda tek tanrıcı ve düalist yaklaşımları benimsediği görülmektedir. Bu bağlamda modern Mecusilerin kendi dini geleneklerinin sunduğu tanrı tasavvuru ve ahlak hakkındaki birbirinden farklı görüşleri incelenmektedir.

Abstract:
This thesis aims the examination of the relationship between monotheism and dualism in Zoroastrian tradition from appearing that tradition to today in historical context. In this respect, Zoroastrianism has been dealt with in three theological period. In the first process, the founder of Zoroaster had set forth the concept of Ahura Mazda and theology in Gathas. This chapter is based on the key concept of Zoroaster, Ahura Mazda, and its relations with other divine figures.The post-Zoroaster Avestan texts in which the new theology had emerged, include the second theological period. The pre-Zoroaster Iranian divine concepts have been re-included in that period. Especially the concept of Ahura Mazda and the other concepts which Zoroaster mentioned in Gathas had been transformed or changed.The third period of theological process was produced in Sasanian era in the context of the interpretation Avestan text/Zend. This exegesis literature that known as Pahlavi Texts, had categorized the divine concepts of Avesta and try to dominate dualist view for Zoroastrian theology.The last chapter of this study, it has been given place to researcher who brought to light all sacred Zoroastrian texts in nineteenth and twentieth century. It has been observed that Zoroastrians had been embraced the monotheistic or dualistic approaches about their god conceptualization in that period. In this context, it is examined the different views of Modern Zoroastrians about their god and ethic perceptions.