XI.-XIII. yüzyıllarda Kuzey Kafkasya'da Kuman-Kıpçaklar
Cuman-Kipchaks in the XI.-XIII. centuries in North Caucassia
Yazar: CİHAN YALVAR
Danışman: PROF. DR. AHMET TAŞAĞIL
Yeditepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Batı Kafkasya = West Caucasia ; Deşt-i Kıpçak = Deşt-i Kıpçak ; Kumanlar = Cumans ; Kuzey Kafkasya = North Caucasia ; Kıpçaklar = Kıpcaks

Özet:
Hakimiyetlerinin en parlak dönemlerinde egemen oldukları coğrafyaya Deşt-i Kıpçak ismini vermiş olan Kuman-Kıpçakların, Türk boyları arasında en geniş coğrafyaya yayılan boyların başında geldiği bilinmektedir. Türkistan'dan Macaristan'a, İrtiş Nehri'nden Tuna Nehri'ne, Hindistan'dan Kafkaslar'a kadar uzanan geniş coğrafya içerisinde neredeyse sözü edilen bu coğrafyada kaleme alınmış olan her kaynakta kendilerinden bahsedilen Kuman-Kıpçaklar, tarihsel süreç içerisinde bir devlet kuramamışlardır. Aslında Kuman-Kıpçakların bir devlete sahip olmamaları onların temas ettiği devletlerin içerisinde daha fazla rol oynamalarına vesile olmuştur. Onların Harezmşahlar Devleti, Bizans İmparatorluğu, Delhi Türk Sultanlığı, Macar Krallığı, Gürcistan Krallığı, Derbent Emirliği, Alan Devleti (Alanlar), Memlük Devleti, Altın Orda Devleti gibi farklı bölgelerde hüküm sürmüş olan devletlerde kalıcı izler bıraktığı görülmektedir. 
Çalışmamız Don Kuman-Kıpçaklarına bağlı bir grup olan Kuzey Kafkasya Kuman-Kıpçaklarının XI. yüzyılın sonlarından XIII. yüzyılın ikinci yarısına kadar kuzeyde Don nehrinin güneyinden, doğuda Derbent'e, batıda Azak Denizi'nden, güneyde ise Büyük Kafkas Dağları'na kadar olan alandaki hakimiyetleri ve bölgede bırakmış oldukları etkiler üzerinden şekillenmiştir. Bu çalışmada, Kuzey Kafkasya Kuman-Kıpçaklarının bölgeye nasıl geldikleri, bölgeye gelmeleri ile sözü edilen bölgede bulunan halklar ile ilişkileri, bu ilişkilerin ne şekilde geliştiği, onların sözü edilen bölgedeki hakimiyet alanları, sınırları ve bölgedeki bakiyeleri gibi önemli konular izah edilmiştir.

Abstract:
Cuman-Kipchaks, who gave the name of Dest-i Kipchak to the north of the Black Sea and its surroundings during the heyday of their rule, It is known that they are at the beginning of the tribes that spread over the widest geography among the Turkish tribes. In fact, the fact that the Cumans-Kipchaks did not have a state allowed them to play a greater role in the states they were in contact with. In this context, it is seen that they left permanent traces in the states that ruled for a long time in different regions such as the Khwarazmian Empire the Byzantine Empire, the Delhi Turkish Sultanate, the Hungarian Kingdom, the Kingdom of Georgia, the Emirate of Derbent, the Alans, the Mamluk Sultanate and Golden Horde. This study examines the of the North Caucasus Cuman-Kipchaks, a group affiliated with the Don Cuman-Kipchaks from the end 11th century until the second half 13th century
The Cuman-Kipchaks, who almost mentioned themselves in every source written in this geography, especially in the Middle Ages, in a wide geography stretching from Turkestan to Hungary, from the Irtysh to Danube, from India to the North Caucasus, unfortunately could not become a state in the historical process. In this study, important issues such as how the North Caucasian Cuman-Kipchaks came to the region, their relations with the peoples who were here before them, how these relations developed, their areas of dominance in the mentioned region, their borders and their residue in the region are explained.