1178/1764-1765 yılına ait olan Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterlerinin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi
Transcription and evaluation of the Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-i Hâssa registers belonging to the year 1178/1764-1765
Yazar: AYŞE BAYRAM
Danışman: PROF. DR. MERAL BAYRAK
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Ceyb-i Hümâyûn, padişahın gelir ve giderlerini idare eden, özel kesesi anlamına gelen ve şahsi hazinesi için kullanılan bir tabirdir. Padişaha aitliği bildiren Hümâyûn kelimesiyle, ceyb (ceb) kelimesinin birleşmesinden meydana gelen bu tabirin sözlük anlamı, padişahın cebi'dir. Çeşitli gelir kalemlerine sahip olan bu hazine, Tanzimat döneminde yapılan reformla beraber merkezileştirilerek gelirleri yeni oluşturulan Maliye Hazinesine devredilmiştir. 

Ceyb-i Hümâyûn Hazinesi gerek padişahın kendisine gerekse hanedan üyelerine yapılan harcamalara ışık tutması bakımından son derece önemlidir. Bu nedenle yüksek lisans tezi olarak tarafımızdan hazırlanan çalışmada III. Mustafa dönemine ait olan 1178/1764-1765 tarihli on iki adet Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defteri incelenmiş, hazinenin gelir ve gider kalemleri tespit edilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bahsedilen defterlerde hazinenin gelir kalemlerinin çeşitlilik arz ettiği görülmüş, darphane faizleri, muhallefat ve müsadere gelirleri, Mısır irsaliyesi, Istabl-ı Âmire gelirleri ile Yeniçeri Ocağı beytülmâli hazinenin gelir kaynaklarını oluşturmuştur.

Ceyb-i Hümâyûn Hazinesi'nin gider kalemleri arasında ise başta III. Mustafa'ya yapılan harcamalar, kızları Şah ve Mihrişah Sultanlar ile oğlu Şehzade Selim için harcananlar, Cuma selamlığı sırasında verilen ihsanlar, dini gün ve gecelerde dağıtılanlar, çerağ olan görevlilere verilenler, sadakalar ayrıca hareme yapılan ödemeler yer almıştır.

Abstract:
Ceyb-i Hümâyûn is a term used for the sultan's personal treasury, which manages the sultan's income and expenditures. The dictionary meaning of this term, which is a combination of the word Hümâyûn (belonging to the sultan) and the word ceyb (pocket), is the sultan's pocket. This treasury, which had various revenue items, was centralized with the reforms made during the Tanzimat period and its revenues were transferred to the newly created Finance Treasury. 

The Ceyb-i Hümâyûn Treasury is extremely important in terms of shedding light on the expenditures made both by the sultan himself and the members of the dynasty. For this reason, in the study prepared by us as a master's thesis, twelve Jeyb-i Hümâyûn and Harc-ı Hâssa ledgers dated 1178/1764-1765 belonging to the reign of Mustafa III were examined, and the income and expenditure items of the treasury were determined and evaluated. In the aforementioned ledgers, it was observed that the revenue items of the treasury were diversified, and the revenue sources of the treasury consisted of mint interest, revenues from custody and confiscation, Egyptian dispatches, Istabl-ı Âmire revenues and Janissary Quarry beytülmâli.

The expenditure items of the Ceyb-i Hümâyûn Treasury included expenditures for Mustafa III, his daughters Şah and Mihrişah Sultans and his son Şehzade Selim, the grants given during the Friday salutations, those distributed on religious days and nights, those given to the officials who became çerağ, alms, and payments made to the harem.