Son dönem fakihlerinden Sıddîk Hasan Han ve fıkhî görüşleri
Siddiq Hasan Khan's life and his views on Islamic law issues
Yazar: MATIULLAH SEDIQI
Danışman: DOÇ. DR. ABDULLAH  ACAR
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Hindistan = India ; Sıddık Hasan Han = Sıddık Hasan Han ; İslam hukuku = Islamic law ; İslam hukukçuları = Islamic lawers

Özet:
Bu araştırmada; Hint alt kıtasında 19. yüzyılda yaşamış, burada Ehl-i Hadisin
kurucu âlimlerden biri sayılan Sıddık Hasan Han'ın hayatı ve fıkhî görüşleri incelenmeye
gayret edilmiştir. Sıddîk Hasan Han'ın yazdığı eserler ve te'lif ettiği konular
incelendiğinde onun çok yönlü bir âlim olduğu tespit edilmiştir. İslamî ilim dallarının
birçok sahasında kıymetli eserler kaleme almış; bunlardan 74'ü Arapça, 45'i Farsça ve
103'ü Urduca olmak üzere toplam 222 adettir. Bunlardan 25 tanesinin henüz
neşredilmediği tespit edilmiştir.
Sıddîk Hasan Han'ın önemli eserlerinin çoğu derleme, ihtisar(özet) veya çeviridir.
O, özellikle Şevkânî'nin eserlerini özetlemiştir. Bu sebeple kendisini eleştirenler hep bu
yüzden eleştirmişlerdir. Eserlerinde İngilizlere karşı cihada teşvik etmek, Vehhâbi
mezhebini yaymaya çalışmak ve hanımının başını örtmeye zorlamak gibi sebeplerle
İngilizler onu merkezi hükümete şikayette bulunmuşlardır. Bunun neticesinde İngiliz
hükümeti, verdiği Nevvâb gibi ünvan ve lakabları kendisinden geri almış ve bir sene sonra
hükümete girmesini de engellemişlerdir.
Sıddîk Hasan Han'ın te'lif ettiği eserlerinde ehl-i hadis olma anlayışının da bir
gereği olarak genellikle selefin görüşlerini nakil konusunda daha çok hassasiyet
gösterdiği, buna mukabil mezheplerden de bağımsız olarak kendisinin istinbat ettiği bazı
şahsına münhasır kanaat ve fetvalarının bulunduğunu söylemek mümkündür. Hocası
Şevkânî'nin bıraktığı yerden o da mezheplere karşı duruşu devam ettirmiş olup bazen şaz görüş sayılabilecek uç görüşler de serdetmiştir. Hasan Han, en çok Ahmed b. Hanbel, İbn
Teymiyye, İbn Kayyım, İbn Hacer el-Askalânî, Şâh Veliyyullah ed-Dihlevî, San'ânî,
Şevkânî gibi âlimlerin görüşlerinden etkilendiği tespit edilmiştir.
İlmî dirayetiyle ahkâm tefsirinde fıkhî konulara da açıklık getirmeye çalışmış olan
Hasan Han, te'lif ettiği tefsirinde ayetleri izah ederken, Zemahşerî, Ebusuud ve hocası
Şevkanî gibi âlimlerde daha çok görüleceği üzere sarf ve nahiv ilimlerinden yararlanmış
kelimelerin değişik durumlara göre kazandığı manayı ve vezinleri ile kaide ve
prensiplerini yer yer zikir ve beyan ettiği müşahade edilir. Arapça'daki derinliğine
güvenerek bazen bir ayetin irabı ile ilgili farklı görüşleri naklettikten sonra onlardan birini
diğerine tercih edebilecek dirayeti de gösterir. Sarf ve nahiv ilminin yardımıyla ayet ve
hadislerden hüküm elde etme çabasında iken nassların i'rabının hükme etkisini göstermek
için uzun izahlar yaptığı görülür.
Sıddîk Hasan Han, meselelerin çözümünü ilk nesillerde olduğu gibi doğrudan
Kurâ'n ve Sünnete başvurarak çözüme kavuşacağını düşünmektedir. Kur'ân ve Sünnet
dışında başka delilleri şer'î delil olarak kabul etmez. İcmâ' ve kıyası reddeder. Fakat bazı
yerlerde icmâ', maslahat ve örf gibi bazı delillerden kendisi de istifade eder.
Fıkhî mezheplerin dörtle sınırlandırılması anlayışına karşıdır ve İbn Huzeyme,
Süfyân es-Sevrî ve Taberî gibi mezheplerin de sünnete uydukları açıdan en az dört
mezhep kader muteber olduklarını söylemiştir. Fıkhî meselelerde imam Ebu Hânife'nin
görüşlerinin başka görüşlere tercih edilmesini doğru bulmaz. Fakat bazen kendisinin de
Hanefî mezhebinin görüşünü başka mezheplerin görüşüne tercih ettiği olmuştur. Sıddîk
Hasan Han, mezhepleri eleştirirken imam Ebû Hanife dâhil mezhep imamlarını eleştiri
dışında tutmaya çalışmıştır. Aynı şekilde mezheplerin meydana gelmesinde de mezhep
imamlarının bunda bir sorumlulukları olmadığını savunur.
Sıddîk Hasan Han kendisinin herhangi bir mezhebe bağlı olduğunu kesin bir dille
reddeder. Fakat genel olarak baktığımızda Selefî-Hanbelî geleneğine hatta Zâhirî
mezhebine daha yakın olduğu, eserlerinde de bu doğrultuda kanaat belirtiği söylenebilir.

ANAHTAR KELİMELER: İslam hukuku, Sıddık Hasan Han, Hindistan, Fıkıh

Abstract:
In this study; The life and jurisprudential views of Siddiq Hasan Khan, who lived in
the Indian subcontinent in the 19th century and is considered one of the founding scholars
of the Ahl-i Hadith, have been tried to be examined. When the works written by Siddiq
Hasan Khan and the subjects he wrote were examined, it was determined that he was a
versatile scholar. He wrote valuable works in many fields of Islamic sciences; There are
222 of them, 74 of them in Arabic, 45 of them in Persian and 103 of them in Urdu. It has
been determined that 25 of them have not been published yet.
Most of the important works of Siddiq Hasan Khan are compilations, abstracts or
translations. He especially summarized Shawkani's works. For this reason, those who
criticize him have always criticized him for this reason. The British complained to the
central government for reasons such as encouraging jihad against the British in his works,
trying to spread the Wahhabi sect and forcing his wife to cover her head. As a result of
this, the British government took back the title and nicknames such as Nawab, and
prevented him from entering the government a year later.
It is possible to say that in the works written by Siddiq Hasan Khan, as a
requirement of his understanding of being ahl-i hadith, he generally showed more
sensitivity in conveying the views of the predecessors, and on the other hand, he had some
idiosyncratic opinions and fatwas that he deduced independently of the sects. He continued
his stance against sects from where his teacher Shawkani left off, and sometimes he
expressed extreme views that can be considered weak/against views. Hasan Khan, mostly
has been determined that he was influenced by the views of scholars such as Ahmad b.
Hanbal, Ibn Taymiyya, Ibn Qayyim, Ibn Hajar al-Askalani, Shah Veliyyullah ed-Dihlavi,
San'ani, Shawkani.
Hasan Khan, who tried to clarify the fiqh issues in his commentary with his
scientific acumen, explained the verses in his commentary, while explaining the verses in
his commentary, as it will be seen more often by scholars such as al-Zamakhshari,
Ebussuud and his teacher Shawkani, the meaning of the words that benefited from syntax
and syntax sciences according to different situations and their pedestals. It is observed that
he dhikr and declared his principles and principles from time to time. Relying on his depth
in Arabic, he sometimes shows the acumen to prefer one of them over the other after
conveying different views about the recitation of a verse. It is seen that he made long
explanations to show the effect of the verses of the verses on the verdict, while he was
trying to derive judgments from the verses and hadiths with the help of the science of
consumables and syntax.
Siddiq Hasan Khan thinks that the solution of the problems will be solved by
directly applying to the Qur'an and Sunnah, as in the first generations. It does not accept
any evidence other than the Qur'an and Sunnah as Shari'ah evidence. He rejects ijma' and
qiyas. But in some places, he also makes use of some evidences such as ijma', maslaha and
custom.
He is against the understanding of limiting the fiqh madhhabs to four, and he said
that at least four madhhabs are predestined in terms of following the sunnah of sects such
as Ibn Huzeyme, Sufyan al-Sawri and Tabari. He does not find it right to prefer the views
of Imam Abu Hanifa to other views on fiqh issues. However, he sometimes preferred the
view of the Hanafi sect to the view of other sects. While Siddiq Hasan Khan criticizes the
sects, he tried to keep the sect imams, including Imam Abu Hanifa, out of criticism.
Likewise, he argues that sectarian imams have no responsibility in the formation of sects.
Siddiq Hasan Khan flatly denies that he is affiliated with any sect. However, when
we look at it in general, it can be said that it is closer to the Salafi-Hanbali tradition and
even to the Zahiri sect, and that there is an opinion in this direction in his works.

KEY WORDS: Islamic law, Siddiq Hasan Khan, Hindistan, Fiqh,