Kentsel dönüşümle değişen kent dokusu ve yürünebilirlik ilişkisi: kağıthane, cendere vadisi
Relationship between changing urban patterns with urban regeneration and walkability: kağithane, cendere valley
Yazar: İLAYDA KILIÇ ÖZOKCU
Danışman: PROF. DR. TURGAY KEREM KORAMAZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Kentsel dönüşüm = Urban transformation ; Mekansal dönüşüm = Spatial conversion ; Sürdürülebilir kentleşme = Sustainable urbanization ; Şehir formu =   ; Şehir planlama =   ; Şehircilik = Urbanization ; Şehiriçi ulaşım = Urban transport

Özet:
Sürdürülebilirlik ve yaşanabilirlik, farklı disiplinlerde çeşitli perspektiflerden sıkça tartışılan bir konudur. Yürünebilirlik konusu ise, son dönemlerde sürdürülebilir ve yaşanabilir şehirler kapsamında oldukça önemli bir bileşen olarak gündeme gelmeye başlamıştır.  Bu konu özellikle şehir planlama, kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı gibi mekânla ilgili disiplinler arasında kentsel yaşam kalitesinin arttırılması hedefiyle önem taşıyan bir araştırma çerçevesi sunmaktadır. Yürünebilirlik konusunun farklı bağlamlarda sıkça gündeme gelmesi birçok kentte, kent politikalarını ve planlama süreçlerini etkilemiş ve bu durum kentsel mekânda yayalaştırma projeleri gibi kentsel tasarım uygulamalarıyla karşılık bulmaya başlamıştır. 
Yürünebilir kentler oluşturmak için mevcut kent dokularının ve açık alanların fiziksel örüntüleri oldukça önemlidir. Kent dokularının farklılaşan biçimsel ve işlevsel özellikleri yayaların kentsel mekânı kullanma biçimlerini doğrudan etkilemektedir. Kentlerin fiziksel örüntüleri ve kent makroformu ise zaman içerisinde değişen dinamik bir yapıya sahiptir. Sanayileşme dönemi, kent makroformunun değişimi açısından bir kırılma noktasını temsil etmektedir.  Sanayileşme öncesi kentler, daha kompakt formda olup insanların yürüme mesafesinde birçok kentsel ihtiyacını karşılamasına olanak tanırken; sanayileşme süreci kentlerde işgücünün artmasına, kırdan kente yoğun göçlerin yaşanmasına sebep olmuştur. Bu durum kentlerde yapılaşmanın artmasına, dolayısıyla kentlerin çeperlere doğru yayılmasıyla sonuçlanmıştır. Kentlerin geçirdiği bu değişimler ise kontrolsüz yapılaşma, gecekondu alanlarının oluşması, kent merkezlerinin sanayi yoğunluklu alanlara dönüşmesi, altyapı yetersizliği ve doğal alanların tahribi bazı olumsuz sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Bu noktada hızlı kentleşme ve sanayileşme süreçlerinin kentlerde ortaya çıkardığı sorunlar, kentsel dönüşüm politika ve uygulamalarının gündeme gelmesine sebep olmuştur.
Kentsel dönüşüm; kentsel yenileme (urban renewal), kentsel yeniden canlandırma (urban regeneration, urban revitalization) ve kentsel rehabilitasyon (urban rehabilitation) gibi farklı uygulama biçimleriyle ilişkilendirilmektedir. Aslında kavramsal olarak çeşitlilik gösteren farklı kentsel dönüşüm uygulamalarının temelinde, kentlerdeki çeşitli çevresel, sosyal, ekonomik koşulları ve kentsel yaşam kalitesini iyileştirmek vardır. Bu tez çalışmasında, kentsel dönüşümün zamanla değişen kent dokusu üzerindeki etkilerini, özellikle yürünebilirlik düzeyi ve algısı bağlamında incelemek amaçlanmıştır.  Bu kapsamda, yürünebilir kentler yaratmak için kentsel dönüşüm uygulamalarının bir planlama ve tasarım aracı olarak kullanılmasının önemine değinilmiştir. Bu doğrultuda, kentsel mekânda yürünebilirlik düzeyini etkileyen fiziksel ölçütlere, kullanıcıların algılarına ve mekândaki davranış biçimlerine odaklanılmış olup, kentlerde gerçekleşen kentsel dönüşümün ve kentsel tasarım projelerinin yürünebilirlik düzeyi ile ilişkisi araştırılmıştır. 
Çalışma kapsamında, İstanbul'da çeşitli kentsel dönüşüm uygulamalarına maruz kalmış Kağıthane ilçesinde bulunan Cendere Vadisi (Kağıthane Deresi) aksında gerçekleşen 'Yeşil Vadi' yürüyüş yolu kentsel tasarım projesi çalışma alanı olarak seçilmiştir. Seçilen bu aks ve yakın çevresinde zaman içerisinde meydana gelen kentsel dönüşümlerin ve güncel kentsel tasarım projelerinin, yürünebilirlik düzeyi üzerindeki ilişkisi değerlendirilmiştir. Araştırmanın gerçekleştiği örneklem alan (Yeşil Vadi Yürüyüş Yolu Proje Alanı), tek bir kentsel tasarım projesine ait olmakla birlikte kendi içinde farklı kentsel kullanımlar ve ulaşım bağlantılarına sahip olması sebebiyle temelde üç alt bölgede incelenmiş, ardından karşılaştırmalı bir yaklaşımla yürünebilirlik düzeyi ve algısı üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Ayrıca kentsel dönüşüm uygulamalarının yürünebilirlik düzeyi ve algısı ile ilişkisi değerlendirilmiştir. 
Çalışma yönteminde, yürünebilirlik düzeyini ve algısını niceliksel olarak incelemek hedeflemiştir. Bu kapsamda, çalışma alanında yürünebilirliğin çok boyutlu değerlendirmesi için mekansal, algısal ve davranışsal olmak üzere üç boyutta analizler yapılmıştır. Mekansal analizler, yapılı çevre faktörlerinin yürünebilirlik düzeyine etkisinin tespit etmek için haritalara, planlara, fotoğraflara, saha çalışmalarına ve belgelere dayanılarak gerçekleştirilmiş olup, ArcGIS Pro, Netcad, Adobe Illustrator programları aracılığı ile görselleştirilmiştir. Algısal analizler, örneklem alanın üç alt bölgesinde toplamda 300 kullanıcı ile yapılan anket çalışmasından elde edilmiştir. Alt bölgeler arası karşılaştırmalı bir değerlendirme yapabilmek için her alt bölgede 100 kişi ile anket yapılmıştır. Kentsel dönüşüm ve yürünebilirliğe ilişkin yaya algısı ve memnuniyetini tespit etmek için anket sonuçları, SPSS ve Excel programları aracılığı ile edilen analitik bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Son olarak davranışsal analizler, sahada yapılan yaya sayımları ve yaya davranışlarının gözlemlenmesi üzerinden yapılmıştır. 
Tez çalışmasından elde edilen bulgular göstermektedir ki; 
•	Kentsel dönüşüm uygulamaları, kentsel mekân organizasyonunu şekillendirmekte ve dolayısıyla yaya davranışlarını yönlendirmektedir.
•	Çalışma kapsamında üç alt bölge arasında mekansal, algısal ve davranışsal boyutlarda farklılıklar ortaya çıkmıştır.
Sonuç olarak bu çalışma, kentsel dönüşüm ve kentsel tasarım uygulamalarının kentlerin yürünebilirlik düzeyi ile ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle kentsel dokudaki doluluk-boşluk oranları, işlevsel kullanım çeşitliliği, ulaşım bağlantıları, açık alan sistemleri ve yaya yollarının fiziksel nitelikleri gibi parametrelerin, her iki uygulama aracı kapsamında da öncelikli olarak ele alınması gerektiği anlaşılmıştır. Bu doğrultuda, kentsel dönüşüm uygulamalarının, yürünebilirlik ilkelerini gözeterek gerçekleştirildiğinde, yaya dostu ve erişilebilir kentlerin oluşturulmasında etkili bir kentsel tasarım aracı olarak kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.

Abstract:
Sustainability and livability are frequently discussed from various perspectives in different disciplines. The issue of walkability has recently come to the agenda as a very important component within the scope of sustainable and livable cities.  This topic offers an important research framework especially among space-related disciplines such as urban planning, urban design and landscape architecture with the aim of increasing the quality of urban life. The fact that the issue of walkability is frequently on the agenda in different contexts has affected urban policies and planning processes in many cities, and this situation has begun to respond with urban design practices such as pedestrianization projects in urban space. Pedestrian mobility is among the important components of urban design as one of the basic elements of vitality and social interaction in urban space.
In order to create walkable cities, the physical patterns of the existing urban pattern and open spaces are very important. The differentiated formal and functional characteristics of urban pattern directly affect the way pedestrians use urban space. The physical patterns of cities and urban macroform have a dynamic structure that changes over time. The industrialization period represents a breaking point in terms of the change in urban macroform. Pre-industrial cities were more compact, enabling people to access many urban needs within walking distance. However, today, cities have sprawled towards the urban fringe, losing their compact form and becoming vehicle-oriented settlement. Consequently, population growth has increased density of urbanization and led to formation of squatter housing areas in cities. The changes experienced in cities have resulted in negative consequences such as population density, inadequate infrastructure and destruction of natural areas.  At this point, the problems caused by rapid urbanization and industrialization processes in cities have led to the emergence of urban regeneration policies and practices.
Urban regeneration is associated with different forms of urban renewal, urban regeneration, urban revitalization and urban rehabilitation. In fact, the basis of all urban regeneration practices, which differ conceptually, is to eliminate various environmental, social and economic inequalities in cities and to improve the quality of urban life. In this thesis, it is aimed to examine the effects of urban regeneration on the changing urban patterns over time, especially in the context of walkability level and perception. The importance of using urban regeneration practices as a planning and design tool to create walkable cities will be emphasized. It will focus on the physical criteria, individual perception and behaviors that affect the level of walkability in cities, as well as the impact of urban regeneration and urban design projects on the level of walkability.
Urbanization processes in Turkey have left distinct spatial reflections on Kağıthane. The increase in industrial facilities from the 1950s onwards made Kağıthane one of the important industrial centers of Istanbul, but it also brought along the formation of slum areas. After the 1980s, the relocation of industrial facilities outside the city and the transformation of slum areas accelerated the change of the urban fabric. Finally, today, sustainability-oriented urban design projects have become an important criterion for improving the quality of life in the district. Therefore, the rationale for choosing Kağıthane Creek and its surroundings as the study area is based on the fact that it is a region where the reflections of the urbanization processes that took place in different periods in Turkey are seen and urban transformation practices focused on the transformation of slums and industrial areas are also intensively experienced.
Within the scope of the study, the 'Green Valley' walking path urban design project realized in the Cendere Valley axis in Kağıthane district, which has been subjected to urban regeneration practices in Istanbul, has been selected as the case area. The relationship of urban transformations and current urban design projects on the level of walkability in this selected axis and its immediate surroundings has been evaluated. The case area, which belongs to a single urban design project but has different urban uses and transportation connections within itself, was basically examined in three sub-regions, and then evaluations were made on the level and perception of walkability with a comparative approach. The data obtained in the study was evaluated through a comparative analysis to determine whether there is a difference in walkability level and perception between the sub-regions. The main purpose of this comparison is to reveal the impact of the spatial characteristics of the sub-regions on pedestrian perception and behavior.
The study method aimed to examine the level and perception of walkability quantitatively. In this context, analyses were made in three dimensions: spatial, perceptual and behavioral for the multidimensional assessment of walkability in the study area.  Spatial analyses were carried out based on maps, plans, photographs, field studies and documents to determine the impact of built environment factors on the level of walkability and visualized through ArcGIS Pro, Netcad, Adobe Illustrator programs. Perceptual analyses were obtained from a survey conducted with a total of 300 people in three sub-regions of the sample area. In order to make a comparative evaluation between sub-regions, 100 people were surveyed in each region. In order to determine pedestrian perception and satisfaction regarding urban regeneration and walkability, the survey results were evaluated from an analytical perspective using SPSS and Excel programs. Finally, behavioral analyses were based on pedestrian counts and observations of pedestrian behavior in the case area. In the study, spatial, behavioral and perceptual analysis methods were used to place the level of walkability on a multi-dimensional analytical plane and subjected to a comprehensive evaluation.
The findings obtained from the thesis study show that;
•	Urban regeneration practices shape the organization of urban space and thus direct pedestrian behavior.
•	Within the scope of the study, differences in spatial, perceptual and behavioral dimensions emerged between the three sub-regions.
From the findings of the study, it can be concluded that an urban regeneration process should take into account various spatial and social sensitivities, not only for economic purposes. Designing urban spaces in a way that supports user profiles such as different age groups, genders and educational levels plays a critical role for the success of the urban regeneration process. In addition, it is crucial for healthy public spaces and livable cities that urban regeneration projects are handled holistically with urban design practices that provide access to different urban services and functions and encourage spatial diversity.
In conclusion, this study has revealed that urban regeneration and urban design practices are related to the level of walkability of cities. In particular, it is understood that parameters such as occupancy-void ratios in the urban fabric, diversity of functional uses, transportation connections, open space systems and physical qualities of pedestrian pathways should be prioritized within the scope of both implementation tools. Accordingly, it has been concluded that urban regeneration practices can be used as an effective urban design tool in the creation of pedestrian-friendly and accessible cities when they are realized by considering the principles of walkability. Thus, an urban transformation and design approach that takes into account social needs and individual perceptions will contribute to the construction of sustainable and livable cities and improve the quality of life by increasing the level of walkability in cities.