Televizyon üzerinden dindar/mütedeyyin kadınları anlamak: Dindar kadınların televizyonu alımlama ve kullanım biçimleri
Understanding religious/pious women through television: Religious women's reception and usage of television
Yazar: ERGEN DEVRİM KARAGÖZ
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM DANACI YÜCE
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Radyo-Televizyon = Radio and Television ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Ahlak = Morality ; Alımlama = Reception ; Dindarlık = Religiousness ; Habitus = Habitus ; Kadın bedeni = Woman body ; Kadınlar = Women ; Kadınlık = Femininity ; Kitle iletişimi = Mass communication ; Televizyon izleyicileri = Television audiences ; İdeoloji = Ideology

Özet:
İletişim çalışmalarında egemen ideolojinin aktarmak istediği mesajı
çözümlemesi, anlamlandırması ve kabul etmesi beklenen izleyici, mesajın nihai
hedefi olarak iletişim sürecinin göz ardı edilmemesi gereken unsurudur. Kullanımlar
ve Doyumlar kuramı ile başlayan, Stuart Hall'un kodlama/kodaçımı modeli ile
devam eden etkin, aktif izleyici yaklaşımı ya da izleyicinin tümüyle pasif, edilgen
özne olarak görülemeyeceği perspektifi, David Morley'nin öncülük ettiği kapsamlı
ampirik araştırmalarla önemli bir yol kat etmiştir. 1980-90'lı yıllar boyunca, vaka
incelemeleri ve etnografik araştırma yöntemlerinin kullanımı ile gelişen izleyici
çalışmaları özellikle bu dönemde yapılan öncü araştırmalarla kendi sınırlarını
zorlamaya başlamıştır. Temel eksikliğin izleyici davranışlarının sosyolojik zeminde
analiz edilmemesi olduğu saptamasıyla, alanın önde gelen araştırmacıları, eleştirel
kültürel çalışmalar geleneği içerisinde, bulguların toplumsal ve tarihsel şartlar
bağlamında değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur. Eleştirel yorumlayıcı
alımlama teorisyenleri, anlamlardaki farklılaşmanın, izleyicilerin sahip oldukları
farklı kültürel yapı ve koşullardan kaynaklandığını vurgulamaktadır. Bu, verilerin
bağlamsal çerçevede (contextual framework) yorumlanması yani daha kapsayıcı,
bütünlüklü ve açıklayıcı sonuçlara ulaşılması anlamına gelmektedir. İzleme ve
mesajların alımlanması toplumsal boyutları olan bir pratiktir ve çözümlemesi güç bir
süreçtir. Başka deyişle, yeni izleyici araştırmaları, bugün gelinen noktada salt "vaka
incelemeleri" olmaktan çıkmış, medya ile izleyici arasındaki karmaşık ilişkiyi,
toplumsal iktidar ve güç ilişkileri kavramlarıyla bir arada düşünmeyi ve
anlamlandırmayı amaç edinmiştir. Bu bağlamda, habitus ile televizyon izleme pratiği
arasındaki ilişki önem kazanmış ve araştırmalar toplumsal ve kültürel yapılar ile
televizyon arasındaki etkileşime odaklanmıştır. Kısaca, bu yaklaşım, izleyicinin
televizyon metinlerinden çıkardığı anlamları kültürel ve bağlamsal koşulların
şekillendirdiğine işaret eder ve sözü edilen kültürel yapıları, bu kapsamda, birer
"tahakküm" kaynağı olarak değerlendirir. Dolayısıyla, Türkiye'de yapılan alımlama
çalışmalarının çoğunluğunda hala kullanılan, alanın ilk adımları sayılabilecek
Kullanımlar ve Doyumlar yaklaşımı ile kodlama/kodaçımı modeli, medya-izleyici
ilişkisini açıklamada artık yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, alımlama
araştırmalarının dünyadaki bu gelişimini takip ederek, en genel tanımıyla, dindar
kadın izleyici ile televizyon metinleri arasındaki ilişkiyi toplumsal hiyerarşik yapılar
bağlamına oturtarak anlamlandırmak ve somutlaştırmak çabasındadır.
Çalışmanın amacı, televizyonun dindar kadınların gündelik hayatları ile
nerelerde, nasıl kesiştiğini ya da ayrıştığını, uzlaşma ve çatışma alanlarını, dinî değer
ve yargılarının televizyon ile kurdukları ilişkide ne ölçüde belirleyici olduğunu, varsa
etkileşimi ve bu etkileşimin alımlama anı ötesine taşınıp taşınmadığını görmektir. Bu
amaç doğrultusunda, bir televizyon metninin yalnızca "nasıl" okunduğu değil, aynı
zamanda "neden" o şekilde okunduğu sorusuna odaklanılmaktadır. Çalışma, tek bir
televizyon programı ya da türe (genre) odaklanmak yerine, alanın önemli
araştırmacılarından Ellen Seiter'in "gerçek hayat" yaklaşımını benimsemiştir. Bu yaklaşıma göre, program veya tür seçimi, her ne kadar kapsamını sınırlandırarak
araştırmayı daha hızlı sonuca ulaştıracak olsa da, katılımcılara hakkında konuşmak
istedikleri televizyon metinlerini belirleme şansı vermemek anlamına gelmektedir.
Oysa, kadınların kendilerinin yaptığı metin tercihleri de bakış açılarını yansıtan
anlamlı bir veri olarak ayrıca değerlidir. Dindar kadınların televizyonu alımlama ve
kullanım biçimlerini konu eden bu çalışmaya, teorik altyapının oluşturulması
amacıyla ilgili kaynakların taranması ile başlanmıştır. Araştırma konusunun çok
katmanlı niteliği gereği birbirinden farklı alanlarda literatür incelemesi yapılmıştır.
Medya iletişim alanında izleyici araştırmaları ve özellikle eleştirel alımlama teorileri
ile ilgili kaynaklar taranırken, sahadan toplanan verilerin doğru ve anlamlı analizi
için kadın araştırmaları ile din ve toplum sosyolojisi literatürü de taranmaya
çalışılmıştır. Bu süreç devam ederken saha çalışmalarına başlanmış, kartopu metodu
ile ulaşılan toplam 23 kadınla yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak
derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş, ayrıca katılımcı gözlem yöntemiyle grup
görüşmeleri yapılmıştır. Mayıs 2015 - Mayıs 2017 tarihleri arasında gerçekleştirilen
saha çalışmasında, tüm görüşmelerde katılımcıların izni alınarak ses kayıt cihazı
kullanılmıştır. Katılımcı kadınların verdikleri yanıtlar nitel veri analiz
yöntemlerinden biri olan betimsel analiz yöntemiyle analiz edilmiş ve veriler,
belirlenen temalara göre ayrıştırılarak yorumlanmıştır. Doğrudan ve geniş alıntılara
yer verilerek katılımcıların görüşlerini kendi cümleleriyle, kendi çerçevelerinden
aktarmaları amaçlanmıştır. Elde edilen verilerin belli bağlamlarda analiz edilmesi
yoluyla bütünlüklü bir çözümleme gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Görüşülen
kadınların televizyonla kurdukları ilişkinin ve televizyon metinlerinden anlam
üretme süreçlerinin bütüncül analizinin ancak kadınları toplumsal özneler olarak
gündelik yaşamın çeşitli alanlarında da tanımakla mümkün olacağı düşünülerek
görüşme kılavuzu genişletilmiş ve kadın/anne/eş olmak, eğitim, ekonomik özgürlük,
vatan, millet gibi temalar yüz yüze mülakatlara dahil edilmiştir. Bunun sonucu
olarak, katılımcıların bu tema ve kavramlar hakkında konuşurken kullandıkları din
referanslı söylem ile gündelik hayat pratikleri arasında örtüşmelerin yanı sıra
farklılaşmaların da olabildiği gözlemlenmiştir. Başka deyişle, bu çalışma aynı
zamanda, kadınların kendilerinden beklenen ile gerçekte hissettikleri, düşündükleri
arasında; inançları ve içinde yaşadıkları sosyal sistemin kutsal gördüğü değerler ile
bireysel arzu, ihtiyaç ve duyguları arasında çelişki yaşayıp yaşamadıklarını, böyle bir
durumda ürettikleri taktik ve çözümleri de ortaya koymaktadır.
Saha araştırmasından ortaya çıkan bulgular, en genel haliyle, dindar değerler
temelinde şekillenen yaşam tarzları ve ortak dağarcıklarının sonucu olarak kadınların
televizyona yaklaşımlarında büyük oranda benzerlikler olduğunu, ancak ortak dinî
habitusa rağmen alımlama süreçlerinde bütünüyle aynı çerçeveyi kullanmadıklarını
göstermektedir. Dinî değerler ile televizyon izleme pratiği arasındaki ilişkinin de çok
katmanlı, karmaşık ve çelişkili olduğunu, katılımcıların dindarlıkları ile televizyon
metinleri arasına net bir çizgi çekerek iki dünyayı birbirinden ayırmadıklarını
belirtmek gerekir. Alımlama ve anlamlandırma süreçlerinde toplumsal cinsiyet
rolleri, dinî değerler, dindarlık seviyeleri, öznellikler, iç hesaplaşmalar gibi pek çok
unsurun belirleyici olduğu görülmektedir. Bir çeşit uzlaşma ve mücadele alanı olarak
tanımlanabilecek televizyon izleme ve alımlama pratiği sürecinde, kadınların
savunma ve meşrulaştırma taktikleri kullanarak kendilerine en uygun konumu
bulmaya çalıştıkları gözlemlenmektedir. Yapılan derinlemesine görüşmelerden
ortaya çıkan bulgular, alımlama farklılıkların kesinlikle sosyo-ekonomik sınıf
değişkenleriyle açıklanamayacak kadar karmaşık olduğunu, yaş, ekonomik statü,
eğitim düzeyi kategorilerinin, verileri değerlendirmede yetersiz kaldığını göstermektedir. Toplanan verilerin işlenmeye başlamasıyla birlikte belirginleşen üç
ana değişkenden söz edilebilir: Dindarlık seviyesi, toplumsal temas sıklığı ve
siyasi/ideolojik duruş. Katılımcı kadınlar dindar muhafazakar değerler temelinde
birleşmekte, dolayısıyla hayata ve olaylara bakışlarında makro çerçevede
benzeşmektedirler. Ancak bununla birlikte, yetiştikleri aile, bireysel deneyimleri,
içinde bulundukları toplumsal çevre, dinî grup, tarikat veya cemaat aidiyetleri
kadınları detaylarda farklılaştıran değişkenler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu
noktada, saha çalışmalarının, Türkiye yakın tarihinde siyasal ve toplumsal anlamda
büyük değişimlere yol açan 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin öncesi ve sonrasında
gerçekleşmiş olduğunu belirtmek gerekir. Bu çalışma, bu özelliğiyle tarihi bir
momentumu yakalamıştır. 15 Temmuz'un toplumun dindar muhafazakar kesimi
içerisinde bir bölünmeye yol açtığı, bu çalışmanın saha araştırması sürecinde net
olarak ortaya çıkmıştır. Bu bölünmenin, bu çalışma kapsamında en çarpıcı etkisi ise
katılımcı dindar kadınların televizyon kanalları ve özellikle dizi tercih ve
beğenilerine yansımış olduğudur.
Kendilerini dindar olarak tanımlayan, gündelik pratiklerini dinin talepleri
doğrultusunda düzenleyen, kutsallık atfettikleri dinî metinlere uygun bir hayat
yaşamak çabasında olan kadınlarla gerçekleştirilen bu çalışma, birbirini tamamlayan
iki ana gövdeden oluşturulmuştur. Bunlardan ilki, sosyal bilimler kuram ve
kavramlarıyla teorik olarak desteklenerek, katılımcı kadınların gündelik yaşam
pratiklerinden, çeşitli kavramlara ilişkin düşünce ve eylemlerinden örnekler sunan
bölümdür. Bu bölümün amacı, kurumsal din ve eril tahakküm yapılarının
şekillendirdiği hayat tarzlarını görünür kılma yoluyla katılımcı kadınları tanımak ve
anlamaktır. İkincisi ise görüşülen dindar kadınların, bir önceki bölümde çizilen
toplumsal ve kültürel yapılar tablosu ışığında, televizyonu kullanım biçimlerini ve
alımlama süreçlerini bağlamsal bir çerçeveye oturtarak analiz eden bölümdür. Bu
bölümde de amaç, kadınların televizyon ile kurdukları ilişkinin bireysel tercihlere
indirgenerek açıklanamayacağını, ancak aynı zamanda "dindar kadınlar" üst
başlığına rağmen, tümüyle homojen bir gruptan da söz edilemeyeceğini ortaya
koymaktır. Ortak habitus değerlerinin ürünü ortak düşünce ve davranış biçimlerine
karşın televizyon metinlerini alımlama süreçlerinde saptanan farklılıklar başka
dinamiklerin de devrede olduğunu göstermektedir. Bu dinamiklerin neler olduğu ise
bu iki ana gövdede sunulan bulguların birlikte değerlendirilmeleri durumunda daha
net anlaşılacaktır.
"Katılımcı Dindar Kadınları Tanımak: Gündelik Yaşamları ve Çeşitli
Konulara Yaklaşımları" başlığını taşıyan bölüm, örneklemi oluşturan dindar
kadınların yaşamlarına yakından bakmayı, habitus özelliklerini görmeyi amaçlar. Bu
bölümün temel hedefi, katılımcıların kişisel tarihleri, deneyimleri ve gündelik hayat
pratiklerinden derinlemesine görüşmeler ve yarı etnografik saha çalışmalarıyla elde
edilmiş kesitler sunmaktır. Katılımcı kadınların habituslarının özelliklerini, benzerlik
ve farklılıklarını ortaya koymak, hayatın farklı alanlarında nerede durduklarına, nasıl
yaşadıklarına, gündelik yaşam deneyimlerine ve kişisel hayat tecrübelerine dair bilgi
sahibi olmak televizyonu alımlama biçimlerinin bütünsel analizine altyapı
oluşturacaktır. Bölümde teorik zemini Bourdieu'nün habitus, dinî habitus tanımları
ve dini toplumsal tahakküm yapılarından biri olarak değerlendiren yaklaşımı
oluşturmaktadır. Gerçekleştirilen görüşmelerden çıkan sonuç, içinde bulundukları
dinî habitusun, kadınların düşünme ve eyleme biçimlerinden kullandıkları
sözcüklere, komşu/arkadaş seçimlerinden aile içi rol paylaşımlarına, tüketim
ürünlerinde marka tercihlerinden televizyon ile kurdukları ilişkiye kadar gündelik yaşamlarının her anında etkin ve güçlü konumda olduğudur. Bireyin inanç
dünyasının yanı sıra toplumsal hayatı da düzenleyen kurumsal yapılar olarak dinlerin
gündelik yaşam pratiklerini de belirlediği tezinden hareket eden bu bölümde,
katılımcı kadınların yatkınlıklarını, beğenilerini, duygu, düşünce ve davranışlarını
geniş bir kapsamda irdelenmesine çalışılmıştır. Gündelik yaşam pratiklerindeki
detayların ve hayatın akışı içerisinde geliştirdikleri taktiklerin anlaşılması sahip
oldukları sosyokültürel alanı anlamak için gereklidir. Gerçekleştirilen
görüşmelerden toplanan veri incelemesinde öne çıkan temalar kategorize edilerek
"Gündelik Yaşam Pratikleri", "Makbul Kadın", "Kutsal Aile ve Dişil İtaat" ile
"Vatan, Devlet, Millet" olmak üzere toplam dört alt başlık halinde sunulmuştur.
Çalışmanın bu bölümünde ulaşılan sonuçların özet bir değerlendirmesi yapılacak
olursa şunlar söylenebilir. Gündelik hayat organizasyonunda din ve dinî değerler en
önemli unsur olarak öne çıkmaktadır. Ev, eş ve özellikle çocukların ihtiyaçlarının
karşılanması temelinde yapılandırılmış bir gündelik yaşam söz konusudur.
Katılımcıların bireysel ve toplumsal olayları dindar muhafazakar bakış açısıyla
yorumladıkları, bu kapsamda Allah inancı ve iman gücü ile aile, kadınlık, annelik,
vatan, devlet, millet, askerlik kavramlarını çoğunlukla birbirlerini tamamlayan
değerler olarak niteledikleri ortaya çıkmıştır. Dinî toplantılar, cemaat sohbetleri,
türbe ziyaretleri ya da duaların okunduğu "kadın kadına" ev buluşmaları kadının
evinden dışarı çıkarak kamusal alana karışmasını meşrulaştırmaktadır. Yaşam
tarzlarını dinsel referanslara uygun biçimlendirme çabasında birleşmelerine karşın,
dini yorumlama ve uygulamalarında farklılıklara rastlanmaktadır. Bu anlamda, temas
halinde oldukları sosyal çevrenin çeşitliliği ve habituslarının özellikleri din ile
kurdukları ilişkide belirgin değişkenler olarak öne çıkmaktadır. Başka bir deyişle,
sahip oldukları habitus ve kültürel sermayeleri, kadınların dindarlıklarını birbirinden
farklı boyutlarda yaşamalarını, gündelik hayatlarına farklı biçimlerde yansıtmalarını,
erkek egemen düzenin toplumsal cinsiyet rollerine farklı bakış açılarını mümkün
kılmaktadır.
"Katılımcı Kadınların Televizyonu Kullanım Biçimleri" ve "Katılımcı
Kadınların Televizyon Programlarını Alımlama Analizi" başlıklarını taşıyan veri
analizi bölümleri ise kadınların televizyonu nasıl kullandıklarını, televizyon
metinlerinden ne tür anlamlar ürettiklerini, dinî habituslarını dikkate alarak
incelemektedir. Bu bölümlerde açılan alt başlıklarla, habitus tanıtan bir önceki
bölümün başlıkları birbirlerini tamamlayacak şekilde oluşturulmuştur. Görüşülen
kadınlar, psikolojik indirgemeci bir yaklaşımla, yalnızca kişisel gereksinimlerini
televizyon aracılığıyla karşılayan psiko-sosyal özneler olarak değil, aynı zamanda
ortak dinsel ve kültürel bağlara sahip, benzer habitustan beslenen toplumsal özneler
olarak konumlandırılmaktadır. Derinlemesine görüşmeler ve yapılan "televizyon
sohbetleri" ile sahadan toplanan veriler, katılımcı dindar kadınların bireysel yaşam
öykülerinden parçalar taşıyan, beklentilerine, hayal kırıklıklarına dair ip uçları
verirken, aynı zamanda toplumsal özne olarak kadını sarmalayan ataerkil toplumsal
yapının hiyerarşik ilişkiler ağını ve dinin, eril toplumsal düzenin devamlılığını
sağlamada oynadığı işlevsel rolü de görünür kılmaktadır. Sonuçta, dinî inanç ve
değerler sisteminin de güçlendirdiği köklü tahakküm yapılarının "kadın özne" olarak
var olmayı zorlaştırdığı görülmektedir. Bu noktada, kadınların gündelik yaşamlarının
önemli unsurlarından biri olduğu belirlenen televizyon, başka şartlarda
dillendirilmesi güç kişisel duygu ve düşüncelerin paylaşılmasına aracılık etmektedir.
Görüşülen kadınlar ile televizyon arasındaki ilişkinin, aynı zamanda hem bir uzlaşma
hem de bir mücadele ilişkisi olduğu ve anlam inşası ile alımlama sürecinin bu
zeminde gerçekleştiği saptanmaktadır. Televizyon, görüşülen kadınların hayatlarına sahip oldukları yaşam tarzından çok farklı, inandıkları değerleri tehdit eden görüntü
ya da hikayeleriyle girebilen bir araç konumundadır. Katılımcılar gündelik
yaşamlarında yaptıkları tercihler ve aldıkları kararlarla kolaylıkla
güçlendirebildikleri savunmacı dinsel kimliklerini televizyon karşısında yeterince
koruyamadıklarını düşünmekte ve durumu nefislerine yenik düşmek şeklinde
açıklamaktadırlar. Bu özelliğiyle televizyon kadınlar için bir mücadele alanına
dönüşmektedir. Katılımcı kadınlar ile televizyon arasında eril ve dinî tahakkümün
içselleştirilmiş olmasından kaynaklanan gerilimli bir ilişki söz konusudur.

Abstract:
In communication studies, the audience, who is expected to analyze, interpret
and accept the message that the dominant ideology wants to convey, is an element of
the communication process that should not be ignored as the final address of the
message. The active audience approach, or the perspective that the viewer cannot be
seen as an entirely passive subject, starting with the theory of Uses and Gratifications
and continuing with Stuart Hall's coding/decoding model, has come a long way with
extensive empirical research pioneered by David Morley. During the 1980-90s, the
audience studies improved by case studies and ethnographic research methods, began
to push its limits, especially with the pioneering research conducted during this
period. Determined that the main deficiency is the lack of analysis of audience
behaviors on a sociological basis, leading researchers in the field have argued that
the findings should be evaluated in the context of social and historical conditions
within the tradition of critical cultural studies. Critical interpretive reception theorists
emphasize that the differentiation in meanings is due to the different cultural
structures and circumstances that audiences have. This means interpreting the data
in the contextual framework, that is, achieving more inclusive, holistic and
explanatory results. Viewing and receiving messages is a practice with social
dimensions and is a difficult process to resolve. In other words, new audience
researches have ceased to be mere "case studies" at the point reached today and aim
to think and make sense of the complex relationship between the media and the
audience together with the concepts of societal hierarchy and power relations. In this
context, the relationship between habitus and television viewing practice has gained
importance and research has focused on the interaction between social and cultural
structures and television. In short, this approach points out that cultural and
contextual conditions shape the meanings the audience extracts from television texts
and considers the aforementioned cultural structures as a source of "domination" in
this context. Therefore, the Uses and Gratifications approach and the
coding/decoding model which are still used in the majority of reception studies in
Turkey today, can be considered as the first steps of the field, but are no longer
sufficient to explain the media-audience relationship. This study is following the
footsteps of this development in reception research in the world. In its most general
definition, it tries to make sense of and embody the relationship between the
religious female audience and television texts by placing them in the context of
social hierarchical structures.
The aim of the study is to see where and how television intersects or diverges
with the daily lives of religious women, the areas of reconciliation and conflict, the
extent to which religious values and judgments are decisive in their relationship with
television, the interaction, if there is any, between the two, and whether this
interaction is carried beyond the moment of reception. To this end, the focus is on
the question of not only "how" a television text is read, but also "why" it is read that
way. Instead of focusing on a single television program or genre, this study adopted the "real life" approach of Ellen Seiter, one of the leading researchers in the field.
According to this approach, although it would limit the scope of the research and
bring it to a faster conclusion, the choice of program or genre actually means not
giving the participants a chance to identify the television texts they would like to talk
about. Whereas the text choices made by the women themselves are also valuable as
meaningful data reflecting their perspectives.
This study, analyzing television use and programme reception of religious
women, had begun by reviewing the relevant sources in order to settle the theoretical
background. Due to the multi-layered nature of the research topic, literature in
multiple fields had to be reviewed. While the sources related to the audience research
and especially critical reception theories in the field of media communication were
reviewed, women's studies and the literature on sociology of religion and society
were also tried to be searched for accurate and meaningful analysis of the data
collected from the field. While this process was going on, field research hade gone
off, in-depth interviews were conducted with a total of 23 women reached by
snowball method using semi-structured interview technique, and group interviews
were conducted with participant observation method. In the field work carried out
between May 2015 and May 2017, a voice recorder was used in all interviews with
the permission of the participants. The responses of the participant women were
analyzed by descriptive analysis, a qualitative data analysis method. The collected
data was categorized and analyzed under some identified themes. Including direct
and extensive quotations, this study also conveys the opinions of the participants in
their own sentences and from their own framework. The study aimed for a holistic
analysis by evaluating the obtained data in relation with certain
contexts. Considering that the holistic analysis of the relationship of the interviewed
women with television and the processes of producing meaning from television texts
can only be possible by getting to know women as social subjects in various areas of
daily life, the interview guide was expanded and themes such as being a
woman/mother/wife, education, economic freedom, homeland and nation were
included in face-to-face interviews. As a result, it was observed that there may be
overlaps as well as differences between the religion-referenced discourse used by the
participants when talking about these themes and concepts and their daily life
practices. In other words, this study also focuses on what is expected of these women
and what they actually feel and think and whether they experience a contradiction
between the beliefs that the social system they live in values as sacred and their
individual desires, needs and feelings. The study also puts forth the tactics and
solutions they produce in such situations.
The findings of the field research show that, in its most general form, there
are great similarities in women's approaches to television due to their common
lifestyles and common religious values, however they do not use the same
framework in their reception processes despite a shared religious habitus. It should
be noted that the relationship between religious values and the practice of watching
television is also a multi-layered and complex process containing many
contradictions in itself and that the participants actually choose not to separate the
two worlds by drawing a firm line between their religiosity and television. It is seen
that many factors such as gender roles, religious values, religiosity levels,
subjectivities and some self reckonings are decisive in the processes of reception and
meaning production. During the process of television viewing and reception practice,
which can be defined as both a reconciliation and a struggle arena, it is observed that women try to find the most suitable position for themselves by using defense and
legitimization tactics. The findings emerging from the in-depth interviews show that
the difference in reception and meaning making are too complex to be explained
only by socio-economic class variables, and that the categories of age, economic
status and education level are insufficient for a thorough evaluation of the field
data. Three main variables began to appear from the very beginning of processing the
collected data and gradually became more evident: Level of religiosity, frequency of
social contact, and political/ideological stance. Participant women unite on the basis
of religious conservative values in their view of life and events and therefore they
show similarities at the macro level. However, there are other variables
differentiating women in details: The family structure in which they grew up,
individual experiences, social environment they live in, religious group, community
or sect affiliations. At this point, it should be noted that the field work took place
before and after the July 15, 2016 coup attempt, which led to great changes in
political and social terms in the recent history of Turkey. This study, with this
feature, has captured and gained a historical momentum. It was clearly revealed in
the course of the field research of this study that the July 15 event, has caused a
division within the religious conservative section of the society. The most striking
effect of this division, within the limits of this study, is that it is reflected in the
preferences and tastes of the participating religious women in television channels and
especially in series.
This study, which was carried out with women who define themselves as
pious, who organize their daily practices in line with the demands of religion, and
who strive to live a life in accordance with the religious texts to which they ascribe
sacredness, is consisted of two main bodies that complement each other. The first of
these, is the chapter that is theoretically supported by the theories and concepts of
social sciences and presents examples of the daily life practices of the participants
and their thoughts and actions related to various themes, supported theoretically by
sociological concepts and notions. The aim of this chapter is to recognize and
understand the participants, by making visible the lifestyles that institutional religion
and structures of masculine domination have shaped. The second part is the chapter
that analyzes the ways in which the pious women interviewed use television and
make meanings of television texts. The picture drawn in the previous section about
social, cultural and religious habitus sets a contextual framework and a solid base for
a thorough analysis of their reception of television programmes. In other words, the
aim of this chapter is to show that the relationship that women establish with
television cannot be explained by reducing it to individual preferences, but at the
same time, despite the subtitle of "religious women", one cannot talk about a
completely homogeneous group. Despite common ways of thinking and behaving
that are products of common habitus values, the differences detected in the processes
of receiving television texts show that other dynamics are also at play. What these
dynamics are, will be understood more clearly if the findings presented in these two
main bodies are evaluated together.
The section titled "Getting to Know Participant Religious Women: Their
Everyday Lives and Their Approaches to Various Issues" aims to take a closer look
at the lives of the religious women who make up the sample and to see their habitus
characteristics. The main objective of this section is to present in-depth interviews
and cross-sections of the participants' personal histories, experiences and daily life
practices obtained through semi-ethnographic fieldwork. Revealing the characteristics, similarities and differences of the habitus of the participating women,
getting information about where they stand in different areas of life, how they live,
their daily life experiences and personal life experiences will form the basis for the
holistic analysis of television reception modes. The theoretical basis of the chapter is
Bourdieu's definitions of habitus, religious habitus and the approach that evaluates
religion as one of the main structures of social domination. The conclusion of the
interviews is that the religious habitus they are in, is effective and powerful in every
moment of their daily lives, from the way women think and act to the words they
use, from neighbor/friend choices to family role sharing, from brand preferences in
consumer products to the relationship they establish with television. In this section,
which proceeds from the thesis that religions determine the daily life practices as
institutional structures that regulate social life as well as the individual world of faith,
it is tried to examine the predispositions, tastes, feelings, thoughts and behaviors of
the participating women in a broad scope. Understanding the details of their daily life
practices and the tactics they develop in the course of life is essential to
understanding their socio-cultural environment. In the data analysis collected from
the interviews, the prominent themes were categorized and presented under four
subheadings as "Everyday Life Practices", "Accepted Ideal Woman", "Sacred Family
and Feminine Obedience" and "Homeland, State, Nation". To evaluate and
summarize the findings of this chapter, one could say the followings. Religion and
religious values stand out as the most important element in the organization of daily
life. There is a structured daily life based on meeting the needs of the home, spouse
and especially children. It was revealed that the participants interpreted individual
and social events from a religious conservative point of view, and in this context,
they characterized the concepts of belief in Allah and the power of faith and family,
femininity, motherhood, homeland, state, nation and military service as values that
mostly complement each other. Religious meetings, community conversations,
shrine or turbeh visits, or "woman to woman" house gatherings where prayers are
recited are the instruments legitimizing the woman's going out of her house, stepping
in the public sphere, and mingling in the crowd. Although they resemble to each
other in their efforts to shape their lifestyles in accordance with religious references,
there are still differences in their interpretation of religion and religious practices. In
this sense, the diversity of the social environment in which they are in contact and
the characteristics of their habitus stand out as significant variables in their
relationship with religion. In other words, their habitus and cultural capital make it
possible for women to experience their religiosity in different dimensions, to reflect
it in different ways in their daily lives, and to have different perspectives on the
gender roles of the male-dominated order.
The "Participant Women's Use of Television" and "Analysis of Participant
Women's Reception of Television Programmes" chapters, the second main body of
this study, by taking their religious habitus into account, examine how women use
television, what kind of meanings they derive from television texts. The subheadings
opened in these sections and the titles of the previous section introducing their
habitus have been created to complement each other. Contrary to psychological
reductionist approach, the women interviewed in this study are positioned not only as
psycho-social subjects who meet their personal needs through television, but also as
social subjects with common religious and cultural ties sharing similar habitus
traits. The data gathered from the field through in-depth interviews carry pieces from
their individual life stories. The "television talk" gives clues about the expectations
and disappointments of participating religious women. The data also reflects the hierarchical network of relations of the patriarchal social structure that envelops the
woman as asocial subject and the relationship between religion and the masculine
social order as well. It also makes visible the functional role this relationship plays in
ensuring patriarchy's continuity. Beyond this, it is seen that the deep-rooted
structures of domination, which are also strengthened by the religious belief and
value system, make it difficult to exist as a female subject. Television, which is
determined to be one of the important elements of women's everyday lives mediates
the sharing of intimate feelings and thoughts that would be very difficult to express
under most conditions. It is determined that the relationship between the interviewed
women and the television is at the same time a relationship of reconciliation and a
struggle, and that the process of meaning construction and reception takes place on
this ground. Television is a tool that can enter the lives of the interviewed women
with images or stories that are very different from the lifestyle they have and threaten
the values they believe in. Their defensive religious identity, which they can almost
effortlessly strengthen with the choices and decisions they make in their everyday
lives, becomes more vulnerable to the effects of television. Women explain this
irresistible impulse as being defeated by desires, referring to religious concepts.
Thus, television turns into a field of struggle for women. There is a tense relationship
between women and television rooted in and resulting from the internalization of
patriarchal social system and structures of religious domination.







Dans les études de communication, le public, qui est censé analyser, interpréter
et accepter le message que l'idéologie dominante veut véhiculer, est un élément du
processus de communication qui ne doit pas être ignoré en tant qu'adresse finale du
message. L'approche de l'audience actif, ou la perspective selon laquelle le spectateur
ne peut pas être considéré comme un sujet complètement passif et inactif, qui a
commencé par la théorie des Usages et Satisfactions et a continué avec le modèle de
codage / décodage de Stuart Hall, a parcouru un long chemin avec des recherches
empiriques approfondies menées par David Morley. Les études d'audience, qui se sont
développées avec l'utilisation d'études de cas et de méthodes de recherche
ethnographiques au cours des années 1980-1990, ont commencé à repousser leurs
limites, notamment avec les recherches pionnières menées à cette époque.
Déterminant que la principale lacune est l'incapacité d'analyser les comportements du
public sur une base sociologique, les principaux chercheurs dans le domaine ont fait
valoir que les résultats devraient être évalués dans le contexte des conditions sociales
et historiques dans la tradition des études culturelles critiques. Les théoriciens de la
réception interprétative critique soulignent que la différenciation des significations est
due aux différentes structures et conditions culturelles du public. Cela signifie
interpréter les données dans un cadre contextuel, c'est-à-dire atteindre des résultats
plus inclusifs, holistiques et explicatifs. Le suivi et la réception de messages sont une
pratique à dimension sociale et un processus difficile à analyser. En d'autres termes,
les nouvelles études d'audience ont cessé d'être de simples « études de cas » au point
où elles en sont aujourd'hui, et ont visé à penser et à donner du sens à la relation
complexe entre les médias et l'audience, ainsi qu'aux de pouvoir social et de relations
de pouvoir. Dans ce contexte, la relation entre habitus et pratique de regarder la
télévision a pris de l'importance et les recherches se sont concentrées sur l'interaction
entre les structures sociales et culturelles et la télévision. En bref, cette approche
souligne que les conditions culturelles et contextuelles façonnent les significations que
le public déduit des textes télévisuels et évalue les structures culturelles mentionnées
comme une source de "domination" dans ce contexte. Ainsi, l'approche Usages et
Satisfactions, qui est encore utilisée dans la majorité des études de réception en
Turquie et peut être considérée comme une première étape sur le terrain, et le modèle
de codage/décodage ne suffisent plus à expliquer la relation média-audience. Cette
étude, en suivant ce développement des recherches sur la réception dans le monde,
essaie de donner un sens et de concrétiser la relation entre le public féminin religieux
et les textes télévisuels au sens le plus général, en les replaçant dans le cadre des
structures hiérarchiques sociales.
L'objectif de l'étude est de voir où et comment la télévision croise ou diverge
avec le quotidien des femmes pratiquantes, les zones de réconciliation et de conflit,
dans quelle mesure les valeurs et les jugements religieux sont déterminants dans la
relation qu'elles établissent avec la télévision, le cas échéant, l'interaction et si cette
interaction est portée au-delà du moment de la réception. À cette fin, l'accent est mis sur la question de savoir non seulement « comment » un texte télévisé est lu, mais
aussi « pourquoi » il est lu de cette façon. Au lieu de se concentrer sur un seul
programme télévisé ou genre, cette étude a adopté l'approche de la « vie réelle »
d'Ellen Seiter, l'une des principales chercheuses dans le domaine. Selon cette
approche, bien qu'elle limiterait la portée de la recherche et l'amènerait à une
conclusion plus rapide, le choix du programme ou du genre revient en fait à ne pas
donner aux participants la possibilité d'identifier les textes télévisuels dont ils
aimeraient parler. Alors que les choix de textes faits par les femmes elles-mêmes
sont également précieux en tant que données significatives reflétant leurs points de
vue.
Cette étude, qui porte sur la réception et l'utilisation de la télévision par les
femmes religieuses, a commencé par étudier les sources pertinentes afin d'établir
l'infrastructure théorique. En raison de la nature multicouche du sujet de recherche,
une revue de la littérature a été réalisée dans différents domaines. Dans le domaine
de la communication médiatique, si les sources liées aux études d'audience et surtout
aux théories critiques de la réception ont été étudiées, les études féministes et la
littérature de la sociologie de religion et de communauté ont également été tentées
d'être étudiées pour une analyse précise et significative des données recueillies
auprès des champ. Pendant ce processus, des études de terrain ont été lancées, des
entretiens approfondis ont été menés avec un total de 23 femmes atteintes par la
méthode boule de neige, en utilisant la technique d'entretien semi-structuré, et des
entretiens de groupe ont été menés avec la méthode d'observation participante. Dans
le travail de terrain réalisé entre mai 2015 et mai 2017, un enregistreur vocal a été
utilisé dans tous les entretiens avec la permission des participantes. Les réponses
données par les femmes participantes ont été analysées avec la méthode d'analyse
descriptive, qui est l'une des méthodes d'analyse qualitative des données. Avec cette
méthode, les données ont été interprétées en les séparant selon les thèmes
déterminés, et il s'agissait de transmettre les points de vue des participants avec leurs
propres mots, dans leur propre cadre, en donnant lieu à des citations directes et
larges. Une analyse holistique a été tentée de se réaliser en analysant les données
obtenues dans certains contextes. Considérant qu'une analyse holistique du rapport
des femmes interviewées à la télévision et des processus de production de sens à
partir des textes télévisuels ne peut être possible qu'en reconnaissant les femmes
comme sujets sociaux dans divers domaines de la vie quotidienne, le guide
d'entretien a été élargi et des thèmes tels que le fait d'être une femme/mère/épouse,
l'éducation, la liberté économique, la patrie, la nation ont été inclus dans les
entretiens en face à face. En conséquence, il a été observé qu'il peut y avoir des
différenciations ainsi que des chevauchements entre le discours à référence religieuse
utilisé par les participantes lorsqu'elles parlent de ces thèmes et concepts et de leurs
pratiques de la vie quotidienne. En d'autres termes, cette étude révèle également si
elles vivent un conflit entre ce que l'on attend des femmes et ce qu'elles ressentent et
pensent réellement, entre leurs croyances, les valeurs que le système social considère
comme sacrées, et leurs désirs, besoins et sentiments individuels, et les tactiques et
solutions qu'elles produisent dans une telle situation.
Les résultats de l'enquête de terrain montrent que, dans leur forme la plus
générale, les approches des femmes à la télévision sont largement similaires en
raison de leurs modes de vie façonnés sur la base des valeurs religieuses et de leur
répertoire commun, mais elles n'utilisent pas le même cadre dans leurs processus de
réception malgré un habitus religieux commun. Il convient de noter que la relation entre les valeurs religieuses et la pratique de regarder la télévision est également
complexe et contradictoire, et les participants n'ont pas séparé les deux mondes en
traçant une ligne claire entre leur religiosité et les textes télévisuels. On voit que de
nombreux facteurs tels que les rôles de genre, les valeurs religieuses, les niveaux de
religiosité, les subjectivités, les conflits internes sont déterminants dans les processus
de réception et d'interprétation. On observe que les femmes essaient de trouver la
position la plus appropriée pour elles-mêmes en utilisant des tactiques de défense et
de légitimation dans le processus d'écoute de la télévision et la pratique de la
réception, qui peut être définie comme un champ de réconciliation et de lutte. Les
résultats des entretiens approfondis montrent que les différences de réception sont
trop complexes pour être expliquées par des variables de classe socio-économique, et
que les catégories d'âge, de statut économique et de niveau d'éducation sont
insuffisantes pour évaluer les données. Trois variables principales peuvent être
mentionnées au début du traitement des données collectées : le niveau de religiosité,
la fréquence des contacts sociaux et l'orientation politique/idéologique. Les femmes
participantes sont unies sur la base de valeurs conservatrices religieuses, elles sont
donc similaires dans leurs perspectives sur la vie et les événements dans un cadre
macro. Cependant, la famille dans laquelle elles ont grandi, leurs expériences
individuelles, l'environnement social dans lequel elles vivent, le groupe religieux,
l'appartenance à une secte ou à une communauté sont les variables qui différencient
les femmes dans les détails. À ce propos, il convient de noter que les études de
terrain ont eu lieu avant et après la tentative de coup d'État du 15 juillet 2016, qui a
entraîné de grands changements politiques et sociaux dans l'histoire récente de la
Turquie. Ce travail a capturé un élan historique avec cette particularité. Il a été
clairement révélé lors de la recherche sur le terrain de cette étude que le 15 juillet a
provoqué une scission dans la partie conservatrice religieuse de la société. L'effet le
plus frappant de cette division dans le cadre de cette étude est qu'elle s'est reflétée
dans les préférences et les goûts des femmes pratiquantes participantes aux chaînes
de télévision et surtout aux séries-télévisées.
Cette étude, qui a été menée auprès de femmes qui se définissent comme
pratiquantes, qui organisent leurs pratiques quotidiennes en fonction des exigences
de la religion et qui s'efforcent de vivre une vie conforme aux textes religieux
auxquels elles attribuent la sainteté, se compose de deux principales parties qui se
complètent. La première d'entre elles est la partie qui présente des exemples tirés des
pratiques de la vie quotidienne des femmes participantes, leurs réflexions et leurs
actions sur divers concepts, étayés théoriquement par des théories et des concepts de
sciences sociales. L'objectif de cette partie est de reconnaître et de comprendre les
femmes participantes en rendant visibles les modes de vie façonnés par la religion
institutionnelle et les structures de domination masculine. La seconde est la partie où
l'utilisation de la télévision et les processus de réception des pratiquantes interrogées
à la lumière des structures sociales et culturelles dessinées dans la partie précédente
sont qui analysés, en les replaçant dans un cadre contextuel. Dans cette partie, il
s'agit de révéler que le rapport des femmes à la télévision ne s'explique pas en les
réduisant à des préférences individuelles, mais en même temps, malgré l'intitulé
"femmes pratiquantes", il n'est pas possible de parler d'un groupe complètement
homogène. Les différences détectées dans les processus de réception des textes
télévisuels malgré des schémas de pensée et de comportement communs, qui sont les
produits de valeurs d'habitus communes, montrent que d'autres dynamiques sont
également en jeu. Ce que sont ces dynamiques sera mieux compris si les résultats
présentés dans ces deux parties principales sont évalués ensemble.
La partie intitulée « Connaître les Femmes Religieuses Participantes : Leur
Vie Quotidienne et Leurs Approches de Diverses Questions » vise à regarder de plus
près la vie des femmes pratiquantes qui composent l'échantillon et à voir leurs
caractéristiques d'habitus. L'objectif principal de cette partie est de présenter des
extraits des histoires personnelles, des expériences et des pratiques de la vie
quotidienne des participants, obtenues grâce à des entretiens approfondis et des
études de terrain semi-ethnographiques. Révéler les caractéristiques, les similitudes
et les différences d'habitus des femmes participantes, avoir des informations sur leur
position dans différents domaines de la vie, leur mode de vie, leurs expériences de
vie quotidienne et leurs expériences de vie personnelles constitueront une base pour
l'analyse holistique de modes de réception de la télévision. Dans cette partie, les
définitions bourdieusiennes de l'habitus, de l'habitus religieux et son approche qui
considère la religion comme l'une des structures de la domination sociale constituent
le fondement théorique. Le résultat des entretiens est que l'habitus religieux dans
lequel elles vivent occupe une position active et puissante à chaque instant de leur
vie quotidienne, de la façon dont les femmes pensent et agissent aux mots qu'elles
utilisent, du choix des voisins/amis à leurs partage des rôles au sein de la famille,
depuis les préférences de marque dans les produits de consommation jusqu'à leur
relation avec la télévision. Partant de la thèse selon laquelle les religions déterminent
les pratiques de la vie quotidienne en tant que structures institutionnelles qui régulent
la vie sociale ainsi que le monde de croyance de l'individu, cette partie essaie
d'examiner les prédispositions, les goûts, les émotions, les pensées et les
comportements des femmes participantes dans un large champ. Comprendre les
détails de leurs pratiques de vie quotidienne et les tactiques qu'elles développent au
cours de la vie est nécessaire pour comprendre l'espace socioculturel dont elles
disposent. Dans l'analyse des données recueillies lors des entretiens, les thèmes
dominants ont été classés et présentés sous quatre sous-titres : « Pratiques de la Vie
Quotidienne », « Femmes Acceptables Idéales », « Sainte Famille et Obéissance
Féminine » et « Patrie, État, Nation ». Si une évaluation sommaire des résultats
atteints dans cette partie de l'étude est faite, on peut dire ce qui suit. La religion et les
valeurs religieuses s'imposent comme l'élément le plus important dans l'organisation
de la vie quotidienne. Il y a un quotidien structuré sur la base de la satisfaction des
besoins du foyer, du conjoint et surtout des enfants. Il a été révélé que les
participantes ont interprété les événements individuels et sociaux d'un point de vue
religieux conservateur, et dans ce contexte, elles ont décrit les concepts de croyance
en Allah et le pouvoir de la foi ainsi que la famille, la féminité, la maternité, la patrie,
l'Etat, la nation, le service militaire comme des valeurs qui se complètent. Les
réunions religieuses, les conversations communautaires, les visites de sanctuaires ou
les réunions à domicile « de femme à femme » où des prières sont lues légitiment
l'implication des femmes dans l'espace public en quittant leurs domiciles. Bien
qu'elles s'unissent dans l'effort de façonner leurs modes de vie conformément aux
références religieuses, il existe des différences dans leurs interprétations et pratiques
religieuses. En ce sens, la diversité du milieu social avec lequel elles sont en contact
et les caractéristiques de leur habitus ressortent comme des variables prédominantes
dans leur rapport à la religion. En d'autres termes, leur habitus et leur capital culturel
permettent aux femmes de vivre leur religiosité dans différentes dimensions, de les
refléter dans leur vie quotidienne de différentes manières et d'avoir des perspectives
différentes sur les rôles de genre de l'ordre dominé par les hommes.
La deux parties, intitulées "L'usage de la Télévision par les Femmes
Participantes » et « L'analyse de la Réception des Programmes de Télévision par les
Femmes Participantes", examinent comment les femmes utilisent la télévision, quel
type de significations elles produisent à partir des textes télévisés, en tenant compte
de leurs habitudes religieuses. Les sous-titres de cette partie et les sous-titres de la
partie précédente introduisant l'habitus ont été formés pour se compléter.
Contrairement à l'approche psychologique réductionniste, les femmes interrogées
dans cette étude se positionnent non seulement comme des sujets psycho-sociaux qui
répondent à leurs besoins personnels par la télévision, mais aussi comme des sujets
sociaux qui ont des liens religieux et culturels communs et sont nourris par des
habitus similaires. Les données recueillies sur le terrain par le biais d'entretiens
approfondis contiennent des éléments de leurs histoires de vie individuelles. Parler
de la télé donne des indices sur les attentes et les déceptions des femmes pratiquantes
participantes. Les données reflètent également le réseau hiérarchique des relations de
la structure sociale patriarcale qui enveloppe la femme en tant qu'un sujet social
ainsi que la relation entre la religion et l'ordre social masculin. Il rend également
visible le rôle fonctionnel que joue cette relation pour assurer la continuité du
patriarcat. Au-delà de cela, on voit que les structures de domination profondément
enracinées renforcées par la croyance religieuse et le système de valeurs rendent
difficile l'existence en tant que sujet féminin. La télévision, qui est considérée
comme l'un des éléments importants de la vie quotidienne des femmes, permet le
partage de sentiments et de pensées intimes qui seraient très difficiles à exprimer
dans la plupart des conditions.
Il a été prouvé que la relation entre les femmes interrogées et la télévision est
à la fois une relation de réconciliation et une relation de lutte, et les processus de la
production du sens et de la réception se déroulent sur ce terrain. La télévision est un
outil qui peut entrer dans la vie des femmes interviewées avec des images ou des
histoires très différentes du mode de vie qu'elles ont, menaçant les valeurs auxquelles
elles croient. Les participantes pensent qu'elles n'arrivent pas à protéger
adéquatement leurs identités pratiquantes défensives, qu'elles peuvent facilement
renforcer par les choix et les décisions qu'ils prennent dans leur vie quotidienne,
devant la télévision, et elles décrivent la situation comme succombant à leur ego.
Avec cette caractéristique, la télévision se transforme en un champ de lutte pour les
femmes. Il existe une relation tendue entre les femmes participantes et la télévision
en raison de l'intériorisation du système social patriarcal et des structures domination
religieuse.