Harezm-Kıpçak Türkçesinde duygu fiilleri
Emotional vers in Khwarezm-Kipchak Turkish
Yazar: SEDA ÖZTÜRK KALKAN
Danışman: PROF. DR. HABİBE YAZICI ERSOY
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Duygular, insan hayatının en temel birleĢenlerinden biridir ve bireyin tüm geliĢim
dönemlerinde önemini korumaktadır. Duygular, insanların iç dünyalarından gelen ve dıĢ 
dünyaya yansıyan mesajlarıdır. Ġnsanların duygusal deneyimlerini baĢka insanlarla 
paylaĢmalarında kullandıkları en önemli araç dildir. Ġnsanların ruh dünyasındaki hareket ve 
değiĢimleri anlatan duygu fiilleri, bireylerin zihinsel etkinlikleri sonucunda oluĢmaktadır. 
KiĢisel bir olgu özelliği gösteren duygular, zamanla toplumsal bir nitelik kazanır. Duygu 
ve düĢünce ortaklığı bireylerin topluluk hâlinde bir arada yaĢamalarını sağlar. Bir 
toplumun tam olarak anlaĢılması için o toplumun duygu ve düĢünce dünyasının aralanması 
gerekir. Tezde Karahanlı Türkçesi ile bağlantılı olan Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer Türk 
boylarının lehçelerinin karıĢımıyla Ģekillenen Harezm-Kıpçak Türkçesinde kullanılan 
duygu fiilleri örneklem eserler yoluyla tespit edilmiĢtir. Ayrıca 13-15. yüzyıllarda HarezmKıpçak Türkçesini kullananların duygularını ifadede baĢvurdukları fiiller anlam 
özelliklerine göre sınıflandırılmıĢtır. Harezm-Kıpçak Türkçesiyle yazılmıĢ eserlerin konu 
çeĢitliliği ve sayısı fazladır. ÇalıĢmada bu eserlerden dönemin karakteristik dil özelliklerini 
en iyi yansıtanlar örneklem olarak seçilmiĢ ve duygu fiilleri açısından incelenmiĢtir. 
Harezm-Kıpçak Türkçesinde tespit edilen bu duygu fiilleri yoluyla dönemin psikolojik ve 
sosyolojik durumu ortaya çıkarılmaya çalıĢılmıĢtır.

Abstract:
Emotions are one of the most basic components of human life and maintain their 
importance in all developmental periods of the individual. Emotions are messages that 
come from people's inner world and are reflected in the outside world. Language is the 
most important tool people use to share their emotional experiences with other people. 
Emotional verbs that describe the movements and changes in people's spiritual world are 
formed as a result of the mental activities of individuals. Emotions, which are a personal 
phenomenon, gain a social character over time. Sharing emotions and thoughts enables 
individuals to live together as a community. In order to fully understand a society, the 
world of emotion and thought of that society must be explored. In the thesis, the emotional 
verbs used in Khwarezm-Kipchak Turkish, which was shaped by the mixture of dialects of 
Oghuz, Kipchak, Kangli and other Turkish tribes related to Karakhanid Turkish, were 
determined through sample works. Also 13th-15th. The verbs used by people using 
Khwarezm-Kipchak Turkish in the centuries to express their feelings have been classified 
according to their meanings. The subject diversity and number of works written in 
Khwarezm-Kipchak Turkish are high. In the study, those of these works that best reflect 
the characteristic language features of the period were selected as samples and examined in 
terms of emotional verbs. The psychological and sociological situation of the period was 
tried to be revealed through these emotional verbs identified in Khwarezm-Kipchak 
Turkish.
Science Code : 30102
Key Words : Emotion verbs, Khwarezm-Kipchak