Tefsirde usûl arayışları -erken ve klasik dönemin karakteristik metinleri bağlamında-
Searchings for usūl in tafsīr-in the context of the characteristic texts of the early and classical period-
Yazar: FATMA YALNIZ
Danışman: PROF. DR. SELİM TÜRCAN
Hitit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tefsir = Commentary ; Yöntemler = Methods ; İslamiyet = Islam

Özet:
Modern dönemde ortaya çıkan Arapça ve Türkçe literatüre bakıldığında, erken ve klasik dönemde tefsirin diğer ilimlerden bağımsız ve müstakil bir usûl arayışının bulunmadığı kanaatinin hâkim olduğu görülmektedir. Ne var ki, erken ve klasik dönemde tefsirin kendine özgü bir usûl arayışının bulunup bulunmadığı sorgulamasının yalnızca Kur'ân ilimlerini konu edinen ve derleyen bazı klasik eserler üzerinden yapılması, meselenin sınırlı bir perspektiften analizini ifade etmektedir. Zira bu literatür, edebü'l-müfessir bahislerini hariç tutarsak, bize büyük oranda Kur'ân ve tefsir ilimlerine dair bilgi ve rivayet malzemesi sunmakla yetinmekte olup müstakil ilimleri usûl arayışı perspektifinden irdelememektedir. Oysa erken dönemden itibaren tefsir literatürüne bu zaviyeden bakıldığında gerek tefsir mukaddimelerinde gerekse müstakil eserlerde tefsir ilmine özgü usûl arayışının izlerine rastlanmaktadır. İlgili çalışmaların bir kısmında fıkıh, kelam gibi bazı formasyonlar eşliğinde usûl arayışına girildiği görülmekle birlikte bu arayışı tefsire özgü kılmaya çalışanların da bulunduğu fark edilmektedir. Bu çalışma bahsi geçen tespitlerden hareketle tefsirde usûl arayışının ortaya çıkışını hazırlayan tarihi etkenleri, süreç içerisinde gerçekleşen değişim-dönüşümleri ve usûl arayışlarının tefsire özgülük bağlamında kat ettiği mesafeyi karakteristik metinler özelinde tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede öncelikle tefsirde usûl arayışlarının siyasî ve itikadi etkenleri irdelenmektedir. Akabinde muhalif grupların Kur'ân'ın yorumlama biçimlerine dair birbirine yönelttikleri eleştiriler incelenmektedir. Devamında müelliflerin usûl arayışında teorik açıdan yorum mekanizmaları üretmeleri ve pratik açıdan somut kaideler ortaya koymaları konusu analiz edilmektedir. Son olarak, söz konusu usûl arayışlarının tefsire özgülük bakımından başarısı denetlenmektedir. Neticede erken dönemden itibaren tefsire özgü usûl arayışlarının ortaya çıktığı tespit edilmektedir. Bu arayışların belirli seviyelerde mesafe kaydettiği net bir biçimde gözlenmektedir. Dolayısıyla bu tez çalışması, modern dönemdeki hâkim kanaatin aksine, mütekâmil seviyede olmasa da tefsire özgü usûl arayışlarının erken dönemden itibaren başladığını ortaya koymaktadır.

Abstract:
When we look at the Arabic and Turkish literature that emerged in the modern period, it is seen that the opinion that tafsir did not seek an independent and independent method from other sciences in the early and classical period. However, the fact that the questioning of whether there was a search for a unique method in tafsir in the early and classical period is made only on some classical works that deal with and compile the Qur'anic sciences, which expresses the analysis of the issue from a limited perspective. Because this literature, excluding the mentions of adebü'l-müfessir, is content to provide us with information and narration material on the Qur'an and tafsir sciences to a large extent, and does not examine independent sciences from the perspective of seeking a method. However, looking at the tafsir literature from this point of view since the early period, traces of the search for a method specific to the science of tafsir can be found both in the tafsir introductions and in the stand-alone works. In some of the related studies, it is seen that there is a search for a method accompanied by some formations such as fiqh and kalam, but it is noticed that there are also those who try to make this search specific to tafsir. Based on the above-mentioned determinations, this study aims to determine the historical factors that prepared the emergence of the search for method in tafsir, the changes-transformations that took place in the process, and the distance covered by the search for method in the context of specificity in tafsir, in the context of characteristic texts. In this framework, first of all, the political and theological factors of the search for method in tafsir are examined. In this framework, first of all, the political and theological factors of the search for method in tafsir are examined. Afterwards, it is analyzed that the authors produce theoretical interpretation mechanisms and put forward concrete rules in practical terms in their search for method. Finally, the success of the method searches in question in terms of specificity in interpretation is checked. As a result, it is determined that the search for methods specific to tafsir emerged from the early period. It is clearly observed that these pursuits have progressed at certain levels. Therefore, this thesis study reveals that, contrary to the prevailing opinion in the modern period, the search for methods specific to tafsir started from the early period, although not at a perfect level.