Hanefî mezhebinde kavâ`id ilmi ve gelişimi
The development of legal maxims? (qaw?`id) genre in the Hanaf? school of law
Yazar: NECMETTİN KIZILKAYA
Danışman: PROF. DR. SAFFET KÖSE
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Tarih = History
Dizin: Hanefiler = Hanifies ; Kavaid = Kavaid ; İslam hukuku = Islamic law ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Fıkıh ilmi içerisinde zamanla ahkâm-ı sultâniyeden fetvâya, usûlden furûka, şerh ve hâşiyeden muhtasara uzanan değişik yazım türleri ortaya çıkmıştır. Konuları ele alış yöntemleri, yöneldikleri ana hedefler ve işlevleri bakımından birbirlerinden farklı olan bu yazım türleri, fakîhlerin geniş bir zaman dilimi içerisinde ortaya koydukları çabalara dair zengin bir literatür oluşturmaktadırlar. Aynı fıkıh düşüncesine mensup fakîhlerin kendilerinden önceki kuşaklardan devraldıkları miras üzerinde yapmış oldukları çalışmaların semeresi olan bu alt edebî türler, aynı zamanda fıkıh ilminin her dönemde dinamik bir yapıya sahip olduğunu ve değişik asırlarda ortaya konan fıkhî çabaların çeşitli ürünler ortaya çıkardığını göstermektedir. Fer`î ahkâm ile bunların dayanmış olduğu asıllar arasındaki ilişkiyi inceleyen kavâid edebiyatı da bu yazım türlerinden biridir.Bu çalışmada, fıkhın önemli edebî türlerinden biri olan kavâid ilmi Hanefî mezhebi özelinde incelenmektedir. Bu çerçevede ilk bölümde kavâid, bir kavram olarak analiz edilmiş; ilgili olduğu terimler ve ilim dalları ile mukayese edilmiştir. İkinci bölümde kavâid düşüncesine zemin hazırlayan ve birçok fıkhî yazım türüne kaynaklık eden fıkıh metinleri, muhtasarlar, şerhler ve fetvâ kitapları başta olmak üzere kâidelerin çokça kullanıldığı Hanefî kaynaklarda fıkhî kâidelerin izi sürülmüştür. Bunu yaparken fıkhî kâidelerin uygulama alanları, kendilerine müracaat edilme gerekçeleri, ne şekilde kullanıldıkları ve müstakil tedvine nasıl zemin teşkil ettikleri üzerinde durulmuştur. Kavâidin müstakil bir disiplin olarak incelendiği son bölümde ise öncelikle dört Sünnî mezhep esas alınarak kavâid literatürünün tarihsel gelişim süreci ele alınmış, ardından Hanefî kavâid eserleri içerik ve metot açısından analiz edilmiştir.

Abstract:
Different types of writing, from the ordinances of government (al-ahk?m al-sult?niyyah) to fatw?s, from legal theory (us?l al-fiqh) to legal distinctions (fur?q), from commentaries and glosses to compendiums have gradually emerged within Islamic law. These types of writing, which differ as to how they treat their subjects, their main aims, and their functions, constitute a rich literature that shows the efforts of the jurists over a wide period of time. These genres within Islamic law, which are the fruits of the works of jurists sharing a common legal thought on the legal heritage of previous generations, also show that Islamic law has had a dynamic structure in all periods and that in different eras legal efforts have engendered diverse products. The literature of legal maxims (al-qaw?`id) that analyses the relation between substantive rulings and their postulates is one of these genres.In this study, the science of legal principles which is one of the important literary categories in Islamic law is investigated with a focus on the Hanaf? school. Within this framework in the first section legal maxims are analyzed conceptually, and have been compared with related technical terms and sciences. In the second section, beginning with legal texts, compendiums, commentaries, and fatw? collections, legal principles have been traced in Hanaf? sources that have laid the groundwork for legal thought concerning legal maxims. In doing so, the focus has been on the application fields of legal principles, reasons for employing them, how they have been utilized, and how they have established a foundation for independent writing. In the last section in which legal maxims are studied as an independent discipline, first the historical development of the literature of legal maxims within the four Sunni schools has been considered, and then the Hanaf? works on legal maxims have been analyzed in terms of content and methodology.