Doğu Anadolu Bölgesi'nde Urartu yerleşim arkeolojisi
Urartu settlement archeology in Eastern Anatolia Region
Yazar: DİLARA DEMİRTAŞ
Danışman: PROF. DR. RAFET ÇAVUŞOĞLU ; DOÇ. DR. AYŞEGÜL KELEŞ ERİÇOK
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Demir Çağı = Iron Age ; Urartu Devleti = Urartian State

Özet:
Ünlü coğrafyacı Yi-Fu Tuan'ın da belirttiği gibi "Coğrafya, insanın evrenle
olan ilişkisini anlamasının anahtarıdır". Türkiye'nin 7 bölgesi arasında en zorlu
coğrafyaya sahip olan Doğu Anadolu topraklarında ilk politik güç olan Urartular
varlıklarını MÖ 9-7. yy arasında sürdürmüştür. Birbirinden yüksek dağ silsileleri ile
ayrılan bu engebeli coğrafyada kalıcı olabilmenin anahtarı coğrafyaya
hükmedebilmekten geçmektedir. Bunu oldukça iyi başaran Urartu Krallığı, gerisinde
ünik mimari eserlerin yanı sıra kendilerine özgü çok sayıda materyal, kültür kalıntısı
bırakmıştır. Bölgenin coğrafyasının getirisi olarak özellikle taşların mimaride akılcı
sistemlerle kullanılması sonucu depreme dayanıklı yapılan kaleler, kentler ve yerleşim
birimleri bizlere Urartu Krallığı'nın doğaya bakış açısı ile ilgili de ipuçları
vermektedir. Şimdiye kadar Urartu Krallığı ile ilgili yapılan çalışmaların pek çoğu bu
önemli mimari eserlerin gerek hammadde kullanımı gerekse inşa teknikleri açısından
değerlendirilmesinin yapılması ile ilgili olmuştur. Bu mimari kalıntılar genellikle
büyüklükleri, kullanım amaçları ve konumlarına göre eyalet merkezleri, yerel yönetim
merkezleri, garnizonlar ve/veya geçici kalıcı konutlar olarak değerlendirilmiştir. Az
sayıda çalışma ise bu kalıntıların coğrafya ile ilişkisini irdeleyerek aktarmıştır.
Hâlbuki Urartu Krallığı bölgenin ilk politik gücü olarak tarih sahnesine çıkışından
itibaren bir devlet politikası olarak geliştirdiği iskân uygulamalarında coğrafyayı
dikkate almıştır. Kalelerin konumlarını, bu kaleler ile birlikte planlanan aşağı kentleri,
tarım ve hayvancılık için uygun ortamları ve bu uygun ortamı sağlayacak sulama
sistemlerini bir bütün olarak coğrafyanın imkanlarına göre planlamış, eksik yönlerinin
ıslahını sağlamıştır. Krallık; varlık gösterdiği 250 yıllık süreçte Doğu Anadolu
topraklarında şimdiye kadar yapılan kazılar, yüzey araştırmaları ve Kültür Varlıkları
Koruma Kurulları tarafından tescillenen üç yüzü aşkın kale, iki yüze yakın höyük, yüz
kadar da düz yerleşim alanı bırakmıştır. Bu yerleşim birimleri ile ilişkili olarak seksen
dokuz sulama sistemi ve çok sayıda maden-taş ocakları ile bütüncül bir iskân sistemi
oluşturdukları görülmektedir. Bizi bu çalışmanın gerçekleştirilmesine iten de bu
bütüncül iskân politikasının coğrafya ile olan ilişkini tüme varım yöntemi ile
irdelemek olmuştur. Çalışmada amaç, Urartu Krallığı'nın yaşadığı coğrafyayla olan
ilişkisi ve bu ilişkinin yerleşim birimlerine olan yansımalarının yeniden
canlandırılmasını gerçekleştirebilmektedir. Bu ilişkinin ortaya koyulabilmesi için
Coğrafi Bilgi Sistemleri alt yapısından destek alınmıştır. Çalışma, Coğrafi Bilgi
Sistemleri yardımı ile gerçekleştirilen çeşitli analizler sayesinde coğrafya ile yerleşim
birimleri arasındaki bağlantıyı ortaya koymaya yardımcı olmuştur. Bu sayede Doğu
Anadolu Bölgesi'ndeki Urartu yerleşimleri kuruldukları coğrafyanın jeolojik, iklimsel
özellikleri; su kaynakları ve yol ağlarına yakınlık; hammadde kaynaklarına
erişilebilirlik gibi kriterlere göre irdelenmiştir. ArcGIS programında hazırlanan
haritalar ile desteklenen çalışmada Urartu Krallığı'na ait şimdiye kadar tespiti
sağlanan tüm yerleşim birimleri bir bütün halinde değerlendirilmiştir. Çalışma
sonucunda ise yerleşimlerin kullanım amaçları, gerekçeleri ile bilim dünyasına
aktarılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Urartu Krallığı, Yerleşim Arkeolojisi, Kentsel Arkeoloji, Coğrafi
Bilgi Sistemleri, Urartu mimarisi.
Sayfa Sayısı: xxiv+500
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Rafet ÇAVUŞOĞLU, 2. Danışman: Doç. Dr. Ayşegül
KELEŞ ERİÇOK

Abstract:
As the famous geographer Yi-Fu Tuan states, 'Geography is the key to understanding
man's relationship with the universe'. The Urartians, the first political power in Eastern
Anatolia, which has the most challenging geography among the 7 regions of Turkey,
continued their existence between the 9th and 7th century BC. The key to being
permanent in this rugged geography separated from each other by high mountain
ranges is to dominate the geography. The Urartu Kingdom, which succeeded in this
quite well, left behind many unique materials and cultural remains as well as unique
architectural artefacts. As a result of the geography of the region, the castles, cities and
settlements, which were built earthquake-resistant as a result of the rational use of
stones in architecture, also give us clues about the Urartu Kingdom's perspective on
nature. Until now, most of the studies on the Urartu Kingdom have been related to the
evaluation of these important architectural artefacts in terms of both the use of raw
materials and construction techniques. These architectural remains were generally
evaluated as provincial centres, local administration centres, garrisons and/or
temporary permanent residences according to their size, purpose of use and location.
Few studies have analysed the relationship between these remains and geography.
However, the Urartu Kingdom, as the first political power of the region, has taken
geography into consideration in the settlement practices it has developed as a state
policy since its emergence on the stage of history. It planned the locations of the
fortresses, the lower cities planned together with these fortresses, the suitable
environments for agriculture and animal husbandry and the irrigation systems that
would provide this suitable environment according to the possibilities of geography as
a whole, and ensured the improvement of the deficient aspects. In the 200 years of its
existence, the kingdom left more than three hundred castles, nearly two hundred
mounds and about a hundred flat settlements in Eastern Anatolia, which have been
registered by excavations, surveys and Cultural Heritage Protection Boards. Eightynine irrigation systems and numerous mining and stone quarries associated with these
settlements form a holistic settlement system. What prompted us to carry out this study
is to examine the relationship between this holistic settlement policy and geography
with the method of induction. The aim of the study is to revitalise the relationship of
the Urartian Kingdom with the geography it lived in and the reflections of this
relationship on the settlements. In order to reveal this relationship, support was
received from Geographical Information Systems infrastructure. The study helped to
reveal the connection between geography and settlements through various analyses
carried out with the help of Geographical Information Systems. In this way, Urartian
settlements in the Eastern Anatolia Region were examined according to criteria such
as geological and climatic characteristics of the geography where they were
established; proximity to water resources and road networks; and accessibility to raw
material resources. In the study supported by maps prepared in ArcGIS programme,
all settlements of the Urartian Kingdom identified so far were evaluated as a whole.
At the end of the study, the purposes of use of the settlements were conveyed to the
scientific world with their justifications.
Key Words : Urartu Kingdom, Settlement Archaeology, Urban Archaeology,
Geographical Information Systems, Urartu architecture.
Quantity of Page: xxiv+500
Supervisor: Prof. Dr. Rafet ÇAVUŞOĞLU, 2nd Supervisor: Assoc. Prof. Dr. Ayşegül
KELEŞ ERİÇOK