Irak Anayasalarına göre devlet başkanının konumu
The position of the head of state according to the Iraqi Constitutions
Yazar: BEDRETTİN BAYRAKTAR
Danışman: PROF. DR. İLYAS DOĞAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı / Kamu Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Farklı siyasal sistemlerde devlet başkanlığı makamı, devletin şekli ve siyasi sistemine ilişkin işaretleri ifade eden temel bir eksen ve merkezi bir konum teşkil etmiştir ve halen de öyledir. Ayrıca devletin egemenliğini ve saygınlığını ifade eden sembolik öneme sahip prestijli bir makamdır. Muhtelif biçimleri ve siyasal sistemleriyle demokratik rejimlerin yayılımı bu makamın değerini azaltmamıştır. Zira devlet başkanlığı, bilhassa parlamenter sistemlerdeki rolü ve icra yetkileri sınırlı olduğu halde ulusal bir sembol ve anayasal bir üst merkez olarak varlığını sürdürmüştür. Irak'ın siyasal ve anayasal mirası ve Irak halkının hafızasında devlet başkanı, ilham verici bir lider, olağanüstü ve efsanevi bir kişiliktir. Devletin otoritesini kişisel bir sahiplik ile elinde tutar, otoritesini kimse tartışamaz, ayrıcalıklarına kimse ortak olamaz. İster seçilmiş ister atanmış olsun, ister ast ister üst olsun, ister parlamento, ister yargı organı ya da başka herhangi bir makam olsun, tüm bu sıfatlar devlet başkanına boyun eğer, emirlerine harfiyen uyar ve ona karşı gerek anayasal gerekse fiili olarak mutlak itaat sergiler. Bu tür bir devlet başkanı profili ağırlıklı olarak diktatör rejimlerde görülür, tıpkı totaliter bir diktatörlük sistemi altında devletteki otorite, kuvvet ve ayrıcalıkların mutlak sahibinin tek kişi olduğu 2003 öncesi Irak'ta olduğu gibi. Ancak modern çağın tanık olduğu en baskıcı diktatörlüğün ardından gelen yeni demokratik sistem durumu tamamen değiştirmiştir. Devlet başkanını, -ister makamında otururken ister bazı protokol gereklerini yerine getirirken- yalnızca iktidarın ortaklarından biri haline getirmiştir. Yürütme organı ve gerçek yetkiler ise başbakana verilmiştir. Dolayısıyla yürürlükteki anayasa uyarınca Irak cumhurbaşkanlığı makamı, belirli bir görev süresine sahip onursal bir pozisyon haline gelmiş, ardından yerini halefine bırakmaya başlamıştır. Bu ise günümüzde hiçbir Arap ülkesinde tasavvur edilemeyecek bir manzaradır. Bu sebeple araştırmada objektif bir analiz yapılmaya çalışılarak zulüm, baskı ve diktatörlüğün esareti altında onlarca yıl geçtikten sonra Irak'ta kurulan umut verici demokratik sistemin temellerinin güçlendirilmesine yönelik araştırma konuları detaylı olarak tartışılmıştır. Araştırmada yöntem olarak salt anayasa metinleri üzerinde durarak yorumlama yöntemi izlenmek suretiyle bu metinlerin analizi, yansımaları ve sonuçları anlaşılmaya çalışılmıştır. Irak anayasaları çerçevesinde konuya ilişkin sadece tarihsel veya politik değil, aynı zamanda bilimsel ve anayasal bir inceleme yapılmıştır. Araştırmada geçmiş ve yürürlükteki Irak anayasaları bağlamında devlet başkanının konumu, seçilme koşulları, seçim mekanizması, görev süresi, yetki alanları ve bu makamın boşalması konuları incelenmiştir. Bu amaçla, araştırmanın verimli ve başarılı olması amacıyla gerekli bilgilerin elde edilmesi için büyük bir çaba ve emek harcanmış, konuya ilişkin yabancı kaynakların yetersizliğinin yanı sıra Arapça kaynakların Türkçe'ye tercüme edilmesi gerekmiştir. Araştırmanın amacı, bu akademik çalışmada ele alınan kapalı ve netleşmemiş yönlere objektif ve aydınlatıcı bir ışık tutmaktır. Araştırmada, yakın zamanda parlamenter sistemi benimseyen modern Irak'ta devlet başkanının yetkilerinin genişletilmesi, devlet başkanı ile başbakanın yetkileri arasında bir tür denge kurulması, tarihi boyunca baskı ve dışlanmaya maruz kalmış Irak halkının iradesinin dışlanmaması ve ihmal edilmemesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Bilimsel yöntem gereği, araştırmanın "Irak Anayasalarına Göre Devlet Başkanının Konumu" başlıklı konusu üç bölüme ayrılmış, ilk bölümde "Devlet Başkanının Farklı Hükümet Sistemlerinde Konumu ve Bağımsızlık Öncesi Irak Anayasal Tarihinde Yöneticiler" başlıklı konu ele alınıp; hükümet sistemlerinde devlet başkanı, Osmanlı dönemi, İngiliz işgali dönemi ve ardından krallık sisteminin kurulmasına kadar devam eden süreçte Irak'ın siyasal ve anayasal durumu incelenmiştir. İkinci bölüm ise "Bağımsızlıktan 2003'e Kadar Irak Anayasalarında Devlet Başkanının Konumu" konusuna ayrılırken üçüncü bölüm "2003'ten Sonra Irak Anayasalarında Devlet Başkanının Konumu" konusuna ışık tutmaktadır. Bu bölümlerin ardından araştırma sürecince ulaşılan sonuçlar ve önerilerin yanı sıra bilgiler için yararlanılan kaynaklar listesine yer verilerek tez tamamlanmıştır. Bu çalışmayla birlikte hukuk literatürüne, modern bilimsel araştırmalar ve incelemeler açısından yetersiz kalan bir alanda katkıda bulunabilmiş olmayı ümit ederim.

Abstract:
In different political systems, the head of state has been, and remains, a central axis and position that indicates the beacons of the form of the state and its political system. It is also a prestigious authority with symbolic importance, expressing the sovereignty and dignity of the state. The proliferation of democratic regimes with its various forms and political systems has not diminished the value of this authority. The presidency has continued to exist as a national symbol and a constitutional supreme center, even though its role and enforcement powers, particularly in parliamentary systems, are limited. The president is an inspiring leader and has an extraordinary and legendary personality in Iraq's political and constitutional legacy and in the memory of the people.  It holds the authority of the state with personal appropriation. No one can discuss its authority and no one can share its privileges. Whether elected or appointed, whether subordinate or supreme, whether from the parliament, judiciary or any other authority, all these subordinates submit to the head of state, strictly obey its orders, and show absolute constitutional and actual obedience to him. Such a profile of the head of state is often seen in dictatorship regimes where the authority, power, and privileges of the state are concentrated in one person, as in the totalitarian dictatorship system in Iraq before 2003. However, the new democratic system that followed the most repressive dictatorship of the modern age has changed the situation completely. The new system made the head of state only one of the parties of power, whether he was sitting in his office or fulfilling some protocol requirements. The executive authority and the genuine powers are handed to the prime minister. Therefore, under the current constitution, the Iraqi presidential authority has become an honorary position with a fixed term of office. After concluding his term, the president hands over his authority to his successor. This is a conjuncture that cannot be imagined in any Arab country today. For this reason, an objective analysis was conducted in this article and the research subjects aimed at strengthening the foundations of the promising democratic system in Iraq, after decades of oppression, tyranny, and dictatorship were discussed in detail. In this article, the absolute constitutional texts were examined with the evaluation method. Within the framework of Iraqi constitutions, not only historical or political but also scientific and constitutional analysis has been made. In this article, I examined the position of the head of state, his eligibility requirements, his term of office and realm of authority, the electoral mechanism, and the discharge of this office in the context of the past and current Iraqi constitutions. For this purpose, a great load of work and effort has been made to obtain the necessary information for this article to be efficient and successful. In addition to the inadequacy of foreign sources on the subject, Arabic sources had to be translated into Turkish.This article aims to shed an objective and illuminating light on the unclear and uncertain aspects discussed in this academic research. The article concluded that in modern Iraq, which recently adopted a parliamentary system, the powers of the head of state should be expanded, a balance should be established between the powers of the head of state and the prime minister, and the will of the Iraqi people who have been subjected to oppression and exclusion throughout history should not be excluded and should not be neglected. By following the scientific method, the article was divided into three chapters. In the first chapter, position of the head of state in different government systems and rulers in the constitutional history of pre-independence, Ottoman period, the period of British occupation and then the political and constitutional situation in Iraq, which continued until the establishment of the kingdom system is discussed. The second chapter explains the position of head of state in Iraqi constitutions from Independence to 2003 and the third part sheds light on the position of the president in Iraqi constitutions after 2003. Following these chapters, the article is completed with a conclusion and suggestions reached during the research. I wish that this article becomes successful and I hope to be able to contribute to the legal literature that is inadequate in terms of modern scientific research and studies.