Tarih ve arkeoloji belgesellerinde görsel belge sorunu ve popülerleşme eğilimleri
The visiual documentation problem of history and archeology documentaries and their gain of popularity
Yazar: SUZAN DENİZ ÖZDEMİR
Danışman: Y.DOÇ.DR. SEVİLAY ÇELENK ÖZEN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Tarih = History ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Bu çalışmanın başında yapılan araştırmalar, özellikle prehistorikdönemleri konu alan tarih ve arkeoloji belgesellerinin yapımında karşılaşılangörsel belge sorunları üzerine odaklanmıştır. Fakat bu araştırmalarınsonucunda, görsel belge sorunları ve bu sorunlara bulunan çözümlerin,belgesellerin popülerleşme eğilimlerini ne denli etkilediği anlaşılmıştır. Bunedenle, söz konusu belgesellerde yaşanan görsel belge sorunu, bu sorunabulunan çözümler ve bu çözümlerin belgesellerin popülerleşme eğilimlerinekatkısını anlamak ve bu duruma eleştirel bir bakış getirmek, bu çalışmanınamacını oluşturmuştur.Araştırmada, otuz yıl arayla çekilmiş iki belgesel filmin, görsel belgesorununu ortadan kaldırmak amacıyla, başvurduğu çözümler üzerinden,geçen otuz yılda tarih ve arkeoloji belgesellerinde gözle görülür hale geleniçeriksel ve biçimsel farklılıkların, izleyicilerin belgesel sinemaya bakış açısınıdeğiştirdiğine dikkat çekilmiştir. Bu incelemelerin sonucunda, tarih vearkeoloji belgesellerinde karşılaşılan görsel belge sorununa getirilençözümlerin, bu belgesellerin hızlanan popülerleşme eğilimlerine önemlikatkılarda bulunduğu görüşüne varılmıştır.Bu konuya, yaşanan teknolojik gelişmelerin birçok alanda olduğu gibisinema alanında da yapılabileceklerin sınırlarını zorlamaya devam etmesişeklinde de bakılabilir. Bu çerçevede sinema alanında teknik olanaklarıngelişmesi en mahrem olanın bile gözler önüne serilmesini beraberindegetirdi. Bu gelişmelerden belgeseller de payını aldı. Sadece tarihi belgeler,114tanıklar, eserlerin veya bir olayın görsel anlatımı belgesel yönetmenineyetmemeye; izleyiciyi de tatmin etmemeye başladı. Yaşanan savaşların bilecanlı yayında dakika dakika izleyiciye sunulduğu bu yeniçağ, belgeseli deyeni bir yapılanmanın içine itti. Böylece izleyici geleneksel belgeselpratiklerinin dışında, azami seviyede zihinsel aktivitede bulunarak, artı birçaba sarf etmeden gerçekleri bir film gibi izleyebileceği yeni bir belgeseldünyası ile tanıştı. Artık geçmişte de yaşanmış olsa, bir savaşı sadeceanlatmak yetmiyor, insanlara belgeselleri izletebilmek için, bu savaşlarıngerçekmiş izlenimi verecek şekilde yeniden yaşatılması gerekiyordu. Bununsonucu olarak da, belgeselin bu yeni dünyasında tanıkların yerini showdünyasının ünlüleri, tarihi belgelerin yerini grafik ve animasyonlar aldı. Budurum, günümüzde, yıldız (star) oyuncu kadrolarına sahip, büyük bütçeli,aşk, şiddet, ihtiras gibi izleyicinin içindeki dürtülere hitap eden duygularınkışkırtıldığı, Hollywood filmlerine benzeyen belgesel filmlerin karşımızaçıkmaya başlaması ile de açıklanabilmektedir.Söz konusu ?belgeseller?, işledikleri konuları, röportaj tekniklerikullanmaları ve kısmen de olsa bilim adamlarının danışmanlıklarınabaşvurmaları sayesinde, belgesel filmlerin belli özelliklerini taşımaktadırlar.Oysa anlatımlarında dramatizasyonlardan, profesyonel oyunculardanyararlanmaları, kullanılabilir durumda olsa bile, konunun geçtiği gerçekmekanlar yerine dijital yöntemlerle yeniden yarattıkları mekanları seçmelerive bilgilendirme yerine ?bilgilence?nin tercih edilmesiyle de bu türden ayrı birnoktada durmaktadır.115Tüm bunlar göz önüne alındığında, söz konusu belgeselleri için, her nekadar uluslar arası alanda ve Türkiye'de kurmaca belgesel tanımı kullanılıyorolsa da, yurdumuzda, Hititler belgeselinde de karşılaştığımız gibi, butanımlama yaygınlık kazanamamıştır. Bu sebeple, bahsi geçen belgesellerin,gerek görsel belge sorununa bulunan çözümlerin kullanım yolları, gereksepopülerleşme yolunda geçirdikleri biçimsel ve içeriksel dönüşüm sürecisonucu, bilindiği anlamda belgesel olarak adlandırılamayacağı, bu tür filmleriçin yeni bir tanımlama yapılması veya kurmaca belgesel tanımınınkullanımının ülkemizde de yaygınlaştırılması gerekmektedir

Abstract:
The researches done at the begining of this study, were focused on thevisiual documentation problems of history and archeology documentaries.But at the end of these researches, it could be seen, how much the practicesused to solve this problem, effect the tendencies to popularity of thesedocumentaries. Because of that, the intent of this study is to analyse thesupplements of these visiual documentation problems, their solutions andhow these issues effect their tendencies to popularity with a critical attitude.By analising two documentaries, shot thirty years of interval, this studytries to show, the change of content and form of history and archeologydocumentaries, that the visiual documentation problems, the practices thatare often used to solve them and their tendencies to popularity, has changed,the audiences point of view about documentaries, in these last thirty years. Atthe end of this research, it can be said that the practices used to solve thevisual documentation problems of history and archeology documentaries,fasten their tendencies to popularity.An other point of view is that, like in most of the areas, the technicaldevelopments in the documentary practice, continiue to force the limits ofwhat can be done. In that case, it can be said that with the development oftechnological opportunities in the documentary practice, came along thepresentation of the most the intimate. With that, the historical documents,witnesses or the visiual narrating of what happened in the past started to beinsufficient for the director and it could not satisfact the audience either. In a117time where battles can be watched live, documentary films were forced toreconstruct themselves. So the audience met a new kind of documentaryfilm, by witch they could watch the historical reality, without any kind ofmental activity, just as easy like watching a movie. Just telling the story of abattle was not enough anymore. In order to be watched, the battles had tocome to life in a very realistic way. As a result, the witnesses of adocumentary were replaced by film stars, just like the documents which werereplaced by graphic and animation practices. This situation can be explained,by the increasing number of documentaries that reminds us of Hollywoodfilms. Films, full of casts with film stars big budgets and emotions like love,hate and passion; emotions, which call out to the most basic impulsions ofthe humankind. Even though this ?documentaries? use the same topics,interview techniques and advisors as the documentaries we are used to, theusage of dramatisations, proffessional actors, the digitally animated sites,eventhough the original ones can be used, and the preference of infotainmentto information causes the main difference between them.According to these differences, a new defifnition, fictional documentaryis used in the world and in Turkey. But just like it can be seen in the case ofthe Hittites film, the use of this description has not expanded enough.Because of the practices these films use for their visual documentationproblem, the transformation of their content and form, at the same time withtheir gain of popularity, it must be said that it is hard to define these films asdocumentary films. The solution this study can bring to this problem is either118to redifine them or to expand the use of the term fictional documetary inTurkey.