Vergi ihbarını etkileyen faktörlerin belirlenmesine yönelik bir alan araştırması
A field study related determination of factors effecting tax whistleblowing
Yazar: İNCİ SANDALCI
Danışman: DOÇ. DR. FAZLI YILDIZ
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Kayıt dışı ekonomi = Informal economy ; Vergi kaçakçılığı = Tax evasion ; Vergiler = Taxes ; Yapısal Eşitlik Modeli = Structural Equation Model ; İhbar = Denunciation

Özet:
Devletler, vergilemeyle ilgili fonksiyonlarını yerine getirirken bir yandan da toplumda vergiye gönüllü uyum sağlanması için teşvik edici politikalar uygulamaktadırlar. Ancak bu politikalar her zaman istenen sonucu vermemektedir.
Vergiye gönüllü uyum göstermeyen, vergi kaçıran mükelleflerin tespit edilmesi, toplumda vergisel eşitlik ve adaletin sağlanması açısından önem arz etmektedir. Ancak, vergi kayıp ve kaçağıyla devletin tek başına mücadele etmesi hem zaman hem de maliyet açısından mümkün olmamaktadır. Vergi mükelleflerinden kendi vergisel ödevlerini vergi kanunlarında öngörüldüğü gibi gerçekleştirmelerinin yanı sıra; vergi kayıp ve kaçağına sebebiyet vererek devletin gelirlerinde aşınmaya yol açan kişileri ihbar ederek, devlete yardım etmeleri beklenmektedir. Ülkemizde 1931 yılında uygulanmaya başlanan 1905 sayılı Kanun'la ihbar ve ihbar ikramiyesine ilişkin esasalar düzenlenmiştir. Yaklaşık 87 yıldır yürürlükte bulunan yasa günümüze kadar beklenen ilgiyi görmemiş ve beklenen sonucu da vermemiştir.
Bu çalışmada gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri özelinde vergi ihbar davranışlarına etki eden faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Vergi ihbar davranışlarına etki eden faktörlerin belirlenmesi amacıyla oluşturulan ölçekte, mükelleflerin vergi ihbar düzeylerinin düşük olduğu tespit edilmiştir. Aynı zamanda, değişkenler arasındaki ilişkinin ortaya konması amacıyla gerçekleştirilen Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) ile araştırma modeli çerçevesinde kurulan hipotezler ve vergi ihbar kararını etkileyen ekonomik, hukuki, sosyo-psikolojik ve vergi bilinci faktörlerinin vergi ihbar kararı üzerindeki etkisi incelenmiştir. YEM ile gerçekleştirilen analiz sonuçlarına göre, ekonomik, hukuki ve vergi bilincine ilişkin faktörler vergi ihbar kararı üzerinde pozitif ve istatiksel olarak anlamlı, sosyo-psikolojik faktörler ise vergi ihbar kararı üzerinde negatif ve istatistiksel olarak anlamlı etkiye sahiptir. Araştırmanın ampirik bulguları, vergi ihbar mekanizmasına katılımın arttırılması için sosyo-psikolojik faktörlerin negatif etkilerini azaltıcı politikaların önemsenmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.
Anahtar Kelimeler: Vergi İhbarı, Yapısal Eşitlik Modeli, Vergi Kaçakçılığı, Kayıt Dışı Ekonomi

Abstract:
While performing their tax-related functions, the states have also implemented incentive policies to ensure voluntary tax compliance in society. However, these policies do not always provide the results desired. For ensuring tax justice and equality in the society, it is important to identify the taxpayers who do not voluntarily comply with the tax requirements and/or do tax evasion. But, in terms of both time and cost, it is not possible for a state to fight alone against tax loss and tax evasion. Thus, it is expected that taxpayers not only perform their tax obligations required by the tax laws but they also help the government by reporting the people who leads to an erosion in the state revenues due to their tax loss and tax evasion activities. In our country, the principles regarding the Tax Whistleblowing have been issued by the Law No. 1905 which was started to be implemented in 1931. The law, which has been in effect for almost 87 years, has neither received the expected attention nor provided the expected results so far.
This research sought to identify the factors that affect tax whistleblowing behavior using a sample of income and corporate taxpayers. Specifically, the study investigated the effects of economic, legal, socio-psychological and tax awareness factors on tax whistleblowing decision. Structural Equation Modeling (SEM) was conducted in testing the hypotheses developed based on the research model. Using a scale created to determine the factors affecting tax whistleblowing behavior, the study found that the level of tax whistleblowing behavior among income and corporate taxpayers was low. The findings also indicated that economic, legal and tax awareness factors had a positive and significant effect on tax whistleblowing decision while the effect of socio-psychological factors was negative and significant. These results point out that in order to increase the participation in the tax whistleblowing mechanism, it is important to consider implementing policies which will reduce the negative impact of socio-psychological factors on tax whistleblowing.
Keywords: Tax Whistleblowing, Structural Equation Model, Tax Evasion, Shadow Economy