Kompulsif satın alma davranışının bilişsel davranışçı model çerçevesinde incelenmesi
Examining the compulsive buying behavior in the cognitive behavioral model frame
Yazar: ZEYNEP AKYÜZ
Danışman: DOÇ. DR. ORÇUN YORULMAZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Bilişsel davranışlar = Cognitive behaviours ; Duygu düzenleme güçlüğü = Emotion dysregulation ; Erken dönem uyum bozucu şemalar = Early maladaptive schemas ; Satınalma davranışı = Purchasing behavior

Özet:
Kompulsif satın alma, satın alma ve alışveriş ile zihnin meşgul olması, sık satın alma epizodları ya da karşı koyulmaz ve anlamsız bir şekilde güçlü satın alma dürtüsü olarak tanımlanmakta; bireysel ve toplumsal yönden büyük oranda sıkıntıya yol açabilmektedir. Ülkemizde kompulsif satın almayla ilgili bir model paralelinde birçok değişkeni bir arada ele alan amprik bir çalışma henüz yapılmamıştır. Bu çalışmanın amacı tanısı olmayan yetişkin bir örneklemde bir dizi bilişsel faktörün kompulsif satın almayla ilişkisini incelemektir. Araştırmanın pilot aşamasında Satın Alma Bilişleri Envanteri Türkçe'ye uyarlanmış; 287 yetişkin örneklem grubuyla psikometrik özellikleri incelenmiş ve desteklenmiştir. Ana çalışmada ise kompulsif satın alma için önerilen bilişsel davranışçı modelde yer alan bazı değişkenlerin, Türk örnekleminde geçerliği sınanmıştır. Araştırmaya zorlantılı satın alma, satın alma bilişleri, duygu düzenleme güçlükleri, nesneye bağlanma ve erken dönem şemalarla ilgili ölçüm araçlarını dolduran 500 yetişkin katılmıştır. Korelasyon analizi  ve hiyerarşik regresyon analizi sonuçları cinsiyet, kredi kart borcu olması, nesneye bağlanma, duygu düzenleme güçlükleri, yüksek standartlar ve telafi etme yönündeki inançların, zorlantılı satın almayla ilişkili olduğunu göstermiştir. Ayrıştırıcı fonksyion analizi sonuçları da, bu değişkenlerin rolünü desteklemektedir. Ayrıca duygu düzenleme güçlüklerinin bazı erken dönem uyumsuz şema alanları ile satın alma ilişkisinde aracı role sahip olduğu gözlenmiştir. Sonuç olarak, cinsiyet ve kredi kartı borcu gibi demografik değişkenler ile birlikte batılı ülkelerde olduğu gibi kompulsif satın almaya dair önerilen bilişsel davranışçı modelin genel olarak ülkemizde de geçerli olduğu görüldüğünden değerlendirme ve müdahalede bu değişkenlere özen gösterilmesi önerilmektedir.

Abstract:
Compulsive buying, defined as preoccupation with buying and shopping, frequent episode of buying or high impulsive buying irresistibly and nonsensically may lead to serious problems for both individual and society.  An empirical study addressing several variables about compulsive buying has yet to be examined in Turkey. The aim of this study is to examine the relationship between some cognitive factors and compulsive buying in a nonclinical adult sample. In the pilot study, the psychometric properties of the Turkish Buying Cognitions Inventory were supported with a sample of 287 adults. In the main research, the several variables in the cognitive behavioral model of compulsive buying were examined in a nonclinical adult sample in Turkey. Instrument tools about compulsive buying, buying cognitions, emotion regulation difficulties, attachment to possessions and early schemas were completed by 500 participants. The findings of correlational and hierarchical regression analysis indicated that gender, credit card debt, emotion regulation difficulties, high standards, attachment to belongings and beliefs on compensation are predictors of compulsive buying; the results of discriminant function analysis further supported. Moreover, emotion regulation difficulties had mediator roles between some schema domains and compulsive buying. Consequently, similar to the Western countries, the cognitive behavioral model of compulsive buying as well as some demographical variables such as gender and credit card debt was generally validated in a Turkish nonclinical sample; thus, these factors should be conisedered in both psychological assessment and clinical interventions.