2003-2012 yılları arasında kök hücre nakli yapılan hastaların geç dönem endokrin komplikasyonları
Endocrinological complications of long term survivors after hematopoietic stem cells transplantation
Yazar: BURCU ASLAN CANDIR
Danışman: PROF. DR. AYHAN GÜLSAN TÜRKÖZ SUCAK
Gazi Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2013
Konu: Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları = Endocrinology and Metabolic Diseases ; Hematoloji = Hematology
Dizin: Endokrin sistem = Endocrine system ; Hematopoetik kök hücreler = Hematopoietic stem cells ; Hücre nakli = Cell transplantation ; Kök hücreler = Stem cells ; Postoperatif komplikasyonlar = Postoperative complications ; Siklosporinler = Cyclosporins

Özet:
Hematopoietik kök hücre nakli (HKHN) hematolojik hastalıkta,
malignitelerde ve konjenital hastalıklarda uygulanan, birçok hastalık için şifa
sağlayabilen tek sağaltım yöntemi olarak kabul görmektedir. Hazırlama rejimleri, 
graft versus host hastalığı (GVHH) ve destek tedavilerindeki gelişmeler nakil
sonrası uzun süreli yaşayan hasta sayısını arttırmıştır. Uzun dönem yaşayan hasta 
sayısındaki artış ise geç dönem komplikasyonları karşımıza çıkarmaktadır. 
Hematopoietik KHN sonrası görülen kanser dışı geç dönem komplikasyonlar çok 
çeşitli olup GVHH gibi immünolojik olanlar dışındakiler genellikle hastanın hayat 
kalitesini azaltan morbiditeler olup nadiren mortaliteye yol açarlar. Endokrin 
komplikasyonlar ise kök hücre nakli yapılmış hastalarda uzun dönemde en sık 
görülen komplikasyonlardır. 
Bu çalışmada Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi (GÜTF) Kök Hücre Nakli 
Ünitesinde (KHNÜ) takipli HKHN alıcılarının geç dönem endokrin 
komplikasyonları ve bu komplikasyonlar için olası risk faktörlerinin belirlenmesi 
hedeflenmiştir.
Çalışma kapsamında 2003-2012 yılları arasında HKHN yapılmış ve nakil 
sonrası en az 1 yıl hastalıksız yaşayan 169 hasta incelenmiştir. Allojenik ve otolog 
KHN alıcılarında ortanca 38 ve 31 aylık takip süresince obezite (%4,5 ile %11,8), 
dislipidemi  (%77,3 ile %50),  DM (%11,1 ile  %7,8), HT (%36,5 ile %21,1), 
metabolik sendrom (%6,8 ile 10,8), hipotiroidi (%21,7 ile %16,7), 
osteoporoz/osteopeni (%58,2 ile %42,2), avasküler nekroz (%13,9 ile 0),
hipogonadizm (%27,8 ile %16,1),  hipertiroidi (%18,9 ile %10,6) ve ötiroid hasta 
sendromu (%10 ve %3) geliştiği görülmüştür. Dislipidemi gelişiminin CsA 
kullanımı ile arttığı ancak Takrolimus ve MMF kullanımından etkilemediği 
bulunmuştur. Erkek cinsiyetin, yaşın, MS, obezitenin, CsA ve steroid 
kullanımının HT gelişiminde risk artışına neden olduğu gösterilmiştir. Yaşın ve 
CsA kullanımının osteopeni/osteoporoz gelişimini arttırdığı, steroid kullanımının 
ise etkisiz olduğu bulunmuş ve bu sonuç profilaktik Ca ve D vitamini kullanımına
bağlanmıştır.  Avasküler nekroz gelişimi için steroid kullanımının bağımsız bir 
risk faktörü olduğu gösterilmiştir. Kadın cinsiyetin, hazırlama rejiminde busulfan 
kullanımının, akut GVHH gelişiminin ve CsA kullanımının hipogonadizm 
gelişimini riskini anlamlı olarak arttırdığı saptanmıştır. 
Nakil sonrası CsA kullanım süresi kısa olan hastalarda dislipidemi, 
hipotiroidi, osteopeni/osteoporoz, hipogonadizm gelişim sıklığının anlamlı olarak 
arttığı saptanmıştır. Nakil sonrası uzun süreli CsA kullanımı ile baskılanan, ancak 
klasik GVHH bulgusu olmadığı için CsA kullanımı erken sonlandırılan hastalarda 
daha sık görülen bu klinik tabloların ?gizli/belirsiz? bir immün çatışmanın sonucu 
olması mümkündür. Ancak bu hipotezin kanıtlanması için daha ileri araştırmalara 
gerek duyulmaktadır.

Abstract:
Hematopoietic stem cells transplantation (HSCT) is accepted therapeutic
option for malignancies, hematological and congenital diseases. Advances in 
conditioning regimens, GVHD treatment and supportive care have increased 
numbers of long term survivors. Long term complications have occured as a 
problem by increased numbers of survivors. A wide variety of non malignant long 
term complications of HSCT reduce the quality of life and rarely cause mortality 
except immunological complications like GVHD. The most common 
complication of long term follow-up after HSCT is endocrinological 
complications. 
In this study, patients followed by Gazi University Faculty of Medicine
Stem Cells Transplantation Clinic evaluated for long term endocrinological 
complications and potential risk factors of these complications. 
Within the context of study, we examined 169 patients who underwent 
HSCT between  2003-2012  and survived at least 1 year after HSCT without 
relapsing. The median follow up period in allogeneic and autogeneic HSCT 
recipients were 38 and 31 months. Obesity (%4,5 vs %11,8), dyslipidemia (%77,3 
vs %50),  DM (%11,1  vs  %7,8), HT (%36,5  vs %21,1), metabolic syndrome
(%6,8  vs 10,8), hypothyroidism (%21,7  vs %16,7), osteoporosis/osteopenia
(%58,2  vs %42,2), avascular bone necrosis (%13,9  vs 0)  and hypogonadism 
(%27,8  vs %16,1)  developed in allogeneic and autogeneic SCT recipients. 
However, hyperthyroidism (%18,9 vs %10,6) and euthyroid sick syndrome (%10 
vs %3) developed in the first few months and temporary.
Administration of CsA was  found  a risk factor for development of 
dyslipidemia but Tacrolimus and MMF were not. Risk factors of development of 
HT were male gender, age, metabolic syndrome, obesity, CsA and steroid 
treatments. Also age and CsA were found risk factors for development of 
osteopenia/osteoporosis. However steroid was not found risk factor for 
development of osteopenia/osteoporosis, explanied by using  Ca and vitamine D.
Steroids treatment was a indipendent risk factor for avascular bone necrosis. Risk 
factors for development of hypogonadism were female gender, conditioning with 
busulfan, acute GVHD and CsA.
Short term use of CsA was risk factor for development of dyslipidemia, 
hypothyroidism, osteopenia/osteoporosis and hypogonadism. These results maybe 
explained by ?occult or undifened? immun reaction. The complications were 
suppresed with post-transplant long term use of CsA and were more frequently 
seen in patients early discontinuation of CsA who have no classical GVHD signs. 
However, further studies are needed to prove this hypothesis.