Kemoterapinin kolon kanserli hastaların beslenme durumlarına etkisi
Effects of chemotherapy on nutritional status of colon cancer patients
Yazar: FATMA ÇELİK
Danışman: PROF. DR. H. TANJU BESLER
Hacettepe Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Antropometri = Anthropometry ; Beslenme = Nutrition ; Beslenme durumu = Nutritional status ; Kanser hastaları = Cancer patients ; Kemoterapi-adjüvant = Chemotherapy-adjuvant ; Kolon neoplazmları = Colonic neoplasms ; Vücut bileşimi = Body composition

Özet:
Çelik, F. Kemoterapinin Kolon Kanserli Hastaların Beslenme Durumlarına Etkisi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Diyetetik Programı Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2012. Bu çalışmada, kolon kanserli hastalarda adjuvan kemoterapi ve metastatik hastalığa yönelik kemoterapinin, hastaların beslenme durumu ve bazı biyokimyasal parametrelerine olan etkileri incelenmiştir. Bu amaçla, Nisan 2010 - Kasım 2011 tarihleri arasında Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Hastanesi'ne başvuran, yeni tanı almış ve kemoterapi almaya aday 45 yaş ve üzeri toplam 29 kolon (n=18) ve metastatik kolon (n=11) kanserli hasta 6 kür kemoterapi süresince takip edilmiştir. Kemoterapi öncesi dönemde hastalara bir anket formu uygulanmış; ayrıca kemoterapi öncesi, sırası (3. kür) ve sonundaki (6. kür) dönemlerde tüm bireylerin besin tüketim kayıtları (3 gün), fiziksel aktivite kayıtları (1 gün) ve bazı antropometrik ölçümleri alınmış, biyoelektrik empedans analizi vücut bileşimlerinin analizi yapılmıştır. Kemoterapi öncesi ve sonunda hastaların bazı biyokimyasal bulguları dosyalarından elde edilmiştir. Ayrıca, tüm hastalara kemoterapi öncesinde ve tedavi süresince araştırmacı diyetisyen tarafından düzenli olarak beslenme danışmanlığı verilmiştir. Çalışmanın sonunda, her iki hasta grubunda da tedavi süresince en sık görülen yan etkilerin iştahsızlık, halsizlik, ağız kuruluğu, tat ve koku almada değişiklik, konstipasyon ve bulantı olduğu saptanmıştır. Kemoterapi öncesine göre kemoterapi sırasında kolon kanserli hastaların magnezyum alımlarının, metastatik kolon kanserli hastaların ise B2 vitamini alımlarının anlamlı olarak azaldığı belirlenmiştir (p<0.05). Kemoterapi sonunda ise kolon kanserli hastaların enerji ve besin öğesi alımlarında anlamlı bir değişiklik olmazken (p>0.05); metastatik hastalarda enerjinin doymuş yağdan gelen oranının ve fosfor alımının anlamlı olarak azaldığı; folik asit ve suda çözünmez posa alımının ise anlamlı olarak arttığı bulunmuştur (p<0.05). Her iki hasta grubunda, enerjinin karbonhidrat, protein ve yağlardan gelen oranında kemoterapi süresince anlamlı bir değişiklik olmazken, her üç dönemde de karbonhidrat oranının önerilen düzeylerden (enerjinin %55-60'ı) az, yağ oranının ise önerilenden (enerjinin %25-30'u) fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca referans alım düzeyleri ile kıyaslandığında, tedavi öncesi ve süresince her iki hasta grubunun da kalsiyum hariç enerji ve diğer besin öğesi gereksinimlerinin en az %70'ini karşılayabildiği görülmüştür. Kemoterapi öncesine göre kolon kanserli hastaların kemoterapi sırasında süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler ve şeker tüketimlerinin anlamlı olarak azaldığı, metastatik hastaların ise besin gruplarının tüketim miktarlarında anlamlı bir değişiklik olmadığı saptanmıştır. Her iki hasta grubunda erkek hastaların tedavi öncesinden, tedavi sonuna kadar enerji alımlarının (p>0.05) ve enerji harcamalarının azaldığı (p<0.05), ancak bunun hastalardaki enerji dengesinde anlamlı bir değişikliğe yol açmaması nedeniyle vücut ağırlıklarında tedavi süresince önemli bir değişikliğin olmadığı gözlenmiştir. Kadın hastaların ise, tedavi öncesi dönemden tedavi sonuna kadar enerji alımlarının arttığı, harcamalarının ise azaldığı (kolon: p>0.05; metastatik p<0.05) ve bu durumun pozitif enerji dengesine yol açarak (p<0.05), hastaların kilo almalarına ve BKİ'lerinin artmasına neden olduğu görülmüştür (kolon: p>0.05, metastatik kolon: p<0.05). Kolon kanserli erkek ve kadın hastaların tedavi süresince vücut bileşimlerinde anlamlı bir değişiklik olmazken, metastatik kolon kanserli erkek hastaların kemoterapi sırası ve sonundaki dönemler arasında vücut yağ kütlesinin (% ve kg) arttığı, yağsız vücut kütlesinin ise azaldığı (%) saptanmıştır (p<0.05). Metastatik kadın hastalarda da benzer şekilde vücut yağ kütlesinde (% ve kg) hem tedavi sırası (p<0.05) hem de tedavi sonunda (p>0.05) bir artış olduğu, yağsız kütlenin ise (%) azaldığı belirlenmiştir. Ayrıca kolon kanserli hastalarda tedavi sonunda LDL ve AST düzeylerinin anlamlı olarak arttığı, potasyum, fosfor ve total lenfosit düzeylerinin ise anlamlı olarak azaldığı; metastatik hastalarda ise ürik asit, trigliserit, HDL ve VLDL düzeylerinin ve karaciğer enzimlerinin (ALT, AST) tedavi sonunda anlamlı olarak arttığı, total lenfosit sayısının ise azaldığı gözlenmiştir. Sonuç olarak, çalışmaya katılan kolon ve metastatik kolon kanserli hastaların 6 kür kemoterapi süresince enerji ve besin öğesi alımlarının önemli oranda etkilenmediği ancak, tedavinin yan etkileri nedeniyle hastaların özellikle besin seçimlerinin değiştiği ve aktivite düzeylerinin azaldığı belirlenmiştir. Ayrıca erkek hastaların vücut ağırlıklarında artış veya azalışlara rağmen, tedavi sonunda başlangıçtaki vücut ağırlıklarını koruyabildikleri, kadın hastaların ise tedavi sürecinde kilo almaya eğilimi olduğu ve vücut ağırlıkları ile yağ kütlelerinin arttığı saptanmıştır. Hastaların kemoterapi sırasında beslenme durumlarında meydana gelen bu değişiklikler, diyetisyenin kemoterapi alan kolon kanserli hastaların beslenme durumlarının yönetiminde önemli bir rolü olduğuna dikkat çekmektedir.Anahtar Kelimeler: Kolon kanseri, kemoterapi, beslenme durumu, antropometrik ölçümler, vücut bileşimi.

Abstract:
Çelik, F. Effects of Chemotherapy on Nutritional Status of Colon Cancer Patients. Hacettepe University Institute of Health Sciences, MSc Thesis in Dietetics, Ankara, 2012. In this study, the effects of adjuvant and palliative chemotherapy on nutritional status and some biochemical parameters of colon cancer patients were examined. For this aim, a total of newly diagnosed 29 colon cancer patients with (n:18) or without (n:11) metastatic disease, who were above the age of 45 and planned to receive chemotherapy were followed during 6 cycles of chemotherapy at Hacettepe University Oncology Hospital. Before the first cycle, a questionnaire was implemented; then 3-day food dietary record, 24-hour physical activity record and some anthropometric measurements were taken and body composition analysis by bioelectrical impedance was performed before (baseline), during (on the 3rd cycle) and at the end of chemotherapy (on the 6th cycle). Some biochemical parameters were obtained from patients? files before and at the end of chemotherapy. All of the patients also received nutritional counseling before and during chemotherapy cycles. The results showed that appetite loss, fatigue, dry mouth, taste and odor abnormalities, constipation and nausea were the most frequent symptoms in both of the patient groups during chemotherapy. Compared to baseline, magnesium intake of colon cancer and vitamin B2 intake of metastatic colon cancer patients decreased significantly during chemotherapy (p<0.05). At the end of chemotherapy, no changes were seen on dietary intakes of colon cancer patients while calories from saturated fats and phosphorus intakes decreased, and folate and non-soluble fiber intakes of metastatic colon cancer patients increased significantly (p<0.05). Both patient groups showed no change for calories from carbohydrate, protein and fat (%) but it was observed that calories from carbohydrate (%) were under and fat (%) intakes were above the recommended intakes. Compared to reference dietary intakes (National Turkish Nutritional Guideline), both patient groups has met at least 70% of daily calorie and nutrient requirements except calcium. While dairy food, green leafy vegetables and sugar intakes of colon cancer patients declined significantly during chemotherapy (p<0.05), consumption of food groups of metastatic patients did not change during chemotherapy compared to baseline. Energy intake (p>0.05) and expenditure (p<0.05) of male patients in both groups decreased from baseline to the end of chemotherapy, but this alteration did not effect their energy balance (p>0.05) so, their body weight did not change significantly during chemotherapy. As for female patients, energy intakes increased and energy expenditures decreased (for colon and metastatic colon patients respectively: p>0.05, p<0.05) from baseline to the end of chemotherapy. Since this alteration caused a positive energy balance (p<0.05), female patients in both patient groups has gained weight and their BMI has increased (for colon and metastatic colon patients respectively: p>0.05, p<0.05). While there is no change in body compositions of male and female colon cancer patients, body fat mass (kg and %) of metastatic male patients increased and lean body mass (%) decreased significantly between 3rd and 6th cycles. Similarly, body fat mass (kg and %) increased and lean body mass (%) of metastatic female patients decreased during (p<0.05) and at the end of chemotherapy (p>0.05). Also, compared to the baseline, there was a significant increase in LDL and AST concentrations and a significant decrease in potassium, phosphorus and total lymphocyte count in colon cancer patients while uric asid, triglyceride, HDL, VLDL and liver enzymes (ALT, AST) showed a significant increase and total lymphocyte count showed a significant decrease at the end of chemotherapy (p<0.05) in metastatic colon cancer patients. In conclusion, energy and nutrient intakes of colon and metastatic colon cancer patients did not change considerably during 6 cycles of chemotherapy, but the study showed that patients? food choices have changed and physical activity levels have declined particularly as a result of side effects of chemotherapy. Furthermore, despite the fluctuations, male patients achieved to maintain their body weight from baseline to the end of the chemotherapy; since female patients showed a tendency toward gaining weight as seen their body weight and body fat mass increased during chemotherapy. These alterations on nutritional status of colon cancer patients during chemotherapy indicates that dieticians have an important role in the management of nutritional status of these patients.Key Words: Colon cancer, chemotherapy, nutritional status, anthropometric measurements, body composition.