AİHM kararları ışığında suçta ve cezada kanunilik ilkesi
Legality principle of crime and punishment in the light of ECTHR decisions
Yazar: ZEYNEP ESRA TARAKÇIOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. E. EYLEM AKSOY RETORNAZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi = European Court Human Rights ; Ceza = Punishment ; Kanunilik = Legality ; Suç = Crime ; İnsan hakları = Human rights

Özet:
"Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Kanunilik İlkesi" başlığını
taşıyan yüksek lisans tez çalışmasında, kamu hukukunun önemli bir ilkesi olarak kabul
edilen kanunilik ilkesinin insan hakkı kimliğine dikkat çekilmesi amaçlanmaktadır. Bu
amaca ulaşabilmek için kanunilik ilkesi felsefi ve tarihi gelişim süreci ile bir bütün
olarak incelenmiştir. Bununla birlikte insan haklarının korunması bakımından önemli
bir yere sahip olan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve bu sözleşmenin denetim
mekanizması olan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin ilkeye ilişkin içtihatlarına yer
verilmiştir. Özellikle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin içtihatları, kanunilik
ilkesine insan hakkı perspektifinden bir bakış açısı sunduğu için söz konusu çalışma ile
amaçlanan hedefe ulaşılmasında önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle konuyla ilişkili
olduğu ölçüde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin içtihatlarına yer verilmeye
çalışılmıştır.
Kanunilik ilkesi, uzun ve insanlık için acı dolu bir tarihsel süreç içinde gelişerek
bugünki anlamına ulaşabilmiştir. Bu anlamın ortaya konabilmesi için, kanunilik
ilkesinin ve insan hakları fikrinin 18.yy'dan başlayan gelişim çizgisi üzerinde
durulmalıdır. Kanunilik ilkesi ile insan hakları fikrinin tohumları aynı anda toprağa
atılmıştır. Her ne kadar bu tohumlar, farklı zamanlarda yeşermiş olsa da günümüzde
aynı noktada birleşmiş ve bütünleşmiştir. Bu nedenle tez çalışmasında, ilkenin
gelişimine paralel olarak insan haklarının gelişimine de önemli bir yer verilmiştir.
İlkenin bugünki anlamına ulaşmasında ilk adım, insanlık tarihinde önemli bir
dönüm noktası olan Aydınlanma dönemi ile birlikte atılmıştır. İlkel bir hukukun söz
konusu olduğu zamanlara kadar kanunilik ilkesinin izi sürülebiliyor olsa da bu
dönemlerde kanunilik ilkesi, bir güvence mekanizması olarak değil olağan ve etkileri
itibariyle sınırlı bir kural olarak işlev görmüştür. Hâlbuki kanunilik ilkesinin devleti
sınırlama fonksiyonu olmaksızın bir hak ve özgürlük kaynağı olduğu söylenemez. Bu
nedenle kanunilik ilkesinin felsefi ve hukuki kökenlerine aydınlanma döneminde
rastlamak mümkündür. Aydınlanma Dönemini hazırlayan fikirlere ve bu dönemin ürünü
olan 1789 tarihli İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi, 1776 tarihli Virginia İnsan Hakları
Bildirisi gibi hukuki metinlere bakıldığı zaman, esas itibariyle devlet ve organlarını
kanunlarla sınırlama fikri öne çıkmaktadır. Bu dönemin önemli mimarları olan Locke,
Rousseau, Beccaria gibi düşünürler tasvir ettikleri toplum sözleşmesi çerçevesinde
kanunları ön plana çıkartarak devletleri sınırlandırmaya çalışmıştır. Özellikle Beccaria,
keyfiliğin ağır sonuçlar doğurduğu ceza hukuku alanında kanunların güvence teşkil
edebileceğine işaret eden ilk düşünür olmuştur. Aydınlanma döneminde ele alınan
hukuki düzenlemeler de aydınlanmayı hazırlayan fikirlere paralel şekilde, devleti
sınırlamak için kanunilik ilkesinden faydanlanmıştır. Dolayısıyla kanunilik ilkesi,
devleti sınırlama fikri ile ortaya çıkan ve bu fikri güçlendiren bir araç olarak aydınlanma
dönemine damga vurmuştur.
Devleti sınırlamak bakımından ileri sürülen düşünceler 18. yy toplumunu
derinden sarsmış ve devlet ile vatandaşları arasındaki ilişkinin tekrardan gözden geçirilmesine sebep olmuştur. Ancak devlet karşısında kazanılan bu haklar belli
özelliklere sahip kişi gruplarına tanınmış, kadınlar, mülk sahibi olmayanlar ve beyaz
olmayanlar hak süjesi olamamıştır. Bu bakımdan 18.yy döneminde hak kavramı, tüm
insanları kapsayan bir anlam ifade etmekten ziyade ayrıcalık olarak karşımıza
çıkmaktadır. Bu durum, devleti sınırlama fikrini zayıflattığı gibi kanunilik ilkesini
toplumsal değişikliklere açık hale getirmiş ve ilkenin istikrarlı bir çizgiye sahip
olamamasına sebep olmuştur. Kanlı gelişmelerin yaşandığı Rusya ve Nazi Almanya'sı
başta gelmek üzere hedeflenen amaçlara ulaşılmasında kanunilik ilkesi bir engel olarak
görülmüştür. Bu nedenle kanunilik ilkesi ortadan kaldırılmış ve kıyas prensibi hâkim
kılınmıştır. Bununla birlikte İspanya, Çin gibi ülkelerde de kanunilik ilkesi kaldırılarak
gücün serbestçe manipüle edilebilmesi için uygun bir ortam yaratılmıştır.
Öngörülebilirlik bulunmayan ve önceden ulaşılması mümkün olmayan düzenlemelerle
kişiler mahkûm edilmiş ve öldürülmüştür. Bu gelişmeler sonucunda tüm insanlık,
sadece ilkelerin değil bireylerin de korunması için ortak ve daha güçlü bir değer altında
birleşilmesi gerektiğini fark etmiştir. Bu farkındalık ise insanın sadece insan olmaktan
dolayı sahip olduğu insan hakları kavramının ortaya atılmasına sebep olmuştur. Söz
konusu kavram ile birlikte vatandaşlık statüsünden ve sahip olunan ayrıcalıklarından
bağımsız bir şekilde herkese hak süjesi olmak imkânı getirilmiştir. Bununla birlikte
insan haklarının, evrensel bir değer olarak taviz verilemez ve aşılamaz bir çizgi olması
hedeflenmiştir. Böyle bir hedefin konmuş olması hem kanunilik ilkesi hemde insan
hakları fikri bakımından hayati bir öneme sahiptir. Tarihi süreç içerisinde yaşananlar
göz önüne alındığında, devletlerin kendi egemenlik alanı içerisinde kalan iç hukuku
istediği gibi şekillendirebildiği görülmektedir. Dolayısıyla iç hukuka emanet edilen ilke
ve değerler yeterince güvence sağlayamamaktadır. Bu bakımdan evrensel bir değerin
söz konusu olması ve ilkelerinde bu evrensel değer ile temellendirilmesi devletler
karşısında bireylerin ellerini güçlendirmiştir.
İnsan hakları kavramının evrenselleştirilmesi yolunda ki ilk adımlar Birleşmiş
Milletler tarafından 1948 tarihinde atılmıştır. Bu metni, Birleşmiş Milletler tarafından
hazırlanan Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ve Avrupa Konseyi
tarafından hazırlanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi takip etmiştir. Tüm bu
sözleşmeler değerlendirildiğinde göze çarpan nokta, kanunilik ilkesine bir insan hakkı
olarak yer verilmiş olmasıdır. Bu durum, ceza hukukunun temel bir ilkesi ve anayasal
bir güvence olarak değerlendirilen kanunilik ilkesinin, insan hakkı seviyesine
yükselmesine ve dayanağının güçlenmesine sebep olmuştur. Dolayısıyla kanunilik
ilkesi, günümüzde geldiği nokta itibariyle evrensel bir değere ve koruma
mekanizmasına sahiptir. Bu nedenle kanunilik ilkesinin, yaşam hakkı, işkence yasağı
gibi insan hakkı niteliğine sahip olduğunun göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
Aydınlanma düşüncesinin en büyük eserlerinden biri olan suçta ve cezada
kanunilik ilkesi bir eylemin, icra edildiği zaman yürürlükte ve yeterince açık olan bir
hukuk kuralı tarafından suç olarak kabul edilmesi halinde cezalandırılmasına olanak
tanımaktadır. Bu sayede egemenin cezalandırma yetkisi, önceden ilan edilmiş ve açıkça
düzenlenmiş kurallarlarla sınırlanmış bulunmaktadır. Bununla birlikte kişilere de
hukuka uygun bir sınır içinde hareket etme ve haklarını kullanma imkânı getirilmiştir.
Bu nedenle kanunilik ilkesinin diğer hakların güvencesini teşkil ettiği düşünülmektedir. Ancak kanunilik ilkesinin önemi, güvence işlevi ile sınırlı kabul edilmemelidir.
Devletin sınırlanmasında icra ettiği görev nedeniyle insan hakkı olma şerefine erişen
kanunilik ilkesi, güvence işlevi yanında irade özgürlüğünü koruyucu bir işlevde
görmektedir. Özgür irade, yasaklanmış ve yasaklanmamış olan arasındaki tercihe
dayandığından, bu iki alan arasındaki sınırı net bir şekilde çizmeyi amaçlayan kanunilik
ilkesi de bu özgür iradeyi korumaktadır. Dolayısıyla kanunilik ilkesi söz konusu olduğu
zaman bu değerlerle olan yakın ilişkisi de göz önüne alınarak bir değerlendirme
yapılmalıdır. Aksi takdirde kişinin davranışlarına hâkim olabilme iktidarı yok sayılmış
olacaktır. Konuya ilişkin olarak, Türk doktrinine ve yargı kararlarına bakıldığında
genellikle kanunilik ilkesinin insan hakkı kimliğine vurgu yapılmadığı görülmektedir.
Bu durum özellikle güvenlik anlayışının ön plana çıktığı bir ceza hukuku anlayışında,
ilkenin gücünü zayıflatmaktadır. Suçla etkin ve hızlı mücadele edilmesi, toplum
düzenin daha iyi bir şekilde korunabilmesi için insanlara güvence teşkil eden bazı
mekanizmalardan ödün verildiği görülmektedir. Ödün verilmeye çalışılan bu
güvencelerin başında ise kanunilik ilkesi yer almaktadır. Kanun anlayışını maddi bir
anlayışa çekmeye çalışan, idarenin düzenleyici işlemleri ile suç ve ceza yaratılmasını
savunan, kıyas prensibini ceza hukukunda kısmen veya tamamen etkin kılmak isteyen
birçok düşünce bulunmaktadır. Bu düşüncelerin karşısında ise kanunilik ilkesinin
sadece anayasal bir güvenceye sahip olması yeterli değildir. Kanunilik ilkesinin gücünü
artırmak için insan hakkı kimliğine vurgu yapılması gerekmektedir. Bu nedenle bu
çalışmada, ilkenin neden bir insan hakkı olması gerektiği ve bir insan hakkı olarak nasıl
bir önem taşıdığı aktarılmaya çalışılmış ve bu doğrultuda değerlendirmeler yapılmıştır.
Kanunilik ilkesi, güvence ve koruma işlevini belli bir bütün halinde yerine
getirebilmektedir. Bu bütünü oluşturan parçalardan ilkini, suç ve cezaların kanuna
dayanması oluşturmaktadır. Kanunun tekelciliği olarak da adlandırılan bu unsura göre,
ceza hukukunun gerektirdiği zorlamanın kişilere uygulanabilmesi için mutlaka kanun
tarafından öngörülmüş olması gerekmektedir. Kanun kelimesinden anlaşılması gereken
ise yasama organı tarafından belli usuller dâhilinde çıkarılan tasarruflar olarak
anlaşılmalıdır. Ancak böyle bir kabul ile kanunlar, güvence kaynağı olarak
değerlendirilebilecektir. Bundan dolayı kanun dışındaki kaynaklarla suç ve ceza
yaratılmasını ve böylece kanunilik ilkesinin esnetilmesini savunan görüşlerin, kabul
edilmesi mümkün değildir.
Kanunilik ilkesini tamamlayan unsurlardan bir diğeri ise aleyhe olan suç ve
cezaya ilişkin kuralların geriye yürümemesidir. Bu kural bir kanunun, yürürlüğe
girmeden önce icra edilen eylemler bakımından uygulanmasına engel oluşturmaktadır.
İşlendiği esnasında suç oluşturmayan bir fiilin, daha sonradan yürürlüğe giren bir
düzenleme ile cezalandırılması her ne kadar bu düzenleme kanuna dayansa bile irade
özgürlüğünü zedeleyici sonuçlar doğuracaktır. Bu nedenle kanunilik ilkesinin güvence
fonksiyonunu gerçekleştirebilmesi için, suç ve ceza içeren kuralların ileriye etkili
olması bir zorunluluk arz etmektedir. Ancak güvence fonksiyonu için geçmişe
uygulama yasağı yeterli değildir. Yasama organının tekel yetkisini vurgulayarak, suç ve
ceza yaratma konusunda hâkimlerin elini bağlayan kıyas yasağına da ihtiyaç
bulunmaktadır. Hukuk alanından yorum faaliyetini dışlamak mümkün olmadığından,
yorumun belli sınırlar içerisinde kullanılmasını sağlayacak tedbirler alınmalıdır. Bu tedbirlerin başında kıyas yasağı gelmektedir. Söz konusu yasak, hâkimin kanunun
lafzının ve amacının ötesine geçerek adeta kanun koyucu gibi yeni bir kural yaratmasını
yasaklamaktadır. Böylece yargı organı bakımından kesin bir çizgi çizilerek temel hak ve
özgürlükler güvence altına alınmaya çalışılmıştır. Bu güvencenin sağlanmasında katkısı
olan diğer bir unsur ise suç ve cezaların belirliliğine ilişkindir. Kanunilik ilkesi en
temelde kişilerin kanunda yer alan suç ve ceza hükümlerini anlayabilmesini ve bu
doğrultuda davranışını yönlendirmesini gerektirmektedir. Söz konusu hükümlerin
anlaşılması ise kanunun tekelciliği, geriye uygulanma ve kıyas yasağı ile
gerçekleştirilebilecek nitelikte değildir. İşte bu noktada, kanunda yer verilen
kavramların yeterince anlaşılır açık olmasını ifade eden belirlilik ilkesi görevi
devralmaktadır. Bu sayede kişilerin gerçekten suç ve cezaya ilişkin hükümleri
bilmesinden ve meşru olan ile olmayan arasında ayrım yapabilmesinden
bahsedilebilecektir.
Görüldüğü üzere, söz konusu unsurlar tek başına anlam ifade ediyor dahi olsa
ancak bir bütün haline geldiği zaman işlevsel nitelikte olabilmektedir. Bu nedenle
kanunilik ilkesini tamamlayan unsurların ayrı başlık altında ve detaylı bir şekilde
incelenmesi gerekmektedir. Bu inceleme esnasında ise hem Türk uygulamasında hem
de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında benimsenen anlayış aktarılmalıdır.
Çünkü Türk uygulamasından farklı olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin
mahkûmiyete dayanak oluşturan kavramları, iç hukuktan bağımsız olarak yorumlaması
söz konusudur. Bu yaklaşım, etiket hilesi yapılmasının önüne geçerek görünüşte ceza
olarak nitelenmeyen ancak niteliği ve doğurduğu sonuçlar itibariyle ceza niteliğinde
olan yaptırımların, kanunilik ilkesine tabi olmasını sağlamaktadır. Bununla birlikte suç
ve ceza içeren düzenlemelerin öngörülebilirliğini ve ulaşılabilirliğini değerlendirerek
kalitesi bakımından da bir inceleme yapan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ilkenin
sadece şekli olarak değil esas itibariyle de uygulanması bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler: Kanunilik İlkesi, İnsan Hakları, İrade Özgürlüğü

Abstract:
In this thesis study titled "The Principle of Legality in the Light of the Decisions
of the European Court of Human Rights", it is aimed to draw attention to the human
rights aspect of the legality principle, which is accepted as an important principle of
public law. For this purpose, the principle of legality was examined as a whole together
with its philosophical and historical development process. In addition, the European
Convention on Human Rights, which has an important role and place in terms of human
rights protection, and the case law examples from the European Court of Human Rights,
which is the control mechanism of this contract, were also included in this process. The
case law of the European Court of Human Rights particularly has an important place in
reaching the indented goal while conducting the study in question, as it offers a
perspective on the principle of legality from a human rights perspective. Therefore, the
case law of the European Court of Human Rights were included in this study to the
extent relevant.
The principle of legality could only reach its present state by going through a long
and painful historical process for humanity. In order to reveal this present state in terms
of what it stands for, the developmental line starting from the 18th century should be
emphasized on the principle of legality as well as the idea of human rights. Because the
seeds of the idea of human rights and the principle of legality were planted at the same
time. Though flourishing at different times, today these concepts are united and
integrated at the same point. Therefore, in the thesis study, an important emphasis was
aimed to be laid on the development of human rights in parallel with the development of
the principle.
The first step for the meaning of the principle to reach its present state was taken
with the Enlightenment Period, an important turning point in human history. Although
the principle of legality can be traced back the time when there was a primitive law in
question, the principle of legality has functioned as a normal and limited rule in terms of
its effects, not as an assurance mechanism. However, the legality principle cannot be
said to be a source of rights and freedom without its function to limit the government.
Therefore, it is possible to find the philosophical and legal roots of the principle of
legality in the Enlightenment Period. When looking at the ideas that paved road for the
Enlightenment Period and the legal texts such as the 1789 Declaration of Human and
Citizens' Rights and the Virginia Human Rights Declaration of 1776, the idea of
limiting the state and its organs come to the fore. Such thinkers as Locke, Rousseau,
Beccaria, who were the important architects of this period, tried to limit the
governments by highlighting the laws within the framework of the social contract they
depicted. Beccaria, in particular, was the first thinker to point out that laws could be
assured in the field of criminal law, where arbitrariness resulted in severe consequences.
The legal arrangements handled during the Enlightenment Period also resorted to the
legality principle to limit the government in parallel with the ideas that paved road for
the Enlightenment. Therefore, the legality principle can be said to have marked the Enlightenment Period as a tool that emerged and strengthened with the idea of limiting
the government.
The ideas put forward in terms of limiting the government deeply shook the 18th
century society at its core and gave rise to a reconsideration of the relationship between
the government and its citizens. However, these rights acquired against the state were
granted to groups of people with certain characteristics, while women, non-property
owners and non-whites were not entitled to these rights. In this regard, the concept of
rights emerges as a privilege rather than comprising all people in the eighteenth century.
This situation undermined the idea of limiting the government, while making the
legality principle vulnerable to social changes as well as causing the principle not to
have a stable line. Russia and Nazi Germany, where bloody developments were
experienced, the legality principle was regarded as an obstacle in reaching the targeted
goals. For this reason, the principle of legality was abolished, while the principle of
comparison was made prominent. In addition, in such countries as Spain and China, the
legality principle was also abolished, creating a suitable environment for the power to
be freely manipulated. People were convicted and executed with arrangements that were
unpredictable and previously unreachable. As a result of these developments, all
humanity realized that it was necessary to be united under a common and stronger value
to protect not just the principles but the individuals as well. This awareness led to the
concept of human rights, which human beings possess only because of being a human.
With the concept in question, everyone has been given the opportunity to be a subject of
a right regardless of their citizenship status and privileges. However, human rights have
been intended to be an uncompromising and insurmountable line as a universal value.
The establishment of such a goal has had a vital importance in terms of both the legality
principle and the idea of human rights. Considering what happened in the historical
process, it can be seen that governments would shape the domestic law that remained
within their sovereignty as they wished. Therefore, the principles and values entrusted
to domestic law cannot provide sufficient assurance. In this regard, the fact that there is
a universal value and grounding the principles based on this universal value have
strengthened the hands of individuals against the governments. The first steps towards
universalizing the concept of human rights were taken by the United Nations in 1948,
which was followed by the International Covenant on Civil and Political Rights
prepared by the United Nations and the European Convention on Human Rights
prepared by the Council of Europe. When all these contracts are evaluated, the striking
point can be seen to be the fact that the legality principle was included as a human right.
This situation has led the principle of legality, which is considered as a basic
principle of criminal law and a constitutional assurance, to rise to the level of human
rights and also to strengthen its foundation. Therefore, the principle of legality has a
universal value and protection mechanism in terms of the point it has reached as of
today. For this reason, it should be taken into consideration that the principle of legality
comprises the nature of such human rights as right to life and prohibition of torture.
The principle of legality in crime and punishment, which is one of the greatest
outcomes of Enlightenment Thought, allows an action to be punished only if it is
accepted as a crime by a law rule in effect and open enough when executed. In this way, the power of the sovereign to punish is limited by the previously announced and clearly
regulated rules. In addition, individuals are also provided with the opportunity to act
within a legal boundary and also to exercise their rights. For this reason, the legality
principle is considered to be the assurance of other rights. However, the importance of
the legality should not be considered limited to its assurance function. The principle of
legality, honored with being a human right due to the duty it exercises in the limitation
of the government, acts as a protective function of the freedom of will as well as the
function of assurance. Since free will is based on the choice between the forbidden and
the non-forbidden, the principle of legality, which aims to clearly draw the boundary
between these two areas, also provides protection on free will. Therefore, when the
principle of legality is in question, an evaluation should be made by considering its
close relationship with these values. Otherwise, one's power to dominate over his/her
behavior is ignored. Regarding the subject, when we look at the Turkish doctrine and
judicial decisions, it is seen that the principle of legality is not emphasized within the
framework of human rights identity. This situation undermines the power of the
principle, particularly from a criminal law approach where the understanding of security
is of utmost importance.
It is observed that some mechanisms that provide assurance to people are being
compromised in order to combat crime effectively and quickly and protect the social
order better. The principle of legality is at the top of these assurances that are being
compromised. There are several thoughts that try to pull the understanding of law into a
material understanding, advocate the regulation of the administration and the creation of
crime and punishment, and aim to make the principle of comparison partially or
completely effective in criminal law. It is not enough for the legality principle to have a
constitutional assurance against these thoughts. In order to increase the power of the
legality principle, emphasis should be placed on human rights identity. For this reason,
in this study, it was tried to explain why the principle should be made an human right
and also the importance it holds as a human right and evaluations were made
accordingly.
The principle of legality can fulfill the function of assurance and protection as a
whole. The first of the parts that make up this whole is that the crimes and punishments
are based on the law. According to this element, also named as monopoly of the law, the
enforcement required by the criminal law must be foreseen by the law. What should be
understood from the word of law should be understood as the dispositions enacted by
the legislature within the scope of certain procedures. Only with such an
acknowledgement can laws be considered as a source of assurance. Therefore, it is not
possible to accept the views that advocate the creation of crime and punishment with
sources aside from the law, thus stretching the principle of legality. Another factor that
completes the principle of legality is that the rules regarding the crime and punishment
which are against the individual cannot be applied backward. This rule prevents a law
from being enforced in terms of actions performed before it comes into force. The
punishment of an action which does not constitute a crime during its execution with a
regulation that comes into force later on would cause damages to freedom of will, even
if this regulation is based on the law. For this reason, it is imperative that the rules involving crime and punishment be forwardly effective so that the legality principle can
perform its assurance function.
However, the quality of non-retroactivity is not enough for the assurance function
to work. By emphasizing the monopoly of the legislative power, there is also a need for
a comparison ban which ties the judges in terms of creating crime and punishment.
Since it is not possible to exclude interpretation from the field of law, measures should
be taken to ensure that the interpretation is resorted within certain limits. Comparison
ban comes first among these measures. The ban prohibits the judge from going beyond
the literal rule and purpose of the law creating a new rule, almost like a legislator. Thus,
fundamental rights and freedoms have been tried to be secured by drawing a clear line
in terms of the judicial body. Another factor that contributes to the provision of this
assurance concerns the determination of crimes and penalties. The principle of legality
basically requires individuals to understand the criminal and punishment provisions
included in the law and to direct their behavior accordingly. Understanding of the said
provisions is not in the nature of monopoly of the law, backward enforcement and
comparison ban. At this very point, the principle of certainity, which expresses that the
concepts included in the law are clear enough, takes over. In this way, it can be
mentioned that people literally know about the provisions related to crime and
punishment and that they can distinguish between legitimate and non-legitimate ones.
As can be seen, even if the elements in question seem to be making sense alone,
they can only be functional when they become a whole. For this reason, the elements
that complete the legality principle should be examined under a separate title and in
detail. During this examination, an understanding adopted both in Turkish practice and
in the case law of the European Court of Human Rights should be conveyed. Because,
unlike the Turkish practice, the European Court of Human Rights interprets the
concepts that constitute a basis for conviction independently from the domestic law.
This approach ensures that sanctions, not considered as punishment in appearance but
punitive in terms of their quality and consequences, are subject to the principle of
legality by preventing any mislabeling. Nevertheless, the European Court of Human
Rights, which evaluates the predictability and accessibility of criminal and criminal
regulations, is also important in terms of the application of the principle, not only in
terms of form but also basis.

Keywords: Legality Principle, Human Rights, Freedom of Will




L'objectif de notre mémoire intitulé « Le principe de légalité à la lumière des
arrêts de la Cour européenne des droits de l'Homme » est de tirer l'attention à l'aspect
relatif aux droits de l'Homme du principe de légalité, qui est considéré comme l'un des
principes les plus importants du droit public. À cet égard, le principe de légalité est
examiné dans son ensemble en prenant en compte les développements philosophiques et
historiques. La Convention européenne des droits de l'Homme, qui a une place
indispensable pour la protection des droits de l'Homme, et la jurisprudence sur le
principe de légalité du gardien de cette convention, la Cour européenne des droits de
l'Homme ont accompagné cet examen. La jurisprudence de la Cour européenne des
droits de l'Homme constitue le fondement du mémoire car elle offre la perspective
principale au regard des droits de l'Homme pour le principe de légalité. Nous avons
ainsi essayé de nous référer à la jurisprudence relative de la Cour européenne des droits
de l'Homme le cas échéant.
Le principe de légalité a acquis son sens actuel après une histoire longue et
difficile pour l'humanité. Il doit être traité en prenant en compte l'émergence de l'idée
du principe de légalité et des droits de l'Homme, ainsi que leur développement
commencé en 18e
siècle. La semence du principe de légalité et celle des droits de
l'Homme sont plantées sur le même sol. Elles n'ont pas donné leurs produits en même
temps mais elles se sont fusionnées et intégrées à jour actuel. C'est la raison pour
laquelle l'évolution des droits de l'Homme fût tranchée parallèlement au principe de
légalité dans ce travail.
Le premier pas vers l'établissement du sens actuel du principe de légalité est pris
par le siècle des lumières, qui est un tournant pour l'histoire d'humanité. Même si nous
pouvons chercher les origines du principe de légalité dans les âges primitives, à cette
époque-là, il ne fonctionnait qu'en tant qu'une règle ordinaire ayant des effets limités et
pas comme un garant. De l'autre côté, nous ne pouvons pas alléguer que le principe de
légalité est la source des droits et des libertés sans sa fonction de limiter le pouvoir
étatique. C'est pourquoi le point philosophique et historique de départ du principe de
légalité dans son sens actuel est le siècle des lumières. L'idée principale des lumières,
de la Déclaration des droits de l'Homme et du citoyen de 1789 et de la Déclaration des
droits d'État de Virginie de 1776 est de limiter le pouvoir d'État et de ses organes par la
loi. Ce que les philosophes comme Locke, Rousseau, Beccaria ont essayé de faire était
de primer la loi sur l'État à travers les contrats sociaux. À cet égard, Beccaria fût le
premier à observer le caractère du garant de la loi dans le domaine du droit pénal où
l'arbitraire peut avoir des conséquences néfastes. Les régulations juridiques de l'époque
ont également bénéficié du principe de légalité parallèlement aux idées à la base des
lumières. Par conséquent, le principe de légalité a marqué sa place dans le siècle des
lumières à partir de l'idée de limiter le pouvoir étatique.
Les discussions sur limitation du pouvoir étatique ont aussi influencé la société en
18e siècle, de manière à exiger un réexamen de la relation entre l'État et ses citoyens.
Les droits acquis contre l'État étaient reconnus à certains groupes ayant certaines
caractéristiques, parmi lesquels ne figurent pas les femmes, les personnes sans propriété
et les populations noires. La notion de droit du 18e
siècle n'avait donc pas un sens
universel, mais elle signifiait plutôt un privilège. Ceci avait affaibli l'idée de limiter le
pouvoir étatique et avait initié certains changements sociaux sur le principe de légalité
qui n'avait pu désormais avoir un développement cohérent. Le principe de légalité était
considéré comme un obstacle devant l'accomplissement des objectifs visés dans les
régimes violents de la Russie et de l'Allemagne nazie. Le principe de légalité était
supprimé en faveur de l'interprétation par analogie. L'abus du pouvoir avait remplacé le
principe de légalité dans les pays comme Espagne ou Chine. Les individus furent
condamnés et exécutés sur la base des législations imprévisibles et non-accessibles.
L'ensemble d'humanité avait aperçu la nécessité de réunir sous le toit d'une valeur
commune et forte afin non seulement de protéger les principes mais aussi les individus.
Cette prise de conscience a lancé l'idée des droits issus de la nature humaine. Chaque
individu est devenu le titulaire des droits, indépendamment du statut de citoyen et de ses
privilèges. De même, on a visé d'établir une valeur universelle, indéniable et
incontournable à partir des droits de l'Homme. Cet objectif a une importance
primordiale à l'égard du principe de légalité et des droits de l'Homme. Au cours de
l'histoire, les États ont eu la faculté de former leurs propres droits internes dans le
respect au principe de souveraineté. Les principes et les valeurs ne pouvaient être
protégés dans les mains des droits internes. La nature universelle d'une valeur et le fait
de fonder les principes sur cette nature universelle ont eu l'effet de renforcer la place de
l'individu contre l'État.
Les premiers pas vers l'universalisation des droits de l'Homme sont pris par
l'Organisation des Nations unies en 1948. Le Pacte international des droits civils et
politiques préparé au sein des Nations unies et la Convention européenne des droits de
l'Homme préparée au sein du Conseil de l'Europe l'ont suivi. Le point commun de tous
ces textes est la considération du principe de légalité comme un droit de l'Homme.
L'importance du principe de légalité, qui était considéré comme un principe
fondamental du droit pénal et une garantie constitutionnelle, est soulignée en
l'attribuant la qualité d'un droit de l'Homme. À ce jour, il a une valeur universelle et un
mécanisme de protection. Il fait donc parti des droits de l'Homme comme le droit à la
vie ou le droit de ne pas subir la torture.
Le principe de légalité des peines et des délits, étant l'une des produits les plus
importants du siècle des lumières, vise à sanctionner un acte, seulement s'il constitue
une infraction selon la législation claire et en vigueur lors de sa commission. Le pouvoir
de sanctionner du souverain est donc limité par les règles préalablement établies et
clairement indiquées. De même, les individus doivent agir et exercer leurs droits dans
les limites de la loi. Le principe de légalité est donc le garant pour tous les autres droits.
Néanmoins, il n'a pas la seule fonction du garant. Le principe de légalité, qui a acquis la
qualification d'un droit de l'Homme sur la base de son rôle de limiter le pouvoir
étatique, a également une fonction protectrice du libre-arbitre. Le libre-arbitre repose
sur le choix entre ce qui est interdit et ce qui est permis et le principe de légalité le
protège en faisant la distinction entre ces deux. Le principe de légalité doit donc être examiné en lien avec sa relation étroite avec les dites valeurs. Sinon, le pouvoir
d'individu d'être en charge de ses comportements soit nié. Nous observons que dans la
doctrine et la jurisprudence turque, le principe de légalité n'est pas principalement
considéré comme un droit de l'Homme. Ceci nuit le principe surtout quand l'approche
sécuritaire du droit pénal est dominante. Certains mécanismes des garants sont sacrifiés
pour une lutte plus efficace et immédiate et une plus grande protection de l'ordre social.
Le principe de légalité est l'un des premiers de ces garants. Il existe nombreux opinions
qui essayent de ne considérer la loi que dans sons sens matériel, qui défendent l'idée
d'établir les peines et les délits par les actes administratifs et qui souhaitent une
application partielle ou totale de l'interprétation par analogie en droit pénal. À cet égard,
la seule garantie constitutionnelle n'est pas suffisante pour protéger le principe de
légalité. La qualification du principe en tant qu'un droit de l'Homme doit être soulignée.
L'objectif de notre recherche est ainsi de montrer son importance et d'évaluer les
raisons pour lesquelles le principe de légalité doit être un droit de l'Homme.
Le principe de légalité peut accomplir ses fonctions de protection et d'être garant
en lien avec d'autres éléments. Le premier est la légalité des peines et des délits. Aussi
connu comme le monopole de la loi, la contrainte du droit pénal n'est possible qu'en cas
où la loi la prévoit. La loi signifie, ici, les actes adoptés par le législateur selon ses
procédures spécifiques. Seule une telle loi peut constituer la source d'un garant. C'est la
raison pour laquelle, il n'est pas possible d'accepter les opinions selon lesquelles le
principe de légalité doit être interprété de manière vague pour créer les peines et les
délits par les textes non-législatifs. Le second élément constitutif du principe de légalité
est la non-rétroactivité d'une loi, afin de prévenir son application aux actes commis
avant son entrée en vigueur. Même s'il s'agit une base légale de sanctionner un acte qui
n'était pas une infraction lors de sa commission mais qui est devenu punissable après
l'entrée en vigueur d'un texte, c'est le libre-arbitre qui soit violée par une application
rétroactive. L'application prospective des textes régissant les peines et les délits est
indispensable pour remplir la fonction du garant du principe de légalité. Le principe de
non-rétroactivité n'est, par contre, pas suffisant pour cette fonction. Le monopole du
législateur doit être également souligné afin d'interdire l'établissement des peines et des
délits par analogie par les juges. Puisqu'il n'est pas possible d'écarter l'interprétation
juridique, il faut la soumettre à certaines limites. L'interdiction d'interprétation par
analogie est l'une de ces limites. Cette interdiction implique pour le juge de ne pas créer
des règles en remplaçant le législateur, au-delà du but et du texte de la loi. Les droits et
les libertés fondamentales sont ainsi garantis par les limites strictes encadrant l'exercice
du pouvoir judiciaire. Une autre limite est la clarté des peines et des délits. Le principe
de légalité exige principalement pour les individus de se comporter conformément aux
dispositions réglant les peines et les délits et ceci n'est possible s'ils ne les comprennent
pas. Le monopole du législateur, la non-rétroactivité et l'interdiction de l'interprétation
par analogie ne sont suffisants en soi pour cette compréhension. À ce point-là le
principe de la clarté entre en ligne de compte en exigeant la précision des notions
employées dans la loi. Les individus peuvent donc connaitre les règles relatives aux
peines et aux délits et faire une distinction entre ce qui est légitime et ce qui est
illégitime.
Par conséquent, tous les éléments mentionnés ont leur propre sens mais
fonctionnent mieux tous ensemble. C'est pourquoi les éléments constitutifs du principe
de légalité doivent être examinés de manière séparée et détaillée. La pratique du droit
turc et la jurisprudence de la Cour européenne des droits de l'Homme doivent les
accompagner. La Cour européenne des droits de l'Homme interprète les notions de
manière autonome, indépendamment de leur sens en droits internes. Cette approche
empêche les abus sur la base des appellations et soumettre les sanctions, qui ne sont pas
de nature punitive en droit interne mais qui ont la qualité et les conséquences d'une
peine, aux garanties du principe de légalité. La Cour européenne des droits de l'Homme
examine, en plus, la prévisibilité et l'accessibilité des textes réglant les peines et les
délits et assure une protection non seulement formelle mais aussi matérielle.