Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türk edebiyatında esaret
Captivity in Turkish literature from Tanzimat to Republican Era
Yazar: FATİH ALPER TAŞBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. ŞERİFE ÇAĞIN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Hikaye = Story ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Roman = Novel ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period ; Tiyatro = Theatre ; Türk edebiyat tarihi = Turkish literature history ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Şiir = Poem

Özet:
Tarihin en eski devirlerinden beri varlığını sürdüren esaret, edebiyatın en önemli temalarından biridir. Bu çalışmada, Tanzimat'tan Cumhuriyet'in ilânına kadar olan dönemde yayımlanan roman, hikâye, tiyatro ve şiir türündeki esaret temalı eserler tespit edilmiş ve incelenmiştir. Bu inceleme, esaret düzenini oluşturan üç unsur üzerine inşa edilmiştir. Söz konusu unsurlar: esirler, esirciler ve efendilerdir. Esareti konu alan eserlerin merkezinde, esirler yer alır. Onları efendiler ile esirciler takip eder. Esirlerin, efendiler ve esircilerle kurduğu ilişkiler ise, eserlerin özünü oluşturur. Esaret ve aşkın birlikte ele alındığı eserlerde, özellikle esirler ile efendilerin duygusal yakınlaşmaları üzerinde durulmuştur.
Bu çalışma, giriş ve sonuç bölümü dışında, dört ana bölümden meydana gelir. Birinci bölüm "Esirler" başlığını taşır. Bu bölümde esirler, karakteristik özelliklerine, menşelerine ve yaşadıkları mekânlardaki konumlarına göre tasnif edilmişlerdir. Esirlerin isimleri, uyrukları ve akıbetleri, eserlerin kronolojisi göz önünde bulundurularak tek tek belirlenmiştir. "Esirciler" başlıklı ikinci bölümde, esaret temalı eserlerin olumsuz tipleri olan ve esir ticaretini yöneten esircilerden bahsedilmiştir. Esircilerin yaşadıkları mekânlar üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölüm ise, "Efendiler" adını taşır. Bu bölümde esirlerin sahipleri olan efendiler, karakteristik özelliklerine göre tasnif edilerek incelenmiştir. Çalışmanın, "Esirlerin Birbirleriyle, Esircilerle ve Efendileriyle Olan İlişkileri" başlıklı dördüncü bölümünde ise, esareti meydana getiren bu üç unsurun esaret temalı edebiyat eserlerinde, birbirleriyle kurdukları ilişkiler ele alınmıştır. Çalışmanın sonunda, tezin tarihi arka planını oluşturan Tanzimat'ın ilânından Cumhuriyet'e kadar olan seksen dört yıllık dönemde yayımlanan edebiyat eserlerindeki esaret teması, bir bütün hâlinde ve detaylı biçimde değerlendirilmiş ve esaret temasının mahiyeti ortaya konmuştur.

Abstract:
Slavery which has existed since the earliest eras of known history is one of the most important themes of the literature. In this study, slavery themed novels, stories, plays and poems, which were published between Tanzimat and the proclamation of the Republic, were identified and analyzed. This analysis is built on the three elements that constitutes the slavery system. These elements are slaves, slave traders and masters. The slaves are at the center of the slavery themed works. They are followed by masters and slave traders. The relationships between slaves and masters and slaves and prisoners constructs the essence of these works. In the writings in which slavery and love are addressed together, the romantic intimacy of slaves and masters are particularly emphasized.
This study consists of four main chapters, apart from the introduction and conclusion chapters. The title of the first chapter is "The Slaves". In this chapter, slaves are classified according to their characteristic traits, origins and locations in their living spaces. The names, nationalities and fate of the slaves have been determined one by one, while taking the chronology of the works into account. In the second chapter titled "The Slave Traders", the slave traders who are the negative characters of slave-themed works are discussed. The places where slave traders live are underlined in this study. The third chapter is called "The Masters". In this chapter, the masters who are the owners of the slaves are classified and analyzed according to their characteristic traits. In the fourth part of the study titled "The Relations of the Slaves with Each Other, with the Slave Traders and with the Masters", the relationships that these three elements established with each other in the slavery themed writings are discussed. Finally,  the theme of slavery in the literary works published in the period of eighty four years from the declaration of Tanzimat to proclamation of the republic, which forms the historical background of the thesis is evaluated in detail and the essence of slavery theme is presented.