Klasik Türk edebiyatı materyali olarak işlevsel sözlükler ve Ferrî Divanı örneği
Functional dictionaries as a material of classical Turkish literature and the example of Divan of Ferri
Yazar: CİHAN İNER
Danışman: PROF. DR. MEHMET KIRBIYIK
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Divan edebiyatı = Divan literature ; Divan şiiri = Court poem ; Divanlar = Divans ; Ferri Mehmed = Ferri Mehmed ; Klasik Türk edebiyatı = Classical Turkish literature ; Sözlük = Dictionary ; Şiir = Poem

Özet:
Klasik Türk edebiyatı, yaklaĢık altı asır devam etmiĢ ve günümüze pek çok divan, mesnevi ve
mensur eser miras bırakmıĢ bir edebî gelenektir. DüĢünce dünyası, zihniyet, hayata bakıĢ tarzı, kültür, dil
gibi pek çok hususta yaĢanan değiĢimler klasik Türk edebiyatı metinlerinin günümüzde anlaĢılmasını
zorlaĢtırmaktadır. Söz konusu metinlerin dünyasına girebilmek için kimi durumlarda sözlükler tek baĢına
yeterli olmamaktadır. ĠĢlevsel sözlükler ve bağlamlı dizinler, klasik Türk edebiyatı metinlerinin
anlaĢılmasında kolaylık sağlayan materyallerdir. Hazırlanma aĢamasında sözlük, ansiklopedi, makale,
edebiyat tarihleri gibi pek çok kaynak kullanılan iĢlevsel sözlük ve bağlamlı dizinler, metinleri anlama
hususunda zaman ve emekten tasarruf sağlayan çalıĢmalardır. Bu çalıĢma ile klasik Türk edebiyatı
eğitiminde iĢlevsel sözlüklerden nasıl yararlanılabileceği ele alındıktan sonra 18. yüzyılda yaĢamıĢ Ferrî
Mehmed Efendi‟nin Divan‟ının iĢlevsel sözlüğü ve bağlamlı dizini örnek bir materyal olarak
hazırlanmıĢtır. Divan‟da geçen kelime ve kelime gruplarının anlamları alfabetik sıra gözetilerek
bağlamlarıyla birlikte verilmiĢ, gerekli kelime ve kavramlar için kelimenin anlamının yanında açıklamalar
yapılmıĢtır. Bu sayede okuyucu, kelimenin anlamının hemen altında kelimenin mısra içinde nasıl
kullanıldığını görebilme imkânını yakalamakta, Ģiirin anlam dünyasına nüfuz edebilmektedir. ÇalıĢmanın
giriĢ bölümünde araĢtırmanın konusu, amacı, problem durumu ve öneminden bahsedilmiĢtir. Birinci
bölüm olan kuramsal çerçeve bölümünde edebiyat ve eğitim, kelime hazinesi, sözlüklerin eğitim ve
öğretimdeki yeri, iĢlevsel sözlük çalıĢmaları gibi konulara değinilmiĢ ve TEBDĠZ (Tarih ve Edebiyat
Metinleri Bağlamlı Dizin ve ĠĢlevsel Sözlüğü) Projesi tanıtılmıĢtır. ĠĢlevsel sözlüklerin bir materyal
olarak klasik Türk edebiyatı eğitiminde sağlayabileceği faydalar ele alındıktan sonra Ferrî Mehmed
Efendi‟nin hayatı, edebî kiĢiliği ve eserlerine değinilmiĢtir. Ġkinci bölümde çalıĢmanın yöntemi
açıklanmıĢtır. Üçüncü bölüm, Ferrî Divanı iĢlevsel sözlüğü ile bağlamlı dizininin yer aldığı bölümdür.
Sözlüğün ardından iĢlevsel sözlüğün kullanılabileceği etkinlik önerilerine yer verilmiĢtir. Sonuç ve
öneriler bölümünde ise çalıĢmadan elde edilen sonuçlar ve bunlara bağlı önerilere yer verilmiĢtir. Bu
çalıĢmayla klasik Türk edebiyatı metinlerini anlamlandırma çalıĢmalarına katkı sağlamak ve dönem
metinlerinin anlaĢılmasında iĢlevsel sözlük ve bağlamlı dizin çalıĢmalarının sağlayabileceği faydaları
göstermek amaçlanmıĢtır.
Anahtar Kelimeler: ĠĢlevsel sözlük, bağlamlı dizin, Ferrî, klasik Türk edebiyatı eğitimi,
materyal

Abstract:
Classical Turkish literature is a literary tradition which had been alive for six centuries and had
introduced numerous divans, mesnevis and prose works, as literary heritage. The evolution, regarding the
number of concepts such as world of thought, mentality, perspective on life, culture and language, makes
Turkish literature texts more difficult to be comprehensible today. So, in some cases, dictionaries are not
solely efficient when it comes to stepping into the universe of these texts. However, functional
dictionaries and concordances are materials that facilitate the comprehension of the classical Turkish
literature texts. Functional dictionaries and concordances, in the development processes of which
dictionaries, encyclopedias, articles, literary histories are consulted, are of the studies enabling the save of
time and effort. In this study, it is aimed to state that how functional dictionaries might be useful in
literary education of Turkish Literature, and this study also involves the functional dictionary and
concordance of "Divan" of Ferri Mehmet Efendi, who lived in the eighteenth century, as a sample
material. The meanings of the words and word groups used in "Divan" are alphabetically included with
their contexts and, besides, explanations necessary are also available, in addition to the meanings of the
words and concepts. In this way, a reader is able to take the opportunity to observe how a word is used in
a verse, below the meaning of this word, and so, is able to breathe the air of the meaning universe of the
poem. In the introduction part of this study, the subject, the aim, the problem status, and the significance
of the study is mentioned. In the theorical framework chapter, which is the first chapter of the study, the
themes like literature and education, vocabulary, position of dictionaries in educational processes,
functional dictionary studies are available and the information about The Concordances and Functional
Dictionaries of Historical and Literary Texts (TEBDIZ) project is given. In addition, Ferri Mehmet
Efendi's biography, literary identity and works are mentioned along with the possible benefits of the
functional dictionaries as materials, in the progress of literary education of classical Turkish literature. In
the second chapter, the methodology used in this study is explained. The third chapter is the chapter that
involves the functional dictionary and concordance of "Divan" of Ferri. Additionally, some activity
recommendations, during which functional dictionaries might be used, are available. In the conclusions
and recommendations part, conclusions of this study and recommendations concerning these conclusions
are included. This study aims to make a contribution to the studies concerning the reinterpretation of the
classical Turkish literature texts, and also aims to present the probable advantages of using functional
dictionaries and concordance studies in the comprehension process of these texts.
Keywords: Functional dictionary, concordance, Ferri, Literary education of classical Turkish
literature, material