Sigara kullanan sağlık çalışanlarının sigara bırakma öngörüleri ve ı̇lişkili faktörler
Smoking cessation prediction of smoking healthcare professionals and associated factors
Yazar: SEVDA ACAR
Danışman: DOÇ. DR. GÖRKEM YARARBAŞ ; PROF. DR. DERYA KAYLI
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Madde Bağımlılığı Ana Bilim Dalı / Madde Bağımlılığı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Psikoloji = Psychology

Özet:
Bu çalışmanın amacı, sigara kullanan sağlık çalışanlarının sigara bırakma başarılarına ilişkin öngörüleri ile sigara bırakmayı etkileyen faktörler arasındaki ilişkinin saptanmasıdır. Bu kapsamda; sosyodemografik ve çevresel faktörler, bireyin sağlık durumu ve sigara kullanım özellikleri, travma sonrası stres bozukluğu belirtileri ve psikolojik dayanıklılık değişkenleri incelenmiştir. 

Çalışmaya, birinci basamak sağlık hizmetlerinde görevli 158 sağlık çalışanı katılmıştır. Araştırmada, katılımcı bilgi formu, Fagerstrom Nikotin Bağımlılık Testi, DSM-5 İçin Travma Sonrası Stres Bozukluğu Kontrol Listesi, Connor Davidson Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği ve Sigara Bırakma Başarısı Öngörü Ölçeği uygulanmıştır. Verilerin analizinde ilişkisiz örneklemler için t-testi, tek yönlü varyans analizi, korelasyon analizi ve çoklu doğrusal regresyon analizine yer verilmiştir.
 
Sosyodemografik ve çevresel faktörler göz önüne alındığında; lisans ve lisansüstü eğitim alan katılımcıların (X̄= 33,96) sigara bırakma başarısı öngörü puanlarının lisans altı eğitim alanlardan (X̄= 30,72) daha yüksek olduğunu görülmüştür (t(152) = -2,28, p< 0,05). Hekim, ebe ya da hemşire olan katılımcıların (X̄= 34,13) diğer sağlık çalışanlarına (X̄= 30,67) göre sigara bırakma başarısı öngörü puanlarının daha yüksek olduğu saptanmıştır (t(152) = 2,54 p< 0,05). Sigara bırakma konusunda yüksek sosyal destek algısına sahip katılımcıların (X̄= 34,35) düşük sosyal destek algısına sahip katılımcılara (X̄= 26,46) göre daha yüksek sigara bırakma başarısı öngörü puanlarına sahip olduğu görülmüştür (t(152) = -4,87, p< 0,001).

Bireylerin sağlık durumu ve sigara kullanımına ilişkin özellikleri ele alındığında; sigara bırakmayı düşünme ya da hazır olma aşamasında bulunan katılımcıların (X̄= 35,96) düşünmeyen katılımcılara (X̄=30,81) göre daha yüksek sigara bırakma başarısı öngörü puanlarına sahip olduğu görülmüştür (t(152) = -4,29, p< 0,001). Sigaraya başlama yaşı arttıkça (r= 0,34, p<0,001), sigara içme süresi azaldıkça (r= -0,20, p<0,05) ve nikotin bağımlılığı puanı azaldıkça (r= -0,42, p<0,001) sigara bırakma başarısı öngörüsünün arttığı saptanmıştır. Nikotin bağımlılık düzeyi düşük olan (X̄= 35,09), orta olan (X̄= 31,27) ve yüksek olan (X̄= 28,09) katılımcılar arasında sigara bırakma başarısı öngörüsü açısından anlamlı bir farklılık olduğu görülmektedir (F(2-151)= 9,33, p <0,001). Sigara bırakmaya verilen önem (r= 0,43, p<0,001) ve sigara bırakma konusunda güven (r= 0,54, p<0,001) arttıkça sigara bırakma başarısı öngörüsü artmaktadır.

Psikolojik faktörler ele alındığında; sigara bırakma başarısı öngörüsü ile travma sonrası stres bozukluğu belirtileri arasında herhangi bir ilişki saptanmamıştır (r= 0,01, p> 0,05). Psikolojik dayanıklılık toplam puanı arttıkça sigara bırakma başarısı öngörüsünün arttığı gözlenmiştir (r= 0,18, p<0,05).

Analizler sonucunda, sigara bırakma başarısı öngörüsünü etkileyen bağımsız değişkenler ile regresyon analizi yapılarak bir model oluşturulmuştur. Hipotezler doğrultusunda elde edilen nihai modelde, değişkenlerin sigara bırakma başarısı öngörüsündeki varyansın %39,5'ini açıkladığı tespit edilmiştir. Eğitim düzeyi (β= 0,09, p>0,05) meslek (β= 0,04, p>0,05) ve sigara içme süresinin (β= -0,02, p>0,05) modele anlamlı katkı sağlamadığı belirlenmiştir. Yüksek sosyal destek algısı (β= 0,27, p<0,001), sigara içmeye başlama yaşı (β= 0,16, p<0,05), sigara bırakmayı düşünme/hazır olma aşamasında bulunmak (β= 0,27, p<0,001) ve psikolojik dayanıklılık değişkenlerinin (β= 0,19, p<0,05) sigara bırakma başarısı öngörüsünü pozitif yönde yordadığı görülmüştür. Diğer yandan, nikotin bağımlılığının artması (β= -0,27, p<0,001) sigara bırakma başarısı öngörüsünü negatif yönde yordayan bir değişkendir.

Sonuç olarak, birinci basamak sağlık hizmetlerinde görevli sağlık çalışanlarında, sigara bırakma üzerinde etkili olan değişkenleri anlamak için; sosyodemografik ve çevresel faktörlerin, bireylerin sağlık örüntülerinin ve psikolojik işleyişlerin bütüncül bir şekilde değerlendirilmesinin önemli olduğu düşünülmektedir.

Abstract:
The aim of this study was to investigate the relationship between smoking cessation success prediction and factors affecting smoking cessation among healthcare professionals who smoke. In this context; sociodemographic and environmental factors, individual's health status and smoking habits, symptoms of posttraumatic stress disorder, and psychological resilience variables were examined.

158 healthcare professionals participated in the study. Participants completed participant information form, Fagerstrom Test for Nicotine Dependence, PTSD Checklist for DSM-5, Connor-Davidson Resilience Scale, and Smoking Cessation Success Prediction Scale. Data analysis involved t-tests, one-way ANOVA, correlation analysis, and multiple linear regression.

Regarding sociodemographic and environmental factors, participants with undergraduate and higher education levels (X̄= 33.96) compared to those with education below undergraduate level (X̄= 30.72) exhibited higher scores in smoking cessation success prediction (t(152) = -2,28, p< 0,05). Physicians, midwives, or nurses (X̄= 34.13) had higher scores than the other healthcare professionals (X̄ = 30.67) regarding smoking cessation success prediction (t(152) = 2,54 p< 0,05). Those perceiving high social support (X̄ = 34.35) had higher scores than those with low social support perception (X̄ = 26.46) in smoking cessation success prediction (t(152) = -4,87, p< 0,001).

Regarding health status and smoking-related habits, participants in the contemplation or preparation stages of smoking cessation (X̄ = 35.96) had higher scores than those who were not contemplating (X̄ = 30.81) about smoking cessation success prediction (t(152) = -4,29, p< 0,001). An increase in the age of smoking initiation (r = 0.34, p < 0.001), a decrease in smoking duration (r = -0.20, p < 0.05), and lower nicotine dependence scores (r = -0.42, p < 0.001) were correlated with increased smoking cessation success prediction scores. There was a significant difference in scores among participants with low (X̄= 35,09), moderate (X̄= 31,27) and high (X̄= 28,09) nicotine dependence levels (F(2-151)= 9,33, p <0,001). Higher importance (r = 0.43, p < 0.001) and confidence (r = 0.54, p < 0.001) in smoking cessation were positively correlated with smoking cessation success prediction scores.

Regarding psychological factors, no relationship was found between smoking cessation success prediction and post-traumatic stress symptoms (r= 0,01, p> 0,05). Higher psychological resilience scores were associated with increased smoking cessation success prediction scores (r = 0.18, p < 0.05).

A regression analysis was conducted to establish a model with significant variables. The final model accounted for 39.5% of the variance in smoking cessation success prediction. Education level (β= 0,09, p>0,05), occupation (β= 0,04, p>0,05), and smoking duration (β= -0,02, p>0,05) did not significantly contribute to the model. High social support perception (β = 0.27, p < 0.001), age of smoking initiation (β = 0.16, p < 0.05), contemplation/preparation stage of smoking cessation (β = 0.27, p < 0.001), psychological resilience (β = 0.19, p < 0.05) positively predicted smoking cessation success prediction. Conversely, an increase in nicotine dependence (β = -0.27, p < 0.001) negatively predicted it.

In conclusion, a comprehensive evaluation of sociodemographic and environmental factors, health patterns, and psychological processes is essential for understanding smoking cessation among primary care health professionals.