17. yüzyılda Bitlis kent dokusu
The urban fabric of Bitlis in 17th century
Yazar: MUHAMMET ERŞED TOKAT
Danışman: DOÇ. DR. ŞAKİR ÇAKMAK
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bitlis = Bitlis ; Bitlis Kalesi = Bitlis Castle ; Tarihi kent dokusu = Historical urban tissue

Özet:
Doğu Anadolu Yüksek Yaylaları ile Kuzey Mezopotamya kentleri arasında bir boğaz niteliğinde olan Bitlis Geçidi'nin kuzey ucunda kurulan ve Asur, Urartu ve devamındaki egemenler tarafından kontrol altına alınmak istenen bir noktada konumlanan Bitlis kenti, oldukça zorlu bir topoğrafyaya sahip olmasının yanında özellikle kış aylarında bölgenin karla kaplanması sebebiyle yegâne uğrak noktası niteliğindedir. Tezimiz, Bitlis'in kuruluşundan 17. yüzyılın sonlarına kadar kentleşme anlamında yaşadığı süreçleri incelemektedir.
Bitlis Geçidi'nin kuzey ucundaki bir karakol niteliğinden İslami dönemde Müslüman emirlerin harekât merkezi olmaya ve yine bu dönemle birlikte bir ticari hüviyet kazanmaya uzanan ilk dönem kentleşme sürecinin devamında özellikle Dilmaçoğlu Devri'nde dış kalenin iskân edilmiş olması sebebiyle sur dışında yeni yerleşimlerin kurulduğu görülmektedir. Kentin güney ve batı kesimlerinde başlayan sur dışı yerleşim inşasının korunma prensiplerini de göz önünde bulundurarak oluşturulduğu ve yine bu kesimlerin de çeşitli dini ve eğitim kurumları aracılığıyla işlevlendirildiği görülmüştür.
Bitlis'in 13 ve 14. yüzyıllarda Anadolu'nun birçok yerinde olduğu gibi yaşanan yıkım ve tahribatlardan dolayı kentleşme anlamında ortaya çıkan durağanlıktan sonra özellikle 15. yüzyılda Ahlat ve çevresinden alınan göçlerle birlikte sur dışı yerleşimlerinin büyük bölümünün oluştuğu görülmektedir. Bu yerleşimler 17. yüzyılda Bitlis kent dokusunu oluşturan ana unsurlar olarak konumuz dahilinde incelenmiştir. 16. yüzyılda Osmanlı ve Safevi Devletleri arasında bir tampon bölge olması sebebiyle yaşanan siyasi süreçler neticesinde Bitlis'in kentleşme anlamında bazı yeniliklere sahne olduğu ve bu yeniliklerin de 17. yüzyıl Bitlis kentinin ticari hüviyetini oluşturan özelliklere sahip olduğu anlaşılmaktadır.
Bitlis'in 12. yüzyıldan başlayarak inşa edilen yapıları ve bu dönemden itibaren kurulan mahallelerinin 17. yüzyılın sonuna kadar geçirdiği süreçler ve bu süreç içerisinde kentleşme anlamında ortaya konan düzenlemeler gerek Bitlis ve çevresinin siyasi tarihi gerekse Anadolu ve çevresindeki kentleşme anlayışı dikkate alınarak değerlendirilmiştir.
Bitlis'te sonuç olarak yüzyıllara dayanan bir kentleşme sürecinin yaşandığı görülmüştür. Genel itibariyle cami etrafında gelişen ticari alanlar ile iskân alanlarının birbirinden ayrıldığı İslami kent özelliğine sahip olan Bitlis'in han, hamam, arasta, bedesten ve çarşıların bir arada konumlandığı Osmanlı kentleşme anlayışına sahip mahallelerinin de bulunduğu; bu anlamda iki anlayışı da bünyesinde barındıran önemli bir ticaret kenti olduğu ortaya konmuştur. 17. yüzyılda külliye ve diğer yapılarıyla bütünleşmiş önemli bir ticaret kenti hüviyeti gösterdiği anlaşılan Bitlis şehri, yaşanan yağma ve tahribatlar neticesinde mimari anlamda daha fazla atılım gösterememesine rağmen yüzyılın sonunda olduğu gibi fırsat bulduğu her anda yeni inşa faaliyetlerine girişmiştir. Söz konusu yüzyıla kadar kendi bünyesinde oluşturduğu bir mimari anlayış ve üslubu bulunmasına rağmen Osmanlı hakimiyetinin bütün alanlarda artması ve kent gelirlerinin azalması gibi sebeplerle bu dönemden sonra kayda değer bir inşa faaliyetinin olmadığı sonucuna varılmıştır.
Günümüzde birçok önemli anıtsal yapı betonarme yapı blokları arasında kaybolmuş vaziyettedir. Ahlat, Hasankeyf ve Mardin gibi kentlerle anıtsal mimari örnekleri anlamında yarışabilecek düzeydeki bir şehrin günümüzde bu avantajdan faydalanamaması var olan yapıların da zaman içerisinde harabeye dönmesine sebep olmaktadır. Biz de bu çalışmamızda zarar gören eserlerin onarılması ve yenilenmesi gibi çalışmalarda aslına uygun bir düzenleme oluşturulabilmesi ve Bitlis'in tarihi dokusunun daha iyi anlaşılabilmesine katkı sunduğumuzu düşünüyoruz.

Abstract:
The city of Bitlis, which was established at the northern end of the Bitlis Passage, which is a strait between the Eastern Anatolian High Plateaus and the cities of Northern Mesopotamia, and located at a point where Assyria, Urartu and subsequent rulers wanted to be taken under control, has a very difficult topography, as well as the snowfall of the region, especially in the winter months. It is the only stopover point due to its covering. Our thesis examines the processes Bitlis experienced in terms of urbanization from its foundation until the end of the 17th century.
In the continuation of the first period urbanization process, which went from being a station at the northern end of the Bitlis Pass to becoming the center of operations of Muslim emirs in the Islamic period and gaining a commercial identity with this period, it is seen that new settlements were established outside the city walls, especially since the outer castle was inhabited during the Dilmaçoğlu Period. It has been observed that the construction of settlements outside the city walls, which started in the southern and western parts of the city, was created by taking into account the principles of protection, and these parts were also functional through various religious and educational institutions.
After the stagnation in terms of urbanization due to the destruction and damage experienced in Bitlis in the 13th and 14th centuries, as in many parts of Anatolia, it is seen that most of the settlements outside the city walls were formed, especially with the migrations from Ahlat and its surroundings in the 15th century. These settlements were examined within the scope of our topic as the main elements that formed the urban texture of Bitlis in the 17th century. It is understood that as a result of the political processes that took place in the 16th century, as a buffer zone between the Ottoman and Safavid States, Bitlis witnessed some innovations in terms of urbanization, and these innovations had the characteristics of the commercial identity of the 17th century Bitlis city.
The structures built in Bitlis starting from the 12th century and the processes of the neighborhoods established from this period until the end of the 17th century and the regulations put forward in terms of urbanization during this period were evaluated by taking into account both the political history of Bitlis and its surroundings and the understanding of urbanization in Anatolia and its surroundings.
As a result, it has been observed that Bitlis has experienced an urbanization process dating back centuries. Bitlis, which has the characteristics of an Islamic city where the commercial areas and residential areas developed around the mosque are generally separated from each other, also has neighborhoods with the Ottoman urbanization approach where inns, baths, arastas, covered bazaars and bazaars are located together. In this sense, it has been revealed that it is an important commercial city that embodies both concepts. The city of Bitlis, which is understood to have been an important commercial city integrated with its social complex and other structures in the 17th century, attempted new construction activities whenever it had the opportunity, as it did at the end of the century, although it could not make any further progress in terms of architecture as a result of the plunder and destruction. Although it had its own architectural understanding and style until the century in question, it is seen that there was no significant construction activity after this period due to reasons such as the increase of Ottoman domination in all areas and the decrease in city revenues.
Today, many important monumental buildings are lost among reinforced concrete building blocks. The fact that a city that can compete with cities such as Ahlat, Hasankeyf and Mardin in terms of monumental architectural examples cannot benefit from this advantage today causes the existing buildings to fall into ruin over time. We think that in this study, we contribute to the creation of a faithful arrangement in works such as the repair and renewal of damaged works and to a better understanding of the historical texture of Bitlis.