Dimyâtî'nin İthâfu fuzalâi'l-beşer bi'l-kırââti'l-erbe'ate 'aşer adlı eserinin kırâat ilmindeki yeri
The place of Dimyāti's work titled Ithāfu fuzalāʾ al-bashar bi al-qirā'at al-arba'at 'asher in the science of qirāat
Yazar: MUSTAFA HATİPOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. YAŞAR AKASLAN
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Ferşü'l-Huruf = Ferşü'l-Huruf ; Kıraat = Reading ; Usul = Rhytm

Özet:
Ahmed b. Muhammed ed-Dimyâtî'nin (ö. 1117/1705) İthâfu fuzalâi'l-beşer bi'l-kırââti'l-erbe'ate 'aşer adlı eseri, kırâat tedrîsâtında "Aşere-Takrib-Tayyibe" olarak isimlendirilen sürecin, özellikle Takrib safhasının yardımcı kaynaklarındandır. Çalışmada İthâfu fuzalâi'l-beşer, kırâat ilmi açısından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bu bağlamda kırâat ilminin temel meseleleri arasında yer alan kırâatlerin sıhhat şartları, çeşitleri, tevâtürü, cem'i, meşhur imamlara inhisarı, resmü'l-mushaf ilmi, tahrîrât faaliyeti ve şâz kırâatler başlıkları eserin müellifi olan Dimyâtî'nin bakış açısı etrafında incelenmiştir.
Kırâat ilmi usûl ve ferş olarak adlandırılan iki ana bölümden meydan gelmektedir. Mezkûr kavramlar etrafında dile getirilen her meselenin kırâat birikimine dair olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmada kırâat ilminin usûl ve ferş bölümleri, İthâf'ın temelini teşkil etmektedir. Bu bakımdan eserin iki önemli bölümünden biri olan usûl kısmında; idğâm, med-kasr, hemze, feth-imâle, resm-i hatta göre vakf-ibtidâ gibi başlıkların ele alınma yöntemi ve zikri geçen mevzuların kurrâ arasında ihtilafa konu edilen yönleri üzerinde durulmuştur. Müellifin ferşü'l-hurûf bakımından kırâat birikimini sunma yöntemi ve İthâf'ı kaleme alırken esas aldığı eserlerle benzer ve farklı yönleri çalışmanın bir başka odak noktasını oluşturmaktadır. Bu bağlamda Dimyâtî'nin İthâf'ta ele aldığı kırâat vecihleri ve bunları sunma keyfiyeti çerçevesinde, kırâatlerin sahîh senedle irtibatı, kırâat-rivâyet-tarîk, kırâat-resmü'l-mushaf unsurlarının izahına yönelik bir çaba ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bunun yanı sıra Arap diliyle olan irtibatı açısından kırâat-nahiv, kırâat-sarf ve kırâat-lehçe ilişkisi, muhtelif örnekler üzerinden detaylandırılarak izah ve değerlendirmelerde bulunulmuştur.  
Dimyâtî, on dört kırâat literatürünün önemli eserlerinden olan İthâf'ında sonradan ihdas edilen dil kurallarına uymayan birtakım kırâatlere yönelik olarak bazı âlimlerin tenkitlerine reddiye mahiyetinde cevaplar vermektedir. Müellif, mütevâtir kırâatlerin mevsûkiyetini temellendirmek adına özellikle naklî ve aklî hüccetler şeklinde ikili taksime imkân tanıyan hüccet argümanlarını devreye sokmaktadır. Naklî hüccetler bağlamında daha çok âyetler, hadisler, resmü'l-mushaf, sahabe okuyuşları ile; aklî hüccetler bağlamında ise nahiv, sarf, lehçe ve Arap şiirleriyle istidlâlde bulunmuştur. Bu bakımdan çalışmada ihticâc olgusunun İthâf'ta uygulanma yöntemi, birçok örnek üzerinden irdelenmiştir. Tüm bu açıklamalar etrafında çalışmada Dimyâtî'nin İthâfu fuzalâi'l-beşer adlı eserinin kırâat ilmi perspektifiyle metodik açıdan tahlil edilmesi amaçlanmıştır.
 İthâf, kırâat literatüründe usûl ve ferş olarak adlandırılan birikime ilişkin tevsîki yapılmış malumatı ihtiva etmesiyle ön plana çıkmaktadır. Bunun yanı sıra İthâf'ın sade ve anlaşılır bir dile sahip olması, önceki kırâat birikiminin onun potasında eritilerek aktarılması ve kırâat ilmi taliplerinin, bu ilmin muhtevasındaki konulara ilk elden ve sağlam bir kaynaktan ulaşmalarına olanak sağlaması özelikleriyle dikkat çekmektedir.

Abstract:
Akhmed b. Mukhammed Dimyātī's Ithāf is one of the important auxiliary sources of the educational process called "Ashara-Taqrib-Tayyibah" in the teaching of qiraat, especially in the takrib section. In this study, an effort was made to analyze Dimyâtī's Ithāfu Fuzalāʾi al-Bashar in terms of the science of qiraat. In this context, first of all, Dimyâtī's point of view on the basic issues of the science of qirāat such as the conditions of authenticity of the qirāat, varieties, tawātur, jama'i, its exclusivity to the famous imams, rasmu'l-mushaf, the phenomenon of tahrīrāt, and shāz qirāat were analyzed.
The science of Qiraat is built on two main backbones, namely usul and farsh. We may say that everything expressed around the aforementioned concepts is related to the accumulation of qirāat. In this study, the usul and fars chapters of the science of Qirāat constitute the basis of Ithāf. In this respect, in the usūl section, which is one of the two important parts of the work, the method of dealing with topics such as idğām, med-kasr, hemza, fath-imāla, waqf-ibtidā according to resm-i hatt and the aspects of the aforementioned issues that are subject to dispute among the Quraysh are emphasized. The method of presenting the accumulation of qirāat in terms of fars al-hurūf and its similarities and differences with the works that the author relied on while writing Ithāf constitute another focal point of the study. In this context, within the framework of the types of qirāat that Dimyātī deals with in Ithāf and the way he presents them, it makes an effort to explain of issues as such the relationship of qirāats to authentic chain (saheeh sanad), qirāat-rivāyah-tarīq and qirāat-resm al-mushaf. In addition, in terms of its connection with the Arabic language, the relation of qirāat to the nahw, the sarf and the language has been explained and evaluated by detailing through various examples.
In his Ithāf, which is one of the most important works of the literature on the fourteen qirāat, Dimyātī responds to the criticisms of some scholars against some qiraat that do not comply with the linguistic rules that were introduced later. As a defensive reflex aimed at strengthening the authenticity of the mutawâtir qirāats, the author puts into play the arguments of the twofold division of the two types of proofs, namely, the narrative and the rational proofs. In the context of narrative proofs, he mostly relied on verses, hadiths, resm al-mushaf, and the recitations of the Companions; in the context of rational proofs, he relied on nahw, sarf, dialect, and Arabic poetry. In this respect, the study examines the method of applying the phenomenon of ihtijāj in Ithāf through various examples. Around all these explanations, it is aimed to analyze Dimyātī's Ithāfu Fuzalāʾi al-Bashar methodically from the perspective of the science of qirāat.
	Ithāf stands outs by containing reliable knowledge concerning the accumulation called the usul and the farsh in the literature of qirāat. In addition to this, it attracts attention with features of having a simple and understandable language, transferring by melting the accumulation of previous one in its own crucible and allowing those who want to learn the discipline of qirāat to access, from first hand and a reliable source, the subjects within this discipline.