Batı Akdeniz bölgesinde yayılış gösteren Microtus (Mammalia: Rodentia) cinsi türlerinin biyoekolojisi ve biyotaksonomisi
Bioecology and biotaxonomy of the microtus genus (Mammalia: Rodentia) distributed at West-Mediterranean region in Turkey
Yazar: MUSTAFA YAVUZ
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÖZ
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Biyoloji = Biology

Özet:
Bu çalışma Batı Akdeniz Bölgesi'nde (Fethiye, Eşen Çayı-Gazipaşa) yayılış
gösteren Microtus cinsi türlerinin biyoekolojik ve biyotaksonomik özelliklerini
araştırmak amacıyla, 2005-2008 yıllarında gerçekleştirilmiştir. Çalışmada araştırmanın
yapıldığı 74 lokalitenin 35'inde Microtus cinsine ait örnekler yakalanmıştır. Bu
lokalitelerden Microtus cinsi içinde yer alan dört türe (M. subterraneus, M. guentheri,
M. levis ve M. anatolicus) ait toplam 375 (160 ♀♀; 215 ♂♂) örnek ölü olarak, 132 (59
♀♀; 73 ♂♂) örnek de canlı olarak yakalanmıştır. Erkek bireyler dişilere oranla hem ölü,
hem de canlı olarak daha çok yakalanmışlardır. Örneklerin yakalandıkları lokalitelerin rakımları, ölü ve canlı olarak yakalanma frekansları ve populasyon yoğunlukları
arasında pozitif korelasyonlar bulunmaktadır. Lokalitelerin yüksekliği artıkça örneklerin
yakalanma frekansları ve populasyon yoğunluğunun arttığı saptanmıştır.
Diğer taraftan türlerin habitat tipi tercihleri birbirlerinden oldukça farklılık
göstermektedir. Türlerin yaşadıkları habitatlarda eğim tercihleri dikkate alındığında; M.
subterraneus, M. guentheri ve M. levis türlerine ait örnekler yoğun olarak 31-600 'lik
eğimli alanlardan yakalanırken, bunlardan çok farklı olarak M. anatolicus türü ise 0-
200'lik eğimli alanlardan yakalanmıştır. Bu eğim aralıklarında populasyon yoğunlukları
ii
en yüksek bulunmuştur. Çalışmada yuvaların çoğunlukla güneş alan bakılara yapıldığı
görülmüştür. Yakalanan örneklerin büyük çoğunluğunun ve populasyon yoğunluğunun
büyük oranının güney, güneydoğu ve güneybatı yönünde olduğu görülmektedir.
Yuva krokisini ortaya çıkarabilmek amacıyla, toplam 20 yuva kazılarak, yüz
ölçümü ve yuva delikleri ile ilgili ölçümler ile yuva içi sıcaklıklar kaydedilmiştir.
Yuvaların toprak yüzeyinde kapladığı alan dikkate alındığında; M. subterraneus'ta 30
m2 den büyük, M. guentheri' de yaklaşık 80 m2, M. levis'te yaklaşık 30 m2 ve M.
anatolicus' ta ise 20 m2 den küçük olduğu belirlenmiştir.
Örneklerin vücut özellikleri incelenecek olursa; tamamında dişiler ile erkekler
arasındaki renk farkı ayırıcı olmamakla birlikte erkekler daha koyu renklidir. M.
subterraneus'un yanlarında kesişim çizgisi bulunmaz. Yine M. guentheri ve M. levis'te
de yanal kesişim çizgisi bulunmazken, M. anatolicus'ta daha soluk sarımsı olan kürk
rengi yanal bir şerit oluşturacak şekilde ventralle kesişir. M. subterraneus'un
kuyruğunda bellibelirsiz bir ikili renklenme görülebilirken, bu ikili renklenme M.
guentheri, M.levis ve M. anatolicus örneklerinde belirgindir. Kuyruk uzunluğu, M.
subterraneus'ta başbeden uzunluğunun 1/3 kadarken, M. guentheri' de 1/6'sı, M.levis'te 1/4'ü ve M. anatolicus'ta 1/5'i kadardır. Kulak uzunluğu en fazla olan tür M. levis iken,
en kısa olanı M. subterraneus'tur. Meme uçları M. subterraneus'ta kasık bölgesinde iki
çift olarak bulunurken, diğer üçünde ise kasık ve göğüs bölgesinde ikişer çift olmak
üzere 4 çifttir.
Baş iskeleti; M. subterraneus'ta diğer türlere oranla daha ince olup, zigomatik yay
kondilobazal uzunluğun %60'ı kadar geniş, M. guentheri'de yüksek ve zigomatik yay
genişliği kondilobazal uzunluğun yaklaşık %60'ı, M. levis'te güçlü ve zigomatik yay
kondilobazal uzunluğun %55-60'ı, M. anatolicus'ta ise geniş ve derin, nörokranyum
yuvarlak ve yüksek, zigomatik yay genişliği kondilobazal uzunluğun %60-65'i kadardır.
Diş özellikleri bakımından; M2'si incelenen M. subterraneus örneklerinin 52 (%
80,00)'si agrestis, 13 (%20)'ü non-agrestis, M. guentheri'de 17 (%13,71)'si agrestis, 107
iii
(%86,29)'si non-agrestis, M.levis'te bütün örneklerin diş minesi adacıkları non-agrestis
ve M. anatolicus'ta ise 45 (%95.74)'i non-agrestis ve 2 (%4.26)'si agrestis formdadır.
Çalışmada 4 türe ait toplam 109 bakulum örneği incelenmiştir. İncelenen
bakulumların tamamında distal ve proksimal olmak üzere iki ana kısım ayırt edilmekle
birlikte, distal kısmı oluşturan kıkırdak parçalar preperasyon sırasında sağlıklı bir şekilde elde edilemediğinden ölçümsel olarak değerlendirilmeye alınamamıştır.Yakalanan 4 türe
ait örneklerin 230'unda mide içeriği analiz edilmiştir. Buna göre; en hafif mide M.
levis'e, en ağır mide ise M. anatolicus'a aittir.
İncelenen türlerden M. subterraneus, M. guentheri ve M. levis örneklerinin
tümünde diploid kromozom sayısı 2n=54 (52+XY) olarak bulunurken, M. anatolicus'ta
2n=60 (58+XY) olarak bulunmuştur.
ANAHTAR KELİMELER: Microtus, Batı Akdeniz Bölgesi, Eğim, Ekoloji, Morfoloji, Karyoloji
JÜRİ: Prof. Dr. Mehmet ÖZ (Danışman)
Prof. Dr. Ali ERDOĞAN
Prof. Dr. Beria FALAKALI MUTAF
Prof. Dr. İrfan ALBAYRAK
Doç. Dr. Soner BALCIOĞLU

Abstract:
This study was carried out to investigate, bioecology and biotaxonomy of the
species belong to Microtus genus, distributed in West-Mediterranean Region at Turkey.
This study was conducted during 2005-2008. The study, was achieved with field survey,
in various locality and district. The individuals which were caught examined for morphometric and karyotypic characteristics. At the study, individuals were caught in
35 of the 74 locality. This research is based on 375 (160 ♀♀; 215 ♂♂) dead and 132
(59 ♀♀; 73 ♂♂) living individuals belonged to Microtus genus (M. subterraneus, M.
guentheri, M. levis and M. anatolicus) taken from the various habitats found within the
province of West-Mediterranean Region of Turkey. Male samples were many caught
than females. There are significant positive correlations between altitude of sites and
frequency of capture in snaptraps, sherman traps and population density. In other words,
while altitude of sites increase, trapping success and population density are on the
increase.
On the other hand, preferences of the species are variable. Most individuals M.
subterraneus, M. guentheri ve M. levis in snaptraps and shermantraps (77 (91.67%) of
dead, 28 (84.85%) of living; 97 (63.82%)of dead, 42 (68.85%)of living and 52
(68.42%) of dead, 15 (68.18%) of living individuals, respectively) were caught in areas
with slopes of 31-600. On the contrary, M. anatolicus were caught mostly (48 (76.19%)
v
of dead, 14 (87.50%) of living individuals) in areas with slopes of 0-200. Also
population density have been found very high at these areas. Field observations
confirmed that the burrow systems were mainly in the areas exposed to the sun for the
longest period. Most of the dead or live individuals were captured and population
density were on southernly direction slopes facing south, southeast, or southwest.
To determine, plan and ecology of the nests the 20 nest area at various localities
were excavated, and square measured and measured holes and were recorded the
temperetures at the galleries. Nests of M. subterraneus, square measured are wide than
30 m2 per nest area, for M. guentheri, abouth 80 m2, for M. levis, abouth 30 m2 and for
M. anatolicus, narrow than 20 m2.
There is no demarcation line along the flanks, on the M. subterraneus, M. guentheri
and M. levis. Contrary to M. anatolicus which is normally brown with buff, yellowish
brown. Belly is whitish or greyish. Flanks are yellowish buff which obscures the
demarcation line. Tails are bicolloured at M. guentheri, M. levis and M. anatolicus. Tail
lenght is 1/3 of the head+body lenght at M. subterraneus, 1/6 at M. guentheri 1/4 at M.
levis and 1/5 at M. anatolicus.
Skull ot the M. subterraneus, is lightly built than other Microtus species. Braincase
is flattened on the dorsal. Zygomatic arches are widely expanded (60% of the
kondilobazal length). M. guentheri skull is particularly deep and zygomatic arche wide
span is almost 60% of the kondilobazal length. M. levis skull is stronger and braincase
convex on dorsal wiew at juveniles but flattened in adults. Zygomatic arche are wide as well as 55-60% of the kondilobazal length. M. anatolicus braincase wide, deep and
spherical. Zygomatic arche are wide as well as 60-65% of the kondilobazal length.
Molar teeth on maxilla of M. subterraneus have been M2; 52 (80,00%) of dead
individuals are agrestis, 13 (20%) of total are non-agrestis; M. guentheri, M2; 17
(%13,71) of total are agrestis, 107 (86,29%) of total are non-agrestis; M.levis, M2; total
of specimens are non-agrestis and M. anatolicus M2; 45 (95.74%) of total are nonagrestis
ve 2 (4.26%) of total are agrestis.
vi
In this study, 109 bacula were examined. Two main parts as distal ve proxsimal were noted in all of the bacula, but distal part of bacula was removed in preperation. It were
analysed stomach content of 230 individuals of total. Accordingly, M. levis stomach are lightest, but M. anatolicus stomach gravest.
Total of the M. subterraneus, M. guentheri and M. levis specimens are 2n=54
(52+XY), but total of M. anatolicus 2n=60.
KEY WORDS: Microtus, West Mediterranean Region, Slope, Ecology, Morphology
and Karyology
COMMITTEE: Prof. Dr. Mehmet ÖZ (Supervisor)
Prof. Dr. Ali ERDOĞAN
Prof. Dr. Beria FALAKALI MUTAF
Prof. Dr. İrfan ALBAYRAK
Assoc. Prof. Dr. Soner BALCIOĞLU