Tarihî Türk yazı dillerinde dinî terimler
Religious terminology in historical Turkic dialects
Yazar: BETÜL YAŞARBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. UĞUR UZUNKAYA
Erzurum Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dini terimler = Religious terms ; Köken bilim = Etymology ; Morfoloji = Morphology ; Orhun Yazıtları = Orhun Inseriptions ; Söz varlığı = Vocabulary ; Türkçe = Turkish ; Uygurca = Uighur language ; Yazı = Writing ; Yazı sanatı = Calligraphy ; Yazılı kültür = Written culture

Özet:
Tarihî Türk Yazı Dillerinde Dinî Terimler isimli bu çalışma Orhon, Uygur, Karahanlı, Harezm ve Kıpçak dönemleri ile bu dönemlerden belli başlı seçme eserlerin taranmasıyla oluşturulmuş tematik bir söz varlığı incelemesidir. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma, Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış ve Tematik Söz Varlığı İncelemesi olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Tarihî Türk Dili Sahasına Kısa Bir Bakış adlı birinci bölümde yukarıda adı zikredilen dönemlerden, dönemlerin edebî eserlerinden bahsedilmiş ve bu dönemlere ait eserlerin kısa bir tanıtımı yapılmıştır. Çalışmanın esas kısmı olan ikinci bölümde ise; bu beş döneme ait dinî ifadeler çeşitli metinlerden taranarak tematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Daha sonra dönemsel karşılaştırma yapılarak terimin hem geçtiği hem de geçmediği dönemler sırasıyla belirtilmiştir. Bu dönem karşılaştırmasıyla amaçlanan; ifadenin dil coğrafyasındaki gelişim evresini, köken bilgisini ve anlam alanının yüzyıllar geçtikçe nasıl değişime uğradığını göstermektir. Orta Asya Türk toplumlarının özellikle coğrafya münasebetiyle komşu milletlerle yaptığı her türlü etkileşimlerin, dinde yaşanan değişikliklerin kelimeler üzerinde nasıl bir etki bıraktığı bu dönemsel çalışmayla ortaya konmak istenmiştir. Örneğin belgü ifadesinin İslamiyet öncesi Türk toplumlarında "iz, işaret; alamet, nişan" gibi anlamlara gelirken İslamiyet'in kabulüyle birlikte "ayet" şeklinde tanıklanması, dinî bir anlama bürünmesi dinde meydana gelen değişikliğin dile de yansıdığının göstergesi olmuştur.

Anahtar Kelimeler: Türklük incelemeleri, dinî terim, tematik söz varlığı incelemesi, etimoloji, morfoloji

Abstract:
In the study titled Religious Terminology in Historical Turkic Dialects, it is aimed to study a corpus created by scanning the Orkhon, Uyghur, Karakhanid, Khwarezm and Kipchak periods and major selected works from these periods. This study, which was prepared as a master's thesis, consists of two parts: A Brief Overview Historical Turkish Language Field and Thematic Vocabulary Analysis. In the first part, the field of Historical Turkish language, the above-mentioned periods and the literary fields of the periods were mentioned and a brief introduction of the works belonging to these periods was made. In the second part, which is the main part of the study; Religious expressions belonging to these five periods were scanned from the works in the light of the available data, and a thematic classification study was made. Then, by making a periodic comparison, both the periods in which the term was used and the periods in which it did not occur were specified respectively. The aim of this period comparison is; The aim is to show the developmental stage of the expression in linguistic geography, its origins and how its morphology has changed over the centuries. This periodical study reveals how the Central Asian Turkish societies' interactions with neighboring nations, especially on the occasion of geography, and how the changes in religion had an effect on words. For example, the expression "belgü" in pre-Islamic Turkish societies is "trace, sign; While it means "sign, engagement", its witnessing as "verse" with the acceptance of Islam and taking on a religious meaning has been an indication that the change in religion is also reflected in the language.

Keywords: Turcology, religious term, thematic vocabulary analysis, etymology, morphology