Geç Antik Dönem'de Küçük Menderes Vadisi ve çevresinde kentleşme
Urbanization in the little Meander Valley and its surroundings in the Late Antique Period
Yazar: ALİ ÖZKAN
Danışman: PROF. DR. BİNNUR GÜRLER
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Küçük Menderes Vadisi,  ismini vadinin en önemli su kaynağı olan Küçük Menderes Nehri'nden alır. Batı Anadolu'da yer alan, verimli nehir vadilerinden biri olan Küçük Menderes'in antik ismi Kaystros'tur. Bölgenin bol su kaynakları ve verimli tarım arazilerine sahip oluşu, erken dönemden itibaren yerleşim için tercih edilmesini sağlamıştır. Roma Dönemin'de vadinin en önemli kenti Ephesos dışında, Hypaipa, Metropolis, Diosheiron, Neikaia ve Palaiapolis kentleri yer alır. Anılan kentler dışında, kentlere bağlı çok sayıda kırsal yerleşim yer almaktadır. 
Bu tez çalışmasında, bölgedeki Roma Dönemi kent ve kırsal yerleşimlerin Geç Antik Dönem'deki dönüşümü ele alınmıştır. İS 3. ve 7. yüzyıllar arasında, imparatorluk kentleri, çeşitli katelizörler eliyle dönüşmüştür. Antik polis-kent, anıtsal kamusal mekânların korunması veya terk edilmesi şeklinde yol ayrımı yaşamıştır. Klasik modelli kent dokusunun terk edilmesine neden olan etkenlerin irdelenmesi, Hıristiyanlık başta olmak üzere yeni hassasiyetlerin ve önceliklerin kent dokusundaki değişime olan etkilerinin açıklanması, çalışmanın amacı olarak belirlenmiştir. Tüm bu çözümlemeler için bölgede önceki yıllarda gerçekleştirilen yüzey araştırma sonuçları ve tez çalışması için gerçekleştirdiğimiz yüzey araştırmalarının sonuçları kullanılmıştır. Ayrıca bölgedeki antik kentlerde yürütülen arkeolojik kazılarda elde edilen bulgular, bölgenin Geç Antik Dönem kentleşme sürecini yorumlamak adına kullanılmıştır. 
Arkeolojik veriler ve yazılı kaynaklar yardımı ile bölgedeki kültürel ve dini dönüşümün mekânsal yansıması aktarılmaktadır. Yüzey araştırmalarının yanı sıra, Ödemiş Müzesi'nin kurtarma kazılarında açığa çıkardığı konu ile ilgili mekânlar ve küçük buluntular çalışma kapsamına alınmıştır. Böylece bölgenin sınırları belirlenmiş bir dönemde kentleşme süreci hakkında bilgiler okuyucuya sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Küçük Menderes Vadisi, Kaystros Vadisi, Geç Antik Dönem, Kentleşme, Antik Yerleşimler.

Abstract:
The Little Meander Valley takes its name from the Little Meander River, which is the most important water source of the valley. Located in Western Anatolia, the Little Meander, whose ancient name is Kaystros, is one of the fertile river valleys that has abundant water resources and productive agricultural lands, making it a preferred settlement area since ancient times. In addition to Ephesos, the most important city of the valley in the Roman period, there were also other cities such as Hypaipa, Metropolis, Diosheiron, Neikaia and Palaiapolis. Besides these cities, there were many rural settlements associated with these cities.
This thesis study focuses on the transformation of the Roman period urban and rural settlements in the Late Antique period in the region. Between the 3rd and 7th centuries AD, imperial cities underwent various catalyzer transformations. The ancient polis-city experienced a crossroads in the preservation or abandonment of monumental public spaces. The aim of this study is to examine the factors that led to the abandonment of the classical model of urban structure, and to explain the impact of new sensitivities and priorities, especially Christianity, on the change in the urban structure. Surface survey results from previous years conducted in the region and surface surveys conducted for this thesis were used for all of these analyses. Additionally, findings obtained from archaeological excavations carried out in ancient cities in the region were used to interpret the Late Antique urbanization process in the region.
The spatial reflection of cultural and religious transformation in the region is conveyed through archaeological data and written sources. In addition to surface surveys, spaces and small findings related to the subject uncovered in rescue excavations by the Ödemiş Museum were included in the scope of the study. Thus, information about the urbanization process in a defined period in the region has been presented to the reader.

Keywords: Little Menderes Valley, Kaystros Valley, Late Antiquity, Urbanization, Ancient Settlements.