İlkokul sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet (2000-2023)
Gender in primary school social studies textbooks (2000-2023)
Yazar: ARZUM TAŞDELEN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ŞAHİN
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Eleştirel söylem çözümlemesi = Critical discourse analysis ; Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education ; Toplumsal cinsiyet = Gender

Özet:
Bu araştırmanın amacı, 2000-2023 yılları arasında incelenen ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarının metinlerinde ve görsellerinde toplumsal cinsiyet imgelerine nasıl yer verildiğini ortaya koymaktır. Araştırma, nitel bir desende tasarlanmış ve söylem tarihsel yaklaşım temel alınarak yürütülmüştür. Bu bağlamda, 23 yıllık dönemi kapsayan 5 ilkokul sosyal bilgiler ders kitabındaki toplumsal cinsiyet imgeleri detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Veri toplama sürecinde kitapların dijital taramaları yapılmış ve veriler, Delphi tekniği ile kodlamaları oluşturulan NVivo-15 yazılımı kullanılarak incelenmiştir. Analiz, toplumsal cinsiyet imgelerinin dilsel ve görsel araçlarla nasıl inşa edildiğini ve toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl yeniden üretildiğini anlamayı hedeflemiştir.
Araştırma bulgularına göre, incelenen ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarının metinlerinde erkek imgelerinin kadın imgelerinden fazla olduğu; kadın imgelerinin gerçek karakterler, meslekler ve eylemler gibi birçok önemli başlıkta erkek imgelerinden geri planda kaldığı; çocukla ilgilenmek, el işleri ve ev işleri gibi eylemlerin kadına yüklenirken erkeğe taşıt- binek kullanımı, tarım- hayvancılık ve sportif faaliyetler gibi toplumsal cinsiyet ve rolleriyle ilişkilendirilen eylemler yüklendiği ve cinsiyetçi söylemlere yer verildiği görülmüştür. İlkokul sosyal bilgiler ders kitaplarının görsellerinde de erkek imgelerinin kadın imgelerinden daha fazla olduğu; sunulan görsellerin kadın ve erkeğe yüklenen toplumsal cinsiyet imgeleriyle uyumlu olduğu; kadının mekânlardaki görünürlük bağlamı açısından evde, erkeğin ise kamusal alanlarda resmedildiği; görsellerde kadın ve erkeğe meslekler, eylemler, giysiler ve renkler gibi başlıklarda toplumsal cinsiyet rollerine uygun olarak atamalar yapıldığı görülmüştür.

Abstract:
The aim of this research is to reveal how gender images are included in the texts and visuals of primary school social studies textbooks examined between 2000-2023. The research was designed in a qualitative design and was conducted based on the discourse historical approach. In this context, gender images in 5 primary school social studies textbooks covering a 23-year period were analyzed in detail. During the data collection process, digital scans of the books were made and the data were examined using the NVivo-15 software, which was coded using the Delphi technique. The analysis aimed to understand how gender images are constructed with linguistic and visual tools and how gender roles are reproduced.
According to the research findings, it was observed that in the texts of the primary school social studies textbooks examined, male images were more than female images; female images were behind male images in many important titles such as real characters, professions and actions; while actions such as taking care of children, handicrafts and housework were attributed to women, actions associated with gender and roles such as using vehicles and riding vehicles, agriculture and animal husbandry and sports activities were attributed to men and sexist discourses were included. It was observed that male images were more than female images in the visuals of primary school social studies textbooks; the visuals presented were compatible with the gender images attributed to women and men; women were depicted at home in terms of their visibility in spaces and men were depicted in public spaces; assignments were made to women and men in the visuals in accordance with gender roles under titles such as professions, actions, clothing and colors.