Şeyh Muhammed Diyauddin'in hayatı ve tasavvufi görüşleri
Sufi̇ Master Muhammed Di̇yauddi̇n hi̇s li̇fe and hi̇s sufi̇ i̇deas
Yazar: ÖMER TAYFUR YÜCEL
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA AŞKAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy ; Tarih = History
Dizin: Biyografi = Biography ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Nakşibendiyye tarikatı = Nakşibendiyye religious order ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf felsefesi = Philosophy of mysticism ; İslam dini = Islam religion ; Şeyh Muhammed Diyauddin = Şeyh Muhammed Diyauddin

Özet:
Şeyh Muhammed Diyâuddîn çocukluğundan itibaren tasavvufi bir ortamda yetişmiştir. Eğitimine bir Nakşbendî şeyhi olan babası Şeyh Abdurrahman Tâğî'nin yanında başlamış ve eğitimini babasının halifesi olan Şeyh Fethullah'ın yanında tamamlamıştır. Hz.Muhammed'in (s.a.v) soyundan gelen Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in kendiside birçok âlim yetiştirmiştir. Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in yetiştirdiği âlimlerle günümüze olan etkiside oldukça önemlidir. Ülkemizin en yaygın Nakşbendî kollarından birisi olan Menzil dergâhının kurucusu Şeyh Seyyid Abdülhakim,  Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in yetiştirdiği âlimlerdendir. 
Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in tasavvufî yaşantısı yanında, 1. Dünya Savaşı ardından gerçekleşen Rus işgali ve Ermeni mezalimine karşı Bitlis'in kurtuluşu için verdiği silahlı mücadelede oldukça dikkat çekicidir. Şeyh Muhammed Diyâuddîn kendisi ve müridleriyle Bitlis'in kurtuluşunda oldukça önemli bir rol oynamıştır. Bitlisin kurtuluşu Doğu Anadolu'nun kurtuluşu için oldukça önemliyken Doğu Anadolu'nun kurtuluşuda tüm yurtta verilecek Kurtuluş Savaşı için önemli bir dönüm noktası olmuştur. Şeyh Muhammed Diyâuddîn bu mücadele sırasında iki kardeşini şehit vermiştir. Kendiside bir top mermisiyle sağ kolundan yaralanmıştır. Doktorların kangren olma ihtimaline karşın yaptığı müdahale sonucunda Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in sağ kolu kesilmiştir.
Şeyh Muhammed Diyâuddîn'in yazdığı mektuplardan oluşan mektubatta ise râbıta, vird, nefs, muhabbet, teveccüh ve vahdet-i vücûd gibi tasavvufî açıdan oldukça temel olan konular ele alınmıştır.


Anahtar Kavramlar: Tasavvuf, Muhammed Diyauddin, Nakşibendi, Tarikat, Milli Mücadele, Rabıta, Menzil.

Abstract:
Sufi Master Muhammed Diyauddin had been grown in a İslamic mystical environment from his childhood. The began his education by the side of his father sufi master Abdurrahman Tâğî who was sufi master of Nakhshibendi and completed his training by the side of his father's successor sufi master Şeyh Fethullah. Being prophet Muhammed's (blessing and peace of God be with him and hid household) descendant, Sufi master Muhammed Diyauddin also had trained so many divines himself. The chief of sufi Master Muhammed Diyauddin with the divines he had is also very important at present day. The sufi master Abdülhakim who was the founder of Menzil court, the most common Nakhshibendi bianch in our country, also had been the scholar of the Sufi Master Muhammed Diyauddin had grown. 
Besides sufi master Muhammed Diyauddin's İslamic mystical wan of life, The armed struggle that he had given fort he salvation of Bitlis against Armenia atrocities and Russian occupation after first World war is also remarkable Sufi Master Muhammed Diyauddin himself and with his followers had played a important role salvation of Bitlis.In the meanwhile salvation of Bitlis was important fort he salvation of Eastern Anatolia, the salvation of Eastern Anatolia had been point for the whole country salvation. Sufi Master Muhammed Diyauddin had given his two brothers as martry during this struggle. Himself as well bruised from his right arm with a cannon. Sufi Master Muhammed Diyauddin is right arm had been cut by doctors as the result of intervation against the possibility of gangrene.
In the letters of Sufi Master Muhammed Diyauddin, İslamic mystical key topics had been subdued such as connection, ego, self fondness, recollection(of God), existential monism.


Key Terms: İslamic mysticism, Sufism, Muhammed Diyauddin, Naqshbandi, Brotherhood, National Struggle, Self Fondness, Menzil.