Osmanlı Devleti'nde hal' vakaları ve hal' fetvalarının İslâm hukuku açısından değerlendirilmesi (XVII - XX. yüzyıllar)
The evaluation of hal' cases and the hal' fatwas in the Ottoman Empire in terms of Islamic law (XVII - XX. centuries)
Yazar: AHMET AKKUŞ
Danışman: PROF. DR. MEHMET ALAADDİN YALÇINKAYA
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyıldan sonra meydana gelen hal' vakalarına/ihtilallere, bu ihtilal süreçlerini meşrulaştıran hal' fetvalarına ve bu fetva metinlerinde ileri sürülen sebeplerin, şer'i gerekçeler olup olmadıklarına odaklanmaktadır. Osmanlı Devleti'ndeki hal' vakaları Osmanlı merkezi bürokrasisindeki kilit isimlerin yürüttükleri iktidar savaşının bir sonucudur. Öte yandan hal' süreçlerinde, padişahın da, bu güçlere karşı saltanatı için mücadele verdiğine tanık olunmaktadır. Dolayısıyla Osmanlı hal' vakaları, iktidar, meşruiyet, düzen, itaat-muhalefet uyumu, isyan, ayaklanma ve iktidara başkaldırı, hükümdar değişiklikleri ile padişahların hal' edilmesinin şer'î hükmü ve imkânı gibi İslam-Osmanlı dini-siyasi tarihinin önemli meselelerinin iç içe geçtiği bir hakikate işaret etmektedir. Osmanlı Devleti'nde, geleneksel bir hale gelen hal' vakaları sonucunda bazı padişahlar, saltanattan uzaklaştırılmıştır. Bu durumun ekonomik, sosyal ve siyasi birçok farklı nedeni bulunmaktadır. Ancak hal' sürecinin, dine müracaat edilerek, şer'i zeminde takdim edilmesi ve bu yolla ihtilale meşru ve hukukî bir çerçeve kazandırılması bir teamül haline gelmiştir. Hal' sürecinin aktörleri, sebepler farklı olsa da, şeriattan ayrılan halife veya hükümdarı yeniden şeriata ittiba etmeye davet eden söylemler geliştirmişlerdir. Dine referans vermek, hal' sürecinin şer'i ve hukukî bir temele oturtulmasını temin ettiği gibi, kamuoyu oluşturulmasına ve ihtilalin hedefine ulaşmasına da imkân sağlamaktadır. Hal' vakalarını dini bir çerçeveye kavuşturan, şer'i - siyasi bir metin olan hal' fetvası olmaktadır. Hal' fetvası ile, siyasi kriz sarmalının aşılabilmesinde ihtiyaç duyulan meşruluk temin edilmektedir. Yine bu fetva ile dini-siyasi akıl devreye sokularak, mesele suhuletle neticelendirilmekte ve ihtilal meşrulaştırılmaktadır. Böylece bazı şer'i sebeplerle suçlanan hükümdarın hal' edilmesi, bir fetva suretiyle, şeriata ve hukuka uygun hale getirilerek, şeklen de olsa, İslam Hukuku'na riayet edilmiş olmaktadır.

Abstract:
This study focuses on the revolutions that occurred in the Ottoman Empire after the 17th century and the fatwas that legitimized this revolution process. It is also discussed whether the reasons put forward in these fatwa texts are religious reasons. The events of Hal' in the Ottoman Empire were the result of the power struggle waged by key figures in the Ottoman central bureaucracy. Therefore, the revolution events in the Ottoman Empire point to a fact that important issues of Islamic-Ottoman religious-political history such as power, legitimacy, obedience-dissent balance, rebellion against the government and dethronement of sultans and religious provisions are discussed. Revolutions have become traditional in the Ottoman Empire. Some sultans were removed from the sultanate due to revolution that occurred. There are many different economic, social and political reasons for this situation. However, it has become a practice to present the hal' process on religious grounds, by appealing to religion, and in this way to give legitimacy and a legal framework to the coup. The actors of the hal' process developed discourses that invited the caliph oder ruler who left the sharia to follow the sharia again, even though the reasons were different. Making reference to religion not only ensures that the hal' process is based on a religious and legal basis, but also enables the creation of public opinion and the revolution to achieve its goal. Hal' fatwa is a religious-political text that brings hal' cases into a legal and religious framework. With the hal' fatwa, the legitimacy needed to overcome the political crisis spiral is provided. Again, with this fatwa, religious-political reason/mind is put into action, the issue is concluded safely and the revolution is legitimized. Thus, the removal of the head of state, who was accused of some religious reasons and dismissed from office, was made compatible with the Sharia and the law by means of a fatwa, thus complying with Islamic Law, albeit formally.