COVID-19 pandemisi sürecinde sağlık personelinin stres ve tükenmişlik düzeyleri ile yaşam doyumlarının değerlendirilmesi
Evaluation of health personnel's stress, burnout levels andlife satisfaction during the COVİD-19 pandemic
Yazar: ALİ RIZA TÜRK
Danışman: PROF. DR. FATMA GÖKŞİN CİHAN ; DR. ÖĞR. ÜYESİ NUR DEMİRBAŞ
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Meram Tıp Fakültesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Pandemiler = Pandemics ; Sağlık personeli = Health personnel ; Stres = Stress ; Tükenmişlik sendromu = Burnout syndrome ; Tükenmişlik-mesleki = Burnout-professional ; Yaşam doyumu = Life satisfaction

Özet:
Amaç: Çalışmamızda COVID-19 pandemi sürecinde sağlık personelinin stres, tükenmişlik ve
yaşam doyumu düzeyleri ve bunlara etki eden faktörlerin değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Gereç ve yöntem: Bu kesitsel tipteki çalışma Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp
Fakültesi Hastanesi'nde görev yapan yaklaşık 3500 sağlık çalışanı üzerinde 07.05.2021-
07.09.2021 tarihleri arasında yürütülmüştür. Hekim, yardımcı sağlık personeli, idari personel
ve diğer personel(temizlik, güvenlik) olarak dört gruptaki katılımcıların eşit temsiliyetleri
sağlanmak üzere rastgele örneklem yöntemi kullanılmıştır. Veriler sosyodemografik özellikler
hakkında araştırmacılar tarafından geliştirilmiş anket, Koronavirüs Stres Ölçeği, Koronavirüs
Tükenmişlik Ölçeği ve Yaşam Doyumu Ölçeği kullanılarak toplanmıştır.
Bulgular: Çalışmaya katılan 383 kişinin %55,6'sı (n=213) kadın ve yaş ortalaması 32,79±7,90
(min:19, maks:56 ve ortanca:35) yıl bulundu. Kişilerin %64,2'si (n=246) dahili birimlerde,
%24,5'i (n=94) cerrahi birimlerde ve %11,2'si (n=43) idari birimlerde çalışmaktaydı.
Bireylerin %44,6'sı (n=171) hekim, %36,8'i (n=141) yardımcı sağlık personeli, %13,8'i (n=53)
idari personel ve %4,7'si (n=18) diğer personel (temizlik görevlisi, güvenlik) olarak görev
yapmaktaydı. Çalışanların %59,5 (n=228)'i evliydi. Katılımcıların %18,5 (n=71)'i yalnız
yaşarken, %59,5 (n=228)'i eşi ve çocuğuyla, %16,7 (n=64)'si aile büyükleriyle, %5,2 (n=20)'si
diğer kişilerle birlikte yaşamaktaydı. Çalışmaya katılanların eğitim düzeyleri %3,4 (n=13)'ü
ilköğretim, %12,5 (n=48)'i lise, %7 (n=27)'si yüksekokul, %54,3 (n=208)'ü üniversite, %22,7
(n=87)'si ise yüksek lisanstı. Mesleki olarak çalışma yıl aralığı 1-35 olan bu kişilerin ortalama
mesleki tecrübeleri 8,75±7,67 yıldı. Çalışanların haftalık ortalama çalışma süreleri 50,46±15,76
(min=30, maks=110) saat idi. Çalışanların %64,5'i (n=247) 45 saat ve altında çalışmaktaydı.
Katılımcıların gece nöbet tutma sıklığı %52,5 (n=201)'di ve nöbet sayısı ortalama 7,07±3,30
gün (min.: 1 maks.: 17) bulundu. Nöbete kalan kişilerin ayda tuttukları toplam nöbet süresi
ortalama 115,96±54,35(min= 8, maks=204) saattir. Bireylerin %56,9 (n=218)'unun uykusu
düzenliydi. Kişilerin %48,3'ünün (n=185) yaşadığı şehirden memnun, %36,8'inin (n=141)
kısmen memnun olduğu ve %14,9'unun (n=57) memnun olmadığı tespit edildi. Katılımcıların
seçtikleri kariyerden %33,2'sinin (n=127) memnun, %43,9'u (n=168) kısmen memnun olduğu
ve %23,0'ü (n=88) memnun olmadığı görüldü. Katılımcıların %33,2 (n=127)'si COVID
hastalarına doğrudan bakım hizmeti vermekte, %78,3 (n=300) kişinin COVID hastalarıyla yüz
yüze teması bulunmakta, %84,0 (n=322) kişi ise kişisel koruyucu ekipman (KKD)
kullanmaktaydı. Katılımcılardan %32,1 (n=123) kişi pandemi süresince en az bir kere COVID
tanısı aldı. Katılımcıların %88,0'inin (n=337) yakın ailesinde pandemi süresince en az bir
COVID pozitif vakaya rastlandı. Sigara kullanma sıklığı %23,5 (n=90), alkol kullanma sıklığı
%9,9 (n=38)'du. Sigara kullananların paket yıl ortalaması 13,06±11,98 (min:1 maks: 62)
bulundu. Algılanan iş stres düzeyleri puan ortalaması 6,37±2,47 (min:1 maks:10) olarak tespit
edildi.
Kadın sağlık çalışanlarının algıladıkları iş stresi, koronavirüs ilişkili stres ve tükenmişlik puanı,
erkeklere göre istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek bulundu. Yaşam doyumu puanları
40 yaş ve üzeri bireylerde diğer gruplara göre anlamlı derecede düşüktü. Korona ilişkili stres
düzeyi cerrahi bilimlerde çalışanlarda dahili bilimlerde çalışanlara göre anlamlı derecede
yüksekti. Yaşam doyumu düzeyi diğer personelde (temizlik personeli/güvenlik görevlisi);
hekim, yardımcı sağlık personeli ve idari personele göre anlamlı derecede düşüktü. Yaşam
doyumu düzeyi evlilerde anlamlı derecede daha yüksek, algılanan iş stresleri ise anlamlı olarak
daha düşük tespit edildi. Yaşam doyumu düzeyi aile büyükleriyle birlikte yaşayanlarda,
eşiyle/eş ve çocuğuyla yaşayanlara göre daha düşük, algılanan iş stresi düzeyleri ise anlamlı
derecede yüksekti. İlköğretim mezunlarının korona ilişkili tükenmişlik düzeyleri üniversite
mezunlarına ve yüksek lisans mezunlarına göre daha düşük saptandı. Algılanan iş stresi
düzeyinde 51 saat ve üzeri çalışan bireylerin veya nöbet tutanların algıladıkları iş stres düzeyleri
diğer gruplara göre daha yüksekti. Düzenli uykuya sahip bireylerin yaşam doyumu düzeylerinin
daha yüksek olduğu; koronavirüs ilişkili stres, korona ilişkili tükenmişlik ve algıladıkları iş
stresinin de daha düşük olduğu tespit edildi. Herhangi bir psikiyatrik tanısı olmayan bireylerin
yaşam doyumu düzeylerinin anlamlı olarak daha yüksek olduğu, algılanan iş stresi düzeylerinin
ise daha düşük olduğu tespit edildi. Yaşanılan şehirden duyulan memnuniyet arttıkça yaşam
doyumu düzeyleri de anlamlı olarak artmakta, algılanılan iş stresi ise azalmaktaydı. Bireylerin
kariyerleri konusundaki memnuniyetleri arttıkça yaşam doyumu düzeyleri de anlamlı olarak
7
artmakta, korona ilişkili stres puanları ve algılanılan iş stres düzeyleri ise azalmaktaydı. COVID
pozitif hastalarla yüz yüze teması olanlarda koronavirüs ilişkili tükenmişlik puanı anlamlı
olarak daha fazlaydı. COVID pozitif hastalarla yüz yüze teması olanlarda algılanan iş stresi
düzeyi daha yüksekti. Yakınlarında COVID pozitif vakalar saptanmış kişilerde COVID ilişkili
tükenmişlik puanları daha yüksek bulundu. Sigara kullanan bireylerin yaşam doyumu
düzeylerinin daha düşük olduğu saptandı. Algıladıkları iş stres düzeyi 7 ve daha düşük olan
kişilerin yaşam doyumları anlamlı olarak daha yüksek, koronavirüs ilişkili stres ve tükenmişlik
düzeyleri ise anlamlı olarak daha düşük bulundu. Katılımcıların yaşam doyumu düzeyi ile
koronavirüs ilişkili stres düzeyi ve tükenmişlik düzeyi arasında negatif yönde zayıf derecede
anlamlı korelasyon tespit edildi.
Sonuç: Sağlık hizmetlerinin sağlayıcısı konumunda olan sağlık çalışanları her dönemde
kıymetli olmakla birlikte özellikle pandemi döneminde olduğumuz şu günlerde daha büyük
önem arz etmektedir. Bu hizmet sağlayıcılarının bütüncül olarak beden ve ruh sağlığını
korumak son derece önemlidir. Sağlık çalışanlarının çalışma şartları mümkün olan en uygun
bir biçimde düzenlenmelidir. Nöbet usulü çalışan çalışanların nöbet ortamında dinlenebilecek
ortamlarının sağlanması elzemdir. Pandeminin toplumsal etkilerinden kaçınmanın en önemli ve
öncelikli yolu sağlık çalışanlarının ruh ve beden sağlığını sağlamaktan geçmektedir.
Anahtar kelimeler: COVID-19, koronavirüs, pandemi, sağlık çalışanı, tükenmişlik, stres,
yaşam doyumu

Abstract:
Objectives: In our study, it was aimed to evaluate the stress, burnout and life satisfaction levels
of health personnel during the COVID-19 pandemic and the factors affecting them.
Materials and methods: This cross-sectional study was carried out on approximately 3500
healthcare professionals working at Necmettin Erbakan University Meram Medical Faculty
Hospital between 07.05.2021 and 07.09.2021. Random sampling method was used to ensure
equal representation of the participants in four groups as physicians, assistant health personnel,
administrative personnel and other personnel (cleaning, security). Data were collected using a
questionnaire developed by researchers about sociodemographic characteristics, Coronavirus
Stress Scale, Coronavirus Burnout Scale and Life Satisfaction Scale.
Results: 55.6% (n=213) of the 383 participants in the study were female and the mean age was
32.79±7.90 (min:19, max:56 and median:35) years. 55.6% (n=213) of the 383 participants in
the study were female and the mean age was 32.79±7.90 (min:19, max:56 and median:35) years.
44.6% (n=171) of the individuals were physicians, 36.8% (n=141) were assistant health
personnel, 13.8% (n=53) were administrative personnel, and 4.7% ( n=18) were working as
other personnel (cleaning officer, security). 59.5% (n=228) of the employees were married.
While 18.5% (n=71) of the participants lived alone, 59.5% (n=228) lived with their spouse and
children, 16.7% (n=64) lived alone, 5.2% (n=n=8) =20) were living with other people. The
education level of the participants in the study was 3.4% (n=13) primary school, 12.5% (n=48)
high school, 7% (n=27) college, 54.3% (n=208) of them were university, 22.7% (n=87) were
postgraduate. The average professional experience of these people, whose professional working
years ranged from 1-35, was 8.75±7.67 years. The average weekly working time of the
employees was 50.46±15.76 (min=30, max=110) hours. 64.5% (n=247) of the employees were
working for 45 hours or less. The frequency of night shifts was 52.5% (n=201) and the mean
number of shifts was 7.07±3.30 days (min.: 1 max.: 17). The average total duty duration of the
9
people on watch per month is 115.96±54.35 (min= 8, max=204) hours. The sleep of 56.9%
(n=218) of the individuals was regular. It was determined that 48.3% (n=185) of the people
were satisfied with the city they lived in, 36.8% (n=141) were partially satisfied and 14.9%
(n=57) were dissatisfied. It was seen that 33.2% (n=127) of the participants were satisfied with
their chosen career, 43.9% (n=168) were partially satisfied and 23.0% (n=88) were dissatisfied.
33.2% (n=127) of the participants provide direct care to COVID patients, 78.3% (n=300) people
have face-to-face contact with COVID patients, 84.0% (n=322) people use personal protective
equipment (PPE). 32.1% (n=123) of the participants were diagnosed with COVID at least once
during the pandemic. During the pandemic, at least one COVID positive case was found in the
close family of 88.0% (n=337) of the participants. The frequency of smoking was 23.5% (n=90)
and the frequency of using alcohol was 9.9% (n=38). The mean pack-year of smokers was
13.06±11.98 (min:1 max: 62). The mean score of perceived job stress levels was determined as
6.37±2.47 (min:1 max:10). Perceived job stress, coronavirus-related stress and burnout scores
of female healthcare workers were found to be statistically significantly higher than males. Life
satisfaction scores were significantly lower in individuals aged 40 and over compared to other
groups. Corona-related stress level was significantly higher in those working in surgical
sciences than in those working in internal sciences. Level of life satisfaction in other personnel
(cleaning staff/security guard); physicians, assistant health personnel and administrative
personnel were significantly lower. The level of life satisfaction was found to be significantly
higher in married people, and the perceived job stress was found to be significantly lower. The
level of life satisfaction was lower in those living with their family elders than those living with
their spouse/spouse and their child, and the level of perceived job stress was significantly
higher. Corona-related burnout levels of primary school graduates were found to be lower than
university graduates and postgraduate graduates. Perceived job stress levels of individuals who
worked 51 hours or more at the level of perceived job stress or those who were on duty were
higher than the other groups. Individuals with regular sleep have higher life satisfaction levels;
coronavirus-related stress, corona-related burnout, and perceived work stress were also found
to be lower than the others. It was determined that the life satisfaction levels of individuals
without any psychiatric diagnosis were significantly higher, and their perceived job stress levels
were lower. As the satisfaction with the city they live in increased, the level of life satisfaction
increased significantly, and the perceived work stress decreased. As individuals' satisfaction
with their careers increased, their life satisfaction levels increased significantly, while their
corona-related stress scores and perceived job stress levels decreased. The coronavirus-related
10
burnout score was significantly higher in those who had face-to-face contact with COVIDpositive patients. The level of perceived work stress was higher in those who had face-to-face
contact with COVID-positive patients. COVID-related burnout scores were found to be higher
in people whose relatives were found to have COVID positive cases. It was determined that
individuals who smoked had lower life satisfaction levels. It was found that people with a
perceived job stress level of 7 or less had significantly higher life satisfaction, and significantly
lower levels of coronavirus-related stress and burnout. A weakly significant negative
correlation was found between the participants' level of life satisfaction, coronavirus-related
stress level and burnout level.
Conclusion: Although health workers, who are the providers of health services, are valuable in
every period, they are of greater importance especially in these days when we are in the
pandemic. It is extremely important to protect the holistic physical and mental health of these
service providers. The working conditions of health workers should be arranged in the most
appropriate way possible. It is essential to provide an environment where employees who work
on duty can rest in the watch. The most important and primary way to avoid the social effects
of the pandemic is to ensure the mental and physical health of health workers.
Keywords: COVID-19, coronavirus, pandemic, healthcare worker, burnout, stress, life
satisfaction