Türkiye Türkçesinde fiilden türetilmiş kökteş sözcük aileleri
Cognate words family derived from verb in Turkish
Yazar: İMREN YILDIZ
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA KARATAŞ
Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkçe, yapı bakımından eklemeli diller grubu içerisinde yer alır. Bu özellik
dolayısıyla yapım ve çekim işlemleri, isim ve fiil köklerine çeşitli ekler eklenerek
yapılır. Birden fazla sözcük türetme sistemine sahip olan Türkçede en çok kullanılan
yol, yapım ekleri ile türetmedir.
Yapım ekleri ile sözcük türetme, isim veya fiil niteliği taşıyan köklere yapımlık
bağımlı biçimbirimlerin (yapım ekleri) getirilmesi ile gerçekleşir. Böylece ilgili
kökten onunla anlam ilişkisine sahip olan yeni bir isim veya fiil türetilmiş olur.
Türkçenin bu sözcük türetme olanağı, sınırlı sayıda kökten çok fazla sayıda yeni
sözcük türetilmesini sağlar. Aynı kökten türetilmiş sözcükler de "kökteş sözcük
aileleri"ni oluşturur. Bu sözcük grupları, Türkçenin sözcük türetme sisteminin
işlekliğini ve gücünü göstermesi açısından ilgi çekicidir.
Bu çalışmada, Türkiye Türkçesinde tek heceli kök fiillerden (261 adet), fiilden isim
ile fiilden fiil yapım ekleri ile türetilmiş kökteş sözcükler ve bu sözcüklerden oluşmuş
aileler belirlenmiştir. Türkçe Sözlük (TDK, 2019) ve Derleme Sözlüğü (1993) başta
olmak üzere, ağız çalışmaları ve sözlükleri, terim sözlükleri, ilgili makaleler ve tezler,
Türkçe Ulusal Derlemi ve internet taranarak söz konusu tek heceli kök fiillerden yapım
ekleri ile türetilmiş sözcükler belirlenerek fişlenmiş ve sistemli bir biçimde
tablolaştırılmıştır. Bu sözcükler içerisinde sadece sözlüklerde (genel, ağız ve terim)
olanlar değil, sözlüklerde madde başı yapılmamış olmasına rağmen ilgili kökten
türetilen ve yazı veya konuşma dilinde kullanıldığı belirlenen sözcükler de
bulunmaktadır. Böylece ilgili kökten türetilerek kullanılan tüm sözcükleri belirlemek
amaçlanmıştır. Yapılan çalışmayla, Türkçenin en önemli yapı özelliği olan yapım ekleri ile sözcük
türetme sisteminin Türkiye Türkçesindeki işlekliği ve gücü örneklerle gösterilmeye ve
Türkiye Türkçesinin söz varlığının sınırları hakkında bir fikir edinilmesi sağlanmaya
çalışılmıştır.

Abstract:
Turkish is in the group of agglutinative languages in terms of structure. Due to this
feature, construction and conjugation processes are carried out by adding various
suffixes to noun and verb roots. The most commonly used way in Turkish, which has
more than one word derivation system, is derivation with construction suffixes.
Word derivation with construction suffixes is realized by adding constructional
dependent morphemes (construction suffixes) to noun or verb roots. Thus, a new noun
or verb is derived from the relevant root that has a meaning relation with it. This word
derivation capability of Turkish enables the derivation of a large number of new words
from a limited number of roots. Words derived from the same root form "root word
families". These word groups are interesting in terms of showing the functionality and
power of Turkish word derivation system.
In this study, root compound words derived from monosyllabic root verbs (261) in
Turkish with verb-noun and verb-verb construction suffixes and families formed from
these words were identified. Turkish Dictionary (TDK, 2019) and Derleme Sözlüğü
(1993), dialect studies and dictionaries, term dictionaries, related articles and theses,
Turkish National Corpus and the internet were scanned and the words derived from
these monosyllabic root verbs with construction suffixes were identified and tabulated
systematically. Among these words, there are not only those that are found in
dictionaries (general, dialectal and term), but also words that are derived from the
related root and are determined to be used in written or spoken language, although they
are not included in dictionaries. Thus, it was aimed to identify all words derived from
the related root. With this study, it was tried to show the functionality and power of the system of word derivation with construction affixes, which is the most important structural feature of Turkish, in Turkish and to provide an idea about the limits of the vocabulary of Turkish.