XVIII. ve XIX. yüzyıllarda bestelenmiş beste formundaki eserler üzerinden Zirgûleli Hicaz dizisinin kullanım özellikleri ve analizi
The uses and analysis of Hicaz Zirgüle based on compositions in form of "beste" on XVIII. and XIX. centuries
Yazar: ELİF AHIS
Danışman: PROF. EROL DERAN ; DOÇ. EREN ÖZEK
Haliç Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Müziği Ana Sanat Dalı / Türk Musikisi Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Müzik = Music
Dizin: Besteler = Compositions ; Hicaz = Hedjaz ; Klasik Türk müziği = Classical Turkish music ; Türk sanat müziği = Turkish art music

Özet:
Bu çalışmada Arel-Ezgi-Uzdilek (AEU) nazarî sisteminde kuramsal yapısında zirgûleli hicaz dizisi bulunduğu tarif edilen on bileşik makamda (bayâti arabân, hisâr, hisâr bûselik, şehnâz, şehnâz bûselik, sabâ, dügâh, bestenigâr, şevk-u tarâb, şevk'efzâ) zirgûleli hicaz dizisinin kullanım özellikleri araştırılmış; bu dizinin kuramsal tarifleri ile bahsi geçen makamlardaki kullanımları arasındaki benzerlik ve farklılıkların belirlenmesi, böylelikle bu makamların icrâsına ve literatüre katkı sunacak bir bilginin oluşturulması amaçlanmıştır. Bu amaçla her makamdan üçer adet olmak üzere, XVIII. ve XIX. yüzyıllarda yaşamış bestekârlara ait otuz adet murabbâ bestenin makam analizi yapılmıştır. İncelenen eserlerin notalarına Dârü'l-Elhân Külliyâtı (DEK) ve Cumhurbaşkanlığı Klasik Türk Müziği Korosu (CKTMK) nota arşivinden ulaşılmıştır. Analizler AEU kuramının çeşni ve makam tarifi üzerinden koyduğu kurallara göre yapılmış; eserlerin bölümleri, eserleri oluşturan tüm çeşniler, tespit edilen diziler, kalış yapılan perdeler ve karar perdeleri her eser için çizilen bir zaman doğrusu üzerinde gösterilmiştir. Eseri oluşturan çeşnilerin eserde kaç kez kullanıldığı, her çeşninin her bölümdeki süresi usûlün mertebesine göre tespit edilmiş, çeşni kullanım sürelerinin tüm eserin süresine oranı tablo ve grafiklerle sunulmuştur. Her eserde hicaz çeşnilerinin eser içinde bulundukları bölümler, yeden kullanımları, birleştiği çeşniler, dizi oluşması halinde güçlü perdeleri bakımından incelenmiş, aynı inceleme makam bazında da yapılmış; elde edilen bulgular zirgûleli hicaz dizisinin AEU kuramındaki tarifi ile karşılaştırılmıştır.
Sonuç olarak eserlerin makam analizlerinden elde edilen veriler ile kuramsal anlatılar arasındaki farklılıklar ve benzerlikler makam bazında tespit edilmiştir. Bu çalışma ile zirgûleli hicaz dizisinin bir döneme, bir forma ve on makama ait kullanım özellikleri ortaya konmuş; gerek seçilen makamlar hakkında yapılacak ilave çalışmalar gerekse benzer şekilde AEU sistemi içinde tarif edilen dizi kullanımlarının araştırılması suretiyle yeni bulgulara erişilebileceği düşünülmüştür.

Abstract:
This study reflects on ten maqams (bayâti arabân, hisâr, hisâr bûselik, şehnâz, şehnâz bûselik, şevk'efzâ, sabâ, dügâh, bestenigâr, şevk-u tarâb)  which meant to include hicaz zirgûle as part of their scale, according to theory of AEU. By comparing the theoretical knowledge to compositions, the study offers a contribution to bringing theory and execution together. Selected thirty compositions were analyzed after their present scores in archives of Dârü'l-Elhân and Classical Music Choir of  Presidency of Turkish Republic. The analysis included the decomposition of selected work by means of "çeşni", time-length and their tonics which are presented on a time-scale. Hicaz çeşnis are sorted out and further analysis of leading tones, dominants, tonics and relation with other çeşnis is made. The results are compared to dissertations of AEU about given maqams.
As a result, the differences between execution and theories of AEU are revealed. The study displays the use of hicaz zirgûle scale upon century, form and ten selected maqams. Further studies are possible extending the research on every maqam and even another scales meant to be part of another maqams in AEU system, hence it is possible to close the gap by execution and theory by new evidences.