İstanbul'da elektrik üretiminin başlangıcı ve tarihi
The beginning and history of electricity generation in İstanbul
Yazar: MUSTAFA ESENDURAN
Danışman: PROF. DR. AHMET TABAKOĞLU
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Bölümü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Ekonomi = Economics ; Enerji = Energy ; Tarih = History
Dizin: Elektrik = Electricity ; Elektrik enerjisi = Electrical energy ; Elektrik santralleri = Power plants ; Elektrik tarihi = Electricity history ; Elektrik üretimi = Electricity generation ; Enerji = Energy ; Yabancı sermaye = Foreign capital ; İmtiyazlar = Concessions ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu çalışmada genel olarak İstanbul'da elektrik üretiminin başlangıcı, tarihi ve üretim aşamalarını ele alınmıştır. Ayrıca İstanbul'da elektrik üretiminin başlangıcından önce özellikle aydınlatma için kullanılan havagazı ve havagazının üretildiği gazhaneler incelenmiştir. Aydınlatmanın ülkemizdeki tarihi ile havagazı ve elektrikten önceki aydınlatma araçları çalışmamızda yer bulmuştur.Elektriğin bir enerji kaynağı olması dolayısıyla enerjinin tanımı, çeşitleri ve elektrik üretiminde nasıl kullanıldıkları anlatılmış ve şekiller, grafikler ve tablolar yardımıyla konu izah edilmeye çalışılmıştır. Elektrik üretim santrallerinin çeşitleri, çalışma prensipleri ve tercih edilebilme kriterleri elektrik enerjisi üretiminin diğer başlıklarını teşkil etmiştir. Alçak ve yüksek gerilim, trafo yükseltici, indirici merkezi, şebeke, havai hat, fiyat tarifeleri ile üretim ve tüketim oranları çalışma kapsamında yer alan elektriksel ifadelerdir.Çalışmanın ana teması elektrik enerjisinin Osmanlı'ya dolayısıyla İstanbul'a geliş süreci içerisinde kat ettiği mesafelerdir. İstanbul'a elektrik enerjisinin Avrupa'dan yaklaşık 40 yıl sonra gelebilmiş olması bu sürecin incelenmesini gerekli kılmıştır. Dolayısıyla 18. yüzyıldan itibaren Avrupa'da başlayan sanayi devrimi ile elektriğin sanayileşme için önemi anlatılmıştır. Nüfus, sanayileşme oranı, ülkenin mali durumu, savaşlar ve diğer etkilerin elektrik tarihindeki rolleri dikkate alınmıştır.Elektrik enerjisinin Osmanlı'ya geldiği 1900'lü yılların başında Osmanlı'nın mali durumu masaya yatırılmış, 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı sanayisi ile Avrupa sanayisi karşılaştırılmıştır. Osmanlı'nın sanayisi ve mali durumu göz önüne alındığında ulaşım, havagazı ve elektrik gibi mahalli kamu hizmetlerinin imtiyaz usulü ile özel sektöre verildiğini görmekteyiz. Osmanlı'da kamu hizmetlerinin yürütülebilmesi adına verilen imtiyazların sebep ve sonuçları ile bu imtiyazların hangi ülke şirketlerine verildiği kapsamlı olarak detaylandırılmıştır. Osmanlı'da yabancı sermaye ayrıntılı olarak araştırılan ve çalışmada yer bulan bir diğer konu olmuştur.1930'lu yıllarda uygulanan devletçilik politikası ile ülkemizde imtiyaz hakkı tanınan şirketlerin nasıl ve neden satın alındığı, santralin millileştirilme süreci ve elektrik santralinin devlet tarafından satın alınmasına zemin hazırlayan Dünya Ekonomik Buhranı ile devletçilik politikası arasındaki bağ irdelenmiştir.Osmanlı'da 1902 yılında elektrik enerjisinin ilk kez üretildiği Tarsus'ta bulunan santral hakkında bilgiler verilmiş ve Osmanlı'nın ilk termik santrali olan Silahtarağa Elektrik Santrali detaylı olarak incelenmiştir. Haliç tarihi ve Silahtarağa Elektrik Santralinin neden Haliç'te yapıldığı ortaya konmuştur. Silahtarağa Elektrik Santrali'nin ülkemiz enerji tarihi açısından önemine vurgu yapılarak santrali üretim mekanizması, elektriğin üretim, dağıtım ve iletim sistemleri, elektrik kullanımının yaygınlaşması ile birlikte İstanbul'da elektrik abonelerinin sayısı ve tüketim oranları ile kültür endüstrisi bağlamında santralin geçirdiği evreler değerlendirilmiştir. Santralde faaliyet göstermiş olan üretim grupları elektrik üretiminin başlangıcındaki önemli rollerinden ötürü teker teker ele alınmıştır.Elektrik enerjisinin toplumun modernleşmesine olan katkısı ve sanayileşme için elektrik enerjisini önemine vurgu yapılmış, Türkiye'de devlet ve hükümet yöneticilerinin elektrik hakkındaki söylemlerine yer verilmiştir.

Abstract:
In this study, in general, the start-up of electricity production in Istanbul and steps pf production was considered. In addition to that, particularly the coal gas and coal gas production facilities that had been used for lighting before electricity production, were examined. The history of lighting in our country as well as coal gas and the lighting tools before electricity took place in this study.Since electricity is an energy resource, the definition and kinds of energy were described and how they were being used in electricity production, and, the matter had been explained by the assistance of figures and graphics too. The types of generating stations, operating principles and the preference criterias became other topics of the electricity energy production.The main subject of the study is, coming of the electricity energy to Ottoman Empire and therefore to Istanbul and the progress in time. About 40 years delay of coming the electricity energy to Istanbul then Europe, makes necessarry to examine this progress period. Hence, as of Industry Revolution in Europe during the 18th century and the importance of electricity for industrialization were explained in the study. The role of population, the rate of industrialization, the fiscal situation of the country, wars and other effects were also examined.At the beginning of 1900s when the electricity energy came to Ottoman Empire, the fiscal situation of the Ottoman Empire analyzed and 18th and 19th centuries Ottoman industry and European industries compared. When we consider the industry and fiscal situation of Ottoman Empire, we see that, the local public services such as transportation, coal gas and electricity were given to private sector on privilege basis. The reasons and results of privileges given to provide the public services and the countries of those companies that receive the mentioned privileges were also detailed in depth. The foreign capital investments in Ottoman era, is one of the other subjects taken place in the study and examined in details.Why and how the companies that have privileges have been bought by the state during the policy of state control applied in 1930s, the nationalization process of power plant and the relationship between the policy of state control and World Crisis which prepares the basis of the acquization of power plant were investigated.The information about the power plant takes place in Tarsus where the electricity energy produced first time in 1902, in Ottomans were given and the first thermal power station of Ottoman Empire, Silahtarağa Electricity Power Plant were examined in details. The history of Golden Horn and wht the Silahtarağa Power Plant constructed in Golden Horn were set forth. By emphasizing the significance for the energy history of our country of Silahtarağa Electricity Power Plant, the production mechanism, the systems of production, distribution and conducting of electricity, the number of consumers in Istanbul during widespreading of electricity usage, the consumption rates and the stages of the power plant as of culture industry were all examined. The production groups operate in the power plant were considered one by one because of their roles at the start-up phases of electricity production.The contribution of electricity energy on modernization of the society and the importance of electricity energy for industrialization were pointed out and Turkish statesmen's and government directors' speeches on electricity were given.