Güney Kazakistan'da atalar kültü
The cult of ancestors in South Kazakhstan
Yazar: YERZHAN ARGYNBAYEV
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM DİLEK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Güney Kazakistan bölgesi, tarihî süreç içerisinde çeşitli Türk boylarının ve devletlerinin yurdu olmuş, medeniyetin merkezine dönüşmüş ve pek çok tarihî-kültürel mirasın ortaya çıktığı ve günümüze kadar ulaştığı önemli bir bölge hâline gelmiştir. Sayram, Otırar, Türkistan gibi kadim şehirlerin içinde bulunduğu Güney Kazakistan Eyaleti'nde pek çok kutsal ziyaret yeri, mezar, yatır ve türbe vardır. Bu tez çalışmasında Türk milletinin kadim yurtlarından biri olan ve günümüzde yüz ölçümü bakımından dünyada dokuzuncu sırada yer alan, Türk dünyasının en geniş toprağa sahip ülkesi Kazakistan'ın Çimkent şehri ile Güney Kazakistan Eyaleti (Türkistan Eyaleti) bölgesindeki mezar, yatır, türbe ve dinî ziyaret yerleri atalar kültü bağlamında incelenmiştir. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan alan araştırması metodu kullanılmıştır. Türbedarlar, ziyaretçiler ve ilgili bölgede ikamet eden insanlardan oluşan kaynak kişilere önceden hazırlanmış sorular sorulmuş, verdikleri cevaplar ve aktardıkları bilgiler kendilerinin rızasıyla ses kayıt cihazına kaydedilmiştir. Derlemeler bittikten sonra kaydedilen bilgiler, görüşme ve gözlem tekniğiyle elde edilen veriler ile yazılı kaynaklardan ulaşılan materyaller incelenmiş ve yorumlanmıştır. Ataların kimliği, hakkında anlatılan rivayetler, mezar ve türbelerinin ziyaret edilme sebepleri ve onların etrafında oluşan inanmalar ile uygulamalar dikkate alınarak, Güney Kazakistan bölgesindeki kültleşen atalar: 1) İslamiyetle birlikte ortaya çıkan atalar; 2) Boy ataları; 3) Meslek ataları; 4) Tabiat unsurlarıyla ilişkilendirilen atalar olmak üzere dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır.

Abstract:
The South Kazakhstan region has been the homeland of various Turkish tribes and states and one of the centers of civilization throughout history. Therefore, it is home to many historical-cultural heritages. Ancient cities such as Sayram, Otyrar and Turkistan are located in this province, as well as many holy places, burial places, mausoleums and tombs of saints. This thesis examines the mausoleums, tombs of saints, shrines and religious places located in Shymkent, South Kazakhstan (Turkestan Province) and their connections with the cult of ancestors. The field research method is used as the qualitative research method. We asked prepared questions to tomb keepers, tomb visitors and residents. Their answers are recorded with a voice recorder after obtaining their permission. Interview and observation data were compiled and materials from written sources were examined and interpreted. The ancestors, who have become the focus of worship in the Southern Kazakhstan region, are classified under four main groups, taking into account their identities, the rumors about them, the reasons for visiting their graves and the beliefs and practices around them: 1) Islamic ancestors; 2) Clan ancestors; 3) Profession ancestors; 4) Nature ancestors (associated with the elements).