Almanya Bavyera Eyalet Kütüphanesi'nde Bulunan el yazması Kur'an-ı Kerimlerin tezhip sanatı bağlamında incelenmesi
Investigation of manuscript Qur'an in the context of illumination art in the German Bavarian State Library
Yazar: FATİH KÜÇÜKERTUĞRUL
Danışman: PROF. DR. ŞENAY ÖZGÜR YILDIZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Türk el sanatları = Turkish handcrafts ; Türk süsleme sanatı = Turkish decorative art

Özet:
Türk İslam Sanatları arasında önemli bir konuma sahip olan tezyini sanatlarından tezhip sanatı, İslamiyet'in doğuşuyla birlikte estetik bir kaygı güderek görünenin ardında görünmeyene ulaşma, mana bakımından da en güzeli, mükemmeli yakalamayı amaç/hedef edinmiştir. Bu bağlamda estetik bir değere sahip bu tezyini unsurları kapalı kapılar ardından gün yüzüne çıkararak inceleyip, tezyini tariflerini yaparak toplum ile buluşturmak ve kadim medeniyetimizin emanetlerini gelecek nesillere aktarmak gerekmektedir. Bu çalışmamızda medeniyetimizin önemli bir parçası olan ve geçmişten günümüze uzanan zengin bir mirasa sahip bu eserleri, tezhip sanatının tarihi serüveni içerisinde en zengin örneklerinin uygulandığı Kur'an-ı Kerimler özelinde araştırdık.
Çalışmamızın konusunu oluşturan yazma Mushaflar, 1558 yılında Almanya Bavyera Eyaletinde hukuk kütüphanesi olarak kurulan, dini ve bilimsel çalışmalara da yer veren, Bavyera Eyalet Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Yazma Mushafların kütüphaneye ne şekilde ulaştığı veya hangi yollarla elde ettikleri hakkında net ve aydınlatıcı bir bilgiye ulaşılamamıştır. Kütüphanede bulunan 24 adet Mushaf tezhiplidir ancak kütüphane yönetiminin belirlemiş olduğu kurallar nedeniyle biz çalışmamızda bu örneklerden sadece 10 adet Kur'an-ı Kerim nüshasını doküman analizi yöntemiyle inceledik.
Tezimizin Birinci Bölümde tezhip sanatının tanımı, tezhip sanatında kullanılan malzemeler, motif ve kompozisyonlar ile uygulama teknikleri hakkında bilgiler verildi. İkinci Bölümde tezhip sanatının tarih dönemlere göre gelişimine, Üçüncü Bölümde Kur'an-ı Kerim hakkında genel bilgilere, Dördüncü Bölümde Almanya Bavyera Eyalet Kütüphanesinin tarihçesi ve kütüphanede bulunan yazma Mushafların incelemeleri sonucu oluşturulan Katalog Bölümüne yer verilmiştir. Beşinci Bölümde ise Mushaflar, dönemler bazında tezhip sanatı bağlamında yapılan incelemeler doğrultusunda karşılaştırılıp değerlendirilmiştir. Daha sonra sonuç ve kaynakça kısmı ile çalışmamız tamamlanmıştır. Kur'an-ı Kerimlere ait görselleri ve çizimleri ekleyerek çalışmamızı görsel verilerle zenginleştirdik.
İncelediğimiz yazma Mushafların arasında XIV. yüzyıla ait bir adet, XV. yüzyıla ait üç adet, XVI. yüzyıla ait iki adet, XVIII. yüzyıla ait iki adet, XIX. yüzyıla ait iki adet Mushaf yer almaktadır. Ait oldukları dönemlerin üslup özelliklerini sergileyen Mushaflar, motif ve üslup bakımından değerlendirildiğinde genel olarak stilize edilmiş, yarı stilize edilmiş ve hayali kompozisyonları ile dikkati çekmektedir. Özellikle çeşitli bitkisel motifler ve rûmîler yoğunluktadır. Bu motiflerin arasında yer yer geometrik motifler, bulutlar ve münhaniler de görülmektedir. Kullanılan renkler ise genelde altın ve laciverttir. Medeniyetimize ve tarihimize ışık tutan önemli somut deliller arasında yer alan bu Mushaflar Bavyera Eyalet Kütüphanesi tarafından titiz bir şekilde korunmaktadır. Tüm konservasyon çalışmaları tamamlanmış olan yazma Mushaflar özel odalarda muhafaza edilerek fiziksel temastan uzak tutulmaktadır.

Abstract:
The art of illumination, which is one of the ornamental arts that has an important position among Turkish-Islamic Arts, has aimed to reach the invisible behind the visible, and to capture the most beautiful and perfect in terms of meaning, with an aesthetic concern, with the birth of Islam. In this context, it is necessary to unearth these ornamental elements, which have an aesthetic value, to examine them behind closed doors, to introduce them to the society by making descriptions of the ornaments, and to pass on the relics of our ancient civilization to future generations. In this study, we investigated these works, which are an important part of our civilization and have a rich heritage extending from past to present, specifically the Holy Quran, where the richest examples of the art of illumination are applied in the historical adventure. 
The manuscripts that constitute the subject of our study are located in the Bavarian State Library, which was established in 1558 as a law library in the German State of Bavaria, which also includes religious and scientific studies. No clear and enlightening information has been found about how the Manuscripts reached the library or by what means they were obtained. 24 Mushafs in the library are illuminated, but due to the rules set by the library management, we examined only 10 copies of the Holy Quran in our study using the document analysis method. In the First Chapter of our thesis, information was given about the definition of the art of illumination, the materials used in the art of illumination, motifs and compositions, and application techniques. In the Second Chapter, the development of the art of illumination according to historical periods, in the Third Chapter, general information about the Holy Quran, in the Fourth Chapter, the history of the German Bavarian State Library and the Catalog Section created as a result of the examination of the manuscripts in the library are included. In the Fifth Chapter, the Mushafs were compared and evaluated in line with the studies carried out in the context of the art of illumination on a periodic basis. Then, our study was completed with the conclusion and bibliography section. We enriched our work, which combined images and drawings of the Holy Quran, with visual data.
Among the manuscripts we examined, XIV. There is one Mushaf from the 15th century, three from the 15th century, two from the 16th century, two from the 18th century, and two from the 19th century. Mushafs, which display the stylistic characteristics of the periods they belong to, attract attention with their generally stylized, semi-stylized and imaginary compositions when evaluated in terms of motifs and style. Various floral motifs and rumis are especially prevalent. Among these motifs, geometric motifs, clouds and moons can also be seen here and there. The colors used are generally gold and dark blue. These Mushafs, which are among the important concrete evidence that sheds light on our civilization and history, are meticulously protected by the Bavarian State Library. Manuscripts, for which all conservation work has been completed, are kept in special rooms and kept away from physical contact.