Bireylerin depreme hazırlık davranışlarına yönelik tutum ve inançlarının sağlık psikolojisi kuramları çerçevesinde incelenmesi
Investigation of individuals' attitudes toward and beliefs about earthquake preparedness behaviors in the framework of health psychology theories
Yazar: ÖMER DEMİR
Danışman: PROF. DR. NURAN AYDEMİR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Deprem = Earthquake ; Deprem davranışı = Earthquake behavior ; Deprem hazırlığı = Earthquake preparedness ; Planlı Davranış Kuramı = Theory of Planned Behavior ; Sağlık inanç modeli = Health belief model ; Tutum ölçekleri = Attitude scales ; Tutumlar = Attitudes ; Ölçekler = Scales ; Önlemleri benimseme süreci modeli = Precaution adoption process model

Özet:
Depremler, Türkiye'de ve tüm dünyada fiziksel, ekonomik, psikolojik ve sosyal
olmak üzere birçok farklı boyutta ağır kayıpların meydana gelmesi ile sonuçlanan doğa
olaylarıdır. Ancak doğru afet risk yönetimi ile doğal tehlikelerden biri olan depremin
afete dönüşmesini ve söz konusu olumsuz sonuçların meydana gelmesini önlemek
mümkündür. Doğru ve etkili bir afet risk yönetimi ise müdahale ve iyileştirme
evrelerine ek olarak zarar azaltma ve hazırlık evrelerine yönelik gereken önemin
verilmesini gerektirmektedir. Bu bağlamda, afet risk yönetiminin zarar azaltma ve
hazırlık evrelerinin bileşenlerinden biri olan bireysel depreme hazırlık davranışları
önem arz etmektedir. Bu çalışmanın amacı, depreme hazırlık davranışlarına yönelik
tutum ve inançların Sağlık İnanç Modeli (SİM), Planlı Davranış Kuramı (PDK) ve
Önlemleri Benimseme Kuramı Modeli (ÖBSM) olmak üzere üç farklı sağlık
psikolojisi kuram ve modeli çerçevesinde incelenmesidir.
Çalışmanın amacı doğrultusunda öncelikle, SİM yapılarını ölçmek amacıyla
Depreme Hazırlık İnançları Ölçeği (DHİÖ), PDK yapılarını ölçmek amacıyla
Depreme Hazırlık Tutum ve İnançları Ölçeği (DHTİÖ) ve depreme hazırlığa yönelik
sorumluluk atıflarını ölçmek amacıyla Sorumluluk Atıfları Ölçeği (SAÖ)
geliştirilmiştir. Türkiye'nin farklı illerinde ikamet eden 152 ve 176 katılımcıdan
oluşan iki farklı örneklemde yürütülen analizler sonucunda DHİÖ, DHTİÖ ve SAÖ
olmak üzere geliştirilen ölçeklerin model sınama aşamasında kullanılabilecek, geçerli
ve güvenilir ölçekler olduğu yönünde bulgulara ulaşılmıştır.
Çalışmanın model sınama aşamasında toplamda 577 katılımcıdan veri
toplanmıştır. Elde edilen veriler, Yapısal Eşitlik Modellemesi kullanılarak yürütülen
yol analizinde (path analysis) ve ÖBSM'ye göre farklı evrelerde yer alan katılımcıların
karşılaştırılması amacıyla yürütülen gruplar arası fark analizlerinde kullanılmıştır.
Oluşturulan depreme hazırlık modelinin test edilmesi amacıyla yürütülen yol analizi
bulgularına göre, kadercilik, öz denetim kişilik özelliği, sürekli kaygı, devlete ve
uzmanlara güven, iyimserlik önyargısı, tutum, öznel normlar, algılanan davranışsal
kontrol, algılanan tehdit ve eylem ipuçlarının, hazırlık niyeti ve hazırlık davranışları
bakımından önemli değişkenler olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Yapı modeli bulguları,
modelin depreme hazırlık davranışları niyetinin %58'ini ve depreme hazırlık
davranışlarının %26'sını açıkladığını göstermektedir.
Model sınama aşamasında ÖBSM temelli hipotezleri test etmek amacıyla
yürütülen gruplar arası fark analizlerinin bulgularına göre, ÖBSM'nin farklı
evrelerinde bulunan katılımcılar arasında, deprem deneyimi, kadercilik, dışsal
sorumluluk atfı, depreme hazırlık yapabilmek için yeterli maddi gücün olmaması
yönündeki algılanan engel inancı, depreme hazırlık davranışlarını anlamakta zorlanma
yönündeki algılanan engel inancı, algılanan yararlar, öznel normlar ve sürekli kaygı
değişkenleri bakımından anlamlı farklar tespit edilmiştir.
Çalışmanın bulguları literatür doğrultusunda tartışılmış ve depreme hazırlık
davranışlarına yönelik yürütülecek olan çalışmalara önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Sağlık İnanç Modeli, Planlı Davranış Kuramı, Önlemleri
Benimseme Süreci Modeli, depreme hazırlık niyeti, depreme hazırlık davranışları

Abstract:
Earthquakes are natural events that result in serious losses in many different
dimensions, including physical, economic, psychological, and social both in Türkiye
and all over the world. However, with the correct disaster management, it is possible
to prevent an earthquake from turning into a disaster and occurrence of negative
consequences. Correct and effective disaster management requires attention to be
given to the mitigation and preparedness phases in addition to the response and
recovery phases. In this context, individual earthquake preparedness behaviors, which
are one of the components of the mitigation and preparedness phases of disaster
management, are important. The current study aims to examine the attitudes and
beliefs towards earthquake preparedness behaviors within the framework of three
different health psychology theories and models: The Health Belief Model (HBM), the
Theory of Planned Behavior (TPB), and the Precaution Adoption Process Model
(PAPM).
First, in line with the purpose of the study, the Beliefs About Earthquake
Preparedness Scale (BAEPS) was developed to measure the HBM consruct, the
Attitudes Toward and Beliefs About Earthquakes Preparedness Scale (ATBAEP) was
developed to measure the TPB consruct, and the Responsibility Attribution Scale
(RAS) was developed to measure responsibility attributions towards disaster
preparedness behaviors. As a result of the analyses carried out during the scale
development phase, it was found that the developed scales BAEPS, ATBAEP, and
RAS are valid and reliable measurement tools that can be used in the model testing
phase.
In the model testing phase of the study, data were collected from a total of 577
participants. The data obtained were used in the path analysis carried out using
Structural Equation Modeling and in the between-groups difference analyses carried
out to compare the participants in different stages according to the PAPM. The path
analysis conducted to test the earthquake preparedness model concluded that fatalism,
conscientiousness personality trait, trait anxiety, trust in goverment and trust in
experts, optimistic bias, attitudes, subjective norms, perceived behavioral control,
perceived threat and cues to action are important variables in terms of preparedness
intention and preparedness behaviors. The model explains 58% of earthquake
preparedness intentions, and 26% of earthquake preparedness behaviors.
In model testing phase, the findings of between-groups analyses, which were
carried out to test PAPM-based hypotheses showed that, there are significant
differences between groups in terms of eartquake experience, fatalism, external
responsibility attribution, perceived barrier about having sufficient financial resources
to prepare for an earthquake, perceived barrier about understanding earthquake
preparedness behaviors, perceived benefits, subjective norms, and trait anxiety.
The findings of the study were discussed in the light of the literature and
suggestions were made for upcoming studies that will be carried out on earthquake
preparedness behaviors.
Key Words: Health Belief Model, Theory of Planned Behavior, Precaution
Adoption Process Model, intention to prepare for earthquake, earthquake preparedness