Sovyet Döneminde yeradbilim: Kuramlar ve alan örneklemeleri
Toponymy in the Soviet Period: Theories and area sampling
Yazar: SONNUR AKTAY
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP BAĞLAN ÖZER
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Rus Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Batı Dilleri ve Edebiyatı = Western Linguistics and Literature ; Dilbilim = Linguistics
Dizin: Adbilimi = Onomastic ; Coğrafi adlar = Geographical names ; Kazakistan = Kazakhstan ; Kazaklar = Kazakhs ; Ruslaştırma = Russification ; Rusya = Russia ; Sovyetler Birliği = Soviet Union ; Toponomiya = Toponymy ; Yer adları = Place names

Özet:
Yeradbilim (toponimi)  coğrafî adları, adların kökenini, gelişimini, günümüzdeki durumunu, yapısını, yazılışını ve telaffuz etme biçimini araştıran bilim dalıdır.  Bilimsel olarak XX. yüzyılda ortaya çıkan yeradbilim, yalnızca dilbilimin konusu olarak kalmamış, tarih, edebiyat, sosyoloji, antropoloji, coğrafya, siyaset gibi farklı disiplinlerin de ilgilendikleri bir alan olarak dikkat çekmiştir. Bu tezde bir bilim dalı olarak yeradbilim alanında geliştirilen kuramlar ve Sovyet dönemi toponimlerinin morfolojik ve semantik açıdan incelenmesi amaçlanmıştır. Halkların kültür unsurunu oluşturan toponimler aracılığıyla Sovyet dönemine ilişkin siyasi tarih yansıtılmaya çalışılmıştır. Bu aşamada öncelikle Rus yeradbiliminin tarihçesi, Rus yeradbilimine yön veren kuramcıların toponim araştırmalarında geliştirdikleri sınıflandırma türleri ve inceleme yöntemleri araştırılmıştır. Çalışmanın uygulama kısmında Sovyet dönemi toponimleri analiz edilmiştir. Toponimler şehir, köy, cadde ve sokak adları ile sınırlandırılmıştır. Sovyet Hükümeti'nin Türki cumhuriyetlerde yürüttüğü ad değiştirme çalışmaları ve dil politikalarını göstermek amacıyla Kazakistan toponimleri incelenmiştir. Orta Asya coğrafyasında misyonerler aracılığıyla yürütülen Ruslaştırma ve Hristiyanlaştırma faaliyetlerinin yer adlarına olan etkisini yansıtmak için toponimler siyasî, coğrafî, sosyolojik ve millî-kültürel olmak üzere birçok açıdan ele alınmıştır. Bu bağlamda Sovyet dönemi toponimleri etimolojik, istatistikî, yapısal ve karşılaştırmalı tarihsel yöntemlerle incelenmiştir. Aynı zamanda yer adları incelemelerinde başvurulan temel kaynaklar olan toponim sözlüklerinin içeriğine değinilerek Rus toponim sözlüklerinin listesi oluşturulmuştur. Çalışmamız, Rus yeradbilimi, Rus yeradbilimcileri, Rus yeradbilimcilerin geliştirdikleri sınıflandırma ve inceleme yöntemleri ile Sovyet dönemi toponimlerini konu alan ilk çalışma özelliği taşımaktadır.

Abstract:
Toponymy is the science that investigates the geographical names and their origin, development, current state, structure, spelling and pronunciation. Having emerged in the XX century, toponymy was not only a matter of linguistics but also an area of interest for different disciplines such as history, literature, sociology, anthropology, geography and politics. In this thesis, it is aimed to analyze the theories improved in the field of toponomy and the toponyms in morphological and semantic terms in Soviet Period. By means of toponyms, which is a cultural constituent of societies, it is aimed to reflect the political history of Soviet Period. At this stage, firstly the history of the Russian toponymy is given and the types of classification and research methods contributing to the analysis of the names of places are determined. The topic of the Soviet period Russian Toponymy is limited with the names of cities, villages and streets. In order to demonstrate the name change activities and language policies carried out by the Soviet Government in the Turkic Republics, Soviet period Kazakhstan Toponymy has been examined. In order to represent the influence of the doings of the missionaries to Russianise and Christianise in Central Asia, the toponyms are focused on in alot of ways such as political, geographical, sociological and national-cultural. Within this context, the toponyms of Soviet Period are analyzed etymologically, statistically, structurally and with comparative historical methods. In addition, a list of Russian toponym words is prepared referring to the toponym dictionaries that can be used as a main source in the analysis of place names. Our study is the first study that is about Russian toponymy, Russian toponimists and the research methods that they developed.