Alî İbn Dervîş El-Bosnevî'nin Tercemetü'l-Esmâi'l-Hüsnâ'sı (İnceleme-metin-dizin)
Ali Ibn Derviş al-Bosnevi's Tercemetü'l-Esmai'l-Hüsna (Review-text-index)
Yazar: NURSEMİ KARAKAYA
Danışman: PROF. DR. DURSUN ALİ TÖKEL
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
İslâmiyetin kabulünden bu yana Allah Teâlâ'yı bilmek, tanımak hasebiye birçok eser
kaleme alınmıştır. Bu durum ise hadîs-i kudsî de geçen, "Ben gizli bir hazine idim. Bilinmek
istedim, mahlûkâtı yarattım." sözünün birer tecellîsi olarak karşımıza çıkmaktadır. Allah
Teâlâ'yı bilmek ile ilgili yazılan eserler Arap ve Fars edebiyatlarında fazlaca olmakla beraber
Türk edebiyatındaki eserler de hayli fazladır. Türk edebiyatının bir kolunu oluşturan Klasik
Türk edebiyatı, Allah ile ilgili türler bakımında oldukça zengin bir muhtevâya sahiptir. Bu
türler besmele-nâme, tevhîd, münâcât, tehlîl, hamdiyye, devriyye, şükür-nâme, vahdet-nâme,
tefvîz-nâme, ilâhî, nefes, şathiyye, Esmâ-i Hüsnâ… vb. olarak sıralanabilir. İncelemiş
olduğumuz eserin te'lîf türünü oluşturan Esmâ-i Hüsnâ şüphesiz Allah Teâlâ'yı tanımakla
ilgili en önemli kaynağı teşkil etmektedir. İlâhî isimler, O'nu (c.c.) tanımakta birinci derecede
önem arz etmektedir. Bu sebeple Klasik Türk edebiyatında çoğunlukla Allah Teâlâ'nın doksan
dokuz ism-i şerîflerin mânâlarının açıklandığı, onları sayıp ezberlemenin mükâfatlarından,
güzelliklerinden ve meziyetlerinden bahsedildiği manzûm ve mensûr olarak birçok Esmâ-i
Hüsnâ şerhi yapılmış; bâtınî anlamlarını ve husûsiyetlerini ilgilendiren havâssı anlatılmıştır.
Bunlardan başka Esmâ-i Hüsnâ'nın ta'dâd ve muammâ türleri de mevcuttur. Edebiyatımızda
Esmâ-i Hüsnâ türü genellikle manzûm şekilde verilmiştir lâkin mensûr verilenlerde
azımsanmayacak kadar çoktur. Çalışmamıza konu olan Tercemetü'l-Esmâi'l-Hüsnâ, Esmâ-i
Hüsnâ'nın mensûr bir örneği olmakla beraber Esmâ-i Hüsnâ'nın şerhi ve havâssı üzerine
yazılmış bir risâledir. Müellifi Alî İbn Dervîş el-Bosnevî olan yazar hakkında tezkirelerde
herhangi bir bilgiye rastlanılamamıştır. Eserin dili ve üslûbu sebebiyle 16. yüzyılda veya 17.
yüzyılın başlarında kaleme alındığı tahmin edilmektedir. Eserin elimizde tek nüshası mevcut
olup Süleymâniye Kütüphânesi Tırnovalı koleksiyonu 319 numaralı demirbaşta kayıtlıdır.

Abstract:
Since the acceptance of Islam, many works have been written to know and recognize
Allah. This situation appears as a manifestation of the hadith Qudsī saying, 'I was a hidden
treasure, I wanted to be known, so I created the creatures'. Although the works written about
knowing Allah are abundant in Arabic and Persian literature, the works in Turkish literature
are also quite numerous. Classical Turkish literature, which constitutes a branch of Turkish
literature, has rich content in terms of genres related to Allah. These genres can be listed as
besmele-name, tawhid, münajat, tehlil, hamdiyye, devriyye, şükür-name, vahdet-name, tefvizname, ilahi, nefes, shathiyye, Esma-i Hüsna... etc. Esma-i Hüsna, which constitutes the genre
of the work we have analyzed, undoubtedly constitutes the most important source for knowing
Allah. Divine names are of primary importance in recognizing Him. For this reason, in
classical Turkish literature, many commentaries on Esma-i Hüsna have been made in verse
and prose, mostly explaining the meanings of the ninety-nine names of Allah, mentioning the
rewards of counting and memorizing them, their beauty and virtues, and describing their
spiritual meanings and qualities. In addition to these, there are also ta'dad and muamma types
of Esma-i Hüsna. In our literature, Esma-i Hüsna is usually given in verse, but there are also
many prose versions. The subject of our study, Tercemetü'l-Esmai'l-Hüsna, is a prose example
of Esma-i Hüsna, but it is also a treatise on the commentary and havass of Esma-i Hüsna.
There is no information about the author, whose author is Ali Ibn Derviş al-Bosnevi, in the
tezkires. Due to the language and style of the work, it is estimated that it was written in the
16th or early 17th century. We have only one copy of the work registered in the Süleymaniye
Library, Tırnovalı collection, fixture number 319.