Turfan Uygurlarının karız folkloru ve su yönetimi
Kariz folklore of the Turfan Uighurs and water management
Yazar: EBRU KILIÇ
Danışman: PROF. DR. ÖZKUL ÇOBANOĞLU
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Türk Halkbilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Folklor = Folklore ; Karız = Kariz ; Kültürel ekoloji = Culturel ecology ; Su = Water ; Su kültürü = Water culture ; Su yönetimi = Water management ; Sulama yönetimi = Irrigation management ; Turfan Uygur Devleti = Turfan Uighur Government ; Türk folkloru = Turkish folklore ; Uygurlar = Uighurs

Özet:
Dünyada ilk medeniyetlerden günümüz modern toplumlarına kadar su yönetim sistemlerinin geliştirilmesi, korunması, sürdürülebilir ve işlevsel kılınması, önemli amaç ve eğilimlerden biri olmuştur. Suyun yönetimi, halkın geçim kaynaklarının, hayat tarzlarının, tutum ve davranışların belirlenmesi ve kontrolüdür. Halkın su ile kurduğu etkileşimler; insanların yaşam mücadelesinin ve sosyal gerçekliğinin bir sonucu olarak sosyal, ekonomik, politik, çevresel ve mekânsal düzenlemelerin; mitolojinin, inanç ve inanışların, geleneksel bilgilerin oluşumu kültürel bir manzara içinde gerçekleşir. Bu ilişkisel paralellikler; çöl bölgesinde suya erişimi sağlayan karızlarla kültürel ve ekolojik manzaranın değişimi ve dönüşümü ile Turfan Uygurlarının için karız ve karız suyunun sadece bir kaynak olmayıp katmanlaşmış anlam yapılarının oluşturulduğu biçimi ve görünümü ile bağlantı sağlar. 
Bu tez çalışmasında, Uygurların yaratıcılık, ortak akıl, dayanışma ve kol gücü ile inşa ettiği su teknolojisi karızlar; ekosistem içinde çevre ve insan etkileşiminde ve dolaşımında çok boyutlu bileşenlerden meydana gelmesine koşut, disiplinlerarasılık temel alınarak ekolojik ve kültür bağlamda su yönetimi ele alınmıştır. Halkın deneyimleyerek edindiği ve aktardığı geleneksel bilgisi ile biçimlenen suyun yönlendirilmesi, dağıtımı ve kullanımı etrafında, ekolojik ve kültürel hareketleri ile çevresel ve kültürel manzarayı, üretim tarzlarını, insanların dünya görüşlerini, inanışlarını yaşama ve düşünme biçimlerini nasıl şekillendirdikleri su yönetimine ilişkin kavram ve yaklaşımlar etrafında incelenmiştir. Araştırmada, bir hayat tarzına dönüşmüş karızcılık ve karız suyundan yararlanan çiftçilerin, yerel halkın geleneksel su yönetiminin yaklaşımlarından ve amaçlarından olan su, doğa ve kültür ilişkisini ve etkileşimini, suyun sürdürülebilirliği odağında kurdukları ortaya konulmuştur.

Abstract:
From the first civilizations in the world to today's modern societies, the development, protection, sustainability and functionalization of water management systems has been one of the important goals and trends. Water management is the determination and control of people's livelihoods, lifestyles, attitudes and behaviors. The interaction of the public with water; social, economic, political, environmental and spatial arrangements as a result of people's struggle for life and social reality; The formation of mythology, beliefs and beliefs, and traditional knowledge takes place in a cultural landscape. These relational parallels are; It provides a connection with the change and transformation of the cultural and ecological landscape with the kariz who provide access to water in the desert region, and the form and appearance of the stratified meaning structures, which are not just a source for the Turfan Uighurs.
In this thesis, the water technology built by the Uighurs with creativity, common mind, solidarity and arm strength; Parallel to the fact that it consists of multidimensional components in the environment and human interaction and circulation within the ecosystem, water management is discussed in the ecological and cultural context, based on interdisciplinarity. Around the direction, distribution and use of water, which is shaped by the traditional knowledge acquired and transmitted by the people, how ecological and cultural movements shape the environmental and cultural landscape, production styles, worldviews, beliefs and ways of living and thinking of people have been examined around the concepts and approaches related to water management. In the research, it has been revealed that farmers benefiting from kariz and kariz water, which has become a lifestyle, have established the relationship and interaction of water, nature and culture, which is one of the traditional water management approaches and purposes of the local people, with the focus of water sustainability.