İnanç sistemine etkisi bağlamında İslam ve batı düşüncesi akıl anlayışlarının ilkeleri (Ebü'l-muîn En–nesefî ve Reńe Descartes örneği)
Principles of understandings of consciousness in Islamic and western thought in the context of its impact on the belief system(Example of Abu'l-muîn An–nasafî ve reńe Descartes)
Yazar: ZAHİDE FEYZA PAK
Danışman: PROF. DR. EMİNE ÖĞÜK
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tez, biri İslam geleneğinden, diğeri Batı kültüründen gelen iki düşünürün akıl anlayışlarından yola çıkarak, akıl anlatımlarında bulunan benzer veya farklı yönleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Akıl kavramı insanı diğer varlıklardan ayırması, bilgi sahibi olması, iradesini kullanabilmesi ve teklife muhatap olması gibi birçok fonksiyonun temelini teşkil etmesi açısından oldukça büyük öneme sahiptir. Dolayısıyla teoloji ve felsefenin konuları arasında yerini almaktadır. Bu çalışmamızda, İslam düşünce geleneğinin önde gelen simalarından mütekellim Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin düşüncesinde "akıl" kavramını inceledik. Bunun yanı sıra tezde 17. yüzyılın önemli düşünürlerinden René Descartes'ın sistematik felsefesinde "akıl" kavramına bakışı ele alınacaktır. Son olarak bu iki düşünürün "akıl" anlayışları üzerine bir karşılaştırma yapmaya çalıştık. Nesefî aklı bilgi kaynağı olarak kabul ederken faydalı ve zararlı olanın farkını ortaya koyabilen mümeyyizlik özelliği ile birlikte tanımlamaktadır. Nesefî'nin bu akıl tavsif ile İslam kültürü içerisinde Mâtürîdî-Hanefî geleneğe bağlı bir tutum sergilediği görülmektedir. 
Batı kültüründe ise tarihi süreç içerisinde akıl; din ve bilim arasında iki uç kutupta konumlandırılmıştır. Burada dini reddeden ve insana aklî yönden yaklaşan rasyonalist akım ve dini kurum ve otoritelerin aklı görmezden gelen imancılık akımı karşımıza çıkmaktadır. Descartes'ın birbirlerinden oldukça uzak bu iki akım arasında uzlaşma içerisine girdiği ve adeta bu iki kutbu birbirine yaklaştırma çabasında olduğu söylenebilir.
Anahtar Kelimeler: Kelâm, Nesefî, Descartes, Akıl, Düşünce.

Abstract:
This thesis aims to reveal the similar or different aspects in the narratives of consciousness, based on the understanding of consciousness of two philosophers, one from the Islamic tradition and the other from Western culture. The concept of consciousness is of great importance in terms of being the basis of many functions such as separating human beings from other beings, having knowledge, using his will and being the addressee of the proposal. Therefore, it takes its place among the subjects of theology and philosophy. In this study, we examined the concept of "consciousness" in the thought of Abu'l Muîn an-Nasafî, one of the leading figures of the tradition of Islamic thought. In addition, we discussed the view of René Descartes, one of the important philosopher of the 17th century, on the concept of "consciousness" in his systematic philosophy. Finally, we tried to make a comparison on the "consciousness" understanding of these two philosopher. While Nasafî accepts the consciousness as a source of knowledge, he defines it with the ability to distinguish between what is beneficial and what is harmful. With this definition of consciousness, it is seen that Nasafi exhibited an attitude that adhered to the Maturidi-Hanafi tradition in Islamic culture.
In Western culture, in the historical process, consciousness has been positioned at two extreme poles between religion and science. Here we come across the rationalist current, which rejects religion and approaches man from a rational point of view and movement of faith by religious institutions and authorities that ignores consciousness. It can be said that Descartes entered into a compromise between these two extreme poles and tried to bring these two poles closer to each other.
Key Words: Kālam, Nasafi, Descartes, Consciousness, Thinking