Serahsî'nin el-Mebsût isimli eseri bağlamında Hanefilerde ruhsat uygulamaları
Resolution themes (Applications) for Hanedfi madhhab in Serahsî's Mebsût
Yazar: İSLAM YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. HİLAL ÖZAY
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Hanefiler = Hanifies ; Hüküm = Judgement ; Mebsut = Mabsut ; Ruhsat = Licence ; Serahsi = Serahsi ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Beşinci asrın en önemli Hanefî âlimlerinden birisi olan Serahsî Horasan'ın Serahs şehrinde doğmuştur. Çocukluk yılları hariç hayatının büyük bir bölümünü Maveraünnehir, Fergana ve Özkent şehirlerinde geçirmiştir. Fıkıh alanında usûl ve fürû'ya dair pek çok eser kaleme almıştır. Eserlerinin çoğunu imkansızlıklar içerisinde hapishanede yazmıştır. Hapishanede yazdığı otuz ciltlik Mebsût isimli eser fıkıh literatürü içerisinde çok önemli bir yere sahiptir. Tez konusu olarak, fürû' fıkhın bütün konularını ele alan bu önemli eserdeki ruhsat hükümleri örneğinde Hanefî mezhebinde ruhsat hükümleri ele alınmıştır. Ruhsat hükümler kulların karşılaştığı ârızî hallere (zaruret ve meşakket gibi) bağlı olarak aslî hükmü terk etme imkânı veren geçici hükümlerdir. Mebsût adlı eserde ruhsat hükmü olarak; sırta secde etmek, mesh yapmak, korku namazı kılmak, yolculukta oruç tutmak, yolcunun ve hastanın Ramazan ayında oruç tutmaması, hastalık halinde oruç tutmak, Ramazan hilalini gökyüzü kapalıyken gördüğüne dair tanıklık etmek, hayızlı kadının veda tavafı yapması, şeytan taşlama da üç gün zevalden önce taş atmak, av hayvanı ile hareme girmek, harem de ot koparmak ve diken kesmek, ihramlı iken kadına yaklaşmak, lukata, selem akdi, alışverişte arâyâ, kadıların tanığa hatırlatmada bulunması, kadıların defterinde tanıklık yazılı bulunması, su kullanma ruhsatı, zaruret durumunda içki içmek ve haram et yemek, ikrah, dilenmek, az ile yetinmek şeklinde yirmi iki hüküm tespit edilmiştir. Serahsî bu hükümleri mezheplere göre tahlil etmiş, sistematik ve felsefi bir yaklaşımla ele almıştır. Ruhsat ile ilgili hükümleri ayet ve hadislerle desteklemiş, mezheplerin görüşlerini tarafsız bir şekilde tahlil etmiştir.

Abstract:
Serahsi, one of the most important Hanafi scholars of the fifth century, was born in the city of Serahs in Khorasan. Except for his childhood years, he spent most of his life in the cities of Maveraünnenir, Fergana and Özkent. He wrote many works on usȗl and furu in the field of fikh. He wrote most of his works in prison under impossibilities. The thirty-volume work named Mebsȗt, which he wrote in prison, has an important place in the literature of fikh. As the subject of the thesis, in the example of license provisions in this important work, which deals with all the subjects of furu fikh, license provision in the Hanafi school are discussed. License provisions are temporary provisions that allow the subjects to abandon the original provision depending on the incidental situations (such as necessity and hardship). As a license provision in the work of called Mebsȗt, there have been identified in twenty-three circumstances such as prostating on the back, anointing, praying on the journey, praying in fear, fasting on the journey, not fasting during Ramadan, fasting in case of illness, witnessing that he sees the Ramadan crescent when the sky is cloudy,menstruating woman doing farewell circumambulation of Kaaba, throwing stones three days before dawn in Stoning the devil, entering  al-Haram with game animals, plucking grass and cutting thorns in the harem, approaching a woman while in ihram, lost article, selem contract, arâyâ in shopping, reminders to the witness by the judges, having a witness written in the book of the judges, license to use water, in the case of necessity in drinking hamr and eating haram meat, bludgeoning, begging and being content with little. Serahsi analyzed these provisions according to sects and took them with a systematic and philosophical approach. He supported the provisions related to license with verses and hadiths and analyzed the views of the sects in an impartial way.