Evrendeki izler: Uzay mimarisi tarihi ve evriminden mimari perspektifler
Traces in the universe: A history and evolution of space architecture from architectural perspectives
Yazar: EZGİ ÇEBİ
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE GÜNDEM
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Uzay mimarisi kavramı, insanlığın evreni keşfetme sürecinin bir ürünü olarak ortaya çıkmıştır ve uzayda yaşama, çalışma ve uzayı keşfetme ihtiyacına yönelik bir tasarım disiplinini betimlemektedir. Uzay mimarisi, uzay koşullarında sürdürülebilir insan varlığını desteklemek ve uzay keşif misyonlarını mümkün kılmak amacıyla günden güne gelişmektedir. Bu alandaki çalışmalar, genellikle disiplinler arası bir yaklaşım benimsemekte ve uzay ortamında yaşam ve seyahat için uygun ve verimli yapılar geliştirmeyi hedeflemektedir.
İnsanlık tarihi boyunca çeşitli alanlarda karşımıza çıkan uzay kavramı, önceleri sadece edebiyat ve sinema ile var olurken 20. Yüzyılda uzay yarışı ile birlikte gündelik hayattaki her alanda kendini göstermeye başlamıştır. Bu dönemde mimarlık üzerinde de oldukça etkili olan uzay temasının izlerine Fütürizm, Archigram ve Googie gibi dönemin öne çıkan mimari fikir ve akımlarında rastlamak mümkündür. 1961 yılından itibaren, uzayda insanlı görevler gerçekleştirilebilmesi için uzay araçları ve uzay istasyonları tasarlanmış ve böylece uzay mimarisinin ilk somut örnekleri verilmiştir.
Teknolojinin gelişmesiyle ekstrem koşullarda mimarlık, robotik mimarlık, sürdürülebilirlik ve hareketlilik devreye girmiş ve uzay mimarisi; sınırlı kaynak kullanımı, enerji verimliliği, kendini dönüştürebilme, çevresel koşullardan bağımsızlık gibi etkenlere çözüm ararken bu yeni kaynakları kullanmaya başlamıştır. Uzay yarışı döneminden sonra durağanlaşan ve son yıllarda yeniden hız kazanan uzay araştırmaları, yeni potansiyel tasarımlar aramaktadır. 
Bu çalışmada uzay mimarisi kavramının tarihsel perspektifi, onu besleyen ve ondan beslenen edebiyat ve sinema gibi sanat üretimleri, mimari fikir ve akımlar üzerinden ele alınmış olup,  ilerleyen yıllarda gerçekleştirilmesi planlanan uzay mimarisi tasarım örnekleri incelenmiş, uzay mimarisi evriminin bu örnekler üzerindeki etkileri gösterilmiş ve insanlığın sürdürülebilir bir gelecek ve yeni yaşam alanları oluşturma hedefleri doğrultusunda, uzaydaki diğer gök cisimlerinde mimari üretimlerin önemi ortaya koyulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Uzay Mimarisi, Uzay Yarışı, Ekstrem Koşullarda Mimarlık, Sürdürülebilirlik, Ay Mimarisi, Mars Mimarisi, Venüs Mimarisi

Abstract:
Space architecture has emerged as a product of humanity's quest to explore the universe, describing a design discipline dedicated to addressing the needs of living, working, and conducting explorations in space. Space architecture continuously evolves to support sustainable human presence in space and enable space exploration missions. This field typically adopts an interdisciplinary approach, aiming to develop structures that are both suitable and efficient for habitation and travel within the space environment.
Throughout human history, the concept of space has appeared across various domains, initially manifesting primarily in literature and cinema. However, with the advent of the space race in the 20th century, the influence of space began to permeate all aspects of daily life. During this period, the impact of the space theme on architecture became evident in notable architectural theories and movements such as futurism, Archigram, and Googie. Since 1961, with the advent of manned space missions, the design of spacecraft and space stations marked the first tangible examples of space architecture.
Technological advancements have introduced new areas such as extreme environment architecture, robotic architecture, sustainability, and mobility into the fold. Space architecture has increasingly relied on these advancements to address challenges such as resource limitations, energy efficiency, adaptability, and environmental independence. Although space research experienced a period of stagnation after the initial space race, recent years have seen a renewed interest, leading to the exploration of novel design possibilities.
This study delves into the historical perspective of space architecture, examining the artistic productions—such as literature and cinema—that have both influenced and been influenced by this field, as well as the architectural theories and movements that have shaped its development. Additionally, it analyzes upcoming space architecture design projects, highlighting the evolutionary milestones of space architecture as evidenced in these examples. The study further underscores the significance of architectural production on other celestial bodies, aligning with humanity's goals of fostering a sustainable future and establishing new living environments.

Keywords: Space Architecture, Space Race, Extrem Architecture, Sustainability, Moon Architecture, Mars Architecture, Venus Architecture