Kalp yetmezliği olan hastalarda ilaç uyumu ve beslenme davranışlarının semptom yönetimine etkisi
The effect of medication adherence and nutritional behaviors on symptom management in patients with heart failure
Yazar: ZEKAİ ALYAT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞEGÜL ÖZTÜRK BİRGE
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Araştırma kalp yetmezliği olan hastalarda ilaç uyumu ve beslenme davranışlarının semptom yönetimine etkisinin belirlenmesi amacıyla kesitsel tipte yapıldı. Araştırma 01.08.2022 ile 31.10.2022 tarihleri arasında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kardiyoloji Anabilim Dalı Cebeci Hastanesi Kalp Merkezi kardiyoloji servislerinde yatan 136 hasta ile yürütüldü. Verilerin toplanmasında; Hasta Bilgi Formu, Kalp Yetersizliğinde Beslenme Davranışları Ölçeği (KYBDÖ), İlaca Uyum ve Reçete Yazdırma Ölçeği (İURYÖ) ve Kalp Yetersizliği Semptom Durumu Ölçeği (KYSDÖ) kullanıldı. Verilerin değerlendirilmesinde; tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t test, varyans analizi, Mann Whitney U test/Kruskal Wallis test, korelasyon ve regresyon analizi kullanıldı.

Araştırmada hastaların yaş ortalamasının 65,74+11,42 (26-96), %66,9`unun erkek, %52,9`unun New York Kalp Derneği [New York Heart Association (NYHA)] sınıf 3 kalp yetmezliği ve %73,5`inin ejeksiyon fraksiyon <%40 olduğu belirlendi. Hastaların hastaneye en sık kalp pili işlemi veya kalp pili ile ilgili şikâyet (%36), nefes darlığı (%34,6) ve ödem (%16,9) nedeniyle başvurduğu, tamamının komorbid hastalığı olduğu ve bu komorbid hastalıklar arasında en fazla hipertansiyon (%74,3), koroner arter hastalığı (%66,9) ve ritm bozukluğu (%56,6) yer aldığı saptandı. Araştırmada hastaların %39,7`sinin beden kitle indeksine (BKİ) göre fazla kilolu olduğu, %91,9`unun 5 ve üzeri ilaç kullandığı, kalp yetmezliğine yönelik en sık kullanılan ilaçların betabloker (%86), diüretik (%83,8) ve antitrombotik (%83,8) olduğu belirlendi. Çalışmada hastaların kalp yetmezliğinde beslenme (%8,8) ve kullandıkları ilaçlara yönelik eğitim alma (%14,7) oranlarının düşük olduğu saptandı. Hastaların %45,6`sının rehber ve uzman akademisyen önerileri doğrultusunda beslenmediği, İURYÖ puan ortalamasının 8,31+1,47 (7-13) ve KYSDÖ puan ortalamalarının 36,21+17,47 (5-75) olduğu saptandı. Araştırmada kadınlarda, bekar, eğitim düzeyi ortaokul ve altı olanlarda, NYHA sınıf 3 ve 4 kalp yetmezliği olan, kalp yetmezliği hastalığı ile ilişkili hastaneye yatış sıklığı yılda 3 ve üzeri olan, hastaneye geliş şikâyeti kalp pili işlemi veya kalp pili ile ilgili şikâyet olmayanlarda, nefes darlığı ve ödem olanlarda, diyabet ve pulmoner hipertansiyonu olanlarda ve bireysel özbakımını sürdürmede destek gereksinimi olan hastalarda KYSDÖ puan/sıra ortalamalarının anlamlı düzeyde yüksek olduğu belirlendi (p<0,05). Ayrıca diüretik, antigut/ürik asit seviyesini inhibe eden ilaç ve ekspektoran kullanan hastalarda KYSDÖ sıra ortalaması anlamlı düzeyde daha yüksekti (p<0,05). Hastaların kan pıhtılaşma hızı uluslararası normalleştirilmiş oranı [international normalized ratio (INR)] ve hemoglobin düzeylerinin KYSDÖ puan/sıra ortalamaları da anlamlı farklılık gösterdi. Hastaların İURYÖ ve KYBDÖ puan ortalamasının KYSDÖ puan ortalamasına etkisininin çoklu doğrusal regresyon analizi ile değerlendirilmesinde kurulan modelin anlamlı olduğu ve bu iki değişkenin KYSDÖ puan ortalaması toplam varyansının yaklaşık %4`ünü açıkladığı saptandı (Adjusted R2=0,038). Ayrıca çalışmada; kadın olmanın, ortaokul ve altı eğitim düzeyinin, nefes darlığı varlığının, kalp pili işlemi veya kalp pili  ile ilgili  şikâyet nedeniyle hastaneye başvurusu olmayanların, diyabetes mellitus varlığının, kullanılan ilaç sayısının, NYHA sınıf 3 ve 4 olanların, bireysel öz bakımını sürdürmede destek gereksinimi varlığının ve yüksek INR düzeyi bağımsız değişkenlerin KYSDÖ puan ortalamasına etkisi için oluşturulan modelin anlamlı olduğu (F=6,834; p<0,001) ve KYSDÖ puan ortalamasındaki toplam varyansın %36,3`ünü açıkladığı saptandı (Adjusted R2=0,363). Bu bağımsız değişkenlerden nefes darlığı şikâyeti varlığı (β=0,242, p=0,015) ve NYHA sınıf 3 ve 4 olma durumu (β=0,416, p<0,001) KYSDÖ puan ortalamasını pozitif yönde anlamlı düzeyde arttırdığı belirlendi. 

Sonuç olarak araştırmada hastaların KYSDÖ puanı ölçekten alınacak ortalama puanın altında olduğu saptandı. Hastaların İURYÖ puanları arttıkça KYSDÖ puanlarının da anlamlı olarak arttığı, ancak KYBDÖ puan ortalamasının KYSDÖ puan ortalamasını anlamlı olarak etkilemediği belirlendi. Hastalarda kalp yetmezliği NYHA sınıfının ilerlemesi ve nefes darlığı varlığı kalp yetmezliği semptom yükünü etkileyen önemli değişkenler olduğu saptandı. Bu bağlamda kalp yetmezliği olan hastalarda semptom yönetiminin sağlanmasında, ilaç uyumunun arttırılmasında ve uygun beslenme davranışlarının kazandırılmasında hemşirelerin eğitim, danışmanlık ve hastayla koordineli olarak bakım sağlama görevleri oldukça önemlidir.

Abstract:
The research was conducted in cross sectional manner to determine the effect of medication adherence and nutritional behaviors on symptom management in patients with heart failure. The research was conducted between 01.08.2022 and 31.10.2022 with 136 patients hospitalized in the cardiology services of Ankara University Faculty of Medicine, Department of Cardiology, Cebeci Hospital Heart Center. In collecting data; Patient Information Form, The Scale for Dietary Behaviors in Heart Failure (SDBHF), The Adherence to Refills and Medications Scale (ARMS) and The Symptom Status Questionnaire-Heart Failure (SSQ-HF) were used. In evaluating the data; descriptive statistics, independent sample t test, analysis of variance, Mann Whitney U test/Kruskal Wallis test, correlation and regression analysis were used. 
The mean age of the patients in the study was 65,74+11.42 (26-96), 66,9% were male, 52,9% had New York Heart Association (NYHA) class 3 heart failure and 73,5% had ejection fraction <40%. It was found that patients most often applied to the hospital due to pacemaker procedure or pacemaker-related complaint (36%), shortness of breath (34,6%) and edema (16,9%), all of them had comorbid diseases and hypertension (74,3%), coronary artery disease (66,9%) and rhythm disosder (56,6%) were the most common among these comorbid diseases. In the study, it was determined that 39,7% of the patients were overweight according to body mass index (BMI), 91,9% were using 5 and above medications, medications used the most commonly for heart failure were betabloker (86%), diuretic (83,8%) and antithrombotic (83,8%). In the study, it was found that the education rates about nutritionin of patients in heart failure (8,8%) and the medications they use (14,7%) were low. It was found that 45,6% of the patients did not feed in accordance with the guidelines and recommendations of expert academicians, ARMS score average was 8,31+1,47 (7-13) and SSQ-HF score average was 36,21+17,47 (5-75). In the study, it was determined that in women, single, those with secondary school and below education level, those with NYHA class 3 and 4 heart failure, those with heart failure-related frequency of hospitalization of 3 or more per year, those without pacemaker procedure or pacemaker-related complaints, those with shortness of breath and edema, those with diabetes and pulmonary hypertension, and patients with support requirements for maintaining individual self-care, the SSQ-HF score-rank average was significantly higher (p<0,05). In addition, the SSQ-HF rank average was significantly higher in patients using diuretics, antigout/medicine that inhibits uric acid levels, and expectorants (p<0,05). The SSQ-HF score-rank averages of the patients' blood clotting rate international normalized ratio (INR) and hemoglobin levels also showed significant differences. It was determined that the model established in the evaluation of the effect of the patients' ARMS and SDBHF score average on the SSQ-HF score average by multiple linear regression analysis was significant and that these two variables explained about 4% of the total variance of the SSQ-HF score average (Adjusted R2 = 0,038). Also in the study; The model created for the effect of  being woman, having education level of secondary school or below, having shortness of breath, those who have not applied to the hospital due to pacemaker procedure or pacemaker-related complaint, having diabetes mellitus, the number of medications used, having NYHA class 3 and 4, having need for support in maintaining individual self-care and having high INR level independent variables on the SSQ-HF score average was significant (F=6,834; p<0,001) and It was found that it explained 36,3% of the total variance in the SSQ-HF score average (Adjusted R2 = 0,363). Among these independent variables, the presence of complaints of shortness of breath (β=0,242, p=0,015) and NYHA class 3 and 4 status (β=0,416, p<0,001) were determined to increase the SSQ-HF score average positively significantly.
As a result, it was found in the study that the SSQ-HF score was below the average score to be taken from the scale. It was determined that as the patients' ARMS scores increased, their SSQ-HF scores increased significantly, but the SDBHF score average did not significantly affect the SSQ-HF score average. It was found that the progression of the NYHA heart failure class and the presence of shortness of breath in patients were important variables that affect the burden of heart failure symptoms. In this context, nurses' duties of education, counseling and providing care in coordination with the patient are very important in providing symptom management, increasing medication compliance and appropriate nutritional behaviors in patients with heart failure.