Kooperatif ve özel sektör işletmelerde performansın sosyal ve ekonomik açıdan değerlendirilmesi
Evaluation of performance in cooperatives and private sector in terms of social and economic
Yazar: FİLİZ KINIKLI
Danışman: PROF. DR. MURAD YERCAN
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı / Tarım İşletmeciliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Ekonomi = Economics ; Ziraat = Agriculture
Dizin: Etkinlik = Efficiency ; Kompozitler = Composites ; Performans = Performance ; Süt sektörü = Milk sector ; Tarım kooperatifleri = Agricultural cooperatives ; Özel sektör = Private sector

Özet:
Kırsal alanda tarımsal örgütler tarımsal gelişmenin sağlanmasında ve üretici gelirinin artırılmasında önemli araçlardan biridir. Özellikle küçük ölçekli aile işletmelerinin ortak hareket edebilmeleri ve piyasada temsil edilebilmeleri için tarımsal kooperatifler şarttır.  Tarımsal amaçlı kooperatifler diğer kooperatifler ve sermaye şirketleri gibi ekonomik faaliyetlerde bulunan bir işletme özelliğini taşımasının yanında sosyal açıdan ortaklarına ayrıcalıklar sunmaktadır. Kooperatiflerin, piyasada etkin bir şekilde rol alması ve sermaye şirketleri ile rekabet edebilmesi için performanslarının, sermaye şirketleri ile rekabet edebilir düzeyde olması gerekmektedir.
Bu araştırmada kooperatif ve özel sektör işletmelerin performansının, bu işletmeler ile çalışan üreticiler tarafından değerlendirilmesi ve performans analizinin yapılması amaçlanmıştır. Türkiye'de süt sektörü ve sütçülük kooperatifleri açısından önemli illerden birisi olan İzmir ilinde gerçekleştirilen çalışmada kooperatife ortak olan ve olmayan 200 süt üreticisi ile görüşülmüştür. Bu çerçevede kooperatif ve özel sektör işletmelerin performansını analiz etmek için kompozit performans endeksi hesaplanmıştır. Kompozit performans endeksinin boyutlarının belirlenmesinde, çok değişkenli analiz tekniklerinden Faktör analizi kullanılmış, ağırlıklandırma aşamasında ise objektif ve subjektif yöntemler kullanılmıştır. Boyutların ağırlıklandırılmasında subjektif yöntemlerden uzman görüşüne dayalı ağırlıklandırma, göstergelerin ağırlıklandırılmasında ise objektif yöntemlerden eşit ağırlıklandırma yöntemi kullanılmıştır. İşletmelerin performansını etkileyen faktörler Tobit analizi yardımı ile belirlenmiştir. 
Araştırmada elde edilen bulgulara göre, kooperatife süt satan işletmelerin özel sektöre süt satan işletmelere göre daha küçük ölçekli olduğu, kooperatiflere karşı sosyal ve ekonomik güven, fiyat memnuniyeti, iletişim ve sadakat düzeylerinin yüksek olduğu bulunmuştur. Endeks sonuçlarına göre ise kooperatiflerin performansının, özel sektör işletmelere göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Kooperatifler arasında performansı en yüksek hesaplanan kooperatifin üreticilerden süt satın alırken miktar kotası koymadığı, belirli sınırlar içerisinde süt topladığı ve ürün çeşitliliğinin diğer kooperatiflere göre fazla olduğu tespit edilmiştir. Özel sektör işletmeler içerisinde ise en yüksek performansa sahip işletmelerin süt fabrikaları olduğu belirlenmiştir. Tüm işletmeler arasında en düşük performans puanına sahip işletmeler ise süt toplayıcılarıdır. Kooperatiflerin özel sektör işletmelerine göre performansını en olumsuz etkileyen faktör kapasite yetersizliğidir. Kooperatiflerin kapasitelerini artırarak daha çok üreticiye ulaşmaları gerekmektedir. Bunun için kooperatifler arasında yatay ve dikey entegrasyonun sağlanması önerilmektedir.

Abstract:
Agricultural organizations in rural areas are important for ensuring agricultural development and increasing farmers' income. Agricultural cooperatives are crucial for especially small-scale farms to act jointly and to be represented in the market. Agricultural cooperatives, like other cooperatives and investor owned firms, have the same characteristics such as being engaged in economic activities, and offer social privileges to their members. The performance of agricultural cooperatives must ensure that they take an active role in the market in order to compete against investor owned firms.
This research is aimed to evaluate the performance of cooperative and private sector firms. To conduct the performance analysis farmers work with either the cooperatives or the private sector firms. In this study which was carried out in Izmir, as it is one of the most important provinces for the Turkish dairy industry. It consists of 200 dairy farms which have cooperative members and non-members. These members were interviewed in-person. In line with this a composite performance index was calculated for the analysis of the cooperative and private firms. Factor analysis is one of the multivariate analysis techniques, which was used to determine the dimensions of the composite performance index, objective and subjective methods were used in the weighting process. . In this weighting of the dimensions, the subjective method was based on expert opinion. Furthermore, equal weighting was used as the objective method when weighting the indicators. Factors affecting the performance of firms were determined by the Tobit analysis. 
The results show that the dairy firms working with cooperatives are smaller in scale than the dairy firms working with private sector. The level of social and economic trust, price satisfaction, communication and loyalty are higher in the dairy firms working with cooperatives. According to results of performance index, the level of cooperative performance is higher than private sector firms. The cooperative with the best performance does not set a quantity quota when purchasing milk from farmers, collects milk within specific zones, and product variety is higher than other cooperatives. The dairy factories have the best performance among the private sector firms. The milk collectors have the lowest performance scores among all firms. The most negative factor affecting cooperative performance in comparison to private sector firms is a lack of capacity. Cooperatives should reach more farmers by increasing their capacities. To do this, it is recommended to introduce horizontal and vertical integration between other cooperatives.