Ulus devlet inşası ve vergilendirme rejimi: İttihat ve Terakki Cemiyeti dönemi ile Tek Parti döneminin karşılaştırmalı analizi
Nation state building and taxation regime: A comparative analyses of Committee of Union and Progress and Single Party eras
Yazar: ALİ ÇELEN ERDURAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HAYDAR LÜTFÜ EJDER
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı / Maliye Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Maliye = Finance

Özet:
Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin bir imparatorluktan ulus devlete geçiş sürecinde askeri, siyasi, ideolojik ve ekonomik alanlarda ortaya çıkan kurumsal değişimlerin vergilendirme rejimi üzerinde ne ölçüde etkide bulunduklarını saptamak; bir başka ifadeyle tarihsel bağlamın farklı boyutlarının ayrıntılı analizi yoluyla, ulus devlete geçiş sürecinde vergilendirme rejiminde yaşanan değişimi bütünsel bir çerçevede kavranmasına imkan tanıyacak bir disiplinlerarası araştırma gerçekleştirmek olmuştur. Bu kapsamda Türkiye'de ulus devlet inşa süreci tarihsel bağlamını şekillendiren kurumsal faktörlerin, vergilendirme rejimi üzerindeki etkilerinin neler olduğu sorusunun cevabı aranırken üç aşamalı bir analiz yöntemine başvurulmuştur. Vergilendirme rejimi birinci aşamada mali yapı ve vergi yapısı içerisindeki görünümü itibariyle analiz edilmiş ve bu aşamada hangi kurumsal faktörlerin vergilendirme rejiminin genel hatlarını belirlediği ortaya konmuş; ikinci aşamada analize konu olan yıllar itibariyle, bütçe gerçekleşmelerinde vergilendirme rejiminde yaşanan dönüşüm analiz edilmiş ve varsa buradaki kurumsal faktörler ortaya konmuş ve üçüncü aşamada ise ilgili yıllarda yürürlüğe konulan vergi kanunları analiz edilmiş ve kurumsal faktörlerin bu ayrıntı düzeyindeki etkileri ortaya konmuştur. Sonuç olarak Türkiye'nin ulus devlete dönüşüm sürecinde İttihat ve Terakki döneminde askeri ve siyasal faktörlerin, Tek Parti döneminde ise ekonomik, siyasi ve ideolojik faktörlerin vergilendirme rejimini şekillendiren ana unsurlar olduğu bulgusuna ulaşılmış ve her iki dönemde de ortak faktör olan siyasetin mali olguları açıklamaktaki öneminin altı çizilmiştir.

Abstract:
The aim of this study was to determine to what extent the institutional changes that occurred in the military, political, ideological and economic fields during Türkiye's transition from an empire to a nation state affected the taxation regime. In other words, through detailed analysis of different dimensions of the historical context, the aim of this study was to carry out an interdisciplinary research that would allow the change in the taxation regime during the transition to a nation state to be comprehended in a holistic framework. In this context, a three-stage analysis method was used while searching for the answer to the question of what were the effects of the institutional factors that shaped the historical context of the nation-state building process on Turkish taxation regime. In the first stage, the taxation regime was analyzed in terms of appearance in the fiscal and tax structures, and at this stage the institutional factors which determined the general outlines of the taxation regime was revealed. In the second stage, the transformation of the taxation regime was traced in budget realizations of the years subject to analysis and the effects of institutional factors, if any, were revealed. In the third stage, the tax laws enacted in the relevant years were analyzed and the effects of institutional factors at this level of detail were revealed. As a result, it was found that in the process of Turkey's transformation into a nation state, military and political factors in the Committee of Union and Progress period, and economic, political and ideological factors in the Single Party period were the main factors shaping the taxation regime, and the importance of politics, which was a common factor in both periods, in explaining fiscal phenomena was underlined.