Psikolojinin çeşitli alanlarında çalışan psikologların cinsiyete, toplumsal cinsiyete ve Queer Kuramına ilişkin söylemleri
Discourses of psychologists from diverse domains of psychology on sex, gender and Queer Theory
Yazar: UMUT ŞAH
Danışman: YRD. DOÇ. DR. GÖKLEM TEKDEMİR YURTDAŞ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Cinsel kimlik = Gender identity ; Cinsiyet = Gender ; Psikologlar = Psychologists ; Queer Kuramı = Queer Theory ; Sosyal psikoloji = Psychology-social ; Söylem analizi = Discourse analysis

Özet:
Bu çalışmada, Türkiye'de farklı alanlarda çalışan psikologların cinsiyete, toplumsal cinsiyete ve queer kuramına ilişkin söylemlerini hangi kaynaklara (açıklayıcı repertuarlar) dayandırdıklarını saptamak ve bu söylemlerin ortaya çıkışına eşlik eden ideolojik ikilemleri ortaya koymak amaçlanmıştır.Çalışma kapsamında, farklı alanlarda çalışan, farklı yaş ve cinsiyetten 14 psikologla birebir derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Toplamda 14 farklı görüşme yapılmış, görüşmeler ses kayıt cihazıyla kaydedilmiş ve ardından yazıya dökülmüştür. Görüşme metinleri söylem analizi ile analiz edilmiştir. 
Görüşmelerde söylemlerin genel olarak üç başlık altında toplandığı görülmüş ve analiz bu başlıklar üzerinden yürütülmüştür; cinsiyete/toplumsal cinsiyete ilişkin söylemler, psikolojinin cinsiyeti ele alışına ilişkin söylemler ve queer kuramına ilişkin söylemler. Analiz sonucunda, cinsiyete/toplumsal cinsiyete ilişkin söylemlere kaynaklık eden üç farklı açıklayıcı repertuara ulaşılmıştır; "ikili kurgu" repertuarı, "öznel deneyim" repertuarı ve "farklılığın kaynağı olarak cinsiyet" repertuarı. Psikolojinin cinsiyeti ele alışına ilişkin söylemlere kaynaklık eden iki repertuar bulunmuştur; "liberal psikoloji" repertuarı ve "nedensellik" repertuarı. Queer kuramına ilişkin söylemlere bakıldığında ise katılımcıların queer kuramını halihazırda mevcut olan cinsiyet repertuarları çerçevesinde anlamlandırdıkları görülmüştür. 
Bu çalışma, Türkiye'deki psikologların cinsiyeti ve ilişkili olguları, büyük oranda biyolojik cinsiyet-toplumsal cinsiyet ikiliği içinde ve özcü bir çerçevede kavramsallaştırdıklarını ortaya koymaktadır. Batı psikolojisinde son 30-40 yılda gerçekleşen dönüşümlere paralel olarak Türkiye'deki psikologların söylemlerinde de birtakım değişmeler olduğunu; ama özcü, dikotomik ve heteronormatif cinsiyet/cinsellik varsayımlarının -bazen açık ama çoğu zaman örtük biçimde- Türkiye'deki psikologların söylemlerini belirli ölçülerde şekillendirmeye devam ettiğini söylemek mümkündür.

Abstract:
The purpose of this study is to pin down the resources of the discourses (interpretative repertoires) of psychologists in Turkey from diverse domains of psychology on sex, gender and queer theory and to manifest ideological dilemmas accompany to these discourses.Within the scope of this study, in-depth interviews are made with 14 psychologists from different domains, ages and genders. 14 separate interviews are made in total, they are all tape-recorded and then transcribed. The texts of the interviews are analyzed by discourse analysis.
Three main themes of discourses is picked out from the interviews and the analysis is made with regard to these themes; discourses on sex/gender, discourses on the approach of psychology on gender, and discourses on queer theory. As a result of analysis, three different interpretative repertoires as a resource for discourses on sex/gender are obtained; "dichotomy" repertoire, "individual experience" repertoire and "gender as the origin of diversity" repertoire. Two different repertoires as a resource for discourses on the approach of psychology on gender are obtained; "liberal psychology" repertoire and "causality" repertoire. As it comes to the discourses on queer theory, it is found that participants are using their current gender repertoires to explain it.
This study manifests that psychologists in Turkey substantially conceptualize gender and related phenomena in a framework of dichotomy of sex/gender and of an essentialism. In parallel with Western psychology that has been undergone a transformation for the last 30-40 years, there has also been some changes in the discourses of psychologists in Turkey, but it can be said that essentialist, dichotomous and heteronormative assumptions on gender/sexuality –occasionally explicit and mostly implicit– are still constructing the discourses of psychologists in Turkey at a certain level.