Dönüştürücü öğrenme modeliyle lise öğrencilerinde toplumsal duyarlılık, eleştirel okuryazarlık ve yansıtma becerisi geliştirmeye yönelik bir eylem araştırması
An action research to develop social responsibility, critical literacy and reflection skills in high school students with a transforming learning model
Yazar: SERAY DOĞRU ORAL
Danışman: PROF. DR. MEDİHA SARI
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Bu araştırmanın genel amacı, sosyo-kültürel konulara dayalı dönüştürücü öğrenme modeliyle lise öğrencilerinde toplumsal duyarlılık, eleştirel okur-yazarlık becerisi, ve eleştirel yansıtma becerilerinin nasıl geliştirilebileceğini ve uygulamada karşılaşabilecek sorunların nasıl giderilebileceği ile ilgili bir model geliştirmektir. Araştırmanın amacı doğrultusunda, bir lisede dokuzuncu sınıf öğrencilerine yönelik bir programın uygulama sürecini de kapsayan araştırmanın modeli katılımcı eylem araştırması olarak belirlenmiştir. Araştırmanın katılımcıları belirlenirken amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt dayanıklı örnekleme tekniği kullanılmıştır. Ölçütler, okulun orta sosyo-ekonomik bir çevrede yer alması, birden fazla dokuzuncu sınıf şubesine sahip olması ve uygulanan Sosyal Konularla ilgili Duyarlılık Ölçeği'nden (SOSDÖ) elde edinilen sonuçlara göre problem yaşanıyor olması olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda, araştırmanın katılımcıları 2020-2021 Eğitim-Öğretim Yılı bahar döneminde, Hatay il merkezinde bulunan, orta sosyo-ekonomik düzeye sahip bir lisede dokuzuncu sınıf düzeyinde öğrenim gören 14 öğrenci olmuştur. Araştırmanın uygulama süreci, 9 hafta ve üç döngüden oluşmuş, 9 farklı tema ve 27 kazanım ele alınmıştır. Araştırmacı, aynı zamanda uygulayıcı olarak görev almıştır. Uygulama sürecinde 9 ders planı yürütülmüştür. Öncelikle mevcut durumun belirlenmesine yönelik verilerin toplanmasında Sosyal Konulara Yönelik Duyarlılık Ölçeği (SOSDÖ) Eleştirel Okur-Yazarlık Düzeyini Belirleme Formu (EODBF) ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmış, aynı ölçme araçları uygulama süreci sonrasında da kullanılmıştır. Uygulama sürecinde ise, uygulama sürecine ilişkin kamera kayıtları, yansıtıcı günlük değerlendirme formu, dönüştürücü öğrenme öz değerlendirme öğrenci formu, haftalık eleştirel okuryazarlık etkinlikleri, araştırmacı günlüğü kullanılmıştır. Uygulama süreci sonunda ayrıca öğretimin değerlendirilmesine yönelik yarı-yapılandırılmış görüşme formu da kullanılmıştır. Verilerin analizi kapsamında, EODBF'dan elde edilen verilere yönelik betimsel istatistik, SOSDÖ'den elde edilen verilere yönelik betimsel istatistikler ve bağımlı gruplar t testinden yararlanılırken,  uygulama öncesi ve sonrası yarı yapılandırılmış görüşmelerin, gözlemlerin analizinde tümevarımsal içerik analizinden;  öz-değerlendirme/yansıtıcı günlük değerlendirme formlarından elde edilen verilerin analizlerinde ise tümdengelimsel içerik analizinden yararlanılmıştır. Geçerlik ve güvenirlik çalışmalarına yönelik, çeşitleme, ayrıntılı betimleme, uzman ve teyit incelemesi, katılımcı teyidi, kodlayıcılar arası uyum, ayrıntılı raporlama, araştırmacı etkisini kontrol etme gibi önlemler alınmıştır. Ayrıca, araştırmanın etik boyutu açısından, gerekli yasal izinler, gönüllü katılım onayı ve veli izni alınması da alınan önlemler arasındadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, mevcut duruma yönelik yapılan analizlerle, öğrencilerin toplumsal duyarlılıkla ilgili SOSDÖ'den aldıkları puanların orta düzeyde olduğu, medya okuryazarlığı, toplumsal adalet ve eşitlik ile küresel çevre sorunları kavramlarına yönelik bilgi ve farkındalık eksikliği ve kavram karmaşalarının olduğu ortaya çıkmıştır. Eleştirel okuryazarlık becerileriyle ilgili mevcut durum analizlerinde EODBF'den aldıkları puan ortalamalarının düşük olduğu görülmüştür. Buna ek olarak eleştirel okuryazarlık becerilerine ilişkin yapılan görüşmelerde öğrencilerin karşılaştıkları bilgi, haber ve metinleri değerlendirirken haberlerin doğruluğunu göz önüne aldıkları, doğruluğu değerlendirme yöntemleri konusunda kaynağın güvenilir olup olmadığına baktıkları ancak bir kaynağın güvenilirliğini belirlemeye yönelik yeterli bilgiye sahip olmadıkları görülmüştür. Yansıtıcı düşünme becerilerine yönelik yapılan mevcut durum analizlerinde öğrencilerin sınav dönemleri dışında kendilerini ve öğrenme süreçlerini değerlendirme ihtiyacı hissetmedikleri buna sebep olarak ise okuldaki derslerin yansıtıcı düşünmeyi desteklemediği ve konuların sıkıcı olduğu varsayımlarını ortaya koymuşlardır. Buradan yola çıkarak öğrencilerin toplumsal duyarlılık, eleştirel okuryazarlık ve yansıtıcı düşünme becerilerinin geliştirilmesi ihtiyacı ortaya çıkmıştır. 
Eylem sürecinde medya okuryazarlığı, toplumsal adalet ve eşitlik ile küresel çevre sorunlarına yönelik toplumsal duyarlılık, eleştirel okuryazarlık ve yansıtıcı düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik uygulanan etkinlikler sonucu öğrencilerin SOSDÖ'den ve EODBF'den aldıkları puan ortalamalarının uygulama öncesine göre anlamlı olarak arttığı görülmüştür. Buna ek olarak toplumsal duyarlılığa ilişkin yapılan görüşmelerde uygulama öncesine göre uygulama sonrasında öğrencilerin medyanın tanımına yönelik eleştirel yaklaşımlar geliştirdikleri, öğrencilerin kullandıkları medyayı değerlendirme stratejilerinin genişlediği bunlardan dahil edilenleri/edilmeyenleri araştırma, haberlerin altındaki ekonomik sebepleri analiz etme, medyanın gerçekliği olduğundan farklı gösterdiğini fark etme, insanları yönlendirme amacını fark etme gibi stratejileri ortaya koydukları görülmüştür. Toplumsal adalet ve eşitlik konusunda uygulama sonrasında eğitimde toplumsal adalet, ekonomik alanda toplumsal adalet, sağlık alanında toplumsal adalet, hukuki alanda toplumsal adalet, gözlemlenen adaletsizlikler gibi doğru tanımlamalar yaptıkları görülmektedir. Küresel çevre sorunları konusunda çözüm önerilerinin geliştiği, yeşil ekonomiyi hayata geçirme, teknolojiyi çevre sorunları önleme amacıyla kullanma, yenilenebilir enerji kullanma, çevre sorunları konusunda farkındalık yaratacak medya içerikleri hazırlam, çevre sorunları konusunda ülkelerin birbirine destek olması, gibi özgün görüşlerin ortaya çıktığı görülmektedir. Eleştirel okuryazarlığa yönelik yapılan görüşmelerde uygulama öncesinde içeriklerin farklı amaçlarla kullanılmasına yönelik ortaya konan fikirlerin daha yüzeysel olduğu görülürken uygulama sonrasında ortaya konan fikirlerin eleştirel okuryazarlık ilkeleriyle daha çok örtüştüğü görülmektedir. Bunun yanında haftalık olarak yapılan eleştirel okuryazarlık etkinliklerinde öğrencilerin süreç boyunca gelişim gösterdikleri görülmüştür. Yansıtıcı düşünme becerisine ilişkin yansıtıcı günlük değerlendirme formuyla elde edilen veriler öğrencilerin kendilerine yönelik değerlendirmeleri ve yansıtma yapmalarına yönelik sorulardan hareketle eleştirel yansıtma bağlamında düşünce ürettikleri sonucuna ulaşıldığı ve öğrencilerin eleştirel yansıtma becerilerinin döngü boyunca geliştiği ve karmaşıklaştığı görülmektedir. Görüş paylaşımına dayalı bu süreç öğrencilerin eleştirel yansıtma becerilerini olumlu yönde etkilemiş öğrencilerden bu konuda olumlu dönütler alınmıştır. Öğretimin değerlendirilmesine ilişkin olarak öğrencilerin uygulama sürecine yönelik dersin keyifli ve etkili olması gibi olumlu görüşlere sahip oldukları, dersin katkılarından söz ettikleri, ders sürecinde yapılan etkinliklerin verimli olduğunu ifade ettikleri görülmüştür.

Abstract:
The general purpose of this research is to investigate how social sensitivity, critical literacy skills, reflective thinking skills can be developed in high school students and how to solve the problems that may be encountered in practice, with a transformative learning approach based on socio-cultural issues. In line with the purpose of the research, the model of the research, which includes the implementation process of a program for ninth grade students in a high school, was determined as participatory action research. The criterion sampling method was used to determine the participants of the study. The school's location in a middle socio-economic environment, its education at high school level, having more than one ninth grade branch, and the existence of problems according to the results obtained from the Social Issues Sensitivity Scale (SOSDÖ) were taken into consideration. In this direction, the participants of the research were 14 students studying at the ninth grade in a high school with a middle socio-economic level in the city center of Hatay in the spring term of the 2020-2021 Academic Year. The application process of the research consisted of 9 weeks and three cycles, 9 different themes and 27 achievements were discussed. The researcher also served as a practitioner. During the implementation process, 9 lesson plans were carried out. First of all, the Social Issues Sensitivity Scale (SOSDÖ) Critical Literacy Level Determination Form (EODBF) and semi-structured interview form were used to collect data to determine the current situation, and the same measurement tools were also used after the application process. In the application process, camera recordings of the application process, reflective diary evaluation form, transformative learning self-evaluation student form, weekly critical literacy activities, and researcher's diary were used. At the end of the application process, a semi-structured interview form was also used to evaluate the teaching. Within the scope of the analysis of the data, descriptive statistics for the data obtained from EODBF, descriptive statistics and ANOVA for the data obtained from SOSDÖ were used. and deductive content analysis was used in the analysis of the data obtained from the self-evaluation/reflective diary evaluation forms. Measures such as diversification, detailed description, expert and confirmation review, participant confirmation, compatibility between coders, detailed reporting, controlling the researcher effect were taken for validity and reliability studies. In addition, in terms of the ethical dimension of the research, necessary legal permissions, consent of voluntary participation and obtaining parental consent are among the measures taken. In line with the findings, the analyzes made on the current situation reveal that the students' scores in the SOSDÖ related to social sensitivity are at a moderate level, there is a lack of knowledge and awareness about the concepts of media literacy, social justice and equality, and global environmental problems, and there are conceptual confusions. In the current situation analyzes related to critical literacy skills, it is seen that the average scores they get from EODBF are low. In addition, in the interviews about critical literacy skills, it was seen that the students took the accuracy of the news into consideration when evaluating the information, news and texts they encountered, they checked whether the source was reliable in terms of accuracy assessment methods, but they did not have enough information to determine the reliability of a source. In the current situation analysis of reflective thinking skills, they put forward the assumption that the students do not feel the need to evaluate themselves and their learning processes outside of the exam periods, and the reason for this is that the lessons at school do not support reflective thinking and the subjects are boring. From this point of view, the need to develop students' social sensitivity, critical literacy and reflective thinking skills has emerged.
As a result of the activities applied to develop media literacy, social justice and equality, social sensitivity towards global environmental problems, critical literacy and reflective thinking skills during the action process, it was seen that the average scores of the students in SOSDÖ and EODBF increased significantly compared to the pre-application. In addition, in the interviews about social sensitivity, students developed critical approaches to the definition of the media after the application compared to the pre-application, the strategies for evaluating the media they used expanded, researching what is included/not included, analyzing the economic reasons behind the news, realizing that the media makes reality different from what it is, It was seen that they put forward strategies such as recognizing the purpose of orientation. It is seen that after the implementation on social justice and equality, they made correct definitions such as social justice in education, social justice in economic field, social justice in health field, social justice in legal field, and observed injustices. It is seen that solution proposals for global environmental problems have developed, original views such as realizing the green economy, establishing an NGO for animal rights, establishing an NGO for the protection of nature, and working to prevent migration from the village to the city have emerged. In the interviews on critical literacy, it was seen that the ideas put forward for the use of the contents for different purposes before the application were more superficial, while the ideas revealed after the application were more in line with the principles of critical literacy. In addition, it was observed that the students showed improvement throughout the process in the weekly critical literacy activities. It is seen that the data obtained with the reflective daily evaluation form on reflective thinking skills show that students produce thoughts in the context of critical reflection, based on the questions about their self-evaluation and reflection, and it is seen that students' critical reflection skills develop and become more complex throughout the cycle. This process, based on opinion sharing, positively affected the students' critical reflection skills, and positive feedback was received from the students. Regarding the evaluation of the teaching, it was seen that the students had positive opinions about the application process such as the lesson being enjoyable and effective, they talked about the contributions of the lesson, and they stated that the activities carried out during the lesson were productive.