Türkiye'de tüketim kültürü ve yurttaşlık
Consumer culture and citizenship in Turkey
Yazar: NERMİN KILIÇ AKOĞLAN
Danışman: PROF. DR. ESTER RUBEN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: Tüketim = Consumption ; Tüketim kültürü = Consumption culture ; Vatandaşlık = Citizenship

Özet:
Tüketim kültürü olgusu, kapitalizmin tarihsel gelişimi içerisinde, yapısal dönüşümleri ve üretim tarzındaki gelişmeler sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın ana sorunsalı, kapitalist üretimdeki gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkan ve şekillenen, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde ABD'den dünyaya yayılan tüketim kültürünün Türkiye'deki gelişimi sürecinde siyasi iktidarın ne şekilde ve nasıl bir rol oynadığıdır. Bu bağlamda Türkiye'de tüketim kültürünün gelişimi sürecinde siyasi iktidarın rolünün 1950'li yıllara odaklanan bir incelemeyle ortaya konulması amaçlanmaktadır. Tüketim kültürünün yayılabilmesinin temel şartlarını geniş bir pazarın yaratılması ve tüketimcilik niteliklerine sahip tüketici kitlenin varlığı oluşturmaktadır. Çalışmanın perspektifi hem Türkiye'deki sosyo-politik duruma hem de uluslararası kapitalist sistemin İkinci Dünya Savaşı sonrası aşamasına odaklanmaktadır. Türkiye'de tüketim kültürünün gelişimini çok boyutlu uluslararası etkileşimler, takip edilen iktisat politikaları ve bunlara eşlik eden hâkim söylem belirlemiştir. Bu çerçevede çalışma Türkiye'de tüketim kültürünün gelişme sürecindeki iç ve dış politik etkenleri bir arada okumasının yanında söylemlerin incelenmesiyle fikir odaklı bir analiz sunmaktadır. Çalışmada öncelikle tüketim kültürü ve tüketimciliğe dair kavramsal çerçeve sunulmuş, kuramsal yaklaşımlara yer verilmiş ve tüketim kültürünün gelişiminin tarihsel bağlamı ortaya konulmuştur. Türkiye'de tüketim kültürünün gelişimi modernleşme ve kapitalistleşme sürecine paralel bir süreç olarak değerlendirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde Amerikan hegemonyasının ABD'nin ilişki kurduğu ülkelerde modernleşme ve kalkınma anlayışlarının şekillenmesinde belirleyici olması bağlamında ABD ile ilişkilerin seyrine yer verilmiştir. Çalışmada önerilen kuramsal çerçeveye göre, siyasi iktidarın modern yurttaş anlayışı tüketim kültürünün gelişimindeki rolünü ortaya koymakta çözümleyici bir araç işlevi görmektedir. Bu bağlamda Demokrat Parti (DP) döneminde modernleşme ve kalkınmaya dair egemen söylemde içerilen ideal modern yurttaş anlayışına dair somut veriler sunduğu düşüncesinden hareketle Adnan Menderes'in konuşmaları incelenmiştir. Menderes'in kalkınma, refah ve medeniyete tüketim artışı ile ulaşılacağına ve yurttaşların hayat standartlarının yükseltilmesine dair konuşmalarında somutlaşan yönlendirici nitelikteki söylemlerinin tüketim kültürüne katılımı destekleyici unsurlar içerdiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Tüketim Kültürü, Tüketimcilik, DP, 1950'li Yıllar, Modern Yurttaş

Abstract:
The phenomenon of consumer culture has emerged as a result of structural transformations and developments in the mode of production within the historical development of capitalism. The main question of this study is in what way and how the political power played role in the consumer culture, which emerged and was shaped depending on the developments in the capitalist production and which spread from the USA to the world after the 1945 period, in the development process in Turkey.  In this context, it is tried to reveal the development process of consumer culture in Turkey through an examination focusing on the role of political power in the 1950s. The basic conditions for the spread of consumer culture are the creation of a wide market and the existence of consumer group with consumerist qualities. The study focuses on both the socio-political situation in Turkey and the international capitalist system after the World War II. The development of consumer culture in Turkey has been established by international and multi-dimensional interactions, economic policies followed, and the accompanying dominant discourse. In this framework, the study offers an idea-oriented analysis by examining discourses as well as dealing with the internal and external political factors together in the development process of consumer culture in Turkey. In the study, first, the conceptual framework of consumer culture and consumerism is presented. Then, theoretical approaches are included, and the historical context of the development of consumer culture revealed. The development of consumer culture in Turkey is a parallel process of modernization and capitalizition. In the study, the course of the relations between the USA and Turkey is mentioned in the context of the determination of American hegemony in shaping the understanding of modernization and development in the countries with which the USA had relations in the period after the war. According to the theoretical framework suggested in this study, the modern citizen understanding of the political power reveals its role in the development of consumer culture and serves as an analytical tool. In this context, Menderes' speeches are analyzed as they provide concrete data on the ideal-modern understanding of citizenship in the dominant discourse on modernization and development in the DP period. It is seen that Menderes' guiding discourse, which were concretized in his speeches on the fact that development, prosperity and civilization could be reached with an increase in consumption and on raising the living standards of citizens, include elements that support participation in the consumer culture.

Key Words: Consumer Culture, Consumerism, DP, 1950s, Modern Citizen