Şerîfî'nin "Tercüme-i Şahnâme"sinde Rüstem karakterinin metin- minyatür ilişkisi açısından incelenmesi
Investigation of Rostam character in "Tarjumah-i Shahnamah" of Sherifi in terms of text-miniature relation
Yazar: ZEYNEP AYHAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZLEM GÜNEŞ ; DR. ÖĞR. ÜYESİ HESNA HARAL
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Sanat Tarihi = Art History ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Şahnâmeler, hanedan mensuplarının hayat hikâyeleri, kahramanlık öyküleri ve üstün
başarılarının anlatıldığı destan türünde eserlerdir. İran'da geçmişten, yakın dönemlere
kadar süregelen güçlü ve köklü bir destan anlatıcılığı geleneği bulunmaktadır. İran'ın
millî destanı ve Fars edebiyatının en büyük eserlerinden biri olan Firdevsî Şahnâmesi,
İran tarihinin ve destanlarının sözlü kültürden yazı diline çevrilmesi bakımından
önemli bir konuma sahiptir. Olağanüstü unsurları ve kahramanlık anlatıları ile birçok
medeniyette yankı bulmuş ve dünya klasikleri arasındaki yerini almıştır. Şahnâme'de,
Pişdadiler, Keyaniler, Eşkaniler ve Sasaniler dönemine ait efsanevi olaylar ele
alınmaktadır. Cemşid, Dahhak, Feridun, Zaloğlu Rüstem, Turan ülkesinin hükümdarı
Efrasiyab, İsfendiyar, Dara, İskender gibi karakterlerin hikâyeleri anlatılmaktadır.
Rüstem'in hikâyesi 600 yıllık olduğu düşünülen ömrü ve devletlerin zor
zamanlarındaki kurtarıcı rolü ile Şahnâme'de büyük yer kaplamaktadır.
Şahnâme, olağanüstü durumları, savaşları ve mitolojik unsurları ile resimli yazmalar
arasında hak ettiği değeri bulmuş ve birçok resimli nüshası hazırlanmıştır. Metin ve
minyatür, içinde yer aldıkları yazmanın birbirlerini tamamlayan unsurlarıdır.
Bu çalışmada, Şahnâme karakterlerinden Zaloğlu Rüstem'in hikâyesi, metin minyatür
ilişkisi bakımından incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman inceleme
yolu kullanılmıştır. Metin esas alınarak minyatürler incelenmiştir.
Şerif Âmidi'nin tercümesi olan "Tercüme-i Şahnâme" isimli eser araştırmanın metnini
oluşturmaktadır. İlk manzum tercüme olması bakımından eser önemli bir konuma
sahiptir. Prof. Dr. Zuhal KÜLTÜRAL ve Prof. Dr. Latif BEYRELİ'nin Osmanlıcadan
Latin harflerine çevirdikleri "Şerifî Şehnâme Çevirisi" isimli 4 ciltlik eser çalışmaya
esas teşkil etmektedir. Şerif Âmidî'nin Tercüme-i Şahnâme isimli eserinin Osmanlı
minyatür üslubuyla hazırlanmış Topkapı Sarayı Müze Kütüphane'si Hazine 1522,
Hazine 1520 ve New York Halk Kütüphanesi Spencer Koleksiyonu Türkçe El
Yazmaları:1' e kayıtlı tasvirli üç nüshadan seçilen Rüstem'in betimlendiği tasvirler
metin- minyatür ilişkisi açısından incelenmiştir. Memlük minyatürlü Tercüme-i
Şahnâme nüshası olan TSMK H.1519'a kayıtlı minyatürler ile de kıyaslamalar
yapılmıştır. Bu tez çalışmasında toplam 49 adet minyatürde Rüstem ikonografyası
irdelenmiştir.
Araştırma sonucunda Rüstem imgesinin metinde ve minyatürlerde olağanüstü
kahraman özellikleri ve insani yönüyle öne çıktığı görülmektedir. Ayrıca karakterin
olgunlaşma sürecine dair bazı unsurlar dikkat çekicidir. Genel olarak minyatürlerin
metne sadık kalınarak tasvir edildiği anlaşılmaktadır.

Abstract:
Shahnamahs are epic works that tell the life stories, heroic accounts and outstanding
achievements of the members of the dynasty. The deep-rooted tradition of epic
narration in Persianate culture has continued from the past up to the present in Iran.
The national epic of Iran and one of the greatest works of Persian literature, Ferdowsi's
Shahnamah has a significant place in terms of translating Iranian history and epics
from oral culture to written language. With its extraordinary elements and heroic
narrative, it has echoed in many civilizations and has taken its place among the world
classics. Shahnameh accounts for the legendary events of the Pishdadis, Keyani,
Eshkanis and Sassanid periods. The stories of characters such as Cemsid, Dahhak,
Feridun, Zaloglu Rostam, Efrasiyab, the ruler of the Turan country, Isfendiyar, Dara
and Iskender are told. The story of Rostam occupies a great place in Shahnamah with
his life thought to be 600 years and his role as the savior during the turbulent times of
states.
Shahnamah, with its extraordinary situations, wars and mythological elements, has
found the value it deserves among the illustrated manuscripts, as numerous illustrated
copies have been prepared. The text and the miniature are the two complementary
elements of a manuscript in which they take place.
In this study, the story of Zaloglu Rostam, one of the characters of Shahnamah, was
examined in terms of the relationship between the text and the miniature. The study
uses the document analysis method, that is a part of qualitative research methods, and
examines the miniatures based on the text.
The work named "Tarjumah-i Shahnamah", a translation of Sherif Âmidi, constitutes
the main text of the research. The work has a significant place as being the first verse
translation. Prof. Dr. Zuhal KULTURAL and Prof. Dr. Latif BEYRELI's 4-volume
work entitled "Şerifî Shahnamah Translation" transliterated from Ottoman to Latin
letters forms the basis of the study. Descriptions of Rostam, selected from three
illustrated copies of Sherif Âmidî's Tarjumah-i Shahnamah, prepared in Ottoman
miniature style, registered in Topkapı Palace Museum Library Treasury 1522,
Treasury 1520 and New York Public Library Spencer Collection Turkish
Manuscripts:1 - examined in terms of relationship between miniature and text.
Comparisons were made with the miniatures registered in TSMK H.1519, which is the
copy of Tarjumah-i Shahnamah with Mamluk miniatures. In this thesis, the
iconography of Rostam in 49 miniatures was examined.
As a result of the research, it is seen that the image of Rostam comes to the fore in the
text and miniatures with its extraordinary heroic features and human aspects. In
addition, some elements of the maturation process of the character are remarkable. In
general, it is seen that the miniatures are depicted adhering to the text.