Tarih öncesinde yerleşimlerin terk edilmesi: Aşıklı Höyük örneği
Abandonment of settlements in prehistory: Aşıklı Höyük case study
Yazar: VARLIK İNDERE
Danışman: PROF. DR. MİHRİBAN ÖZBAŞARAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Öncesi Arkeolojisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Antropoloji = Anthropology ; Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry
Dizin: Aşıklı Höyük = Aşıklı Tumulus ; Toplumsal arkeoloji = Community archaeology

Özet:
Güneybatı Asya coğrafyasında, Pleistosen sonlarında sezonluk yerleşmelerle başlayarak Homo sapiens hareketli yaşam biçimini kademeli olarak terk eder. Holosen başlarında ise tüm yıl aynı konumda yerleşik yaşam biçiminin istikrar kazanması ile birlikte araştırma konumuz yerleşimlerin terk edilmesi de tanımlı bir kavram haline gelir.
Epipaleolitik Dönem sonlarında, toplulukların aynı konuma sezonluk gidip gelişlerini gösteren tabakalar, insanların mekân algılarının farklılaşmasına işaret eder. Avcı-toplayıcı yaşam biçiminde geniş bölgede doğal kaynaklardan faydalanmaya imkân tanıyan yaşanılan konumun kolayca terk edildiği hareketli yaşam biçimi, tüm yıl yerleşik yaşam biçimi ile dönüşüme uğramaya başlar. Artık terk edilen konum sadece besin sunan bir kaynak değil, ata mezarların, komünal yapıların, besin depolarının, ekili arazilerin bulunduğu yerleşimdir. Fizik mekâna aktarılan emek, hafıza gibi insan tarafından yüklenen anlamlar, tüm yıl yerleşik yaşam biçiminde yaşanılan mekân ile kurulan bağı güçlendirir. Dolayısıyla Neolitikleşme sırasında farklı bir anlam kazanan yerleşimin terk edilmesi, artık mekâna aktarılan emeğin, hafızanın, kimliğin terk edilmesidir. Bu olumsuz algı uyandıran anlamına karşın yerleşimlerin terk edilmesi, toplulukların yaşamaya devam etmelerine imkân tanıyan niteliğini kaybetmez. 
Antropolog Nelson'ın, (2000) belirttiği gibi değişen şartlara karşı başka bir konumda yaşamın devam etmesinde ve gelişmesinde rol oynayan yerleşimlerin terk edilmesi, insanlığın önemli adaptasyon stratejilerinden biridir. Etnografik çalışmalardan yararlanan araştırmamız yerleşim terkini süreçsel ve çok boyutlu ele alarak, tarih öncesi toplulukların yaşadıkları mekânı terk etmelerinin altında yatan sebepleri tartışmaktadır. 
Orta Anadolu Neoltikleşme sürecinin anlaşılmasında anahtar bir yerleşme olan Aşıklı Höyük (MÖ. kal. >8350 - <7350) bir vaka incelemesi örneği olarak seçilmiş ve terk konusu üzerinden ele alınmıştır. Otuz yılı aşkın bir süredir Aşıklı Höyük kazı ve araştırma projesinden elde edilen çok disiplinli veriler ve ulaşılan sonuçlar, yerleşim terki kuramları merceğinden geçirilerek yeniden sorgulanmıştır. Zaman içinde değişen topluluk dinamiklerini ve doğal çevreyle kurulan ilişkiyi süreçsel inceleyen bu çalışma, doğal faktörler ile ekonomik, demografik, sosyal ve kültürel faktörlerin topluluk üzerinde oluşturduğu kümülatif etkileri değerlendiren araştırmalara örnek oluşturmaktadır.

Abstract:
In the geographic context of Southwest Asia, Homo sapiens gradually transitioned from a nomadic lifestyle, establishing seasonal settlements in the late Pleistocene. As the Holocene commenced, the prevalent shift toward year-round settlements marked the crystallization of our research focus: the abandonment of settlements.
Epipaleolithic Period layers unveil the seasonal migrations of communities to the same location, signaling an evolving spatial consciousness. Hunter-gatherer communities readily abandoned locations enabling broad resource utilization. The mobile lifestyle characterizing these communities began transforming into year-round settlements, where forsaken sites became more than food sources—housing ancestral graves, communal structures, food storages, and cultivated lands. Physical spaces gained significance through rituals, memory, and the labor invested, strengthening the bond with the sedentary lifestyle's space. Thus, the abandonment of settlements during Neolithization became a relinquishment of labor, memory, and identity embedded in the place. Despite its negative connotations, settlement abandonment remained fundamental, enabling community survival, subsistence, and continuity.
Anthropologist Nelson (2000) underscores settlement abandonment as a crucial adaptive strategy amid changing conditions, playing a pivotal role in sustaining and advancing life elsewhere. Grounded in ethnographic studies, our research comprehensively explores settlement abandonment, delving into the underlying reasons prompting prehistoric communities to leave their habitats.
Aşıklı Höyük (B.C. >8350 - <7350), a pivotal settlement elucidating the Neolithization of Central Anatolia, serves as a case study. Examining thirty years of multidisciplinary data from the Aşıklı Höyük excavation, our study re-evaluates findings through the prism of settlement abandonment theories. By scrutinizing evolving community dynamics and the interplay with the natural environment, this research exemplifies an approach that considers cumulative effects of natural, economic, demographic, social, and cultural factors on communities.