Seyyid Şerif Cürcânî'de zihnî varlık
Al-Sayyid al-Sharif al-Jurjânî on mental existence
Yazar: MURAT KAŞ
Danışman: PROF. DR. YUSUF ŞEVKİ YAVUZ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Seyyid Şerif Cürcani = Seyyid Şerif Cürcani ; Varlık felsefesi = Existence philosophy ; Zihni varlık = Mental existence ; Zihniyet = Mentality ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ontolojik ve epistemolojik boyutlarıyla zihnî varlık sorununu Seyyid Şerîf Cürcânî özelinde incelediğimiz bu çalışma, bir taraftan kelamcıların zihnî varlığı kabul karşısındaki dirençlerinin sebeplerini ortaya koyarken, daha geniş çerçevede bu sorunun kavram, argüman ve yaklaşım haritasını gözler önüne sermektedir. Cürcânî öncesi durumun kelam tarihi perspektifinden ele alındığı birinci bölümde öncelikle zihnî varlığın temel iddiaları ve kavramları mütekaddimîn dönemi kelamına referansla sorgulanmaktadır. Bu noktada amaç, mahiyet fikrinin yer almadığı ve soyut nefsin kabul görmediği Gazzâlî öncesi kelam düşüncesinde mevcutların idrakine ilişkin temel çerçeveden hareketle kelamcıların zihnî varlığı kabul konusundaki dirençlerinin arkaplanını oluşturmaktır. Bu bölümün ikinci kısmında, soyut nefs teorisini kabul eden Gazzâlî'nin düşüncesini, salt kavramsal çerçeveyi dikkate alarak zihnî varlığa referansla sorgulamanın mümkün olup olmadığı tartışılmaktadır. Üçüncü kısımda ise belirli rezervler koymak suretiyle mahiyet fikrini ve soyut nefs teorisini sisteminin parçası haline getiren, zihnî varlık meselesinin temel çerçevesini ortaya koyan, müteahhirîn kelamcılarının önderi olarak görülen Fahreddîn er-Râzî'nin zihnî varlık eleştirisini ana hatlarıyla ele almak suretiyle Cürcânî'nin problemi ele alış biçimiyle mukayese edebileceğimiz bir zemin ortaya konulmaktadır. Çalışmamızın ikinci bölümünde varlık-mahiyet ayırımının zihnî varlığa nasıl temel oluşturduğu incelenmekte ve bu ayırımla ilintili bazı problemler zihnî varlık fikri açısından ele alınmaktadır. "Vücûd-ı zihnî" kavramının analitik açıdan incelendiği bu bölümde ayrıca ahvâl teorisi ve madum problemi zihnî varlıkla irtibatlı olarak tartışılmaktadır. Tezimizin üçüncü bölümünde idrak ve bilgi meselesi zihnî varlık açısından incelenmektedir. Bu bölümde zihin ve suret kavramının anlam haritası ortaya konulduktan sonra yükleme sorunu ele alınmakta ve bu bağlamda öne sürülen çeşitli argümanlar analiz edilmektedir. Yine kadim bir problem olan tümeller sorunu zihnî varlık fikri bağlamında ayrıntılı olarak incelendikten sonra, bilgi-zihnî varlık ilişkisi çeşitli boyutlarıyla ele alınmakta, zihnî varlığa yöneltilen en önemli eleştiri ve bu sorunu çözmeye yönelik çeşitli yaklaşımlar analiz edilmektedir.


Anahtar Kelimeler : Varlık-Mahiyet, Zihnî Varlık, Nefs, Bilgi, Tasavvur, Tümeller,Cürcânî

Abstract:
This study, in which we have examined the question of mental existence with ontological and epistemological dimensions based on the preeminent scholar, al-Sayyid al-Sharif al-Jurjanî, map out the concepts, arguments and approaches pertinent to this problem on a wider frame while revealing the reasons of theologians' resistance to accepting the  mental existence. In the first chapter, which deals with the pre-Jurjanîan period from the perspective of history of kalam, primarily the basic claims and concepts of the mental existence are questioned with reference to the early theologians. At this point, the aim is to create the background of the resistance of the theologians to accept the mental existence, based on an analyse that reveals the basic features of theologians' insight into the existents in the pre-Ghazalian period in which the idea of quiddity is not included and the incorporeal soul is not accepted. In the second part of this chapter, it is debated that taking into account only the conceptual framework whether it is possible to investigate the thought of Ghazzali, who accepts the incorporeal soul, with reference to the mental existence. In the third part, by outlining the criticism of the mental existence undertaken by Fakhr al-Dîn al-Râzî who have made the idea of quiddity and incorporeal soul part of his system by putting certain reserves, we provide a basis to determine al-Jurjanî's position and compare it with al-Râzî's treatment. In the second chapter of our study we examine how the existence-quiddity distinction forms the basis for the mental existence and then we discuss some problems related to this separation in terms of mental existence. Also this chapter, in which the concept of "mental existence" is investigated from the analytical point of view, include a discussion related to the 'theory of states' (ahvâl) and the 'problem of non-existent' in connection with the mental existence. The third chapter of this study present an examination on the matter of conception and knowledge in terms of mental existence. After mapping out the concept of mind and form, we deal with the problem of predication and analyze various arguments that have been asserted in this context. Following the discussion of  an ancient problem, i.e. the problem of universals, in detail within the context of mental existence, we handle the relation of knowledge-mental existence in various aspects, and after then we analayse the most important criticism of mental existence in this context and different approaches to solve this problem.


Keywords : Existence-Quiddity, Mental Existence, Soul, Conception,Knowledge, Universals, al-Jurjânî