Vejetaryenizm bağlılık ölçeğinin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik çalışması
Development, validity and reliability study of vegetarianism adherence scale
Yazar: ABDULLAH ERYOL
Danışman: PROF. DR. RAHŞAN ÖZEN
Fırat Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji Ana Bilim Dalı / Veteriner Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine
Dizin: Ölçek geliştirme = Scale development

Özet:
Vejetaryenizm, bir diyet olarak tanımlanırken, aynı zamanda hayvan hakları ve
çevre etiğine dayanan bir yaşam felsefesi olarak da görülmektedir. Vejetaryenizmin son
yıllarda daha fazla insan tarafından benimsendiği bildirilmekte, aynı zamanda
vejetaryen bireylerin diyetlerine ve felsefelerine bağlı olmadıkları iddia edilmektir. Bu
çalışma, vejetaryenlerin diyetlerine ve felsefelerine bağlılığını etkileyen faktörlerin
belirlenmesi ve bağlılık düzeyinin ölçülmesini sağlayacak Vejetaryenizm Bağlılık
Ölçeği'nin geliştirilmesi amacıyla yapılmıştır.
Çalışmanın araştırma yöntemi olarak, karma yöntemlerden biri olan "keşfedici
ardışık desen" kullanılmıştır. Nitel çalışma ile Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'ne girecek
maddeler belirlenmiş, oluşturulan ölçeğin, geçerlik ve güvenirlik analizleri için, iki
aşamalı nicel çalışma yapılmıştır. Nicel aşamalarda, Açıklayıcı Faktör Analizi ve
Doğrulayıcı Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Nitel ve Birinci Nicel Aşama
İstanbul'da, İkinci Nicel Aşama Didim VegFest'te ve İstanbul'da yüz yüze
gerçekleştirilmiştir.
Çalışma ile vejetaryenlerin bağlılık düzeylerini ölçme konusunda, geçerlik ve
güvenirlik aşamaları tamamlanmış, "Adanmışlık", "Esneklik" ve "Hoşgörü" olarak
adlandırılmış üç faktör ve 13 maddeden oluşan Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği
geliştirilmiştir. Çalışma sürecinde elde edilen veriler ışığında, veganların, veganizme
bağlılık düzeyini ölçmek amacıyla kullanılabilecek ikinci bir ölçek geliştirilmesine
karar verilmiştir. Veganların bağlılık düzeyini ölçme konusunda, yeterli geçerlik ve
güvenirlik gösteren, "Adanmışlık", "Esneklik", "Hoşgörü" ve "Pragmatizm" olarak
tanımlanan dört boyuttan ve 16 maddeden oluşan, Veganizm Bağlılık Ölçeği
geliştirilmiştir. Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği ve Veganizm Bağlılık Ölçeğine
yönelik ilk bulgulara göre, etik/ahlak motivasyonu nedeniyle vegan/vejetaryen olan
katılımcıların, sağlık gerekçesiyle vegan/vejetaryen olanlara (p<0.05); aktivizm yapan
katılımcıların, aktivizm yapmayanlara (p<0.05); başka insanların vegan/vejetaryen
olmalarına etki eden katılımcıların, diğer katılımcılara (p<0.05) kıyasla hem
Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'nde hem de Veganizm Bağlılık Ölçeği'nde anlamlı
düzeyde daha yüksek puan aldıkları görülmüştür.
Sonuç olarak, Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'nin vegan ve vejetaryen bireylerin
vejetaryenizme bağlılık düzeyini; Veganizm Bağlılık Ölçeği'nin ise vegan bireylerin
veganizme bağlılık düzeyini ölçmek amacıyla kullanılabileceği ileri sürülebilir.
Anahtar Kelimeler: Diyet bağlılığı, keşfedici ardışık desen, ölçek geliştirme,
veganizm, vejetaryenizm

Abstract:
Vegetarianism, while defined as a diet, is also seen as a philosophy of life based
on animal rights and environmental ethics. It is reported that vegetarianism has been
adopted by more and more people in recent years, and at the same time, it is claimed
that vegetarian individuals are not committed to their diets and philosophies.
This study was aimed to determine the factors affecting the commitment of
vegetarians to their diets and philosophies and to develop the Vegetarianism Adherence
Scale to measure the level of adherence. As the research method of the study,
'exploratory sequential design', one of the mixed methods, was used. With the
qualitative study, the items to be included in the Vegetarianism Adherence Scale were
determined, and a two-stage quantitative study was conducted for the validity and
reliability analyses of the created scale. In the quantitative stages, Explanatory Factor
Analysis and Confirmatory Factor Analysis methods were used. The qualitative and
first quantitative phase was carried out face-to-face in Istanbul and the second
quantitative phase was carried out face-to-face at Didim VegFest and in Istanbul.
In this study, the Vegetarianism Adherence Scale consisting of three factors
named ''Dedication'', ''Flexibility'' and ''Tolerance'' and 13 items, whose validity and
reliability stages were completed, was developed to measure the adherence levels of
vegetarians. In the light of the data obtained during the study, it was decided to develop
a second scale that could be used to measure the level of adherence of vegans to
veganism. The Veganism Adherence Scale, consisting of 16 items and four dimensions
defined as 'Dedication', 'Flexibility', 'Tolerance' and 'Pragmatism', which has
xxi
sufficient validity and reliability in measuring the level of adherence of vegans, was
developed.
According to preliminary findings for the Vegetarianism Adherence Scale and
Veganism Adherence Scale, participants who became vegan/vegetarian due to
ethical/moral motivations, compared to those who became vegan/vegetarian for health
reasons (p<0.05), participants who engage in activism, compared to those who do not
engage in activism (p<0.05), and participants who influenced other people to become
vegan/vegetarian, compared to other participants (p<0.05), scored significantly higher
on both the Vegetarianism Adherence Scale and the Veganism Adherence Scale
As a result, it can be argued that the Vegetarianism Adherence Scale can be used
to measure the level of adherence of vegan and vegetarian individuals to vegetarianism,
and the Veganism Adherence Scale can be used to measure the level of adherence of
vegan individuals to veganism.
Keywords: Dietary adherence, exploratory sequential design, scale
development, veganism, vegetarianism