Cahit Sıtkı Tarancı hikâyelerinin psikanalitik açıdan incelenmesi
A psychoanalytic analysis of Cahit Sıtkı Tarancı stories
Yazar: GÜLŞAH SOYDAŞ
Danışman: PROF. DR. ÜLKÜ ELİUZ
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Hikâye etme sanatı, metinlerin belirli bir estetik düzeyde yazılmasını koşul kılar. Bilhassa
anlatıcının bakış açısı ve yorumu, şahısları konuşturma biçimleri, vak'a zincirleri, zaman-mekân
ögeleri hem öyküleme dizgesiyle hem verilmek istenen mesajla bütünleşmesi gerekir. Cahit Sıtkı
Tarancı, kendini yazın dünyasına şiir poetikasıyla duyurur. Saf şiir anlayışına tabi olarak biçimbiçem örüntülerinde mükemmellik kaygısı güder. Eş zamanlarda cereyan eden hikâyeciliğinde
şairlikten getirdiği bireysel duyuş tarzına bağlı imgeli dille kurgu ve anlatı seviyesi/biçimi görülür.
Anlatı kişilerinin bilinçdışı istek ve ihtiyaçları olay örgüsünde vuzuh bulurken onların bilinçli
yaklaşımlarına karışan kompleks/ruhsal karmaşa izlekleri belirlenir. Diğer yapı unsurlarının da ben
merkeziyetçi yaklaşımı tamamladığı gözlemlenir. Carl Gustav Jung'un analitik psikoloji kuramı,
kolektif bilinçdışına ait arketiplerin insana özgü evrensel bilgilerini içerir. Canlı varlığın
yaradılışından itibaren taşıdığı duygu durumlarıyla dışa aktarımları 'ilksel imge/ilk ifade biçimleri'
adlandırılmalarıyla açıklanır. Bu çıkış noktasından hareketle çalışmada, bireyin yaradılış doğasını
betimleyen arketiplerin Tarancı öykülerindeki tezahür şekillerini ve niteliklerini tespit etmek
amaçlanır.
Cahit Sıtkı Tarancı'nın hikâyeleri, psikanalitik kapsamında incelendi. Yağmurdan Sonra
Güneş ve Gün Eksilmesin Penceremden adlı kitaplarda yer alan seksen iki öykünün otuz altısı
arketipler bağlamında tahlil edildi. Birinci Bölüm Psikanalitik Kuramlar ve Çalışmalar'da Sigmund
Freud ve Psikanaliz, Alfred Adler ve Bireysel Psikoloji, Carl Gustav Jung ve Analitik Psikoloji alt
başlıkları açıldı. Psişeye ilişkin bulguların ortaya çıkışı ve kurama ait olgular anlatıldı. İkinci Bölüm
Cahit Sıtkı Tarancı'nın Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri'nde yazarın ailesinden başlayarak çocukluk
döneminde edebî kimliğini yapılandırma gayreti ve yapıtlarının arka planındaki his dünyası
açıklandı. Üçüncü Bölüm Cahit Sıtkı Tarancı Hikâyelerinin Psikanalitik Açıdan İncelenmesi'nde
ilkin seksen iki öyküdeki isim-içerik ilişkisi, olay örgüsü, bakış açısı ve anlatıcı, zaman, mekân, şahıs
kadrosu değerlendirildi. Ardından seksen iki hikâye içerisinde analitik psikoloji kuramının
izdüşümlerine bağlı olarak anne arketipinde dokuz; gölge arketipinde üç; anima arketipinde on dört;
animus arketipinde üç; persona arketipinde üç; yeniden doğuş arketipinde bir; özben arketipinde üç
hikâye çözümlendi. Özellikle anlatı kişilerinin alt eşikteki yetersizlik/aşağılık hislerinin eğilime
dönüşmesi sonucu yabancılaşma, yalnızlık, umutsuzluk duyumlarına kapıldığı ve ruhsal karmaşayla
kendini gerçekleştirme olgusundan uzaklaştıkları saptandı.
Anahtar Kelimeler: Cahit Sıtkı Tarancı, Hikâye, Psikanalitik, Arketip, Kompleks,
Yabancılaşma, Yalnızlık, Umutsuzluk

Abstract:
The art of storytelling requires texts to be written at a certain aesthetic level. In particular, the
narrator's point of view and interpretation, the way people speak, chains of events, time-space
elements must be integrated with both the narrative structure and the message to be conveyed. Cahit
SıtkıTarancı announces himself to the literary world with his poetics. Subject to the understanding
of pure poetry, he is concerned with perfection in form and style patterns. In his storytelling, which
took place at the same time, the level/form of fiction and narrative is seen with the imaginative
language and narrative level/form depending on the individual sensibility he brought from poetry.
While the unconscious desires and needs of the narrative characters are revealed in the plot, the
themes of complex/spiritual confusion that interfere with their conscious approaches are determined.
It is observed that other structural elements complement the self-centered approach. Psychoanalytic
theory contains human-specific universal knowledge of archetypes belonging to the collective
unconscious. The emotional states that living beings have been carrying since their creation and their
externalizations are explained as 'primordial images/first forms of expression'. Based on this starting
point, the study aims to identify the manifestations of the archetypes that describe the creation nature
of the individual in Tarancı's stories.
Cahit SıtkıTarancı's stories were analyzed within the scope of the themes of psychoanalytic
theory. Thirty-six of the eighty-two stories in the books Yağmurdan Sonra Güneş and Gün Eksilmesin
Penceremden were analyzed in the context of archetypes. In Chapter One, Psychoanalytic Theories
and Studies, the subheadings Sigmund Freud and Psychoanalysis, Alfred Adler and Individual
Psychology, Carl Gustav Jung and Analytical Psychology were opened. The emergence of findings
on the psyche and the processes of their transformation into theories were explained. In Chapter Two,
Cahit SıtkıTarancı's Life, Literary Personality and Works, the author's efforts to construct his literary
identity in his childhood, starting from his family, and the world of feeling behind his works are
explained. In the third chapter, The Psychoanalytic Analysis of Cahit Sıtkı Tarancı's Stories, the
relationship between name and content, plot, point of view and narrator, time, space, and cast of
characters in eighty-two stories were first evaluated. Then, nine stories in the mother archetype, three
in the shadow archetype, fourteen in the anima archetype, three in the animus archetype, three in the
persona archetype, one in the rebirth archetype and three in the self archetype were analyzed. In
particular, it was determined that the narrative characters were caught up in feelings of alienation,
loneliness and hopelessness as a result of the transformation of feelings of inadequacy/inferiority at
the lower threshold into tendencies, and that they moved away from the phenomenon of selfrealization with mental confusion.
Keywords: Cahit Sıtkı Tarancı, ShortStory, Psychoanalytic, Archetype, Complex, Alienation,
Loneliness, Hopelessness