1991-2001 yılları arası Rus-Çeçen çatışmasında mobilizasyondan kurucu ideolojiye "cihat" söylemi
The Discourse of 'jihad' from mobilisation to constituent ideology in the Russian-Chechen conflict 1991-2001
Yazar: YUSUF HALHALLI
Danışman: PROF. DR. SAADET GÜLDEN AYMAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Ayrılıkçı hareketler = Separatist movements ; Rusya = Russia ; Siyasal şiddet = Political violence ; Çeçenistan = Chechnya ; İç çatışma = Inner conflict

Özet:
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bağımsızlık mücadelesinin başladığı Çeçenistan'da ayrılıkçı hareket, ilk Rus askerî müdahalesi (1994-1996) süresince görece seküler milliyetçi bir ideolojik perspektif doğrultusunda yürütülmüştür. 1999 yılında başlayan ikinci Rus askerî müdahalesine giden süreçte Çeçenistan'daki ayrılıkçı harekette yükselen dinî retorik, savaş ağaları ve Çeçen liderliğince benimsenen "cihat" söylemi dikkat çekmiş ve 11 Eylül 2001 terörist saldırılarından sonra Çeçen bağımsızlık hareketi "radikal İslam"la ve uluslararası terörizmle mücadele konsepti çerçevesinde ele alınmıştır. Bu kapsamda; Rus-Çeçen gerginliğinin örgütlü şiddete dönüşümünü ve ortaya çıkan çatışmalarda "cihat" söyleminin kabullenişini açıklamak maksadıyla iki sorunun cevabı önem arz etmektedir. Birincisi; Çeçenistan'da şiddet içeren çatışma nasıl ortaya çıktı? İkincisi; Çeçenistan'da "cihat" söylemi neden benimsendi? Bu iki sorunun cevabı aranırken Rus-Çeçen çatışmasındaki ideolojik dönüşümün nasıl ortaya çıktığı süreç analizi yöntemiyle açıklanmıştır. Bahsedilen süreç göstermiştir ki; etnisite, ekonomik ve siyasi faktörler çerçevesinde ortaya çıkan şikayetler ve mağduriyetler Çeçenlerin neden silahlı mücadeleye giriştiklerini ve şiddete yönelik mobilizasyonu açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu kapsamda çalışmada; Çeçenistan'da görece milliyetçi seküler bir yapı çerçevesinde meydana gelen ayrılıkçı hareketlenmenin nasıl organize şiddete dönüştüğü ve ilerleyen süreçte çatışmanın köklerinin nasıl yeniden çerçevelenerek "cihat" söyleminin benimsenmesiyle dinin merkezi konumu haiz bir çatışmaya evrildiği analiz edilmiştir.
Bu doğrultuda Çeçenistan'da savaş ağaları ve politika yapıcılar tarafından kullanılan "cihat" söylemi ve milliyetçilik ile cihatçılık arasında meydana gelen ideolojik güç geçişliliği ortaya çıkarılmıştır. Bu kapsamda; 'açgözlülüğün' (özel/suç gücü), 'ihtiyaca' (ekonomik, politik, sosyal güç) ulaşmanın başlıca yolu olarak 'inancı' (etnik /dinsel güç) gölgede bıraktığı sonucuna ulaşılmıştır. Çeçenistan özelinde bu durum, savaş ağalarının müdahil değişken olarak belirmesiyle bireysel faktörlerin daha ön planda olduğu bir hal almıştır. Birinci Rus askerî müdahalesi sonrasında oluşan de facto bağımsız devlet inşası sürecinde Çeçenistan'da birinci savaşta elde ettikleri statü ve silahlı birliklerin kontrolü neticesinde sağladıkları otonom kantonları sayesinde savaş ağaları yeni Çeçen elitini oluşturmuştur. Başlangıçtaki Çeçen bağımsızlık hareketinde söz sahibi olan eski Sovyet askerleri ve görece eğitimli lider grubun temsil ettiği seküler milliyetçi ideolojinin uluslararası tanınırlık ve bağımsız refah devleti inşası konusunda başarısız olması, savaş jenerasyonunun ön plana çıkmasına neden olmuştur. Bu doğrultuda; birinci Rus-Çeçen çatışmalarında özne, eski Sovyet subayları ve eğitimli kadroyken ilk Rus müdahalesi sonrası oluşan ortamda özne, savaş ağaları ve yarı eğitimli ideologlar olmuştur. Birincisinde açgözlülük kıstasında, oluşturulacak devlet kapasitesinde elde edilecek özel güç söz konusuyken ikincisinde, kriminal ağlarla örülü bir güç ön plandadır. Birinci Rus-Çeçen çatışması süresince şiddetin örgütlenmesinde kullanılan inanca dayalı meşruiyet, milliyetçilik ve etnik güçle sağlanırken ikincisinde bu meşruiyet ve mobilizasyon dinsel güç ve "cihat" ideolojisi ile ikame edilmiştir. Bu kapsamda; tasvir edilen süreç içerisinde Çeçenistan, şikayetlerin, açgözlülüğün neden olduğu mağduriyetlerden beslendiği ve açgözlülük sebebiyle oluşan kriminalizasyonun radikalleşmeye eşlik ettiği bir ortam haline gelmiştir.

Abstract:
The separatist movement in Chechnya, which originated in the wake of the dissolution of the Union of Soviet Socialist Republics, pursued a relatively secular nationalist ideological perspective throughout the initial Russian military intervention (1994-1996). In the period preceding the second Russian military intervention in 1999, the intensification of religious rhetoric within the separatist movement in Chechnya, the adoption of the 'jihad' discourse by the warlords and the Chechen leadership, and the subsequent terrorist attacks of 11 September 2001, led to the Chechen independence movement being addressed within the framework of the concept of combating 'radical Islam' and international terrorism. In this context, in order to explain the transformation of Russian-Chechen tension into organised violence and the acceptance of the 'jihad' discourse in the emerging conflicts, it is essential to address two key questions. Firstly, it is necessary to examine the circumstances that led to the outbreak of violence in Chechnya. Secondly, what were the factors that led to the adoption of the 'jihad' discourse in Chechnya? In order to gain insight into the ideological transformation of the Russian-Chechen conflict, a process analysis method is employed to elucidate the underlying causes. The aforementioned process demonstrates that grievances and complaints arising within the context of ethnicity, economics, and politics are insufficient to explain why Chechens engage in armed struggle and mobilization towards violence. In this context, the study analyses the manner in which the secessionist movement that emerged within the framework of a relatively nationalist secular structure in Chechnya transformed into organised violence and how the roots of the conflict were reframed in the following process, evolving into a conflict in which religion became a central factor through the adoption of the 'jihad' discourse.
In this regard, the discourse of 'jihad' as employed by warlords and policymakers in Chechnya, along with the ideological power transition between nationalism and jihadism, have been elucidated. In this context, it can be concluded that the pursuit of wealth and power, as represented by the concept of "greed," has come to overshadow the pursuit of faith and ethnic and religious identity, which are represented by the concept of "faith." This shift in emphasis has led to a situation in which the attainment of economic, political, and social power has become the primary means of achieving "need." In the case of Chechnya, this situation has become more individualistic with the emergence of warlords as a key intervening variable. In the process of de facto independent state-building following the initial Russian military intervention in Chechnya, the warlords constituted the emergent Chechen elite, due to the status they had achieved during the preceding war and the autonomous cantons they had secured as a result of their control of armed troops. The failure of the secular nationalist ideology represented by the former Soviet soldiers and the relatively educated leadership of the initial Chechen independence movement to achieve international recognition and the construction of an independent welfare state resulted in the ascendance of the war generation. In consequence, whereas in the initial Russian-Chechen conflict the protagonists were former Soviet officers and educated cadres, in the context of the first post-Russian intervention the protagonists were warlords and semi-educated ideologues. In the initial scenario, the driving force is the pursuit of private power within the context of a newly-forming state apparatus. In contrast, the subsequent phase is characterised by the ascendance of a criminal network, wherein the objective is the consolidation of authority through illicit means. While the faith-based legitimacy used to justify the use of violence during the first Russian-Chechen conflict was provided by nationalism and ethnic power, in the second, this legitimacy and mobilisation was substituted by religious power and the ideology of 'jihad'. In this context, the process described has resulted in Chechnya becoming an environment where grievances are fuelled by victimisation caused by greed, and criminalisation caused by greed is accompanied by radicalisation.