Sentetik biyoloji ve etik: Bir sistematik derleme
Synthetic biology and ethics: A systematic review
Yazar: AYŞE KURTOĞLU
Danışman: PROF. DR. BERNA ARDA
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Biyoteknoloji = Biotechnology ; Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics
Dizin: Biyoetik = Bioethics ; Biyoteknoloji = Biotechnology ; Etik = Ethics ; Sentetik biyoloji = Synthetic biology ; Sistematik derleme = Systematic review

Özet:
Sentetik biyoloji en genel tanımı ile biyolojik araçların ve sistemlerin yararlı amaçlar için tasarlanması ve oluşturulmasıdır. Biyoteknoloji, moleküler biyoloji, biyofizik, biyokimya, biyoinformatik gibi biyolojiye ilişkin bilgiler ile mühendislik, matematik, bilgisayar bilimleri, elektronik mühendisliği gibi farklı disiplinlere ait bilgiler kullanılmaktadır. Bu bağlamda hem bir bilim dalı hem de bir teknoloji olarak kabul edilmektedir. Sentetik biyolojinin kapsamı, mevcut organizmaların yeni özellikler kazanması amacıyla yapılan modifikasyonlardan, canlı olmayan bileşenlerden canlı bir organizmanın yaratılmasına kadar değişmektedir. Sentetik biyoloji, enerji, kimya, tıp, çevre, tarım, ulusal güvenlik ve nanoteknoloji gibi önemli sektörlerde farklı uygulama alanlarına sahiptir. Sentetik biyolojinin gelişimi etik ve sosyal tartışmaları da gündeme getirmektedir. 

Bu tez çalışması etiğin sentetik biyoloji alanındaki yerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, sentetik biyolojinin gelişiminin görece daha hızlı olduğu 2000'li yıllardan 2020 yılına kadar olan dönemde sentetik biyolojiye ilişkin kuramsal etik tartışmalar, sistematik derleme yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sonucunda ortaya çıkan bulgulardan yola çıkılarak, alan ile ilgili temel etik sorunlar, gelecekte ortaya çıkması muhtemel sorunlar ve bu sorunlara çözüm önerilerine yer verilmiştir. 

Araştırmanın veri toplama aşaması protokollere bağlı olarak yürütülen, planlama, tarama, seçme ve değerlendirmeyi içeren bir literatür taramasını içermektedir. Sonraki aşamada ise analiz ve sentezleme süreci gerçekleştirilmiş; sentetik biyoloji ve etik alanına ilişkin temel temalar ortaya konulmuştur. Taramalar Web of Science, Scopus, PhilPapers ve MEDLINE veri tabanlarında gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya 2020 yılının sonuna kadar hakemli dergilerde yayımlanmış kuramsal araştırma makaleleri ve derlemeler dahil edilmiştir. Yayın dili olarak İngilizce kullanılmıştır. İlk verilere göre dört veri tabanından toplam 1453 yayın elde edilmiştir. Dahil etme ve hariç tutma ölçütleri göz önünde bulundurularak 58 yayın çalışmaya dahil edilmiş ve analizleri yapılmıştır.

Sentetik biyolojiye ilişkin çok farklı konularda ve geniş yelpazede etik tartışmaların yürütüldüğünü söylemek mümkündür. Bu bağlamda etik tartışmalar bu tez çalışmasında sentetik biyoloji ürününün ahlaki konumu, sentetik biyoloji ve yaşamın ne'liği, sentetik biyoloji ve metaforlar, sentetik biyoloji ve bilgi ve sentetik biyolojiye ilişkin beklentiler, kaygılar ve sorun çözme yolları olmak üzere beş temada incelenmiştir. 

Tez çalışması temelde betimleyici olsa da sistematik derlemelerde tekrarlayan biçimde ortaya çıkan önerileri de bulmak mümkündür. Bu öneriler normatif bir anlama da sahip olabilir. Bu bağlamda, tez kapsamında ortaya konulan öneriler, tezin araştırmasında ortaya çıkan ve etik açıdan önemli pratik öneriler ve bizim bunlara katkılarımızdan oluşmaktadır.

Abstract:
Synthetic biology is the design and creation of biological tools and systems for useful purposes. Biology-related information such as biotechnology, molecular biology, biophysics, biochemistry, and bioinformatics and information from different disciplines such as engineering, mathematics, computer science, and electronic engineering is used. In this context, it is accepted as a science and a technology. The scope of synthetic biology ranges from modifying existing organisms to acquiring new properties, from non-living components to creating a living organism. It has different application areas in essential sectors such as synthetic biology, energy, chemistry, medicine, environment, agriculture, national security and nanotechnology. The development of synthetic biology also raises ethical and social debates.

This thesis aims to determine the place of ethics in synthetic biology. In this context, the theoretical ethical debates regarding synthetic biology from the 2000s until 2020, when the development of synthetic biology was relatively rapid, were analyzed using the systematic review method. Based on the findings basic ethical problems related to the field, possible problems that may arise in the future and solutions to these problems are included. 

The data collection phase of the research includes a literature review that includes planning, screening, selection and evaluation, carried out under the protocols. The analysis and synthesis process and the basic themes related to synthetic biology and ethics were revealed in the next stage. Searches were carried out in Web of Science, Scopus, PhilPapers and MEDLINE databases. Theoretical research articles and reviews published in peer-reviewed journals in English until the end of 2020 were included in the study. A total of 1453 publications were obtained from four databases. According to inclusion and exclusion criteria, 58 publications were included in the study and analyzed.

Ethical discussions are carried out on very different topics and in a wide range of synthetic biology. In this context, ethical debates are examined in five themes in this thesis: the moral status of the synthetic biology product, synthetic biology and the nature of life, synthetic biology and metaphors, synthetic biology and knowledge, and expectations, concerns and problem-solving ways regarding synthetic biology.

Although the thesis is descriptive, it is possible to find suggestions that appear recursively in systematic reviews. These recommendations may also have a normative meaning. In this context, the suggestions put forward within the scope of the thesis consist of ethically important practical suggestions that emerged in the research of the thesis and our contributions to them.