Subaraknoid kanamalı hastalarda anormal elektrokardiyografik bulguların klinik sonlanım üzerine etkisi
The effect of abnormal electrocardiographic findings on clinical outcome in patients with subarachnoid hemorrha
Yazar: HALİL AHMET BİLGİNER
Danışman: PROF. DR. ÖZGÜR SÖĞÜT
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Hamidiye Uluslararası Tıp Fakültesi / Acil Tıp Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Acil Tıp = Emergency Medicine
Dizin: Anevrizma = Aneurysm ; Elektrokardiyografi = Electrocardiography ; Hemorajiler = Hemorrhage ; Mortalite = Mortality ; Retrospektif çalışmalar = Retrospective studies ; Subaraknoid kanama = Subarachnoid hemorrhage ; Ölçekler = Scales

Özet:
Amaç
Bu çalışmada, acil serviste non-travmatik anevrizmal Subaraknoid Kanama (SAK)
tanısı konulan hastalarda anormal elektrokardiyografi (EKG) bulgularının karekteri ve sıklığı
ve bunun klinik sonlanım ile ilişkili olup olmadığının retrospektif olarak analiz edilmesi
amaçlandı.
Gereç ve Yöntem
Bu retrospektif, tanımlayıcı, gözlemsel ve tek merkezli çalışmaya, hastanemiz Acil
Tıp Kliniği'ne 01 Ocak 2020 ve 31 Aralık 2022 tarihleri arasında başvuran ve Bilgisyaralı
Tomografi ile doğrulanmış SAK tanısı alan hastalar dahil edildi. Bu vakaların önceden
oluşturulan vaka veri formuna: yaş, cinsiyet gibi demografik verileri, ilk başvuru
semptomları, semptomların süresi, eşlik eden hastalıkları, vital bulguları, başvuru anındaki
Hunt- Hess skoru, Glasgow Koma Skalası (GKS) skoru, Fisher Skoru, EKG ve laboratuvar
bulguları kaydedildi. Toplanan veriler sonrasında hastalar, 28 günlük mortalitelerine göre
yaşayanlar ve öleneler olarak iki gruba ayrıldı. Mortalite ile ilişkili faktörlerin belirlenmesi
amacıyla demografik veriler, vital bulgular, skorlamalardan GKS, Hunt-Hess ve Fisher ile
EKG bulguları karşılaştırıldı. Yine hastalar başuvuru anındaki Hunt-Hess skorlarına göre üç
gruba ayrıldı (Hunt-Hess I-II = İyi, Hunt-Hess III = Orta, Hunt-Hess = IV-V = Kötü) ve
gruplar arasında EKG bulguları, vital bulgular ve Fisher skorları karşılaştırıldı.
Bulgular
Çalışmaya 76'sı kadın (%48,10), 82'si erkek (%51,90) toplamda 158 hasta dahil
edildi. Hastaların yaş ortalaması 54,70±7,07 idi. Hastaların %67,72(n = 107)'sinde EKG'de
anormal bir bulgu tespit edildi. Hastalarımızda en sık görülen anormal EKG bulgusu olarak T
dalgası morfoloji değişikliği (n:54, %50) saptandı. Bunu sırasıyla, PR uzaması (n=44, %41),
ST segment değişikliği (n=43, %41), QRS genişlemesi (n=40, %40), disritmi (n=34, %31),
sağ dal bloğu (n=33, %30), QT interval uzaması (n=19, %17), patolojik Q dalgası (n=15,
%14), bradikardi (n=13, %12), Prematür ventriküler kompleks (PVC) (n=13, %12), taşikardi
(n=11, %10) ve sol dal bloğu (n=10, %9) izledi. Hunt ve Hess skoru değerine göre ayrılan
hasta grupları eşlik eden ek hastalıklar açısından karşılaştırıldığında gruplar arasında HT, DM

vii

ve diğer hastalık (KOAH, Peptik Ülser, Romatoid Artrit, Hipertrigeliseridemi) sıklığı
açısından istatistiksel olarak anlamlı fark gözlendi (p=0,008, p=0,038 ve p=0,009; sırasıyla).
Benzer şekilde Hunt ve Hess skoruna göre ayrılan gruplar arasında ortalama Fisher gradeleme
skoru değeri açısından istatistiksel olarak anlamlı fark saptandı (p<0,001). Ancak, gruplar
arasında anevrizma boyutu açısından istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmadı (p=0,149).
Hasta grupları EKG bulguları açısından kıyaslandığında; gruplar arasında PR uzaması,
patalojik Q dalgası, QRS aralığında genişleme, sol dal bloğu, prematür ventriküler kompleks,
disritmi, ST segment değişikliği ve T morfolojisi değişikliği sıklığında istatistiksel olarak
anlamlı fark saptandı (p <0,001, p =0,004, p =0,001, p<0,001, p=0,002, p=0,023 p<0,001 ve p
<0,001, sırasıyla).
Sonuç
Non-travmatik anevrizmal SAK tanısı konulan hastaların yarısından fazlasında
EKG'de anormal bulgular izlendiği söylenebilir. En sık rastlanan anormal EKG bulgusunu T
dalgası morfoloji değişiklikleri oluşturmuştur. Anormal EKG bulgusunun olması ve yüksek
Hunt ve Hess skoru ile yüksek Fischer grade skoru değeri bu hastalarda kötü klinik sonlanımı
öngörmede yararlı olabilir. Ayrıca, çoklu değişkenli lojistik regresyon analizine göre, yüksek
Hunt ve Hess skoru ile yüksek Fischer grade skorunun mortalitenin bağımsız prediktörleri
olduğu ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Subaraknoid kanama, EKG, Hunt-Hess skoru, Fisher skoru,
Mortalite

Abstract:
Aim
The aim of this study was to retrospectively analyze the character and frequency of
abnormal ECG findings in patients diagnosed with non-traumatic aneurysmal subarachnoid
hemorrhage (SAH) in the emergency department and whether it is associated with clinical
outcome.
Materials and Methods
In this retrospective, descriptive, observational and single-center study, patients
admitted to the Emergency Medicine Clinic of our hospital between January 01, 2020 and
December 31, 2022 with a diagnosis of SAH confirmed by computed tomography were
included. Demographic data such as age, gender, first presenting symptoms, duration of
symptoms, comorbidities, vital signs, Hunt-Hess score, Glasgow Coma Scale (GCS) score,
Fisher Score, Electrocardiogram and laboratory findings were recorded in the pre-created case
data form. After the collected data, the patients were divided into living and deceased patients
according to their twenty-eight-day mortality. Demographic data, vital signs, GCS, Hunt-Hess
and Fisher scores, and ECG findings were compared between the living and deceased patient
groups to determine the factors associated with mortality. Patients were divided into three
groups according to their Hunt-Hess scores at admission (Hunt-Hess I-II = Good, Hunt-Hess
III = Fair, Hunt-Hess = IV-V = Poor) and ECG findings, vital signs and Fisher scores were
compared between these groups.
Results
A total of 158 patients, 76 female (48.10%) and 82 male (51.90%), were included in
the study. The mean age of the patients was 54.70±7.07 years. An abnormal ECG finding was
detected in 67.72% (n = 107) of the patients. The most common abnormal ECG finding was T
wave morphology change (n:54, 50%). This was followed by PR prolongation (n=44, 41%),
ST segment change (n=43, 41%), QRS widening (n=40, 40%), dysrhythmia (n=34, 31%),
right bundle branch block (n=33, 30%), QT interval prolongation (n=19, 17%), pathologic Q
wave (n=15, 14%), bradycardia (n=13, 12%), premature ventricular complex (PVC) (n=13,
12%), tachycardia (n=11, 10%) and left bundle branch block (n=10, 9%). When the patient

ix

groups divided according to Hunt and Hess score values were compared in terms of
comorbidities, a statistically significant difference was observed between the groups in terms
of the frequency of HT, DM and other diseases (COPD, Peptic Ulcer, Rheumatoid Arthritis,
Hypertriglyceridemia) (p=0.008, p=0.038 and p=0.009; respectively). Similarly, there was a
statistically significant difference in the mean Fisher grading score value between the groups
divided according to Hunt and Hess score (p<0.001). However, there was no statistically
significant difference between the groups in terms of aneurysm size (p=0.149). When the
patient groups were compared in terms of ECG findings, statistically significant differences
were found in the frequency of PR prolongation, pathologic Q wave, QRS interval widening,
left bundle branch block, premature ventricular complex, dysrhythmia, ST segment change
and T morphology change (p<0.001, p=0.004, p=0.001, p<0.001, p=0.002, p=0.023, p<0.001
and p<0.001, respectively).
Conculision
Abnormal ECG findings were observed in more than half of the patients diagnosed
with non-traumatic aneurysmal SAH. The most common abnormal ECG finding was T wave
morphology changes. The presence of abnormal ECG findings and high Hunt and Hess scores
and high Fischer grade score values may be useful in predicting poor clinical outcome in these
patients. Furthermore, multivariate logistic regression analysis revealed that high Hunt and
Hess score and high Fischer grade score were independent predictors of mortality.
Keywords: Subarachnoid Hemorrhage, ECG, Hunt-Hess Score, Fisher Score,
Mortality