Mevlevî Menakıbnameleri ve Mevlana'nın eserleri bağlamında Orta Çağ halk inançları
Medieval folk beliefs in the context of Mevlevi's Menakibnames and Mevlana's works
Yazar: ZEYNEP İREM YİĞİT
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÇOĞ
Samsun Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Tarih = History
Dizin: Halk inançları = Public beliefs ; Kitaplar = Books ; Menkıbe = Menkıbe ; Mevlana Celaleddin-i Rumi = Mevlana Celaleddin-i Rumi ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Orta Çağ = Middle Ages ; İnançlar = Beliefs ; İslamiyet = Islam

Özet:
Halk inançları ile ilgili yapılacak çalışmalarda önemli bir yere sahip olan Mevlevî kaynakları gerek halk inançlarının içeriği gerekse yazıldığı dönem hakkında tarihî bilgiler sunması yönüyle son derece önemli eserlerdir. Halk inançları bir toplumun tarihî derinliklerinden beslenen, kültürel ve dinî geçmişinden izler taşıyan değerlerdir. Bu nedenle Türk halk inançlarının altyapısında eski Türk inançları, Şamanizm, Budizm, Zerdüştlük, Maniheizm, Musevilik ve Hıristiyanlık gibi dinî inançlardan kalıntılar bulunmaktadır. Türkler İslâmiyet'i benimsedikten sonra bile bu dinî inanışların etkilerini yaşamlarının her alanında canlı bir şekilde sürdürmeye devam etmişler ve bir kısmını da İslâmî bir görüntüye büründürmüşlerdir. 
İslâmiyet'in arkasına gizlenerek yaşatılmaya başlanan bu eski inançlardan kalan motifler, bir zaman sonra İslâmiyet'in bir parçasıymış gibi kabul edilmeye başlanmıştır. İslâmiyet öncesine ait inanç unsurlarının odak noktası olan, toplumun önde gelen şahsiyetlerine yüklenen özellikler İslâmî dönemle birlikte velîler etrafında yeniden hayat bulmuştur. Nitekim tüm bu sözlü inanç motiflerinin yazıya geçirilmiş hali olan menâkıbnâmeler halk inançlarının tespiti noktasında en önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. 
Yapılan bu çalışmada kaynak eser olarak Feridun bin Ahmed-i Sipehsalar'ın Risale-i Sipehsalar, Ahmed Eflâkî'nin Menâkıbü'l Ârifîn, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerif ve Fîhi Mâ Fîh, Yedi Meclis, Mektuplar ve Divân-ı Kebîr, isimli eserlerinden faydalanılarak İslâm öncesi eski Türk inançları, Kur'an-ı Kerim, hadîs, Kitab-ı Mukaddes ve Türk destanî mahsullerinden kaynaklanan inanç motifleri tespit edilerek Orta Çağ halk inançları tespit edilmeye çalışılmıştır. 

Anahtar Kelimeler: Halk, İnanç, Menâkıbnâme, Mevlevî, Velî.

Abstract:
Mevlevî hagiographys, which have an important place in studies on folk beliefs, are extremely important works in terms of both the content of folk beliefs and the historical presentation of the period in which they were written. Folk beliefs are values that bear traces of a society's cultural and religious past, nourished by its historical depths. For this reason, there are religious remnants such as ancient Turkish beliefs, Shamanism, Buddhism, Zoroastrianism, Manichaeism, Judaism and Christianity in the infrastructure of Turkish folk beliefs. Even after the Turks adopted Islam, they continued to maintain the effects of these religious beliefs in every aspect of their lives, and some of them had an Islamic appearance.
The motifs left from these old beliefs, which were kept alive by hiding behind Islam, started to be accepted as a part of Islam after a while. The characteristics attributed to the leading figures of the society, which were the focal point of the pre-Islamic belief elements, were revived around the saint during the Islamic period. As a matter of fact, the hagiographys, which are the written form of all these belief motifs, are among the most important sources for the determination of folk beliefs. 
In this study, by using Feridun bin Ahmed-i Sipehsalar's Risale-i Sipehsalar, Ahmed Eflâkî's Menâkıbü'l Ârifîn as a source work, pre-Islamic old Turkish beliefs, the Qur'an, hadith, the Torah and the Bible. Medieval folk beliefs were tried to be determined by determining the belief motifs originating from Turkish epic products.

Keywords: Folk, Belief, Menakibname, Mevlevi, Guardian.