Lübnan Trablusşam Karatay Medresesi, Karatay Evi ve çevresi koruma sorunları
Protection problems of Karatay Madrasah, Karatay House and surrounding area in Tripoli Lebanon
Yazar: FEYZA AYDIN ÇOLAKOĞLU
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP GÜL ÜNAL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Lübnan'ın Kuzey sahilinde yer alan Trablusşam şehri, Lübnan Cumhuriyeti'nin hem ikinci büyük şehri hem de ikinci başkentidir. Çok eski bir şehir olan Trablusşam'ın yazılı tarihi MÖ. 1400'e dayanır. Trablusşam şehri, Trablus Kenti ve el-Mina Kenti olarak iki ana bölümden oluşmaktadır. Memlük döneminde Kahire'den sonra devletin ikinci merkezi olmuştur. 1289 yılında Memlükler Trablusşam'ı fethettiğinden beri şehir günümüze kadar ayakta kalmıştır. 150 anıtsal eseri ve bozulmamış mimarisiyle Akdeniz sahil şehirleri arasında; tarihi eser sayısı bakımından en zengin şehir olmuştur. Memlük döneminde "Ilim ve Ulemâ Şehri" ünvanı kazanmış ve içinde her türlü ilim ve sanatın eğitimini veren 360 medrese olduğu belirlenmiştir.

Trablusşam'da medreselerin çoğunluğu tarihi kent merkezindeki Büyük Mansuri Cami çevresinde bulunmaktadır. Şehrin en önemli yapılarından olan ve Büyük Mansuri Camisi yanında bulunan medreselerden biri de Memlük Dönemi Anıtsal Yapısı Karatay Medresesi'dir. 1316-26 tarihleri arasında o dönemin yöneticisi Sultan Karatay tarafından inşa edilmiştir. Sultan Karatay'ın naaşı yaptırdığı medresesine gömülmüştür. Medresenin kıble duvarı 15.yy'da resmi kararnameleri göstermek için
kullanılmıştır. Memlük sivil mimarlık örneği Sultan Karatay'ın evi medresenin güney cephesinin olduğu sokakta bulunmaktadır ve medreseye üst örtüyle bağlanmaktadır. Medrese çevresinde Sultan Karatay tarafından kurulan vakıf binaları inşa edilmiştir. Memlük mimarisinin güzel örnekleri olan vakıf binaları tarihi kent merkezindeki çarşı olarak günümüzde halen faaliyet göstermektedir. Karatay medresesi, Karatay evi ve Karatay vakıf yapıları tarihsel değeri ve mimari özellikleri nedeni ile korunması ve incelenmesi gereken değerlere sahiptir.

Özellikle bulunduğu dokunun belirleyici anıtlarından biri olması, Memlük Dönemi'nin en önemli yöneticilerinden biri tarafından inşa ettirilen bir yapı ve konutunun fiziki bağlantıları ve medresenin kıble duvarı üzerinde yer alan 15. yüzyıl kararnameleri yapıyı barındırdığı değerleri açısından önemli kılmaktadır. Yapının günümüze kadar vakfiyesine ilişkin bir çalışma yapılmış ve mimari rölöve tekniğinde belgelenmiştir. Tez kapsamında; Karatay Medresesi (M.S.1316-26) ve Sultan Karatay evinin (M.S.1320) analitik rölövelerinin hazırlanması ve medrese çevresindeki Karatay vakfına ait yapılarla beraber bu kapsam da koruma önerilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

Trablusşam'da bulunan kültür mirası yapıların büyük çoğunluğu birçok araştırmacı tarafından incelenmiş ve kitaplar yazılmıştır. Ancak bu yapıların ayrıntılı olarak belgelenmesi ve koruma sorunlarının araştırılmasına yönelik koruma uzmanı mimarlar tarafından daha önce akademik bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışma kapsamında detaylı bir belgeleme çalışmasının yapılması ve 1975'te yaşanan iç savaş sonrası belirlenen tarihi çevrede sosyal, kültürel ve fiziksel açıdan yaşanan değişimler ele alınarak kültürel mirasın nasıl korunacağına dair önerilerin tanımlanması
hedeflenmektedir. Bu çalışma ile söz konusu yapılar ilk kez koruma odaklı mimari bir bakış açısıyla incelenerek elde edilen veriler çok yönlü ele alınarak değerlendirilecektir.

Araştırma süresince yapıların bakımından sorumlu kurumlar ve kullanıcılar ile görüşmeler yapılması, yapıların mekan kurgusu, yapım tekniği ve malzeme açısından yerinde ölçümlerle ayrıntılı olarak incelenmesi hedeflenmektedir. Bu çalışmada Karatay Medresesi, evi ve çevresi özgün niteliklerinin korunması, koruma sorunları belirlenerek gelecek nesillere aktarılabilmesi için alanın korunmasına
yönelik yönlendirici öneriler geliştirilmesi, Trablusşam'daki mimari mirasın varlığı ve korunmasında farkındalık yaratması, diğer yapıların restorasyonları sürecinde gereken analizlerin yapılarak koruma yöntemlerinin belirlenmesi konusunda olumlu yönde etkilemesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Trablus¸sam, Memlük mimarisi, Karatay medresesi, kültür mirası,
restorasyon

Abstract:
Located on the northern coast of Lebanon, Tripoli is both the second largest city and
the second capital of the Republic of Lebanon. The written history of Tripoli, which is a
very old city, dates back to 1400 BC. The city of Tripoli consists of two main parts: the
city of Tripoli and the city of al-Mina. During the Mamluk period it became the second
center of the state after Cairo. Since the Mamluks conquered Tripoli in 1289, the
city has survived to the present day. With 150 monumental artifacts and unimpaired
architecture, it is among the Mediterranean coastal cities; it was the richest city in
terms of the number of historical monuments. During the Mamluk period he won the
title of "City of Science and Ulema" and it has been determined that there are 360
madrasahs that provide education for all kinds of science and art.

Most of the madrasahs in Tripoli are located around the Great Mansuri Mosque in
the historical city center. One of the most important structures of the city and one
of the madrasas next to the Great Mansuri Mosque, the monumental structure of the
Mamluk period is Qartawiyyah Madrasah. It was built between AD 1316-26 by Sultan
Qaratay, the governor of that period. The body of Sultan Qaratay was buried in his
own madrasah. The Qibla wall of the madrasah was used to show official decrees in
the 15th century. An example of the Mamluk civil architecture, the house of Sultan
Qaratay is located on the street where the south side of the madrasah is located and
is connected to the madrasah with an vaulting. Foundation buildings established by
Sultan Qaratay were built around the madrasah. The foundation buildings, which
are beautiful examples of Mamluk architecture, are still active as the bazaar in the
historical city center. Qaratay madrasah, Qaratay house and Qaratay foundation structures have values that need to be protected and examined due to their historical
value and architectural features.

Particularly, it is one of the defining monuments of the urban texture, the physical
connections of a building and house built by one of the most important governor of
the Mamluk Period and the 15th century decrees on the Qibla wall of the madrasah
make the structure important in terms of its values. A study on the charter of a waqf
of the building has been made until today and has been documented architectural
surveying techniques. In the thesis; preparation of analytical surveys of Qaratay
Madrasa (A.D.1316-26) and Sultan Qaratay house (A.D.1320) and in this context,
it is aimed to develop conservation proposals along with the structures of Karatay
Foundation in the surrounding of the madrasah.

Many of the cultural heritage buildings in Tripoli have been studied and written
by many researchers. However, an academic study has not been conducted by
conservation architects in order to document these structures detailed and to
investigate conservation problems. Within the scope of this study, it is aimed to carry
out a detailed documentation study and to define the suggestions on how to protect
the cultural heritage by considering the social, cultural and physical changes in the
historical environment determined after the civil war in 1975. In this study, these
buildings will be examined for the first time from a conservation oriented architectural
perspective and the data obtained will be evaluated in a multi-faceted way.

During the research, it is aimed to conduct interviews with the institutions and users
responsible for the maintenance of the buildings, and to examine the buildings in
detail with on-site measurements in terms of space fiction, construction technique
and material. In this study, protection of authenticity attribution of Qaratay Madrasah,
house and its surroundings area, identifying protection problems, developing directing
recommendations for the protection of the area so that and passed on to future
generations, raise awareness of the existence and preservation of the architectural
heritage in Tripoli, other structures during the restoration process by making the
necessary analysis to determine the protection methods is aimed to affect positively.

Keywords: Tripoli, Mamluk architecture, Qartawiyyah madrasah, cultural heritage,
restoration