Karamatdin Sultanov'un Akdarya romanından seçilmiş bölümler üzerine dil incelemesi (Hayatı-eserleri-dil incelemesi-metin)
Linguistic analysis on Karamatdin Sultanov's novel Akdarya (Life-works-linguistic examination-text)
Yazar: HAKAN BİRDAL
Danışman: PROF. DR. EKREM AYAN
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Karamatdin Sultanov, Karakalpak edebiyatının önemli isimlerinden biridir. Hem şair hem de yazar olan Sultanov, Karakalpak halkının kültürel ve edebi mirasına katkı sağlamıştır. Sultanov eserlerinde genellikle millî ruh, günlük hayat ve toplumsal konuları işlemiştir. Eserlerinde ayrıca, insanî değerler ve Karakalpak halkının millî kimliği sıkça işlenmiştir. Sovyet dönemi edebiyatçılarından olması nedeniyle eserlerinde rejimle ilgili konular ağırlıktadır. Eserleri, Rusça, Özbekçe ve İngilizceye çevrilmiştir. Çalışmamda, Karamatdin Sultanov'un hayatı, sanatı ve edebî kişiliği hakkında bilgiler verilmiştir. Bunun yanında Karakalpak halkının yaşam biçimini ve tarihi dönemini yansıtan Akdarya romanının bazı bölümleri ele alınmıştır. Akdarya romanının Anamnıñ Häsireti (Anamın Hasreti), Aynığan Ul (Kaçak Oğlan), Ğitler Günalı (Günahkâr Hitler), Urıs Zardabı (Savaş Istırabı), Biysäwbet Jolawşı (Zamansız Yolcu), Äriw Etin (Affedin), Qaşqıppıñ Qayta Oralıwı (Kaçağın Dönüşü) ve Epilog adlı bölümleri Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Karakalpak Türkçesinden Türkiye Türkçesine edebi eserlerin az aktarılmış olmasından dolayı yaptığımız bu edebi metin aktarımı Karakalpak edebiyatının Türkiye'de tanınması açısından katkı sağlamaktadır.
Çalışmamız; Giriş, Dil İncelemesi, Metinler ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, Karamatdin Sultanov'un hayatı, eserleri, edebî kişiliği, Akdarya romanının genel özeti ve Akdarya romanından seçilen sekiz bölümün özeti verilmiştir. Birinci bölümde, ses bilgisi; ikinci bölümde şekil bilgisi bakımından dil incelemesi yapılmıştır. Ses ve şekil bilgisi açısından incelenen Akdarya romanının transkripsiyonu yapılmış ve ardından eserin Karakalpak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarımı ve transkripsiyonu verilmiştir. Yaptığımız çalışmanın değerlendirmesi Sonuç bölümünde verilmiştir.

Anahtar Sözcükler: Karamatdin Sultanov, Ses ve Şekil Bilgisi, Akdarya Romanı, Karakalpak Türkçesi, Dil İncelemesi.

Abstract:
Karamatdin Sultanov is one of the important figures of Karakalpak literature. Sultanov, who was both a poet and a writer, contributed to the cultural and literary heritage of the Karakalpak people. Sultanov usually dealt with national spirit, daily life and social issues in his works. In his works, human values and the national identity of the Karakalpak people are also frequently discussed. Since he is one of the literary figures of the Soviet period, issues related to the regime are predominant in his works. His works have been translated into Russian, Uzbek and English. In my study, information about Karamatdin Sultanov's life, art and literary personality is given. In addition, some parts of the novel Akdarya, which reflects the way of life and historical period of the Karakalpak people, are discussed. Anamnıñ Häsireti (Anam's Longing), Aynığan Ul (Fugitive Boy), Ğitler Günalı (Sinner Hitler), Urıs Zardabı (War Suffering), Biysäwbet Jolawşı (Timeless Traveller), Äriw Etin (Forgive), Qaşqıppıñ Qayta Oralıwı (Return of the Fugitive) and Epilog chapters of the novel Akdarya were transferred to Turkey Turkish. Due to the fact that literary works from Karakalpak Turkish have been transferred from Karakalpak Turkish to Turkish, this literary text transfer contributes to the recognition of Karakalpak literature in Turkey.
Our study consists of Introduction, Language Analysis, Texts and Conclusion. In the introduction, Karamatdin Sultanov's life, works, literary personality, general summary of Akdarya novel and summary of eight chapters selected from Akdarya novel are given. In the first part, phonetics; in the second part, language analysis was made in terms of morphology. The transcription of the novel Akdarya, which was analysed in terms of phonology and morphology, was made and then the translation and transcription of the work from Karakalpak Turkish into Turkey Turkish was given. The evaluation of our study is given in the Conclusion section.
Keywords: Karamatdin Sultanov, Phonetics and Morphology, Akdarya, Karakalpak Turkish Language, Language Analysis