Demir Çağı Urartu Dönemi mezar buluntularının bioarkeolojik değerlendirilmesi: Mezar hediyesi mi kişisel eşya mı?
A bioarcheological evaluation on Iron Age Urartian grave goods: Are they grave gifts or personal belongings?
Yazar: SELMA SANCAK
Danışman: DOÇ. DR. HAKAN YILMAZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Demir Çağı = Iron Age ; Eşyalar = Goods ; Mezarlar = Graves ; Urartu Devleti = Urartian State ; Urartular = Urartians ; Urartular Dönemi = Urartians Period ; Ölü gömme adetleri = Tradition of burying the dead

Özet:
Ölü gömme uygulamalarının en erken örneklerine Orta Paleolitik dönemde
rastlamaktayız. Ölüler için yapılan bu uygulamalar zaman geçtikçe toplumların
kültür ve geleneklerine göre değiştiğini ve bu geleneklerin tamamı olmasa bile bazı
geleneklerin günümüzde de hala devam ettiğini görmekteyiz. Ölüm kavramı
insanoğlunun hayatında oldukça önemli bir rol oynamaktadır. İnsanın elbet bir gün
öleceğinin bilincinde olması ve bu durumu engelleyememesi ölüme yüklediği
önemin en temel nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla yok
oluşu tamamen kabul etmeyen insan, bir kurtuluş olarak kendi zihninde ölüm sonrası
için çeşitli tasavvurlar geliştirmiştir. Ayrıca ölüm karşısında hissedilen korku, geride
kalanlar tarafından birtakım uygulamaların yapılmasına da neden olmuş olabilir.
Yukarıda ifade edildiği gibi bu düşünceler, ölünün bilinçli olarak gömülmesine ve
ölü için törenler düzenlenmesine sebebiyet vermiştir. Bu anlamda yaşanılan dünyaya
paralel somut bir öteki dünya algısı farklı şekillerde yapılan ölüm uygulamalarının
öteki dünyaya geçişi için gerekli unsurlar olarak görülmektedir. Tam da bu noktada
öteki dünyaya geçiş esnasında ve varıldığında ölünün birtakım eşyalara (kap-kacak,
organik buluntular, silahlar, metal kaplar vb.) ihtiyaç duyabileceği inancı ortaya
çıkmıştır. Bu bağlamda ortaya çıkartılan mezarlarda ele geçen buluntuların tamda bu
nedenden dolayı mezarlara bırakıldığı anlaşılmaktadır. Geçen süreçle birlikte farklı
bölge ve dönemler içerisinde yapılan gömü alanlarında ve biçimlerinde değişiklikler
görülse de insanların zihinlerinde oluşturduğu öteki dünya tasvirinin değişmediği
görülmektedir. Buna paralel olarak mezarlara bırakılan eşyaların sayısında artışiv
görülmekle birlikte, ölen kişinin cinsiyeti, yaşı ve toplumdaki statüsüne bağlı olarak
da farklı eşyalarla gömüldüğü anlaşılmaktadır.
Urartular da diğer birçok uygarlık gibi ölümden sonraki hayata
inandıklarından ölüler için birtakım ritüeller gerçekleştirmişlerdir. Ölüyle birlikte
mezara bırakılan eşyalar genel anlamda "ölü hediyesi" olarak adlandırılmaktadır.
Bizce bu düşünce doğru bir ifade değildir. Çünkü mezarlarda bulunan eşyalar içinde
ölünün kişisel eşyaları ve ritüel sırasında kullanılan çanak çömlek, testi, kadeh gibi
buluntular da vardır. Dolayısıyla bunların tamamına "hediye" demek doğru değildir.
O halde bu ayrım nasıl yapılabilir? Bu sorunun cevabını vermeden önce hediyenin ne
olduğuna bakmak gerekir. Hediye, "Birini sevindirmek, mutlu etmek, onurlandırmak,
kutlamak için veya anı olarak verilen şey, diye tanımlanır. Bu yüzden ölen kişinin
ruhunun çıkacağı yolculuk sırasında gittiği yerde hediye vermesi gerekecektir. Bu
amaçla daha özel ve hediye olabilecek nesneler cesedin yanında, başucunda ya da
ayaklarının yanına bırakılır. Bunlar bazen Çavuştepe Nekropolü'nde de görüldüğü
gibi bir tepsi içinde sunulabilir. İşte tamda bu nokta da cesedin üzerinde yer alan
objeler kişisel eşyalar grubuna dâhil edilmeli, çevresinde duran nesnelerse hediye
olarak kabul edilmelidir. Mezarda bulunan seramikler ise ruhun çıkacağı yolculukta
ihtiyaç duyulacak yiyecekler konulması amacıyla kullanılmaktadır.

Abstract:
The earliest examples of burial practices have been encountered in the Middle
Paleolithic period. It can be seen that these practices for the dead have changed over
time according to the cultures and traditions of the societies, and some traditions still
continue today, though not all of these traditions. The concept of death a plays very
important role in human life. The fact that people are aware that they will die one day
and that they cannot prevent this situation can be stated as one of the main reasons
for the importance they place on death. Therefore, the human being, who does not
completely accept extinction, has developed various conceptions for the afterlife in
his own mind as a salvation. In addition, the fear felt in the face of death may have
caused some practices to be carried out by the living ones. In this sense, a concrete
other world perception parallel to the living world is seen as necessary elements for
the transition of death practices made in different ways to the other world. At this
very point, the belief that the dead may need some items (utensils, organic finds,
weapons, metal containers, etc.) has emerged during the transition to the other world
and upon arrival.
In this context, it is understood that the objects found in the tombs unearthed
were left in the tombs for exactly this reason. Although there are changes in the
burial areas and forms made in different regions and periods with the passing
process, it is seen that the image of the other world created in people's minds has not
changed. In addition, although there is an increase in the number of items left in the
graves, it is understood that the deceased were buried with different items depending
on their gender, age and status in the society. Urartians, like many other civilizations,vi
performed some rituals for the dead, as they believed in life after death. The items
left in the grave with the dead are generally called "death gifts". In our opinion, this
idea is not a correct statement because the objects found in the tombs include the
personal belongings of the deceased and findings such as pottery, jugs and chalices
used during the ritual. Therefore, it is not correct to call all of them "gifts". So how
can this distinction be made? Before answering this question, it is necessary to look
at what the gift is. A gift is defined as "something given to delight, make someone
happy, honor, celebrate or commemorate. For this reason, the deceased will have to
give a gift at the place where the soul goes during the journey. For this purpose,
objects that can be more special and gifted are left next to the corpse, at the bedside
or near his feet. These can sometimes be presented on a tray, as seen in the
Çavuştepe Necropolis. At this point, the objects on the corpse should be included in
the group of personal belongings, and the objects around it should be accepted as
gifts. The ceramics found in the tomb are used to put food that will be needed on the
journey of the soul.