COVID-19 ile ilişkili koku bozukluğu ve bilişsel işlevler
COVİD-19 related odor disorder and cognitive functions
Yazar: CEM DİREYBATOĞULLARI
Danışman: PROF. DR. HURİYE HAYAT GÜVEN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Ankara Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim Ve Araştırma Hastanesi / Nöroloji Ana Bilim Dalı / Nöroloji Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Nöroloji = Neurology
Dizin: Bilişsel işlevler = Cognitive functions ; COVID 19 = COVID 19 ; Koku duyusu = Smell ; Koku yolları = Olfactory pathways ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae

Özet:
Amaç: Koku kaybının COVID-19'un öne çıkan ve sık karşılaşılan bir
semptomu olması, virüsun santral sinir sistemine girdiğinde olfaktör sinirin olasılıkla
başlıca yolu oluşturması gibi özellikler, COVID-19 geçiren kişilerde gözlenen
bilişsel işlev bozukluklarıyla da birleşince; koku kaybı, bilişsel işlevler ve
nörodejeneratif süreçler arasındaki uzun süredir bilinen ilişkiyi akla getirmiş ve
"COVID-19 nörodejeneratif hastalıkların gelişmesini tetikleyebilir veya
hızlandırabilir mi?" sorusunu doğurmuştur. Bu çalışmada COVID-19 geçirmiş olan
hastalarda koku kaybı ve süresi ile bilişsel işlevler arasındaki ilişkinin, bilişsel
işlevlerdeki zaman içerisindeki değişimin ve bu olası değişim üzerinde etkisi
bulunabilecek faktörlerin araştırılması amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: COVID-19 geçirmiş olan 18-60 yaş aralığındaki hastalar,
hastalığı izleyen 3-6 ay içerisinde çalışmaya alındı. COVID-19 ile ilişkili koku
bozukluğu ve süresi sorgulandı. Bilişsel işlevler Addenbrooke Kognitif
Değerlendirme Revize (ACE-R) test bataryası ve Sembol Sayı Modalitesi testi
(SDMT) ile değerlendirildi. Altı ay sonra nöropsikolojik testler yinelendi, bilişsel
işlevlerde ve koku kaybında değişiklik olup olmadığı araştırıldı.
Bulgular: COVID-19 ile ilişkili koku kaybı olan 52 ve olmayan 45 hasta
olmak üzere toplam 97 hasta çalışmaya alındı. Bu hastalardan 50'si ilk
muayenelerinden 6 ay sonra tekrar değerlendirildi. Koku kaybı olan hastaların
42'sinde koku kaybının ≤3 ay, 10 hastada ise >3 ay sürdüğü belirlendi. COVID-19
ile ilişkili koku kaybı olan ve olmayan hastalar arasında birinci ve ikinci
muayenelerdeki ACE-R, SDMT ve ACE-R bellek alt puanları açısından istatistiksel
olarak anlamlı bir farklılık saptanmadı. Koku kaybı >3 ay devam eden hastaların, ≤3
ay süren hastalara göre, ilk muayenelerindeki ACE-R puanlarının daha düşük; 6 ay
sonraki kontrollerinde ise SDMT puanlarının daha düşük olduğu saptandı (p=0,018
ve p=0,044, sırasıyla). İkinci muayenede birinci muayeneye göre COVID-19
geçirmiş olan tüm hastaların yanı sıra koku bozukluğu olan ve olmayan alt gruplarda
da, ACE-R puanlarının (p<0,001, p<0,001 ve p=0,001, sırasıyla) ve SDMT
puanlarının (p<0,001, p<0,001 ve p=0,002, sırasıyla) artış gösterdiği saptandı. Koku
kaybı olan grupta ikinci muayenedeki ACE-R puanlarında, hem koku kaybı ≤3 ay,
hem de >3 ay süren hastalarda artış izlenirken (p<0,001 ve p=0,017, sırasıyla);
SDMT puanlarında sadece koku kaybı ≤3 ay süren hastalarda ikinci muayenede artış
tespit edildi (p<0,001). Lineer regresyon modellerinde koku kaybının süresi, yaş,
cinsiyet, eğitim durumu, obezite, hipertansiyon ve diabetes mellitusu içeren bağımsız
değişkenlerin ACE-R, SDMT ve ACE-R bellek alt puanlarının zamansal değişimi
üzerine etkisinin olmadığı saptandı.
Sonuç: Sonuçlarımız COVID-19 geçiren hastalarda koku kaybı olsun veya
olmasın bilişsel işlevlerin etkilenebileceğine; koku kaybının uzun sürmesi veya
dirençli olması ile bilişsel işlev bozuklarının ilişkili olabileceğine işaret etmiştir.
Bilişsel işlevlerin zaman içerisinde büyük ölçüde düzelme gösterdiği saptanmış;
nörodejeneratif hastalıklardan farklı olarak genetik yatkınlık oluşturan faktörlerin
bulunmayışı, onarım ya da kompansasyon mekanizmalarının sağlam olması gibi
etkenlerin; COVID-19 ilişkili bilişsel işlev bozukluğuna yol açan hasarın geri
dönebilir olmasını açıklayabileceği düşünülmüştür.

Abstract:
Aim: The loss of smell is a prominent and common symptom of COVID-19,
and the olfactory nerve is probably the main pathway for the virus to enter the central
nervous system. When these features are combined with the cognitive dysfunctions
observed in people with COVID-19; brought to mind the long-known relationship
between loss of smell, cognitive functions, and neurodegenerative processes, and
asked, "Can COVID-19 trigger or accelerate the development of neurodegenerative
diseases?" gave rise to the question. In this study, it was aimed to investigate the
relationship between loss and duration of smell and cognitive functions, the change
in cognitive functions over time, and the factors that may have an effect on this
possible change in patients who have had COVID-19.
Materials and Methods: Patients aged 18-60 years who had COVID-19 were
included in the study within 3-6 months following the disease. Smell disorder and its
duration associated with COVID-19 were questioned. Cognitive functions were
assessed with the Addenbrooke's Cognitive Examination Revised (ACE-R) test
battery and the Symbol Digit Modalities test (SDMT). Six months later,
neuropsychological tests were repeated to look for changes in cognitive functions
and loss of smell.
Results: A total of 97 patients were included in the study, 52 patients with and
45 patients without smell loss associated with COVID-19. Fifty of these patients
were re-evaluated 6 months after their initial examination. It was determined that the
loss of smell lasted ≤3 months in 42 of the patients with olfactory loss and >3 months
in 10 patients. No statistically significant difference was found between patients with
and without COVID-19-related olfactory loss in terms of ACE-R, SDMT and ACER memory sub-scores at the first and second examinations. Patients whose loss of
smell persisted for >3 months had lower ACE-R scores in their first examination
compared to patients who lasted ≤3 months; At the 6-month follow-ups, SDMT
scores were found to be lower (p=0.018 and p=0.044, respectively). In the second
examination, ACE-R scores (p<0.001, p<0.001 and p=0.001, respectively) and
SDMT scores (p<0.001, p<0.001 ve p=0.002, respectively) were determined in all
ix
patients who had had COVID-19 compared to the first examination, as well as in the
subgroups with and without olfactory disorders (p<0.001 and p=0.002, respectively)
were found to increase. In the group with olfactory loss, an increase was observed in
the ACE-R scores at the second examination in patients with both loss of smell ≤3
months and >3 months (p<0.001 and p=0.017, respectively); there was an increase in
SDMT scores only in patients whose loss of smell lasted ≤3 months at the second
examination (p<0.001). In linear regression models, independent variables including
duration of olfactory loss, age, gender, educational status, obesity, hypertension and
diabetes mellitus were found to have no effect on the temporal variation of ACE-R,
SDMT and ACE-R memory sub-scores.
Conclusion: Our results suggest that cognitive functions may be affected with
or without loss of smell in patients with COVID-19; pointed out that cognitive
dysfunction may be associated with a prolonged or resistant loss of smell. It was
found that cognitive functions improved greatly over time; unlike neurodegenerative
diseases, factors such as the absence of genetic predisposing factors, robust repair or
compensation mechanisms; It was thought that this could explain the reversibility of
the damage leading to COVID-19-related cognitive dysfunction.