Manyas Kocagöl'de bulunan Don (Rus) Kazakları'na ait kiliseler
Churches of Don (Russian) Cossacks in Manyas Kocagöl
Yazar: CANSU UÇAR
Danışman: PROF. DR. FATMA EVREN DAŞDAĞ
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Balıkesir = Balıkesir ; Balıkesir-Manyas = Balıkesir-Manyas ; Balıkesir-Manyas-Kocagöl = Balıkesir-Manyas-Kocagöl ; Kazaklar = Kazakhs ; Kiliseler = Churchs ; Ruslar = Russians ; İkonalar = Icons

Özet:
Bandırma ve çevresi coğrafi konumu, ulaşım imkanları, iklim yapısı gibi özelliklerinden 
dolayı ideal bir yerleşim merkezi olarak görülmüş ve zaman zaman göçmenlerin yerleştikleri 
önemli yerleşimlerden biri haline gelmiştir. Slav göçmenleri olan Don Kazakları da Bandırma 
çevresine yerleştirilmiş önemli topluluklarından birisidir. Çar I. Petro döneminde Rusya'da 
yaşanan dini parçalanmadan dolayı sakallarını kesmemek uğruna Osmanlı Devleti'ne sığınan 
Don Kazakları, 1709'lu yıllarda 38 gemi ile yola çıkarak Enez ve Manyas topraklarına 
yerleştirilmişlerdir. Manyas'ta Türkler tarafından Kazak Köyü olarak anılan ve günümüzde 
Kocagöl adı ile bilinen bir köy kurmuşlardır. Bölgede Don (Rus) Kazakları'na ait günümüze 
ulaşmış iki adet kilise yapısı ve mezarlık bulunmaktadır. Söz konusu kiliselerden biri olan 
Hayat Veren Üçlü Kilisesi (Trinity Tserkov'/Büyük Kilise/Yeni Cami) bugün 
Kocagöl/Merkez Camii olarak kullanılmaktadır. Meryem'in Göğe Yükseliş Kilisesi 
(Uspenskaya Tserkov'1
/ Küçük Kilise) adlı kilise ise 2000'li yılların başlarına kadar okul 
olarak kullanılıp sonrasında âtıl halde bırakılmıştır. Kültürlerine son derece bağlı olan 
Kazaklar, 1960'ların başına kadar burada özgürce yaşamış ve 1962 yılında tersine göçle 
Rusya'ya geri dönmek zorunda kalmışlardır. Geri dönerlerken yanlarına aldıkları ikonaları 
götürmelerine izin verilmemiş ve ikonalara gümrükte el konulmuştur. Don Kazaklarına ait 
ikonaların çoğu Ayasofya Müzesi'nde, iki tanesi de Bandırma Arkeoloji Müzesi'nde 
muhafaza edilmektedir.
Çalışmamın amacı Balıkesir, Kocagöl çevresinde yaşamış göçmen topluluklarından 
biri olan Don Kazaklarına ait kiliseleri incelemektir. Bu çalışmada Don Kazaklarının, bölgeye 
gelişleri, yerleşmeleri, kültürleri ve bölgedeki mimari faaliyetleri incelenecektir. Kazakların 
bu bölgede neden iki tane kiliseye ihtiyaç duydukları, kiliselerin mimari tanımlarının 
1 Kiril harfleriyle yazılışı "Успенская церковь"
iii
yapılması ve günümüzdeki durumlarının belgelenmesi çalışmanın temel sorunlarını 
oluşturmaktadır. Konuya özgünlük ve bütünlük sağlaması açısından bölgeye ait gazeteler ile 
yayınlar taranmış, Kocagöl'de yaşayan halkla röportaj yapılmış ve bütün veriler 
karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Kiliseler yerinde incelenip fotoğraflanmış ve planları 
çizilmiştir. Kiliselerin tanımları yapıldıktan sonra Don Kazaklarına ait diğer kiliselerle 
karşılaştırma yapılarak değerlendirilmiştir.
Bu çalışmada elde edilen sonuçlar genel olarak değerlendirildiğinde; Manyas 
Kocagöl'de bulunan Don Kazaklarına ait Meryem'in Göğe Yükseliş Kilisesi (Uspenskaya 
Tserkov'/ Küçük Kilise) ve Hayat Veren Üçlü Kilisesi'nde (Trinity Tserkov'/Büyük 
Kilise/Yeni Cami) başkent Konstantinopolis'te yoğun olarak kullanılan üç nefli bazilikal plan
ile Ege bölgesi Rum-Ortodoks kiliselerinde severek kullanılan tek nefli bazilikal planın tercih 
edildiği ve söz konusu kiliselerinin cephe düzenlemelerinde, aynı inanca sahip olan diğer 
toplulukların Rusya ve çevresinde inşa ettikleri dua evlerinin cephelerinden etkilenildiği
ortaya çıkarılmıştır. Kiliselerin cepheleri oldukça sade olup iç mekanlarda da herhangi bir 
süsleme ögesine rastlanmamıştır.

Abstract:
Bandırma and its surroundings have been seen as an ideal settlement due to its 
geographical location, transportation opportunities and climate structure, and it has become 
one of the important settlements where immigrants settle from time to time. Don Cossacks, 
who are Slavic immigrants, is one of the important communities settled around Bandırma. 
Don Cossacks, who took refuge in the Ottoman Empire in order not to cut their beards due to 
the religious fragmentation in Russia during the reign of Tsar Peter I, set out with 38 ships in 
1709 and settled in the lands of Enez and Manyas. They established a village in Manyas, 
which was known as the Kazakh Village by the Turks and is now known as Kocagöl. There 
are two church structures and cemeteries belonging to the Don (Russian) Cossacks that have 
survived in the region. One of these churches, the Life-Giving Trinity Church (Trinity 
Tserkov'/Great Church/New Mosque) is used as Kocagöl/Central Mosque today. The Church 
of the Assumption of the Virgin Mary (Uspenskaya Tserkov' / Small Church) was used as a 
school until the early 2000s and then left idle. The Kazakhs, who are very attached to their 
culture, lived freely here until the early 1960s and were forced to return to Russia by reverse 
immigration in 1962. They were not allowed to take the icons they took with them on their 
way back, and the icons were confiscated at the customs. Most of the icons belonging to the 
Don Cossacks are preserved in the Hagia Sophia Museum, and two of them are preserved in 
the Bandırma Archeology Museum.
The aim of my study is to examine the churches belonging to the Don Kazakhs, one of 
the immigrant communities who lived around Balıkesir, Kocagöl. In this study, the arrival, 
settlement, culture and architectural activities of the Don Cossacks in the region will be 
examined. The main problems of the study are why the Kazakhs needed two churches in this 
region, the architectural definitions of the churches and the documentation of their current 
situation. In terms of providing originality and integrity to the subject, newspapers and 
publications belonging to the region were scanned, interviews were made with the people 
living in Kocagöl and all data were compared and evaluated. Churches were examined on site, 
v
photographed and plans drawn. After the definitions of the churches were made, they were 
evaluated by comparing with other churches belonging to the Don Cossacks.
When the results obtained in this study are evaluated in general; In Manyas Kocagöl, 
the Church of the Assumption of the Virgin (Uspenskaya Tserkov'/Little Church) and the 
Life-giving Trinity Church (Trinity Tserkov'/Great Church/New Mosque) belonging to the 
Don Cossacks are a three-nave basilica, which is heavily used in the capital Constantinople. It 
has been revealed that the single-nave basilica plan, which is fondly used in the GreekOrthodox churches of the Aegean region, was preferred, and the facade arrangements of these 
churches were influenced by the facades of prayer houses built by other communities of the 
same faith in Russia and its surroundings. The facades of the churches are quite plain and no 
ornamental elements were found in the interiors.