Türkiye'de popüler bilim dergilerinin eleştirel ekonomi politik çözümlemesi: Bilim ve Teknik ile Popular Science örnekleri
Critical political economy analysis of the popular science magazines in Turkey:The "Bilim ve Teknik" and "Popular Science" examples
Yazar: MEHMET EMİR YILDIZ
Danışman: PROF. DR. ERDAL DAĞTAŞ
Anadolu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Basın ve Yayın Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Gazetecilik = Journalism ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Bilim = Science ; Bilim ve Teknik dergisi = Science and Technical magazine ; Bilimsel yayın = Scientific publication ; Dergiler = Magazines ; Ekonomi politikaları = Economic policies ; Eleştiri = Criticism ; Kamu yayıncılığı = Public broadcasting

Özet:
Bu çalışmada, popüler bilim dergileri özelinde popüler bilim yayıncılığı, eleştirel ekonomi politik açıdan soruşturulmuştur. Popüler bilim kavramının tarihsel olarak geçirdiği dönüşüm ve belirli tarihsel uğraklarda ekonomi politik yapı ile arasındaki ilişki ele alınarak; popüler bilimin, tarihsel, toplumsal ve ekonomi politik boyutları irdelenmiştir. Bilim iletişimine yönelik farklı yaklaşımların da tartışıldığı çalışmada, genel olarak bilim iletişimi etkinlikleri, özel olarak popüler bilim yayıncılığına yönelik eleştirel bir tutum arayışlarının neden başladığı tartışılmıştır. Eleştirel tutum arayışlarına, eleştirel ekonomi politik yaklaşımdan yararlanılabileceği yanıtının verildiği çalışmada, eleştirel ekonomi politiğin kökenleri ve medyanın ekonomi politiğine ilişkin yaklaşımlar irdelenmiştir. Popüler bilim dergilerinin üretiminin gerçekleştiği maddi yapının tanımlanması ve bu maddi yapının içerikler üzerindeki etkilerinin saptanması çalışmanın genel çerçevesini oluşturmuştur. Kuramsal tartışmalar ve çalışmanın amaç soruları doğrultusunda, nitel çözümleme yönteminden yararlanılmıştır. İkili veri toplama tekniğinin kullanıldığı çalışmanın çözümleme bölümünde, sektörel ve metinsel çözümleme gerçekleştirilmiştir. Dergilerin üretim aşamasına ilişkin sektör çözümlemesinde, ekonomi politik açıdan öne çıkan ticari yayıncılık ve kamusal yayıncılık modelleri içinde işleyen iki derginin editöryal kadrolarıyla, yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş ve bu görüşmeler, belirlenen tematik başlıklar altında değerlendirilmiştir. Dergilerin içeriklerine ilişkin metin çözümlemesinde ise, Bilim ve Teknik ile Popular Science dergilerinin 2014 yılı sayılarının tamamı oluşturulan tematik başlıklar çerçevesinde çözümlenmiştir. Sonuç olarak, iki farklı yayıncılık modeli ve sahiplik yapısı içinde üretilen dergilerde ortaya çıkan farkların; üretim ilişkileri, üretim biçimleri, emek süreçleri, sahiplik yapısı ve yayıncılık modeli gibi ekonomi politik unsurlarda ortaya çıkan farklılıklardan kaynaklandığı saptanmıştır. Eşdeyişle, dergilerin içeriklerinin, ilk aşamada üretildikleri maddi yapı tarafından belirlendiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar kelimeler: Popüler bilim yayıncılığı, popüler bilim dergileri, eleştirel ekonomi politik yaklaşım, kamusal yayıncılık, ticari yayıncılık, nitel çözümleme yöntemi.

Abstract:
In this study, popular science publications, specifically popular science magazines, have been investigated in terms of critical political economy. The development of the popular science concept throughout history, and the relation between the political economy and popular science in certain historical revolutions have been handled, and the historical, social and political economic dimensions of popular science have been examined. In the study, where different approaches that are focused on science communication are also discussed, in general, the science communication activities; and specifically the search for an attitude that is critical about the popular science publications have been discussed in terms of their roots. In the study, where the answer of "critical political economy approach may be made use of" may be given to the questions on critical attitude search, the roots of critical political economy and the approaches on political economy of the media have also been sought for. Defining the material structure of the body where popular science magazines are produced, and determining the effects of this material structure on the contents constitute the general framework of this study. Qualitative analysis method has been made use of for the hypothetical discussions and for the aim of the study. The sectorial and textual analyses have been performed in the analyses sections of the study in which the binary data collection technique has been used. In the sector analysis related with the production stage of the magazines, detailed interviews which were semi-structured were made with the editorial staff of the two prominent magazines that are being published in the field of political economy with commercial and public benefit purposes. These interviews have been evaluated under the thematic titles determined. In the textual analysis of the contents of the magazines, all 2014 volumes of Bilim ve Teknik and Popular Science magazines have been analyzed under the defined thematic titles. As a conclusion, it has been determined that the differences between the two magazines that have different publication models and that have two different ownership structures stem from political economy factors such as production relations, production styles, effort processes, ownership structures and publication models. In other words, it has been concluded that the contents of the magazines are determined by the material structure by which they are being produced and published. 

Keywords: Popular science publications, popular science magazines, critical political economy approach, public publishing, commercial publishing, qualitative analysis method.