Zanaat, üretim ve tasarım bağlamında sürdürülebilir katılımcı tasarım modeli önerisi: Kahramanmaraş yemenileri
A model proposal adopting sustainable and participatory design approach in context craft, production and design: Kahramanmaraş traditional shoes yemeni̇
Yazar: HATİCE KÜBRA ARIKAN
Danışman: PROF. DR. DİLEK AKBULUT
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Endüstri Ürünleri Tasarımı = Industrial Design

Özet:
Bu tez çalışmasında, Anadolu ayak giyim kültürünün önemli bir parçası olan Kahramanmaraş yemenisi ve zanaatının sürdürülebilirliğini ürün ve üretim bağlamında yeni ürün geliştirme sürecinde katılımcı ve işbirlikçi tasarım yoluyla incelenmiştir. Araştırmacı, Kahramanmaraş yemeni zanaatının sürdürülebilirlik çalışma başlıklarını belirlemek amacıyla literatür taraması ve Kahramanmaraş'ta ve çevre ilde bu zanaatı gerçekleştiren zanaatkarlarla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirmiştir. Daha sonra, ürün ve üretim bağlamında sürdürülebilirlik çalışmalarında uygulanabilecek tasarım müdahale başlıklarının belirlenebilmesi için araştırmacının aracı-gözlemci olarak yer aldığı iki keşif çalışması gerçekleştirilmiştir. Sonrasında üniversitelerin endüstriyel tasarım, tekstil ve moda tasarımı ve geleneksel el sanatları bölümlerinden lisansüstü öğrencileri veya mezunlarından teşkil, iki farklı tip grupta (karma ve homojen) geçekleştirilen çalıştay, pandemi süreci nedeniyle sanal platformda düzenlenmiştir. Çalıştayda video kaydı, ürün eskiz çalışmalar, alan notları ve fotoğraflar ile belgelenmiştir. Çalıştayda, her grubun sanal atölye çalışması, kendi süreci içerisinde süreç ve sonuç ürün olarak değerlendirilmiştir. Her bir grup çalıştayında mevcut Kahramanmaraş yemenisinin özün değeri içerisinde; görsel niteliği olarak estetik değeri, kullanım dâhilinde işlevsel değeri,  malzemeye dair yapılabilecek yenilikler, üretim sürecinde alet ve edevata dair yenilik ve belirli kullanıcı kitleleri için özelleştirilmiş yemeniler olarak sürdürülebilir tasarım hususları sorgulanarak yeni yemenilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalıştay kapsamında tasarımcı olan araştırmacı, katılımcıların, zanaatkârın üretim sürecine uygun yeni ürün geliştirme sürecinde eylemin kolaylaştırılmasını, kolektif çalışmayı destekleyen ve zanaatkarın sonuç ürünün prototip süreci gerçekleştirmesinde aracı olduğu bir süreci tasarlamıştır. Çalışma kapsamında Kahramanmaraş yemeni zanaatı özelinde zanaat üretimi geçekleştirilen uygulamalar sonucunda, geleneksel ayak giyim ürünleri üretimlerini katılımcı, zanaatkâr ve tasarımcı işbirliğinde ürün geliştirme süreçlerinde kullanabilecekleri müdahale metodolojisi sunulmuştur.

Abstract:
In this study, the sustainability of Kahramanmaraş yemeni and craft, which is an important part of Anatolian footwear culture, was examined in the context of product and production through participatory and collaborative design in the new product development process. Firstly, two exploratory studies were carried out in which the researcher was involved as a mediator-observer in order to determine the design intervention topics that could be applied in sustainability studies in the context of product and production. Afterwards, the workshop, which was held in two different types of groups (mixed and homogeneous) consisting of graduate students or graduates from the departments of industrial design, textile and fashion design and traditional handicrafts, was held on a virtual platform due to the pandemic process. The workshop was documented with video recording, product sketches, field notes and photographs. In the workshop the virtual workshop of each group was evaluated as a process and a result product within its own process. Within the core value of the existing Kahramanmaraş yemeni in each group workshop, it is aimed to develop new food products by questioning sustainability concerns with its aesthetic value as its visual quality, its functional value in use, innovations that can be made about the material, innovation in tools and equipment in the production process, and the titles of customized yemeni for certain user groups. The researcher, who became a designer within the scope of the workshop designed a process that facilitates the action of the participants in the new product development process suitable for the craftsman's production process, supports collective work, and is a mediator in the prototype process of the final product. Within the scope of the study, an intervention methodology that can be used in the product development processes of traditional footwear productions in cooperation with participants, craftsmen and designers was presented, as a result of the practices in which craft production was carried out specifically for the Kahramanmaraş yemeni craft.