Keçi meralarında bulunan bazı maki türlerinin otlatma mevsimi boyunca yem değerlerinin saptanması
Determination of nutritive value of maquis found in goat ranches during a whole grazing period
Yazar: MUSTAFA ÇÜREK
Danışman: PROF. DR. NİHAT ÖZEN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Zootekni Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışmada, keçi merası olarak kullanılan makilik alanlarda yaygın olarak yetişen Kermes Meşesi (Quercus coccifera L), Pırnal Meşesi (Quercus ilex) ve Akçakesme (Phillyrea latifolia) türlerinin, yaprak+ince saplarının, ham ve sindirilebilir  besin madde değerlerinin, laboratuvar analizleri ve naylon torba yöntemi ile belirlenmesi amaçlanmıştır. Yayla ve sahil kesimleri olmak üzere, 2 ayrı bölge ve 5 farklı biçim zamanında (Mayıs-Eylül arası) toplanan örneklerde, öncelikle, kuru madde (KM), ham protein (HP), ham yağ (HY), ham sellüloz (HS), ham kül (HK) analizleri yapılarak ve N'siz öz madde (NÖM) yüzdeleri hesaplanmış; ardından, nötr deterjan lif (NDF), asit deterjan lif (ADF), asit deterjan lignin (ADL), kondanse tanen (KT), kalsiyum (Ca), fosfor (P), potasyum (K), magnezyum (Mg), kükürt (S), mangan (Mn) , bor (B), demir (Fe) ve çinko (Zn) analizleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, her maki türünün ortalama kuru ot verimleri belirlenerek, büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar için otlatma kapasiteleri (OK) saptanmıştır. Daha sonra, alınan örneklerin, 0, 4, 8, 16, 24, 48, 72 ve 96. saatlerdeki  kuru madde sindirilebirlikleri (KMS), rumen kanülü takılmış 3 keçi üzerinde naylon torba tekniğine göre gerçekleştirilen sindirim denemeleri ile saptanmış ve 48.saatteki KMS değerleri üzerinden de metabolik enerji (ME) değerleri hesaplanmıştır.
Üzerinde çalışılan makilerden meşelerin KM kapsamlarını, bölge ve biçim farklılıkları, Akçakesme'yi ise, biçim ve bölge x biçim interaksiyonu önemli düzeyde etkilemiş olmakla beraber, her üç makide de, KM düzeyleri birbirine yakın bulunmuştur. Örneğin, Kermes Meşesi'nde, yayla ve sahil bölgelerinden, farklı biçimlerde elde edilen ortalamalar, % 58,44-81,66; Pırnal Meşesi'nde % 58,29-82,60; Akçakesme'de % 61,40-83,14 arasında değişmiştir. OM kompozisyonları bakımından da maki türleri arasında büyük benzerlikler olup, sadece Akçakesme, bölge farklılıklarından etkilenmiştir. Makilerin ortalama  OM düzeyleri, Kermes Meşesi'nde % 95,54-96,79; Pırnal Meşesi'nde % 95,26-96,12; Akçakesme'de % 94,60-96,39 arasında gerçekleşmiştir. HK içerikleri üzerine bölge, biçim ve bölge x biçim interaksiyonlarının etkisi OM ile aynı olmuş; yani, burada da bölge farklılıkları Akçakesme'yi etkilemiştir. Ortalama değerler, Kermes Meşesi'nde % 3,21- 4,46; Pırnal Meşesi'nde % 3,88-4, 92; Akçakesme'de % 3,63-5,40 arasında yer almıştır. HP ortalamalarında durum biraz farklı olup, meşelerde varyasyon kaynaklarının her üçü de önemli derecede (P<0,01) etkili olduğu halde, Akçakesme'de sadece biçim farklılıklarının etkisi önemli (P<0,05) bulunmuştur. Burada, minumum ve maksimum değerler, Kermes Meşesi'nde % 3,36-6,98; Pırnal Meşesi'nde % 3,38-6,38; Akçakesme'de %  4,56-6,64 arasında gerçekleşmiştir. HS bakımından Pırnal Meşesi ile Akçakesme'de varyasyon kaynaklarının hepsi (P<0,01), Kermes Meşesi'nde ise biçim (P<0,01) ve bölge x biçim interaksiyonu (P<0,05) önemli etkiler yaratmıştır. En düşük ve en yüksek ortalamalar olarak karşılaştırıldığında, Kermes Meşesi'nde bu değerlerin % 23,54-25,98; Pırnal Meşesi'nde % 16,75-26,99; Akçakesme'de % 13,18-30,98 arasında değiştiği görülmüştür. HY değerleri üzerinde Kermes Meşesi'nde bölge, Pırnal Meşesi'nde biçimin (P<0,01), Akçakesme'de ise her ikisinin (P<0,01) etkileri önemli olmuştur. Kermes Meşesi'nde ortalama HY değerleri % 2,37-4,51; Pırnal Meşesi'nde % 2,88-4,66; Akçakesme'de % 2,52-4,36 arasında bulunmuştur. NÖM ortalamaları variyasyon kaynaklarının hepsinden önemli derecede etkilenmiş olup (P<0,01), farklı biçimlerde elde edilen ortalamalar, Kermes Meşesi'nde % 59,61-65,99; Pırnal Meşesi'nde % 55,76-69,57; Akçakesme'de % 54,59-72,19 arasında  değişim göstermiştir.
Makro mineral içerikleri üzerinde, ele alınan varyasyon kaynakları, genellikle önemli etkiler yaratmıştır. Örneğin, bölge farklıklılıkları Kermes Meşesi'nin Ca içeriklerini önemli derecede etkilememekle beraber, bölge x biçim ve biçim interaksiyonu etkileri ile, diğer iki maki türünde, bölge farklılıkları dahil, tüm variyasyon kaynakları önemli etkiler yaratmıştır (Akçakesme'de bölge etkisi P<0,05, diğerlerinde P<0,01). Makilerin ortalama değerleri karşılaştırıldığında, Kermes Meşesi'nde % 1,06-1,84; Pırnal Meşesi'nde % 1,03-1,75; Akçakesme'de % 1,17-2,13 arasında değiştiği gözlenmiştir. P üzerinde, sadece Pırnal Meşesi'nde bölge, Akçakesme'de biçim farklılıkları önemli etki yaratmamış; bunun dışında, diğer faktörler önemli etkiler yapmıştır (P<0,01). P  yüzdeleri Kermes Meşesi'nde % 0,07-0,14; Pırnal Meşesi'nde % 0,06-0,15; Akçakesme'de % 0,06-0,12 arasında varyasyon göstermiştir. Makilerin K kompozisyonu ele alınan tüm varyasyon kaynakları tarafından önemli derecede (P<0,01) etkilenmiş olup, minimum ve maksimum değerler, Kermes Meşesi'nde % 0,36 ve % 0,63; Pırnal Meşesi'nde % 0,40 ve % 0, 77; Akçakesme'de % 0,36 ve % 1,12 olmuştur. Mg ortalamaları sadece bölge farklılıklarından etkilenmemiş olmakla beraber, Pırnal Meşesi ve Akçakesme variyasyon kaynaklarının üçünden, Kermes meşesi de biçim ve bölge x biçim interaksiyonundan önemli derecede etkilenmiş gibi gözükmektedir. Bunlara ait ortalamalar, Kermes Meşesi'nde % 0,12-,22; Pırnal Meşesi'nde % 0,11-0,22; Akçakesme'de % 0,09-0,15 arasında bir dağılım ortaya koymuştur.  Üç varyasyon kaynağının da S değerleri üzerinde etkileri önemli (P<0,01) bulunmuş olup, ortalamalar, Kermes Meşesi'nde % 0,08-0,11; Pırnal Meşesi'nde 0,07-0,20; Akçakesme'de % 0,06-0,21 arasında değişmiştir. 
Bu araştırmada çalışılan makilerin NDF, ADF, ADL ve KT içerikleri üzerinde varyasyon kaynaklarının etkisi değerlendirildiğinde, sadece Kermes Meşesi'nin ADL ve KT ortalamaları üzerinde bölge farklılıklarının etkili olmadığı; bunun dışında, tüm variyasyon kaynaklarının, ortalamaların hespsini önemli derecede etkilediği belli olmaktadır. Kermes Meşesi, Pırnal Meşesi ve Akçakesme'de, ortalamaların, NDF'de, sırasıyla, % 53,58-62,54; % 42,44-64,29; % 40,66-61,00 arasında, ADF değerlerinin % 34,20-42,00; % 31,40-41,43; % 29,50-41,34 arasında, ADL değerlerinin % 18,92-25,43; % 18,34-23,56; % 18,24-26,20 arasında, KT değerlerinin de 8,56-19,19;  6,38-17,55; 2,37-8,07 g/kg arasında değiştiği görülmüştür.
Meşelerin kuru ot verimleri, yaylada ve sahil meralarında olmak üzere, Kermes Meşesi'nde, 398 ve 567; Pırnal Meşesi'nde, 406 ve 540; Akçakesme'de 305 ve 338 kg/da; Her ikisi de 150'şer da olan yayla ve sahil meralarının toplam otlatma kapasiteleri, büyükbaş hayvan birimi cinsinden, Kermes Meşesi, Pırnal Meşesi ve  Akçakesme için, yine yayla ve sahil'de olmak üzere, sırasıyla, 33 ve 47; 39 ve 45; 25 ve 28; aynı değerler keçiler için, aynı sırayla, 414 ve 591, 485 ve 562, 318 ve 352 olarak hesaplanmıştır.  
Naylon torba tekniği ile, enerji hesaplamalarına esas alınan 48.saatteki KMS değerlerinde, Kermes Meşesi'ne ait bütün ortalamalar her üç varyasyon kaynağından da önemli derecede  (P<0,01) etkilendiği halde, Pırnal Meşesi'nde biçim farklılıklarının, Akçakesme'de ise bölge ve bölge x biçim interaksiyonun etkileri önemsiz; buna karşın, Pırnal Meşesi'nde bölge farklılıklarının (P<0,01) ve yine Pırnal Meşesi'nde bölge x biçim interaksiyonu ile Akçakesme'de biçim farklılıklarının (P<0,05) etkileri önemli bulunmuştur. Makilere ait ortalamalar karşılaştırıldığında, Kermes Meşesi'nde, bunların % 32,71-44,72; Pırnal Meşesi'nde % 33,86-45,15; Akçakesme'de % 56,69-64,06 arasında değiştiği görülmektedir. 
48.saatteki KMS değerleri üzerinden hesaplanan ME değerleri, Kermes Meşesi için 1382-1690; Pırnal Meşesi için 1411-1701; Akçakesme için 1996-2198 kcal/kg arasında gerçekleşmiştir.  
Bu çalışmadan elde edilen ME ile bundan hesaplanan toplam sindirilebilir besin madde (TSBM) değerleri, hayvan beslemede yaygın şekilde kullanılan bazı kaba yemler için  literatürlerde verilen değerlerle karşılaştırıldığında, Akçakesme'nin Yonca, Çayır  Üçgülü, karışık çayır otu, Mısır silajı ve Buğday samanından yüksek;  Meşelerin ise, Buğday samanından yüksek, fakat, diğer kaba yemlerden oldukça düşük değerlere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

ANAHTAR KELİMELER: Keçi merası, makiler, besin madde kompozisyonu, otlatma kapasitesi, kuru madde parçalanabilirliği, metabolik enerji

Abstract:
Nutritive and energy values of three maquis species (Quercus coccifera L, QC; Quercus ilex, QI; Phillyrea latifolia,PL) widely grown at the ranches utilized  as 'goat ranch'  in Antalya were determined in  the present study during a whole grazing season (May to September)  through laboratory analysis and digestion trials. Dry matter (DM) contents of samples (leaf+fine stems) of QC, QI and PL obtained through five cuts with monthly intervals changed  from 58.44 to 81.66 %, 58.29 to 82.60 % and 61.40 to 83.14 %, respectively. Average organic matters (OM), crude ash (CA), crude protein (CP), crude fiber (CF), ether extracts (EE) and nitrogen free extracts (NFE) obtained on dry matter basis from the  same samples were found to be between 95.54 and 96.79 %, 3.21 and 4.46 %, 3.36 and 6.98 %, 23.54 and 25.98 %, 2.37 and 4.51 %, 59.61 and 65.99 % for QC; 95.26 and 96.12 %, 3.88 and 4.92 %, 3.38 and 6.38 %, 16.75 and 26.99 %, 2.88 and 4.66 %, 55.76 and 69.57 % for QI; 94.60 and 96.39 %, 3.63 and 5.40 %, 4.56 and 6.64 %, 13.18 and 30.98 %, 2.52 and 4.36 %, 54.59 and 72.19 % for PL, respectively. Similarly, Ca, P, K, Mg and S averages varied between 1.06-1.84 %, 0.07-0.14 %, 0.36-0.63 %, 0.12-0.22 %, 0.08-0.11 % in QC; 1.03-1.75 %, 0.06-0.15 %, 0.40-0.77 %, 0.11-0.22 %, 0.07-0.20 % in QI; 1.17-2.13 %, 0.06-0.12 %, 0.36-1.12 %, 0.09-0.15 %, 0.06-0.21 % in PL, respectively. Averages of neutral detergent fibre (NDF), acid detergent fibre (ADF), acid detergent lignin (ADL) and condensed tannin (CT) contents of QC ranged between 53.58-62.54 %, 34.20-42.00 %, 18.92-25.43 %, 8.56-19.19 g/kg, respectively;  while, they were 42.44-64,29 %, 31.40-41.43 %, 18.34-23.56 %, 6.38-7.55 g/kg in QI, and 40.66-61.00 %, 29.50-41.34 %, 18.24-26.20 %, 2.37-8.07 g/kg, in PL.
Average roughage productions at the coastal and highland regions were 398 and 567 for QC, 406 and 540 for QI, 305 and 338 kg/da for PL. The grazing capacity of QC, QI and PL were calculated for two ranches, 150 da each, at the coastal and the higland districts  were 33 and 47, 39 and 45, 25 and 28 cattles; 414 and 591, 485 and 562, 318 and 352 goats, respectively.
Minimum and maximum dry matter degradability at 48th h ratios were observed through nylon bag technique as 32.71 % and 44.72 %, for QC; 33.86 % and 45.15 % for Qİ; 56.69 % and 64.06 % for PL. Metabolic energy (ME) values calculated from these figures were found as 1382 and 1690 kcal/kg for QC; 1411 and 1701 kcal/kg for QI; 1996 and 2198 kcal/kg for PL. High KT contents were found to be the main factor decreasing ruminal degradability and energetic value of QC and QI.

KEYWORDS: Goat pasture, maquis, nutritive value, grazing capacity, dry matter degradability, metabolic energy