Fransız İhtilâli bağlamında yeni rasyonalist mimarlık: Ledoux, Boullée, Lequeu
New rational architecture in the context of the French Revolution: Ledoux, Boullée, Lequeu
Yazar: HİLAL ÇALIŞKAN
Danışman: PROF. DR. AYLA FATMA ANTEL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
1789 Fransız İhtilâli'nin gerçekleşmesiyle ortaya atılan "özgürlük, eşitlik, kardeşlik" kavramları dolaylı biçimde dönemin mimarlığını etkileyerek, Eski Rejim'i (Ancien Régime) çağrıştıran Barok, Rokoko ve Neoklâsisizm'den uzak, pür bir rasyonel düşünceyi ortaya çıkaran etken unsurlar olmuştur. Tezin çatkısı, Modern Mimarlığın üzerine en hararetli tartışmaların döndüğü 1930'lu yıllarda gündeme gelen ve "devrimci" olarak adlandırılan mimarların Modern Mimarlık kavramı ve idealleriyle ilişkisi üzerine oluşturulmuştur. 
Tez, giriş ve sonuç kısımları haricinde dört kısımdan meydana gelmektedir. Fransız İhtilâli kapsamında oluşturulan ilk bölümde, 18. Yüzyıl Fransa'sının sosyal, siyasi, ekonomik ve fikri altyapıları irdelenmiş, bu bağlamda çizilen çerçeve ile döneme dair kapsamlı bir açıklama hedeflenmiştir. Çalışmanın düşünsel arka planına yönelik giriş niteliği taşımakta olan bu bölümde, devrimin ideolojik bağlamda dünyaya olan etkisi, diğer devrimler arasında nerede konumlandırılması gerektiği ele alınarak incelenmiştir. Bu kısımda devrim sonucunda ortaya çıkan ve evrensel bağlamda etkisini göstermiş olan "özgürlük, eşitlik, kardeşlik" gibi hümanist kavramların ideolojisi ele alınmıştır.
Tezin ikinci bölümünde, birinci bölümde bahsedilen Fransız İhtilâli olgusunun en önemli nedenlerinden olan Aydınlanma, öncüleri ile beraber ele alınmış, bu kapsamda Aydınlanma fikrinin mimarlıkla ilişkilendirildiği kısımlar üzerinde durulmuştur. Böylelikle tezin çatkısını meydana getiren, dönemin vizyoner fikirlerini ortaya atacak olan isimlerin mentorları ele alınmıştır.
Avrupa'nın toplumsal ve siyasi dengelerini kökten değiştiren devrim, beraberinde ortaya çıkan özgürlük, eşitlik, kardeşlik (liberté, égalité, fraternité) kavramları ile dönemin mimarlığı üzerinde etkili olmuştur. Bu sloganların etkisiyle yeni klâsikçi üslupta seyreden mimari anlayış formel bir kırılım yaşamış, devrim ideolojisi, pür geometriler ile şekillenen farklı mimarlık arayışlarına neden olmuştur. Tezin üçüncü bölümünde, mimarlıklarında bu kırılımın mevcut olduğu 18. Yüzyıl Neoklâsisizm üslubunun biçimlenmesinde etkili isimler olan Claude-Nicolas Ledoux, Étienne-Louis Boullée ve Jean-Jacques Lequeu isimli mimarlar ve tasarımları ele alınarak bu isimlerin daha sonra "18. Yüzyıl vizyoner mimarları" olarak adlandırılmalarına neden olan, dönemin diriltmeci anlayışına karşıt biçimde ortaya koydukları ütopik ve rasyonel temsiller incelenmiştir. 
20. Yüzyıl'ın Modern Mimarlık üzerine şiddetli tartışmalarının sürdüğü 1933 yılında tarihçi Emil Kaufmann bu isimleri bir araya getirerek Modern Mimarlığa yönelik bir köken araştırması ortaya koymuştur. Kendi dönemleri olan 18. Yüzyıl'da pek yankı uyandıramamış olan mimarlar 20. Yüzyıl'da "modern" olarak nitelendirilecek olan anıtsal ve ütopik tasarımlarıyla dikkat çekmişlerdir. Tezin dördüncü bölümünde, Kaufmann'ın mimarlıkta "özerk" anlayışını temellendirmesinde etkili olan Şato(Blondel) ile St. Martin Giriş Kapısı(Ledoux) üzerinden yaptığı kıyas ele alınmış, böylelikle tarihçinin iki yüzyıla dair işaret ettiği devamlılık incelenmiştir. Kaufmann'ın tarihselci biçimde Ledoux'yü mimarlıkta modern anlayışın atası ilan ederek oluşturduğu tezini güçlendiren iddiaları bu bölümde incelenmiş olup; Kaufmann'ın Ledoux ile Le Corbusier üzerinden işaret ettiği devamlılığın Kant'ın "istencin özerkliği" kuramıyla temellendiren kurgusuna yönelik ortaya konulan eleştiriler de bu kısımda ele alınmıştır. Kaufmann tarafından Modernizm'e yönelik gerçekleştirilen bu köken arayışı, Modern Mimarlık tarihinde önemli bir tartışma başlatmakla beraber Modernizm'in çerçevesini çizmek hedefiyle 20. Yüzyıl başlarında oluşturulan ideolojik ortama aykırı olarak akıma yönelik kapsamın sınırlarını aşması ve politik olması gerekçesiyle Modernizm savunucuları tarafından dışlanmıştır. Viyana Okulu temsilcileri başta olmak üzere Modernizm'e yönelik yapılan bu köken arayışının günümüze kadar birçok tarihçi tarafından eleştirilmiş olması, tartışmanın güncel kalmasını ve yeni sorular sorulmasını mümkün kılmış, böylece Modern Mimarlık mirasının etkili argümanlar yoluyla eleştirilmesine olanak sağlamıştır. Bu bölümde ayrıca Modern Mimarlık anlayışı, Modernizm'in ortaya atıldığı dönem olan 20. Yüzyıl üzerinden incelenmiş, bu dönemde sanat ve mimarlıkta etkili olan akımlar ele alınarak açıklanmıştır. Böylelikle mimarlıkta evrensel bir anlayışa neden olan modern tavır, 20. Yüzyıl Modern Mimarlığı'nın özerk formlara yönelik özelliklerin kapsamlı biçimde temellendirildiği bir dönem olarak nitelendirilmesine önayak olmuştur. Bölümün sonunda, devrimci mimarların 20. Yüzyıl rasyonalist düşüncesi üzerindeki etkisi vurgulanmıştır.
Tezin sonuç kısmında, devrimin gerçekleşmesiyle ortaya atılan "özgürlük, eşitlik, kardeşlik" kavramlarının dolaylı biçimde dönemin mimarlığı üzerinde etkili olduğu tespit edilmiş, bu sloganların Eski Rejim'i (Ancien Régime) çağrıştıran Barok, Rokoko ve Neoklâsisizm'den uzak, pür bir rasyonel düşünceyi ortaya çıkaran etken unsurlar oldukları ortaya konulmuştur. Böylelikle 18. Yüzyıl'ın devrimci mimarlarının rasyonel düşünceyi savunan yenilikçi tavrının 20. Yüzyıl Rasyonalizmi'ni biçimlendirmekte etkili olduğu saptanarak evrensel idealleri gözeten bu iki farklı yüzyıl arasında rasyonel düşünce aracılığıyla kurulan devamlılık ideali savunulmuştur.

Abstract:
The concepts of "liberty, equality, fraternity" (liberté, égalité, fraternité), which were put forward with the realization of the French Revolution of 1789, have indirectly influenced the architecture of the period. These concepts brought out a pure rational thought, far from Baroque, Rococo and Neoclassicism, which evoke the Old Regime (Ancien Régime). The framework of the thesis was formed to cover the 1930s, when the most heated discussions on Modern Architecture were put forward. The relationship between the "revolutionary" architects and the concept of Modern Architecture with its ideals, constituted the scope of this thesis. 
The thesis consists of four parts, with the exception of the introduction and conclusion. In the first part of the thesis, which was created within the scope of the French Revolution; the social, political, economic and intellectual infrastructures of 18th century France were examined and a comprehensive explanation of the period was aimed in this context. In this part, which is an introduction to the intellectual infrastructure of the study, the global impact of the revolution in the ideological context has been examined by considering where it should be positioned among other revolutions. In this section, the ideology that the humanist concepts such as "liberty, equality, fraternity", which emerged as a result of the revolution and have been effective in the universal context, and the critical perspectives of various sections towards this ideology have been discussed. 
In the second part of the thesis, Enlightenment, which is one of the most important reasons of the French Revolution phenomenon mentioned in the first part, has been handled together with its pioneers. In this context, the parts where the idea of ​​Enlightenment was associated with architecture were emphasized. By this method, mentors of the names who created the framework of the thesis and who will reveal the visionary ideas of the period were discussed.
The Revolution, which radically changed the social and political balances of Europe, had an impact on the architecture of the period with the concepts of liberty, equality, fraternity that came with it. With the influence of these concepts, the architectural understanding of the era, which was shaped by the Neoclassical Style, experienced a formal breakdown. The ideology of revolution, had an impact on new architectural quests shaped by pure geometries. In the third part of the thesis, Claude-Nicolas Ledoux, Étienne-Louis Boullée and Jean-Jacques Lequeu, who were effective on shaping the 18th century Neoclassical Style were mentioned. In this section, Claude-Nicolas Ledoux, Étienne-Louis Boullée and Jean-Jacques Lequeu who were the influential architects in the establishment of the 18th century Neoclassicism before the utopian and rational representations they put forward against the revivalist understanding of the period with which made them "the visionary architects of the 18th century" have been examined together with the transformation in their architectural vision.
The historian Emil Kaufmann brings together these names in 1933, when the arguments on 20th century Modern Architecture were prevalent, revealing a research on the origins of Modern Architecture. The architects, who could not resonate in the 18th century, which was their own period, attracted attention with their monumental and utopian designs, which will be described as "modern" in the 20th century. In the fourth part of the thesis, the comparison Kaufmann made through the Castle (Blondel) and the St. Martin Gate (Ledoux) was discussed, which was influential in the foundation of Kaufmann's "autonomous" architecture. Thereby the continuity between the two centuries mentioned by the historian has been examined. Kaufmann's historical claims that strengthened his thesis by declaring Ledoux as the ancestor of modern understanding in architecture has been the main subject of this part. The continuity Kaufmann pointed through Ledoux to Le Corbusier and the criticisms to his thesis based on Kant's "autonomy of the will" were also examined in this part. In this section, Kaufmann's justification of Modernism via these concepts in a formal and intellectual context and the deficiencies of this attitude were emphasized. This search for the possible origins for Modernism initiated an important debate for the history of Modern Architecture and was excluded shortly after by the advocates of Modernism. The allegation has been vilified for being in contradiction with the ideological environment of the 20th century and exceeding the scope of Modernism, also for its political background. This search for origin towards Modernism has been criticized by many historians, especially the representatives of the Vienna School. These arguments have made it possible to keep the discussions up to date and to ask new questions, thus enabling the criticism of the heritage of Modern Architecture through effective methods. In addition, in this part, the understanding of Modern Architecture was examined over the 20th century, the period when Modernism was put forward. Modern Architecture was based on the modern movements that influenced the art and architecture of this period. Thus, the modern attitude, which caused a universal understanding in architecture, led the way to qualify 20th century Modern Architecture as a period in which the features for autonomous forms were comprehensively based. Finally, the impact of revolutionary architects on the 20th century rationalist thought has been emphasized.
In the conclusion part of the thesis, it is determined that the concepts of "liberty, equality, fraternity", which were put forward with the emergence of the French Revolution, had an indirect effect on the architecture of the period. It is revealed that these slogans are the factors that reveal a pure rational thought away from Baroque, Rococo and Neoclassicism, which evoke the Old Regime (Ancien Régime). Thus, it has been proven that the innovative attitude of the "revolutionary" architects, which defends rational thinking, was effective on shaping the 20th century Rationalism. The ideal of continuity, established through rational thought, has been proved to exist between these two different centuries that pursue universal ideals.