Edebiyat eğitimi bağlamında lise öğrencileri ile Türk dili ve edebiyatı öğretmenlerinin estetik algıları (Eskişehir örneği)
Aesthetic perceptions of high school students and Turkish language and literature teachers in the context of literary education (Eskişehir sample)
Yazar: SAMET GÖKÇELİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA TATCI
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Edebiyat eğitimi = Literature education ; Estetik = Aesthetics

Özet:
Bu araştırma, edebiyat eğitimi bağlamında lise öğrencileri ile Türk dili ve edebiyatı öğretmenlerinin estetik algılarını belirlemeyi amaçlamıştır. Okul öncesinden başlayarak hayat boyu güzeli arayan, eserleri estetik ölçütlerle değerlendirip beğenebilen ve sanat zevki gelişmiş bireylerin yetiştiği toplum, kültürel değerleriyle sosyal refaha ulaşabilir. Sanat eğitimin bir parçası olan edebiyat eğitimi; öğrencilerin kendini etkili ve güzel ifade edebilme, sağlıklı iletişim kurabilme, çevresiyle ve kendisiyle barışık olma gibi yönlerden kişisel gelişimini desteklemesiyle eğitim sisteminde önemli bir işleve sahiptir. Hayal gücü, yaratıcılık, iletişim, eleştirel düşünme gibi 21. yy. becerilerini geliştirmeye yönelik etkinlikler edebiyat derslerinde estetik yaşantı ve zevk kazandırmaya yardımcıdır. Çalışma, edebiyat eğitimi sürecinin durumu resmî söylemden ziyade katılımcıların düşüncelerine başvurularak bizzat öğrenci ve öğretmenlerin görüşleriyle anlaşılabileceği düşünüldüğünden bir saha araştırmasına dayanmaktadır. Araştırmanın nitel boyutunda görüşme tekniğinden faydalanılmıştır. Çalışmada ölçme aracı olarak lise öğrencileri ve TDE öğretmenleri için ayrı estetik algı görüşme formu tasarlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2022-2023 eğitim-öğretim yıllarında tabakalı seçkisiz örnekleme ile seçilmiş Eskişehir il merkezindeki farklı türdeki liselerde eğitim gören 60 öğrenci ve 42 TDE öğretmeni oluşturmaktadır. Yarı yapılandırılmış görüşme formu kapsamında elde edilen nitel veriler içerik analizi ile çözümlenmiştir. Toplanan verilerin analizinde ortak temalar tasnif edilerek alt temalar ve bu temaların kırılımları belirlenmiştir. Nitel bulgularda TDE öğretmenleri ile lise öğrencilerinin estetik algılarının çeşitli değişkenler açısından benzerlik ve farklılık gösterdiği; öğretmen ve öğrencilerin öğretim programı, ders kitabı, okuma alışkanlığı, sınav ve eğitim sistemiyle ilgili konularda estetik temelli sorunlar yaşadıkları tespit edilmiştir. Araştırma kapsamında TDE öğretmenleri ile yapılan görüşmelerden TDE öğretim programında yer alan ve işlevsel nitelik göstermeyen çok az sayıdaki estetik ile ilgili kazanımların beklenen düzeyde gerçekleştirilemediği sonucuna ulaşılmıştır. Ders kitaplarındaki metin, etkinlik ve tasarımların yeterince estetik zevk kazandıramayarak etkili olamadığı bulguları elde edilmiştir. Ayrıca konuşma, yazma, okuma, dinleme becerilerini geliştirerek estetik tutum ve davranış kazandırmayı kapsayan beceri temelli edebiyat eğitimi hususunda lise öğrencileri ile TDE öğretmenlerinin görüşlerinin birbirlerini desteklediği belirlenmiştir.Lise öğrencileri ile yapılan görüşmelerden edebiyat derslerinin kendini etkili ve güzel ifade etmeye yönelik sözlü-yazılı iletişime dayalı etkinliklerle tasarlanması, edebiyat ders kitaplarındaki metinlerin okuma alışkanlığı ve estetik duyarlılık kazandıracak eserler ile güncel isimlerden seçilmesi bulgularına ulaşılmıştır. Araştırmanın bulguları; sıkıcı ve ezber olarak nitelendirilen edebiyat dersinin görsel işitsel materyaller, kazanımlara uygun ilgi çekici yöntem ve teknikler ile eğitim teknolojileri kullanılarak, sadece bilişsel değil duyuşsal alana yönelik etkinlikler tasarlanarak, dramadan faydalanılarak estetik haz verebileceğini göstermektedir. Çalışmada, estetik bulunan metinlerin lise öğrencileri ve TDE öğretmenleri arasında Türk ve dünya klasiklerinde benzerlik gösterdiği, günümüzde lise öğrencileri tarafından daha çok tercih edilen bilim kurgu, fantastik kitaplar yönünden farklı olduğu sonucuna varılmıştır. İmge, mecaz ve söz sanatlarının olduğu, dilin anlam zenginliğini yansıtan üslûp yönünden özgün ve nitelikli eserleri okumanın edebiyattaki sığ zevkten, toplumdaki kültürel yozlaşmadan koruduğu düşüncesi lise öğrencileri ile TDE öğretmenleri tarafından dile getirilmiştir. Araştırmanın bulguları, karşılaşılan bütün sorunlara rağmen edebiyat eğitiminde TDE öğretmenlerinin rolüne ve etkisine dikkat çekmektedir. Araştırma, alan yazına paralel olmakla birlikte Türkiye'de edebiyat eğitiminde estetik ile doğrudan ilgili ilk çalışmalardan olması ve yapılan diğer çalışmalardan farklı noktalara temas ettiği için önemlidir. Çalışmanın sonuç bölümünde öğretim programları, ders kitapları ve öğretmen yetiştirme sisteminin; edebiyat eğitiminde estetiği merkeze alan yaklaşımla gözden geçirilerek eğitim politikalarının gerçekçi bir anlayışla kurgulanması noktasında bazı öneriler sunulmuştur.

Abstract:
This research aimed to identify the aesthetic perceptions of high school students and Turkish language and literature teachers in the context of literary education. A society that nurtures individuals who appreciate and seek beauty throughout their lives, and are capable of evaluating and admiring artistic works based on aesthetic criteria, can attain social well-being through its cultural values. Literature education, as an integral part of art education, serves a significant function in the education system by supporting students' personal development in aspects such as effective and eloquent self-expression, healthy communication, and attaining harmony with oneself and the environment. Activities that aim to develop 21st-century skills like imagination, creativity, communication, and critical thinking within literature classes contribute to cultivating aesthetic experiences and fostering aesthetic pleasure. The study is based on a field research approach, as it is believed that the state of literary education can be understood through the perspectives of the participants themselves, rather than relying solely on official discourse. The qualitative dimension of the research utilized the interview technique. Separate aesthetic perception interview forms were designed as measurement tools for high school students and Turkish language and literature teachers. The study group consisted of 60 students and 42 Turkish language and literature teachers, who were selected through stratified random sampling from different types of high schools in the city center of Eskişehir during the 2022-2023 academic year. The qualitative data obtained through semi-structured interviews were analyzed using content analysis. The collected data were categorized into common themes, and sub-themes and their intersections were identified. The qualitative findings revealed similarities and differences in the aesthetic perceptions of Turkish language and literature teachers and high school students in terms of various variables. It was found that both teachers and students faced aesthetic-based issues related to the curriculum, textbooks, reading habits, exams, and the education system. Within the scope of the research, it was concluded from the interviews conducted with Turkish language and literature (TDE) teachers that a very limited number of aesthetic-related outcomes in the TDE curriculum, which do not demonstrate functional qualities, were not achieved at the expected level. Findings indicated that the texts, activities, and designs in the textbooks were not sufficiently capable of cultivating aesthetic pleasure and, therefore, were not effective. Furthermore, it was determined that the opinions of high school students and TDE teachers supported each other regarding skill-based literature education that aims to develop speaking, writing, reading, listening skills, and cultivate aesthetic attitudes and behaviors. The findings of the interviews conducted with high school students indicate that literature lessons should be designed with activities based on verbal and written communication to enhance effective and beautiful expression. It was also concluded that the texts in literature textbooks should be selected from works by contemporary authors that promote reading habits and aesthetic sensitivity. The results of the research demonstrate that the use of visual and auditory materials, as well as engaging methods, techniques, and educational technologies that align with the learning outcomes, can transform literature classes, which are often perceived as dull and focused on rote memorization, into sources of aesthetic pleasure. By designing activities that target not only cognitive but also affective domains, utilizing elements of drama, literature classes have the potential to create aesthetic experiences. The study found that texts containing aesthetic elements showed similarities among high school students and Turkish Language and Literature (TDE) teachers in terms of Turkish and world classics, while there were differences in terms of science fiction and fantasy books, which are more preferred by high school students nowadays. The notion that reading original and quality works that contain imagery, metaphor, and literary devices, and reflect the richness of language, protects against shallow literary experiences and cultural decay in society, was expressed by both high school students and TDE teachers. Despite all the challenges encountered, the findings of the research highlight the role and impact of TDE teachers in literature education. This research is significant for being one of the first studies in Turkey's literature education that is directly related to aesthetics, while also being parallel to the existing literature in the field. It stands out from other studies by addressing different aspects. In the concluding section of the study, various recommendations are presented regarding the review of educational programs, textbooks, and teacher training systems, with a focus on placing aesthetics at the center of literature education. These recommendations aim to construct educational policies with a realistic understanding.