Eski Uygur Türkçesinde değiştirim
Substitution in the old Uighur Turkish texts
Yazar: EMİNE BEYZA BİRİNCİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NESRİN ALTUN
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Dil, geçtiği dönemde yaşananlardan etkilenen canlı bir varlıktır. Eski Uygurca veya Eski Uygur Türkçesi denilen Türk Dili dönemi ise dönemin siyasi ve dini olaylarından etkilenmiştir. Çinlilerle yapılan savaşlardan dolayı Çinceden etkilenmiş, din değişiminden dolayı farklı alfabeler kullanmışlardır. Eski Uygur Türkçesi döneminden günümüze ulaşmış metinler pek çok araştırmacı tarafından çalışılmış ve Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Dönemin dil gelişimi hakkında fikir sahibi olunabilmesi adına dilbilim çalışmalarının yanında metindilbilim çalışmalarının da sürdürülmesi gerekmektedir. Metindilbilim, metni metin olmayandan ayırmak için metinsellik ögelerinden yararlanır. Metinsellik ögelerinden biri de metnin dilbilgisel bağını temsil eden bağdaşıklıktır. Bağdaşıklık, dilbilgisel ve sözlüksel bağdaşıklık olarak ikiye ayrılmaktadır. Dilbilgisel bağdaşıklığın içerisinde ise gönderim, değiştirim ve eksilti ögeleri bulunmaktadır. Değiştirim, bu ögeler içerisinden metin içerisindeki bir ögenin yerini anlamına bir kontrasyon katarak yani değiştirerek koymaktadır. Bu çalışmanın amacı Eski Uygur Türkçesinde belirlenen 18 metnin değiştirim ögelerinin tespit edilmesi ve sınıflandırılmasına bir bakış ortaya koymaktır. Kendi içerisinde isme dayalı, eyleme dayalı ve tümceye dayalı şeklinde üçe ayrılan değiştirim ögeleri çalışmada bu başlıklar altında sınıflandırılmış ve metinlerden alınan parçalarda değiştirim yedeği ve asiline açıklanarak yer verilmiştir.

Abstract:
Language is a living entity that is affected by the events of its time. The period of Turkish language called Old Uyghur or Old Uyghur Turkish was affected by the political and religious events of the period. They were influenced by Chinese due to the wars with the Chinese and used different alphabets due to the change of religion. The texts that have survived from the Old Uyghur Turkish period have been studied by many researchers and translated into Turkey Turkish. In order to have an idea about the language development of the period, textlinguistics studies should be continued in addition to linguistics studies. Textlinguistics utilizes the elements of textuality to distinguish text from non-text. One of the elements of textuality is cohesion, which represents the grammatical connection of the text. Cohesion is divided into grammatical and lexical cohesion. Grammatical cohesion includes the elements of reference, substitution and ellipsis. Substitution replaces an element in the text by adding a contrast to its meaning. The aim of this study is to identify and categorize the substitution elements of 18 texts in Old Uyghur Turkish. The modification elements, which are divided into three as noun-based, verb-based and clause-based, are classified under these headings in the study and the modification substitute and main are explained and included in the passages taken from the texts.