İstanbul cemevlerinde yürütülen zakirlik hizmetinin, ritüel, müzik icrası ve Alevi kimliği bağlamında incelenmesi
Analysis of zakir service being conducted in Istanbul cemevis in the context of ritual, music performance and Alevi identity
Yazar: URUM ULAŞ ÖZDEMİR
Danışman: PROF. RUHİ AYANGİL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Müzik = Music ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Aleviler = Alawis ; Cemevi = Cemevi ; Dini müzik = Religious music ; Dini tören = Ritual ; Etnomüzikoloji = Ethnomusicology ; Kültürel kimlik = Cultural identity ; Müzik = Music ; Müzik kültürü = Music culture ; Zakirbaşılık = Zakirbaşılık

Özet:
Alevi cemlerinde görev yapan on iki hizmetliden birisi olarak, cem içinde müzik
icrasını gerçekleştiren zakirler, 2000'li yıllarla birlikte hem cem içinde hem de cem
dışında artan bir görünürlüğe sahip olmuştur. Bu görürlüğün ortaya çıkışında,
dünyanın dört bir yanına yayılan bir örgütlenmeyle açılan cemevlerinin etkisi olduğu
kadar, zakirlikle ilgili çeşitli kurumsallaşma ve standardizasyon çabaları da etkilidir.
1990'lı yıllardan bu yana Alevi hareketinin bir parçası olarak, Alevilik bilgisinin
kurumsallaşması ve standardizasyonu çalışmalarıyla sürdürülen bu faaliyetler,
zakirliğe dair Alevi örgütlerinin kurumsal, devlet yetkililerinin resmi ve Alevi
dedelerin kişisel çabalarıyla paralel olarak gelişmiştir. Ancak günümüz zakirlerinin
bu çabaların ötesine geçen ritüel içi ve dışındaki etkinlikleri, müzik icraları ve
Alevilikle ilgili kimlik inşası süreçleri, günümüz Alevi kimliğinin dinamiklerini
anlamak açısından önemli özellikler barındırmaktadır. Zakirlerin özellikle ritüel
içinden ritüel dışına çıkan görünürlükleri ve müzik icrası pratikleri, aynı zamanda
Alevi kimliğinin dışa vurumunda müziğin rolünü de ortaya koymaktadır. İstanbul
cemevlerinde yürütülen zakirlik hizmetinin, ritüel, müzik icrası ve Alevi kimliği
bağlamında incelendiği bu çalışmada, zakirlik özelinde, Alevilik ve Alevi kimliğinin
son on beş yıldaki değişim ve dönüşümünün ortaya konulması hedeflenmiştir.
Müzikbilim perspektifiyle yapılan araştırmada, katılımcı gözlem ve derinlemesine
görüşme gibi etnografik yöntemler kullanılmıştır.

Abstract:
As one of the twelve services taking place in Alevi cem rituals, the zakirs who do
musical performance, have become visibile with the 2000s both in cem rituals and
outside of the worship. The emergence of this visibility was effected by the cemevi
construction process of the Alevi organization network in all over the world and also
the institutionalization and standardization efforts for the zakir service. Since the
1990s, these institutionalization and standardization activities for Alevism continued
as a part of the Alevi movement, and it was developed in parallel with the Alevi
organization's institutional, Ministery of Culture's official and Alevi dede's personal
efforts. However, the activities and musical performances of the zakirs both in and
out of the ritual and their identity construction process of Alevism includes important
features for understanding dynamics of today's Alevi identity. Especially the
visibility of the zakirs through the ritual to out of it and their musical performances
also reveals the role of music in the expression of Alevi identity. This analysis which
focuses on the zakir service being conducted in Istanbul cemevis in the context of
ritual, music performance and Alevi identity, is aimed to bring out the last fifteen
years of change and transformation of Alevism and Alevi identity. With the
musicology perspective, ethnographic methods such as participant observation and
in-depth interviews was used in this research.