Engelli bireylerin sosyal dışlanma deneyimleri ve sosyal dışlanma ile başa çıkma stratejileri: Tokat ili örneği
Social exclusion experiences of individuals with disabilities and their strategies for coping with social exclusion: The case of Tokat province
Yazar: BEHÇET KALDIK
Danışman: DOÇ. DR. ERCAN ŞAHBUDAK
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Başa çıkma = Coping ; Engelli kişiler = Disabled persons ; Engellilik = Disability ; Sosyal dışlanma = Social exclusion ; Tokat = Tokat

Özet:
Engelli bireyler, gündelik yaşam pratiklerinde birçok sorun deneyimlemektedir. Deneyimledikleri bu sorunların başında ise sosyal dışlanma bulunmaktadır. Bireylerin çeşitli ekonomik, sosyal ve kurumsal hizmetlerin dışında kalmasının nedeni, bireylerin yeti yitimlerinden ziyade toplumsal, kültürel ve siyasal düzlemde üretilen olumsuz tanımlama biçimleridir. Bu kapsamda çalışmanın temel amacı, engelli bireylerin deneyimledikleri sosyal dışlanma alanlarını ve boyutlarını tespit etmek; bireylerin başta sosyal dışlanma olmak üzere deneyimledikleri sorunlarla mücadelede kullandıkları başa çıkma stratejilerini belirlemektir.
Tokat il merkezinde ikamet eden 18-65 yaş arasındaki %40 ve üstü engellilik durumu olan ortopedik, dil ve konuşma, görme, ruhsal/duygusal ve işitme engelli bireyler çalışmanın evrenini oluşturmuştur. Dezavantajlı bir grup olan engelli bireylerin deneyimledikleri sosyal dışlanmayı ve başa çıkma stratejilerini incelemek için karma araştırma modelinin yakınsayan paralel deseni kullanılmıştır. Bu çerçevede nitel araştırma, fenomenolojik desen ekseninde yapılmıştır. Nitel araştırma kapsamında, yarı yapılandırılmış görüşme formu yardımıyla 36 kişiyle görüşülmüştür. Nicel araştırmada ise Sosyal Dışlanma Ölçeği, Stresle Başa Çıkma Ölçeği ve Sosyo-Demografik Bilgi Formu kullanılarak 262 kişiden veriler elde edilmiştir.
Çalışma sonunda elde edilen nitel veriler betimsel analize tabi tutulmuştur. Nicel verilere ise öncelikle Açıklayıcı Faktör Analizi ve Doğrulayıcı Faktör Analizi uygulanmıştır. Daha sonra tanımlayıcı istatistikler, Independent T Testi, One Way ANOVA Testi ve Pearseon Korelâsyon uygulanarak hipotezler test edilmiştir. Bu analizlerden sonra, ayrı şekilde elde edilen nitel ve nicel sonuçlar birleştirilerek yorumlanmıştır.
Araştırma sonucunda; engelli bireylerin ekonomi, eğitim, sağlık, siyaset, toplumsal katılım ve sosyal ilişkiler ile kültürel, sanatsal ve sportif alanlarda çeşitli boyutlarda dışlanmışlık yaşadıkları görülmüştür. Bununla birlikte bireylerin, bu dışlanmışlık ve sorunlarla mücadele etmede; soruna yönelme, sosyal destek alma, sorunla uğraşmaktan kaçınma, dini başa çıkma ve sosyoekonomik başa çıkma stratejilerini kullandıkları tespit edilmiştir. Ayrıca bireylerin deneyimledikleri sosyal dışlanma ve kullandıkları başa çıkma stratejileri, onların bazı sosyo-demografik özelliklerine göre de farklılık göstermiştir.

Anahtar Kelimeler: Engellilik, Sosyal Dışlanma, Başa Çıkma Stratejileri, Engelli Bireyler

Abstract:
Individuals with disabilities experience numerous problems in their daily life. Of the problems they experience, social exclusion comes to the fore. The reason that individuals are excluded from various economic, social and institutional services is the negative forms of identification attributed on the social, cultural and political plane, rather than their disabilities. In this context, the present study mainly aims to determine the areas and dimensions of social exclusion experienced by individuals with disabilities and to determine the coping strategies they use to fight against the problems, especially the social exclusion they experience.
The study population consisted of orthopedic, language and speech, vision, spiritual/emotional and hearing impaired individuals with a disability of 40% and above in the 18-65 age group, residing in the provincial center of Tokat, Turkey. Of the mixed research designs, the convergent parallel design was used to investigate the coping strategies and social exclusion experienced by individuals with disabilities, as a disadvantaged group. In this context, the qualitative research was carried out on the basis of phenomenological design. Within the scope of the qualitative research, 36 individuals were interviewed using a semi-structured interview form. In the quantitative study, however, data were obtained from 262 individuals using the Social Exclusion Scale, the Stress Coping Questionnaire and the Socio-Demographic Information Form.
Qualitative data obtained at the end of the study were subjected to descriptive analysis. First, Explanatory Factor Analysis and Confirmatory Factor Analysis were applied to the quantitative data. Then, hypotheses were tested by applying the Independent Samples t-test, the one-way ANOVA, and the Pearson correlation to the descriptive statistics. After these analyses, qualitative and quantitative results were combined for evaluation.
As a result of the study, it was found that individuals with disabilities experience exclusion in various dimensions in the fields of economy, education, health, politics, social participation and social relations, as well as in the field of culture, art and sports. However, it was found that individuals use the coping strategies of problem orientation, receiving social support, avoidance, religious coping strategies, and socioeconomic coping strategies to fight against these problems and exclusion. In addition, the social exclusion experienced by individuals and their coping strategies were found to differ according to some of their socio-demographic characteristics.

Keywords: Disability, Social Exclusion, Coping Strategies, Individuals with Disabilities