Tip 2 diyabeti olan yaşlı bireylerde bilişsel düzeyin öz-etkililik ve fiziksel aktivite ile ilişkisi
The relationship of cognitive level with self-efficacy and physical activity in elderly individuals with type 2 diabetes
Yazar: BÜŞRA DURAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİME SELÇUK TOSUN
Selçuk Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing
Dizin: Biliş = Cognition ; Diabetes mellitus = Diabetes mellitus ; Diabetes mellitus-tip 2 = Diabetes mellitus-type 2 ; Fiziksel aktivite = Physical activity ; Öz yeterlilik = Self-efficacy

Özet:
Araştırma tip 2 DM' si olan bireylerin bilişsel düzey, öz-etkililik ve fiziksel aktivite düzeyini belirlemek; bilişsel düzeyi etkileyen faktörleri incelemek amacıyla tanımlayıcı ilişkisel türde yapılmıştır.
 Araştırmanın evreninin Konya Numune Hastanesinin endokrinoloji ve dahiliye polikliniğine başvuran bireyler oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklem büyüklüğü 175 kişidir. Araştırma verilerinin toplanmasında kişisel bilgi formu, Standardize Mini Mental Test (SMMT), Tip 2 Diyabet Öz-Etkililik Ölçeği, Yaşlılar İçin Fiziksel Aktivite Ölçeği (PASE) kullanılmıştır. Verilerin analizinde, tanımlayıcı istatistikler için sayı, yüzde, ortalama ve standart sapma kullanılmıştır. Karşılaştırmalı analizlerde t testi, OneWay ANOVA testi, Mann Whitney-U, Kruskall Wallis testi, Backward metodu çoklu regresyon analizi kullanılmıştır.
Araştırmaya katılan yaşlı bireylerin yaş ortalaması 71,17±6,27, %64,1'inin kadın, %92,4'ünün evli, %53,5'inin eşi ile birlikte yaşadığı, %47,1'inin ilkokul mezunu olduğu belirlenmiştir. Bireylerin bilişsel düzey puan ortalaması 22,99±5,36 olduğu tespit edilmiştir. Fiziksel aktivite toplam puanının, öz-etkililik toplam puanı, diyet + ayak kontrolü, tıbbi (medikal) tedavi ve fiziksel egzersiz öz-etkililik alt boyutunun bilişsel düzey üzerindeki değişimin %84,9'unu (Adjusted R2= 0,849) açıkladığı saptanmıştır (p<0,001).  Yaşlı bireylerin yaş grupları, medeni durum, birlikte yaşadığı kişiler, çalışma durumu, algılanan ekonomik durum, DM' nin süresi, DM' nin tedavi şekli, ilaçları düzenli kullanma, DM kontrolü için doktora gitme sıklığı, kan şekeri ölçümü yaptırma sıklığı, DM komplikasyonlarını bilme durumu, kan şekeri yüksekliğinden ve düşüklüğünden hastaneye yatma durumu, DM ilişkin eğitim alma durumu, düzenli egzersiz yapma durumu, beslenme şekli ve algılanan sağlık durumunun bilişsel düzey üzerinde etkili olduğu bulunmuştur (p<0,001). Etkili olan bu belirleyici faktörlerin bilişsel düzey üzerindeki değişimin %89,2'sini (Adjusted R2= 0,892) açıkladığı belirlenmiştir. Bilişsel bozukluğu olan ve olmayan yaşlı bireylerin fiziksel aktivite toplam, öz-etkililik toplam,diyet+ayak kontrolü, tıbbi (medikal) tedavi ve fiziksel egzersiz öz-etkililik alt boyutu arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu bulunmuştur (p<0,05).
Sonuç olarak araştırmada bireylerin bilişsel düzey puan ortalamasının düşük olduğu saptanmıştır. 75-84 yaş, bekar olma, yalnız yaşama, çalışmama, ekonomik durumu kötü algılama, oral antidiyabetik+insülin kullanma, düzenli ilaç kullanmama, yılda bir kez hekim kontrolüne gitme, kan şekerini düzensiz ölçme, DM komplikasyonlarını bilmeme, kan şekeri yüksekliğinden hastaneye yatma, kan şekeri düşüklüğünden hastaneye yatma, DM hastalığına ilişkin eğitim almama, iki ana üç ara öğün düzensiz beslenme, sağlık durumunu kötü algılamanın, fiziksel aktivite toplam, öz-etkililik toplam ve alt boyut puanlarının bilişsel düzey üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir. Bilişsel bozukluğu olan bireylerin bilişsel bozukluğu olmayan bireylere göre fiziksel aktivite toplam, öz- etkililik toplam ve diyet+ayak kontrolü, tıbbi (medikal) tedavi, fiziksel egzersiz öz-etkililik alt boyut puan ortalamalarının daha düşük olduğu tespit edilmiştir. 
Bu nedenlerle, Tip 2 DM' si olan yaşlı bireylerde bilişsel düzey açısından risk gruplar belirlenebilir, bu bireylerin izlemi yapılabilir. Aynı zamanda bilişsel düzey ile ilişkisi olan öz-etkililik ve fiziksel aktivite düzeyinin artırılmasına yönelik girişimler planlanabilir.
Anahtar Sözcükler: bilişsel düzey,  fiziksel aktivite, öz-etkililik, tip 2 diabetes  mellitus, yaşlı birey,

Abstract:
This descriptive and correlational study was conducted to determine type 2 diabetes patients'cognitive, self-efficacy and physical activity levels and analyze the factors that affect cognitive levels.
The study population consisted of individuals who were visited the endocrinology and internal medicine polyclinics of Konya Numune Hospital. The study sample included 175 individuals. The data were collected using a personal information form, the Standardized Mini-Mental State Examination (SMMSE), the Type 2 Diabetes Self-Efficacy Scale and the Physical Activity Scale for the Elderly (PASE). The data analysis was conducted using numbers, percentages, means, and standard deviations. Comparative analyses were performed using the t test, one-way ANOVA, the Mann-WhitneyU test, theKruskal-Wallis test and backward multiple regression.
The participants' mean age was 71.17±6.27. Of them, 64.1% were female, 92.4% were married, 53.5% were living with their spouses, and 47.1% were primary school graduates. Their mean cognitive level score was 22.99±5.36. Their physical activity score explained 84.9% of the change in the cognitive levels caused by their self-efficacy scale score, diet+foot control, medical treatment and physical exercise self-efficacy subscale score (adjusted R2=0.849) (p<0.001). The participants'cognitive levels were affected by age, marital status, people with whom they lived, employment status, perceived economic status, how long they have had diabetes, the treatment applied for diabetes, regular medicine use, frequency doctor checkups, frequency of blood glucose measurements, knowing the diabetes complications, hospitalization due to high or low blood glucose, receiving education aboutdiabetes, regular exercise, nutrition habits and perceived health (p<0.001). These variables explained 89.2% of the change in the participants' cognitive levels (adjusted R2=0.892). Significant differenceswerefound inthetotal physical activity scores, total self-efficacy scores, and diet+foot control, medical treatment and physical exercise self-efficacy subscale scoresof the elderly people with and without cognitive disorders (p<0.05).
The participants' mean cognitive level score was low. Their cognitive levels were affected by being in the age range of 75 to 84, being single, living alone, not working, poor perceivedeconomic status, oral use of antidiabeticsandinsulin, irregular medicine use, annual doctor check-ups, irregular measurement of blood glucose, not knowing the diabetes complications, hospitalization due to high blood glucose, hospitalization due to low blood glucose, not receiving education aboutdiabetes, irregular nutrition (two main meals and three meals for snacks/refreshments), poor perceivedhealth, total physical activity score, and self-efficacy total and subscale scores. The participantswith cognitive disorders had lower total physical activity scores, total self-efficacy scores, andmean diet+foot control, medical treatment and physical exercise self-efficacy subscale scores than the participants without cognitive disorders.
Elderly people with Type 2 diabetesat risk of lowcognitive levelsshouldbe identified and monitored. Interventions shouldbe planned to increase their self-efficacy and physical activity levels, which are related to cognitive levels.
Keywords: cognitive levels , elderly people self-efficacy, type 2 diabetes mellitus, physical activity,