Türkçede -Ik yapım ekinin biçimbilim-anlambilim arayüzünde değerlendirilmesi
The evaluation of the -Ik suffix in Turkish at the morphology-semantics interface
Yazar: KADİR CAN ÖZDEMİR
Danışman: DOÇ. DR. HASAN MESUT MERAL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı / Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Biçimbilim = Morphology

Özet:
Bu çalışmanın amacı Türkçedeki -Ik yapım ekinin farklı biçimbilimsel ve 
anlambilimsel görünümlerini araştırmak, yapım ekininin özelliklerini türetim 
bağlamında değerlendirmektir. Çalışmada (i) -Ik (örn. yırtık, kesik) yapım ekinin 
benzer yapım ekleri olan -k ,-Ak (örn. kapak, yutak) yapım ekinden anlambilim 
açısından farklı davrandığı, (ii) ekin sözcük oluşturabilmesi için eylemin katılan 
yapısında bir etkilenen katılan (ing. theme argument) olması gerektiği, (iii) türetimin 
bu etkilenen katılan üzerinden yeni bir anlam (somut son ürün, araç, alet, oluşum 
gibi) oluşturduğu iddia edilecektir.
Alanyazında -Ik eki ile ilgili yapılan çalışmalar genellikle ekin tarihî seyri üzerine 
yoğunlaşmaktadır. Bunun yanı sıra bu çalışmaların birçoğunda -Ik ve -k, -Ak ekleri 
arasındaki ayrım kesin bir biçimde tespit edilememiştir. Bu çalışmalar eki, 
gerçekleştirdiği sözcük türetimi ve sözcüğe kattığı yeni anlamlar bağlamında 
değerlendirmektedir. Ancak, ekin bugünkü ölçünlü Türkçe bağlamında geçerli olan 
biçimsel formlarının ve işlevlerinin kuramsal anlamda tespit edildiği ve açıklandığı 
bilimsel çalışmalar oldukça azdır. Bu çalışma -Ik ekini türettiği sözcükler, bu 
sözcüklerin iç yapısında gerçekleşen sözdizimsel-biçimbilimsel-anlambilimsel 
süreçler dâhilinde değerlendirmekte, elde edilen bulguları sözcük türetiminin sözlük 
modülünde değil sözdizim modülünde gerçekleştiğini savunan Dağılımsal 
Biçimbilim (Halle vd., 1993) ekseninde incelemektedir. Çalışmada, -Ik biçim 
biriminin türetim işlevini yerine getirebilmesi amacıyla tümcede sözdizimsel bazı 
değişiklikler meydana getirdiği iddia edilecektir. Dolayısıyla çalışma Türkçenin 
kuramsal dilbilim ışığında incelenmesine katkıda bulunacaktır. 
Çalışmada temel nitel desen kullanılmış olup verilerin çözümlenmesindeyse 
doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Öncelikle Türkçe ters dizim sözlüklerinden 
ve Türkçe Ulusal Derlemi'nden -ık, -ik, -uk, -ük, -yık, -yik, -yuk, -yük formlarıyla 
sonlanan kelimeler tespit edilmış ve bu yolla günümüz Türkçesindeki -Ik fiilden isim 
yapım ekiyle oluşmuş tüm sözcükler belirlenmiştir. Daha sonrasında belirlenen
değişken setleri (örneğin, somut son ürün 'bölük', alet, araç, oluşum; geçişli eylem 
tabanı 'boz-, bozuk', özneli geçişsiz eylem tabanı, nesneli geçişsiz eylem tabanı 'batbatık', yansıma eylem tabanı 'öksür- öksürük'; isim oluşumu, sıfat oluşumu, 
isim/sıfat oluşumu) çerçevesinde kelimeler sınıflandırılmıştır. Buradan hareketle 
hangi değişkene sahip sözcüğün ne tür bir işlev ortaya koyduğu detaylıca 
açıklanmıştır. Bulgular (i) -Ik biçimbiriminin, durum değişimi eylemlerine (ing. 
change of state verbs) gelerek türetim yaptığı yönündedir. Ayrıca (ii) söz konusu 
ekin etkilenen katılana sahip olan eylem tabanlarında durağanlaştırmaya (ing. 
stativization) (örn. sökük, delik) neden olduğu gözlemlenmiştir. Bu bulgulara ek 
olarak (iii) -Ik biçimbiriminin edilgen durumdaki yapılara eklenemediği, bu tür yapılarda -mIş edilgen sıfat ekinin daha geçerli türetimler ortaya koyduğu tespit 
edilmiştir. Söz konusu ekin (-Ik) (iv) geçişsiz tabanlı eylemlerde, nesneli 
geçişsizlerle (Perlmutter, 1978) türetim yapması da çalışmanın bulguları arasında yer 
almaktadır.

Abstract:
The aim of this study is to investigate the different morphological and semantic 
manifestations of the suffix -Ik in Turkish and evaluate the characteristics of the 
derivational context of it. The study aims to demonstrate that (i) the -Ik suffix (e.g., 
yırtık, kesik) behaves differently from similar derivational suffixes such as -k, -Ak
(e.g., kapak, yutak) from a semantic perspective, (ii) for the suffix to derive a word, 
there needs to be a theme argument in the argument structure of the verb, and (iii) the 
derivational process through this theme argument results in the derivation of a new 
meaning (such as concrete end product, instrument, tool, formation).
In the literature, studies on the -Ik suffix mainly focus on its historical development. 
Additionally, many of these studies have not definitively identified the distinction 
between -Ik and -k, -Ak suffixes from a semantic perspective. These studies evaluate 
the suffix based on the word formation it achieves and the new meanings it adds to 
the word. However, there are a few studies that have identified and explained the 
current form and functions of the suffix in Modern Standard Turkish. This study 
examines the -Ik suffix within the framework of Distributed Morphology (Halle et 
al., 1993), which argues that the word formation occurs through syntacticmorphological-semantic processes, not in the lexicon. The study claims that the -Ik
morpheme induces some syntactic changes in the sentence in order to fulfill its 
derivational function. Thus, the study contributes to the theoretical description of
Turkish.
The study adopts a qualitative design and utilizes document analysis as the method of 
data analysis. Initially, words ending in -ık, -ik, -uk, -ük, -yık, -yik, -yuk, -yük were 
identified from Turkish reverse order dictionaries and the Turkish National Corpus, 
thus determining all the words formed by the -Ik suffix from verb to noun derivation 
in contemporary Turkish. Subsequently, the identified variable sets (e.g., concrete 
end product 'bölük', instrument, tool, formation; transitive action base 'boz-, bozuk', 
subjective intransitive action base, objective intransitive action base 'bat-batık', 
reflexive action base 'öksür-öksürük'; noun formation, adjective formation, 
noun/adjective formation) were used to classify the words. Based on this 
classification, the functions of words possessing certain variables were explained in 
detail. The findings indicate that (i) the -Ik morpheme primarily derives 
nouns/adjectives from the roots of change of state verbs. Additionally, (ii) it was 
observed that the suffix leads to stativization (e.g., sökük, delik) for verbs with a 
theme argument. Furthermore, (iii) it was determined that the -Ik morpheme cannot be added to passive constructions, and in such cases, the -mIş adjective suffix yields 
more valid derivations. It is also among the findings of the study that the suffix (-Ik) 
(iv) in question mostly derives with unaccusatives (Perlmutter, 1978).