Anadolu'da çekirge istilâları ve sosyo-ekonomik etkileri (1850-1915)
Locust outbreaks and their socio-economic consequences in Anatolia (1850-1915)
Yazar: BİLGE CANBAY
Danışman: DOÇ. DR. ÖZKAN KESKİN
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Tarih = History
Dizin: Kıtlık = Famine ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyoekonomik etki = Socio-economic impact ; Zararlı böcekler = Insect pests ; Zararlılar = Pests ; Çekirge = Grasshopper ; İstilacı türler = Invasive species

Özet:
Toplumların yaşamını önemli anlamda etkileyen kıtlıkların ortaya çıkmasında 
yönetim, ulaşım, fiyat dalgalanmaları gibi faktörlerin etkisinin yanı sıra doğal afetlerin 
etkisi oldukça fazladır. Özellikle tarımsal ürünlerin verimliliğine göre değişkenlik gösteren 
bir malî yapıya sahip devletlerde bu durumun ehemmiyeti had safhadadır. Osmanlı 
Türkçesinde kıtlık ve pahalılık anlamlarına gelen kaht ü galâ sözcüklerinin kalıp haline 
gelerek dile yerleşmesi de bu sebeple tesadüfi değildir. Malî tahribatı ağır basan bir doğal 
afet olan çekirge istilâları da Anadolu'da 1850-1915 yılları arasında ciddi şekilde etkili 
olmuştur. 
Osmanlı Devleti, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çekirge istilâlarının 
yaşandığı bölgelerde itlaf çalışmaları kapsamında bazı uygulamalara başvurmuştur. 
Çekirgelerin belirli ücret karşılığı toplatılması, zor durumda kalan ahaliden vergi 
alınmaması ve ahaliye maddi olarak yardım edilmesi bunlardan bazılarıdır. Ahalinin 
gücünün yetmediği zaman ise devreye merkezden gönderilen amele taburları girmektedir. 
Ayrıca yurt dışından alanında uzman kişiler ve malzemeler getirtilerek dönemin modern 
mücadele yöntemleri de takip edilmiştir. Tüm çabalara rağmen istilânın boyutunun ciddi 
seviyelere ulaştığı yerlerde göç gibi sonuçlara rastlanmıştır. Ekonomik olarak zarar gören 
çiftçinin kaybının karşılanması için Ziraat Bankası devreye girerek tahsis edilen krediler ile 
üretici malî açıdan desteklenmiştir.
Bu çalışmada Anadolu'da bilhassa Aydın ve Diyarbakır vilayetlerinde ağırlıklı 
olarak görülen çekirge istilâlarının 1850-1915 yılları arasındaki sosyo-ekonomik etkisi, 
Osmanlı Arşivi belgeleri, Ziraat Bankası defterleri, dönemin mecmua ve gazeteleri, 
çıkarılan kanunlar ve bütçe kayıtlarından yararlanılarak çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Anadolu, Çekirge İstilâları, Kıtlık, Sosyo-Ekonomi

Abstract:
In addition to the effects of factors such as administration, transportation and price 
fluctuations in the emergence of famines, which affect the lives of societies, the effect of 
natural disasters is also quite high. Especially in states with a financial structure that varies 
according to the productivity of agricultural products, this situation is of extreme 
importance. For this reason, it is not a coincidence that the words kaht ü galâ, which means 
scarcity and expensiveness in Ottoman Turkish, became a pattern and began to be used 
frequently in the language. Grasshopper invasions, a natural disaster with a heavy financial 
destruction, were also seriously effective in Anatolia between 1850-1915.
Since the second half of the 19th century, the Ottoman Empire applied to some 
practices within the scope of getting rid of grasshoppers in the regions where grasshopper 
invasions were experienced. Some of these were collecting grasshoppers in return for a 
certain fee, not collecting taxes from the people who were in a difficult situation, and 
helping the people financially. When the financial power of the people was not enough, the 
labor battalions sent from the center got involved. In addition, the modern fighting 
methods of the period were followed by bringing experts and materials from abroad. 
Despite all efforts, results, such as migration, were encountered in places where the size of 
the invasion reached serious levels. Ziraat Bank stepped in to cover the loss of the 
economically damaged farmer, and the producer was financially supported with the loans 
allocated.
In this study, the socio-economic effects of the grasshopper invasions between 
1850-1915, which was predominantly seen in the provinces of Aydın and Diyarbakır in 
Anatolia, were investigated by using Ottoman Archive documents, Ziraat Bank bankbooks, 
magazines and newspapers of the period, laws issued, and budget records.
Key Words: Anatolia, Grasshopper Invasion, Scarcity, Socio-Economic.