Türkiye'de toplumsal cinsiyet bağlamında yerel kültürde kadın olmanın sanattaki ifadesi
The expression of being a woman in art in local culture in the context of gender in Turkey
Yazar: ELMAS BAYRAKTAR
Danışman: PROF. NURDAN GÖKÇE
Erciyes Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Toplumsal cinsiyet ve kimlik kavramları 1960'lı yıllardan sonra feminizmle görünürlük
kazanmış ve sanatın başlıca konularından olmuştur. Tarih boyunca sosyal, siyasi,
ekonomik her alanda varlığını gösteren toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri özellikle din,
iktidar, aile ve kültür yapıları içinde gelişerek, kadın-erkek toplumsal rollerini
belirlemiştir. Eril tahakküm içinde cinsiyetleri dolayısıyla baskı ve şiddete maruz kalan
kadınlar, tabularla kültürel nesneye dönüştürülmüşlerdir.
1960'lı yıllarda Amerika'da başlayan feminizm hareketi ile kadın haklarının
savunulması önem kazanmış ve feminist sanatta kadın kimliği yeniden ele alınmıştır.
1970'li yıllarda toplumsal cinsiyet rolleri, cinsiyet ayrımcılığı, kadın-erkek toplumsal
cinsiyet eşitsizliği ve kimlik mücadeleleri feminist sanatın başlıca konularından
olmuştur. 1980-90'lı yıllarda postmodern düşüncenin etkisinde kimlik, cinsel kimlik,
çokkültürlülük, etnik kültür, küreselleşme kavramları önem kazanmış ve sanatta kadın
kimliği 'özne' olarak yeniden inşa edilmiştir. Modern toplumlardan sonra geleneksel
toplumların önem kazandığı 20. yüzyılın yarısında sanatçılar, kendi kültürlerindeki
kadın imajına dair kültürel göstergeleri postmodern anlayışta yapısöküme uğratarak,
yeniden anlamlandırmışlardır. Söz konusu güncel sanatçılar yaratımlarında toplum
normları üzerinden yerel kadınlara atfedilen çeşitli mantıksız durumları postmodern
sanatta tartışmaya açmıştır. Türkiye'de ise toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri 1970-80'li
yıllardan sonra sanatta görünürlük kazanmış ve sanatçılar geleneksel toplum yapısında
evlilik, aile, din, inanç, ev işi, annelik, iktidar kurumlarında kadın olmanın zorluğunu
eleştirmiştir. Bu anlamda eril tahakkümün kadınları baskı altına aldığı namus, iffet,
bekaret, ayıp, cinsel ahlak, günah, mahrem gibi kültürel kodları yapısöküme uğratarak,
geleneklerde yaşayan adı duyulmamış yerel kadınların ataerkil sistemdeki şiddet, baskı
ve ötekileştirilmesini eleştirmişlerdir.
Bu tezde Türkiye'de toplumsal cinsiyet bağlamında yerel kültürde kadın olmanın
sanatta yer alan ifadelerinin neler olduğu konusunda bir değerlendirme yapılacaktır.
Araştırma kapsamında ideolojik kadın kimliğinin performatif inşasında, toplumsal
cinsiyet rollerine etki eden kültürel göstergeleri ile ilişkisi ve sanattaki ifadesi ele
alınarak, göstergeler farklı coğrafyalardaki ve Türkiye'deki çağdaş sanatçıların eserleri
üzerinden çözümlenecektir.

Anahtar Kelimeler: Toplumsal Cinsiyet, Kimlik, Çokkültürlülük, Yerel Kültür, Yapısöküm, Feminist Sanat.

Abstract:
The concepts of gender and identity gained visibility with feminism after the 1960's and
became one of the main subjects of art. Gender inequalities, which have been present in
all social, political and economic fields throughout history, have developed especially
within the structures of religion, power, family and culture and have determined the
social roles of men and women. Women, who are subjected to oppression and violence
due to their gender within masculine domination, are transformed into cultural objects
through taboos.
With the feminist movement that began in the 1960s in the United States, the defense of
women's rights gained impotance and women's identity was reconsidered in feminist
art. In the 1970s, gender roles, gender discrimination, gender inequality between men
and women and identity struggles were among the main topics of feminist art. In the
1980-90s, under the influence of postmodern throught, the concepts of identity, sexual
identity, multiculturalism, ethnic culture, globalization gained importance and the
identity of women in art was reconstructed as a 'subject'. In the half of the 20th century,
when traditional. Societies, artists deconstructed and reinterpreted the cultural indicators
of the image of women in the cultural indicators of the image of women in their own
cultures in a postmodern understanding. In their creations, these contemporary artists
have opened to discussion the various illogical situations attributed to local women
through social norms in postmodern art. In Turkey, gender inequalities became visible
in art after the 1970s and 80s, and artists criticized the difficulty of being a woman in.
The traditional social structure of marriage, family, religion, faith, housework,
motherhood, and instutions of power. In this sense, by deconstructing cultural codes
such as honor, chastity, virginity, shame, sexual morality, sin, intimate, where masculine domination oppression women, they critized the violence, oppression and
marginalization of unsung local women living in traditions in the patriarchal system.
In this thesis, an evaluation will be made on the expressions of being a woman in local
culture in the context of gender in Turkey. Within the scope the research, in the
performative construction of the ideological female identity, its relationship with
cultural indicators that affect gender roles and its expression in art will be discussed and
analyzed through the works of contemporary artists from different geographies and Turkey.

Keywords: Gender, İdentity, Multiculturalism, Local Culture, Deconstruction, Feminist Art.