Alman ulus-devlet inşasının toplumsal tarihi
Social history of the construction of the German nation-state
Yazar: BİHTER ÇELİKDEMİR
Danışman: PROF. DR. B. ERDEM DENK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Alman İmparatorluğu = German Empire ; Almanya = Germany ; Devlet inşaası = State building ; Kapitalizm = Capitalism ; Sosyal tarih = Social history ; Sosyal yapı = Social structure ; Ulus-devlet = Nation-state

Özet:
Bu çalışma, Alman ulus-devletinin inşa sürecini tarihsel bağlamında ele almaktadır.
Bunun için tarihsel sosyolojik bir yaklaşım izlenerek ulus-devlet inşasına yol açan tarihsel
dönüşümler incelenmiştir. Hem ulus-devletlerin hem de devletler sisteminin üretim
ilişkilerinin kapitalistleşmesiyle iç içe geliştiğini temel kuramsal varsayım olarak alan bu
tezde, toplumsal sınıf yapısı ve üretim ilişkileri ile uluslararası sistemin birbirini karşılıklı
olarak belirlediği savunulmuştur. Bu nedenle hem Alman coğrafyasındaki toplumsal yapı
ve üretim ilişkilerindeki dönüşümler hem de 17. yüzyılın sonunda İngiltere'de tarımsal
kapitalizmin ortaya çıkmasının Kıta Avrupası üzerinde yarattığı baskı birlikte ele
alınmıştır. Buna göre, iktisadi ve toplumsal yaşamın kapitalist dönüşümü ile kapitalist
üretim ilişkilerinin yayılmacı ve rekabetçi doğası, Alman ulus-devletinin inşasında
belirleyici olmuştur. Avrupa kıtasında üretim ilişkilerinin kapitalist dönüşümüyle birlikte
sermaye merkezileşip yoğunlaşmaya başlayınca, devletler pazar arayışıyla sömürgecilik
yarışına girmişlerdir. Bu arka planla bakıldığında, Prusya mutlakiyetçi devletinin iktisadi
ve siyasi çıkarları Alman coğrafyasına yayılmaktan geçtiği için Alman İmparatorluğu
formunda kurulan siyasal birlik, iktisadi gereksinimlerin plansız bir ürünü şeklinde ortaya
çıkmıştır. Alan yazınında Alman İmparatorluğu'na yönelik ilgi, çoğunlukla Nasyonal
Sosyalizm felaketinin yaşandığı bir bugünden düne bakarak, sürekli bir standarttan
sapmayı tespit etme gayretinden kaynaklanmaktadır. 1960'lı yıllardan itibaren hâkim
paradigma olan ve Alman tarihsel gelişimini İngiltere ve Fransa'daki süreçlerden bir
sapma olarak ele alan Sonderweg tezi, 1848'de burjuva devriminin yapılamaması,
burjuvazinin zayıflığı, toprak soyluların süregelen hakimiyeti gibi açıklamalarla, Alman
ulus-devlet inşa sürecinin aykırı bir örnek olduğunda ısrar etmiştir. Bu çalışmada ise
Alman coğrafyasında yaşananların, kapitalistleşen üretim ilişkilerinin dönemin
Avrupası'nda yarattığı yapısal dönüşümünün bir parçası olduğu gözlemlenmiştir.
Kapitalist piyasa ekonomisinin yarattığı yayılma baskısı, toplumsal sınıfları da mevcut koşullara uyum sağlamaya itmiştir. Dolayısıyla alan yazınındaki yaygın kanının tersine,
Prusya Junkerleri iktisadi yaşamın değişen yapısına uyum sağlamış ve topraklarında
kapitalist tarıma geçerek zamanın ticari girişimcileri olmuşlardır. Yine egemen
paradigmanın iddiasının tersine, Alman devleti Junker hakimiyetinin bir aracı olmamıştır.
Devlet bürokrasisi, üretim ilişkilerinden çıkar sağlayan her kesimin uzlaşı sağladığı bir
mecra olmuştur.

Anahtar Kelimeler: Alman İmparatorluğu, Ulus-Devlet, Üretim İlişkileri, Toplumsal Yapı, Kapitalizm.

Abstract:
This study aims to analyse construction process of the German nation-state in its historical
context. For this purpose, historical transformations that led to nation-state building were
examined by following a historical sociological approach. In this thesis it is taken as the
basic theoretical assumption that both nation-states and the states system develop
intertwinedly with the capitalization of production relations. Therefore, it is argued that
the social class structure and production relations and the international system mutually
determine each other. For this reason, both the transformations in the social structure and
production relations in the German geography and the pressure created by the emergence
of agricultural capitalism in England at the end of the 17th century on Continental Europe
were considered together. Accordingly, the capitalist transformation of economic and
social life and the expansionist and competitive nature of capitalist production relations
were decisive in the construction of the German nation-state. When capital began to
centralize and concentrate with the capitalist transformation of production relations in the
European continent, states entered the colonial race in search of new markets. When
viewed against this background, the political union established in the form of the German
Empire emerged as an unplanned product of economic requirements, since the economic
and political interests of the Prussian absolutist state lay in spreading to the other German
states. Academic interest in the German Empire mostly stems from the effort to detect a
constant deviation from the standard, looking from today to yesterday, when National
Socialism took place. The Sonderweg thesis, which has been the dominant paradigm since
the 1960s and which considers the historical development of Germany as a deviation from
the processes in Great Britain and France, explains the uniqueness of the German nationstate building process with the failure of the bourgeois revolution in 1848 and with
ongoing dominance of the landed nobility. In this study, it is observed that what happened
in the German geography is a part of the structural transformations of the capitalizing production relations in Europe. The pressure of expansion created by the capitalist market
economy has also made social classes adapt themselves to the current conditions.
Therefore, contrary to the widespread opinion in the literature, the Prussian Junkers
adapted to the changing structure of economic life, becoming commercial entrepreneurs
of the time. Again, contrary to the assertion of the dominant paradigm, the German state
has not been an instrument of Junker domination. The state bureaucracy has been a
medium in which every segment that benefits from the relations of production has reached a compromise.

Keywords: German Empire, Nation-State, Relations of Production, Social Structure, Capitalism.