Heykelde saç imgesi ve kadın kimliği
Hair image and female identity in sculpture
Yazar: ÜMMÜGÜLSÜM SOYSÜREN
Danışman: DOÇ. DR. CANAN ZÖNGÜR
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Heykel Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
İnsan, yüzyıllar boyunca biyolojik evrimini gerçekleştirirken, kültür olgusunu
yaratmıştır. Biyolojik evrimin ilk çağında, insan vücudu kıllarla kaplı iken zamanla
bazıları yok olmuş fakat bazı bölgelerde var olmaya devam etmiştir. İnsan kendi
bedenini tanımaya, anlamlandırmaya çalışırken, başındaki kılları saç olarak
adlandırmış ve tanımlamıştır. Tanımlama beraberinde beden ve saça değerler
yüklemesine neden olmuştur. Saça yüklediği değerleri insan bedeniyle
bütünleştirirken, kadın bedeninde de değerler örüntüsünü derinleştirmiştir. Kadın
bedeni üzerinden saça yüklenen değerler, geçmişten günümüze devam eden bir
aktarımı da oluşturmuştur. Devamlılık özellikle kadın saçı bağlamında toplumsal bir
sorunu da ortaya çıkarmıştır.
Bu çalışma toplumsal bir olgu olan saça, sanat nasıl yaklaşmıştır sorusunun
cevabını irdelemektedir. Bu yaklaşımı belirleyen etkenlerden biri toplumların üretim
biçimleri ve üretimin şekillendirdiği toplumsal yapıların oluşma biçimidir. Doğa ile
insanın iç içe yaşadığı tarih öncesi toplumda, kadın bedeni doğayla eşleştirilmiş ve
yücelik ile donatılmıştır. Bu yaklaşım bedendeki her uzuv için geçerliliğini
korumuştur. Doğumun nasıl oluştuğunun bilinmemesi kadın bedenini tanrısallık katına
çıkarmıştır. Tanrıçalaşan kadın bedeni, baş ve saç, büyü imgesiyle simgeleştirilmiştir.
Tarım toplumunun temelini atan kadınların, tanrıçalıkları devam ederken, metalin
işlenmesiyle erkek de toplumda önemli rol almaya başlamıştır. Tarım toplumunun
gelişmesiyle, erkek yönetimde daha görünür olurken, kadının da görünürlüğü
azalmaya başlamıştır. Erkeğin çoğalmadaki rolünün öğrenilmesi, bilgi birikiminin
artması, yazının bulunması, bilginin kullanımının erkekte toplanmaya başlamasıyla,
eril sistem gelişmeye başlamıştır. Kadının bilgisi gücü gerilerken, kadın bedenine
fitnelik, fesatlık, kötülükler ve büyüsel nitelikler yüklenilmiştir. Kadın saçına düşen
payda da büyüsel güç olmuştur. Büyüsel imge erkeği yoldan çıkarmak, kötülüğe teşvik
etme gibi simgelerle birleştirilerek, kadını yerinden ederken, erkeği tanrısallığa
taşımıştır. Değişen inanç sisteminin yerini alacak olan tek tanrılı inançlar da bu olguyu
pekiştirerek, kadını özel mekâna iterken, erkeği de kamusal mekâna yerleştirmiştir.
Saça yüklenen büyüsel imgeler, kadının açık saç ile kamusal alanda bulunması
problemlerin oluşmasına neden olmuştur.
Bu bağlamda, arkeolojik buluntuda ortaya çıkan kadın heykellerinin beden,
baş ve saçın gösterim biçimi, tarım öncesi toplumların üretim biçiminin yarattığı
toplumsal ilişkiler dikkate alınarak, saç imgesinin simgeleşme biçimleri incelenmiştir.
Kadın saçının oluşturduğu gücün, topluma yansıma biçimi yorumlanmıştır. Tarım
toplumunun gelişimi, toplumsal ilişkiler, bazı heykeller üzerinden incelenmiş, beden,
bedendeki baş ve büstlerdeki gösterim değişimi yorumlanmıştır. Kadın ve erkek
büstlerinin incelenmesi saç algısının değişimini gösterirken, kadın saçına yaklaşım
farklılığı ve saç imgesinin toplumsal algıdaki değer kaybının üzerinde durulmuştur.
Dünyaya yayılan tek tanrılı dinlerde de kadın algısının, cadılık, kirlilik, utanç, kötülüğe
meyilli beden olgusunun, saç üzerinden pekiştirildiği vurgulanmıştır. Bu olgu sanayi
toplumunda da sürmüş, yeni bilimlerde ve felsefe gibi düşün alanlarında da oluşan
kavramlarla pekiştirilmiştir. Sanayi toplumunun üretim biçiminin sonuçları
bireyselleşmeyi geliştirirken, kadının iş gücünün işlevsel hale gelmesi, kadın
hareketini yaratmıştır. Feminizm toplumsal değişimlere katkılar sunarken, kavramları
ters yüz ederek toplumsal bakış açılarını değiştirmeye başlamıştır. Katkılar,
kavramların yarattığı değişim ve dönüşüm, kadının var olma isteği ve mücadelesi,
kadın sanatçıların eserleri üzerinden incelenmiştir. Bilgi toplumunda da gelişim,
değişim devam ederken, günümüzü de şekillendirmiştir. İletişimin imkanları,
küreselleşme, genetik mühendisliği ve biyoloji biliminin geldiği aşama, değişen bilgi,
düşünsel kavramların ulaştığı yer, sadece kadını değil, insan olgusunu da değiştirmeye
başlamıştır.
Bilinen kavramların parçalanması ve yeniden inşası bizleri değiştirirken
sanatın malzemelerini, gösterim biçimlerini de değiştirmiştir. Değişimin yansıması
bazı toplumlarda saç sorunu daimîliğini korurken, bazı toplumların sorununu kadın
saçı olmaktan çıkarmış, insan bedenine kaydırmış, bilimin yaratacağı bedenlere ve
çevre kirliliğine yönelmiştir. Coğrafi ve inançsal farklılıklar kadın saçına yaklaşımı
değiştirirken, ana tema değişmemiştir. Ana tema insandır. Sistem insan bedeni
üzerinden dünyayı şekillendirirken, bazı bölgelerde saç üzerinden kadınları
şekillendirmekte, kalıplar içine sokmaya çalışmaktadır. Sanatta da saç, toplumsal
kadın imgesinin simgesi olurken bir nesne olarak da sanatçının imgesin de yer ettiği
ve kadının saçıyla kurduğu tekinsiz bağı işlemektedir.

Anahtar kelimeler: Saç, İmge, Simge, Beden, Kadın, Feminizm, Üretim Biçimleri

Abstract:
Throughout centuries, as humans underwent biological evolution, they
created the cultural phenomenon. In the early stages of biological evolution, the human
body was covered in hair, and over time, some hairs disappeared while others
continued to exist in certain areas. While trying to understand and make sense of their
own bodies, humans named and defined the hair on their heads as "hair." This naming
process led to assigning values to both the body and the hair. The values attributed to
hair became intertwined with the human body and deepened the pattern of values on
the female body. The values assigned to hair on the female body have created a
continuity of transmission from the past to the present, particularly posing a societal
issue in the context of women's hair.
This study examines how art has approached hair, a social phenomenon. One
of the determining factors in this approach is the modes of production in societies and
the forms in which production shapes social structures. In prehistoric societies where
nature and humans coexisted, the female body was associated with nature and adorned
with divinity. This approach remained valid for every part of the body. The unknown
nature of childbirth elevated the female body to a divine level. The deified female body
was symbolized by the head and hair as symbols of magic. While the goddess-like
status of women who laid the foundation of agricultural societies continued, men
began to play a significant role in society with the processing of metal. With the
development of agricultural societies, male dominance became more visible, and the
visibility of women began to decrease. As men learned the role in reproduction,
knowledge increased, writing was discovered, and the use of knowledge began to
accumulate in men, the masculine system began to develop. As women's knowledge
and power declined, qualities such as mischief, malice, and magical attributes were
attributed to the female body. The share allocated to women's hair also became a
magical power. The magical image, combined with symbols such as leading men
astray and encouraging evil, displaced women while elevating men to divinity.
Monotheistic beliefs that replaced changing belief systems also reinforced this
phenomenon by pushing women into a private sphere and placing men in the public
sphere. Magical images associated with hair led to problems when women with
uncovered hair were present in public spaces.
In this context, the representation of the body, head, and hair in female
sculptures found in archaeological artifacts was examined in terms of the forms of
symbolization of the hair image, taking into account the social relationships created
bythe mode of production of pre-agricultural societies. The interpretation of the
reflection of the power created by women's hair on society was also discussed. The
development of agricultural societies, social relationships, was examined through
some sculptures, and the change in representation in the body, head, and busts was
interpreted. While examining the busts of women and men, the change in perception
of hair and thedepreciation of the hair image in societal perception were emphasized.
In monotheistic religions spread around the world, it was emphasized that the
perception of women, through hair, was strengthened with symbols such as witchcraft,
impurity, shame, and the tendency to evil. This phenomenon persisted in industrial
societies and was reinforced by concepts arising in new sciences and fields such as
philosophy. While the mode of production in industrial society developed
individualization, the functionalization of women's labor created the women's
movement. Feminism contributed to social changes, began to change societal
perspectives by overturning concepts, and was examined through the works of female
artists. While development and change continued in the knowledge society, it shaped
the present day. The possibilities of communication, globalization, the stage reached
by genetic engineering and biology, changing knowledge, and the place reached by
intellectual concepts have begun to change not only the woman but also the human
phenomenon.
As known concepts were broken down and reconstructed, they changed us,
also changing the materials and forms of expression in art. While the reflection of
change maintains the permanence of the hair issue in some societies, it has shifted the
problem of women's hair from being the problem of women's hair to being related to
the human body, and towards the bodies that science will create and environmental
pollution. While geographical and belief differences change the approach to women's
hair, the main theme has not changed. The main theme is humanity. As the system
shapes the world through the human body, in some regions, it tries to shape women
through hair, attempting to fit them into molds. In art, while hair becomes a symbol of
the societal female image, it continues as an image of the artist as an object, processing
the mysterious connection established with a woman's hair.

Keywords: Hair, İmage, Symbol, Body, Woman, Feminism, Modes of Production