HIV'e bağlı nörobilişsel bozukluk açısından antiretroviral tedavi öncesi taranan bireylerin, antiretroviral tedavinin ikinci yılında yeniden değerlendirilmesi
Re-assessment in the second year of antiretroviral treatment of individuals screened for HIV associated neurocognitive disorder before antiretroviral treatment
Yazar: EMİNE İLAY DUMAN
Danışman: PROF. DR. ÖZLEM ALTUNTAŞ AYDIN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji = Infectious Diseases and Clinical Microbiology
Dizin: Antiretroviral ajanlar = Anti-retroviral agents ; HIV = HIV ; HIV enfeksiyonları = HIV infections ; Nörobilişsel hastalıklar = Neurocognitive disorders ; Ölçekler = Scales

Özet:
Amaç: HIV (Human Immunodeficiency Virus) ile yaşayan kişilerde görülen en önemli nörolojik durumlardan biri nörobilişsel bozukluktur. Nörobilişsel bozukluklar içerisinde yer alan HIV ile ilişkili demans tanınması kolay bir tablo olmakla beraber, asemptomatik ve hafif nörobilişsel bozuklukların tespiti için özel testlerin kullanılması gereklidir. Nörobilişsel bozuklukların antiretroviral tedavi (ART) ile düzelmesi beklenir. Fakat bazen mevcut bozukluk ilerleyici şekilde devam edebilmektedir. Araştırmamızda; HIV ile enfekte kişilerin bilişsel fonksiyonları ART öncesi ve ART'nin ikinci yılında, Montreal Cognitive Assessment (MoCA) ve International HIV Demantia Scale (IHDS) testleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Primer amacımız ART'nin bu test skorlarına etkisini görmek ve testlerin birbirleriyle karşılaştırılmasıdır. Sekonder olarak; olguların epidemiyolojik, klinik ve laboratuvar özelliklerinin nörobilişsel test skorlarına etkisinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Prospektif ve gözlemsel olarak tasarlanan araştırmamıza, Aralık 2019 ile Şubat 2022 tarihleri arasında, Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ), Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Polikliniği tarafından takip edilen 18-65 yaş arasında, HIV ile enfekte 42 kişi dahil edildi. Olgular ART öncesi ve ART'nin ikinci yılında MoCA ve IHDS testleri ile değerlendirildi. Olguların epidemiyolojik, alışkanlık ve özgeçmiş özellikleri, nörobilişsel disfonksiyonu düşündürebilecek şikayetleri, günlük yaşamda yer alan aktiviteleri ve laboratuvar verileri kayıt altına alındı. 
Bulgular: ART öncesi yapılan MoCA testinde 8 (%20), IHDS testinde 19 (%47,5) kişinin test skoru eşik değerin altında görüldü. ART'nin ikinci yılında; MoCA testine göre ART öncesinde bilişsel performans yetersizliği olan 8 kişiden 3'ünde (%37,5), IHDS testine göre 19 kişiden 10'unda (%52,6) test skorları eşik değerin üzerine çıktı. ART öncesi yapılan testlerde eşik değerin üzerinde puan alan katılımcıların, ART'nin ikinci yılında yapılan testlerde de eşik değer üzerinde puan aldığı görüldü. MoCA testi skoru ortalamasının; ART öncesi 22,60±3,04, ART'nin ikinci yılında 23,38±3,79 olduğu ve 0,78±2,70 birimlik artışın istatistiksel olarak anlamlı olduğu görüldü (p=0,037). IHDS testi skoru ortalamasının ise; ART öncesi 10,31±1,49, ART'nin ikinci yılında 10,23±1,70 olduğu görüldü. Ortalama skorda görülen -0,08±1,63 birimlik değişim istatiksel anlamlı olarak değerlendirilmedi (p=0,822). Hem ART öncesi hem de ART'nin ikinci yılında yapılan MoCA ve IHDS testleri arasında istatiksel olarak anlamlı, orta düzeyde ilişki saptandı (ART öncesi için r:0,471; p=0,001, ART'nin ikinci yılı için r:0,598; p=0,001). ART öncesi yapılan MoCA ve IHDS testinde üniversite ve üzeri eğitim düzeyine sahip olguların skorları, eğitim düzeyi lise ve altında olan olgulardan anlamlı derecede yüksekti (MoCA testi için p=0,016, IHDS testi için p=0,022). HIV'in olası bulaşma yolu erkeklerle seks yapan erkekler (ESE) olan olguların ART öncesi yapılan MoCA testi skorları, bulaşma yolu heteroseksüel (HS) temas olanlardan istatistiksel olarak anlamlı seviyede yüksekti (p=0,009). ART öncesi yapılan değerlendirmede olguların 16'sı (%38,1), ART'nin ikinci yılında 19'u (%45,2) nörobilişsel disfonksiyonu düşündürebilecek en az bir şikayetinin olduğunu belirtti. Hem ART öncesi hem de ART'nin ikinci yılında yapılan değerlendirmede nörobilişsel şikâyeti olan kişilerin ortalama skorları; MoCA testi için eşik değerin üzerinde görülürken IHDS testi için altında görüldü. Fakat yapılan istatiksel incelemede nörobilişsel şikayet varlığı ile test skorları arasında ilişki saptanmadı. Olguların ART öncesi değerlendirmesinde HIV RNA değerleri ve CD4 hücre sayıları ile nörobilişsel test skorları arasında ilişki saptanmadı. Günlük yaşam aktiviteleri arasında günde en az bir saat kitap okuyanlarda MoCA testi (p=0,027) ve hobisi olanlarda IHDS testi (p=0,041) skorları istatistiksel olarak anlamlı seviyede yüksek saptandı.
Sonuç: Araştırmamızdan elde ettiğimiz bulgulara göre; iki yıllık ART kullanımının nörobilişsel testlerin skorları üzerine olumlu etkisi görülmüştür. Eğitim düzeyi, günde en az bir saat kitap okuma ve hobi varlığı; nörobilişsel test skorları ile ilişkisi saptanan parametrelerdir. MoCA ve IHDS testleri arasında saptanan istatiksel olarak anlamlı, orta düzeyde ilişki; testlerin birbirlerine üstünlüğü olmadığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: ART, HIV, IHDS, MoCA, nörobilişsel

Abstract:
Aim: HIV associated neurocognitive disorder is one of the most important neurological conditions in people living with HIV. Although "HIV-associated dementia", which is one of the neurocognitive disorders, is easy to recognize, special tests should be used for the detection of "asymptomatic" and "mild neurocognitive disorders". Neurocognitive disorders are expected to improve with ART. But sometimes the existing disorder can continue progressively. In our study, cognitive functions of HIV infected individuals before and in the second year of ART were evaluated using MoCA and IHDS tests. Our primary aim is to see the effect of ART on these test scores and to compare the tests with each other. Secondarily; It was aimed to evaluate the effects of epidemiological, clinical and laboratory characteristics of individuals on neurocognitive test scores.
Materials (Patients) and Methods: Our research was designed as prospective and observational. Between December 2019 and February 2022, 42 HIV infected people between the ages of 18-65, followed by the SBÜ Bakırköy Dr. Sadi Konuk Training and Research Hospital, Infectious Diseases and Clinical Microbiology Outpatient Clinic were included. Participants were evaluated with MoCA and IHDS tests before ART and in the second year of treatment. Participants epidemiological, habit and background characteristics, complaints that may suggest neurocognitive dysfunction, activities in daily life and laboratory data were recorded.
Results: Before starting ART, the test scores of 8 (20%) participants in the MoCA test and 19 (47.5%) participants in the IHDS test were below the cut-off value. In the second year of ART, the test scores of 3 out of 8 people (37,5%) with cognitive performance impairment according to the MoCA test and 10 out of 19 people (52,6%) according to the IHDS test were above the cut-off value. It was observed that participants who scored above the cut-off value in the tests performed before ART also scored above the cut-off value in the tests performed in the second year of ART. MoCA test score average; It was 22.60±3.04 before ART and 23.38±3.79 in the second year of ART. The increase of 0.78±2.70 units was found to be statistically significant (p=0,037). IHDS test score average; It was 10.31±1.49 before ART and 10.23±1.70 at the second year. The change of -0.08±1.63 units in the mean score value was not statistically significant (p=0,822). The statistically significant and moderate correlation was found between MoCA and IHDS test scores both before and during the second year of ART (Before ART r:0,471; p=0,001, the second year of ART r:0,598; p=0,001).  In the MoCA and IHDS test performed before ART, the scores of people with a university or higher education level were significantly higher than those with a high school education level and below (for MoCA test p=0,016, for IHDS test p=0,022). The scores of the MoCA test performed before ART were statistically significantly higher in those with MSM as a possible route of HIV transmission compared to those with HS (p=0,009). In the evaluation made before the start of ART, 16 (38.1%) participants and in the evaluation made in the second year of ART, 19 (45.2%) participants stated that they had at least one complaint that might suggest neurocognitive dysfunction. The mean scores of the groups with complaints, both before ART and at the second year of ART; It was seen above the cut-off value for the MoCA test and below for the IHDS test. However, no correlation was found between the presence of complaints and test scores in the statistical analysis. In the evaluation of the participants before ART, no correlation was found between HIV RNA values and CD4 cell counts and neurocognitive test scores. Among the activities of daily living, the MoCA test scores of those who read at least one hour a day (p=0,027) and the IHDS test scores of those who have a hobby (p=0,041) were found to be statistically significantly higher.
Conclusions: According to the findings of our research; two years of ART use had a positive effect on neurocognitive test scores. Education level, reading at least one hour a day and having a hobby; are the parameters that were found to be associated with neurocognitive test scores. Statistically significant, moderate correlation between MoCA and IHDS tests shows that the tests are not superior to each other. 

Key words: ART, HIV, IHDS, MoCA, neurocognitive