Azerbaycan'da müslüman okulları (1849-1918)
Muslim schools in Azerbaijan (1849-1918)
Yazar: SABİNA ABBASLI
Danışman: DOÇ. DR. TURGUT SUBAŞI
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Azerbaycan = Azerbaijan ; Din eğitimi = Religious education ; Eğitim = Education ; Eğitim kurumları = Education establishments ; Eğitim tarihi = Educational history ; Müslümanlar = Muslims ; Türkçe eğitimi = Turkish education ; Usul-ü Cedid Okulları = Usul-u Cedid Schools

Özet:
Çarlık Rusyası ve İran arasında 12 Ekim 1813 yılında imzalanan Gülistan ve 10
Şubat 1828 yılında imzalanan Türkmençay antlaşmaları Azerbaycan tarihinin seyrini
değiştirmiştir. Bu anlaşmalara göre Aras nehri sınır kabul edilmiş ve Azerbaycan
toprakları Kuzey ve Güney olmakla ikiye parçalanmıştı. Çarlık Rusyası'nın işgal
ettiği kuzey topraklarında yeni bir tarih yazılmaya başlamıştı. Çarlık Rusyası ele
geçirdiği topraklarda daha derin kök salabilmek adına toplumun din, dil ve kültür gibi
özelliklerini ortadan kaldırılmaya çalışmıştır. Rusya'nın bu politikayı
uygulayabileceği alanlardan bir de eğitimdi. Kendi işine yarayabilecek seviyede halka
eğitimi vermeyi hedeflyen Çar hükumeti, 1829 yılından itibaren Kuzey
Azerbaycan'da eğitim dili Rusça olan devlet okulları açmaya başladı. Bu okulların
başlıca hedefi halka temel düzeyde eğitim vermek ve sadık tercümanlar, memurlar
yetiştirmekti. Ancak zamanla eğitimlerini Rus devlet okullarında alan birçok genç
aydın, halkın aydınlanmasında, eğitim faaliyetlerini ön plana çıkmaya başladılar.
Azerbaycan Türkçesinde eğitim veren okulların açılması, bu dilde ders kitaplarının
hazırlanması, öğretmen kadrolarının yetiştirilmesi, dilin saflığının korunması gibi
meseleler sık sık gündeme gelmeye başlamıştı. Bazıları eserleriyle, bazıları
gazetelerde ve dergide yazdıkları yazılarıyla konuyu her zaman gündemde
tutmuşlardır. Bu çabalar sonucu, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Azerbaycan
Türkçesinde eğitim veren Usul-ü Cedid ve Rus Müslüman okulları açılmaya başlandı.
Çarlık işgaline karşı kimlik mücadelesinin ikinci adımı ise, kadınların eğitim hayatına
kazandırılmasıdır. Bu konuya özel bir ilgi gösteren ve her türlü maddi ve manevi
desteği esirgemeyen ise petrol zengini olan Hacı Zeynelabidin Tağıyev'dir. O,
Azerbaycan da Müslüman Türk kızlarının, "Usul-ü Cedid" üzere eğitim alabilmeleri
için Bakü'de bir kız okulu açarak, kendisinden sonrakilerine de öncülük etmiştir.
Anahtar Kelimeler: Çarlık Rusyası, Kuzey Azerbaycan, Eğitim, Usul-ü Cedid
Okulları, Rus-Tatar Okulları, Kadın Eğitimi

Abstract:
Gulistan treaty signed by the government on 12 October 1813 between Tsarist Russia
and Iran, and the treaties of Turkmenchay, signed on 10 February 1828, which
changed the course of Azerbaijan's history. According to these agreements, the Aras
river was accepted as a border and the territory of Azerbaijan was divided into two as
North and South. A new history began to be written in the northern lands occupied by
Tsarist Russia. Tsarist Russia tried to eliminate the characteristics of the society such
as religion, language and culture in order to take deeper roots in the lands it seized.
One of the areas where Russia could implement this policy was education. In 1829,
the Tsar government began to open public schools in Northern Azerbaijan, and the
language of instruction was Russian. The main objective of these schools was to
educate the public on basic level and to provide loyal interpreters and civil servants.
However, many young intellectuals, who took their education in Russian public
schools, started to come to the forefront in the enlightenment of the public. Issues
such as the opening of schools providing education in Azerbaijan Turkish, preparing
textbooks in this language, training of teacher and preserving the purity of language
have started to come up frequently. Some of them have always kept the issue on the
agenda with their works, some of them with their writings in newspapers and
magazines. As a result of these efforts, XIX. Beginning in the second half of the
century, Usul-u Jadid and Russian Muslim schools were opened in Azerbaijan in
Turkish. The second step in the struggle for identity against tsarist occupation is to
bring women into education. Hacı Zeynelabidin Tağıyev, who has a special interest
in this matter and who has no material and moral support. He opened a girls' school in
Baku, so that Muslim Turkish girls in Azerbaijan could receive education on "Usul-u
Jadid" and become the pioneer.
Keywords: Tsarist Russia, North Azerbaijan, Education, Usul-u Cedid Schools, Rus-
Tatar Schools, Women's Education