Midi Zn-Pb yatağının jeolojik, mineralojik, jeokimyasal ve kökensel incelemesi (Karamustafa/Gümüşhane, Kuzeydoğu-Türkiye) KD Türkiye
Geologic, mineralogic, geochemical and genetic studies of Midi (Karamustafa/Gümüşhane) Zn-Pb deposit, Northeast Turkey
Yazar: ABDURRAHMAN LERMİ
Danışman: PROF. DR. NECATİ TÜYSÜZ
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2003
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering

Özet:
ÖZET Midi Madeni (Karamustafa/Gümüşhane-KD Türkiye) iki cevher mostrasından oluşmaktadır. Bunlardan KB-GD dogrultulu ve KD'ya eğimli Köstürelik Cevherleşmesi Kırtıllık breşine, D-B dogrultulu ve K'ye eğimli Maden Dere Cevherleşmesi ise Zimonköy Formasyonu'nun taban kesimine yerleşmiştir. Bu cevherleşmeler tamamen foy kontrollüdürler. Cevher Maden Dere' de mercekler ve Köstürelik' te düzensiz baca şekilli olup, yan kayaca ornatım ve boşluk dolgusu halinde yerleşmiştir. Ana cevher mineralleri; sfalerit, pirit, galenit olup, az miktarda kalkopirit, arsenopirit, pirotin, tedrahedrit, bornit ve eser miktarda altın ve tellür'den oluşmaktadır. Genişliği 1-10 m arasında değişen ve yankayaca doğru belirgin bir zonlanma göstermeyen alterasyon, fay zonlarına bağlı olarak gelişmiştir. Kuvars, serizit, klorit, epidot ve karbonat mineralleri yaygın olan alterasyon mineralleridir. Altere zonlarda hareketsiz element olarak belirlenen Zr, Hf, Nb esas alınarak yapılan hesaplamalar, başlıca Ca (25 g/100g), Fe (12 g/100g), Al (8 g/100g), Si (3 g/100g) ve cevher oluşturan elementlerin ilavesine bağlı olarak yan kayaçlarda % 24.26' lık net bir kütle artışını göstermiştir. Mineral çökelimi geniş bir sıcaklık aralığında (250-388 °C) meydana gelmiştir. Sıvı kapanımlardan elde edilen ortalama oluşum sıcaklığı (306.6±25); kükürt izotop termometresi (301±22 °C), arsenopirit termometresi (331 °C), Na-K alkali termometresi (298 °C) sonuçlarıyla oldukça uyumludur. Cevher oluşturan sıvıların NaCl±KCl-H20 sisteminde, orta-düşük tuzluluğa (6.1+1.4 ağ. % NaCl) ve 0.76 ± 0.05 g/cm3 yoğunluğa sahip, Ca, Na, K, Mg ve Fe'ce zengin, nispeten Si'ca fakir zayıf asidik veya alkalen karakterli olduğu belirlenmiştir. Cevherin oluştuğu şartlarda ortamın termodinamik parametreleri 325 °C / 275 °C'de hesaplanmış olup, bu sıcaklıklara karşılık gelen kükürt fiıgasitesi -12.7/-7.37, oksijen fugasitesi - 30.4/-26.64 ve pH 3.38/5.35 olarak saptanmıştır. Bu şartlarda kurşunun yüksek sıcaklıkta klorür ve düşük sıcaklıkta sülfür kompleksleri, çinkonun ise genel olarak klorür kompleksleri halinde taşındığı belirlenmiş ve pH değişiminin minerallerin çökelmesinde sıcaklık değişiminden daha etkili olduğu tespit edilmiştir. Pirit, galenit ve sfalerit minerallerinin 834S değerlerinin (+2.0-+6.7 %o) 0 %o değerine yakın dar bir aralıktaki değişimi, bu minerallerin oluşumunu sağlayan kükürtün magmatik kökenli olduğunu göstermektedir. Kalsit ve ankerit'lerin dengede olduğu sıvıların karbon (+1.9- -3.5 %o ) ve oksijen (+2.9- +10.7 %o ) izotop bileşimlerinden oksijen, magmatik sıvılarla benzerlik göstermekte, karbon ise magmatik kaynaktan farklı bir kaynağı işaret etmektedir. Gerçekleştirilen izotop kanşım modelleri hidrotermal karbonatların çökeliminde ve izotop farklılaşmasında asıl rol oynayan olayın sıvı-kayaç (10-400/1 oranında) etkileşimi olduğunu göstermiştir. Anahtar Kelimeler: Gümüşhane, Midi, EpitermaL, Mezotermal, Zn-Pb yatağı, Kütle transferi, Jeotermometre, Duraylı izotop jeokimyası, İzotop modellemesi VIII

Abstract:
SUMMARY Geologic, Mineralogla, Geochemicai and Genetic Studies of Midi (Karam ustafa- Gfîmüşhane) Zn- Pb Deposit, NE Turkey The Midi deposit is composed of two different ore bodies namely the Köstürelik and Maden Dere. Köstürelik orebody trending NW-SE and dipping NE is hosted by Kntıllık Breccia and Maden Dere orebody trending E-W and dipping N is located at the bottom part of the Zimonköy formation. Both are confined to fault zones. Maden Dere orebody occurs as lenses, whereas the Köstürelik as an irregularly outlined conical form. The orebodies have been formed by both replacement of the host rocks and Millings of fractures. Main ore minerals are sphalerite, pyrite, galena; lesser chalcopyrite, pyrrhotite, tetrahedrite, bornite and gold and tellurides in traces. Alteration developed along the fault zones extends about 1 to 10 metres into wall rock but displays indistinct spatial zonation. Quartz, sericite, chlorite, epidote and carbonate minerals are the dominant alteration minerals. The mass change calculations based on the Zr, Hf, Nb determined to be immobile indicate a 24.26 % volume increase in the ore zones, mainly due to addition of Ca(25 g/lOOg), Fe(12 g/lOOg), Al(8 g/100g), Sİ(3 g/lOQg) and ore-forming elements. Mineral precipitation took place in a temperature interval between 250 and 388 °C. The mean homogenization temperature obtained from fluid inclusions (306.6±25 °C) is consistent with those obtained from S isotope thermometry (301±22 °C), arsenopyrite thermometry (331 °C), and Na- K alkali thermometry (298 °C). Ore forming fluids evolved in the NaCl±KCl-H20 system with low to medium salinity values (6.1±1.4 NaCl % equiv.) and a mean denisty of 0.76±0.05 g/cm3 are slightly acidic to alkaline in composition and are enriched in Ca, Na, K, Mg and Fe but relatively depleted in Si. Thermodynamic parameters calculated at 325 °C and 275 °C respectively revealed a /S2 of -30.4/-26.64, /02 of -12.7/-7.3 and pH of 3.38/5.35 for the ore forming fluids. In this system Pb is transported as chloride complexes at high temperatures, but as sulfure complexes at low temperatures, whereas Zn is transported mainly as chloride complexes. Variation in pH values played much more important role in precipitation of both galena and sphalerite than those in temperature. S^S values (+2 - +6.7 %o) of pyrite, galena and sphalerite indicate a magmatic source for the sulfure. Carbon and oxygen isotopic composition of the fluid in equilibrium with calcite and ankerite point out that oxygen is magmatic in origin, but carbon is derived from another source. C and O isotope modelling studies indicate that water-rock interaction (10-400 w/lr) played the main role in deposition of carbonate minerals and isotope fractionation. Key Words: Midi, Gümüşhane, Epi-mesothermal, Zn-Pb deposit, Mass transfer, Geothermometry, Stable isotope geochemistry, Isotope modelling IX