Cumhuriyet'in ilk yıllarında bir dini yükseköğretim kurumu olarak İlahiyat Fakültesi
Department of history faculty of theology as a religious higher education institution in the early years of the Republic
Yazar: RECEP SAÇ
Danışman: PROF. DR. ÖMER ERDEN
Ordu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
İlk insandan günümüze kadar din insanların hayatında hep önemli bir yer tutmuştur. Genel kanaate göre inanma dürtüsü insana doğuştan gelmektedir. Bu dürtü ve bilinmezliğe olan merak, her daim insanları bazı araştırmalara ve sorgulamalara itmiştir. Hz. Muhammed (S.A.V.) de kendisine peygamberlik tebliğ edilmeden önce bu tür sorgulamaları zirvesine kadar yaşamıştır. İslâm'ın tebliği ile beraber İslami eğitim de toplumda önemli bir yer tutmaya başlamıştır. O dönemlerde daha sade ve tabiri yerindeyse basit usül ile yapılan ilmi çalışmalar zamanla şartların ve mekânların değişmesiyle daha kurumsal bir yapıya bürünmüştür.
Hz. Muhammed (S.A.V) zamanında camilerde küçük topluluklarla başlayan ders halkaları Selçuklular dönemine gelindiğinde medrese gibi bir yapılanmaya dönüşerek külliyeler şekline bürünmüştür. Uzun yıllar eğitim öğretim hayatında etkinliğini koruyan ve sürdüren medrese sistemi, Batı'nın bilimde ciddi atılımlar yapması karşısında geleneksellikten modernliğe geçiş noktasında zayıf kalmıştır. Osmanlı'daki çoğu kurumda olduğu gibi medrese sisteminde de eskisi kadar liyakatli bir yapıdan söz etmek mümkün değildir.
19.yüzyıla gelindiğinde her alanda başlayan ıslahat çalışmalarından eğitim sistemi de nasibini almıştır. Askeri okullarda başlayan Batı'ya entegre olma hamlesi zamanla diğer eğitim kurumlarına da yayılmıştır. Tanzimat ve Islahat Fermanları ile köklü yeniliklerin sağlanmaya çalışıldığı Osmanlı Devleti'nde 1900 yılına kadar üç defa Dârülfünûn kurma teşebbüsünde bulunulmuş fakat farklı gerekçelerle bu Dârülfünûnlar uzun ömürlü olamamışlardır. Bizim konumuz açısından bu üç Dârülfünûn'un ortak özelliği ise üçünde de din eğitimi bağlamında bir fakültenin olmamasıdır. Bunun temel sebebi olarak bu alandaki boşluğu medresenin doldurduğu kanaati ve farklı bir kuruma ihtiyaç hissedilmemesidir.
1900 yılına gelindiğinde öncekilere göre daha uzun ömürlü olan Dârülfünûn-ı Şahane kurulmuş ve bu defa içerisinde yüksek din eğitimi adına bir İlahiyat Fakültesi de açılmıştır. Yaklaşık 14 yıl kadar üniversite bünyesinde kalabilen yüksek din eğitimi, medresenin bu alandaki yenilik hamleleriyle 1914 ile 1924 arasında tekrardan medrese bünyesine dönmüştür. Medrese ise İlahiyat Fakültesi arasında karşılıklı bir çekişme gibi görünen süreci, rekabetten ziyade birbirini besleyen ve eksik noktalarını tamamlayan iki unsur olarak görmek daha doğru olacaktır.
3 Mart 1924'te yayınlanan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile beraber eğitim öğretim baştan aşağıya yeniden dizayn edilmiştir. Bu değişim ve dönüşüm sürecinde medreseler kapatılmış, yüksek din eğitimi tekrardan üniversite bünyesine alınmıştır. Fakat bu dönüş ilk yıllarda hem öğrenci sayısı hem de ders programı yoğunluğu açısından gayet verimliyken, zamanla özellikle öğrenci sayısı bakımından fakültenin ciddi sıkıntılar yaşaması sürecine doğru evrilmiştir. Bunun en önemli sebebi; İmam Hatip Okulu mezunlarının ortaokul seviyesinde kabul edilip fakülteye alınmaması, normal lise mezunlarının da fakülteyi çok cazip bir yer olarak görmemeleri olarak ifade edilebilir. 
Dönemin siyasi anlayışı üniversite bünyesinde akademik çalışma yapan sosyal bilimleri, özellikle de İlahiyat Fakültesi'ni ülkenin sırtına bir yük olarak görmüştür. Gerek TBMM zabıt ceridelerinde gerekse dönemin gazetelerinde bu çok net olarak görülebilmektedir. Bu bakış açısıyla fakültenin ömrünün çok uzun olması beklenilemezdi. 1924'den itibaren yaklaşık 9 yıl kadar eğitim öğretim hayatını sürdürebilen İlahiyat Fakültesi, 1933'te İstanbul Dârülfünûnu'nun ilga edilerek yerine kurulan İstanbul Üniversitesi'nde kendine yer bulamamıştır. Yeni kurulan üniversitede İlahiyat Fakültesi'nin yerine İslâm Tetkikleri Enstitüsü kurulmuş, fakat enstitü normal fakülteler gibi öğrenci almadığından yüksek din eğitimi 1949 yılana kadar yaklaşık 16 yıllık bir fetret devrine girmiştir.


Anahtar Kelimeler: İlahiyat, Din, Eğitim, Fakülte

Abstract:
Starting from homosaphiens to the current day, religion has always been an important in people's lives. According to general opinion, the motivation to believe appears in humans congenitally. This motivation and curiosity for researching the mystery has always driven people to some research and questioning. Hz. Muhammad (S.A.V.) also experienced such interrogations until he reaches the top point of them before he was informed of the prophethood. With the announcement of Islam, Islamic education began to take an important place in society. Scientific studies, which were carried out in a simple wayand, if we need to express correctly, with the simple method in those periods, took on a more institutional structure over time as conditions and places changed.
Theseries of lessons that began with small groups in mosques during the time of the Prophet Muhammad (S.A.V.) transformedin to complex of buildings like madrasahs during the seljuk period and. The madrasah system, which maintained its effectiveness in education and training for a long period, failure in effectiveness in the transition from traditionalism to modernity in the face of serious advances in science by the West. Just as in most institutions in the Ottoman Empire, it was not possible to speak of the madrasah system as a structure as competent as it usedto be.

In the 19th century, the education system also impressed by reform activism that started in every field. The attemption to integrate with the West, which started in military schools, spread to other educational institutions as time goes by. In the Ottoman Empire, where radical innovations were tried to be achieved with the Tanzimat and Reform Edicts, there were three attempts to establish Darülfünun until 1900, but for different reasons, these Darülfünûns could not last long. In terms of our topic, the common feature of these three Darülfünun was that they did not have a faculty in the context of religious education. The main reason for this was the belief that the madrasah made up for the deficiency in this field and there was no need for a different institution.

In 1900, Darülfünûn-ı Şahane, which lasted longer than the previous ones, was established and this time, a Faculty of Theology started its work forhigher religious education. Higher religious education, which could remain within the university for approximately 14 years, came back to the extent of madrasah between 1914 and 1924 with the madrasah's innovation moves in this field. It would be more correct way to see the process, which seems like a mutual conflict between the Faculty of Theology and the Madrasa as two elements that feed each other and complete the missing points rather than competition.

With the Tevhid-i Tedrisat Law published on March 3, 1924, education was completely reorganized. During this change and transformation process, madrasahs were closed and higherreligious education was reintegrated into the extent of the university. However, while this return was quite efficient in the first years in terms of both the number of students and the intensity of the curriculum, it has evolved correctly, especially in terms of student numbers, due to severe weather conditions. The most important reason for this can be considered as the fact that Imam Hatip School graduates are not taken into account for acceptable failures at the secondary school level, and regularhigh school graduates do not give importance to the faculties in a very pleasant way.

The political understanding at that times saw the social sciences, especially the Faculty of Theology, which carried out academic studies within the university, as a burden on the country. This can be clearly seen both in the minutes of the Grand National Assembly of Turkey and in the newspapers of the period. From this perspective, it could not be expected that the life of the faculty would be very long. The Faculty of Theology, which continued its educational life for approximately 9 years starting from 1924, could not find a place for itself in Istanbul University, which was abolished and replaced by Istanbul Darülfünûnu in 1933. In the newly established university, the Institute of Islamic Studies was established instead of the Faculty of Theology, but since the institute did not accept students like normal faculties, higher religious education entered a period of approximately 16 years of interregnum until 1949.


Key Words: Theology, Religion, Education, Faculty