Arkeolojik alanlarda afet risklerinin yönetimi için bir yöntem önerisi
A method proposal for the management of disaster risks in archaeological sites
Yazar: AYSUN TOPALOĞLU UZUNEL
Danışman: PROF. DR. ZEYNEP GÜL ÜNAL
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Mimarlık = Architecture
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik miras = Archaeological heritage

Özet:
Kültürel mirasın ve arkeolojik mirasın afetlerden korunması gün geçtikçe önem arz eden bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Afetlerin yaşanması dünyamızın değişmez gerçeğidir. Doğa ya da insan kaynaklı olarak dünyanın her yerindeki afetler, insanoğlunun sosyal, fiziki ve kültürel yaşamına olumsuz etki etmektedir. Afetlerin oluşum sıklığının ve şiddetinin artması araştırma kurumları tarafından belgelenen önemli bir küresel sorundur. Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi, ülkemizde de afetlerin artan oluşum sıklığı ve çeşitli nedenlerle etkilerinin daha fazla olduğu gözlemlenmektedir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de kültürel miras varlıkları afetlerin etkilerine maruz kalmaktadır. Kültürel yaşamın ve kültürel varlıkların afetlerden etkilenmesi görece yeni ve kapsamlı bir çalışma alanıdır. Kültürel mirasın önemli bir bileşenini arkeolojik miras alanları oluşturmaktadır. Afetlerin arkeolojik miras alanlarına etkileri ve arkeolojik miras alanları ile afetlerin ilişkisi konusunda yapılan çalışmalar sınırlı sayıdadır. Bu eksikliğin tespiti ile çalışmada, arkeolojik miras alanları ve afet ilişkisi ele alınmış ve arkeolojik alanlarda afet risklerinin yönetimine dair bir yöntem geliştirilmiştir. 
Çalışmada arkeolojik miras alanları ve afet risk yönetimi ile ilgili temel tanımlar verildikten sonra uluslararası ve ulusal çerçevede arkeolojik alanların afetler ile olan ilişkisi incelenmiştir. Arkeolojik mirasa yönelik afet risk yönetimi tarihsel süreci kültürel mirasa yönelik afet risk yönetiminin tarihsel sürecinin içerisinde ilerlemektedir. Bu tarihi süreç incelenmiş ve kırılma noktaları üzerinde durulmuştur. Arkeolojik miras alanları için var olan afet riskleri uluslararası ve ulusal çerçevede ele alınmıştır. Ulusal çerçevede arkeolojik miras alanlarını etkileyen afetler, Kazı Sonuçları Toplantısı raporları ve anket çalışması verileri üzerinden geçmiş ve 21.yy. olarak incelenmiştir. 
Çalışma kapsamında önerilen yöntem, bir afet sonucu arkeolojik miras alanı haline gelmiş arkeolojik alanların kendilerine has kırılganlıkları ve hassasiyetlere sahip olmasını dikkate alarak oluşturulmuştur. Her tür arkeolojik miras alanında uygulanabilecek bir yapıya sahiptir. Arkeolojik miras alanlarının afet risklerinin analiz edilebilmesi için ortaya konulan yöntem ile arkeolojik alanların afet risklerinin yönetimine katkı sunmak hedeflenmektedir.

Abstract:
Protection of cultural heritage and archaeological heritage from disasters is an increasingly important issue. Experiencing disasters is an immutable fact of our world. Disasters all over the world, whether natural or man-made, have a negative impact on the social, physical and cultural life of human beings. The increasing frequency and severity of disasters is an important global problem documented by research institutions. As in many parts of the world, it is observed that the frequency of occurrence of disasters is increasing in our country as well as in many other parts of the world and their effects are more severe due to various reasons. As in the world, cultural heritage assets are exposed to the effects of disasters in our country as well. The impact of cultural life and cultural assets on disasters is a relatively new and comprehensive field of study. Archaeological heritage sites constitute an important component of cultural heritage. Studies on the effects of disasters on archaeological heritage sites and the relationship between archaeological heritage sites and disasters are limited. With the determination of this deficiency, the relationship between archaeological heritage sites and disasters is addressed in this study and a method for the management of disaster risks in archaeological sites is developed. In the study, after giving basic definitions about archaeological heritage sites and disaster risk management, the relationship between archaeological sites and disasters in international and national framework is analyzed. The historical process of disaster risk management for archaeological heritage progresses within the historical process of disaster risk management for cultural heritage. This historical process is analyzed and breaking points are emphasized. Disaster risks for archaeological heritage sites are discussed in international and national frameworks. In the national framework, disasters affecting archaeological heritage sites are analyzed in the past and 21st century through the reports of the Excavation Results Meeting and survey data. 
The methodology proposed within the scope of the study is based on the fact that archaeological sites that have become archaeological heritage sites as a result of a disaster have their own vulnerabilities and sensitivities. It has a structure that can be applied in all types of archaeological heritage sites. It is aimed to contribute to the management of disaster risks of archaeological sites with the method put forward to analyze the disaster risks of archaeological heritage sites.