Yığın ekonomilerinin mekânsal dinamikleri: Türkiye için sektörel ve bölgesel incelemeler
Spatial dynamics of agglomeration economies: Sectoral and regional analyses for Turkey
Yazar: EMRAH ÖZEL
Danışman: PROF. DR. HAKAN DEMİRGİL
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ekonometri = Econometrics ; Ekonomi = Economics

Özet:
Ekonomik faaliyetlerin mekânsal yoğunlaşması, ülke ve bölgelerin ekonomik coğrafyasının temel bir özelliğidir. Bu kavram, bazı coğrafi alanların diğerlerine göre neden daha yoğun ekonomik faaliyetlere ev sahipliği yaptığının nedenlerini araştırmayla ilgilidir. Bu bağlamda, mekânsal yoğunlaşmanın hangi sektörlerde hangi bölgelerde gerçekleştiği ve yoğunluğunun derecesi, politika yapıcılar ve girişimciler için önemli bir değerlendirme konusudur. Bu tez çalışması, Türkiye'nin mekânsal yapısını, bölgesel ve sektörel bazda çeşitli endeks değerlerini kullanarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu tür bir analiz ile bölgesel kalkınma politikaları ve stratejilerinin geliştirilmesine ve ekonomik faaliyetlerin bölgesel dağılımının daha iyi anlaşılmasına bir katkıda bulunabilmek hedeflenmiştir. Araştırma için Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı kurumlarından temin edilen veriler kullanılmıştır. Hazır giyim, tekstil ve deri ürünleri sektörlerine ait firmaların adres bilgileri ve istihdam sayıları, TOBB'un sanayi bilgi sisteminden elde edilmiştir. Ayrıca, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun internet sitesi üzerinden ulaşılan, NACE Rev. 2 sınıflandırması temelinde düzenlenmiş tüm sektörlere ait sektörel istihdam verileri de analizlerde kullanılmıştır. Analizlerde, kümelenme temelli endekslerin yanı sıra mesafe temelli yöntemler de kullanılmıştır. Bu yaklaşım, çalışmanın özgünlüğünü oluşturmakta ve mekânsal yığılma üzerine daha geniş ve kapsamlı bir bakış açısı sunmaktadır. Sektörel yoğunlaşma analizleri çerçevesinde, petrol ve doğalgaz çıkartılması, havayolu taşımacılığı, diğer taşıt araçları imalatı ve sinema filmi ile ses kaydı yayımı sektörlerinde en yüksek sektörel yoğunlaşma gözlemlenmiştir. Bölgesel uzmanlaşma analizlerine göre, 88 farklı sektör bazında istihdamın en az çeşitlilik gösterdiği iller Batman, Şırnak, Yalova ve Hakkâri olarak belirlenmiştir. Buna karşın İzmir, İstanbul, Ankara, Adana, Samsun ve Kocaeli gibi iller ekonomik yapıları itibariyle iyi bir çeşitlilik sergilemektedirler. Mesafe tabanlı yöntemler arasında yer alan Kemp fonksiyonu kullanılarak yapılan analizlere göre, TR31, TR32 ve TRC1 bölgelerinde farklı mesafelerde yığılmalar tespit edilmiştir. Ayrıca mekânsal yığılma endeksi ile Türkiye'nin tüm Düzey 2 bölgeleri için endeks değerleri belirlenmiş, seçili bölgeler için endeks bileşenleri detaylı bir şekilde değerlendirilmiştir. Bu analizler, bölgesel ekonomik yapıların daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Abstract:
The spatial concentration of economic activities is a fundamental characteristic of the economic geography of countries and regions. This concept explores the reasons why certain geographic areas host more intense economic activities compared to others. In this context, understanding where and to what extent spatial concentration occurs in various sectors and regions is crucial for policymakers and entrepreneurs. This thesis aims to analyze Turkey's spatial structure using various index values on a regional and sectoral basis. The goal is to contribute to the development of regional development policies and strategies and enhance the understanding of the regional distribution of economic activities. Data from the Union of Chambers and Commodity Exchanges of Turkey (TOBB) and the Social Security Institution Presidency were used for this research. Address information and employment numbers for firms in the ready-made clothing, textile, and leather products sectors were obtained from TOBB's industrial information system. Additionally, sectoral employment data for all sectors, organized based on the NACE Rev. 2 classification and accessible through the website of the Social Security Institution, were also utilized in the analyses. The study employed both clustering-based indices and distance-based methods in its analyses. This approach contributes to the originality of the study and offers a broader and more comprehensive perspective on spatial agglomeration. Within the framework of sectoral concentration analyses, the highest levels of sectoral concentration have been observed in industries such as petroleum and natural gas extraction, airline transportation, manufacturing of other vehicles, and the publication of cinema films and sound recordings. According to regional specialization analyses, the provinces with the least diversity in employment across 88 different sectors have been identified as Batman, Şırnak, Yalova, and Hakkâri. In contrast, provinces such as İzmir, İstanbul, Ankara, Adana, Samsun, and Kocaeli exhibit considerable diversity in their economic structures. Based on analyses using the Kemp function, a distance-based method, accumulations at different distances have been detected in the TR31, TR32, and TRC1 regions. Additionally, using the spatial clustering index, index values for all Level 2 regions in Turkey have been determined, and index components for selected regions have been evaluated in detail. These analyses contribute to a better understanding of regional economic structures.