Çölyak hastalarında bilişsel fonksiyonların değerlendirilmesi
Evaluation of cognitive funcitons in celiac disease
Yazar: VİLDAN SÖĞÜT KARAYİĞİT
Danışman: PROF. DR. MİNE ADAŞ ; DOÇ. DR. YASEMİN GÖKDEN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Prof. Dr. Cemil Taşcıoğlu Şehir Hastanesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Gluten duyarlı enteropati olarak da bilinen Çölyak hastalığı , genetik olarak yatkın kişilerde gluten alımıyla tetiklenen inflamatuar bir otoimmün reaksiyondur. Çölyak hastalığı genellikle bağışıklık tepkilerinin ve malabsorpsiyonun neden olduğu çok çeşitli bozukluklarla ilişkilendirilir. Yaygın nörolojik belirtiler ataksi, epilepsi, serebral kalsifikasyon, serebral beyaz, cevher lezyonları, periferik nöropati ve miyopati görülebilir ve nörolojik komplikasyonların yanısıra; "beyin sisi" olarak da adlandırılan, gluten alımı ile tetiklenen bilişsel bozukluklardan da sorumlu olabilir. Ancak bilişsel bozukluk ile çölyak ilişkisi henüz aydınlatılamamıştır.  
Bu çalışmanın amacı,  Çölyak Hastalığı olan bireylerde bilişsel işlevleri değerlendirmek ve sağlıklı bireylerle karşılaştırarak, dikkat, hafıza, bellek, yürütücü işlevler gibi, global bilişsel işlevlerin, çölyak hastalığındaki performans durumunu anlayabilmektir. 
Bu çalışmaya, Prof. Dr. Cemil Taşçıoğlu Şehir Hastanesi İç Hastalıkları, Gastroenteroloji veya Çölyak takip polikliniklerine başvuran, klinik, serolojik ve endoskopik olarak Çölyak tanısı kesin olan, 18-50 yaş aralığındaki 45 hasta vaka grubu olarak;bilinen kronik hastalık öyküsü veya semptomu olmayan, 18-50 yaş arası, check up amaçlı iç hastalığı polikliniğine başvuran 45 kişi kontrol grubu olarak dahil edilmiştir. Tüm katılımcılara, rutin kontrolleri amacı ile kontrol poliklinik başvuruları esnasında, nöropsikometrik testler; Montreal bilişsel değerlendirme (MoCA), WMS-R sayı menzili, kişisel-güncel bilgiler ve oryantasyon soruları, Sözel Bellek Süreçleri Testi (Öktem SBST), sözel akıcılık, meyve-isim akıcılığı, atasözü yorumlama-benzerlikler testi, stroop testi, basit şekil kopyalama, iz sürme testi ve Beck Depresyon Ölçeği uygulanmıştır. Yapılan nöropsikometrik testlerde; global bilişsel fonksiyonları değerlendiren MoCA testi skoru kontrol grubunda çölyak hasta grubuna göre daha yüksekti(p:0.002), Basit dikkat ve karmaşık dikkatin değerlendirildiği, WMS-R ileri menzil ve geri menzil testi skorlarında kontrol grubunda , çölyak hasta grubundan daha yüksek sonuçlar görüldü(p:0.049 ve p:0.001),Yürütücü işlevlerin ve dil fonksiyonlarının değerlendirildiği fonemik akıcılık (KAS kelime sayma) ve kategorik akıcılık(hayvan sayma) testlerinde kontrol grubu, çölyak hasta grubuna göre daha yüksek skora sahipti(p:0.001 ve p:0.002), Yürütücü işlevler, konsantrasyon, karmaşık dikkat becerilerini değerlendiren iz sürme A ve B testi skorlarında, kontrol grubu çölyak hasta grubuna göre daha yüksek performans gösterdi(p:<0.001 ve p:0.003)Soyutlama becerilerini değerlendiren atasözü yorumlama testinde, kontrol grubu çölyak hasta grubuna göre daha yüksekti(p:0.002), görsel-algısal işlevleri, planlama becerilerini gösteren, saat çizme ve şekil kopyalama testlerinde, kontrol grubu çölyak hasta grubuna göre daha yüksek işlev gösterdi(p:0.023 ve p:0.007), bellek fonksiyonlarını değerlendiren Öktem SBST testi total öğrenme puanı kontrol grubunda, çölyak grubuna göre daha yüksekti (p<0.001), ancak anlık bellek ve uzun süreli bellek skorlarında çölyak grubu ve kontrol grubu arasında anlamlı fark yoktu(p:0.464 ve p:0.148), Frontal inhibisyonu değerlendirmek amacıyla yapılan stroop testinde süre farkı açısından ve duygudurumu değerlendirmek için yapılan Beck Depresyon Ölçeğin'de her iki grup arası anlamlı fark bulunmadı(p:0.359 ve 0.492).
Sonuç:Daha önce yapılmış olan çalışmalar ve sunulan vakalar, çölyak hastalığının bilişsel fonksiyonları etkilediğini ve nörobilişsel bozukluklar gelişebileceğini göstermiştir ancak yeterli çalışma mevcut olmadığından, patolojik mekanizma aydınlatılamamıştır. Çalışmamızın sonuçları, global bilişsel fonksiyonların çölyak hastalığında zayıfladığını destekler niteliktedir. Nedeni bulunamayan bilişsel bozuklukların etyolojisinde, çölyak hastalığı da akla gelmeli ve çölyak hastalığı takip polikliniğinde, hastalar bilişsel açıdan değerlendirilmelidir.

Abstract:
Celiac disease, also known as gluten-sensitive enteropathy, is an inflammatory autoimmune reaction triggered by gluten ingestion in genetically predisposed individuals. Celiac disease is often associated with a wide range of disorders caused by immune responses and malabsorption. Common neurologic manifestations include ataxia, epilepsy, cerebral calcification, cerebral white matter lesions, peripheral neuropathy and myopathy and may be responsible for neurologic complications as well as cognitive impairment triggered by gluten ingestion, also called "brain fog". However, the relationship between cognitive impairment and celiac disease has not yet been elucidated.
The aim of this study is to evaluate cognitive functions in individuals with celiac disease and to understand the performance status of global cognitive functions such as attention, memory, memory, executive functions in celiac disease by comparing with healthy individuals. 
In this study, 45 patients between the ages of 18-50 years, who applied to the Internal Medicine, Gastroenterology or Celiac follow-up outpatient clinics of Prof. Dr. Cemil Taşçıoğlu City Hospital, with a clinically, serologically and endoscopically definite diagnosis of celiac disease, were included as the case group; 45 people between the ages of 18-50 years, without known chronic disease history or symptoms, who applied to the internal medicine outpatient clinic for check-up purposes, were included as the control group. Neuropsychometric tests; Montreal cognitive assessment (MoCA), WMS-R number range, personal-current information and orientation questions, Verbal Memory Processes Test (Öktem SBST), verbal fluency, fruit-name fluency, proverb interpretation-similarities test, stroop test, simple shape copying, tracing test and Beck Depression Scale were administered to all participants during their outpatient visits for routine controls. 
In the neuropsychometric tests, the MoCA test score, which evaluates global cognitive functions, was higher in the control group than in the celiac patient group (p:0.002), In the WMS-R forward range and backward range test scores, which evaluate simple attention and complex attention, higher results were observed in the control group than in the celiac patient group (p:0.049 and p:0. 001), In the phonemic fluency (counting KAS words) and categorical fluency (counting animals) tests, in which executive functions and language functions were evaluated, the control group had higher scores than the celiac patient group (p:0.001 and p:0.002), In the tracking A and B test scores, which evaluated executive functions, concentration and complex attention skills, the control group showed higher performance than the celiac patient group (p:<0. 001 and p:0.003), in the proverb interpretation test, which evaluates abstraction skills, the control group performed higher than the celiac patient group (p:0.002), in the clock drawing and shape copying tests, which show visual-perceptual functions and planning skills, the control group performed higher than the celiac patient group (p:0.023 and p:0. 007), the total learning score of the Öktem SBST test, which evaluates memory functions, was higher in the control group than in the celiac group (p<0.001), but there was no significant difference between the celiac group and the control group in immediate memory and long-term memory scores (p:0.464 and p:0.148).There was no significant difference between the two groups in terms of duration difference in the stroop test to evaluate frontal inhibition and Beck Depression Scale to evaluate mood (p:0.359 and 0.492).
Conclusion:Previous studies and case reports have shown that celiac disease affects cognitive functions and neurocognitive disorders may develop, but the pathologic mechanism has not been elucidated due to lack of sufficient studies. The results of our study support that global cognitive functions are impaired in celiac disease. Celiac disease should be considered in the etiology of unexplained cognitive disorders and patients should be evaluated cognitively in the celiac disease follow-up outpatient clinic.