Türkiye – Irak ilişkileri: 1920 – 2010
Turkey - Iraq relations during: 1920 - 2010
Yazar: PAYMAN ABDULLAH HAMAD LAK
Danışman: PROF. DR. AHMET EYİCİL
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Tarih = History ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Irak = Iraq ; Irak-Kerkük = Iraq-Kirkut ; Körfez Savaşı = Gulf War ; Siyasi ilişkiler = Political relations ; Türk-Irak ilişkileri = Turkish-Iraq relations ; Uluslararası ilişkiler = International relations

Özet:
Türkiye-Irak ilişkileri siyasi, ekonomik, tarihi ve kültürel alnadan çok,
ortak sınır açısından önemlidir. İki ülke arasındaki ilişkiler kesintiye uğramadı,
devamlı bir şekilde gelişti. Musul meselesi ve 1926'da yapılan anlaşma ile sınır
meselesi çözüme kavuşturuldu. Böylece ilişkiler olumlu bir şekilde devam etti.
Tarafların anlaşması diplomatik ilişkilerin gelişmesinde etkili oldu. Taraflar
arasında 1930'dan 1958'e kadar ticaret ve sınır güvenliği protokolleri imzalandı.
Bu dönemde komünizm ve Sovyetler Birliği'nin Orta Doğu üzerindeki tehdidi
arttı. Türkiye'nin stratejik konumu sebebiyle, petrol zengini Irak'ta önemi yüksek
derecede hissedildi. Bu nedenle Sovyet tehdidine karşı Türkiye ile Irak arasında
ortak bir cephe oluşturuldu. Uluslararası antlaşmalar imzalandı. Fakat 1958'de
Irak'ta krallık rejimi yıkılınca ilişkiler kesintiye uğradı.
1958-1968 yılları arasında iç sorunlar nedeniyle Türkiye-Irak ilişkileri
duraklama dönemine girdi. Baas Partisi'nin iktidara geçmesi ile birlikte ilişkiler
düzeldi. Bu dönemde iki devlet birbirlerini destekledi. Şunu belirtmek gerekir ki,
bu dönem ekonomik açıdan altın çağ olarak değerlendirildi. En önemli protokol
ise taraflar arasında 1973 yılında imzalanan Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattı
anlaşması oldu.
Irak-İran savaşı boyunca Türkiye-Irak arasındaki ticari ilişkiler daha da
gelişti. Irak, Türkiye için büyük bir pazar konumuna geldi. Sekiz yıllık savaş
süresi boyunca Irak, Türkiye ile tarafsızlığını korudu.
Irak'ın 2 Ağustos 1990 tarihinde Kuveyt'i işgali sonucunda Türkiye ile
ilişkileri kesintiye uğradı. Körfez Savaşı sırasında Türkiye, Irak'a karşı kurulan
koalisyonda yer aldı. Bu nedenle 1990 yılından sonra ilişkiler, BM Güvenlik
Konseyi kararları çerçevesinde gelişti. Körfez Savaşı'ndaki gelişmeler sonucunda
Türkiye için bir güvenlik sorunu ortaya çıktı. Kürtleri korumak amacıyla 36
numaralı uçuş yasağı hattı kuruldu. Bu hat ile Bağdat hükümetinin Kuzey Irak
üzerindeki hakimiyeti önlendi. Böylece PKK'nın Kuzey Irak sınırındaki
faaliyetleri kolaylaştırıldı.
Körfez Savaşı'nın ( 1990-1991) ardından iki ülke temsilcileri ilişkilerin
normale dönmesi için çalıştı. Ancak BM Güvenlik Konseyi'nin yaptırımları
yüzünden ilişkiler beklenen seviyede olamadı. Amerika'nın 20 Mart 2003 tarihinde
Irak'a yaptığı çıkarmada, Türkiye Irak'a karşı kurulan cephede yer almadı.
Çünkü Türkiye, sorunun diplomatik yollarla çözülebileceğine inandı. Bu esnada
Türkiye, Kuzey Irak'ta bağımsız bir Kürt devletinin kurulmasından endişelendi.
Bu nedenle Kürtlerin Kerkük ve Musul'u işgal etmemeleri için elinden geleni
yaparak, federal bir yapılanmaya karşı çıktı. Bu kriz döneminde Türkiye, Irak'ın
toprak bütünlüğünün korunması politikasını izledi. 2003 yılında Baas rejiminin
yıkılması sonucunda Irak'ın yeniden inşa edilmesi için çaba harcadı. Irak'ın
güvenliğini sağlayacak bir hükümetin kurulmasını istedi. Irak'ın içinde bulunduğu
karışıklık özellikle komşusu Türkiye'yi olumsuz bir şekilde etkiliyordu.
Türkiye ile Irak Kürtleri arasındaki bütün anlaşmazlıklara, özellikle de
PKK'nın sınır ihlallerine rağmen; her iki taraf da ekonomik ilişkiler başta olmak
üzere diplomatik ilişkiler sürdürmeye devam etti. Netice itibariyle Türkiye ve Irak
birbirini tamamlayan iki ülke konumunu korudu. Her iki taraf için de iyi ilişkiler
barışın ve huzurun teminatı oldu.

Anahtar Kelimeler: 
Türkiye, Irak, Musul, ABD, Körfez Savaşı, Anlaşma.

Abstract:
The importance of the foreign policy of Turkey-Iraq relations in terms of
common border is more important than the political, economical, historical and
cultural relations. This relationship was not interrupted and developed in a
continuous manner. Mosul Issue and the border issue resolved by 1926 Tripartite
Treaty, and thus continued in a positive way Agreement of the parties was
influential in the development of diplomatic relations. Trade and border security
protocols were signed between the parties from 1930 until 1958. This period has
increased the threat of communism and the Soviet Union on the Middle East. This
thread was highly effective in Turkey because of its strategic location and in Iraq
because of its rich oil resources. Therefore a common front between Iraq and
Turkey against the Soviet threat was created and international treaties were
signed. But Iraqi monarchy collapsed in 1958, accordingly the relations were
interrupted.
Due to internal problems between the years 1958-1968 Iraq-Turkey
relations entered a period of stagnation but relations improved with the passing of
the Baath Party to power. During this period, both states supported each other. It
should be noted that this period is considered economically heyday. The most
important protocol was signed between the parties was Kirkuk-Ceyhan Oil
Pipeline agreement signed in 1973.
Trade relations between Turkey and Iraq during the Iran-Iraq war was
further developed. Iraq has become a major market for Turkey. Iraq has
maintained its neutrality with Turkey during the eight-year war.
Iraq's relation with Turkey was interrupted when Iraq invaded Kuwait in 2
August 1990. During the Gulf War, Turkey took part in coalitions against Iraq.
For this reason, relations after 1990, was developed in the framework of the UN
Public Security Council resolutions. A security issue was turned out to Turkey as a
result of developments in the Gulf war. None fly zone (36) was established to
protect the Kurds. Dominance of Baghdad Government on Northern Iraq was
prevented through this zone. This facilitated the activities of PKK in northern
Iraq.
The representatives of the two countries worked for the normalization of
relations after The Gulf War (1990-1991). However, because of the Public Security
Council of the UN's sanctions the relationships did not reach the expected level.
Turkey was not included in the coalition against Iraq when America carried out an
assault on Iraq on 20 March 2003 Because Turkey believed the problem could be
solved through diplomatic channels. Meanwhile, Turkey worried about the
establishment of an independent Kurdish state in northern Iraq. Therefore Turkey
did its best in order to avoid the Kurd from occupying Kirkuk and Mosul and
Opposed to a federal structure. During this crisis, Turkey followed the Iraq's
territorial integrity policy protection. After the collapse of the Baath regime in
2003, endeavored to build Iraq again. Turkey wanted a government to be
established to ensure Iraq's security. Confusion in Iraq was particularly affecting
neighboring Turkey.
Despite of all disputes between the Iraqi Kurds and Turkey, especially
PKK's border crossings, both parties continued diplomatic relations, particularly
the economic relations. Consequently, Turkey and Iraq, the two countries
maintained the position that complete each other. Also good relationship for both
parties was the guarantee of peace and tranquility.

Keywords: 
Turkey, Iraq, Mosul, US, Gulf War, Agreement.