Ehl-i sünnet'in Kerrâmiyye eleştirisi
The critique of ahl as-sunnah to Karrâmiyya
Yazar: ZEYNEP ALİMOĞLU SÜRMELİ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. AHMET BAĞLIOĞLU
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Ehl-i sünnet = Ehl-i sunna ; Eş`ari = Eş`ari ; Hadis = Hadith ; Kerramiyye = Kerramiyye ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mezhepler = Sects ; Tarikatlar = Religious orders ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kerrâmiyye hakkında, gerek ülkemizde gerekse batıda yeterli çalışma bulunmamaktadır. Kerrâmiyye ile ilgili yapılmış çalışmalarsa muhaliflerin Kerrâmiyye algısı ile Kerrâmiyye'yi birbirinden ayırt etme hususunda yetersiz kalmaktadır. Hal böyle olunca Kerrâmiyye ile muhaliflerin Kerrâmiyye'yi sunuş biçimleri birbirine karışmakta ve aslına uygun bir Kerrâmiyye resmedilememektedir. Kerrâmiyye ile ilgili sözünü ettiğimiz bu problemi giderebilmek amacıyla muhaliflerin Kerrâmiyye eleştirisini, doktora tez konusu olarak belirledik.
Horasan bölgesinde faaliyetlerini yoğunlaştırmış olan Kerrâmiyye, yaklaşık üç asır boyunca dini, siyasi ve sosyal anlamda bölgeyi etkilemiştir. Başlarda kelamî görüşlerinden ziyade önde gelen Kerrâmi âlimlerin zahidane yaşayışları ile pek çok taraftar edinen Kerrâmiyye, Muhammed b. Heysem'in Kerrâmiyye'nin görüşlerine getirmiş olduğu yorumlamalar ile farklı bir boyut kazanmıştır. Tasavvuf, fıkıh ve kelam gibi farklı alanlarda kendine has görüşleri ile temayüz eden bu mezhep, süreçle beraber birçok farklı dini-toplumsal grup ile mücadele edebilecek güce ulaşmıştır.
Hanefî-Maturidi gelenekte, Kerrâmiyye'nin tecsim-teşbih anlayışı, merkezi bir konuma sahiptir. Ancak Kerrâmiyye'nin bu anlayışı, Hadis taraftarlarının eserlerinde neredeyse hiç gündeme getirilmemektedir. Naslara literal yaklaşımları dolayısıyla İslam düşüncesinde, Hadis taraftarlarının Haşeviyye olarak isimlendirildiği bilinmektedir. Farklı itikadî mezheplerin Hadis taraftarlarına yönelttiği tenkitlerin tecsim-teşbih ekseninde şekillenmesi, Hadis taraftarlarının Kerrâmiyye ile ilgili bu hususu gözardı ederek Kerrâmi iman anlayışı üzerinde tenkitlerini yoğunlaştırmasını açıklamaktadır. Muhalif gruplardan ikincisi olarak seçmiş olduğumuz Maturidiler, eleştirilerinde, Kerrâmilerin Allah ve sıfatları hakkındaki görüşlerini esas almışlar ve Kerrâmiyye'yi genel olarak Mücessime-Müşebbihe içerisinde mütalaa etmişlerdir. Her ne kadar Kerrâmiyye, iman görüşü nedeniyle de tenkit edilmişse de iman konusunda Kerrâmilere yöneltilen tenkitler, Allah'ın sıfatları konusunda yöneltilen tenkitlerin gölgesinde kalmıştır. Bu nedenle Kerrâmiyye, Maturidî gelenekte Mürcie'den bağımsız ve daha ziyade Müşebbihe-Mücessime ile ilişkilendirilen bir fırka olmuştur. Eşarî gelenekte ise Kerrâmiyye, hem iman anlayışı hem de tecsim-teşbih hususundaki görüşleri nedeniyle tenkide tabi tutulmuştur. Muhalif gruplar arasında, Kerrâmiyye eleştirisindeki yaklaşımları ve önde gelen Kerrâmi âlimler ile münasebetleri nedeniyle Eşarî geleneğin farklılık arz ettiği söylenebilir. Bu nedenle Eş'arî gelenekte Kerrâmiyye algısı, salt kelamî eleştiriler üzerinden yürümemiş; iki mezhep arasında yaşanan iktidar mücadelesi ve bunun sosyo-kültürel yansıması Eşariliğin Kerrâmilik algısında belirleyici olmuştur.

Abstract:
There are not enough studies about Karrâmiyya neither in our country nor in the West. Besides, the studies done about Karrâmiyya fall short of distinguishing Karrâmiyya from the dissenters' critique of Karrâmiyya. This being the case, Karrâmiyya and the dissenters' presentation of Karrâmiyya are confused and a faithful description of Karrâmiyya is not done. We have determined the dissenters' perception of Karrâmiyya as the subject of this thesis to resolve the aforementioned problem about Karrâmiyya.    
Karrâmiyya, which intensified its activities in the region of Khorasan, affected the region for almost three centuries in the religious, political, and social sense. Karrâmiyya, which gained a lot of supporters via the ascetic lives of Karrâmiyyan scholars rather than its kalami views at the beginning, got a new dimension with Muhammed b. Heysem's interpretations about the views of Karrâmiyya. This sect, which is known for its specific views on different fields like sufism, fiqh and kalam, got the power to struggle with many different religious-social groups in time. 
Karrâmiyya's understanding of tashbih has a central positon in Hanafi-Mâturîdî tradition. However, this understanding of Karrâmiyya has almost never been brought into question in the works of the followers of Hadith. Because of their literal approach towards nass, the followers of Hadith are known to be named as Hashawiyyah in the Islamic thought. The fact that the criticism of different theological sects against the followers of Hadith has taken shape around tashbih explains the fact that the followers of Hadith have intensified their criticism on the Karrâmiyyan understanding of Faith by disregarding this issue about Karrâmiyya. Chosen as the second dissenter group, the Mâturîdîs have based their criticism on the views of Karrâmiyya on Allah and His divine attributions and have generally examined them within Mucessim-Musebbih. No matter how much Karrâmiyya has also been criticized because of its understanding of Faith, these criticisms have been overshadowed by the ones about the divine attributions of Allah. Therefore, Karrâmiyya has been a sect to be independent from Murji'ah in the Mâturîdî tradition, and rather to be related with Mucessim-Musebbih. In Ash'ari tradition, Karrâmiyya has been criticized both because of its understanding of faith and its views about tashbih. Among the dissenter groups, it can be said that Ash'ari tradition is different from the others in terms of its approach in the criticism of Karrâmiyya and its relationship with the leading Karrâmiyyan scholars. For this reason, the perception of Karrâmiyya in the Ash'ari tradition has not advanced only through kalam criticisms; the power struggle between these sects and the socio-cultural reflection of this struggle have been determinant in the perception of Karrâmiyya within Ash'ari tradition.