Türkiye'de gıda enflasyonunun belirleyicileri: SVAR yaklaşımı
Determinants of food inflation in Turkey: SVAR approach
Yazar: DERYA AYDOĞAN
Danışman: DOÇ. DR. ELVAN HAYAT
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Ekonometri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ekonometri = Econometrics

Özet:
Gıda fiyatlarındaki artışlar ve gıda enflasyonu, ekonomik ve sosyal açıdan önem arz etmektedir. Ekonomik açıdan, gıda enflasyonu genel enflasyonu etkileyebilir ve hane bütçelerini zorlayarak tüketici harcamalarını azaltabilir. Aynı zamanda, tarım sektörünü etkileyerek çiftçi gelirlerini etkileyebilir ve ekonomik dengesizliklere yol açabilir. Sosyal olarak ise, yüksek gıda fiyatları özellikle düşük gelirli bireyleri ve aileleri olumsuz etkileyebilir, temel gıda maddelerine erişimi kısıtlayabilir ve gıda güvenliği sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle, gıda fiyatlarındaki artışlar ve gıda enflasyonu, toplumun genel ekonomik refahı ve sosyal uyum açısından önemli bir gösterge olarak kabul edilmektedir. Son yıllarda dünyada olduğu gibi Türkiye'de de gıda enflasyonu, önemli bir tartışma konusu haline gelmiştir. Bu durumun temel nedeni, gıdanın insan ihtiyaçları hiyerarşisinde en üst sıralarda yer alması ve tüketici fiyat endeksinde en yüksek orana sahip alt grup olmasıdır. Bu bağlamda, Türkiye için gıda enflasyonunun belirleyicilerinin etkili bir şekilde tespit edilmesi büyük önem arz etmektedir.

Bu çalışmada, Türkiye ekonomisi özelinde gıda enflasyonunun belirleyicilerinin neler olduğunun araştırılması amaçlanmıştır. Bu amaçla, öncelikle ilgili literatür incelenmiş ve literatür çerçevesinde model oluşturulmuştur. Araştırmada kullanılan modelin bağımlı değişkeni Türkiye'nin gıda enflasyonu, bağımsız değişkenleri ise; dünya gıda fiyat endeksi, petrol fiyatları ve reel döviz kuru değişkenleri olarak belirlenmiştir. Belirlenen model Yapısal VAR (SVAR) yaklaşımı kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışmada öncelikle ADF ve PP birim kök testleri ile Yapısal Kırılmalı Birim Kök testleri uygulanmış ve modelde yer alan değişkenlerin birinci farkında durağan oldukları belirlenmiştir. Kurulan modelde yer alan değişkenlerin şoklar karşısında verdikleri tepkileri tespit edebilmek için SVAR modeli uzun dönem çarpan matrisi incelenmiş, daha sonra etki-tepki analizi ve varyans ayrıştırması yapılmıştır. Çalışmanın ampirik bulguları, gıda enflasyonunun kendi şoklarına tepkisinin pozitif yönde, dünya gıda fiyat endeksine ve petrol fiyatlarına tepkisinin başlangıçta negatif yönde olduğunu göstermiştir. Gıda enflasyonunun reel döviz kuruna tepkisinin başlangıçta pozitif yönde olduğu, ilk bir ayın sonunda da istatistiksel olarak anlamsızlaştığı ve zamanla sönümlendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, gıda enflasyonuna istikrar kazandırmayı hedefleyen politikaların yürütülmesi sürecinde dünya fiyat endeksi, petrol fiyatları ve döviz kurunun etkin bir şekilde yönetilmesinin önemli olduğu söylenebilir.

Abstract:
Food price increases and food inflation are of economic and social importance. Economically, food inflation can affect general inflation and strain household budgets, reducing consumer spending. It can also affect the agricultural sector, affecting farmers' incomes and leading to economic imbalances. Socially, high food prices can have a particularly negative impact on low-income individuals and families, limiting access to staple foods and leading to food security problems. Therefore, food price increases and food inflation are considered to be important indicators of the overall economic well-being and social cohesion of a society. In recent years, food inflation has become an important topic of discussion in Turkey as well as in the world. The main reason for this is that food ranks at the top of the hierarchy of human needs and is the subgroup with the highest rate in the consumer price index. In this context, it is of great importance to effectively identify the determinants of food inflation for Turkey.
This study aims to investigate the determinants of food inflation in the Turkish economy. For this purpose, firstly, the relevant literature is reviewed and a model is constructed within the framework of the literature. The dependent variable of the model used in the study is Turkey's food inflation, while the independent variables are world food price index, oil prices and real exchange rate. The model is analyzed using the Structural VAR (SVAR) approach. Firstly, ADF and PP unit root tests and Structural Break Unit Root tests were applied and it was determined that the variables in the model were stationary in the first difference. In order to determine the responses of the variables in the model to shocks, the long-run multiplier matrix of the SVAR model is analyzed, followed by impulse-response analysis and variance decomposition. The empirical findings of the study show that the response of food inflation to its own shocks is positive and significant, while the response of food inflation to the World Food Price Index and oil prices is initially negative. It was determined that the response of food inflation to the real exchange rate was positive at the beginning but became statistically insignificant at the end of the first month and faded over time. In conclusion, it can be said that it is important to effectively manage the World Price Index, oil prices and exchange rate in the process of implementing policies aimed at stabilizing food inflation.