Elektronik belgeler üzerinde keşif /
Yazar: NURCAN DEMİRTAŞ
Danışman: PROF. DR. GÜRAY ERDÖNMEZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Hâkimin duyusal algısına muhtaç olan ve ispata elverişli her türlü dava
malzemesi keşfin konusunu teşkil edebilir. İşte temelde bu düşünceden yola çıkılarak,
bir keşif malzemesi olarak elektronik verilerin hâkim tarafından incelenmesi meselesi
bu çalışmanın ana konusunu oluşturmaktadır.
Bu çalışmada öncelikle keşif malzemelerini sınıflandırmaya dair bir gayret
gösterilmiştir. Bunun için de öncelik olarak elektronik verilere dair sınırlı olmayan bir
çeşitlendirmeye yer verme gerekliliği ortaya çıkmıştır. Özellikle medenî usûl hukuku
alanında elektronik verilerin sınıflandırılmaları ve hâkim tarafından doğrudan
incelenmeleri bakımından değerlendirmelerde bulunan eser sayısının oldukça az
olması, bu alanda bir çalışma yapma cesareti veren sebeplerden biri olmuştur. İkinci
olarak, özellikle Alman Medenî Usûl Kanununda elektronik verilerin keşif delilinin
konusu olarak açıkça ve özel olarak düzenlenmiş olması, bu çalışmanın genelinde pek
çok önemli tartışmalı konunun çözümüne ilişkin önerilerin halihazırda Alman
Hukukunda düşünülmüş ya da sunulmuş olmasına dair bir keşif serüvenini de
beraberinde getirmiştir. Ayrıca bu çalışmada, Alman Hukukunun yanında; İsviçre
Hukuku başta olmak üzere mukayeseli hukukta keşif delilinin yeriyle özellikle
elektronik belgelerin incelenmesi meselesi keşifle bağlantılı olarak ele alınmaya
çalışılmıştır. İsviçre Hukukunda da özellikle belgenin Kanundaki tanımı ve genel
olarak medenî usûl hukuku sistematiği bakımından Türk Hukukuyla benzerlikler
taşıması, pek çok konuda İsviçre Hukukundan da faydalanılmasına imkân sağlamıştır.
Elektronik belgeler ve keşif deliline ilişkin düzenlemeler açısından muhtelif
ülkelerin hukuklarıyla ilgili açıklamalara yer verildikten sonra, elektronik belgeler
üzerinde keşfe temel oluşturan yaklaşımlar bir araya getirilmiştir. Bu yaklaşımlar
zaman içinde elektronik verilerin hukuk yargılamasındaki yaygın kullanımına odaklanarak, elektronik verilerin nasıl en etkili ve güvenilir şekilde hâkim tarafından
bizzat incelenebileceğine yönelik detaylı değerlendirmeler içerir. Aynı zamanda keşif
ve elektronik belgeleri bir araya getiren yaklaşımların tabanındaki düşünceleri burada
görmek mümkündür. Neticede bir ihtiyaç doğmadıkça bir ürünün ya da kurumun
kendiliğinden gelişmesi çok rastlanır bir durum değildir. Elektronik belgelerin
yargılamada kapladığı alan genişledikçe mahkemece etkili bir şekilde incelenmesi için
en makul yöntem hukukçular tarafından tartışılmaktadır. Bu yaklaşımlar, elektronik
veri ve keşif ilişkisinin ceza hukukunda olduğu gibi hukuk yargılamasında da
kurulması ihtiyacına odaklanmaktadır. Bu bağlamda bu çalışmada; fiziksel gereklilik,
gerçeğe ulaşma ve adalete erişme gayesi, nesnel araçların kullanımı, bilişimin
doğrudanlığı ve hâkimin elektronik algısı gibi yeni nesil keşif malzemelerini
destekleyen yaklaşımlara yer verilmiştir.
Tıpkı senette olduğu gibi, elektronik belgenin de unsurları vardır. Bu unsurlara
göre elektronik belgenin de niteliği ve inceleme usûlü değişebilmektedir. Bu nedenle
öncelikle bir elektronik verinin çeşidinin ne olduğu, ne şekilde kayıt altına alındığı ve
teknik unsurları bakımından nasıl bir sınıflandırmaya tabi olduğu gibi özellikler önem
arz etmektedir. Bu özellikler ve hâkimin takdir yetkisi bir araya gelmek suretiyle,
mahkemeye sunulan elektronik malzemenin keşfe elverişli olup olmadığını belirlerler.
Nasıl ki klasik belgeler genel itibariyle kâğıt üzerinde cisim bulmakla birlikte,
geleneksel dosyalama yöntemleriyle "fiziki dosyalama ortamı"nda kayıt altında
tutulmakta ve arşiv odalarında arşivlenmekteyse; elektronik belgelerin de kendi doğal
ortamı olan "elektronik ortam"da sanal bir alan kaplamak suretiyle cisim bulması ve
yine kendi ortamı olan elektronik ortamda kayıt altına alınıp saklanması sözkonusudur.
Elektronik ortamın temel olarak iki çeşit olduğu kabul edilmektedir. Bunlar çevrimiçi
ve çevrimiçi olmayan elektronik ortamdır. Özellikle "nesnelerin interneti" gibi
kavramların çokça tartışılmakta ve kullanılmakta olduğu günümüzde çevrimiçi
olmayan bir elektronik ortama denk gelmenin son derece nadir hale gelmeye
başladığını da belirtmek gerekir. Bugün için elektronik işlemler, özellikle hukuki
uyuşmazlıklara konu olmak bakımından, büyük bir çoğunlukla çevrimiçi elektronik
ortamlarda gerçekleştirilen işlemlerdendir.
Bu çalışmada yalnız genel açıklamalara yer verilmekle birlikte, özellikle
elektronik keşif incelemesi bakımından bir hâkimin vakıf olması icap edebilecek
ölçüde genel bilgiye yer verilmeye çalışılmıştır. Bu tezde amaçlanan, muhtemel keşif
malzemesi olan elektronik verilerin tasnifi ve anlaşılmasıdır. O nedenle bazı kavramlar
yalnız genel hatlarıyla açıklanmış, ancak konudan uzaklaşmamak adına derin
tartışmalara girilmemiştir. Keşifle bağlantılı olarak bilinmesi gereken önemli bir
husus, elektronik belge üzerinde keşif gerçekleştirildiğinde, keşfin fiziki ortamının
mahkeme salonu olup olmaması önemli olmaksızın, elektronik belgenin kendi ortamı
bu yukarıda sayılanlardan biri olmak durumundadır. Yani bir bakıma hâkimin algısının
bir elektronik algıya dönüşmesi ve hâkimin elektronik veriyi kendi orijinal ortamında
incelemesi sözkonusudur.
Bir elektronik belge üzerinde gerçekleştirilebilecek en sağlıklı keşif incelemesi
verinin ait olduğu elektronik ortamda incelenmesidir. Bu elektronik ortam da işte bu
araştırmada ele alınan; çevrimiçi, çevrimdışı, genel ağ ya da bulut bilişim adı verilen
elektronik ortamlardan herhangi biri olacaktır. Hâkim en azından bu elektronik
ortamlar arasındaki farkı ya da bağlantıyı bilebilmeli ve bir elektronik belgeyi, keşif
incelemesine elverişli bir belge olduğu sürece kendi ortamında doğrudan
inceleyebilmelidir. "Hâkimin elektronik algısı" yaklaşımının önemi burada bir kez
daha ortaya çıkmaktadır.
Neticede geleneksel bir bakış açısıyla keşif malzemeleri bakımından iki temel
başlık öne çıkmaktadır: Geleneksel (klasik) keşif malzemeleri ve geleneksel olmayan
(yeni nesil-klasik olmayan) keşif malzemeleri. İşte bu çalışmada geleneksel keşif
malzemelerinden öte, geleneksel olmayan keşif ve dolayısıyla dava malzemeleri olan
"elektronik belgelerin", özel olarak keşif yoluyla hâkimin algısına nasıl kavuşacağı ve
dava dosyasında yerini nasıl bulacağı mercek altına alınmaktadır.
Bu çalışmanın bir diğer amacı, keşif delilinin, yenilikçi bir perspektiften tutarlı
bir şekilde ele alınmasıdır. Keşif delilinin ve bu kapsamda hâkimin elektronikleşme karşısındaki durumu, keşif konusunun sınırları ve elektronik keşif faaliyetini medenî
usûl hukukuna kazandıracak esasların ortaya konulması bu çalışmanın derinleştiği
alanlar olmuştur. Keşif gibi önemli bir delilin, elektronik verilerle mümkün olan en
etkin ve en sorunsuz şekilde bir araya getirilmesi hedeflenmiştir. Neticede hukuk
uygulayıcılarının bu tezi sınırlayıcı olmayan bir yol haritası olarak kullanabilmesi;
böylelikle dijital çağa daha verimli ve adil bir şekilde yaklaşabilmeleri için küçük de
olsa bir katkı sağlayabilmek amaçlanmıştır.

Abstract:
Each and every kind of proceeding materials that are in need of the judge's
sensible perception and that are favourable to proof may constitute the subject matter
of legal discovery or judicial inspection. Based on this idea, the issue of the
examination of electronic documents by the judge as a discovery material or judicial
view material constitutes the main concern of this dissertation.
In this research, primarily an effort has been made to categorise the discovery
materials. For this purpose, the necessity to include a non-limited diversification of
electronic data has emerged. Especially in the field of civil procedural law, the fact
that the number of works that evaluate electronic data in terms of their classification
and direct examination by the judge is quite low has been one of the reasons that
encouraged us to conduct a study in this field. Secondly, the fact that electronic data
is explicitly and specifically regulated as the subject of discovery evidence in the
German Code of Civil Procedure has brought along an adventure that reveals that
suggestions for the solution of many important controversial issues as they have
already been considered or presented in German Law as well. In addition to the
German Law, this study has tried to address the place of discovery evidence in
comparative law, especially in Swiss Law, and especially the issue of examination of
electronic documents in connection with discovery. The similarities between the
Swiss Law and Turkish Law, especially in terms of the definition of the document in
the Law and our systematisation of civil procedural law in general, have enabled us to
benefit from the Swiss Law on many legal aspects.
By providing explanations on the laws of various countries in terms of
regulations on electronic documents and discovery evidence, the approaches that form
the basis for discovery on electronic documents are compiled. These approaches focus on the widespread use of electronic data in civil proceedings over time and include
detailed evaluations on how electronic data can be examined by the judge in the most
effective and reliable way. At the same time, it is possible to see here the ideas
underlying the approaches that bring together discovery and electronic documents.
After all, it is not very common for a product or an institution to develop spontaneously
unless a need arises. As the area covered by electronic documents in the proceedings
expands, the most reasonable method for the effective examination of electronic
documents by the court is being discussed by jurists. These approaches focus on the
need to establish the relationship between electronic data and discovery in civil
proceedings as in criminal law. In this context, this study includes approaches that
support the new generation of discovery materials such as physical necessity, the goal
of reaching the truth/access to justice, the use of objective tools, the directness of
informatics and the electronic perception of the judge.
Just like a promissory document, an electronic document also has various
constituents. According to these elements, the nature of the electronic document and
the examination procedure may change. For this reason, first of all, the characteristics
such as the type of electronic data, how it is recorded and how it is classified in terms
of its technical elements are considered to be important in this study.
Just as traditional documents are generally embodied on paper, but are recorded
in the "physical documentation storage environment" with traditional filing methods
and archived in archive rooms; electronic documents are also embodied by occupying
a virtual space in the "electronic environment", which is its natural environment, and
are recorded and stored in the electronic platform, which is also its own environment.
As a rule, two types of electronic media are accepted. These are online and offline
electronic media. It should be noted that it has become extremely rare to come across
an electronic milieu that is not online, especially today, when concepts such as the
"internet of things" are widely discussed and used. Today, electronic transactions,
especially in terms of being the subject of legal disputes, are mostly carried out in
online electronic environments.
In accordance with this dissertation, although only general explanations are
given, an attempt has been made to provide sufficient background knowledge that a
judge may need to be aware of, especially in terms of electronic discovery
examination. The aim of this thesis is to classify and understand electronic data, which
are possible discovery materials. For this reason, some concepts are explained only in
general terms, but deep discussions are not provided in order not to distract from the
main content. An essential point to be known in connection with discovery is that when
discovery is carried out on an electronic document, regardless of whether the physical
environment of the discovery is the courtroom or not, the environment of the electronic
document itself must be one of the above-mentioned ones. In other words, in a sense,
the judge's perception is transformed into an electronic perception and the electronic
data is examined in its original environment. The healthiest discovery examination that
can be carried out on an electronic document is the examination of the data in the
electronic environment to which it belongs. This electronic environment will be any
of the electronic environments discussed in this research; online, offline, public
network or cloud computing. The judge should at least have the basic awareness of the
difference or connection between these electronic media and should be able to directly
examine an electronic document in its own environment, as long as it is a document
that is suitable for discovery examination. The significance of the "electronic
perception of the judge" approach emerges once again in this respect.
As a result, from a traditional point of view, two main titles come to the fore in
terms of discovery materials: Traditional (classical) discovery materials and nontraditional (new generation-non-classical) discovery materials. In this research,
beyond the traditional discovery materials, how "electronic documents", which are
non-traditional -new- discovery and therefore litigation materials, will reach the
perception of the judge through discovery and how they will find their place in the
case file will be scrutinised.
Another aim of this dissertation is to address discovery evidence from an
innovative perspective in a coherent manner. The status of discovery evidence in the
face of electronicisation, the limits of the subject of discovery, and the principles that will bring electronic discovery activity into civil procedure law are the areas where
this study has deepened. It is aimed to combine an important evidence such as
discovery with electronic data in the most effective and contributive way possible.
Thus, law practicioners can use this thesis as a non-prescriptive roadmap, enabling
them to approach the digital era in a more efficient and just way.







Toutes sortes d'éléments du litige qui nécessitent la perception sensorielle du
juge et qui sont susceptibles d'être prouvés peuvent faire l'objet d'une communication
préalable. Sur la base de cette idée, la question de l'examen des données électroniques
par le juge en tant que matériel de découverte constitue le sujet principal de cette étude.
Dans cette étude, on s'est tout d'abord efforcé de classer les pièces de la
procédure de divulgation. À cette fin, la nécessité d'inclure une diversification non
limitée des données électroniques est apparue. En particulier dans le domaine du droit
procédural civil, le fait que le nombre de travaux qui évaluent les données
électroniques en termes de classification et d'examen direct par le juge soit assez faible
a été l'une des raisons qui nous ont encouragés à mener une étude dans ce domaine.
Deuxièmement, le fait que les données électroniques soient explicitement et
spécifiquement réglementées en tant qu'objet de preuve par découverte, en particulier
dans le code de procédure civile allemand, nous a permis de découvrir que les
propositions de solution à de nombreuses questions controversées importantes dans le
cadre de cette étude ont déjà été examinées ou présentées dans le droit allemand. Outre
le droit allemand, cette étude a tenté d'aborder la place de la preuve par découverte en
droit comparé, notamment en droit suisse, et en particulier la question de l'examen des
documents électroniques dans le cadre de la découverte. Les similitudes du droit suisse
avec le droit turc, notamment en ce qui concerne la définition du document dans la loi
et notre systématisation du droit procédural civil en général, nous ont permis de
bénéficier du droit suisse dans de nombreux domaines.
En fournissant des explications sur les lois de divers pays en matière de
réglementation sur les documents électroniques et la preuve de découverte, les
approches qui constituent la base de la découverte sur les documents électroniques
sont compilées. Ces approches se concentrent sur l'utilisation généralisée des données
électroniques dans les procédures civiles au fil du temps et comprennent des évaluations détaillées sur la manière dont les données électroniques peuvent être
examinées par le juge de la manière la plus efficace et la plus fiable. En même temps,
il est possible de voir ici les idées qui sous-tendent les approches qui associent
découverte et documents électroniques. Après tout, il n'est pas très courant qu'un
produit ou une institution se développe spontanément à moins qu'un besoin ne se fasse
sentir. Alors que le domaine couvert par les documents électroniques dans la procédure
s'élargit, la méthode la plus raisonnable pour l'examen efficace des documents
électroniques par le tribunal est en cours de discussion par les juristes. Ces approches
mettent l'accent sur la nécessité d'établir la relation entre les données électroniques et
la découverte dans les procédures civiles comme dans le droit pénal. Dans ce contexte,
cette étude inclut des approches qui soutiennent la nouvelle génération de matériaux
de découverte tels que la nécessité physique, l'objectif d'atteindre la vérité/l'accès à la
justice, l'utilisation d'outils objectifs, la directivité de l'informatique et la perception
électronique du juge.
Tout comme un document à ordre, un document électronique a également
divers constituants. En fonction de ces éléments, la nature du document électronique
et la procédure d'examen peuvent évoluer. Pour cette raison, tout d'abord, les
caractéristiques telles que le type de données électroniques, la manière dont elles sont
enregistrées et la manière dont elles sont classées en termes d'éléments techniques sont
considérées comme importantes dans cette étude.
Tout comme les documents traditionnels sont généralement matérialisés sur
papier, mais sont enregistrés dans "l'environnement physique de stockage de la
documentation" avec des méthodes de classement traditionnelles et archivés dans des
salles d'archives ; Les documents électroniques s'incarnent également en occupant un
espace virtuel dans « l'environnement électronique », qui est son environnement
naturel, et sont enregistrés et stockés dans la plateforme électronique, qui est aussi son
propre environnement. En règle générale, deux types de supports électroniques sont
acceptés. Ce sont des médias électroniques en ligne et hors ligne. Il convient de noter
qu'il est devenu extrêmement rare de trouver un milieu électronique qui n'est pas en
ligne, surtout aujourd'hui, où des concepts tels que "l'internet des objets" sont du fait qu'elles font l'objet de litiges juridiques, s'effectuent principalement dans des
environnements électroniques en ligne.
Conformément à cette thèse, bien que seules des explications générales soient
données, une tentative a été faite pour fournir des connaissances de base suffisantes
dont un juge peut avoir besoin d'être conscient, en particulier en termes d'examen
préalable. L'objectif de cette thèse est de classer et de comprendre les données
électroniques, qui sont de possibles matériaux de découverte. Pour cette raison,
certains concepts ne sont expliqués qu'en termes généraux, mais des discussions
approfondies ne sont pas fournies afin de ne pas détourner l'attention du contenu
principal. Un point essentiel à connaître dans le cadre de la découverte est que lorsque
la découverte est effectuée sur un document électronique, que l'environnement
physique de la découverte soit la salle d'audience ou non, l'environnement du
document électronique lui-même doit être l'un des éléments ci-dessus -ceux
mentionnés. Autrement dit, en un sens, la perception du juge se transforme en une
perception électronique et la donnée électronique est examinée dans son
environnement d'origine. L'examen de découverte le plus sain qui puisse être effectué
sur un document électronique est l'examen des données dans l'environnement
électronique auquel il appartient. Cet environnement électronique sera n'importe
lequel des environnements électroniques discutés dans cette recherche; en ligne, hors
ligne, réseau public ou cloud computing. Le juge devrait au moins avoir une
connaissance de base de la différence ou du lien entre ces médias électroniques et
devrait être en mesure d'examiner directement un document électronique dans son
propre environnement, tant qu'il s'agit d'un document qui se prête à un examen
préalable. L'importance de l'approche de la « perception électronique du juge » ressort
à nouveau à cet égard.
Par conséquent, d'un point de vue traditionnel, deux titres principaux sont mis
en avant en ce qui concerne les documents de divulgation : Le matériel de divulgation
traditionnel (classique) et le matériel de divulgation non-traditionnel (nouvelle
génération-non-classique). Dans cette étude, au-delà des documents traditionnels, l'accent est mis sur la manière dont les "documents électroniques", qui sont des
documents non traditionnels -nouveaux- et donc des documents de litige, seront perçus
par le juge lors de la communication des pièces et comment ils trouveront leur place
dans le dossier de l'affaire.
Un autre objectif de cette étude est d'aborder de manière cohérente la question
de la preuve par la preuve dans une perspective innovante. Le statut de la preuve par
découverte face à l'électronisation, les limites de l'objet de la découverte et les
principes qui introduiront l'activité de découverte électronique dans le droit de la
procédure civile sont les domaines dans lesquels cette étude a été approfondie.
L'objectif est d'associer une preuve importante telle que la divulgation avec des
données électroniques de la manière la plus efficace et la plus contributive possible.
Ainsi, les praticiens juridiques peuvent utiliser cette thèse comme une feuille de route
non-prescriptive, permettant la mise en application de la loi dans l'ère digitale plus
efficacement et plus justement.