Modern Türk şiirinde Prometheus
Prometheus in modern Turkish poetry
Yazar: TOLGA KARAHAN
Danışman: PROF. DR. MUHARREM KAYA
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Mitoloji = Mitology ; Modern sanat = Modern art ; Modern şiir = Modern poem ; Prometheus = Promethean ; Simge = Symbol ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature

Özet:
Mitoloji, köken bilgisi olmasının yanı sıra insanoğlunun geleceğini şekillerden en önemli olgulardan biridir. İnsanlar yüzyıllardır çeşitli soruların cevabını mitler yoluyla aramış, mit karakterleri ile sanat ve edebiyatta kendilerine sembolik bir anlatı atlası yaratmışlardır. Mitoloji denilince ilk akla gelenin Yunan ve Latin mitolojisi olduğu bilinir. Yine Yunan mitolojisinin önemli figürlerinden biri olan Prometheus da Hesiodos'tan bu yana en çok kullanılan sembollerin başında gelir. Antik Çağ'dan itibaren Batılı kaynaklarda kendine yer bulan bu mit ve ait olduğu mitoloji, edebiyatımızda pek fazla ilgi görmeyip "esâtîr" şeklinde ifade edilmiştir. Bu anlayışta din olgusunun önemli bir yeri olduğunu belirtmek gerek. Tanzimat'ın ilanından itibaren kimliğimizi Batılılaştırma çabalarımız genel anlamda bize birçok şey kaybettirse de kültürel anlamda pek çok şey kazandırmıştır. Bunların en önemlilerinden biri olan mitoloji; Tanzimat edebiyatı aydınlarından bazılarının yapmış oldukları çeviriler ve telif eserlerle hayat bulmuş, tartışılmaya başlanmıştır. Cumhuriyet'in ilanından sonra kuvvetli bir şekilde yükselişini sürdüren mitoloji, bu yükselişte mitolojinin metafor/imge olarak kullanımının etkisi büyüktür, genel manada bir kabul görmese bile insanları klasik eserlere yönlendirmiş ve ufuk açıcı bir işlev görmüştür. Bizim de çalışmada modern şiirimizin imkânları dahilinde inceleyecek olduğumuz mit, Prometheus'tur. Prometheus'un modern Türk şiirinde ne gibi sembollerle/mecazlarla ifade edildiği ve adı geçen mitin ne gibi farklılıklarla karşımıza çıktığı çalışmanın esas amacıdır. Genel hatlarıyla dört kısma ayrılan çalışmanın ilk bölümünü "Mitolojinin Mahiyeti ve Anlamlandırılması" oluşturmuştur. Mitolojinin edebi anlatı, sembol, ayin, tören, ritüel, soyut/doğal olgu vb. kavramlarla ilişkisini göstererek temel bir mitoloji bilgisi verdik. İkinci kısımsa Prometheus'un Antik Yunan, Rönesans ve Aydınlanma Dönemi'nde nasıl değerlendirildiğiyle ilgilidir. Dönemsel değerlendirmelerin dışında Marksist ideolojinin Prometheus'a yüklediği anlam üzerinde de durduk. Bu, Prometheus'un yapmış olduğu kültür ve sanat yolculuğunu görmemiz açısından mühimdir. Üçüncü kısımda ise Tanzîmat, Servet-i Fünûn, Fecr-i Âti, Milli Edebiyat ve Cumhuriyet Devri gibi modern Türk edebiyatının dönemleri içerisinde mitolojiye bakışı ele aldık. Şiir ağırlıklı yapılan incelemelerde dönem değişimlerini görebilmek için yer yer sosyal ve kültürel hayatı da gözler önüne serdik. Böylece her edebî dönemin içinde Osmanlı-Türkiye panoraması vermiş olduk. Çalışmanın son kısmında ise tespit ettiğimiz Prometheus şiirlerini -kronolojik sırayı esas alarak- yorumladık.

Abstract:
Mythology, besides being knowledge of origin, is one of the most important facts that shape the future of human beings. For centuries, people have sought answers to various questions through myths and created a symbolic narrative atlas in art and literature with myth characters. It is known that the first thing that comes to mind when mythology is mentioned is Greek and Latin mythology. Again, one of the important figures of Greek mythology, Prometheus is one of the most used symbols since Hesiod. This myth, which has found its place in Western sources since the Antiquity, and the mythology it belongs to, did not attract much attention in our literature and was expressed as "esâtîr". It should be noted that religion has an important place in this understanding. Although our efforts to westernize our identity since the proclamation of the Tanzimat have lost us a lot in general, we have gained a lot in terms of culture. One of the most important of these is mythology; The translations and copyrighted works of some of the Tanzimat literature intellectuals came to life and started to be discussed. Mythology, which continued to rise strongly after the proclamation of the Republic, had a great effect on the use of mythology as a metaphor/image in this rise, even though it was not accepted in general terms, it directed people to classical works and served an eye-opening function. The myth that we will examine within the possibilities of our modern poetry in this study is Prometheus. The main purpose of the study is what kind of symbols/metaphors Prometheus is expressed in modern Turkish poetry and what kind of differences the aforementioned myth comes up with. The first part of the study, which is divided into four parts in general terms, consists of "The Nature and Meaning of Mythology". Literary narrative, symbol, rite, ceremony, ritual, abstract/natural phenomenon etc. of mythology. We gave a basic knowledge of mythology by showing its relationship with the concepts. The second part is about how Prometheus was evaluated in Ancient Greece, Renaissance and Enlightenment Periods. Apart from periodic evaluations, we also focused on the meaning attributed to Prometheus by the Marxist ideology. This is important for us to see the cultural and artistic journey of Prometheus. In the third part, we discussed the view of mythology within the periods of modern Turkish literature such as Tanzîmat, Servet-i Fünûn, Fecr-i Âti, Milli Edebiyat and Cumhuriyet. We have also revealed the social and cultural life from time to time in order to see the changes of the period in the poetry-oriented studies. Thus, we have given an Ottoman-Turkish panorama in every literary period. In the last part of the study, we interpreted the Prometheus poems that we identified -based on chronological order.