"Gıda enflasyonunun beslenme davranışına etkisi'' ölçeğinin geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik çalışması
Development of the "impact of food inflation on nutritional behavior" scale: validity and reliability study
Yazar: SEVİNÇ EŞER DURMAZ
Danışman: PROF. DR. ALEV KESER
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Gıda enflasyonu bireyin ve toplumun sağlığını, beslenme alışkanlıklarını ve yaşam kalitesini etkilemektedir. Bu araştırma, Gıda Enflasyonunun Beslenme Davranışına Etkisi Ölçeğini geliştirmek, geçerlik ve güvenirliğini yapmak amacıyla yürütülmüştür. Araştırma, Ankara Üniversitesi'ne bağlı fakülte ve yüksekokullarda, çalışmaya katılmayı gönüllü olarak kabul eden, gıda alışverişi yapan, 19-64 yaş arası yetişkin bireyler ile yürütülmüştür. Araştırma kapsamında öncelikle literatür taraması sonucu madde havuzu oluşturulmuş, daha sonra maddeler uzman görüşünün tamamlanması ile Lawshe yöntemine uygun olarak kapsam geçerlik oranları ile değerlendirilmiştir. Ölçek maddelerinin geçerlik güvenirlik analizleri açıklayıcı faktör analizi, doğrulayıcı faktör analizi ve iç tutarlılık katsayısı ile belirlenmiştir. Elde edilen ölçek, toplam 36 maddeden oluşmaktadır ve analiz sonucunda dört farklı alt boyuta (besin tüketimi, gıda güvencesizliği, panik alışverişi, bütçe) ayrılmıştır. Bununla birlikte 24 saatlik hatırlama yöntemi ile bireylerin besin tüketim kaydı alınmış ve diyet kalite indeksi hesaplanmıştır. Araştırmaya katılan bireylerin %61,1'i (n=168) kadın, %38,9'u (n=107) erkek olup, katılımcıların yaş ortalaması 32,9±8,26 yıldır. Gıda satın alırken erkeklerin kadınlara kıyasla gıdanın fiyatına daha fazla dikkat ettikleri (p=0,017), bireylerin %69,8'i gıda enflasyonunun beslenme alışkanlıklarını değiştirdiğini, bu bireylerin %49,5'i daha uygun fiyatlı gıdaları tercih etmeye başladığını, %22,4'ü gıda çeşitliliğini azalttığını, %13,0'ü gıda miktarını azalttığını belirtmiştir. Sankey diyagramı ile düşük gelir düzeylerindeki bireylerin beslenme alışkanlıklarının gıda enflasyonundan daha fazla etkilendiği belirlenmiştir. Gıda Enflasyonunun Beslenme Davranışına Etkisi Ölçeğinin KMO (Kaiser Meyer Olkin) değeri 0,960'dır. Bartlett Küresellik testine göre p<0,001 olduğu için, bu sonuçlar örneklem büyüklüğünün yeterli olduğunu ve verilerin faktör analizi için uygun olduğunu göstermektedir. Ölçeğin açıklanan varyans sonuçlarına göre ölçeğin dört boyutunun toplam varyansın %69,8'ini açıkladığı belirlenmiştir. Geliştirilen ölçeğin faktör yükleri 0,407-0,917 arasında değişmektedir. Bununla birlikte ölçeğin doğrulayıcı faktör analizi sonuçlarına göre, 36 maddeden oluşan tek faktör modelin iyi uyum değerleri χ2 =2083.903 df = 458, TLI (Tucker Lewis İndeksi)=0,81, CFI (Karşılaştırmalı Uyum İndeksi)=0,82, IFI (Artan Uyum İndeksi)=0,82, SRMR (Standartlaştırılmış hata kareleri ortalamasının karekökü)=0,06 olarak elde edilmiştir. Madde faktör yükleri 0,30'dan büyük olup 0,349 ve 0,965 arasında değerler almıştır. Madde t değerleri ise 4,599 ile 16,791 (p<0,001; t>1,96) arasında değer almıştır. Ölçeğin düzeltilmiş madde toplam korelasyon katsayıları ise 0,452-0,77 arasında değişmektedir. Gıda Enflasyonunun Beslenme Davranışına Etkisi Ölçeğinin tamamının Cronbach alfa katsayısı 0,974 olarak belirlenmiş, ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğu saptanmıştır. Hiyerarşik regresyon analizinde ise besin tüketim boyutu üzerinde gıda güvencesizliğinin güçlü ve anlamlı bir etkiye sahip (t=12,565, p<0,001) olduğu saptanmıştır. Bu durum, gıda güvencesizliğinin bağımlı değişken üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkisinin olduğunu göstermektedir. Bütçe değişkeninin de benzer şekilde güçlü ve anlamlı bir etkiye sahip (t=9,795, p<0,001) olduğu belirlenmiştir. Özellikle gıda güvencesizliği boyutunun beta katsayısı 0,552 ve bütçe'nin beta katsayısı 0,397 şeklinde bulunmuş ve ΔR² değerinde %63,8'lik artış olmuştur. Bununla birlikte gıda enflasyonunun beslenme davranışına etkisi arttıkça diyet kalitesinin olumsuz etkilendiği görülmektedir (r=-0,024, p=0,701). Sonuç olarak, gıda enflasyonunun beslenme davranışına etkisini belirleyen geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı elde edilmiştir. Gıda Enflasyonunun Beslenme Davranışına Etkisi Ölçeğinin özellikle düşük gelirli ve hassas gruplara uygulanması, sonuçların değerlendirilerek gerekli önlemlerin alınması önemlidir.

Abstract:
Food inflation, affects the health, nutritional habits and quality of life of the individual and the society. This research was conducted to develop the scale of the impact of food inflation on nutrition behavior. The research was conducted at the faculties and colleges of Ankara University with adult individuals aged 19-64 who voluntarily agreed to participate in the study and shop for food. The scope of the research, firstly, an item pool was created as a result of literature review, and then the items were evaluated with content validity rates in accordance with the Lawshe method, after completing the expert opinion. Validity and reliability analyzes of the scale items were determined by exploratory factor analysis, confirmatory factor analysis and internal consistency coefficient. The resulting scale consists of a total of 36 items and as a result of the analysis, it is divided into four different sub-dimensions (food consumption, food insecurity, panic buying, budget). In addition, food consumption was recorded and diet quality index was calculated using the 24-hour recall method. 61,1% (n=168) of the individuals participating in the study were women, 38,9% (n=107) were men, and the average age of women was 32,9±8,26 years. When purchasing food, men pay more attention to the price of food compared to women (p = 0.017), 69.8% of individuals say that food inflation has changed their eating habits, 49.5% of these individuals started to prefer more affordable foods, 22.4% of them stated that they reduced food variety, and 13.0% stated that they reduced the amount of food. With the Sankey diagram, it was determined that the nutritional habits of individuals at low income levels are more affected by food inflation. The KMO (Kaiser Meyer Olkin) value of the scale was determined to be 0,960. Since p<0,001 according to Bartlett's Sphericity test, these results show that the sample size is sufficient and the data is suitable for factor analysis. According to the explained variance results of the scale, it was determined that the 4 dimensions of the scale explained 69,8% of the total variance. Factor loadings of the scale vary between 0,407-0,917. According to the confirmatory factor analysis results of the scale, the good fit values of the single factor model consisting of 36 items are χ2 =2083.903, df = 458, χ2/ df =4,55, TLI (Tucker Lewis Index)=0,81, CFI (Comparative Fit Index)=0,82, IFI (Incremental Fit Index)=0,82 was obtained as SRMR (Standardized Root Mean Square Residual)=0,06. Item factor loadings were greater than 0,30 and had values between 0,349 and 0,965. Item t values ranged between 4,599 and 16,791 (p<0,001; t>1,96). The corrected item-total correlation coefficients of the scale vary between 0,452-0,77. The Cronbach alpha coefficient of the entire scale was determined to be 0,974, and the scale was found to be highly reliable. In the hierarchical regression analysis, it was determined that food insecurity had a strong and significant effect on the food consumption dimension (t=12,565, p<0,001). This shows that food insecurity has a significant and positive effect on the dependent variable. It was determined that the budget variable had a similarly strong and significant effect (t=9,795, p<0,001). In particular, the beta coefficient of the food insecurity dimension was found to be (0,552) and the beta coefficient of the budget was (0,397), 63,8% increase in the ΔR² value was determined. However, as the effect of food inflation on nutrition behavior increases, the quality of the diet is negatively affected (r = -0.024, p = 0.701).As a result, a valid and reliable measurement tool that determines the effect of food inflation on nutritional behavior has been obtained. It is important to apply the scale of the impact of food inflation on nutritional behavior, especially to low-income and vulnerable groups, and to take necessary precautions by evaluating the results.