İslam felsefesinde metafizik bir problem olarak imkan
Possibility as a metaphysical concept in islamic philosophy
Yazar: MEHMET CÜNEYT KAYA
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER MAHİR ALPER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Farabi = Farabi ; Felsefe = Philosophy ; Kelam = Islamic theology ; Metafizik = Metaphysical ; İbn Sina = Ibn Sina ; İmkan = Possibility ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
İmkan kavramı İslam felsefesi geleneği içinde metafizik düşüncenin yapısını anlayabilmek için müracaat edilecek kavramların başında gelmektedir. Felsefî terminolojiye Aristoteles tarafından dâhil edilen, ancak onun sisteminde daha ziyade bir mantık terimi olarak işlev gören imkan, bu özelliğini neredeyse İbn Sînâ'ya (ö. 428/1037) kadar sürdürmüştür.Ortaçağların en kapsamlı ve etkili felsefî sisteminin kurucusu olan İbn Sînâ, zorunlulukla birlikte imkanı metafizik düşüncesinin merkezine yerleştirmiştir. Zorunlu-mümkün ayırımını esas alarak bir bütün olarak varlığı inceleyen İbn Sînâ, bu ayırımı daha da dakîk hale getirerek mahiyet, sudûr, sonradan varlığa gelme (hudûs), kuvve, madde, çokluk, kötülük vb. metafiziğin en temel kavramlarıyla imkan arasında sıkı bir ilişki ağı örmüştür. Bu kavramsal örgü sayesinde o, bir yandan Tanrı ile âlem arasındaki ilişkiyi belirginleştirerek Tanrı'nın her türlü çokluktan münezzeh yegâne varlık olduğunu ortaya koymaya çalışırken, diğer yandan da Tanrı dışındaki tüm mevcudatı anlamlı bir ayırıma tâbi tutmayı hedeflemektedir.İbn Sînâ'nın, imkan kavramının başat bir rol oynadığı metafizik düşüncesi, kendisinden sonra İslam düşüncesi içinden felsefeye yöneltilen eleştirilerin de neredeyse tek hedefi haline gelmiş ve bu eleştirilerde imkan, başta âlemin ezelîliği ve sudûr teorisi olmak üzere pek çok problem bağlamında sık sık gündeme getirilmiştir. Bu çalışma, antik-helenistik dünyadan İslam medeniyetine intikal eden imkan tasavvurunun izlerini takip ederek imkanın İbn Sînâ felsefesinde metafizik bir kavrama dönüşüm aşamalarını tespit etmeyi amaçlamaktadır.

Abstract:
The concept of possibility is one of the main concepts through which we can adequately analyze the metaphysical systems in Islamic Philosophy. The concept of possibility was introduced to philosophical vocabulary by Aristotle, and was used by him generally in the logical contexts. This characteristic of the possibility lasted through the antiquity, the Hellenistic and the middle ages until Avicenna (d. 428/1037).Avicenna, the founder of the most comprehensive and efficient philosophical system of the middle ages, established his metaphysics on the basis of the two concepts: necessity and possibility. He scrutinized the being via his famous distinction between necessary existence in itself and possible existence in itself/necessary existence through another, and made this distinction related with many central metaphysical concepts like essence, emanation, temporal being, potentiality, matter, plurality, evil, etc. This conceptual framework aimed to make clear the relationship between God and the universe on the one hand, and classify the whole existence except God in a reasonable way on the other.Avicenna?s metaphysical system, in which the possibility plays an important role, became the main target of the anti-philosophical positions in the later period of Islamic thought. The concept of possibility was used by many critics of philosophy, especially because of his central function in the argument of sempiternity of the universe and emanation. This dissertation aims to study the conceptual history of the possibility from antiquity to the Islamic civilization, and to show how it became a central concept of the metaphysics in the hands of Avicenna.