V. V. Velyaminov-Zernov'un "Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar" eserine göre Kırım Tarihi (1666 Adil Giray Han ve 1767 Arslan Giray Han dönemi arası)
The History of Crimea according to V. V.Velyaminov-Zernov's "Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar" (between the period of 1666 Adil Giray Khan and 1767 Arslan Giray Khan)
Yazar: SERMÜŞTEN KARA
Danışman: DOÇ. DR. DERYA DERİN PAŞAOĞLU
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Kırım Hanlığı XV. yüzyıl ortalarından XVIII. yüzyılın sonuna kadar hüküm sürmüş ve ardında diplomatik, siyasi, iktisadi ve kültürel araştırmalara değer zengin bir belge külliyatı bırakmıştır. Kırım Hanlığı'nın 1515-1767 yıllarına ait yarlık ve hatlardan oluşan resmî yazışma külliyatının bir kısmı V. V. Velyaminov-Zernov tarafından yayımlanmıştır. 

Kırım Hanlığı'nın devlet idare yapısı Altın Orda Hanlığı'nın geleneklerine ve Cengiz Han'ın kanunlarına dayanmaktadır. Kırım Hanlığı, Altın Orda Hanlığı'nın diplomasi ve devlet yönetimi geleneğini sürdürmenin yanı sıra yeni idari kurumlar da tesis etmiştir. 1475 yılında Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altına giren Kırım Hanlığı'nda idari, iktisadi, sosyal ve kültürel alanda Osmanlı Devleti'nin etkisi başlamıştır. Kırım Hanlığı, diplomatik yarlıklarında Altın Orda Hanlığı'nın kadim diplomasi geleneğiyle Osmanlı Devleti diplomasi teamüllerini birleştirerek kendine özgü bir diplomasi dili ve üslubu oluşturmuştur. Rus Çarlığı, Lehistan Krallığı ve Prusya Krallığı'na gönderilen diplomatik yarlıklarda, Kırım saray merasimleri, elçilerin kabulü, söz konusu devletlerden alınan vergiler ve siyasi gelişmeler hakkında ayrıntılı bilgiler yer almıştır. 

Kırım Hanlığı'nın diplomatik ilişki kurduğu devletlerle siyasi ilişkileri tarihsel süreç içerisinde değişiklik göstermiş ancak diplomatik yazışma geleneği hanlığın son dönemlerine kadar kısmi değişimler yapılarak devam ettirilmiştir. 1666-1767 yılları arasındaki Kırım Hanlığı diplomatik yazışmalarının birçoğu Rus Çarlığına gönderilen yarlıklardan oluşmaktadır. Rus Çarlığı'nın imparatorluğa geçiş dönemine tekâmül eden bu tarihlerde Kırım Hanlığı Ruslara karşı Osmanlı Devleti politikaları doğrultusunda hareket etmiş ve Osmanlı Devleti'nin kuzey sınırlarını koruyan güç olmuştur. 

Velyaminov-Zernov'un eserinde geçen 1666-1767 yılları arasındaki Kırım tarihi incelenmiş, ilgili dönemin çağdaş kaynakları ile karşılaştırılmış ve değerlendirilmiştir. Çalışmanın Kırım siyasi tarih araştırmalarına olduğu kadar dil-kültür ve sosyo-iktisadi alanlarda yapılacak araştırmalara da ışık tutması hedeflenmektedir.

Abstract:
The Crimean Khanate ruled from the middle of the XVth century until the end of the XVIIIth century and left behind a rich corpus of documents worthy of diplomatic, political, economic and cultural research. Part of the corpus of the official correspondence of the Crimean Khanate between 1515 and 1767, consisting of yarliks and lines, was published by V. V. Velyaminov-Zernov. 

The state administration structure of the Crimean Khanate was based on the traditions of the Golden Horde Khanate and the laws of Genghis Khan. The Crimean Khanate not only continued the Golden Horde Khanate's tradition of diplomacy and state administration, but also established new administrative institutions. In 1475, the Crimean Khanate came under the sovereignty of the Ottoman Empire and the Ottoman Empire's influence began in the administrative, economic, social and cultural spheres. The Crimean Khanate created a unique diplomatic language and style by combining the ancient diplomatic tradition of the Golden Horde Khanate with the Ottoman Empire's diplomatic practices in its diplomatic orders. The diplomatic yarlıks sent to the Tsardom of Russia, the Kingdom of Poland and the Kingdom of Prussia contained detailed information on Crimean court ceremonies, the reception of ambassadors, the taxes collected from these states and political developments.

The political relations of the Crimean Khanate with the states with which it established diplomatic relations changed in the historical process, but the tradition of diplomatic correspondence continued with partial changes until the last periods of the khanate. The majority of the Crimean Khanate's diplomatic correspondence between 1666 and 1767 is made up of the orders sent to the Russian Tsardom. During this period, which corresponded to the transition period of the Russian Tsardom to empire, the Crimean Khanate acted in line with the policies of the Ottoman Empire against the Russians and became the power protecting the northern borders of the Ottoman Empire.

The history of Crimea between 1666-1767 in Velyaminov-Zernov's work is analyzed, compared with contemporary sources of the relevant period and evaluated. The study is intended to shed light on the researches in the fields of language-culture and socio-economics as well as Crimean political history.