Türk vergi sisteminde vergi incelemesinin hukuki niteliği ve sonuçları
Legal qualifications and results of tax audit in Turkish tax law
Yazar: ÖMRÜM DİLEK ERSOY
Danışman: DOÇ. DR. AHMET KÜRŞAT ERSÖZ
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ekonomi = Economics ; Hukuk = Law

Özet:
Türk vergi sisteminde vergilerin toplanmasında beyan esası geçerlidir. Beyan esasına
dayanan bu sistemde mükelleflerin beyanlarının karine olarak doğru olduğu kabul
edilmektedir. Ancak bu beyanların doğruluğunun denetlenmesi de sistemin olmazsa
olmazıdır. Beyan esası vergi mükelleflerine getirilen ödevler ve yükümlülükler üzerinden
yürümektedir. Zira vergi incelemesinin temel amacı da bu ödevler doğrultusunda ödenmesi
gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır. Vergi incelemesi
devletin egemenlik yetkisine dayalı olarak sahip olduğu vergilendirme yetkisinin bir uzantısı
ve tamamlayıcısıdır. Hem vergilendirme yetkisinin yasalarla kullanımında hem de vergi
inceleme faaliyetinin yerine getirilmesi sırasında birey ve devlet, başta mülkiyet hakkı olmak
üzere temel hak ve özgürlükler alanında karşı karşıya gelmektedir. Vergi inceleme sürecinde
tarafların sahip olduğu hak ve yükümlülükler madalyonun iki yüzü gibidir. Bir tarafın sahip
olduğu haklar diğer taraf bakımından yükümlülüklerini ve sahip olduğu yetkilerin de sınırını
oluşturmaktadır. Vergi incelemesi hem sürecin yürütülmesi hem de sonuçları bakımından
yükümlülerin hukuki alanlarına ciddi etki eden bir denetim yöntemidir. Bu sebeple vergi
incelemesine mali yönleri bir tarafa bırakılarak hukuki açıdan bakılması, uluslararası ve ulusal
hukuktan doğan anayasal ve yasal dayanakları ile sınırlarının belirlenmesi, hukuki niteliğinin
tespit edilmesi, mevzuat çerçevesinde sürecin yürütülmesi sonunda meydana gelen hukuki ve
fiili sonuçlarının hak temelli bir bakış açısıyla değerlendirilmesi gerekmektedir. Türk vergi
hukukunda vergi incelemesi Vergi Usul Kanunu'nda düzenlenmiş bir vergi denetim yöntemi
olup; kanunda ve yönetmeliklerde yer alan usul kuralları ile düzenlenmiştir. Bu doğrultuda
çalışmada öncelikle vergi incelemesinin kavramsal çerçevesi incelenmiş, diğer denetim
yolları ile bağlantılı ve farklı yönlerine değinilerek; hukuki dayanak ve sınırları ile hukuki
niteliği belirlenmiştir. İkinci bölümde ise vergi incelemesinin kapsamı, inceleme süreci,
incelemenin tamamlanması ve süreçte yer alan mükellef hakları açıklanmıştır. Son olarak
üçüncü bölümde vergi incelemesinin sonuçları ortaya konularak olması gereken hukuk
bakımından vergi incelemesine dair görüş ve önerilerimize yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Vergi Denetimi, Vergi İncelemesi, Vergi İnceleme Raporu, Vergi Usul
Kanunu, Vergi Yükümlüsünün Hakları.

Abstract:
In the Turkish tax system, the taxpayer's declaration is taken into account in the
calculation and collection of the tax. In this system, taxpayer's statements are considered
accurate as a presumation. However, auditing the taxpayer's declarations is the most important
element of the system. In addition to the principle that the taxpayer's declaration is accepted
correctly, duties and obligations have been imposed on the taxpayer. Because the main
purpose of the tax examination is to investigate, determine and ensure the accuracy of the
taxes to be paid. The tax audit is an extension and complement to the taxation authority that
the government (state) has based on sovereign authority. Both in the use of taxation authority
with the law and during the performance of the tax inspection activity, the taxpayer and the
government (state) face each other in the field of fundamental rights and freedoms, especially
the right to property. The rights and obligations of the both sides in the tax inspection process
are like the two sides of the coin. The rights of one party's obligations for the other party;
Again, the rights of one party constitute the limit of the powers of the other party. Tax
inspection is an audit method that has a serious impact on the legal fields of the liable in terms
of both the execution of the process and its results. For this reason, it is necessary to look at
the tax examination from a legal point of view by leaving the financial aspects aside, to
determine the constitutional and legal bases and limits arising from international and national
law, to determine its legal nature, and to evaluate the legal and actual results that occur at the
end of the execution of the process within the framework of the legislation with a rights-based
perspective. Tax inspection in Turkish tax system is a tax audit method regulated in the Tax
Procedure Law; it is regulated by the procedural rules in the law and regulations. In this study,
first of all, the conceptual framework of the tax audit was examined, related to other audit
methods and different aspects were mentioned, and the legal basis, limits and legal nature of
the tax inspection were determined. In the second part, the scope of the tax inspection, the
examination process, the completion of the tax audit and the taxpayer rights in the process are
explained. In the third and conclusion section of the study, the results of the tax audit were
evaluated, opinions and suggestions on tax examination based on tax law were presented.
Keywords: Tax Audit, Tax İnspection, Tax Audit Report, Tax Procedure Law, Taxpayer
Rights.