Şathiyenin uyumsuzluk kuramı bağlamında değerlendirilmesi
Evalation of Şhathiye within the framework of incongruty theory
Yazar: FATMA AKIN ÇELEBİ
Danışman: DOÇ. DR. REFİA GÜLİN ÖĞÜT EKER
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Kaygusuz Abdal = Kaygusuz Abdal ; Mizah = Humour ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature ; Uyumsuzluk = Mismatch ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature ; Şathiye = Shathiyya

Özet:
Tasavvufî Türk Halk Edebiyatı, halkın inanış, ibadet ve bu bağlamdaki dünya görüşü çevresinde şekillenmiş bir edebiyat şubesidir. Bu alanda yazılan eserler okuyucusuna Tanrı sevgisini, peygamberi rehber edinmeyi, ahiret inancını, ibadet etmenin feyzlerini, yaratılışın mükemmeliyetini, hakikate ulaşmanın yollarını, erdemi öğütler. Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle ilk eserlerini veren bu edebiyat sahasında, temel düşüncenin okuyucuya kolayca ulaşması için sade, açık ve anlaşılır bir dil kullanılır. Tasavvufî Türk Halk Edebiyatı sahasındaki eserler temel aldığı konulara çoğunlukla ciddi ve ağırbaşlı bir üslupla yaklaşır. Şathiye nazım türü ise mukaddes kabul edilen konulara mizahî yaklaşımıyla bilinir. Çalışmamızda Tasavvufî Türk Halk Edebiyatı nazım türlerinden şathiye nazım türü konu edinilmiştir.
Mizah, bilim insanlarınca tarih boyunca gizemli ve ilgi çekici bulunmuş bir alandır. Bir durum, olay, söz ya da davranış karşısında verilen düşündürücü, güldürücü tepkidir. Mizahın fizyolojik belirtisi olan gülmenin nasıl oluştuğu, hangi durumların gülmeye engel olduğu gibi sorular mizah kuramlarının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Mizah kuramlarından uyumsuzluk, 'Şathiyenin Uyumsuzluk Kuramı Bağlamında Değerlendirilmesi' başlıklı çalışmamızın temel yaklaşımını teşkil etmektedir. Çalışmamızda Tasavvufî Türk Halk Edebiyatı nazım türlerinden şathiyenin taşıdığı mizahî unsurlar, uyumsuzluk kuramı çerçevesinde değerlendirilmiştir. 
Çalışmamız Tasavvufî Türk Halk Edebiyatının temel konularından olan şathiyeye modern bir yaklaşım yeni bir bakış açısı geliştirmek amacındadır. Bu minvalde, çalışmada farklı dönem ve coğrafyalarda yaşamış şairlerin en bilinen ve en güçlü mizah unsurları taşıyan şathiyeleri örneklem metodu ile bir araya getirilmiştir. Şathiyenin, mizah kuramlarından uyumsuzluk bağlamında değerlendirilerek türün bu açıdan analiz edilebilirliği saptanmıştır.

Abstract:
Turkish Sufi Literature is a branch of literature shaped by society's beliefs, prayers, and the worldviews within this context. Works written in this field advise readers love of God, the prophet's guidance, beliefs on after-life, inner peace through prayers, perfection of creation, ways to reach truth, and virtue. With the acceptance of Islam by Turks, first works were produced in this literary field. In order to convey thoughts to readers easily, a clear, plain, and understandable language is used. In Turkish Sufi Literature, topics in works are approached in a serious and earnest way. Shathiye poetry, on the other hand, uses a humorous approach to sacred topics. In this study, the focus in on shathiye poetry, a type of poetry in Turkish Sufi Literature.
Humor is a field that scientists find mysterious and interesting throughout history. It is a reaction that is though-provoking and laughter-inducing to a situation, incident, word or behavior. Questions such as how laughter, the physiological indication of humor, occurs, or what prevents laughter led to the emergence of humor theories. One of these theories, theory of incongruity, frames this study on evaluating the components of humor in shathiye poetry.
The purpose of this study is to provide a new perspective, a modern approach to shathiye, one of the fundamental topics of Turkish Sufi Literature. Within this scope, shathiyes most known and that have strong humor components by poets from different periods and geographies are collected through a sampling method. It was determined that shathiye can be evaluated within the frame of incongruency theory, one of humor theories.