İki İslamcı gazete Sadâ-i Hakk ve İttihâd-ı İslâm'da siyasi-dini meseleler (1908-1909)
Political-Religious issues in two Islamist newspapers Sada-i Hakk and Ittihad-i Islam (1908-1909)
Yazar: ERDEM SARI
Danışman: DOÇ. DR. HÜSEYİN SARIKAYA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Gazetecilik = Journalism ; Tarih = History

Özet:
Osmanlı Devleti'nin son dönemi, kısa zaman aralığında çok büyük tarihi olaylara 
şahitlik etmiştir. Bilhassa II. Meşrutiyetin ilanından sonra başlayan iç ve dış 
karışıklıklar neticesinde Osmanlı Devleti yıkılmanın eşiğine gelmiştir. Bu yıkılış 
aşamasında, kimi aydınlar ve devlet adamlarınca ortaya atılan fikirler ile çözüm 
önerileri getirilmiş ve böylece yıkılmakta olan devletin yeniden toparlanabileceği 
düşünülmüştür. Bu fikirler; Osmanlı matbuatında siyasi, dini, felsefi, ictimai vb. 
meselelerin yoğunca tartışıldığı bir dönemde, çoğunlukla gazete ve dergilerde 
kendisine yer bulmuştur. Bu çalışma, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra 4-19 Eylül 1908 
tarihleri arasında 9 sayı çıkan Sadâ-i Hakk ve 17 Aralık 1908 ile 23 Nisan 1909 
tarihleri arasında 18 sayı yayımlanan İttihâd-ı İslâm'da dönemin siyasi ve dini 
meselelerine dair neşredilen yazıları tahlil etmekte ve dönemin siyasi ve dini 
atmosferine bu gazeteler muvacehesinde ışık tutmaktadır. Bu çalışmada, bahsedilen 
gazetelerde yer alan iç ve dış siyasi meseleler ile dini konular ayrıntılı bir şekilde 
incelenmiştir. Özellikle II. Meşrutiyet'in ilanı sonrası hükümet ve meclis arasındaki 
ilişkiler, yabancı devletler ile yaşanan problemler, siyasi ve dini ıslahat çabaları 
üzerinde durulmuş ve bu meselelere dair yapılan tahliller değerlendirilmiştir. 
Gazetelerde kaleme alınan yazılarda çeşitli meselelere dair sunulan çözüm önerilerinin 
devlet ve hükümet nezdinde pek fazla yankı uyandırmadığı ve bunların muhtemel 
sebepleri yine bu çalışmanın eğildiği bir diğer konudur.

Abstract:
The last period of the Ottoman Empire witnessed significant historical events within a 
short span of time. Particularly after the declaration of the Second Constitutional Era, 
internal and external turmoil brought the Ottoman Empire to the brink of collapse. 
During this phase of decline, ideas and solutions proposed by some intellectuals and 
statesmen led to the belief that the crumbling state could be revitalized. These ideas 
found a place in newspapers and magazines during a time when political, religious, 
philosophical, social, and other issues were intensely debated in the Ottoman press. 
This study analyzes the articles published on political and religious matters of the 
period in Sadâ-i Hakk, which was issued in 9 editions between September 4-19, 1908, 
and İttihâd-ı İslâm, which was published in 18 editions between December 17, 1908, 
and April 23, 1909. The study sheds light on the political and religious atmosphere of 
the period through the lens of these newspapers. It examines the internal and external 
political issues and religious topics covered in these publications in detail. Special 
emphasis is placed on the relations between the government and the parliament 
following the declaration of the Second Constitutional Era, the problems experienced 
with foreign states, and efforts at political and religious reforms, with analyses of these 
issues being evaluated. Another topic of this study is the possible reasons why the 
solutions proposed in the articles written in these newspapers did not elicit significant 
responses from the state and government.