İstanbul'daki Mevlevi sema törenlerinin kültür ekonomisi bağlamında değerlendirilmesi
Evaluation of the Mevlevi sema ceremonies in Istanbul in the context of cultural economics
Yazar: SEDA AKSÜT ÇOBANOĞLU
Danışman: PROF. DR. ABDULKADİR EMEKSİZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Halk bilimi = Folklore ; Kültürel ekonomi = Cultural economy ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Sema = Sky ; Somut olmayan kültürel miras = Intangible cultural heritage ; Törenler = Ceremonies ; Türk folkloru = Turkish folklore ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
Mevlevi sema töreni, 2008 yılında UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne kaydedilerek dünya mirası statüsü almıştır. UNESCO dünya mirası statüsüne sahip bir kültürel miras olarak hem kendi kültürel mekânı olan mevlevihanelerde hem de bu mekânlar dışında icra edilmektedir. Bu icraların yanı sıra törenlerin somut olmayan kültürel miras unsuru olarak çeşitli sektörlerde temsil alanları da bulunmaktadır. Bu da törenlerin kültürel ve ekonomik boyutuna işaret etmektedir.
Bu çalışmada İstanbul'daki Mevlevi sema törenleri somut olmayan kültürel miras yaklaşımıyla incelenmiştir. Törenler, Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde yasaklanmasının ardından 1950'li yıllardan itibaren tekrar icra edilmeye başlamıştır. Törenlerin o dönemden güncel duruma uzanan süreçte geçirdiği değişim ve dönüşümleri kültür ekonomisi bağlamında ortaya koymak bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bu kapsamda törenlerin kültürel ve ekonomik yönünü yansıtan temsilleri, kültürün sektörel boyutuna dair başlıklar çerçevesinde değerlendirilerek bu bağlamdaki işlevleri ortaya konulmuştur. Ayrıca Mevlevi sema törenlerinin somut olmayan kültürel miras olarak maruz kaldığı tehdit unsurları, kültür ekonomisi sektörlerindeki temsil alanları, sahip olduğu değer düzeyleri ve tüm bunların birbiriyle olan etkileşimi alan araştırması verileri ve çeşitli örnekler ışığında bütünsel bir yaklaşımla incelenip değerlendirilmiştir. Yapılan tespitler, alan araştırmaları verileri ve bazı istatistiksel verilerden hareketle yorumlanmıştır. Törenlerin güncel durumundaki çok yönlü mahiyeti ve işlevleri değerlendirilerek korunması ve sürdürülebilirliği kapsamında çeşitli önerilere yer verilmiştir.

Abstract:
The Mevlevi sema ceremony was registered in the UNESCO's Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity and attained world heritage inscription in 2008. As a UNESCO registered world heritage, it is performed both in mevlevihanes, which are their own cultural venues, and outside these venues. In addition to these performances, there are representation areas in various sectors as an intangible cultural heritage element of ceremonies. This indicates the cultural and economic dimension of the ceremonies.
In this study, the Mevlevi sema ceremonies in Istanbul are examined with the approach of intangible cultural heritage. After the ceremonies were banned in Turkey in the Republican Period, they started to be performed again in the 1950s. It is among the aims of this study to reveal the changes and transformations of the ceremonies in the process from that period to the current situation in the cultural and economic context. Within this framework, the representations of the ceremonies reflecting the cultural and economic aspect were evaluated in the context of the sectoral dimension of culture and their functions were revealed. In addition, the threats to which the Mevlevi sema ceremonies are exposed as intangible cultural heritage, the representation areas in the cultural and economic sectors, the levels of value they have and the interaction of all these with each other have been examined and evaluated with a holistic approach in the light of field research data and various examples. The evaluations made were on the basis of field research data and some statistical data. Various suggestions have been made within the scope of protection and sustainability by evaluating the multifaceted nature and functions of the ceremonies in their current situation.