Oto boya atölyelerinde temizlik ve inceltme solventlerinin kronik maruziyet ile sağlık risklerinin hesaplanması ve bu solventlerin ikame edilmesi
Calculation of chronic exposure and health risks of cleaning and thinning solvents in oto paint autobody shops and substitution of these solvents
Yazar: SİBEL KIZILGÜL
Danışman: PROF. DR. İSMAİL TORÖZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Çevre Bilimleri, Mühendisliği ve Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering

Özet:
Ülkemizde oto boya sektöründe kullanılan solventlerin büyük çoğunluğu hidrokarbon
bazlı geleneksel solventlerdir. Oto boya atölyelerinde temizlik ve inceltme
işlemlerinde en sık kullanılan solventler benzen ve toluendir. Bu solventler, daha az
tehlikeli olduğu bilinen biyolojik bazlı solventlere göre fiyat performans faktörü
nedeniyle tercih edilmektedir. Oysa ki bu kimyasallara maruziyetin kronik sağlık
etkileri olduğu bilindiğinden hem meslek hastalıklarına neden olabilecekleri, hem de
çevreye verecekleri zararların telafisi olmadığı düşünüldüğünde işyerinde alınan diğer
önlemlerle birlikte kimyasalların neden olacağı maruziyet risklerini azaltmak
gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Benzen maruziyetinin kemik iliği üzerinde zararlı etkiye neden olduğu ve kansızlığa
neden olan kırmızı kan hücrelerinde azalmaya neden olabildiği, immünolojik,
jinekolojik ve genotoksik etkileri olduğu belirtilmektedir. Ayrıca hızlı kalp atışı ve
buna bağlı ölüme neden olabileceği, AML olarak adlandırılan akut miyeloid lösemiye
neden olduğu; uyuşukluk, baş dönmesi, hızlı kalp atışı, baş ağrısı, titreme, konfüzyon
ve bilinç kaybı gibi etkileri olduğu bilinmektedir. Benzen; kanserojen, mutajen,
solunum yoluna nüfuzu ve yutulması halinde öldürücü olan, uzun süreli veya tekrarlı
maruz kalma sonucu organlarda hasara yol açan tehlikeli kimyasal olarak
sınıflandırılmıştır (SEA Yönetmeliği, 2013). Benzenin madde olarak veya bileşen
olarak karışımlarda ağırlıkça % 0,1'e eşit veya daha büyük konsantrasyonlarda
kullanılmasına veya piyasaya arz edilmesine REACH Direktifi ile kısıtlama
getirilmiştir.
Toluenin merkezi sinir sistemi etkilerinin olduğu, üreme için toksik ve endokrin
bozucu madde olduğu, doğum kusuruna neden olduğu bilinmektedir. Endokrin
bozucu maddeler hormonla ilişkili kanserleri etkileyebildiği; cinsiyet hormonları
üzerinde değişikliklere neden olabilir; doğum öncesi veya çocukluk çağında
maruziyette üreme sisteminin gelişimini, nörolojik gelişimi etkileyebilir veya diyabet,
obezite ve kardiyovasküler hastalıklar gibi kronik hastalıklara yatkınlaştırabilir (EUOSHA,2017). Toluen ayrıca düşük ila orta seviyelerde yorgunluk, kafa karışıklığı,
halsizlik, sarhoşluk tipi eylemler, hafıza kaybı, bulantı ve iştahsızlığa neden
olmaktadır. İşyerinde toluene uzun süre maruz kalmak işitme ve renk görme kaybına
neden olabilir. İçinde toluen bulunan tutkal veya boya incelticilerden sürekli nefes
almak beyine kalıcı olarak zarar vermektedir (Url-1). Toluen; doğmamış çocukta
hasara yol açma şüphesi olan, solunum yoluna nüfuzu ve yutulması halinde öldürücü
olan, uzun süreli veya tekrarlı maruz kalma sonucu organlarda hasara yol açabilecek
tehlikeli kimyasal olarak sınıflandırılmıştır (SEA Yönetmeliği, 2013). Toluene,
31.12.2018 tarihi itibariyle yapıştırıcılarda ve sprey boyalarda madde olarak veya
karışım içinde ağırlıkça % 0,1'e eşit veya daha yüksek konsantrasyonlarda 

kullanılması veya piyasaya arz edilmesi konusunda kısıtlama getirilmiştir (KKDİK
Yönetmeliği, 2017).
Bu çalışmada yukarıda sağlığa olan olumsuz etkileri anlatılan, oto boya atölyelerinde
boya inceltme ve temizleme işlemlerinde sıklıkla kullanılan ve isg ile çevre
mevzuatınca tehlikeli olarak belirlenenerek kullanımına sınırlama getirilen benzen
türevli solventlerin(benzen ve toluen)yaşam döngüsündeki kronik günlük
maruziyetleri kantitatif risk değerlendirme metoduyla ortaya koyulmuştur.
Bu metotla Öztürk (2016)'ün çalışmasında ölçmüş olduğu benzen ve toluen
solventlerinin ortam ölçümleri kullanılarak öncelikle bu kimyasalların neden olacağı
günlük kronik maruziyetler hesaplanmış, daha sonra da bu maruziyetlerin neden
olabileceği kanserojen ve kanserojen olmayan riskleri belirlenmiştir. REACH
direktifinde kanserojen ve mutajen olarak bildirilen ve kullanımına sınırlama getirilen
benzenin bu yöntemle kronik etkisi hesaplanarak çalışanın 30 yıl içinde
yakalanabileceği kanser riski ortaya koyulmuştur. Tehlikeli madde kapsamında ve
reprotoksik olan, yapıştırıcılarda, sprey boyalarda ve karışımlarda kullanımına
kısıtlama getirilen toluenin ise kronik günlük maruziyeti hesaplanarak toluen
kullanımının 30 yıl içinde neden olabileceği sağlığa zararlılık seviyesi belirlenmiştir.
Bulunan değerler izin verilebilir maruziyet sınır değerleri ve kabul edilebilir risk
seviyeleriyle kıyaslanmıştır. Daha önce ölçülmüş olan benzen ve toluen değerlerinin
büyük çoğunluğunun ulusal ve uluslararası mesleki maruziyet sınır değerlerinin çok
üzerinde olduğu görülmüştür. Kanserojen ve mutajen olduğu bilinen benzenin günlük
alınan kronik dozunun sınır değerlerden çok yüksek olduğu, 30 yıl içinde kanserojen
etkiye ve diğer sağlık etkilerine neden olabileceği tespit edilmiştir. Tehlikeli madde
olduğu ve reprotoksik madde olduğu olduğu bilinen toluenin de kronik günlük alınan
dozunun sınır değerlerden çok yüksek olduğu ve 30 yıl içinde kronik sağlık
tehlikelerine neden olabileceği tespit edilmiştir.
Öztürk (2016)'ün ölçümlediği benzen ve toluen değerlerinin, EPA'nın belirttiği kabul
edilebilir risk seviyesinin çok üzerinde olduğu tespit edilmiştir. Aynı şekilde kabul
edilebilir risk seviyeleri, eğim faktörleri ve referans konsantrasyonları ile günlük kabul
edilebilir maruziyet miktarları hesaplanan benzen ve toluenle işyerinde ölçülmüş olan
maruziyet konsantrasyonları kıyaslandığında benzen için tüm değerlerin kabul
edilebilir limit değeri aştığı, toluende ise bir değer hariç tümünde kabul edilebilir limit
değerleri aştığı görülmüştür.
İşyerinde ölçülen benzen değerlerinin (0,51-5,02) mg/m3 ve toluen değerlerinin(23-301) mg/m3 ATSDR'nin verdiği minimal risk seviyeleri tablosuna göre de benzen ve toluenin akut ve kronik etkiler için sırasıyla verilen (0,031-0,0105) mg/m3 ve (4,16-8,32) mg/m3 değerlerinin çok üzerinde olduğu görülmüştür. Bu da işyerlerinde, toluen ve benzenin hem akut hem de kronik etkilerinin olacağının göstergesidir.
Kantitatif risk değerlendirme metoduyla da sağlık riskleri ortaya koyulan benzen ve
toluenin sağlığa olan kronik etkilerinden dolayı ikame edilmeleri gerektiği ortadadır.
Benzen, toluen gibi hidrokarbon bazlı bu solventlerin sağlığa ve çevreye olan olumsuz
etkileri ile geleneksel yolla üretilen solventler yerine sürdürülebilir kimyasallara
duyulan ihtiyaç artmaktadır. Dünya genelinde hidrokarbon bazlı solventlere alternatif
olarak biyolojik bazlı solventlerin üretildiği ve kullanıldığı bilinmektedir.
Çalışmanın ikinci bölümünde ise petrol türevli olan bu iki kimyasala alternatif olan
kimyasalların güvenlik bilgi formları incelenerek sütun metodu yardımıyla bu
kimyasalların fizikokimyasal özellikleri, akut ve kronik sağlık etkileri, yangın ve
patlama riskleri, çevresel etkileri, kullanıldıkları proseslerdeki özel riskleri 

değerlendirilmiş; mevcutta kullanılan kimyasalların kanserojen olmayan, düşük
yanıcılığı ve toksisitesi olan, biyobozunur solventlerle ikame edilmesi önerilmiştir.
Benzen türevli kimyasalların kantitatif risk değerlendirme metoduyla
kanserojenitelerinin ve kronik sağlık risklerinin hesaplanması ile bu risklerin
azaltılması amacıyla kimyasalların ikamesi ile ilgili daha önce ülkemizde bir çalışma
yapılmadığı, yapılan araştırmalarda ülkemizde bu konuda iyi uygulama örneklerinin
çok yaygın olmadığı görülmüş olup bu nedenle bu çalışmanın bundan sonra yapılacak
diğer çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Ayrıca teknolojinin ve bilimin hızla geliştiği dünyamızda doğal kaynaklarımızı hızla
tüketerek hem sağlığımıza hem de çevreye zarar veriyor oluşumuz dolayısıyla gerek
otomotiv sektöründe, gerekse de diğer sektörlerde daha sürdürülebilir, çevreye ve
insan sağlığına zararlılığı en aza indirgenmiş ürünlere yönelerek bilinçli toplum
üyeleri olarak üzerimize düşen görevleri yerine getirmeli; bu gibi konuları
önceliklendirecek politika ve teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi için talep
oluşturmalıyız.
Anahtar Kelimeler: Boya, Benzen, Toluen, Solvent, Kanserojen, Kronik, Sağlık,
Maruziyet, Kantitatif Risk Değerlendirmesi.

Abstract:
The majority of the solvents used in the auto paint sector in our country are traditional
hydrocarbon based solvents. Benzene and toluene are the most commonly used
solvents for cleaning and thinning in autobody paint shops. These solvents are
preferred because of the price performance factor over biologically based solvents
known to be less hazardous. Since exposure to these chemicals is known to have
chronic health effects; Considering that they can cause occupational diseases and do
not compensate for the damages they cause to the environment, it is necessary to
reduce the exposure risks caused by chemicals together with other measures taken at
the workplace.
It is reported that benzene exposure has a detrimental effect on bone marrow and may
cause a decrease in red blood cells that cause anemia and has immunological,
gynecological and genotoxic effects. It also causes acute myeloid leukemia called
AML, which can cause rapid heartbeat and related death; drowsiness, dizziness, rapid
heartbeat, headache, tremor, confusion and loss of consciousness. Benzene; It is
classified as a carcinogen, mutagen, fatal if swallowed and enters airways, causing
damage to organs as a result of prolonged or repeated exposure (SEA Regulation,
2013). The REACH Directive restricts the use of benzene as a substance or as a
component in mixtures at concentrations equal to or greater than 0.1% by weight or on
the market.
Toluene is known to have effects on the central nervous system, toxic to reproduction
and endocrine disrupting agent, causing birth defects. Endocrine disrupting agents can
affect hormone-related cancers; can cause changes on sex hormones; Prenatal or
childhood exposure may affect the development of the reproductive system,
neurological development or predispose to chronic diseases such as diabetes, obesity
and cardiovascular diseases (EU-OSHA, 2017). Toluene also causes low to moderate
levels of fatigue, confusion, weakness, drunkenness, memory loss, nausea and loss of
appetite. Prolonged exposure to toluene in the workplace can cause hearing and color
vision loss. Continuous breathing from glue or paint thinners containing toluene
permanently damages the brain (Url-1). Toluene; It is classified as a hazardous
chemical that is suspected of causing damage to the unborn child, which may be fatal
if swallowed and enters airways, which may cause damage to organs through
prolonged or repeated exposure (SEA Regulation, 2013). As of 31.12.2018, toluene
has been restricted to be used in adhesives and spray paints as substances or in
concentrations equal to or higher than 0.1% by weight or to be placed on the market
(KKDİK Regulation, 2017).
xviii
In this study, chronic daily exposures in a life cycle of benzene-derived solvents
(benzene and toluene), which are frequently used in paint thinning and cleaning
processes in autobody paint shops and described as dangerous by OHS and
environmental legislation, have been determined by quantitative risk assessment
method.
Using this method, the environmental measurements of benzene and toluene solvents
measured by Öztürk (2016) in his study were firstly determined by the daily chronic
exposures caused by these chemicals, and then the carcinogenic and non-carcinogenic
risks of these exposures were determined. The chronic effect of benzene, which is
reported as a carcinogen and mutagen in the REACH directive and is restricted by its
use, has been calculated to determine the risk of cancer in which the employee can be
caught within 30 years. The chronic daily exposure of toluene, which is reprotoxic
within the scope of the dangerous substance and which is restricted to the use of
adhesives, spray paints and mixtures, was calculated and the level of health hazard that
toluene use could cause within 30 years was determined. The values found were
compared with the allowable exposure limit values and acceptable risk levels. Most of
the previously measured benzene and toluene values were found to be well above the
national and international occupational exposure limits. It has been determined that the
daily chronic dose of benzene, known to be carcinogenic and mutagenic, is much
higher than the limit values and may cause carcinogenic and other health effects within
30 years. It has been determined that the daily dose of toluene, which is known to be
dangerous substance and reprotoxic substance, is higher than the limit values and may
cause chronic health hazards within 30 years.
Öztürk (2016) determined that the benzene and toluene values are well above the
acceptable risk level indicated by the EPA. Likewise, when the acceptable exposure
levels, slope factors and reference concentrations and the daily acceptable exposure
amounts are compared with the calculated exposure values of benzene and toluene, it
is seen that all values exceed the acceptable limit value for benzene and exceed all
acceptable limit values in toluene except one value.
According to the table of minimal risk levels given by benzene values (0.51-5.02) mg
/ m3
and toluene values (23-301) mg / m3 ATSDR measured in the workplace, the
values of benzene and toluene for acute and chronic effects (0.031- 0.0105) mg / m3
and (4.16-8.32) mg / m3
values were found to be much higher. This is an indication
that both toluene and benzene will have both acute and chronic effects in the
workplace.
It is obvious that benzene and toluene, whose health risks are revealed by quantitative
risk assessment method, should be substituted because of their chronic health effects.
With the negative effects of these hydrocarbon based solvents such as benzene and
toluene on health and environment, the need for sustainable chemicals is increasing
rather than the solvents produced in the traditional way. It is known that bio-based
solvents are produced and used worldwide as an alternative to hydrocarbon-based
solvents.
In the second part of the study, the safety data sheets of these chemicals, which are
alternative to these two petroleum derived chemicals, were examined by using column
method to evaluate physicochemical properties of these chemicals, acute and chronic
health effects, fire and explosion risks, environmental effects, special risks in the
processes they are used; It has been proposed to substitute the currently used chemicals
with non-carcinogenic, low flammability and toxicity, biodegradable solvents.