İzmir yarımadasında Türk dönemi dini mimarisi
Turkish period religious architecture in Izmir peninsula
Yazar: SEVGİ ÇALIŞ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET TOP
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
İzmir Yarımadası, İzmir Körfezinin batısı ile Kuşadası Körfezinin arasında 
denize doğru çıkıntı yapmaktadır. Yarımada Güzelbahçe, Urla, Karaburun, Çeşme ve 
Seferihisar ilçelerinden oluşmaktadır. Batı ve kuzeyinde Ege Denizi, doğusunda İzmir 
Körfezi ile Menderes, Balçova ve Narlıdere, güneyinde ise Kuşadası Körfezi ile 
çevrilidir. Yarımadanın kuzeye doğru uzanan kara parçasına Karaburun Yarımadası, 
batıya doğru uzanan kısmına Çeşme Yarımadası denilmektedir. Yarımadanın en 
yüksek noktası Karaburun Yarımadasında bulunmaktadır. 
İzmir Yarımada'sında yerleşim, Kalkolitik Dönemde başlamaktadır. 
Arkeolojik veriler, Çakmaktepe mevkiinde (Karaburun merkezine yaklaşık 3-4 km 
güneyi), Mordoğan ve Ildırı'da rastlanılmıştır. Dünyanın bilinen ilk liman kenti Urla 
Limantepe'de MÖ. 6 binde kurulduğu tespit edilmiştir. Yarımadanın en eski kenti 
Erytrai'de (Ildırı) MÖ. 3 Bine kadar gittiği tespit edilmiştir. Batı Anadolu'ya göçen 
İyon'lar 12 doğal limana yerleşerek, 12 bağımsız devlet kurmuşlarıdır. Yarımada 
bölgesinde olan İyon kentleri; Klazomenai (İskele, Urla), Erythrai (Ildırı, Çeşme), 
Teos (Sığacık, Seferihisar) ve Lebedos (Gümüldür, Seferihisar). 
İzmir Yarımada'sına tarih boyunca sırasıyla, Aiolis, İon, Lidya, Pers, Roma, 
Doğu Roma, Çaka Beyliği, Aydınoğulları Beyliği ve Osmanlı İmparatorluğu hâkim 
olmuştur. 1071 Malazgirt Savaşı ile Anadolu demografisi değişmiştir. Bu değişim 
sonucunda İzmir ve Yarımada bölgesine, Çaka Bey 1076 yılında hâkim olmuştur. 
Çaka Bey'in ölümü ile bölge tekrardan 14. yy. kadar Doğu Roma egemenliğinde 
kalmıştır. 14. yy. başlarında bölgeye tekrardan Türkler egemen olmuştur. Bu tarihten 
sonra bölge Aydınoğulları Beyliğinin egemenliğine altında yönetilmiştir. Bölge, 1424 
yılından sonra Osmanlı İmparatorluğu egemenliğine girmiştir. 1919 yılında Yunan işgaline uğrayan kent 1922 yılında Yunan işgalinden kurtularak Türkiye 
Cumhuriyeti'ne bağlı il statüsü kazanmıştır. Bölgenin bu kadar sık el değiştirmesinde 
coğrafi konumu, stratejik ve ticari bir öneme sahip olması etkilidir.
Yarımada bölgesinde dini mimariyi oluşturan yapı grubu; Camii, Mescit, 
Medrese ve Türbe yapılarıdır. Bölgede ağırlıklı olarak camii yapısı mevcuttur. Urla 
ve Karaburun ilçelerinde camii yapısı ağırlıklı olarak inşa edilmiştir. Bölgede en 
erken tarihli yapı 15. yy. tarihlenmektedir. Bölgede yer alan yapılar Geç Osmanlı 
Döneminde ciddi onarımlar geçirmiş ve bu sebeple yapılarda karşımıza Batılaşma 
Dönemi Üslubu çıkmaktadır. Cami yapısında kare ve dikdörtgen plan tipoloji mevcut 
olup üst örtüde kubbe ve ahşap tavan uygulanmıştır. Türbe yapılarında ise çokgen 
plan uygulanmıştır. 
Yarımada bölgesinde tespit edilen yapılar (Cami, Mescit, Medrese ve Türbe) 
yapıları her yönü ile objektif ve bilimsel metotlarla ele alınan özgün çalışma 
olmasından dolayı önemlidirler.

Abstract:
Izmir peninsula protrudes towards the sea between the two west of Izmir bay 
and Kusadasi bay. The peninsula consists of Guzelbahce, Urla, Karaburun, Cesme and 
Seferihisar districts. It is surrounded by Aegean Sea in the west and north, Izmir Bay 
in the east and Menderes, Balcova and Narlidere, and Kusadasi Bay in the south. The 
land part of the peninsula extending to the north is called the Karaburun Peninsula; the 
part extending to the west is called the Cesme Peninsula. The highest point of the 
peninsula is located on the Karaburun Peninsula.
Settlement on the Izmir Peninsula begins in the ChalcolithicPeriod.
Archaeological data were found in Cakmaktepe location (about 3-4 km south of 
Karaburun center), Mordogan and Ildiri. It has been determined that it was established 
in 6 thousand BC in UrlaLimantepe, the world's first known port city. It has been 
determined that it went up to 3 thousand BC in Erytrai (Ildiri), tha older city of the 
peninsula. The Ionian, who migrated to Western Anatolia, settled in 12 natural ports 
and established 12 independent states. Ionian cities in the peninsula region; 
Klazomenai (İskele, Urla), Erythrai (Ildiri, Cesme), Teos (Sigacik, Seferihisar) and 
Lebedos (Gumuldur, Seferihisar). 
Throughout history; Aiolis, Ionian, Lydian, Persian, Roman, Eastern Roman, 
Caka Principality, Aydinogullari Principality and Ottoman Empire dominated the 
Izmir peninsula respectively. Anatolian demographic changed with the Battle of 
Manzikert in 1071. As a result of this change, Caka Bey dominated Izmir and the 
peninsula region in 1076. With the death of Caka Bey the region remained under 
Eastern Roman rule until the 14the century. In the early 14th century, the Turks 
dominated the region again. After this date, the region was ruled under the rule of 
Aydinogullari Principality. The region came under the rule of Ottoman Empire after 1424. The city, which was occupied by Greece in 1919, gained the status of a province 
of Turkey by getting rid of the Greek occupation in 1922. The geographical location, 
strategic and commercial importance of the region is effective in changing hands so 
often. 
The building group that constitutes religious architecture in the peninsula 
region; Mosque, Masjid, Madrasa and Tomb buildings. There are mainly mosque 
structures in the region. Mosque structures were mainly built in Urla and Karaburun 
districts. The earliest dated building in the region is the 15th century. It is dated. The 
buildings in the region underwent serious repairs during the Late Ottoman Period and 
for this reason, we see the Westernization Period Style in the buildings. There is a 
square and rectangular plan typology in the mosque structure, and a dome and wooden 
ceiling are applied on the upper cover. Polygonal plan was applied in the tomb
structures.
The structures (Mosque, Masjid, Medrese and Tomb) identified in the 
peninsula are important because they are original studies that deal with all aspects of 
the structures with objective and scientific methods.