Türkiye'deki teşvikli yatırımların teşvik bölgelerine dağılımı ile bölgelerin karakteristikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi
Analyzing the relationship between the distribution of incentive investments in Turkey by incentive zones and regional characteristics
Yazar: GAMZE MESTAN
Danışman: PROF. DR. ALİYE AHU AKGÜN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Bölge ekonomisi = Regional economy ; Bölgesel dağılım = Regional distribution ; Bölgesel kalkınma = Regional development ; Bölgesel politikalar = Regional policies

Özet:
Devlet politikaları doğrultusunda belirlenen teşvik bölgeleri, seçili bölgelerin kalkındırılması için kullanılan temel politika aracı olarak bölgesel yatırım teşvik uygulamalarının vazgeçilmez bir parçasıdır. Teşvik bölgesi belirleme yaklaşımı ülkeden ülkeye farklılaşmaktadır. Bazı ülkeler teşvik bölgelerini bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyine göre belirlerken, bazıları coğrafi uzaklığa, bazıları ise stratejik olarak belirli bölgelerin kalkınması hedefine göre belirlemektedir. Türkiye'de ise 1968 yılında Kalkınmada Öncelikli Yöre (KÖY) uygulaması ile başlayan teşvik bölgesi belirleme çalışmalarında 2009 yılında önemli bir değişiklik yapılmıştır. 2009 yılından itibaren teşvik bölgeleri tüm illeri kapsayacak şekilde genişletilmiş ve Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi çalışmasına göre bölgelerde teşvik kademelenmesi yapılmıştır. Günümüzde ise 2012 yılından beri yürürlükte olan tüm illerin 6 kademede teşvik bölgesine ayrıldığı yaklaşım geçerliliğini sürdürmektedir. 2021 yılında bu yaklaşıma bir yenilik eklenerek Türkiye'de bir ilk olarak ilçe düzeyinde teşvik bölgeleri belirlenmiştir. 
Son 50 yılda ülkeler arasında yaygın kullanılan ve az gelişmiş bölgelere sunulan destekler yoluyla yatırımların çekilmesini böylece bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılmasını amaçlayan bölgesel yatırım teşvikleri, Türkiye'de 1960'lı yıllardan sonra planlı döneme geçiş ile birlikte gerçek anlamda uygulanmaya başlanmıştır. 2009 yılından itibaren ise oluşturulan yeni teşvik modelleri ile bölgesel yatırım teşviki, Türkiye'de yatırım teşvik uygulamalarından biri haline getirilmiştir. 
Türkiye'deki ve farklı ülkelerdeki bölgesel yatırım teşvik uygulamalarını ampirik olarak analiz eden çalışmalar çoğunlukla bölgesel bazda verilen teşviklerin genellikle istihdam, ihracat, ekonomik büyüme gibi değişkenlere etkisine ya da teşvikli yatırımların bölgesel dağılımına ve dağılımın belirleyicilerine odaklanmıştır. 
Bu çalışma kapsamında ise yapılan teorik ve ampirik literatür taramaların ardından, Türkiye'deki bölgesel yatırım teşviki uygulamalarının 'az gelişmiş bölgelere yatırımların yönlendirilmesiyle bölgeler arasındaki gelişmişlik farklarının azaltılması' şeklindeki temel amacına rağmen geçmişten günümüze kadar olan süreçte gelişmiş bölgelerin az gelişmiş bölgelerden daha fazla yatırım çekmiş olmasını temel problem olarak tespit edilmiştir. Problemin kaynağı olarak ise bölgesel yatırım teşviki uygulamaları içerisinde büyük öneme sahip olan teşvik bölgesi belirleme yaklaşımı ele alınan başlıca husus olmuştur. Bu doğrultuda, tezin temel amacı Türkiye'de teşvik bölgesi olarak belirlenen 81 Düzey 3 Bölgesi'ndeki teşvikli yatırımların mekânsal dağılımının incelenmesi ve bu dağılım ile teşvik bölgelerinin karakteristikleri arasındaki ilişkinin analiz edilmesidir. 
Tezin giriş bölümünde, çalışmanın genel çerçevesi, amacı ve yöntemi aktarılmıştır. İkinci ve üçüncü bölümünde ise sırasıyla teşvik bölgesi ve bölgesel yatırım teşvikine yönelik detaylı literatür taramasına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ayrıca Türkiye'de ve farklı ülkelerdeki bölgesel yatırım teşvikini inceleyen ampirik çalışmalar incelenmiştir. Araştırmanın metodolojisinin ve bulgularının aktarıldığı dördüncü bölümde ise mekânsal istatistik yöntemi olan yer-zaman kümelenme analizi ve ekonometrik analiz yöntemi olan panel veri analizi açıklanarak söz konusu analizlerin bulguları değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunun yer aldığı beşinci bölümde ise bulgular değerlendirilerek öneriler verilmiş ve ileriye yönelik araştırma konusu önerilerine değinilmiştir.
Yapılan araştırmada 'Türkiye'deki teşvikli yatırımların bölgesel dağılımı nasıldır? Teşvikli yatırımların dağılımı ile teşvik bölgelerinin temel karakteristikleri arasındaki ilişki nedir?' sorularına yanıt aranmıştır. Soruların yanıtları iki aşamada gerçekleştirilen analizler ile araştırılmıştır. İlk aşamada 2010-2021 yılları arasında kişi başına düşen teşvikli sabit yatırım tutarının  Düzey 3 (il) bazındaki 81 teşvik bölgesine dağılımı yer-zaman kümelenme analizi yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. İkinci aşamada ise bu dağılım ile teşvik bölgelerinin ekonomik, sosyal, çevresel ve yenilikçilik yapısı arasındaki ilişki panel veri analizi yöntemi kullanılarak incelenmiştir. 
Çalışmanın sonucunda genellikle ülkenin doğu kesiminde yer alan ve az gelişmiş olarak nitelendirilen bölgelerdeki kişi başına düşen teşvikli yatırımların son dönemde artmasına rağmen teşvikli yatırımların hala batıdaki gelişmiş bölgelerde yoğunlaştığı görülmüştür. Teşvikli yatırımların dağılımını pozitif yönde etkileyen faktörler teşvik bölgelerinin ekonomik gücü (gelir, teşvikli yatırım sayısı, yabancı sermayeli yatırım gibi) ve Organize Sanayi Bölgesi varlığı olarak tespit edilmiştir. Teşvikli yatırımların dağılımı ile negatif yönde ilişki oluşturan faktörler ise beşeri sermaye ile ilişkili olan nüfus yoğunluğu ve sigortalı çalışan oranı ile bölgesel teşvik uygulamasından faydalanılarak yapılan yatırımların oranıdır. Bu durum Türkiye'deki yatırım teşvik sistemi içerisinde bir uygulama olarak yer alan bölgesel yatırım teşvik uygulamasının, az gelişmiş bölgelere yatırım çekilerek bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılmasına dair belirlenen amaca ulaşılamadığının açık bir göstergesidir. Bu amaca rağmen teşvikli yatırımlar, küreselleşmenin etkisiyle önemi artan yenilikçi sektörlerde yatırım çekerek rekabetçiliği artırma hedefi doğrultusunda belirli düzeyde üretim ve yenilikçilik kapasitesine sahip küresel rekabette söz sahibi olabilecek İstanbul başta olmak üzere diğer gelişmiş illere yönelmiştir. Söz konusu amaca ulaşılamamasının en önemli sebebi olarak ise yatırım teşvik sisteminin karmaşık yapısı ve bölgelerin potansiyellerini geliştirecek ya da sorunlarını çözecek bölgeye özgü yatırım teşviklerinin olmaması gösterilebilir.

Abstract:
Incentive zones are geographical areas, the boundaries of which are determined by the government, where economic growth and regional development are targeted by attracting investment through subsidies offered in line with government policies. The incentive zone determination approach, which emerged in the 1960s and gained importance over time, differs from country to country depending on the investment incentive policies. While some countries focus on the socio-economic development level of the regions when determining incentive zones, others focus on geographical distance, while others strategically focus on the development of certain regions. In Turkey, incentive zone determination practices were carried out for the first time within the scope of the Priority Regions for Development (PDR) policy launched in 1968. The most important change in the incentive zone approach, which has been changed many times over time, was made in 2009. Since 2009, incentive zones have been expanded to cover all provinces and have been graded according to the Socio-Economic Development Index. Currently, the approach that has been in effect since 2012, in which all provinces are divided into 6 levels of incentive zones, remains valid. In addition, for the first time in Turkey, incentive regions were determined at the district level in 2021.
Regional investment incentives, on the other hand, are a type of investment incentive that has been widely used among countries over the last 50 years and basically aims to attract investments to underdeveloped regions through subsidies, thereby reducing regional development disparities. Similar to the incentive zone determination approach, regional investment incentive practices in different countries also differ. In some countries, regional incentives are provided for the development of socially and economically problematic regions, while in others, incentives are provided to strategically develop certain sectors in specific regions. In Turkey, the main objective of regional investment incentive practices, which started with the transition to the planned period after the 1960s, has been to attract more investment to underdeveloped regions and to develop these regions, thus reducing the regional development disparities, especially between the east-west regions of the country. Significant changes were made in the period between 2004 and 2012 regarding regional investment incentives, which increased in importance with the European Union harmonization process between 1995 and 2003 in Turkey. Since 2009, with the new incentive models created, regional investment incentives have become one of the investment incentive practices.
Studies that empirically analyze regional investment incentive practices in Turkey and other countries have mostly focused on the effects of regional incentives on variables such as employment, exports and economic growth, or on the regional distribution of incentive investments and the determinants of this distribution. 
Within the scope of this study, following the theoretical and empirical literature reviews, the main problem of regional investment incentive practices in Turkey has been identified as the fact that developed regions have attracted more investments than underdeveloped regions from the past to the present, despite the main objective of 'reducing development disparities between regions by directing investments to less developed regions'. The main reason for the problem is the approach to determining the incentive zone, which is of great importance in regional investment incentive practices. Accordingly, the main objective of this thesis is to examine the spatial distribution of incentive investments in 81 NUTS 3 Regions determined as incentive zones in Turkey and to analyze the relationship between this distribution and the characteristics of the incentive zones.
In the introduction of the thesis, the general framework, purpose and methodology of the study are presented. In the second chapter, the definition of the concept of incentive zone, the objectives of the incentive zone, and the practices of determining incentive zones in the diffirent countries and in Turkey are analyzed. The third part presents the conceptual framework of regional investment incentives, examines regional investment incentive practices in the diffirent countries, and details the development of regional investment incentive practices and current practices in Turkey. This section also reviews empirical studies on regional investment incentives in Turkey and other countries. In the fourth section, where the methodology and findings of the research are presented, the spatial statistics method of spatial-time cluster analysis and the econometric analysis method of panel data analysis are explained and the findings of these analyses are evaluated.The findings are evaluated in the fifth section where the results of the study are presented.
This study aims to answer the questions 'What is the regional distribution of incentive investments in Turkey? What is the relationship between the distribution of incentive investments and the main characteristics of incentive zones? In order to answer these questions, the analysis was conducted in two stages. In the first stage, the distribution of incentive investments in 81 incentive zones based on NUTS 3 (provinces) between 2010-2021 was analyzed using the spatial-time cluster analysis method. In the second stage, the relationship between this distribution and the economic, social, environmental and innovation structure of incentive zones is analyzed using panel data analysis method. Within the scope of panel data analysis, a total of 18 variables, one of which is a dependent variable, were determined for the 12-year period covering the years 2010-2021 in 81 provinces and analyzed with the model created. While the amount of incentive investment per capita in incentive zones was selected as the dependent variable, independent variables were selected from indicators reflecting the economic, social, environmental and innovative structure of the regions, which are considered to have a significant relationship with incentive investments.
As a result of the study, it was found that the per capita incentive investments in the regions in the eastern part of the country, which are generally characterized as underdeveloped, have increased recently, while the developed regions in the west still attract more incentive investments.The most important factors that positively affect the distribution of incentive investments are the economic strength of the incentive zones (such as income level, number of incentive investments, foreign capital investments) and the presence of Organized Industrial Zones. The main factors that have a negative relationship with the distribution of incentive investments are population density and the ratio of insured employees, which are related to human capital, and the ratio of investments made with regional incentives. This situation shows that the regional investment incentives, which is a practice within the investment incentive system in Turkey, has failed to achieve its stated objective of reducing development disparities in attracting investments to the underdeveloped incentive zones. Despite this objective, incentive investments have been directed towards other developed provinces, particularly Istanbul, which has a certain level of production and innovation capacity, in line with the objective of increasing competitiveness by attracting investments in innovative sectors that have become increasingly important due to globalization. The most important reason for not achieving this objective is the complex structure of the investment incentive system and the lack of region-specific investment incentives to develop the potential of the regions or to solve their problems.