Türkçede katılımcı rolleri kodlayan durum ulamının dizgesel ve dağılımsal görünümü
System and distributional view of the status subject coding participant roles in Turkish
Yazar: SEVİM İŞBİLİR
Danışman: DOÇ. DR. TURGAY SEBZECİOĞLU
Mersin Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada, durum ulamının katılımcı rollerle olan etkileşimi ve dağılımı incelenmiştir. Söz konusu inceleme Michael Alexander Kirkwood Halliday'in Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi Kuramı çerçevesinde yapılmış olup çözümlemeler tümce sınırlı bir etiketleme yoluyla gerçekleştirilmiştir. Türkçe durum dizgesinin dilbilgisel kodlamalarla açıkça gözlemlenebildiği bir dildir ve sözcüklerin dizilimleri farklılaşsa da bu sözcüklere getirilen durum ekleri sayesinde tümce içerisinde çoğu kez bir sözcüğün hangi dilbilgisel rolü üstlendiği belirlenebilmektedir. Bu roller Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi Kuramına göre incelenirken yalnızca sözdizimsel değil anlambilimsel çözümlemelere de yer verilmiştir. Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi dili inceleme yöntemiyle işlevseldir. Kuram, dili düşünsel, kişilerarası ve metinsel olmak üzere üç işlevle anlamlandırır.  Çalışma rollerle ilişkili olduğundan inceleme alanı olarak, kuramın düşünsel üstişlevin altişlevlerinden biri olan yaşantısal üstişlev belirlenmiştir. Yaşantısal üstişlev maddesel, zihinsel, ilişkisel, varoluşsal, davranışsal ve sözel olmak üzere altı süreçten oluşmaktadır. Her süreç türünde katılımcıların belli rolleri bulunmaktadır.  Maddesel süreçlerde Kılıcı ve Erek; zihinsel süreçlerde Algılayıcı ve Olgu; ilişkisel süreçlerde Niteleyici ve Tanımlayıcı;  davranışsal süreçlerde Davranıcı; sözel süreçlerde Söyleyen; varoluşsal süreçlerde Varolan  gibi roller bu süreçlerin temel katılımcı rolleridir. Bu çalışmayla, Türkçede ad ya da ad öbeklerinden oluşan ve süreçte yer alan katılımcıların rollerinde durum ulamının dizgesel ve dağılımsal görünümleri ele alınmıştır.

Abstract:
In this study, the interaction and distribution of the status category with the participant roles were examined. The aforementioned analysis was carried out within the framework of Michael Alexander Kirkwood Halliday's Systematic Functional Grammar Theory, and the analyzes were carried out through a sentence-limited labeling. Turkish is a language in which the case string can be clearly observed with grammatical coding, and although the sequences of words differ, it is often possible to determine which grammatical role a word plays in a sentence, thanks to the case suffixes brought to these words. While these roles are analyzed according to the Systematic Functional Grammar Theory, not only syntactic but also semantic analyzes are included. The Typescript Functional Grammar language is functional by the method of examination. The theory makes sense of language with three functions: intellectual, interpersonal, and textual. Since the study is related to roles, experiential metafunction, which is one of the sub-functions of the theory's intellectual metafunction, has been determined as the field of study. Experiential metafunction consists of six processes: material, mental, relational, existential, behavioral and verbal. In each type of process, participants have certain roles. Sword and Aim in material processes; Perceiver and Phenomenon in mental processes; Qualifying and Descriptive in relational processes; Behavior in behavioral processes; Saying in verbal processes; Roles such as Existing in existential processes are the main participatory roles of these processes. In this study, the systematic and distributional aspects of the status category in the roles of the participants in the process, consisting of nouns or noun phrases in Turkish, are discussed.