Mu'tezile ve Eş'arî kelâmında adâlet ilkesi
The principle of justice for the Mutazilah and the Asharia
Yazar: HUSSEIN MOHAMMED NOORI
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ÜNVERDİ
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam'ın gelişinden henüz bir asır geçmeden, Müslümanların değişik milletlerle ve din mensuplarıyla karşılaşmasına bağlı olarak çeşitli itikadi ekoller ortaya çıkmıştır. Bunlardan Mu'tezile ve Eş'ariyye, İslam Kelamı alanında birbirine muhalif iki itikadi gruptur. Eş'arîler, aklı dini nasların önüne geçiren Mu'tezile'ye karşı, nasları akıldan önce konumlandırmış, kelami meseleleri naklin sunduğu bilgi ölçüsünde yorumlamışlardır. Mutezile ise akılcı yorumuyla öne çıkmıştır. Onların kelam sistemini ifade eden beş ilkenin anlam ve teşekkülünde bu bariz bir şekilde görülmektedir. Bunlar arasında adalet Mu'tezile'nin Allah ve insan ilişkisini düzenleyen ilkesidir. İnsanın sorumluluğu ve buna bağlı olarak Tanrı tasavvurunu ilgilendiren bu ilkeye taalluk eden meseleler Eş'arîlerce de yorumlanmış ve bu konularda çeşitli ihtilaflar tebarüz etmiştir. Bu tezde söz konusu ihtilaflalar karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Çalışmamızda iki mezhep arasındaki başlıca ihtilaf konularından biri olan ilahi adalet konusu incelenmiştir. Şimdiye kadar bu şekilde ele alınmamış bir konu olan ilahi adalet Mu'tezile mezhebinde çok merkezi bir konum işgal ettiğinden dolayı, kelam ilmindeki irade, insan hürriyeti, vaad ve vaîd gibi diğer meselelerle ilişkilendirilmiştir. Keza çalışmada yeri geldiğinde insan iradesini yok sayan Cebriye mezhebi üzerinde de durulmuştur. Zira Eş'arî mezhebinde insan iradesi konusunda Cebriye'ye paralel düşünceler de görülmüştür. Ancak Eş'arîlerle Mu'tzile'nin karşılaştırmalı olarak ele alındığı bu çalışmada elde edilen temel sonuç, adalet ilkesini Eş'arî kelam ekolünün ilahi irade, kudret ve yaratma bağlamında temellendirdiği, Mu'tezile'nin ise insan sorumluluğu temelinde anlamlandırdığıdır.

Abstract:
Less than a century after the advent of Islam, various schools of creed emerged due to the encounter of Muslims with different nations and members of religion. Mu'tazila and Ash'ari sect are two different theological groups with the most opposing views in the field of Islamic Theology. The Ash'arites, against the Mu'tazila, who put the mind ahead of the religious texts, positioned the texts before the mind and interpreted the theological issues to the extent of the information presented by the narration. Mutezile, on the other hand, came to the fore with his rational interpretation. This is clearly seen in the meaning and formation of the five principles that express their kalam system. Among them, justice is the principle of Mu'tazila that regulates the relationship between God and man. The issues related to this principle, which concerns the responsibility of man and, accordingly, the imagination of God, were also interpreted by the Ash'arites, and various disagreements emerged on these issues. In this thesis, these conflicts are discussed comparatively. In this study, the subject of divine justice, which is one of the main conflicts between the two sects, has been examined. Since divine justice, a subject that has not been dealt with in this format until now, occupies a very central position in the Mu'tezile sect, will in the science of Kalam has been associated with other issues such as human freedom, promise and promise. Likewise, the Jabriye sect, which ignores the human will when appropriate, is also emphasized in the study. For, parallel thoughts to Jabriye were also seen in the Ashari sect on the subject of human will. However, the main result obtained in this study, in which Ash'aris and Mu'tzile are handled comparatively, is that the Ash'ari theological school based the principle of justice in the context of divine will, power and creation, while Mu'tezile interprets it on the basis of human responsibility.