Abbasi halifelerinin Büyük Selçuklu Sultanlarına verdiği unvan ve lâkaplar
He Great Seljuk of the Abbasi caliphs titles and titles given to his Sultan
Yazar: MAKBULE DİLAN ÇETİN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDURAHİM TUFANTOZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Unvan ve lâkap kullanımı Müslüman devletler için mühim bir husustur.
Türklerin İslâmiyet'i kabulü ile bu gelenek Türk devletleri tarafından da
benimsenmiştir. İslâm'ın ilk yıllarında Halifeler, sultanlar ve devlet ileri gelenleri daha
mütevazi unvanlar kullanırken bu durum X-XI. Yüzyıllara doğru güç gösterisi haline
gelmiştir.
Örneğin Sultan unvanı ilk defa Hârûnürreşîd tarafından veziri Ca'fer b. Yahyâ
el-Bermekî'ye verildiği bilinmektedir. Abbâsîler'in zayıfladığı dönemde valilere ve
Büveyhîemîrlerine verilen sultan unvanı özellikle GazneliMahmud için yaygın
biçimde kullanıldığından bu unvanı hükümdar olarak ilk defa Gazneli Mahmud'un
aldığı kanaati genel kabul görmüştür. Sultan Mesud da "Seyyidü'l-Mülûkve's-Selâtîn,
ZahîruHalîfetillâh, Hâfız-ı ibâdullah" gibi lakap ve unvanlarla anılmıştır. Diğer
Gazneli sultanlarının da "Sultân-ı muazzam, Sultân-ı Azam, Sultân-ı Adil, Emîr-i
Hamîd, Seyyidü's-Selâtîn, Sultânü'd-Devle" gibi çok sayıda unvan ve lakap aldıkları
tesbit edilmiştir. Ancak XI, yüzyıl sonlarına doğru bu unvanın yalnızca Selçuklu
hanedan mensuplarına has olarak kullanıldığı görmekteyiz. Selçuklu Sultanlarından
Tuğrul Bey'in Sultan unvanını sikkelerde ilk defa kullandığı bilinir. Zaten bu tarihtan
sonra sultan unvanı uzun bir süre Selçuklu hanedanına has bir unvan haline geldiğini
görmekteyiz.
Çalışmamıza konu olan Büyük Selçuklu Devleti, Abbâsî halifelerini Sünnî
İslâm dünyasının mânevî lideri olarak kabul etmiştir. Onlara saygıda kusur etmemeye
çalışmış, halifelerin, saltanatlarını tasdik edip kendilerine unvan ve lakap tevcih
etmelerini büyük bir şeref kabul etmiştir. Bunun göstergesi olarak da ilk teması
Dandanakan zaferi sonrasında zafernâmesini Âbbasi halifesi el-Kaimbiemrillah'a iletmesiyle gösterdi. Bunun karşılığında Halife el-Kaimbiemrillah ona "es-Sultanü'lmuazzam", "Rüknü'd dünya ve'd-din" gibi unvanlar vermiştir. İlerleyen dönemlerde bu unvan sayıları arttıkça değersizleşeceğini ve aynı unvanların çeşitli hükümdarlar tarafından tekrarlanacağını göreceğiz.

Anahtar Kelimeler: Abbasiler, Selçuklular, Unvan, Lakap, Din, Otorite

Abstract:
The use of titles and nicknames is an important issue for Muslim states. With
the acceptance of Islam by the Turks, this tradition was also adopted by the Turkish
states. In the first years of Islam, while the caliphs, sultans and state dignitaries used
more modest titles, this situation occurred in X-XI. It has become a show of power for
centuries.
For example, the title of Sultan was first used by Hârûnürreşîd by his
vizier Ca'fer b. It is known that it was given to Yahya al-Bermeki. Since the title of
sultan, which was given to governors and way hi emirs during the weakening of the
Abbasids, was widely used especially for Mahmud of Gazne, it was generally accepted
that Mahmud of Ghazni took this title as the ruler for the first time. Sultan Mesud
was also known by nicknames and titles such as "Seyyidü'l-Mulukve's-Selâtîn,
ZahiruKhalifetillah, Hâfız-ı ibâdullah". It has been determined that other Ghaznavid
sultans also received many titles and nicknames such as "Sultan-i enormous, Sultan-i
Azam, Sultan-i Adil, Emir-i Hamid, Seyyidü's-Selâtîn, Sultanü'd-Devle". However,
towards the end of the XI century, we see that this title was used exclusively for the
members of the Seljuk dynasty. It is known that Tugrul Bey, one of the Seljuk Sultans,
used the title Sultan on coins for the first time. After this date, we believe that the title
of sultan became a title unique to the Seljuk dynasty for a long time.
The Great Seljuk State, which is the subject of our study, accepted the
Abbasid caliphs as the spiritual leader of the Sunni Islamic world. He tried not to fail
to respect them, and considered it a great honor for the caliphs to confirm their reign
and confer titles and nicknames on them. As an indication of this, he showed his first
contact by transmitting his victory name to Abbasid caliph al-Kaimbiemrillah after the Dandanakan victory. In return, the Caliph al-Kaimbiemrillah gave him titles such as "es-Sultanü'l- tremendous", "Rüknü'd-dünya ve'd-din". In the following periods, we will see that as the number of these titles increase, they will become worthless and the same titles will be repeated by various rulers.

Keywords: Abbasids, Seljuks, Title, Nickname, Religion, Authority