Horasan'da Şiilik
Shiism in Khorasan
Yazar: HABİP DEMİR
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Horasan = Horasan ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; İslamiyet = Islam ; Şia = Şia

Özet:
İslam'ın ilk asırlarında doğu bölgesinin bütününü kapsayacak şekilde kullanılan Horasan, hemen her türden siyasî, dinî ve fikrî hareketin doğup geliştiği bölgelerden biri olmuştur. Bölgenin çeşitli hareketler açısından zengin bir yer olmasında merkezî iktidarın etkisinden uzak oluşunun rolü büyüktür. Bu özelliğinin etkisiyle Horasan bölgesi, Mürcie, Şîa, Haricilik ve Mutezile gibi mezheplerin geliştiği ve fikirlerini yaydığı bir yer haline gelmiştir.
Başlangıçta Irak coğrafyasında ortaya çıkan Şiî hareketler, hicrî ikinci asırdan itibaren Emevî-Hâşimî çekişmesinin bir uzantısı olarak Horasan'a taşınmıştır. Bu bağlamda Horasan, Emevîlere karşı Hâşimî muhalefetin yoğun destek bulduğu ve başarıya ulaştığı bir bölge olmuştur. 
Horasan'da Şiî fikirler çerçevesinde ilk ortaya çıkan grupların önce Muhammed b. el-Hanefiyye, ardından oğlu Ebû Hâşim'i imam olarak kabul eden Keysâniyye ve buna eklemlenmiş gulat hareketler olduğu görülmektedir. Bu hareketler, Abbasî iktidarının kurulmasında önemli rol oynamıştır. Bununla birlikte Zeydî ve İsmâilî hareketlerin de Horasan'da zemin bulduğunu söylemek mümkündür.
İlk olarak Yemen kökenli Eşʻar kabilesi mensuplarının Kum ve civarına yerleşmesi burayı İmâmî gruplar açısından süreç içerisinde cazibe merkezi haline getirmiştir. İmâmî gruplar, Şiî imamlarından Ali er-Rızâ'nın Horasan'a gelişi ve burada Abbasî tahtına veliaht olarak atanmasıyla bölgede görünür hale gelmiştir. Diğer yandan Sâdât'ın ve İmamzâdelerin Horasan'ın çeşitli şehirlerine göç etmesi, Ali soyu etrafındaki fikrî oluşumlara farkındalık kazandırmıştır. Kendilerinden sonra onların adı etrafında oluşturulan yüzlerce İmamzade türbesi ve bu türbeler etrafında geliştirilen edebiyat, Şiiliğin toplumsal olarak da zemin kazanmasını sağlamıştır. 
Şiiliğin Horasan'daki bir başka tezahürü hadis faaliyetleri kanalıyla görülmüştür. Irak coğrafyasında üretilen Şiî hadisler ilk olarak Kum ve Rey'e ardından Horasan'ın diğer şehirlerine taşınarak dağınık haldeki bu birikim tedvin edilmiş, böylece diğer Şiî gruplar üzerinde belirgin bir hâkimiyet kurulmuştur. İmâmiyye açısından son derece önemli olan Usûlu'l-Kâfî ve Men Lâ Yahduruhu'l-Fakîh gibi eserlerin bu coğrafyada üretilmesi bunun en önemli kanıtıdır.

Abstract:
In the first centuries of Islam, the name of Khorasan was used to cover the whole eastern region, and it became a region which was emerging and developing place of all kinds of political, religious, and intellectual movements. Its being far way from influence of the central power might played role in that the region was abundant in term of different movements. Because of that the Khorasan region became a place which Islamic sects like Murjia, Shia, Kharijite, and Mu'tazila had developed and spread out their thoughts. 
At the beginning, the Shiite movements emerged in the region of Iraq, and from second hijri century, these movements moved to Khorasan as an extension of Umayyad-Hashemids controversies.  In this sense, Khorasan became a place where the Hashemite opposition found a strong support and reached to success against to the Ummayyads.
In the context of Shiite thoughts in the Khorasan, it is seen that the first emerged group was Kaysaniyya, and then ghulat movements were jointed to it (Kaysaniyya). And they accepted Muhammad ibn al-Hanafiyyah, and then his son Abu Hashim as imams. These movements played a significant role in the establishment of the Abbasid ruling. Except of this, it is possible to say that Zaydi and Ismaili movements also found grounds for themselves in the Khorasan.
After members of Ash'ar tribe with Yemenite origin settled down Qom and its vicinity for the first time, it became an attraction center for Imami groups during the time. Imami groups became more visible after Shiite imam Ali al-Rida went to Khorasan and was appointed to heir to the throne of Abbasids. On the other hand, Sadat and Imamzades' migration to different cities of Khorasan, raised awareness to intellectual formations surrounding around descents of Ali. In the name of them, the hundreds of Imamzade shrines were constructed after they passed away, and a literature was developed at the around of these tombs. And that helped to Shiite to gain social ground in the Khorasan. 
Another appearing of Shiism in the Khorasan happened through hadith activities.  Shiite hadiths which were produced in Iraq region, firstly transmitted to Qom and Ray, and then to other cities of the Khorasan. And because these disconnected narratives were complied in Khorasan, it set up a distinctive ruling over other Shiite groups. Production of some very significant pieces for Imamiyyah (like Usulu-l Kafi and Men La Yahduruhu'l Fakih) in this region, is one of the most important proves of that.