Cumhuriyetten günümüze toplumsal değişimin Türk resim sanatında kadın imgesine yansıması
Reflection of the sosial chance on the image of woman in Turkish art of painting since the fondation of republic
Yazar: MERYEM UZUNOĞLU
Danışman: PROF. AYDIN AYAN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı / Resim Bilim Dalı
Derece: Sanatta Yeterlik, 2008
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Türk sanatçıları her zaman içinde yaşadıkları toplumun dinamiklerinden, siyasal olaylardan ve fikir akımlarından etkilenmişlerdir. Dolayısıyla onların ortaya koydukları eserlerde toplumsal yaşamdaki değişimin izlerini takip etmek mümkündür. Batı sanatı etkisindeki Türk resminin ilk dönemlerinden itibaren kadın figürü sanatın öncelikli konularından biri olmuş; ancak içinde yaşanılan süreç ve sanatçının öznel bakışına bağlı olarak farklı ilgilerle ele alınmıştır.Tanzimat'la birlikte yeni bir toplum düzeni oluşturmak isteyen Osmanlı Türk aydını dikkatini -anne ve eş oluşu nedeniyle- kültürün taşınmasında önemli rol oynayan kadına yöneltmiştir. Meşrutiyet yıllarından itibaren yazılan romanlarda ve yapılan resimlerde yeni bir kadın modeli ortaya konur. Tasarlanan yeni kadın imgesi toplumun değişmesi ve dönüşmesinde taşıyıcı rol oynayacaktır. Bu süreçte gerçekleşen "kadın imgesi üzerine kurulu" yapıtlar incelendiğinde toplumsal değişimin resim sanatımıza yansıyan izleri açıkça görülecektir. Bu dönemde Osman Hamdi Bey ve Şehzade Abdülmecid' in eserlerinde kendine güvenen, kültürlü, sanatı ve bilimi evrensel anlamda tüketen ve üreten, batılı normlara uygun kadınlar betimlenmiştir. Böylece bir yandan batılılara ne kadar batılı ve modern olduğumuz gösterilirken bir yandan da Osmanlı toplumuna bu yeni kadın tipi benimsetilmeye çalışılır.Çallı kuşağının ortaya koyduğu resimlerde erkeğin kadını biçimlendiren gözüyle betimlenen kadınlar bazen güzellikleri ve zarafetleriyle seyirlik birer nesneye dönüşürler, bazen entelektüel görüntüleriyle modernizmin sembolü olur, bazen de toplumdaki en temel görevleri olan annelikleri vurgulanır. Ancak savaş yılları geldiğinde bu kadınlar hiçbir fedakarlıktan kaçınmaz; yeri gelir cephede savaşır, yeri gelir cepheye silah taşırlar. Gerçek yaşamda çektikleri çile bu resimlere de yansır. Bazen kendileri saldırıya uğrar, bazen de çocuklarını korumak için kendi gövdelerini siper ederler.Cumhuriyetin kuruluş yıllarından itibaren, çağdaşlaşmayı sağlayacak devrimlerin halka benimsetilmesi için bazı görsel imgeler kullanılmıştır. Bu imgelerin sanat eserleri, gazete ve dergiler aracılığıyla kitleleri etkileyerek toplumsal dönüşüme ivme kazandırması hedeflenmiştir. Bu nedenle yeni devlet sanatsal faaliyetleri himaye ederek örgütleme misyonu üstlenmiştir. Cumhuriyet ideologlarının profilini çizdiği yeni kadın modeli Çallı Kuşağı'nın ardından Müstakillerin ve D Grubu sanatçılarının resimlerinde de görülmeye başlar. Artık kadınlarımız çarşaflarını çıkarmış başlarını açmışlardır. Kentli kadın dışarıda tayyör giymekte, başına şapka takmaktadır. Evde çoğunlukla kitap okur. Akşamları bir kulüpte ya da davette bitkin düşene kadar dans eder. Bazen gizli gizli romantik kaçamaklar yapar, bazen de bir kafeteryada oturup en yakın arkadaşıyla dedikodu eder. Artık balıketi görünümünden sıyrılmış, gözlerindeki sürmeleri silmiştir. Etek boyu kısalmış, hatları incelmiş, duruşu dikleşmiştir. Batılı hemcinslerinden bir farkı yoktur onun. Ancak batılı olma, batılı görünme sevdasındaki kentli kadın giderek kendi kültüründen uzaklaşmaya başlar.Bu süreçte Türk aydını, giderek İstanbul içine sıkışan sanatın ülke gerçeklerinden koptuğunu düşünmeye başlar. Devlet idarecileri sanatın önünü açmak, Türk halkıyla sanatçıyı buluşturmak için bir dizi etkinlik tasarlar. Düzenlenen Devlet Resim Heykel Sergileri ve Yurt Gezileri aracılığıyla bir yandan sanatçı desteklenirken, bir yandan da ülke gerçeklerinin tuvallere yansıması sağlanacak; bu yolla sanat yerelleşecektir. Bu gezilerden en çak etkilenen sanatçılardan biri olan Bedri Rahmi Eyüboğlu halk türkülerinden yola çıkarak yaptığı resimlerde Anadolu insanının çileli yaşamını konu eder ya da halı ve kilim desenleriyle Anadolu folklorunu ele alır.Türk sanatçısı devrimleri anlattığı resimlerde köylü kadını ülkesine bağlı, Ata'sının izinde, çalışkan ve onurlu vatandaşlar olarak resmeder. Yüzyıllardır olduğu gibi Cumhuriyetin ilk yıllarında da kadınlar tarlada çalışır, hayvanlara bakar, süt sağar, ekmek yapar ve ürünü pazara götürüp satar. Okuma yazma kursuna gider. Cemal Tollu'nun bir resminde betimlediği gibi tarlada dinlenmek için ara verdiğinde bile dersine çalışır.Ancak 1950'den itibaren hem dünyada hem de ülkemizde meydana gelen değişiklikler merkezin önceliklerini değiştirir. Cumhuriyet kadını batılılaşmanın simgesi olmaktan çıkar. Artık ekonomik gelişim, sanayi atılımı ve demokratikleşme kavramları modernleşmenin göstergeleri haline gelmeye başlamıştır. Ekonomik gelişmeye odaklanan devlet sanatsal ve kültürel etkinlikleri düzenleme misyonunu terk eder. Sanatçı kendi haline bırakılır. Gerek içerdeki siyasal durum, gerekse dünya sanatındaki gelişmeler nedeniyle toplumsal konular önemini yitirir, soyut resim giderek yaygınlık kazanır.Bu süreçte tarımda makineleşme kırsal kesimdeki yaşam pratiğini değiştirmeye başlar. İnsan emeğine duyulan ihtiyaç azalınca büyük topraklardaki tarımsal üretimi gerçekleştirmek için yardımlaşmanın zorunlu kıldığı geniş aile olgusu anlamını yitirmeye başlar. Öte yandan tarım ürünlerinin değerlerinin düşmesi kırsal kesimdekileri, başka alanlarda iş aramaya yöneltir. Böylece göç başlar.Kırsal kesimden kente gelen ailenin ve kadının gündelik yaşamı tümüyle değişir. Kadınlar eğitimsiz oldukları için uzmanlık gerektiren ve sosyal güvencesi olan işlerde çalışamazlar. Bu nedenle ya ev içinde çalışmanın yollarını arar ya da sosyal güvencesi olmayan yarım günlük düzensiz işlerde çalışmak zorunda kalırlar. Öte yandan köyde kalan kadın için de bazı farklılıklar söz konusudur. Kadın hala tarlada ücretsiz aile işçisi olarak çalışmaya devam etmektedir. Ancak eve giren sanayi ürünleri hayatını bir parça kolaylaştırmış, yükünü azaltmıştır. Fakat makineleşmeyle birlikte uzmanlık gerektiren işleri erkekler üzerlerine almışlar, kadınlar tarlada emek yoğun işleri yapmaya devam etmişlerdir. Üstelik ev içindeki geleneksel rolleri de devam etmektedir.Kentte ise birbirinden farklı yaşam modelleri söz konusudur. Göçle kente gelenler, şehir hayatının kimi özellikleriyle köy geleneklerini sentezleyerek arabesk bir yaşam modeli oluşturmuşlardır. Ekonomik gelişmeyle birlikte kentte yükselen gökdelenler ve modern binaların yanında yoksul insanların yaşadıkları gecekondular da yayılmaya başlar. Sosyal çalkantılar giderek artar, siyasi gerginlikler tırmanır.60'lı yıllardan itibaren toplumsal konulara ilgi duymaya başlayan bazı sanatçılar, köy yaşantısı, göç ve gecekondu gerçeğini ele alan resimler yaparlar. Bu eserlerde kadın figürü başrolde olsa da asıl tema yoksulluktur. Ekonomik sıkıntılar kadın, erkek, çoluk çocuk herkesi etkilemektedir. Bu nedenle gerek Anadolu köylüsünün yaşamını anlatan Neşet Günal'ın resimlerinde, gerekse göç ve gecekondu gerçeğini betimleyen Nedim Günsür'ün eserlerinde kadın sorununa özellikle yapılmış bir vurgu söz konusu değildir.Siyasi gerginliğin tırmandığı sağ sol çatışmasının iyice kızıştığı 70'li yıllarda sanatçılar yine ülke gerçeklerine kayıtsız kalmazlar. Sosyal sorumluluk bilinciyle gerçekleştirdikleri resimlerde kadınlar ezilen kitlenin birer üyesi olarak betimlenirler. Kimi zaman çaresizce yıkılan gecekondularını seyreder bu kadınlar, kimi zaman da grevlere katılırlar. Bazen işçi, bazen de köylü oldukları resimlerde el ve ayakları abartılır. Kadınsı bir çekicilikleri ya da cazibeleri yoktur. Onlar eşleri ve çocuklarıyla birlikte zor koşullarda yaşam mücadelesi vermektedirler.Öte yandan, 60 yıllık cumhuriyet deneyiminde her ideoloji kendisine uygun farklı bir kadın modeli oluşturmuştur. Atatürkçü, İslamcı, milliyetçi ve sol ideolojilerin ortaya koyduğu farklı toplum modellerinde, kadınlar birbirinden farklı roller üstlenmiş ve farklı görünümlere bürünmüşlerdir. Bu çeşitlilik sanat eserlerine de yansır. Kimi zaman bir süs objesi, kimi zaman oryantalist bakışın odalığı, bazen fedakar anne, bazen de baştan çıkaran bir yosma olarak yansır tuvallere. Ancak bu süreçte Bazı sanatçılar dışında kadını toplumsal cinsiyet rolleri açısından ele alan olmaz.1980'deki ihtilalın ardından kurulan askeri yönetim aşırı uçlardaki eğilimleri yok etmek için yasaklar koyunca, ülkede siyasi anlamda bir boşluk oluşur. 70'li yılların ideolojik kavgalarla dolu çalkantılı ortamında kendi sorunlarını dile getirememiş olan kadınlar bu süreçte seslerini duyurabilecekleri bir platform oluştururlar. Kadınlar, feminizmin de etkisiyle hayatın her alanında olduğu gibi sanat alanında da kendi durumlarını sorgulamaya başlamışlardır. Kendi sorunlarından yola çıkarak yaptıkları resimlerde, bir yandan toplumsal sıkıntıları yansıtırken, öte yandan erkek egemen sistemi eleştirirler. Gülsün Karamustafa'nın arabesk kültür, göç ya da kadın cinselliğine erkek bakışını irdelediği pop işler gerçekleştirirken, Nil Yalter video işler aracılığıyla cinselliğini ön plana çıkaran kadının kendi bireysel kimliğini yok etmesini eleştirir. Nur Koçak da ?nesne kadın? larında benzer bir vurguyla cinsel bir meta ya da reklam malzemesine dönüşen kadını ele alır.Ataerkil toplumun tüm kurumlarının sorgulandığı güncel işlerde kadın gerçeği tüm çıplaklığı ile görülmeye başlamıştır. Sanatın konusu olan kadın, artık Tanzimat'la başlayan Batılılaşma süreci ve Cumhuriyet dönemi resimlerindeki sembol kadınların aksine, bazen Cihat Aral'ın tuvalinde çöp toplar, bazen Nedret Sekban'ın resminde çiçek satar, sokakta müzik yaparak para kazanır, bazen de töreye kurban gider, İrfan Önürmen'in tüllerden oluşan kolajlarında ise ?chat? yaptığı, kahvaltıyı geç hazırladığı için öldürülür ya da 1950'de Bedri Rahmi'nin tuvalinde sedye'ye yatan kadın 1980'lerde Mustafa Ata'nın resminde atın terkisinde doğuma giderken yolda can verir.Kuşkusuz gelişmekte olan Türkiye'de tek sorun kadın erkek eşitsizliği meselesi değildir. Yoksulluktan kaynaklanan sıkıntılar kadın-erkek, çoluk-çocuk, herkesi etkilemektedir. Ancak kadınlar, ataerkil sistemin kendilerine yüklediği toplumsal görev ve sorumlulukların ağırlığı altında ezilmekte ve yorgun düşmektedirler. Üstelik Türk kadınlarının batılılaşma hareketi ile başlayan 150 yıllık evrilme sürecinde elde ettikleri tüm kazanımlara rağmen, bu gerçek pek fazla değişmemiştir. Günlük yaşamı kolaylaştıran bütün teknolojik gelişmelere rağmen kamusal alana çıkan kadının eve ait sorumluluklarında bir eksilme olmayışı onun taşıdığı yükü daha da arttırmıştır.Feministlerin 80'li yıllarda gündeme getirdiği kadın erkek eşitsizliği meselesi, 2000'li yıllarda Türk erkeklerinin de kabul ettiği bir gerçeklik olmuştur. Yirmi yılı aşkın bir süredir aydınlar arasında tartışılan bu konu sinema, edebiyat ve resim sanatı aracılığıyla Türk toplumunda farkındalık düzeyine ulaşmıştır. Kadınlar artık kendi üzerlerindeki baskıyı çeşitli kurumlar aracılığıyla meşrulaştıran ataerkil düzeni sorgulamakta, hesap sormakta ve talep etmektedirler. Kuşkusuz bu farkındalığın oluşmasında güncel sanatın sarsıcı örneklerinin katkısı büyük olmuştur.Bu bağlamda, kendi bedenini kullanarak gerçekleştirdiği video işler ve enstelasyonlar aracılığıyla Canan Şenol modernizmin tektipleştiren katı ve müsamahasız kurumlarını eleştirirken; Şükran Moral erkek egemen sistemin kadını cinsel bir metaya dönüştürmesine duyduğu tepkiyi dile getirir. İrfan Önürmen ise kadın oldukları için ezilen, şiddet gören, sudan bahanelerle öldürülen kadınların dramını anlatır pentüllerinde?

Abstract:
Turkish artists have always been influenced by the dynamics of their society, the political developments and intellectual currents. Therefore, it is possible to follow the traces of the changes in the social life in their works. Starting from the first stages of Turkish painting, under the influence of the Western art, female form has become one of the priority issues of the art; however, it has been considered with different concerns, in connection with the undergoing processes and the subjective view of the artist.The Ottoman-Turkish intelligentsia, who wished to form a new social order, has directed attention to woman, who plays an important role in the transmission of culture due to their role as mother and spouse. Starting from the years of Meşrutiyet (the constitutional monarchy), a new woman model is presented in the novels and paintings. The newly devised woman imagery would act as an impetus in the change and transformation of society. When the works, "based on the woman image," made in this period are examined, the traces of the social changes, reflected to our art will be seen clearly. In this era, in the works of Osman Hamdi Bey and Crown Prince Abdülmecid, confident, educated women, who consume and produce art and culture in the universal sense and who are compliant with western norms, have been described. Therefore, while showing how western and modern we were to the westerners, a new woman model was tried to be imposed on the Ottoman society.In paintings, made by Çallı generation, the women, described by the eyes of the men, shaping the women, sometimes transform into an object for viewing with their beauty and delicacy, sometimes they become the symbol of modernism with their intellectual appearance and sometimes, their motherhood, as their most fundamental social duty, is emphasized. However, in times of war, these women make all kinds of sacrifices and they fight in the front when necessary and supply ammunition to the front. Their sufferings in real life are also reflected on the paintings. Sometime they are attacked and sometimes, they use their bodies as shields to protect their children.Starting from the early years of republic, certain visual elements were used to impose the revolutions, which will provide modernization, to the public. These images were aimed to provide impetus to the social transformation, as they influence the public through art works, newspapers and magazines. Because of this reason, the state has assumed the mission to sponsor and organize artistic activities. The new woman model, outlined by the republican ideologues, was started to be seen in the paintings of the Independents and D Group artists. Now our women have taken of their chadors and uncovered their heads. The urban woman wears suits and wears a hat. At home, she mostly reads books. In the evenings, she dances until she gets tired in a club or reception. Sometimes, she has some discreet romantic relations and sometimes she sits at a café and gossips with her closest friend. Now she has given up her slightly overweight appearance and has removed her eye makeup. Skirt size has shortened, the curves have become slimmer and the she has started to stand up straight. She is no different than her western peers. However, the urban woman, who is focused on being or appearing as a westerner, starts departing from her own culture.In this process, the Turkish intellectual starts thinking that the art, which gradually has become contained in Istanbul, had lost its connections with the realities of the country. The state administrators devise a series of activities to clear the path of art and to introduce artists to Turkish people. While on one hand, the artist is supported through organized State Painting and Sculpture exhibitions, on the other hand, the reflection of the realities of the country on canvas, will be provided and therefore the art will be localized. Bedri Rahmi Eyüboğlu, one of the artists, who were most influenced with these tours, express the painful life of the Anatolian people in the paintings, made on the basis of folk songs or adopts Anatolian folklore as a theme with carpet or rug patterns.Turkish artists illustrate rural woman in the paintings, narrating the revolution, as diligent and honorable citizens, who is adherent to her country and her Leader, Atatürk. Just like in the preceding centuries, in the first years of the Republic, women used to work in the fields, care the stock, milk the animals, make bread and take the products to the market and sell them. She goes to the course to learn how to read and write. She is so ambitious that, she studies, whenever she gives a break in the field.However, starting from the 1950s, the changes in the world and in our country shifts the priorities of the central government. The woman abandons its position as the symbol of westernization. Now the terms of economic development, industrial leap and democratization have become the indicators of modernization. The state, focusing on economic development, abandons its mission to organize artistic and cultural activities. The artists are left on their own. Both the domestic political situation and also due to the developments in the world art, the social issues lose their importance and abstract painting becomes dominant.In this process, mechanization in agriculture, starts changing the living practices in the rural areas. As the need for labor dwindles, the phenomenon of large families, necessitated by the division of labor, required to perform agricultural production in large fields, starts losing its meaning. On the other hand, the decrease in the value of agricultural products directs the people, living in the rural areas, to seek works in other fields. Therefore, the migration starts.The daily life of the family and the woman, migrating from rural areas to the city, changes in its entirety. Since the women are uneducated, they can not work at posts, requiring specialization and offering social security. Because of this reason, either they look for ways to work at domestic works or have to work at part-time irregular works, which offer no social security. On the other hand, there are also certain differences for the women, who stayed in the village. The women still continues to work in the fields as free family worker. However, the industrial products, which are imported to the domestic household have somewhat made her life easier and mitigated her burden. However, with the mechanization, the men have assumed the works, requiring specialization and the women have continued to perform labor-intensive works in the field. Moreover, their traditional roles in the house also continue.In the city, there are different life models. The persons, who migrated to the cities, have formed an arabesque life model, by synthesizing certain features of the urban life with rural traditions. Along with the skyscrapers and modern buildings, which have started to rise in the cities together with the economic development, shanty towns, in which poor people live, start to spread. Social fluctuations sharpen and political tension increases.Starting from 60s, some artists, who started to show an interest on social issues, make paintings, concerning rural life, migration and shanty town reality. In these works, although the female figure has the lead role, the main theme is poverty. Economic hardships affect everyone, women, men and children. Because of this reason, in the paintings of Neşet Günal, narrating the life of Anatolian peasants, and the works of Nedim Günsür, depicting the migration and shanty town realities, there are no specific emphases, made on the problem of women.In 70s, when the political tension increased dramatically and the conflicts between the right and left wing rose to a peak, the artists do not stay indifferent to the realities of the country. In paintings, made with the awareness of social accountability, the women are described as members of an oppressed mass. Sometimes these women desperately watch their demolished shacks, and sometimes they participate in strikes. In paintings, where the women are sometimes workers and sometimes villagers, their hands and feet are exaggerated. They do not have a feminine attractiveness. They struggle for life with their spouses and children under difficult conditions.On the other hand, in the republican experience of 60 years, each ideology has formed a different woman model, suitable for itself. In different society models, proposed by the Kemalist, Islamist, nationalist and leftist ideologies, the women have assumed different roles and adopted different appearances. This diversity is also reflected on the artistic works. The woman, who is shown sometimes as a decorative object, sometimes concubine of an orientalist view, a devoted mother and sometimes a seductive prostitute, is reflected on the canvas always as the other. Other than a couple artists, no one considers the woman with respect to the social gender roles.When the military government, established following the military coup in 1980, imposed prohibitions to destroy extremist tendencies, a political vacuum is formed in the country in the political sense. The women, who have failed to n the turbulent environment of the 1970s, full of ideological struggles, form a platform in this process, where they could be heard. With the effect of the feminism, the women have started questioning their status in art, as well as in all fields of life. In the paintings, made on the basis of their own problems, while they reflect the social problems, they also criticize patriarchal society. While Gülsün Karamustafa has made pop works, depicting arabesque culture, migration or the male view of female sexuality, Nil Yalter, through video works, criticizes the self-destruction of the individual identity of women, who emphasize their sexuality. Nur Koçak, in "Object Women,? considers the woman, who have transformed into a sexual commodity or advertising material.In these works, in which all institutions of the patriarchal society is question, the reality of women is started to be seen with all its nakedness. The woman, the subject of art, contrary to symbol women of the paintings of the process of Westernization, which commenced with Tanzimat and Republican era, sometimes collects garbage, as shown on the canvas of Cihat Aral, sometimes sells flowers just like in the paintings of Nedret Sekban, earns a living by playing music in the street, sometimes becomes a victim of traditions. In the collages of İrfan Önürmen, made of tulle, the woman is killed for is killed for chatting on internet or being late in preparing breakfast or the woman, who is depicted on stretcher on the canvas of Bedri Rahmi in 1950s, dies when going to the hospital to give birth on the saddle of a horse in 1980s in the paintings of Mustafa Ata.Doubtlessly, inequality of men and women is not the only problem in developing Turkey. Hardships, caused by poverty affect everyone, women, men and children. However, women are crushed under the weight of the social duties and responsibilities, imposed by the patriarchal system and they are exhausted. Moreover, despite all successes, achieved in the process of evolution of 150 years of the Turkish women, which has commenced with the process of westernization, this fact has not changed. Despite all technological developments, which facilitate the daily life, the fact that there are no decreases in the domestic responsibilities of the woman, who emerge in the public area, has further increased her burden.The issue of inequality of men and women, pronounced by the feminists in the 80s, have become a reality, accepted by Turkish men as well in 2000s. This issue, which has been discussed by the intellectuals for more than twenty years, have reached a level of awareness in Turkish society, through cinema, literature and paintings. The women now question the patriarchal order, which legitimizes the oppression on them through certain institutions, ask for accountability and demand. Doubtlessly, the shocking examples of the contemporary art had a great contribution in the formation of this awareness.In this context, through the video works and installations, performed using her own body, Canan Şenol criticizes the rigid and intolerant institutions of the modernism, which creates uniform persons, Şükran Moral expresses her reaction to the conversion of woman to a sexual commodity by the patriarchal system. İrfan Önürmen narrates the women, who are suppressed, become subjects of violence and killed for nonsense reasons?