Orta Çağ Anadolu Türk İslam mimarisinde figürlü taş bezemeler (909-1453)
Figured stone decorations in Middle Age Anatolian Turkish-Islamic architecture (909-1453)
Yazar: FATMAGÜL SAKLAVCI
Danışman: PROF. DR. ALİ AKSU ; PROF. DR. ABDULKADİR DÜNDAR
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Anadolu = Anatolia ; Anadolu Selçukluları = Anatolian Seljuks ; Figür = Figure ; Mimari = Architectural ; Orta Çağ = Middle Ages ; Selçuklu mimarisi = Seljuks architecture ; Taş süsleme = Stone decoration ; Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture ; İkonografi = Iconograpy

Özet:
Yaşamları mücadele ve avcılıkla geçen insanlar tarihin derinliklerinden itibaren tabiat olaylarına karşı çaresiz kalmış, çevrelerindeki canlıların, kendisinin nasıl meydana geldiğini merak etmiş, büyü ve sihirlere başvurarak tanrıları ve onların âlemini tasarlayarak resmetmeye çalışmışlardır. Orta Asya bozkırlarında göçer yaşam süren toplumlarda ortaya çıkan ve simgesel anlamları olan figürler Asya ve Orta Avrupa'ya kadar yayılmış, İslamiyet'ten önceki devirlerde Orta ve İç Asya'da tekâmül ederek betimlenmiş ve bir üslup halini almıştır. Stilize edilmiş bu figürler mimaride olduğu gibi diğer sanat eserleri üzerinde de kullanılmıştır.
Simgesel anlamlar taşıyan figürler, İslam dininin kabulü ve Türklerin Anadolu'ya geçmeleri ve kadim inançların da etkisiyle mimari yapılarda Osmanlı öncesine kadar süsleme unsuru olarak yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Mitolojik, insan ve hayvan figürleri olarak sınıflandırabileceğimiz bu figürler yapılarda tek başına ya da diğer figürler ile birlikte tasvir edilmiştir. Yapılarda tasarlanan figürler güç, cesaret ve saltanat sembolü olarak kullanıldığı gibi sultanı ve yapıyı kötülüklerden koruyan, düşman, hastalık girmesine engel olan nazarlık ve tılsım olarak da kullanılmıştır. Bazı yapılarda ise bolluk, bereket, şifa, zıt kavramların mücadelesi, kozmolojik unsurlar, 12 Hayvanlı Türk Takvim, hayat ağacı ve vakvak ağacı figürleri olarak görülmektedir.
Figürler heykel, mask, büst ve kabartma şeklinde, yapıların dış cephelerinde, sütunlarda, taçkapı ve mihraplarda, çörten, konsol ve payelerde tasarlanmıştır.  Bu doğrultuda da çalışmanın konusu Orta Çağ Anadolu Türk İslam mimarisi figürlü yapılarının belirlenmesi, figürlerin tasvirlerinin, ikonografik değerlendirilmeleri ve karşılaştırmalarının yapılmasıdır.

Anahtar Kelimeler: Anadolu Selçuklu, Mimari, Taş İşçiliği, Figür, İkonografi

Abstract:
People who spent their lives in struggle and hunting have been desperate against natural events since the past, wondered how the creatures around them came to be, trying to portray the gods and their world by resorting to amulets and magic. Figures that emerged in societies that lived in the nomadic life in the Central Asian steppes and have symbolic meanings spread to Asia and Central Europe, and were evolved in Central and Middle Asia in the ages before Islam and became a style. These stylized figures were used on other works of art as well as in architecture.
Figures with symbolic meanings were widely used as decoration elements in the architectural structures until the Ottoman period with the acceptance of the Islamic religion and the transition of Turks to Anatolia and the influence of ancient beliefs. These figures, which can be classified as mythological, human and animal figures, are illustrated alone or together with other figures in the buildings. The figures designed in the buildings were used as symbols of power, courage and reign, as well as evil and talismans that protect the sultan and the building from evil and prevent the enemy from entering the disease. In some buildings, abundance, fertility, healing, the struggle of opposite concepts, cosmological elements, 12 Animal Turkish Calendar, tree of life and vacuum tree figures are seen.
The figures are designed in the form of sculptures, masks, bust and reliefs in buildings, on the exteriors of the buildings, columns, crown gates and mihrabs, borders, consoles and paws. In this regard, the subject of the study is to determine the figured structures of Medieval Anatolian Turkish Islamic architecture, to depict the figures, to make iconographic evaluations and comparisons.

Keywords: Anatolian Seljuk, Architectural, Stone Reliefs, Figure, Iconography