Uygur Turfan metinlerindeki felsefî meseleler – Tanrı, âlem ve ahlâk tasavvuru
Philosophical matters in Uigur Turfan texts – realisation of God, universe and morality
Yazar: ESRA ÇOLAK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HAKAN ÇOŞAR
Kastamonu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Ahlak = Morality ; Alem = World ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Doğu Türkistan = East Turkhistan ; Felsefi düşünce = Philosophical thought ; Tanrı = God ; Turfan Uygur Devleti = Turfan Uighur Government ; Uygurlar = Uighurs

Özet:
Doğu Türkistan Uygur Türkleri, yerleşik hayata geçen, yazıyı ve kâğıdı kendilerine özgü alfabeleriyle kullanan, farklı dinlerden etkilenen Türk tarihi ve İslamiyet öncesi Türk düşüncesi ile ilgili günümüze önemli eserler bırakan bir kağanlık olmuştur. Bu eserlerin Doğu Türkistan'ın birçok şehrinde ve özellikle Turfan bölgesinde yazıldığı tespit edilmiştir. 
Uygur Turfan metinlerinin ortaya çıkışı ise 19. yüzyılın sonlarına doğru bir grup kâşifin Doğu Türkistan'ın Turfan bölgesine düzenledikleri seferler sonucunda olmuştur. İngiliz, Rus, Çin, Macar, Japon ve özellikle Alman araştırmacılar tarafından gerçekleştirilen keşiflerde Uygurlara ait birçok yazılı belgeler gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu çalışmada, Uygurların düşünce ve inanç sistemlerini etkileyen meselelerin mahiyeti, dolayısıyla felsefî düşüncenin temel sorunları olan Tanrı, âlem ve ahlâk tasavvurlarının araştırılması amaçlanmıştır. Araştırma sonucunda ortaya çıkarılmak istenen temel sorun Uygurların özelde Tanrı, âlem ve ahlâk tasavvurları, genelde düşünce sistemlerini ve inançlarının öngördüğü temel ilkeleri algılayış biçimlerini tespit etmektir. 
Araştırmaya, Uygur Turfan metinleri ile ilgili yapılan Almanca ve Türkçe eserler kaynaklık etmiştir. Eserlerdeki felsefî meselelerin tahlili sonucunda Uygur Türklerinin politeist bir Tanrı inancına sahip oldukları, âlem tasavvurlarında yaratmanın düalist bir şekilde gerçekleştiğine inandıkları, ahlâk ilkesini ise insanı nihaî mutluluğa götüren en önemliunsur olarak benimsedikleri tespit edilmiştir.

Abstract:
East Turkestan Uigur Turks, who became sedentary and a khaganate, used writing and paper with their unique alphabets left important works about Turkish history and pre-Islamic Turkish thought, influenced by different religions. It was determined that these works were written in many cities of East Turkestan and especially in the Turfan region.
The emergence of the Uigur Turfan texts was the result of a group of explorers' expeditions to the Turfan region of East Turkestan towards the end of the 19th century. Many written documents belonging to the Uigurs were brought to light as a result of the expeditions made by British, Russian, Chinese, Hungarian, Japanese and especially German researchers. In this study, it is aimed to analyze the main aspects of the issues affecting the thought and belief systems of the Uigurs, and therefore the conceptions of God, the universe and morality, which are the main problems of philosophical thought. The main problem that is aimed to be revealed as a result of the research is to determine Uigurs' conception of God, universe and morality in particular, their system of thought and perception of the basic principles of their beliefs.
German and Turkish works related to Uigur Turfan texts are the source of the research. As a result of the analysis of the philosophical issues in the works, it was determined that the Uigur Turks have a polytheistic belief in God, believe that creation takes place in a dualist way within their conception of the universe, and adopt the moral principle as the most important element that leads people to ultimate happiness.