Sürdürülebilir kalkınma perspektifinde Türkiye'de enerjide dışa bağımlılık ve ekonomik büyüme ilişkisi
The relationship between energy dependence and economic growth in Turkey in the perspective of sustainable development
Yazar: DENİZ ÇAVUŞOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ZÜMRE ÖZDEMİR GÜLER
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Ekonomi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ekonomi = Economics

Özet:
Dünya genelinde hızlı nüfus artışı, artan enerji kullanımları, teknolojik gelişmeler ve
bununla birlikte doğal dengede görülen bozulmalar sürdürülebilir kalkınma sağlamanın
zorunluluğunu göz önüne sermektedir. Sürdürülebilir kalkınma, doğal dengenin muhafaza
edilerek yenilenebilir enerji kaynakları yardımı ile ihtiyaçların mevcut kaynakları
tüketmeyecek şekilde karşılanmasıdır. Sürdürülebilir kalkınma; ekonomi, toplum ve çevre
bileşenlerinden oluşan kapsayıcı bir kavramdır. Bu çalışmada sürdürülebilir kalkınmanın
enerji yönüne değinilmiştir. Çalışmanın amacı sürdürülebilir kalkınma çerçevesinde
Türkiye'nin enerji politikalarını tarihsel süreçte incelemek ve Türkiye'nin enerjide dışa
bağımlılığı ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkiyi yıllar itibari ile ortaya koymaktır.
Türkiye'nin enerji alanında Avrupa Birliği ve diğer ülkeler arasında konumunu belirlemek
ve enerji verimliliği konusunda politika yapıcılara önerilerde bulunmak da çalışmanın
amaçları arasında yer almaktadır.
Bu amaçlar doğrultusunda Türkiye için 1990 ile 2022 yılları arasındaki veriler
kullanılarak enerjide dışa bağımlılık ve ekonomik büyüme arasındaki nedensellik ilişkisi bir
zaman serisi analizi ile araştırılmıştır. Bu ilişki araştırılırken ilk olarak verilerin durağanlığı
Genişletilmiş Dickey-Fuller (ADF), Phillips-Perron (PP) ve Kwiatkowski-Phillips-Schmidt-
Shin (KPSS) testleriyle, daha sonra ilgili dönemde yapısal kırılma olasılığı göz önünde
bulundurularak tek kırılma için Zivot-Andrews (ZA) ve iki kırılma için Clemente, Montanes
ve Reyes (CMR) yapısal kırılmalı birim kök testleri analiz edilmiştir. Zaman serilerinin
durağanlık ve yapısal kırılma analizlerinden sonra Johansen eşbütünleşme testi ve Granger
nedensellik testi ile değişkenler arasındaki nedensellik analizi yapılmıştır. Analizler
sonucunda elde edilen bulgulara göre birincil enerji arzı bağımsız değişkeni ile gayri safi
yurtiçi hasıla bağımlı değişkeni arasında pozitif yönlü bir ilişki olduğu söylenebilirken,
enerji ithalatı ve toplam nihai enerji tüketimi bağımsız değişkenleri ile gayri safi yurtiçi
hasıla bağımlı değişkeni arasında negatif yönlü bir ilişki söz konusudur. Enerji ihracatı
bağımsız değişkeninin gayri safi yurtiçi hasıla üzerindeki etkisi ise istatistiksel olarak
anlamlı çıkmamıştır. Ayrıca, gayri safi yurtiçi hasıla değişkeninden enerji ithalatı, birincil
enerji arzı ve toplam nihai enerji tüketimi değişkenlerine doğru bir nedensellik ilişkisi
olduğu da elde edilen bulgulardan biridir.
Tüm bu kavramlar çerçevesinde Türkiye'nin mevcut doğal kaynaklar bakımından
zengin olmasına rağmen bu kaynakları değerlendirmede yeterince verimli olamadığı ve
enerjide büyük ölçüde dışa bağımlı olma durumunun süreceği incelenen literatür
kapsamında görülmektedir. Çalışma kapsamında yapılan ekonometrik analizden elde edilen
bulgular da bu sonucu desteklemektedir.
Türkiye enerji verimliliği, yenilenebilir enerji kapasitesi bakımından da AB ülkeleri
içinde son sıralardadır. Yenilenebilir enerji kaynak kullanımlarının ve enerjide verimliliğin
arttırılması; ekonomik büyümeyi olumlu yönde etkilerken, enerjide dışa bağımlılık ve
karbondioksit emisyonlarının düşürülmesine katkı sağlamaktadır. Ülke ekonomilerin
büyümesi ve nüfusun artması ile doğru orantılı olarak enerji tüketiminin de arttığı
gözlemlenmektedir. Enerjide verimlilik çalışmaları ile yenilenebilir enerji kaynaklarının
yaygınlaştırılması konusunda politika yapıcılar tarafından yapılan doğru ve etkin enerji
politikaları ile teşvik ve yardımlar önem taşımaktadır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER: Sürdürülebilir Kalkınma, Enerji Kaynakları, Enerjide Dışa
Bağımlılık, Nedensellik Analizi.

Abstract:
Rapid population growth around the world, increasing energy use, technological
developments and the accompanying deterioration in natural balance reveal the necessity of
achieving sustainable development. Sustainable development is meeting the needs with the
help of renewable energy sources by preserving the natural balance in a way that does not
consume the existing resources. Sustainable development; It is an inclusive concept
consisting of economy, society and environment components. In this study, the energy
aspect of sustainable development is touched upon. The aim of the study is to examine
Turkey's energy policies within the framework of sustainable development in the historical
process and to reveal the relationship between Turkey's external dependence on energy and
economic growth over the years. The aims of the study are to determine Turkey's position
among the European Union and other countries in the field of energy and to make
recommendations to policy makers on energy efficiency.
For these purposes, the causality relationship between external energy dependency
and economic growth was investigated with a time series analysis using data between 1990
and 2022 for Turkey. While investigating this relationship, first the stationarity of the data
was determined by the Extended Dickey-Fuller (ADF), Phillips-Perron (PP) and
Kwiatkowski-Phillips-Schmidt-Shin (KPSS) tests, and then the Zivot-Andrews test was
performed for a single break, taking into account the possibility of a structural break in the
relevant period. (ZA) and Clemente, Montanes and Reyes (CMR) unit root tests with
structural breaks were analyzed for two breaks. After the stationarity and structural break
analyzes of the time series, causality analysis between the variables was performed using
the Johansen cointegration test and Granger causality test. According to the findings
obtained as a result of the analysis, it can be said that there is a positive relationship between
the independent variable of primary energy supply and the dependent variable of gross
domestic product, while there is a negative relationship between the independent variables
of energy import and total final energy consumption and the dependent variable of gross
domestic product. The effect of the independent variable of energy exports on gross
domestic product was not statistically significant. In addition, one of the findings obtained is
that there is a causality relationship from the gross domestic product variable to the energy
import, primary energy supply and total final energy consumption variables.
Within the framework of all these concepts, it is seen in the literature examined that
although Turkey is rich in existing natural resources, it is not efficient enough in utilizing
these resources and its dependence on foreign energy will continue to a large extent. The
findings obtained from the econometric analysis conducted within the scope of the study
also support this result.
Turkey ranks last among EU countries in terms of energy efficiency and renewable
energy capacity. Increasing the use of renewable energy resources and energy efficiency;
While it positively affects economic growth, it contributes to reducing foreign dependency
on energy and carbon dioxide emissions. It is observed that energy consumption increases in
direct proportion to the growth of the country's economies and the increase in population.
Accurate and effective energy policies, incentives and assistance by policy makers are
important in terms of energy efficiency studies and the dissemination of renewable energy
resources.
KEYWORDS: Sustainable Development, Energy Resources, Foreign Dependency on
Energy, Causality Analysis.