Düzenli egzersiz yapan yetişkin bir örneklemde kas algısı ve yeme bozukluğu belirtilerinde sosyokültürel modelin test edilmesi ve beden imgesi esnekliğinin rolünün incelenmesi
Testing the sociocultural model and examining the role of body image flexibility in muscle dysmorphia and eating disorder symptoms in an adult sample of regular exercisers
Yazar: ALİ KEMAL BURKUT
Danışman: PROF. DR. ORÇUN YORULMAZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Beden modern dünyada aşırı değer görür ve beden imgesi bireylerin 
psikolojik yapılarında önemli yer tutar. Beden, şekil ve kilonun aşırı değer görmesi 
çoğunlukla sosyokültürel bir perspektiften açıklanmaktadır. Üçlü etki modeli olarak 
da bilinen beden imgesi sorunlarının sosyokültürel modeli, toplumda görünüme 
yönelik yüksek standartların olduğunu ve bireyin medya, aile, akranlar gibi çeşitli 
kanallardan bunları karşılamaya yönelik bir baskıya maruz kaldığını savunur. 
Toplumda gördüğü aşırı değerin zaman içerisinde içselleştirilmesiyle bireyin benlik 
algısında da aşırı değer görebilen "bedene" ilişkin sorunlar, beden tatminsizliği ve 
beden imgesi bozuklukları ile ilişkilidir. Bu model, alanyazında büyük çoğunlukla 
geleneksel, cinsiyet bazlı beden sorunlarını incelemek için kullanılmıştır. Bunlar 
kadınlar için ince olmak, erkekler için kaslı olmak ile ilişkili sorunlardır. Mevcut 
araştırma farklı olarak; beden imgesi sorunlarının sosyokültürel modelini, düzenli 
egzersiz/spor yapan kadın ve erkeklerde hem incelik hem kaslılık temelli sorunlar 
için test etmiştir. Ayrıca Kabul ve Kararlılık Terapisinin psikolojik sağlığın 
merkezine aldığı psikolojik esnekliğin beden imgesine özgü formu olan beden imgesi 
esnekliğinin, beden imgesi bozuklukları ile ilişkisini incelemiştir. Toplam 555 (130 
kadın, 425 erkek) katılımcı ile gerçekleştirilen analizlerde Görünüme Yönelik 
Sosyokültürel Tutumlar Ölçeği, Beden Memnuniyeti Ölçeği, Beden İmgesi Esnekliği Ölçeği, Kas Görünüm Memnuniyeti Ölçeği ve Yeme Tutum Testi Kısa Formundan 
faydalanılmıştır. Model testi için yol analizi, beden imgesi esnekliğinin rolünü 
incelemek için düzenleyici analizleri kullanılmıştır. Sonuçlar çoğunlukla 
sosyokültürel modeli desteklemiş; modelin beden memnuniyetsizliği, kas algısı 
bozukluğu, yeme bozukluğu gibi beden imgesi sorunlarını açıklamada faydalı 
olabileceğini önermiştir. Modelde özellikle medya baskısı ve beden ideallerinin 
içselleştirilmesinin negatif beden imgesi ile güçlü bir ilişkiye sahip olduğu 
gözlemlenmiştir. Ayrıca önemli bir bölümü ağırlık kaldıran kadınlarda kas temelli 
beden imgesi kaygıları da göze çarpmıştır. Birçok beden imgesi unsuru ile ilişkisi 
incelenmiş beden imgesi esnekliği, mevcut çalışma kapsamında yenilikçi biçimde kas 
algısı bozukluğunda incelenmiştir. Kaslı ideal içselleştirmesi ile kas algısı bozukluğu 
belirtileri arasındaki güçlü ilişki beden imgesi esnekliğinin artan düzeyleri ile 
zayıflamıştır. Araştırmanın klinik göstergeleri; modelde en önemli baskı kaynağı 
olarak öne çıkan medyanın bilinçli kullanımının, teşvik edilen ideal bedenlere 
yönelik sosyal ve yasal düzenlemelerin ve beden imgesi esnekliğinin 
güçlendirilmesinin beden imgesi bozukluklarına- özellikle de henüz kanıta dayalı bir 
tedavi yöntemi bulunmayan kas algısı bozukluğuna- yönelik önleme ve müdahale 
programlarına faydalı bir ekleme olabileceği yönündedir. Gelecek çalışmaların 
modeli klinik örneklemlerde test etmeleri, sosyokültürel baskının zamana yayılmış 
yapısı ile uyumlu boylamsal tasarımlar kullanmaları ve bu çalışmanın yalnızca genel 
bir değerlendirme sunduğu egzersiz/spor değişkenleri ile beden imgesi ilişkisini daha 
detaylı incelemeleri verimli olacaktır.

Abstract:
The body is overvalued in the modern world and body image has an 
important place in the psychological structures of individuals. The overvaluation of 
body, shape, and weight is often explained from a sociocultural perspective. The 
sociocultural model of body image issues, also known as the tripartite influence 
model, argues that there are high standards for appearance in society and that the 
individual is exposed to a pressure to meet them through various channels such as 
the media, family, and peers. Problems related to "body", which can be overvalued 
in the individual's self-concept as the excessive value seen in society is internalized 
over time, are associated with body dissatisfaction and body image disorders. This 
model has mostly been used in the literature to examine traditional, gender-based 
body issues. These are problems associated with being thin for women and being 
muscular for men. Differently, the current research has tested the sociocultural 
model for both thinness and muscularity-based problems in men and women who 
participate in exercise/sports regularly. It has also examined the relationship 
between body image flexibility- which is a body image-specific form of psychological 
flexibility that Acceptance and Commitment Therapy puts in the center of 
psychological health- and body image disorders. In the analyses conducted with a 
total of 555 (130 female, 425 male) participants, the Sociocultural Attitudes Towards Appearance Scale, Body Satisfaction Scale, Body Image Flexibility Scale, Muscle 
Appearance Satisfaction Scale and Eating Attitudes Test Short Form were used. 
Path analyses were used for model testing, and moderator analyses were used to 
examine the role of body image flexibility. The results mostly supported the 
sociocultural model; suggested that the model could be useful in explaining body 
image problems such as body dissatisfaction, muscle dysmorphic disorder, and 
eating disorder. In the model, it has been observed that particularly media pressure 
and internalization of body ideals have a strong relationship with negative body 
image. In addition, muscle-based body image concerns were also noted in women, a 
significant portion of whom lift weights. Body image flexibility, which has been 
examined in relation to many body image elements, was novelly examined in muscle 
dysmorphic disorder within the scope of the current study. The strong relationship 
between muscular ideal internalization and muscle dysmorphic disorder symptoms 
weakened with increasing levels of body image flexibility. Inclusion of media literacy 
which stands out as the most important source of pressure in the model, social and 
legal precautions for promoting ideal bodies irresponsibly, and strengthening body 
image flexibility in prevention and intervention programs for body image disorders- 
especially muscle dysmorphic disorder for which there is no evidence-based 
treatment yet- are important clinical implications of the study. It would be beneficial 
for future studies to test the model in clinical samples, to use longitudinal designs 
that can capture the time-spread effect of sociocultural pressure, and to examine the 
relationship between exercise/sport variables and body image, for which this study 
has only provided a general evaluation, in more detail.