Sarı Abdullah Efendi'nin Cevâhir-i ‎Bevâhir-i Mesnevî'si, I. cilt (inceleme-‎metin)‎
Sari Abdullah Efendi's Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî, ‎volume I (analysis-text)‎
Yazar: MILAD SALMANI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BÜNYAMİN AYÇİÇEĞİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cevahir-i Bevahir-i Mesnevi = Cevahir-i Bevahir-i Mesnevi ; Mesnevi = Mathnawi ; Sarı Abdullah Efendi = Sarı Abdullah Efendi ; Türk-İslam edebiyatı = Turkish Islamic literature ; Şerh = Commentary

Özet:
Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî, XVII. asrın önde gelen sûfî ve siyaset adamı ‎Sarı Abdullah Efendi (ö. 1661) tarafından telif edilmiştir. IV. Murad'a (1623-1640) ‎sunulan bu eser, Mesnevî'nin sadece I. defterinin şerhini ihtiva etmekle beraber bu ‎defter üzerine yazılmış olan en kapsamlı şerh olarak tanınmaktadır. Cevâhir-i ‎Bevâhir-i Mesnevî, Osmanlı kültür mirasının en kıymetli halkalarından biri ‎niteliğindedir. Ayrıca bu eser Anadolu'da ve Türkçe kaleme alınan Mesnevî ‎şerhleri arasında özel bir yere sahiptir. Bu eserin neşredilmesi, Türk-İslam ‎edebiyatı alanında yapılan çalışmalar ve günden güne artmakta olan Mevlânâ ‎araştırmaları için önem arz etmektedir. ‎
Bu tez çalışmasında Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî'nin Süleymaniye ‎Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa 740 numaralı nüshası esas alınmıştır. Bu nüsha, ‎müellifin hem talebesi hem musahibi olan Cevrî (ö. 1654) tarafından istinsah ‎edilmiş ve müellifin kontrolünden geçmiş olması açısından önem arz etmektedir. ‎Ayrıca eserin birinci cildi 1287/1870'te Tasvîr-i Efkâr matbaasında, diğer ciltleri ‎ise 1288/1871'de Matbaa-i Âmire'de, toplam beş cilt olarak neşredilmiştir. Tezin ‎adlandırılmasındaki I. Cilt ifadesi, ilgili nüshadaki varak aralığının matbudaki ‎karşılığıdır. Bu çalışmada ilgili bölüm transkribe edilmiş ve eserin içeriği ‎incelenmiştir. Bu tez çalışması giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte ‎Mesnevî'nin birinci cildine yazılmış olan şerhler tanıtılmaktadır. Birinci bölümde ‎Sarı Abdullah Efendi'nin hayatı, eserleri ve edebi kişiliği ele alınmıştır. İkinci ‎bölümde Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî'nin ele aldığı konular ve içeriği ayrıntılı bir ‎şekilde incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise eserin nüshaları tanıtılmıştır; ayrıca ‎birinci cildin yazma eserdeki ilgili varaklarda yer alan kısmı (1b-107b) ‎transkripsiyonlu şekilde verilmiştir. ‎

Abstract:
Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî was authored by Sarı Abdullah Effendi (d. ‎‎1661), a celebrated Sufi and politician in the 17th century. Presented to Sultan ‎Murad IV (1623-1640), this work includes the commentary only on the first book of ‎the Mesnevî and is known as the most comprehensive commentary ever written on ‎that book. Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî is among the most precious works of the ‎Ottoman cultural heritage. Moreover, it occupies an exceptional position when ‎compared to the other Turkish commentaries on the Mesnevî produced in Anatolia. ‎The publication of this work is of utmost importance both for studies in the ‎Turkish-Islamic literature and for research on Mevlânâ, which is increasing by the ‎day.‎
This dissertation is based on the manuscript no. 740 of Cevâhir-i Bevâhir-i ‎Mesnevî in the Collection of Fazıl Ahmed Pasha in Süleymaniye Library. The ‎manuscript is significant in that it was created by Cevrî (d. 1654), the author's ‎student and companion, and reviewed by the author himself. Furthermore, the work ‎encompasses five volumes; the first volume was printed in Tasvîr-i Efkâr in ‎‎1287/1870, and other volumes were published in Matbaa-i Âmire, the imperial ‎press, in 1288/1871. The expression "Volume I" in the dissertation title refers to the ‎relevant hardcopy part of the manuscript. This dissertation provides a transcription ‎of this part and an analysis of the content of the work. The study is comprised of ‎three chapters as well as an introduction. In the Introduction, several commentaries ‎on the first volume of the Mesnevî are introduced. Chapter 1 contains an account of ‎Sarı Abdullah Effendi's life, his works and his literary identity. Chapter 2 covers a ‎detailed analysis of the content and themes of Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî. In ‎Chapter 3, the different manuscripts of the work are presented; in addition, the ‎pertinent parts of the folios (1b-107b) of the first volume are transcribed and ‎included in the present study.‎