İbn Sînâ'nın doğa felsefesinde isti'dâd: Türleşme ve bireyleşim bağlamında bir inceleme
Istī'dād in Avicenna's natural philosophy: An analysis in the context of speciation and individuation
Yazar: KÜBRA TİRYAKİ
Danışman: PROF. DR. ÖMER MAHİR ALPER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
İbn Sînâcı isti'dâd teorisinin oluşu ve çokluğu açıklamak bakımından iki yönü bulunmaktadır. Birincil isti'dâdî düzlem, türsel çokluğun meydana gelişine dair bir açıklama verir. Türün bireyinde ortaya çıkan her türlü değişim ise kendisine yönelik ikincil isti'dâd oluşumunu gerektirmektedir. Birincil isti'dâd hangi türsel anlama yönelik oluşmuş ise ona özgü olan suret tahakkuk eder. Nesnenin meydana gelmesi sonrasında ortaya çıkan her türlü özellikler alanı ise ikincil isti'dâdların oluşumu kapsamında değerlendirilir. Gerek ayrılabilir gerekse ayrılamaz özellikler alanı dikkate alındığında İbn Sînâ'nın türsel suretin imkan verdiği bir isti'dâd alanı ve böylece özellikler alanını kabul ettiği görülmektedir. Dolayısıyla ikincil isti'dâdlar, birincil isti'dâdın imkan verdiği bir zeminde ortaya çıkmaktadır. Böylelikle İbn Sînâ, türsel anlamın bireyler üzerinde tahakkuku ile dolaylı olarak bireysel çokluğu ve bireylerin her birinin sergilediği özellikler alanının çokluğuna ilişkin açıklamayı birleştirmiş ve tutarlılık taşıyan bütünlüklü bir açıklama ortaya koymuştur. 
Türsel açıklamayı veren birincil isti'dâdın suretin gelmesi sonrasında oluşan nesnel bütünlüğün, bireyliğe ilişkin çerçevenin temel zemininde yer aldığı ancak bireyleşim sorununa doğrudan bir cevap olmadığı ortaya çıkmıştır. Birincil isti'dâdlar nesnenin tahakkuku sonrası onda ortaya çıkacak her türden özellikler alanının meydana gelmesine imkan veren ikincil isti'dâd alanının zemini olması bakımından doğrudan türleşmenin dolaylı olarak da bireyleşimin zemininde yer almaktadır. Tezde İbn Sînâ'nın kendinde mahiyet, dışta mahiyet ve zihinde mahiyet olarak mahiyeti üç farklı cihetten ele aldığı mahiyet teorisinin, dıştaki bireylere ilişkin hem özdeşlik hem de ayrışmaya yönelik açıklamanın merkezinde olduğu ortaya çıkmıştır. Mahiyetin dışta bulunan fertte "salt ona özgü olarak bulunuşu", kendinde mahiyet kabulü üzerine oturan bir bireyleşim yaklaşımını ortaya koymaktadır. Mahiyetin özellikler söz konusu olduğunda ise kilit rolü, o özellikler bütününün tamamına imkan veren bir ontolojik statü olmasıdır. 
İbn Sînâ birbirine tıpatıp benzeyen iki birey varsayıldığında dahi onların sahip oldukları konuma nispetle idrak eden bir özne tarafından "işaret edilebilirliğe" konu olmaları bakımından ayrıştırılabileceklerini söylemektedir. Bireyin diğer bireylerden ayrışmasına imkan veren ikincil isti'dâdlar ve özellikler alanı ise oluşturdukları toplamın keyfiyeti ve ancak belirli bir fertte toplandıkları işaret edilebilir bütüncül anlam olması bakımından bireysel ayrışmayı vermektedir. Anlaşıldığı üzere İbn Sînâ açısından bireyleşimin iki yönü birbirinden ayrılmaz şekilde açıklanmak durumundadır. Bireydeki türsel anlam o bireyin kendine özgü olarak orada bulunurken; özellikler bu kendiliğin gereği olarak bireysel bütünlüğe katılmaktadır.
Haddizatında mahiyet kabulü olmaksızın salt bireyin taşıdığı özelliklere bakılarak bireyliğin ortaya konulması mümkün değildir. Zira en temel özellik olan bir konuma sahip olmak üzerinden "işaret edilebilir" olmanın temelinde yine mahiyet kabulü bulunmaktadır. Böylelikle İbn Sînâ mahiyet teorisi ile hem nesnenin bileşenlerine ve özelliklerine indirgenme tehlikesinden uzaklaşmış hem de nesnenin kendiliğine ilişkin bir açıklama getirmiş olmaktadır. 

Anahtar kelimeler: Oluş/kevn, isti'dâd, mizâç, türleşme, bireyleşim, mahiyet.

Abstract:
The Avicennian theory of isti'dād has two aspects in terms of explaining generation and multiplicity. The primary isti'dādī level gives an explanation for the emergence of species multiplicity. Any change that occurs in the individual of the species requires the generation of secondary isti'dād towards itself. After the arrival of the form that is specific to whichever species meaning the primary isti'dād is generated for, all kinds of properties that arise after the realization of the object are evaluated within the scope of the generation of secondary isti'dād. Considering both the field of separable and inseparable properties, it is seen that Avicenna accepts a field of isti'dād enabled by the species form and thus the field of properties. Therefore, secondary isti'dād's  arise on a ground enabled by the primary isti'dād. In this way, Avicenna combined the realization of the meaning of species on individuals with the indirect explanation of individual multiplicity and the multiplicity of the field of properties exhibited by each individual, and provided a coherent and holistic explanation. It has been revealed that the objective unity generated after the coming of the form of the primary isti'dād, which gives the species explanation, is on the basic ground of the framework of individuality, but it is not a direct answer to the problem of individuation. Primary isti'dād is directly on the ground of speciation and indirectly on the ground of individuation in terms of being the ground of the secondary isti'dād field that allows the emergence of all kinds of features that will arise in the object only after its realisation. In this thesis, it is revealed that Avicenna's theory of essence, which deals with essence from three different aspects: Essence in itself, essence in the exterior, and essence in the mind, is at the center of the explanation of both identity and dissociation regarding external individuals. The existence of essence in the external individual as "unique to him alone" reveals an approach to individuation based on the acceptance of essence in itself. The key role of essence when it comes to properties is that it is an ontological status that enables for the whole of that set of properties.
Avicenna says that even when two identical individuals are assumed, they can be differentiated in terms of being subject of "pointability" by a perceiving subject in relation to the position they possess.The field of secondary isti'dād and properties that allow the individual to differentiate from other individuals, on the other hand, gives individual differentiation in terms of the arbitrariness of the totality they generate and the holistic meaning that can only be pointed to when they are gathered in a particular individual. As it is understood, for Avicenna, the two aspects of individuation have to be explained inseparably. While the species meaning in the individual is there as unique to that individual, traits participate in the individual totality as a requirement of this self. As a matter of fact, it is not possible to reveal individuality based solely on the characteristics of the individual without the acceptance of essence. This is because the most basic feature of being "signifiable" through having a position is again based on the acceptance of essence. Thus, with the theory of essence, Avicenna not only avoids the danger of being reduced to the components and properties of the object, but also provides an explanation of the object's self.

Key words:  Generation/kawn, isti'dād, temperament, speciation, individuation, essence.