Beslenme kanallarının odontojenik kistlerle ilişkisinin konik ışınlı bilgisayarlı tomografi ile incelenmesi
Investigation of the relationship of nutritional canals with odontogenic cysts using cone beam computed tomography
Yazar: YASEMİN MERVE YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. DEFNE YALÇIN YELER
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Diş Hekimliği Fakültesi / Ağız, Diş ve Çene Radyolojisi Ana Bilim Dalı
Derece: Diş Hekimliği Uzmanlık, 2024
Konu: Diş Hekimliği = Dentistry

Özet:
Beslenme kanalları (BK); içerisinde arterleri, sinirleri ve lenf damarlarını barındıran;
kemikte değişik genişliklerde radyolusent çizgiler olarak karşımıza çıkan yapılardır.
BK'ların cerrahi işlem öncesi tespiti, operasyon sırasında ya da sonrasında
oluşabilecek komplikasyonların ve kanama problemlerinin önlenmesi açısından önem
arz etmektedir. BK'ların radyografik görüntüleri bazı sistemik hastalıklar ve
inflamatuar durumlarla ilişkilendirilmiştir. Konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (KIBT)
raporlandırmalarında, kist periferlerinde sıklıkla rastladığımız BK, "Odontojenik
kistler de bu yapıları stimüle ediyor olabilir mi?" gibi bir hipotezi aklımıza getirmiştir.
Literatürde bildiğimiz kadarıyla bugüne kadar böyle bir ilişki araştırılmamıştır. Düz
grafiler kullanılarak, beslenme kanallarının görünürlüğünü kemik kalitesi ile
ilişkilendiren çalışmalar da yapılmış ve küçük trabeküler boşluklara sahip kemik
yapısıyla daha sık ilişkilendirilmiştir. "Beslenme kanallarının varlığı bu odontojenik
kistlerin periferindeki trabeküler yapıyı etkiliyor olabilir mi?" düşüncesi de ikinci
hipotezimizi oluşturdu. Bu hipotezler doğrultusunda KIBT görüntüleri üzerinden
yürütülen bu tez çalışmasının birinci amacı odontojenik kistler ile beslenme kanalları
arasındaki ilişkiyi araştırmak; ikinci amacı ise beslenme kanalları ile odontojenik kist
periferindeki kemik kalitesi arasındaki ilişkiyi incelemektir.
Kliniğimize başvuran hastalardan odontojenik kist tanısı veya ön tanısı ile
alınmış KIBT görüntülerinden, dahil edilme kriterlerini karşılayan 60 çene (maksilla
veya mandibula) çalışmaya dahil edildi. Beslenme kanalları ile lezyon ilişkisini
araştırmak amacıyla toplamda 120 lezyonlu ve lezyonsuz çene yarımı incelendi
ve beslenme kanalı varlığı açısından var/yok olarak kategorize edildi.
vi
Daha sonra odontojenik kistlerin veya beslenme kanalı birlikteliğinin,
periferdeki trabeküler kemik kalitesine olan etkisini değerlendirmek amacıyla,
beslenme kanalı ve/veya lezyon periferlerinden ilgi alanları (ROI) seçilerek, ortalama
Hounsfield Unit (HU) değerleri elde edildi. KIBT üzerinde yapılan HU ölçümlerinin,
kemik kalitesindeki değişikliği güvenilir olarak ortaya koyması için de lezyon ve
beslenme kanalı içermeyen karşıt çene simetrik alanlardan seçilen ROI'lerden elde
edilen ortalama HU değerleri, her bireye özel sağlıklı kemik trabeküler yapısının
referans değeri olarak kabul edildi ve lezyonlu çene yarımlarından elde edilen ortalama
HU değerleriyle karşılaştırıldı. Sonrasında trabeküler yapı değişikliğinin derecesiyle
ilgili genel bir fikir elde etmek için trabeküler yapılar kalitatif ve kantitatif olarak iki
farklı sınıflamaya tabi tutuldu.
Kantitatif değerlendirme için BT'ler üzerinden geliştirilen ve HU değerlerinin
kullanıldığı modifiye Lekholm ve Zarb sınıflaması kullanıldı ve bu sınıflama KIBT
üzerinde ilk defa değerlendirilmiş oldu. Görsel değerlendirmeyle de trabeküler yapılar
"ortalamanın altında", "ortalama" ve "ortalamanın üzerinde" olarak kalite yönünden
sınıflandırıldı. "Modifiye Lekholm ve Zarb sınıflamasının hekimin yaptığı subjektif
değerlendirmelerin yerine alternatif bir sınıflama olabilir mi?" sorusunun cevabına
yönelik bu iki sınıflamanın korelasyonlarına bakıldı.
Bu tez çalışmasında, odontojenik kist bulunan yarım çenelerin %70'inde
beslenme kanalı vardı ve bu ilişki anlamlıydı (p<0,001). Beslenme kanalları, kalitatif
sınıflamaya göre "ortalamanın üzerinde" trabekül paterni ile; modifiye Lekholm ve
Zarb sınıflamasına göre ise Q1 patern sınıfı ile yüksek oranda ilişkiliydi (Sırasıyla
p=0,001; p<0,001) ve yapılan her iki kemik kalite sınıflaması arasında anlamlı bir
ilişki vardı (p<0,001). Lezyonlu çene yarımlarında beslenme kanal varlığı açısından
diş bölgeleri ile anlamlı bir ilişki varken (p=0,001), cinsiyet grupları ile anlamlı bir
ilişki bulunamadı (p=0,691).
Sonuç olarak, odontojenik kistlerin beslenme kanallarıyla birlikte görülme
oranı anlamlı düzeyde yüksektir ve beslenme kanalı varlığı odontojenik kist
periferindeki sklerozu daha da arttırmıştır. Bu ilişkilerde odontojenik kist
periferlerindeki mast hücreleri ve salgıladıkları inflamatuar ajanlar rol alıyor olabilir
ve ileri çalışmalara ihtiyaç vardır. Modifiye Lekholm ve Zarb sınıflaması, KIBT'ta
trabeküler kemiğin görsel verilere dayanan değerlendirmesinin yerini alabilecek
kantitatif veri avantajına sahip bir sınıflamadır.
Anahtar Kelimeler: Beslenme Kanalları, Odontojenik Kistler, Hounsfield Unit,
Trabeküler Kemik, Lekholm ve Zarb

Abstract:
Nutrient canals (NCs) are structures that house arteries, nerves, and lymphatic vessels,
appearing as various widths of radiolucent lines in bone. Detection of NCs before
surgical procedures is crucial to prevent complications and bleeding issues during or
after surgery. Radiographic images of NCs have been associated with certain systemic
diseases and inflammatory conditions. Observations in cone beam computed
tomography (CBCT) reports frequently encountering NCs at the periphery of cysts
have led to hypotheses such as "Could odontogenic cysts also stimulate these
structures?" To our knowledge, such a relationship has not been investigated in the
literature. Studies correlating the visibility of NCs on plain radiographs with bone
quality have been conducted, often linking them with bone structures having small
trabecular spaces. The idea that "The presence of nutrient canals may affect the
trabecular structure at the periphery of odontogenic cysts?" formed our second
hypothesis. Pursuing these hypotheses, this thesis aims to investigate the relationship
between odontogenic cysts and nutrient canals and to examine the relationship
between nutrient canals and bone quality at the periphery of odontogenic cysts using
CBCT images.
Sixty jaws (maxilla or mandible) meeting inclusion criteria were included from
CBCT images diagnosed or suspected of odontogenic cysts among patients presenting
at our clinic. To investigate the relationship between nutrient canals and lesions, a total
of 120 hemi-jaws with and without lesions were examined, categorized as
present/absent for the presence of nutrient canals.
ix
Subsequently, to evaluate the effect of odontogenic cysts or nutrient canal
coexistence on trabecular bone quality at the periphery, Regions of Interest (ROI) were
selected from nutrient canals and/or lesion peripheries to obtain average Hounsfield
Unit (HU) values. HU measurements on CBCT were considered reliable if the mean
HU values obtained from ROIs in symmetrical areas of jaws without lesions and
nutrient canals were used as reference values for the trabecular bone structure of
healthy individuals, and compared with the mean HU values obtained from hemi-jaws
with lesions. Subsequently, to obtain a general idea about the degree of trabecular
structural changes, trabecular structures were subjected to two different classifications:
qualitative and quantitative.
For quantitative assessment, a modified Lekholm and Zarb classification was
used, developed based on CT scans and utilizing HU values, which was evaluated for
the first time on CBCT. Trabecular structures were also classified qualitatively as
'below average,' 'average,' and 'above average' based on visual assessment. The
correlation between these two classifications was examined to address the question of
whether the modified Lekholm and Zarb classification could serve as an alternative to
subjective evaluations performed by clinicians.
In this thesis study, nutrient canals were present in 70% of hemi-mandibles
with odontogenic cysts, and this relationship was significant (p<0.001). Nutrient
canals were highly associated with "above average" trabecular pattern according to
qualitative classification and with Q1 pattern class according to modified Lekholm and
Zarb classification (p=0.001; p<0.001), and there was a significant association
between both bone quality classifications (p<0.001). While there was a significant
relationship between the presence of nutrient canals in lesioned hemi-mandibles and
dental regions (p=0.001), no significant relationship was found with gender groups
(p=0.691).
In conclusion, the rate of nutrient canals occurring with odontogenic cysts is
significantly high, and the presence of nutrient canals further increases sclerosis at the
periphery of odontogenic cysts. Mast cells in the peripheries of odontogenic cysts and
their secreted inflammatory agents may play a role, and further studies are needed. The
Modified Lekholm and Zarb classification offers a quantitative data advantage that
could serve as an alternative assessment of trabecular bone based on visual data in
CBCT.
Keywords: Nutrient Canals, Odontogenic Cysts, Hounsfield Unit, Trabecular Bone,
Lekholm and Zarb