İkinci dil olarak Türkçe konuşurlarının sözcük işlemleme süreçlerinde anlambilim, sözdizim ve sözcük sıklığı etkisi
The effect of semantics, syntax, and word frequency on the word processing of speakers of Turkish as a second language
Yazar: KÜBRA KARACA
Danışman: PROF. DR. DİLEK PEÇENEK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı / Yabancı Dil Öğretimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Psikodilbilim = Psycholinguistics

Özet:
İkinci dil edinimi alanında sözcüklerin eş bulunma sıklığına ilişkin işlemleme çalışmalarının azlığından hareketle gerçekleştirilen bu çalışma, Türkçe anadili konuşurlarının ve Türkçeyi ikinci dil olarak edinen öğrenicilerin sözcük sıklığı ile eş bulunma sıklığı yüksek ve düşük olan sözcükleri, okuma sürecinde işlemlemelerinde ortaya çıkan görünümü ruhdilbilimsel bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Göz izleme ve tepki süresi çalışmalarının da gösterdiği üzere, kullanım sıklığı düşük olan ve ilgili bağlamda tahmin edilmesi zor olan bir sözcüğe, anlamsal açıdan ilişkili, kullanım sıklığı yüksek olan ve tahmin edilmesi görece daha kolay olan bir sözcüğe kıyasla daha uzun süreyle odaklanılmaktadır (Kliegl v.d., 2004; Pollatsek v.d., 2008; Hohenstein, 2013). Bir sözcüğün ardından gelecek olan sözcüğün, bağlamından tahmin edilebilme oranı ne kadar yüksekse, o sözcüğe sabitlenme süreleri de o kadar kısa olmaktadır (Kliegl v.d., 2004; Staub, 2011). Bu kapsamda, araştırmanın çalışma grubu Türkçe anadili konuşurlarından ve ana çalışma grubu Türkçeyi ikinci dil olarak edinen öğrenicilerden oluşmuştur. Çalışmanın deney deseninde yer alan uyaran setlerinin belirlenmesinde tarama modeli kullanılmış, uyaran setinde yer alan ad ve eylemler, seçilen derlemde (TS Corpus_v2) ve sıklık sözlüğünde (Aksan v.d., 2017) yer alan ifadelerle sınırlı tutulmuştur. Bu çalışma temel olarak, (i) Türkçe anadili konuşuru ve Türkçeyi ikinci dil olarak edinen yetişkinlerin okuma süreçlerinde, sıklığı ve eş bulunma sıklığı düşük olan sözcüklerde ölçülen süre, sıklığı ve eş bulunma sıklığı yüksek olan sözcüklerde ölçülen süreye kıyasla daha mı fazla olacaktır?, (ii) bu iki grubun, eş bulunma sıklığı düşük ve yüksek olan sözcüklere sabitlenme süreleri arasında anlamlı bir farklılık ortaya çıkacak mıdır?, (iii) sıklığın etkisi, anlamsal ve dilbilgisel açıdan bozulma olduğunda nasıl bir görünüm ortaya koyacaktır?, (iv) sıfat-ad, ad-eylem birleşimlerine yönelik gerçekleştirilen işlemleme süreçlerindeki görünüm nasıl olacaktır? sorularına yanıt aramaktadır. Bu araştırma soruları doğrultusunda, iki ayrı deney gerçekleştirilmiştir. Gerçekleştirilen deneylerin sonucunda sıklığın, anlamın ve dilbilgisel bozukluğun gruplar temelinde yapılan incelemelerde bazı benzer ve farklı sonuçlar ortaya çıkardığı görülmüştür. Genel olarak, D1 ve D2 konuşurlarının okuma süreçlerinde sıklığı ve eş bulunma sıklığı düşük olan sözcüklerde ölçülen sürenin, sıklığı ve eş bulunma sıklığı yüksek olan sözcüklerde ölçülen süreye kıyasla daha fazla olduğu görülmüştür. Bu bulguya koşut bir biçimde, iki grubun sıklığı ve eş bulunma sıklığı düşük ve yüksek olan sözcüklere sabitlenme süreleri arasında yüksek düzeyde anlamlı bir farklılığın ortaya çıktığı da bulgulanmıştır. Nadir sıklıktaki ad ve eylemlerin yer aldığı birleşimlerin işlemlenme sürelerinin, yüksek sıklıktaki ad ve eylemlerin yer aldığı birleşimlerin işlemlenme sürelerine göre daha uzun olduğu ortaya koyulmuştur. Referans grubuyla deney grubunun işlemleme süreleri arasında ise yüksek düzeyde anlamlı farklılık oluşturabilecek bulgular sunulmuştur. Çalışmanın sonuçlarının yönlendirilen ikinci dil edinimi kapsamında, özellikle ikinci dil olarak Türkçe öğretiminde sözvarlığı geliştirme ve dil becerilerinin öğretimi çalışmalarına sezdirimler yoluyla ışık tutacağı düşünülmektedir.

Anahtar sözcükler: İkinci dil edinimi, sözcüklerin eş bulunma durumları, sıklık etkisi, kendi hızında okuma, ruhdilbilim.

Abstract:
This study, based on the scarcity of processing studies related to the lexical co-occurrence frequency in second language acquisition, aims to examine the appearance of words with high and low co-occurrence frequencies in the processing of learners who are native speakers of Turkish and have acquired Turkish as a second language from a psycholinguistic perspective during silent reading. As eye tracking and reaction time studies show, a word with a low frequency of use and that is difficult to guess in the relevant context is focused on for a longer time than a word that is semantically related, has a high frequency of use and is relatively easier to guess (Kliegl et al., 2004; Pollatsek et al., 2008; Hohenstein, 2013). The higher the rate of predicting the word that will follow a word from its context, the shorter the time it takes to focus on that word (Kliegl et al., 2004; Staub, 2011). In this context, the study group of this research consisted of native Turkish speakers and the main study group consisted of learners who acquired Turkish as a second language. In determining the stimulus sets in the experimental design of the study, a scanning model was used, and the nouns and verbs in the stimulus set were limited to the expressions found in the selected corpus (TS Corpus_v2) and frequency dictionary (Aksan et al., 2017). This study primarily asks: (i) will the reaction times measured in the silent reading processes of adults who are native speakers of Turkish and have acquired Turkish as a second language be longer for words with low co-occurrence frequency compared to words with high co-occurrence frequency?, (ii) will there be a significant difference in the reaction times of these two groups on words with low and high co-occurrence frequencies?, (iii) what will the effect of frequency look like when there is semantic and grammatical distortion?, (iv) what will be the appearance of the processing patterns for adjective-noun and noun-verb co-occurrences? In line with these research questions, two separate experiments were conducted. The results of the experiments showed that frequency, meaning and grammatical disruption produced some similar and different results in the experiments carried out based on groups. In general, it was observed that the reaction time measured for words with low frequency and co-occurrence frequency in the reading processes of L1 and L2 speakers was longer than the time measured for words with high frequency and co-occurrence frequency. Parallel to this finding, it was also found that a highly significant difference emerged between the two groups' frequency and duration of focusing on words with low and high co-occurrence frequency. In general, it was found that the processing times for co-occurrences with low frequency nouns and verbs were longer compared to co-occurrences with high-frequency nouns and verbs. Findings were presented that could create highly significant differences in processing times between the control group and the experimental group. The results of this study are expected to shed light on key topics such as lexical co-occurrence acquisition, vocabulary development in teaching Turkish as a second language and the teaching of learning skills through implications within the scope of instructed second language acquisition.

Keywords: Second language acquisition, lexical co-occurrence, frequency effect, self-paced reading, psycholinguistics.