İsmail Dede ekolünde ilahi besteciliği üslubu
The composition style of ilahi in the İsmail Dede school
Yazar: CEM ÇIRAK
Danışman: DOÇ. DR. SITKI BAHADIR TUTU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion ; Müzik = Music
Dizin: Bestecilik = Musical composition ; Besteler = Compositions ; Dini müzik = Religious music ; Müzik tarihi = Music history ; Üslup = Stylistic ; İlahiler = Hymns ; İsmail Dede Efendi Hammamizade = İsmail Dede Efendi Hammamizade

Özet:
Geleneksel Türk müziğinin tarih boyunca karşılaştığımız önemli şahsiyetlerinden olan Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi, bir zirve olarak kabul görmüş, zamanına ve ötesine hitap eden eserler üretmiş, geleneği yaşatan ve geleceğe aktaran öğrenciler yetiştirmiştir. Birçok araştırmacının klasik dönem olarak benimsediği sürecin son perdesinin önde gelen Dellalzade İsmail, Mutafzade Ahmed Efendi, Eyyubi Mehmet Bey ve Zekai Dede gibi isimleri İsmail Dede'nin eğitiminden geçmiş bestecilerdir. Eğitimci kimliği de besteciliği ve sanatkârlığı kadar önemli olan Dede, yetiştirdiği öğrencileriyle birlikte çalışmamızda İsmâil Dede Ekolü olarak tanımladığımız müzik ekolünü oluşturmuştur. Bu ekolün Türk müzik tarihine etkisi oldukça fazladır. Öyle ki, günümüzde hoca-öğrenci silsilesi bilinen herhangi bir icrâcı-bestecinin meşk zinciri araştırıldığında silsilenin İsmail Dede'ye varması kuvvetle muhtemeldir. Bu sebeple günümüz geleneksel Türk müziğinde bestecilik eğitimlerine katkıda bulunabilecek veriler, yöntemler ve uygulamalar keşfetmek amacıyla İsmâil Dede ekolü, ilâhî besteciliği kapsamında araştırılmıştır.
Çalışmada prosopografi yöntemiyle ekolün meşk uygulamaları, bestecilik eğitimleri gibi unsurlar detaylandırılarak ortaya konulmuştur. İlahi türü üzerinden ekol mensubu bestecilerin besteleme davranışları ve ilahi türünün biçimsel özellikleri, müzik cümlelerinin yapı birimlerine ayrılarak değerlendirilmesi, usul-ezgi-vezin katmanlarının karşılaştırmalı olarak incelenmesi yöntemleriyle açığa çıkarılmıştır. Biçimsel yöntemle incelediğimiz eserlerden ve edisyon kritik uygulamalarından edinilen veriler, eserlerin yeni nüshalarının oluşturulmasını gerektirmiş, özellikle ilâhî repertuvarımızdaki usûl problemlerini ortaya koymuş, bu konuda çözümler üretilmesine imkân sağlamıştır.
Tezin tamamlanmasında ve eğitimimde emeği geçen, başta danışmanım Doç. Dr. Sıtkı Bahadır TUTU olmak üzere tüm hocalarıma; hâsıl-ı kelâm Âdem-i mânâ-yı âlîye, söze ve zamâna sığması muhâl-ender-muhâl olan teşekkürlerimi saygıyla sunar, gözden kaçan kusurlar için af dilerim.

Abstract:
Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi, who is one of the most important figures of traditional Turkish music we met throughout the history, is accepted as a summit, produced artworks influenced his time and beyond, educated students who made the tradition live and reach to the future. Leading names in the last chapter of the period internalized as the classical age by many researchers and music enthusiasts like, Dellalzade İsmail, Mutafzade Ahmet Efendi, Eyuplu Mehmet Bey and Zekai Dede, were composers who were trained through İsmail Dede's education. İsmail Dede, who was a composer with a high quality of teaching as well as great artistry, created the music school we named as İsmâil Dede School in this study, together with his students. This school has been so effective in Turkish music history that, today if we investigate the meşk chain of any player-composer whose teacher-student range is known, that chain will reach to İsmail Dede with a strong possibility.
In this study, meşk practices, composer training processes of the school are presented in detail with the prosopography method. On the genre ilâhî (hymn), the composing behavior of the composers participate in the school and the ilahi genre's form specialties are spotted with disuniting musical sentence structures of the hymns and comparatively inspecting the usul-melody-vezin levels. The data we acquired from the artworks analyzed with the formal method and critical edition practices required creating new editions, revealed usul problems especially in out ilâhî repertoire, enabled us to produce solutions in this subject.
I present my apologies because of the unnoticed mistakes made by me and my thanks which are impossible to fit in words and time to all my teachers, especially my advisor Assoc. Prof. Sıtkı Bahadır TUTU; finally, in a word, to Âdem-i mânâ-yı âlî.