Hemodiyaliz hastalarında serum sklerostin ve FGF-23 seviyesinin kemik mineral dansitometri ölçümleri ve osteoporoz arasındaki ilişki
The relationship between serum sclerostin and FGF-23 levels, bone mineral densitometry measurements and osteoporosis in hemodialisis patients
Yazar: FEYZA BİRCAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KÜRŞAD ÖNEÇ
Düzce Üniversitesi / Tıp Fakültesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Nefroloji = Nephrology

Özet:
Giriş: Bilindiği üzere Kronik Böbrek Hastalığı'nda (KBH) evre ilerledikçe 
plazmada fosfor birikimi ile başlayan bir süreç hiperparatroidizm ve sonrasında kemik 
mineral bozukluklarıyla seyreden bir sürece neden olmaktadır ve azalmış kemik 
kütlesi ciddi boyuta ulaşmadan belirgin bulgu vermemekte ve sinsi seyreden bu süreç 
sonrasında hastalarda kemik kırıkları ile giden bir tabloya neden olabilmektedir.
Çalışmamızda güncel araştırmalarda yer bulan iki molekül olan FGF-23 ve Sklerostin 
düzeyi ölçümünü hastaların bakılan DEXA (Dual Enerji X-ray Absorbsiyometri) ile 
ölçülen BMD (Bone Mineral Disorder-kemik mineral yoğunluğu) skorları ile 
kıyasladık. Kronik böbrek yetmezliği (KBY) hastalarında DEXA yanıltıcı sonuç 
verebilmesine rağmen yakın zamanlı yapılan çeşitli literatür sonuçlarında anlamlı 
sonuç alınmış olup non-invaziv olması ve uygulama kolaylığı nedeniyle tanıda yer 
bulmuştur. Biz bu süreci göz önünde bulundurarak güncel çalışmalarda BMD'nin 
standardizasyonu ile daha doğru sonuca varmayı hedefleyerek Fracture Risk 
Assessment (FRAX) yöntemini kullandık. Bu sayede KBH hastaları ve kontrol 
grubunda serum Sklerostin ve FGF-23 düzeyini ölçerek hastaların DEXA ile ölçülen 
BMD değerlerini FRAX ile standardize edip daha doğru bir sonuca ve mevcut 
değerlerin yüksekliğinin 10 yıllık kırık riski üzerine etkisini görmeyi amaçladık.
 Gereç ve Yöntem: Prospektif olarak yapılan çalışmamızda, Eylül 2022-Şubat 2023 
tarihleri arasında Düzce Üniversitesi Sağlık Uygulama ve Araştırma Hastanesi İç 
Hastalıkları ve Nefroloji polikliniğine başvuran ve hastanemiz hemodiyaliz 
merkezinde tedavi gören hemodiyaliz hastalarından %5 önemlilik düzeyinde,%80 güç 
ve 0.72'lik etki büyüklüğü ile klinik ve istatistiksel açıdan anlamlı farklılığı elde etmek 
için çalışma protokolüne uygun toplam 40 vaka ve benzer yaş aralığı ve cinsiyet 
dağılımındaki sağlıklı gönüllülerden 26 kişilik kontrol grubu bilgilendirilmiş onam 
formu alındıktan sonra çalışmaya dahil edilmiştir. 
18 yaşının altında olan, karaciğer yetmezliği, akut enfeksiyonu, malignite 
hikayesi olanlar, gebeler ve kooperasyon ve oryantasyonu yetersiz hastalar çalışma
dışında bırakılmıştır. KBY hastalarında osteoporoz ve osteodistrofi gibi patolojiler 
normal popülasyona göre sıklığı artması nedeniyle rutin olarak belirli aralıklarla kemik 
mineral dansitometrisi yapılmakta olup son 3 ay içinde yapılmamış olan hastaların KMD tetkiki düzenlenerek yakın zamanlı yapılmış olanların verileri sistem üzerinden 
kontrol edilmiştir. Hastaların onamları alınarak kemik mineral yoğunluğu ölçümü için 
DEXA yapılıp, demografik verileri kaydedilmiştir. Hastaların normal takibi sırasında 
alınmış venöz kan örneklerinin fazla kanlardan ayrılmış serum örnekleri -80 derecede 
muhafaza edilerek, Sklerostin, FGF-23 düzeyleri Elisa yöntemi ile ölçülmüştür. Diğer 
parametreler rutin takiplerinde yapılmış tetkiklerde mevcut olduğundan elektronik ve 
yazılı arşivlerden alınmıştır.
 Bulgular: Gruplar yaş açısından homojen iken cinsiyet açısından heterojen 
yapıdaydı. Hemodiyaliz grubundaki kadınların oranı kontrol grubundakinden anlamlı 
düzeyde daha düşük iken tam ters bulgu erkekler için de elde edildi. Bu nedenle 
parametreler her iki cinsiyette ayrı ayrı değerlendirildi. Kilo, BMI, sigara kullanımı, 
yaşam tarzı dışında diğer özellikler açısından gruplar arasında anlamlı düzeyde fark 
yoktu (p>0.05). 
Gruplara ve cinsiyete göre ölçülen Sklerostin, FGF-23 molekülü ve diğer 
ölçütler açısından anlamlı düzeyde fark saptandı (p<0.05). Hemodiyaliz grubunda 
ölçülen KMD skorları değerleri hem kadınlarda hem erkeklerde kontrol grubunda 
ölçülen değerlerinden anlamlı düzeyde daha düşüktü. Ayrıca Hemodiyaliz grubunda 
ölçülen Sklerostin (p=0.001, p<0.001), FGF-23 (p<0.001), FRAX majör Osteoporotic 
fracture (p<0.001), FRAX Hip Fracture (p=0.001) değerleri hem kadınlarda hem 
erkeklerde kontrol grubunda ölçülen değerlerinden anlamlı düzeyde daha yüksek 
saptandı. 
 Sonuç: Çalışmamızda hemodiyaliz hastalarında ölçülen FGF-23 ve Sklerostin 
düzeyleri hem kadın hem erkek hastalarda kontrol grubuna göre yüksek saptanmış 
olup, yine bu hastalarda yapılan DEXA ile ölçülen BMD değerleri FRAX yöntemi 
kullanılarak 10 yıllık kırık riski üzerinde etkili olabileceği ve mevcut parametrelerin
kırık riskini ön görmek amaçlı kullanılabilineceğini düşünmekteyiz.
Anahtar kelimeler: Kronik böbrek hastalığı, FGF-23, Sklerostin, Osteoporoz, 
DEXA, FRAX

Abstract:
Introduction: As it is known, as the stage progresses in Chronic Kidney Disease, a 
process that starts with the accumulation of phosphorus in the plasma causes a process 
that progresses with hyperparathyroidism and later bone mineral disorders and 
decreased bone mass does not give significant symptoms before it reaches a serious 
size, and after this insidious process, it can cause a process with bone fractures in 
patients. In our study, we compared the measurement of FGF-23 and Sclerostin levels, 
two molecules found in current studies, with the BMD scores of the patients measured 
by DEXA. Although DEXA may give misleading results in CRF patients, significant 
results have been obtained in various recent literature results and it has been included 
in the diagnosis due to it's non-invasiveness and ease of application. Considering this 
process, we used the FRAX method in current studies, aiming to reach a more accurate 
result with the standardization of BMD. In this way, we aimed to measure the serum 
Sclerostin and FGF-23 levels in CKD patients and the control group, standardize the 
BMD values measured by DEXA with FRAX, to obtain a more accurate result and to 
see the effect of the high current values on the 10-year fracture risk.
Materials and methods: In our prospective study, among the hemodialysis patients 
who applied to the Internal Medicine and Nephrology outpatient clinic of Düzce 
University Health Practice and Research Hospital between September 2022 and 
February 2023 and were treated at the hemodialysis center of our hospital, clinical and 
clinical studies were performed at a significance level of 5%, a power of 80%, and an 
effect size of 0.72. In order to obtain a statistically significant difference, a total of 40 
cases in accordance with the study protocol and a control group of 26 healthy 
volunteers with similar age range and gender distribution were included in the study 
after obtaining informed consent.
Patients under the age of 18, those with liver failure, acute infection, history 
of malignancy, pregnant women and patients with insufficient cooperation and 
orientation were excluded from the study. Due to the increased frequency of 
pathologies such as osteoporosis and osteodystrophy in CRF patients compared to the 
normal population, bone mineral densitometry is routinely performed at certain 
intervals. DEXA was performed for the measurement of bone mineral density, and demographic data were recorded, with the consent of the patients. Serum samples of 
venous blood samples taken during the normal follow-up of the patients, separated 
from the excess blood, were kept at -80 degrees, and Sclerostin, FGF-23 levels were 
measured with the Elisa method. Other parameters were taken from electronic and 
written archives as they were present in the examinations made in their routine followups.
 Results: While the groups are homogeneous in terms of age, they are heterogeneous 
in terms of gender. While the proportion of women in the hemodialysis group was 
significantly lower than the control group, the opposite finding was also obtained for 
men. Therefore, the parameters were evaluated separately in both genders. There was 
no significant difference between the groups in terms of other characteristics except 
weight, BMI, smoking and lifestyle (p>0.05).
There was a significant difference in terms of Sclerostin, FGF-23 molecule and 
other criteria measured according to groups and gender (p<0.05). The BMD scores 
measured in the hemodialysis group were significantly lower than the values measured 
in the control group in both men and women. In addition, Sclerostin (p=0.001, 
p<0.001), FGF-23 (p<0.001), FRAX major Osteoporotic fracture (p<0.001), FRAX 
Hip Fracture (p=0.001) values measured in the hemodialysis group were significantly 
higher than the values measured in the control group in both men and women. Level 
was found to be higher.
 Conclusion: In our study, FGF-23 and Sclerostin levels measured in hemodialysis 
patients were found to be higher in both female and male patients compared to the 
control group, and BMD values measured with DEXA in these patients can be 
effective on the 10-year fracture risk by using the FRAX method and we are thinking 
the existing parameters can be used to predict the fracture risk. 
 Keywords: Chronic kidney disease FGF-23, Sclerostin, osteoporosis, DEXA, 
FRAX