Covid-19 pandemisi süresince diş hekiminin çocuk hastaya tedavi planlaması ve yaklaşımlarının değerlendirilmesi
Analysis of mandatory changes in treatment principles and clinical practices of pediatric dentists during the Covid-19pandemic in Turkey
Yazar: GÜLHAN ÖZER
Danışman: PROF. DR. ALİ RIZA ALPÖZ
Ege Üniversitesi / Diş Hekimliği Fakültesi / Çocuk Diş Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Diş Hekimliği Uzmanlık, 2023
Konu: Diş Hekimliği = Dentistry

Özet:
Amaç: Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi olarak ilan edilen Covid-19 hastalığı döneminde ülkemizde çocuk hasta tedavi eden diş hekimlerinin tedavi prensiplerinde, klinik çalışma düzenlerinde meydana gelen zorunlu değişimlerin irdelenmesidir. Bulgular: Araştırmaya katılan 404 diş hekiminin % 52,6'sının meslekteki süresi 5 yıldan az, %26,1'inin 5-10 yıl, % 21,3'ünün meslekteki süresi 10 yıldan fazladır. Katılımcıların % 21,3'ü devlet hastanesi / ADS merkezlerinde, % 33,7'si özel polikliniklerde, % 14,1'i
özel muayenehanede, % 30,8'i üniversite hastanelerinde görev yapmaktadır.
Katılımcıların % 28'i uzman diş hekimi, % 52,6'sı diş hekimi, % 19,4'ü araştırma görevlisidir.Katılımcıların % 7,7'si pandemi nedeniyle yapılan kısıtlamalarda velilerin çocukların ağız hijyenine ve beslenmelerine daha fazla dikkat ettiğini, % 84,1'i dikkat etmediğini ve özellikle karantina döneminde karyojenik beslenmenin arttığını, % 8,2'si kararsız olduğunu bildirmiştir.Covid-19 pandemisi süresince endikasyonlarda meydana gelen değişimin kurum türüne göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir
(X2=24,87; p<0,05). Özel muayenehanede görev yapan diş hekimlerinin % 47,4'ü radikal tedavilerden kaçınıp pandemi öncesindeki prosedürleri uygulamaya devam ederken devlet hastanesi/ADS merkezlerinde görev yapan diş hekimlerinin % 69,8'i, özel polikliniklerde görev yapan diş hekimlerinin % 51,5'i, üniversite hastanesindeki diş hekimlerinin % 58,1'i hastada tekrarlayan şikayetler oluşturabilecek dişlerde klinik ziyaretlerini düşürmek için daha radikal davranmıştır.Covid-19 pandemisi süresince aerosolsüz işlem protokollerine ( Atravmatik restoratif tedavi, ART) yönelme durumunun
kurum türüne göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir (X2=17,83; p<0,05). Özel muayenehanede görev yapan diş hekimlerinin % 52,6'sı aerosolsüz işlem protokollerine (ART) yönelmemiş, devlet hastanesi/ADS merkezlerinde görev yapan diş hekimlerinin % 58,1'i, özel polikliniklerde görev yapan diş hekimlerinin % 53,7'si, üniversite hastanesindeki diş hekimlerinin % 75'i aerosolsüz işlem protokollerine (ART) yönelmiştir. Covid-19 pandemisi süresince genel anestezi altında diş tedavisi uygulama durumunun kurum türüne göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir (X2=38,24; p<0,05). Özel polikliniklerde görev yapan diş hekimlerinin % 50'si genel anestezi altında
diş tedavisi uygulamış, devlet hastanesi/ADS merkezlerinde görev yapan diş hekimlerinin % 70,9'u, özel muayenehanede görev yapan diş hekimlerinin % 84,2'si, üniversite hastanesindeki diş hekimlerinin % 81,5'i genel anestezi altında diş tedavisi uygulamamıştır. Covid-19 pandemisi süresince hekimlerin koruyucu tedavilerde artışınınunvana göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir (X2=30,70; p<0,05). Uzman diş hekimlerinin % 41,6'sı, araştırma görevlisi diş hekimlerinin % 41'inde koruyucu tedavilerinde artış görülürken diş hekimlerinin % 75,5'inde koruyucu tedavilerinde artış görülmemiştir. Covid-19 pandemisi süresince hekimin aerosolsüz işlem protokollerine
(Atravmatik restortif tedavi, ART) yönelme durumunun kurum ünvana göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir (X2=19,12; p<0,05). Diş hekimlerinin % 49,5'i aerosolsüz işlem protokollerine (ART) yönelmemiş, uzman diş hekimlerinin % 50,5'i, araştırma görevlisi diş hekimlerinin % 75,6'sı aerosolsüz işlem protokollerine (ART) yönelmiştir.Covid-19 pandemisi süresince hekimin endikasyonlarında meydana gelen değişimin çalıştığı kurumun hasta kapasitesindeki değişime göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir (X2=16,42; p<0,05). Çalıştığı kurumun hasta kapasitesi değişmeyen diş hekimlerinin % 44,6'sı Covid 19 süresinde radikal tedavilerden kaçınıp
pandemi öncesindeki prosedürleri uygulamaya devam ettiğini belirmiş olup çalıştığı kurumun hasta kapasitesi azalan diş hekimlerinin % 61,8'i, çalıştığı kurumun hasta kapasitesi artan diş hekimlerinin % 55,3'ü hastada tekrarlayan şikayetler oluşturabilecek dişlerde klinik ziyaretlerini düşürmek için daha radikal davranmıştır. Sonuç: COVID-19 pandemisi tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de ağız ve diş sağlığı hizmetlerini olumsuz etkilemiş, can kayıpları yaşanmış, maddi ve manevi sorunları beraberinde getirmiştir. Pandemi süresince katılımcı hekimlerin % 46,2'sinin çalıştıkları
kurumlarda hasta kapasitesinin azaldığı, % 68'i 6 aydan az 'sadece acil tedaviler' kapsamında hasta baktığı, üniversite ve devlet hastanelerinde çalışan hekimlerin % 41,4 ünün kurum dışı görevlendirmelerde temaslı takibi yaptığı, katılımcıların % 89,3'üne kurumları tarafından kişisel koruyucu ekipman (KKE) sağlandığı, % 65,8'inin de aerosollü işlemler için kapalı alanlar oluşturduğu, % 67,2'si çocukta en sık kullanılan restoratif materyalin cam iyonomer siman olduğunu belirttiği, hekimlerin % 70,2'si
KKE kullanımının çocuk hastada kooperasyon sorununa yol açtığını düşündüğü, pandemi süresinde diş tedavisi yapmanın hekimlerin % 77,2'sinde anksiyete oluştuduğu, pandemi kısıtlamaları sırasında velilerin çocukların ağız diş sağlığına dikkat etmediği ve karyojenik beslenmenin arttığı, her kurumda hekimlerin çoğu endikasyonlarında hastada tekrarlayan şikayetler oluşturabilecek tedavilerden kaçınıp hastane ziyaretlerini
düşürmek için daha radikal kararlar aldığı sonuçlarına varılmıştır.

Abstract:
Objective: The aim of this study is to examine the mandatory changes that occurred in
the treatment principles and clinical practices of pediatric dentists in Turkey during the
Covid-19 pandemic, declared as a global health crisis by the World Health Organization.
Results: Among the 403 participating dentists, 52.6% had less than 5 years of experience,
26.1% had 5-10 years, and 21.3% had more than 10 years of experience. Regarding the
workplace, 21.3% of participants worked in state hospitals / Public Dental Health Centers
(PDHCs), 33.7% in private clinics, 14.1% in private dental practices, and 30.8% in
university hospitals. In terms of professional title, 28% were specialist dentists, 52.6%
were general dentists, and 19.4% were research assistants.Regarding the impact of the
pandemic on children's oral hygiene and nutrition, 7.7% of participants reported that
parents paid more attention to their children's oral hygiene and nutrition during the
restrictions, while 84.1% stated otherwise, with an increase in cariogenic diets during the
quarantine period. The remaining 8.2% were undecided.Significant differences were
observed in the changes of treatment indications based on the type of institution
(X2=24.87; p<0.05). Dentists working in private clinics (47.4%) tended to continue the
pre-pandemic procedures and avoid radical treatments. However, dentists working in
state hospitals/PDHCs (69.8%), private polyclinics (51.5%), and university hospitals
(58.1%) exhibited a more radical approach to reduce clinical visits in teeth with potential
recurring complaints.Aerosol-free treatment protocol (ART) adoption also showed
significant variations among different institutions (X2=17.83; p<0.05). While 52.6% of
dentists in private clinics did not adopt ART, the majority of dentists in state
hospitals/PDHCs (58.1%), private polyclinics (53.7%), and university hospitals (75%)
implemented ART.The use of general anesthesia for dental treatment during the pandemic
was found to significantly differ based on the type of institution (X2=38.24; p<0.05).
While 50% of dentists in private polyclinics used general anesthesia, only 70.9% of
dentists in state hospitals/PDHCs, 84.2% in private dental practices, and 81.5% in
university hospitals employed this method.Furthermore, an analysis of the increase in
protective treatments based on professional title indicated significant differences
IX
(X2=30.70; p<0.05). Protective treatments showed an increase in 41.6% of specialist
dentists and 41% of research assistants, while 75.5% of general dentists reported no
increase.Another notable finding was the difference in ART adoption based on
professional title (X2=19.12; p<0.05). While 49.5% of general dentists did not adopt
ART, 50.5% of specialist dentists and 75.6% of research assistants incorporated this
protocol.Regarding the changes in treatment indications, the study revealed significant
differences based on changes in patient capacity at the institutions (X2=16.42; p<0.05).
Dentists in institutions with unchanged patient capacity (44.6%) tended to continue prepandemic
procedures, whereas 61.8% of dentists in institutions with decreased patient
capacity and 55.3% in institutions with increased patient capacity took more radical
decisions to reduce clinical visits in teeth with potential recurring complaints.
Conclusion: The study found that during the pandemic, 46.2% of participating dentists
experienced a decrease in patient capacity at their institutions, and 68% only provided
emergency treatments for less than 6 months. Dentists working in university and state
hospitals reported that 41.4% of them were assigned to non-institutional contact tracing.
The majority (89.3%) of participants received personal protective equipment (PPE) from
their institutions, and 65.8% created enclosed areas for aerosol-generating procedures.
Dentists also reported that 70.2% of them believed that PPE usage led to cooperation
issues in pediatric patients. During the pandemic, 77.2% of dentists experienced anxiety
related to dental treatment. Parents' negligence of their children's oral health and an
increase in cariogenic diets were observed during the pandemic. Overall, most dentists
across different institutions tended to take more radical decisions in terms of treatment
indications to reduce clinical visits. Specialist dentists and research assistants showed a
higher inclination towards adopting aerosol-free treatment protocols and implementing
protective treatments compared to general dentists.