Depremlerin Antakya kenti yerleşim tarihine etkileri: 1872 Amik ve 2023 Kahramanmaraş depremleri örneği
Effects of eartquakes on the settlement of antakya city: Example of 1872 Amik and 2023 Kahramanmaraş eartquakes
Yazar: HAZAL DOĞRUEL
Danışman: PROF. DR. MEHMET RIFAT AKBULUT
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Koruma ve Yenileme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Kentlerin yerleşim tarihinde doğal ve beşeri yollarla meydana gelen olaylar önemli bir
yer tutar. Doğal afetler, savaşlar, yangınlar, soykırımlar ve zorunlu göçler kentlerin
fiziksel ve sosyal gelişiminde değişikliklere neden olmaktadır. 2023 yılının şubat
ayında meydana gelen depremler 11 ilde büyük etkilere neden olmuştur. Tarih
boyunca depremlerden etkilenen Antakya kenti de bu depremlerden etkilenen
kentlerden birisidir. Antakya'nın kültürel mirası, çok katmanlı bir kent oluşu ve
kozmopolit yapısının yanı sıra değişmeyen özelliklerinden biri de kentin
depremselliğidir. Antakya kentinin depremselliği, tarihsel süreç içerisinde kentin
isminde de değişikliklere sebep olmuştur. Kentte 526-528 yıllarında meydana gelen
depremler ve bu depremleri takip eden salgınlardan sonra Antakya halkı bu felaketleri
Tanrı'nın bir gazabı olarak nitelendirmiş ve bu gazaptan kurtulmak amacıyla kente
Theupolis (Tanrı'nın şehri) adı verilmiştir. Antakya'yı etkileyen depremler kentin
fiziksel ve sosyal yapısında da etkili olmuştur. 1822 depremi Antakya'da surların
yıkılmasına sebep olmuş ve kent surların dışına doğru ilk defa bu deprem sonrasında
genişlemiştir. 1872 Amik Depreminden sonra ise kent Asi Nehri'nin batı yakasında
ilerlemeye başlamış ve burada "Yeni Antakya" olarak adlandırılan bir bölge oluşmaya
başlamıştır. Kentin fiziksel ilerleyişinde depremlerin etkisi önemli yer tutmaktadır.
Depremlerin fiziksel etkileri ile birlikte kentteki nüfus ve sosyal yapıya da etkileri
bulunmaktadır. Depremlerin yerleşim tarihine etkilerinin yalnızca fiziksel süreçler
olarak ele alınması; afetler gibi sosyal olayların sonucunda insan sorumluluğunu göz
ardı etmeye sebep olabilmektedir. Bu sebeple, İngiliz Okulu ve Conzen'in morfolojik
analiz yöntemlerinden yararlanılan bu çalışmada Lefebvre'in mekânı, "ürün ve
üretenin ikili ilişkisi içinde diyalektikleşen bir oluşum" olarak tanımlaması üzerinden
bir yöntem kullanılması amaçlanmıştır. Olayların ilişkisellik içinde gözlemlenmesini
mekân kavramında yoğunlaştıran Lefebvre'e göre mekân, "toplumun hem ürünüdür
hem de onu sürekli dönüştüren bir mekanizmadır." Bu kabulle, araştırma, Antakya
kentinin yerleşimine dair depremlerin etkisini yalnızca fiziksel bir analiz olarak
içermemekte; tarihsel ve sosyal süreçlerin ürettiği ilişkisel mekânsal üretimi de göz
önünde bulundurmaktadır.

Abstract:
Natural and human events have an important place in the settlement history of cities.
Natural disasters, wars, fires, genocides and forced migrations cause changes in the
physical and social development of cities. The earthquakes that occurred in February
2023 caused great effects in 11 provinces. The city of Antakya, which has been
affected by earthquakes throughout history, is one of the cities affected by these
earthquakes. In addition to Antakya's cultural heritage, being a multi-layered city and
cosmopolitan structure, one of the unchanging features of the city is its seismicity. The
seismicity of the city of Antakya has caused changes in the name of the city in the
historical process. After the earthquakes that occurred in the city in 526-528 and the
epidemics that followed these earthquakes, the people of Antioch characterised these
disasters as the wrath of God and the city was named Theupolis (City of God) in order
to get rid of this wrath. The earthquakes that affected Antioch affected the physical
and social structure of the city. The earthquake of 1822 caused the walls of Antakya
to collapse, and the city expanded outside the walls for the first time after this
earthquake. After the 1872 Amik Earthquake, the city started to advance on the west
bank of the Asi River and a region called New Antioch began to form here. The effect
of earthquakes has an important place in the physical progress of the city. Along with
the physical effects of earthquakes, they also have effects on the population and social
structure of the city. Considering the effects of earthquakes on settlement history only
as physical processes may lead to ignoring human responsibility as a result of social
events such as disasters. For this reason, the study, which makes use of the
morphological analyses of the British School Conzen, aims to use a method based on
Lefebvre's definition of space as "a dialectical formation within the dual relationship
of product and producer". According to Lefebvre, who concentrates the observation of
events in relationality in the concept of space, space is "both the product of society and
a mechanism that constantly transforms it." With this assumption, the research does
not only include the impact of earthquakes on the settlement of the city of Antakya as
a physical analysis; it also considers the relational spatial production produced by
historical and social processes.