Bir kentsel bölge örneğinde bulaşıcı olmayan hastalığı olan erişkinlerin COVID-19 pandemisi döneminde kronik hastalık izlem niteliğinde ve tedavi uyumundaki değişiklikler
Changes in treatment adherence and the quality of chronic disease follow-up in adults with non-communicable diseases in an urban area sample during the COVID-19 pandemic period
Yazar: KÜBRA ÇİÇEK
Danışman: PROF. DR. ERHAN ESER
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı / Halk Sağlığı Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Halk sağlığı = Public health ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Kronik hastalık = Chronic disease ; Pandemiler = Pandemics ; Tedaviye bağlılık ve uyum = Treatment adherence and compliance

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı, COVID-19 pandemisi etkisinde geçen iki yılda bulaşıcı olmayan hastalığa (BOH) sahip bireylerde, kronik hastalık izlem/bakım niteliğinin ve sağlık hizmetlerinin ulaşılabilirliğinin, kronik hastalık risk faktörlerindeki değişimin, ilaç tedavisine uyumun, algılanan sağlık ve ruh sağlığı değişiminin ve kronik hastalık yakınmalarındaki değişimin değerlendirilmesidir. 
Gereç ve Yöntem: Bu araştırma Manisa ili merkez ilçelerden seçilen on ASM'ye başvuran kronik hastalığı olan bireylerde yürütülmüş; toplamda 500 kişiye ulaşılmıştır. Çalışmada Kronik Hastalık Bakımını Değerlendirme Ölçeği-hasta sürümü (KBDh/PACIC), Morisky Tedavi Uyum Ölçeği-8 (MTUÖ-8) ve yapılandırılmış soru formu kullanılmıştır. İstatistiksel analizler için SPSS 23.0 paket programı kullanılmıştır. Kategorik değişkenlerin analizinde Ki-kare ve Fisher'ın kesinlik testi, sürekli verilerin analizinde dağılıma uygunluk durumuna göre Student's t testi veya Mann Whitney U testi; tek yönlü varyans analizi veya Kruskal Wallis varyans analizi kullanılmıştır. Çok değişkenli analizlerde lojistik regresyon kullanılmıştır. Çözümleyici analizlerde tip 1 hata 0.05 olarak kabul edilmiştir.
Bulgular: Bu çalışmada, katılımcıların %51.8'inin COVID-19 pandemisi döneminde kronik hastalığı ile ilgili semptom ve yakınmalarında artış ve/veya yeni yakınmaları olmuştur. Pandemi döneminde sağlık hizmetlerine ulaşılabilirliğin kötü olması (OR: 2.05, %95GA: 1.40-2.99), kronik hastalık izlem/bakım niteliğinin kötü olması (OR:1.49, %95GA: 1.01-2.23), ilaç tedavisine uyumlu olmak (OR:1.48, %95GA: 1.02-2.16) ve kronik hastalık risk faktörlerinin olumsuz yönde değişmesi  (OR:1.72, %95GA: 1.11-2.70) kronik hastalıkla ile ilgili semptom ve yakınmalarında artış ve/veya yeni yakınma olma riskini artırmaktadır. 
Katılımcıların %37.2'sinin algılanan sağlık durumu pandemi öncesine göre daha kötüdür. Pandemi döneminde sağlık hizmetlerine ulaşılabilirliğin kötü olması (OR: 2.01, %95GA: 1.37- 2.95) ve  uyku düzeninin kötü etkilenmesi (OR: 2.14, %95GA: 1.34-3.42) algılanan genel sağlık değişiminin kötü olması riskini  artırmaktadır. 
Pandemi döneminde algılanan ruh sağlığı durumunun öncesine göre daha kötü olma sıklığı %23.2'dir. Kadınlarda (OR: 2.46, %95GA: 1.18-5.10), pandemi döneminde uyku kalitesi kötü etkilenenlerde (OR: 8.25 %95GA: 4.66-14.60) ve bu dönemde aile içi (OR:  4.21, %95GA: 2.46-7.21) ve sosyal ilişkilerinden (OR:  2.69, %95GA: 1.58-4.57)  daha az hoşnut olanlarda algılanan ruh sağlığı değişiminin kötü olması riski artmıştır. 
Katılımcıların %47.6'sı pandemi döneminde kronik hastalık izlem/kontrolleriyle ilgili aksaklık yaşadığını belirtmiştir. 65 ve üzeri yaş grubunda olmak (OR: 4.15, %95 GA:2.39-7.21) ve algılanan gelirin giderden az olması (OR: 3.19, %95 GA:1.58-6.45)  pandemi döneminde sağlık hizmetlerine ulaşamama riskini artırmaktadır. 
Pandemi döneminde katılımcıların kronik hastalıklar açısından riskli davranışları olumsuz etkilenmiştir. Katılımcıların %15.6'sı pandemi döneminde kilo almış; %22.0'si pandemi döneminde, daha az yürüyüş/egzersiz yaptığını belirtmiştir. 
Bu çalışmada, KBDh ölçeğinden alınan toplam puan 2.43±0.24'tür. 65 ve üzeri yaş grubunda (OR: 17.38, %95GA:7.68-39.33), kadınlarda (OR: 2.63, %95GA:1.46-4.75), algılanan gelirin giderden az olanlarda (OR: 2.71, %95GA:1.19-6.15) ve kronik hastalığı takip eden bir doktorun olmayanlarda (OR: 22.61, %95GA: 6.35-80.49) COVID-19 pandemisi döneminde kronik hastalık bakım niteliği kötüleşmektedir. 
Katılımcıların %43.4'ü ilaç tedavisine düşük uyum göstermektedir. Algılanan geliri gidere eşit olması (OR: 1.88, %95GA: 1.25-2.81), algılanan gelirin giderden fazla olması (OR:  1.93, %95GA: 1.04-3.60) ve yalnızca bir kronik hastalığın olması (OR:  2.16, %95GA: 1.41-3.30) ilaç tedavisine uyumsuz olma riskini artırmaktadır.
Sonuç: COVID-19 pandemisiyle geçen iki yılda, kronik hastalığı olan bireylerin yaklaşık yarısının rutin kontrolleri aksamış; kronik hastalık izlem/bakım niteliği kötüleşmiştir. COVID-19 pandemisi, kronik hastalığı olan bireylerin hem fiziksel hem de ruhsal sağlığını olumsuz etkilemiştir.

Abstract:
Objective: The aim of this study is to determine the changes in the chronic disease monitoring/care management practices, accessibility of health services, change in chronic disease risk factors, adherence to medication, and perceived general health and perceived mental health change in individuals with non-communicable disease (NCD) during the COVID-19 epidemic. 
Material and Method: This study was carried out on individuals with NCD who applied to ten Family Health Centers (FHCs) selected from the central districts of Manisa city (n=500). The Patient Assessment of Chronic Illness Care scale  (PACIC), Morisky Medication Adherence Scale-8 (MMAS-8) and a structured questionnaire were used in data collection. SPSS 23.0 package program was used for statistical analysis. Chi-square and Fisher's exact test were used in the analyses of categorical variables.  Where appropriate Student's t test or Mann Whitney U test, one-way analysis of variance or Kruskal Wallis analysis of variance were used in continuous variables. Logistic regression was used in multivariate analyses. Type 1 error was taken as <0.05 in all hypothesis testing.
Results: 51.8% of the participants had increased and/or new complaints related to their chronic disease during the COVID-19 pandemic. 
Poor access to health services during the pandemic period (OR: 2.05, 95%CI: 1.40-2.99), poor quality of chronic disease follow-up/care (OR:1.49, 95%CI: 1.01-2.23) being compliant with medication (OR:1.48, 95%CI: 1.02-2.16) and worsening of chronic disease risk factors (OR:1.72, 95%CI: 1.11-2.70) had increased the risk of new complaints and/or chronic disease-related symptoms. 
The perceived health status of 37.2% of patients deteriorated compared to that of pre-pandemic period. Poor access to health services during the pandemic period (OR: 2.01, 95%CI: 1.37-2.95) and poor sleep patterns (OR: 2.14, 95%CI: 1.34-3.42) increase the risk of worsening perceived general health during the pandemic period compared to the pre-pandemic period.
The frequency of perceived mental health status to be worse during the pandemic period compared to the pre-pandemic period is 23.2%. In women (OR: 2.46, 95%CI: 1.18-5.10), in those whose sleep quality was badly affected during the pandemic period (OR: 8.25 95%CI: 4.66-14.60)  and and during this period those who were less satisfied with their family (OR: 4.21, 95%CI: 2.46-7.21) and social relationships (OR: 2.69, 95%CI: 1.58-4.57) increased risk of worsening perceived mental health status during the pandemic compared to the pre-pandemic period.
47.6% of the participants experienced problems related to chronic disease monitoring/controls during the pandemic period. Being 65 and over (OR: 4.15, 95% CI: 2.39-7.21) and perceived income less than expenses (OR: 3.19, 95% CI: 1.58-6.45) increase the risk of not being able to access health services during the pandemic.
During the pandemic period, the risky behaviors of the participants in terms of chronic diseases were adversely affected. 15.6% of the participants gained weight during the pandemic period; 22.0% stated that they did less walking/exercise during this period.
In this study, the total score from the PACIC scale was 2.43±0.24. In those aged 65 and over (OR: 17.38, 95%CI: 7.68-39.33); women (OR: 2.63, 95%CI: 1.46-4.75), in those with perceived income less than expenses (OR: 2.71, 95%CI: 1.19-6.15), and those without a physician following the chronic disease (OR: 22.61, 95%CI: 6.35-80.49) the quality of chronic disease care was worse during the COVID-19 pandemic. 
43.4% of the participants showed low adherence to drug treatment. To be perceived income equal to expenditure (OR: 1.88, 95%CI: 1.25-2.81), to be perceived income greater than expenditure (OR: 1.93, 95%CI: 1.04-3.60), and having only one chronic illness (OR: 2.16, 95%CI: 1.41) -3.30) increases the risk of non-adherence to drug therapy.
Conclusion: In the two years passed with the COVID-19 pandemic, the routine controls of approximately half of the individuals with chronic diseases have been disrupted; the quality of chronic disease follow-up/care has deteriorated. The COVID-19 pandemic has adversely affected both the physical and mental health of individuals with chronic diseases.