Irak ve Semerkant hanefî meşâyihinin lafızların delaletiyle ilgili yaklaşımlarının mukayesesi
A comparison between Iraq and Samarkand hanafi mashayikhs on the indications of expressions
Yazar: MURAT SARITAŞ
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM KAFİ DÖNMEZ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Dalalet = Signification ; Hanefiler = Hanifies ; Irak = Iraq ; Lafız = Listeral ; Mezhepler = Sects ; Mutezile = Mutazila ; Semerkand = Samarkand ; Semerkandiyye tarikatı = Semerkandiyye tribe ; İslam Hukuku = Islamic Law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Fâsıklar hakkındaki va`îd ayetlerinin âm oluşu, hicrî üçüncü asırdan sonra Mutezile'yi âm lafzın umûm anlamına delaletini öngören usul prensibini Ehl-i sünnet?in şiddetle karşı çıktığı, tövbe etmeden ölen fasıkların ebedî cehennem azabıyla cezalandırılacağı görüşünü destekleyen bir argüman olarak kullanmaya itmiştir. Zikredilen usul prensibinin Mutezile tarafından va`îd-i füssâk tartışmasında bir argüman olarak kullanılması, bunu fıkıh usulünün en tartışmalı konularından biri haline getirmiştir. Mutezilî eğilimlere sahip Irak meşâyihi, âmmın hakikat anlamı olan umûma delaletinin katîliğini ileri sürerken adı geçen itikâdî mezhebe karşı sert muhalefetiyle bilinen Semerkant meşâyihi mezkûr kelâmî görüşe götürmesi sebebiyle sözü edilen katîlik iddiasına karşı çıkmıştır. Âm lafzın delaleti hakkında sergilenen bu yaklaşım farkı, adı geçen gruplar tarafından, tutarlılık adına, va`îd-i füssâk meselesiyle doğrudan ilgili olmayan hâssın delaleti, emrin mûcebi, emrin tekrar/merre ve fevr/terâhî anlamları açısından delaleti, nehyin mûcebi ile zâhir ve nassın delaleti meselelerinde de sürdürülmüştür. Zikredilen tartışmalarda Irak meşâyihinin, şâriin muradını tespitte sîğayı kesin delil kabul eden yaklaşımına karşılık Semerkant meşâyihinin sîğayı şâriin muradını tespitte yeterli görmemesi ve lafzın anlamını belirlerken bunun yanı sıra hâricî bir karine olan ihtiyat prensibinden yararlanması, iki meşâyih grubunun bu tartışmaların etkilediği beyanın tehiri, âm ve hâssın tearuzu, nas üzerine ziyade ile haber-i vâhid ve kıyâsla tahsis meselelerinde de tartışmaların farklı taraflarında yer almalarına yol açmıştır.

Abstract:
That the Quranic verses issuing warnings about fasiqs are `amm led Mu`tazile to use after the third century AH the principle of usul regarding dalala of `amm as an argument supporting their view that the fate of muslims committing grave sins and dying without repentance is Hell. The aforestated principle of usul being used as a part of an argument proving a theological view to which Ahl al-Sunnah objected fiercely made it one of the most controversial issues in usul al-fiqh. While Iraq mashayikh showing a marked tendency toward Mu`tazilite views in the field of theology asserted the certainty of dalala of `amm Samarkand mashayikh of whom anti-Mutazilite attitude is known contested the claim of certainty. For the sake of consistency, both groups maintained the same approaches in some other usul issues that have no relation to wa`id al-fussaq such as dalala of has, amr, nahy, zahir and nass. In the aforementioned debates, contrary to Iraq mashayikh regarding forms of lafzs located in Quranic verses or hadiths as a certain evidence which shows the will of shari`, Samarkand mashayikh seeing them insufficient in this respect and adding them an external indicium in order to discover the will of shari` caused these groups to have different views on the issues affected by dalala related debates such as the postponement of bayan, the contradiction of `amm and has, ziyada `ala al-nass, the particularization of `amm by habar al-wahid and qiyas.