Kentsel mekanda rastlantısallık
Contingency in urban space
Yazar: SEDA SUMAN BURUK
Danışman: DOÇ. DR. ZEYNEP GÜNAY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Tepeden inme yaklaşımlar, mekanın sosyal ve fiziksel ihtiyaçlarına, kentin beklentilerine karşılık verememektedir. Kağıt üzerinde incelenerek tasarlanan mekan, soyut mekan olarak kalmakta ve toplumsal mekana dönüşememektedir. Ancak kağıt üzerinde yaptığımız tasarımlar ile üretemediğimiz toplumsal mekanlar, kentin rastlantısallıklarında ve deneyimlenerek anlam kazanan, toplum tarafından yeniden üretilen rastlantısal mekanlarında karşımıza çıkmaktadır. Toplumsal mekana dönüşemeyen tasarı mekana karşı kent, kendi mekanlarını/yerlerini üretmektedir. Kent içerisinde yer alan ve rastlantısal olarak tanımlanan bu mekanlar, kentlilerin sokaktan geri aldıkları toplumsal mekanlardır. Güncel yaklaşımlar tabandan yukarı bir anlayış benimseyerek, mekanın yerel ihtiyaç ve beklentilerinin anlaşılması yolu ile uygulanan projeler sayesinde tepeden inme yaklaşımların ürettiği sorunlara karşı bir çözüm arayışı içerisindedir. Sosyo-kültürel, ekonomik ve politik dinamikler kentlerin sürekli olarak bir değişim ve dönüşüm sürecinde olmasına sebep olmaktadır. Kentlerdeki bu değişim, tasarım çalışmalarında da etkisini göstermeye başlamış; kentsel hareketlerin ve toplumsal yönelimlerin etkisinde tasarımda yeni eğilimler ortaya çıkmıştır. Katılımcı planlamanın tasarlama ve planlama pratiğindeki önemi anlaşılmış; katılımın da ötesinde, mekanın doğrudan tasarım yapılacak olan yerde yaşayanlar ile birlikte tasarlanması ve üretilmesi konusu gündeme gelmiştir. Ancak, rastlantısal mekan dediğimiz, kentin ihtiyaç ve beklentileri için doğrudan bir çalışma alanı oluşturan ve herhangi bir tasarım pratiğinden bağımsız olarak kent içerisinde yer alan bu mekanlar tasarımcıya ne söyler? 

Bu çerçevede araştırma, İstanbul'da kentlilerin gündelik kent deneyimlerinin bir sonucu olarak mekanla kurdukları ilişkiler bağlamında 'rastlantısal' olarak ortaya çıkan mekanların oluşum süreçlerine ve bu mekanların kentsel tasarım ile yerin üretiminde nasıl araç olarak kullanılabileceğine odaklanmaktadır. Araştırmanın amacı, rastlantısal olarak oluşan ve tasarlanmışlık yerine toplumsal yönelimlerle kurgulanarak yeniden üretilen kentsel mekanların oluşum süreçlerinin irdelenmesi ile rastlantısallık ve yer üretimi arasındaki ilişkinin sorgusunun bir sonucu olarak rastlantısallığın tasarlanabilirliğine yönelik bir tartışma platformu ortaya koymaktır. Araştırmanın hedefleri ise (i) rastlantısal mekanların oluşması sürecinde toplumsal yaşamın ve gündelik yaşam deneyimlerinin mekanın yeniden üretilmesine katkısına dair bilgi üretilmesi; (ii) kentsel rastlantısallığın keşfinde fenomenolojik bir çerçeve sunulması, (iii) tasarımın ve tasarımcının gelecekteki rolü üzerine bir tartışma platformu oluşturulmasıdır. Bu konu hakkında bilgi üretiminin tasarımcının, rastlantısallık kavramı üzerinden yalnızca fiziksel değil, toplumsal da olan ve katılımı sağlayan esnek mekanlar üretebilmesi, rastlantısallığın bir araç olarak kullanabileceği bir deneyim sunulması ve kentin dinamiklerinin/yönelimlerinin anlaşılabilmesi konularına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Araştırma, 'Rastlantısallık tasarlanabilir mi? Tasarlanabilir ise nasıl?' sorusuna yanıt aramaktadır. Bu doğrultuda araştırmanın yanıt aradığı alt sorular ise şunlardır:  (i) Tasarım pratiğinin ürünü olmayan kentsel mekanlar nasıl oluşur? (ii) Rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişki fenomenolojik olarak nasıl okunabilir? (iii) Rastlantısallık tasarım sürecine nasıl dahil edilebilir? Bütün bu sorulara verilecek cevaplar ile varılmak istenen noktada yanıtlanması beklenen soru ise 'Rastlantısallık tasarımcıya ne söyler?' sorusudur.

Bu ilişkinin sorgulanmasında, belirli bir başlangıç veya varış noktası olmadan gündelik yaşamı deneyimleyen gözlemci ve anlatıcı flanöz / kentsel aylak kavramı çerçevesinde 'yürüme' aktivitesi kullanılarak keşifsel bir deneyim kurgulanmıştır. Bu keşifsel deneyimde, özellikle karmaşık planlama durumlarında tasarımcıya iletişimsel katkılar sağlayan fenomolojik yaklaşım benimsenmiştir. İnsan deneyimlerini yorumlayan bir araştırma yöntemi olan fenomenoloji, rastlantısal olarak ortaya çıkan mekanlarda insan deneyimlerinin anlamlarının araştırılması sürecinde, flanöz olarak kenti deneyimleyen araştırmacının temel yöntemidir. Farklı disiplinler tarafından araştırma yöntemi olarak kullanılan bu yaklaşım, kentsel tasarım ve planlama çalışmalarında tasarımcının, bulunduğu toplum içerisinde, nesnelerin toplum için ne gibi anlamları olduğunu ve farklı çerçevelerden bakıldığında her bir nesnenin nasıl farklı anlamlar kazanabileceğini görebilmesini sağlamaktadır. Rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişkinin sorgulanmasında, flanöz deneyim ile edinilen bilgilerin fenomenolojik olarak yorumlanması olarak kurgulanan araştırma, (i) literatür taraması; (ii) alan araştırması tasarımı ve (iii) rastlantısallığın tasarlanabilirliğine dair ortak çerçevenin oluşturulması olmak üzere üç aşamalı olarak tasarlanmıştır. 

Araştırmanın birinci aşamasında, literatür taraması kapsamında kentsel mekanın üretiminde rastlantısallık/kendiliğindenlik, yer-mekan ve yer-yapma kavramları irdelenmekte; rastlantısallığın tasarlanabilirliğine yönelik kavramsal çerçeve sunulmaktadır. İlk olarak mekan, yer ve yer-yapma kavramları; sonrasında ise tasarlanmışlık ve rastlantısallık kavramları, bu kavramları esas alarak ortaya konan kentsel yaklaşımlar ile ilişkilendirilerek tartışılmaktadır. Araştırmanın ikinci aşaması, Anadolu yakasında Kadıköy, Avrupa yakasında ise, Şişli, Beyoğlu, Beşiktaş, Ortaköy, Balat ve Eminönü'nde tamamen flanöz felsefe ile belirli bir rota üzerinde olmayan yürüyüşlere odaklanmakta; İstanbul'da rastlantısallığın keşfi yolu ile rastlantısallığın mekanın üretimine etkisine dair tartışma ortaya konmaktadır. Flanöz / kentsel aylak kavramı esas alınarak yapılan yürüyüşler sırasında rastlantısal mekanlar fotoğraflanmış ve günlük tutulmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında, elde edilen bilgiler üzerinden rastlantısal mekanlara dair ortak bir çerçeve tanımlanmakta; rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişki sorgulanmaktadır. Rastlantısallığın, kendiliğindenlik ve planlamada yer-yapma pratiğini takip eden yaklaşımlar çerçevesinde 20 yılı aşkın süredir gelişen ve halen gelişmekte olan 'kendiliğinden şehir' ve 'taktiksel şehircilik' gibi yaklaşımlar için bir tasarım aracı olarak kullanılması ile ilgili bilgi üretilmektedir. 

Bu araştırma sonucunda ortaya çıkan bulguların yalnızca fiziksel değil toplumsal da olabilen esnek mekanlar üretilebilmesi konusunda faydalı olacağı düşünülmektedir. Kentin dinamiklerinin ve yönelimlerinin anlaşılabilmesi ile tasarlanan mekanların yaşayan mekanlara dönüşebilmesi ve kentin kendisine karşı aidiyet duygusunun kuvvetlendirilmesi konularına katkı yapılması öngörülmektedir.

Abstract:
Top-down approaches cannot satisfy the expectation of cities in terms of social and physical needs. Spaces that are designed through examinations on papers remain as abstract and cannot be transformed into public places. However, these needed public places, which we fail to produce through designs on paper, reveal themselves in the contingent places that are reproduced by being experienced by society and gain meaning in coincendentalities. By being against to the designed space failing to transform into the public space, the city creates its own places/spaces. These places that are defined as contingent are the public places that are taken back by the citizens. Contemporary approaches, by adopting bottom-up methods, seek a solution to the problems produced by top-down approaches by implementing projects through understanding the local needs. Socio-cultural, economic and political dynamics cause cities to be in a constant transformation and transition. This transformation also reflects to the design practices and thereby new approaches emerge lead by public movements and societal tendencies. With these new approaches, the criticality of the participatory design in urban design and planning is also comprehended and even beyond participation, designing the place together with the citizens living in the area starts to become an important topic in this context. Still, the following question remains unanswered: What do these contingent places, which emerged independently from the design practice and constitutes a direct case area for the needs and expectations of the city, tell to designers?

The main reason why spaces that are the product of design practice cannot turn into social spaces is that the concepts of experience and belonging cannot go beyond the thought stage. During the process, 'human' needs and expectations are left in the background. Participatory planning studies have been adopted as an alternative way to solve this problem and include the citizens in the design process. However, beyond the participatory planning, the current trending phenomena is to design the city 'together' with the citizens who reside in the designed area. The search that is rooted from spontaneity and coincidentally in Turkey, although came into the focus of contemporary urban discourse during the 2013 Occupy Gezi movements, is underexplored in terms of the conducted research and applied practices.

In rapidly developing cities, partitive applications based on the population growth form a whole within the city, and the human factor and the problems that the increasing population will face in the future are ignored. This circumstance, lead people's experience of the city to become a sole 'gap' between the buildings and be compressed in time. The physical spaces produced without considering the 'right of the city', emerges as an effort of citizens in which they try to create spaces for themselves within the contingent places. The starting point of this research is the curiosity of the author about the process of formation of the spaces she encounters accidentally. In this study, the contingent place is defined as space where the existing function of the urban space is improved with added functionalities and of which the meaning and the use are changed through a redefinition. These places constitute a work field for the city and citizen relation by being un-designed and integral to the city and memory through the experiences of the citizens.

In this scope, the research focuses on the formation processes of contingent places in Istanbul, in the context of the relations established between citizens and space as a result of the daily urban experiences and how these spaces can be used as a tool in urban design and production of the place. The aim of this study is to present a discussion platform on the design of contingency as a result of the question of the relationship between contingency and the production of space by examining the formation processes of urban spaces which are created incidentally and reproduced with social orientations instead of design. The objectives of the research are (i) to produce information about the contribution of social and everyday life experiences to the reproduction of space during the formation of contingent places; (ii) provide a phenomenological framework for the discovery of urban contingency; (iii) provide a platform for discussion on the future role of design and the designer. It is thought that the production of information on this subject will contribute to the ability of the designer to produce flexible spaces that are not only physical but also social and participate in the concept of contingency, to provide an experience that can be used as a tool of contingency  and to understand the dynamics/orientations of the city.

This research seeks answers to the questions of, 'Can contingency be designed? If so, how can it be designed?' Accordingly, the sub-questions that the research seeks to answer are: (i) How do urban places, which are not the product of design practice, arise? (ii) How can the relationship between contingency and space production be read phenomenologically? (iii) How can contingency be incorporated into the design process? The question that is expected to be answered through visiting all these questions is 'What does contingency tell the designer?'

In the venture of examination of this relationship, an exploratory experience was constructed by using the activity of 'walking' around the concept of Flaneuse who experienced daily life without a specific starting or destination point. In this exploratory experience, the phenomenological approach is adopted with the aim of communicating the complex planning scenarios to the designer. Phenomenology, which is a research method that interprets human experiences, is the basic method of the researcher who experiences the city as Flaneuse in the process of searching the meaning of human experiences in contingently occurring spaces. This approach, which is used as a research method by different disciplines, enables the designer in urban design and planning studies to see what the objects mean for the society and how each object can gain different meanings in a distinct context. In the investigation of the relationship between contingency and space production, the research which is constructed as a phenomenological interpretation of the information obtained with Flaneuse experience is structured as follows: (i) Literature review; (ii) field survey design; and (iii) establishing a common framework for the design of contingency.

In the first stage of the research, the concepts of contingency/spontaneity, place-space and place-making in the production of urban space are examined within the scope of the literature review; the conceptual framework towards the design of contingency is presented. First, the concepts of space, place and place-making; then, the concepts of design and contingency are discussed in relation to urban approaches based on these concepts. The second stage of the research focuses on the walks through routes which are not pre-planned in the Kadıköy at the Asian Side, and in Şişli, Beyoğlu, Beşiktaş, Ortaköy, Balat and Eminönü at the European Side, based on Flaneuse philosophy. Through the discovery of contingency in Istanbul, discussion about the effect of contingency on the production of place is put forth. During the walks on the basis of the concept of Flaneuse, incidental spaces were photographed along with a trip diary. In the third stage of the research, the framework for contingent spaces is defined based on the information obtained in the 'walks' and the relationship between contingency and space production is questioned. Knowledge is generated in the use of contingency as a design tool for approaches such as spontaneous city 'and' tactical urbanism that has been developing for more than 20 years within the approaches that follow the practices of place-making, spontaneity and planning.

The findings of this research are aimed to be useful in producing flexible spaces that can be not only physical but also social. Moreover, it is envisioned to contribute to the understanding of the dynamics and orientations of the city, the design of the spaces which are meant to transform into living spaces and to strengthening the sense of belonging towards the city itself.