Amasya ili yapılarında Osmanlı onarımları
Restorations by Ottoman in buildings in Amasya province
Yazar: NAZİM BOY
Danışman: PROF. DR. HALİT ÇAL
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Bu çalışmada, Osmanlı dönemi imar faaliyetleri kapsamında değerlendirilen onarım konusu Amasya şehri ölçeğinde incelemeye tabi tutulmuştur. Konu olarak Amasya'nın tercih edilmesinin en önemli sebebi Osmanlı Devleti'nin önemli şehirlerinden biri olan ve bir dönem şehzadelerin eğitim merkezi olması sebebiyle imar ve onarım faaliyetlerine önem verilmiş olması gerektiği düşüncesi olmuştur. Çalışmamızın esasını T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde bulunan onarıma ilişkin belgeler oluşturmuştur. Arşiv belegelerinde yapıların onarım süreçlerine ve yapılan işlemlere ilişkin detaylı bilgilere ulaşılmıştır. Araştırmanın birincil kaynaklarından birisini de onarım kitabeleri teşkil etmiştir. Arşiv belgelerinde geçen onarım kayıtlarıyla tamir kitabelerinde geçen onarımların sağlaması yapılmaya çalışılmış ve bu çerçevede örtüşen örnekler tespit edilmiştir. 
Onarımla ilgili yapılan yayınlardan ve okuduğumuz arşiv belgelerinden tamir işlemlerinin belirli bir organizasyon yapısı içerisinde işleyen bir süreç olduğu görülmektedir. Onarım süreci içerisinde birinci aşama eserlerin tamire muhtaç hale gelmelerine sebep olan etkenlerdir. İkinci aşama onarımın gerçekleşmesi için yapılan başvurulardır.  Bir sonraki aşama, onarım talebinin kabul edilmesi ile ön keşif işlemi çerçevesinde onarım projesinin hazırlanması ve tamir bütçesinin tahmini olarak ortaya konulmasıdır. Bunun devamında onarımın daha önce keşif belgelerinde belirtildiği şekilde yapılması gelmektedir. Onarım işlemi yapıldıktan sonraki son aşama tamirin daha önce belirtilen esaslara göre yapılıp yapılmadığını denetlemek amacıyla yapılan ikinci keşif işlemidir. 
Üzerinde çalıştığımız arşiv belgelerinden onarım sürecine dair en detaylı bilgilere keşif evraklarından ulaşılmıştır. Alanlarında uzman kişiler ve idarecilerden oluşan keşif komisyonlarında hazırlanan belgelerden yapıların onarım gören yerleri, kullanılan malzemelerin türleri ve fiyatları ile usta ve işçilik ücretleri gibi detaylı bilgilere ulaşılabilmiştir.
Arşiv belgeleri ve onarım kitabeleri üzerinden elde edilen veriler neticesinde, 13 cami, 7 çeşme ve suyolu, 5 hamam, 2 hapishane, 2 han, 1 imaret, 1 Hükûmet konağı, 1 kale, 2 karakol, 7 kilise, 5 köprü, 7 medrese, 2 mektep, 2 mescit, 4 tekke/zaviye, 6 türbe, 1 boyahane, 1 çarşı 1 anbar olmak üzere toplam 69 yapının Osmanlı İmparatorluğu döneminde onarım geçirdiği anlaşılmıştır.

Abstract:
In this study, the restoration issue, evaluated within the scope of the construction activities of the Ottoman period, was examined on the scale of Amasya city. The most important reason why Amasya was chosen as the subject was the idea that construction and restoration activities should have been given importance since it was one of the important cities of the Ottoman Empire and was the education center of the princes for a while. The basis of our study is the documents related to the restoration in the Ottoman Archives of the Republic of Turkey Presidency State Archives. Detailed information about the restoration processes of the buildings and the operations performed was found in the archive documents. Restoration inscriptions constituted one of the primary sources of the research. An attempt was made to verify the restoration records mentioned in the archive documents with the restorations mentioned in the restoration inscriptions, and overlapping examples were identified within this framework. 
From the publications about restoration and the archive documents we read, it can be seen that restoration operations are a process that operates within a certain organizational structure. The first stage in the restoration process is the factors that cause the works to need restoration. The second stage is the application for the restoration. The next stage is to accept the restoration request, prepare the restoration project within the framework of the preliminary discovery process, and estimate the restoration budget. The next step is to restore as previously stated in the survey documents. The last stage after the restoration process is completed is the second discovery process to check whether the restoration has been carried out according to the previously stated principles. 
Among the archive documents we worked on, the most detailed information about the restoration process was obtained from the discovery documents. From the documents prepared by the discovery commissions consisting of experts and administrators in their fields, detailed information such as where the buildings were restored, the types and prices of the materials used, and the wages of the master and labor were obtained. 
As a result of the data obtained from archive documents and restoration inscriptions, it was understood that 69 buildings including 13 mosques, 7 fountains and waterways, 5 baths, 2 prisons, 2 inns, 1 soup kitchen, 1 government office, 1 castle, 2 police stations, 7 churches, 5 bridges, 7 madrasahs, 2 schools, 2 masjids, 4 lodges/zawiyas, 6 tombs, 1 dye house, 1 bazaar, and 1 warehouse were restored during the Ottoman Empire.