Mesken tutma kavramının İstanbul'da modernleşme sürecindeki değişimine A.H. Tanpınar'ın ve S.H. Eldem'in düşünce dünyasının izlerinden bakmak
Examining the change in the concept of dwelling in Istanbul during the process of modernization through the traces of A.H. Tanpınar' and S.H. Eldem's thought worlds
Yazar: BEYZA NUR BATI
Danışman: PROF. DR. AYŞE DERİN ÖNCEL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Sorunları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışma, modernleşme sürecini anlamlandırmakta 'mesken tutma' kavramının önemli bir konumu olabileceği öngörüsüyle başlamıştır. Modernleşmenin temel ve köktenci haliyle yaşandığı Geç Osmanlı-Erken Cumhuriyet zaman aralığında, değişimin güzergahlarının Batı'ya bakıyor olması, dönemde bir varoluşsal sorgu alanı yaratmıştır. Dönem aydını insanın kendini nasıl inşa edeceğini, özellikle de bütün bu süreci başından itibaren yaşayan İstanbul'da, çokça mekanlar üzerinden tartışmıştır. Mesken tutma kavramı ise, ontolojik doğası gereği, insan ve inşa arası ilişkinin dolayımsız ifadesi olmak bakımından, modernleşme tartışmalarının zemini gibi görünmektedir. Bu bağlamda bu çalışmanın amacı, doğu-batı, geleneksel-modern, eski-yeni gerilimlerindeki insanı ve inşasını, dönem aydınının perspektifinden anlamaya çalışarak, İstanbul'da mesken tutma anlayışını derinlemesine inceleme ve anlamlandırmaya odaklı bir okuma yapmaktır. Bu doğrultuda çalışmanın odağına bazı sorular yerleşir: Dönemin modernleşme eleştirilerinde mesken tutma kavramı üzerinde durduğu ortak yaklaşımlar var mıdır? Bu yaklaşımlar, mesken tutma kavramının modernleşme bağlamında nasıl anlamlandırılabileceği üzerine belli temel kavramlar sunmakta mıdır? 
Bu çalışmada, mesken tutma kavramına ilişkin ontoloji temelli bir okuma yöntemi belirlenmiştir. Bu okuma yöntemi, mesken tutma kavramının insana içkinliğini, zaman-insan-mekân üzerinden inşa fikrini ön plana koyar. Bu nedenle 'zamanı' ve 'mekânı' tecrübe eden insan olarak 'dönem aydını'nın ortaya koyduğu 'inşa' fikrine ilişkin söylem analizinin yapılması ikinci bir yöntem olarak belirmiştir. Ontolojik yaklaşım-söylem analiz arakesitinde, insan-inşa ilişkisi üzerine üretilen söylemlerin sürekliliğinin takibi için bir literatür incelemesi yapılmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar ve Sedad Hakkı Eldem dönemin düşünce dünyasında etkin, insan-inşa ilişkilerine ilişkin çokça fikir üreten iki aydın olarak bu çalışmada ön plana çıkmışlardır. Dolayısıyla bu çalışma temel okumasını Tanpınar ve Eldem düşünce dünyası üzerine kurmuştur. 
Geç Osmanlı-Erken Cumhuriyet Dönemleri'nde yeni insanın değişen iç yaşam kültürüyle, evinin görünümüyle, evinin yeriyle beraber ele alındığı; insanın içine düştüğü geleneksel -modern gerilimlerinin konak-apartman, tarihi İstanbul-karşı yakası, geleneksel mimari-modern mimari, geleneksel mesken dokusu-yeni şehircilik anlayışı gibi birçok ikilemi peşinde getirdiğine ilişkin yoğun bir 'eleştirel yaklaşım' alanı olduğu saptanmıştır. Ne var ki, yüzyıl dönümünden sonra, eskinin gittikçe yok olmaya başlamasına da bağlı olarak, eleştirel yaklaşımlar paralelinde gelişmeye başlayan mesken tutma kavramına ilişkin 'yeniden anlamlandırma' tavrı, bir kırılma noktası olarak belirmiştir. 1930'lara doğru, eski mesken tutma biçimlerini yazmak, çizmek, belgelemek üzere yaklaşımlar gelişmiş, hatta  eskinin bir kaynak olarak kullanılma imkanlarını modern zamana sunma fikirleri ortaya konulmuştur. Buna ilişkin Celal Esad Arseven, Ernest Egli, Bruno Taut gibi isimler başta olmak üzere, bir söylem ve yazın alanı oluşturulmaya başlanmıştır. Diğer bir değişle, dönemde ortaya çıkan toplumun varoluşsal sorgu alanı,  mesken tutma biçimi üzerinden yeniden tanımlanmaya çalışılmıştır. 
Ahmet Hamdi Tanpınar ve Sedad Hakkı Eldem de yüzyıl dönümünden sonraki bu 'eleştirel yaklaşım-yeniden anlamlandırma' sürecine eklemlenmişlerdir. 1930'larda yazın alanında görünür olmaya başlayan Tanpınar ve Eldem, mesken tutma kavramı üzerine tarihsel altyapıya dayalı, tutarlı ve ısrarlı tartışmalarıyla, dönem aydınlarından farklılaşmışlardır. Tanpınar ve Eldem düşünce dünyasında, mesken tutma anlayışı, birbirine oldukça paralel olarak belirmiştir. Onlara göre, mesken tutma, yerleşme, bir kültür formu oluşturma insan-mekan arası süregelen etkileşimden ayrı düşünülebilecek bir durum değildir. Her ikisi de zamanı bir sürekliliğe; insanı cemiye ve milliyete, yani topluma; mekanı bütün tabii ve yapılı değerleriyle yere bağlamış, inşa fikrini bu üçünün bütünlüğü üzerine kurmuşlardır. İnsan-inşa ilişkisinin yapıcı/ yaratıcı gücünü, 'süreklilik ve bütünlük' kavrayışı içerisinde izah etmişlerdir. Modernleşmeden sonra da İstanbul'da zaman-insan-mekan bütünlüğünü kuracak olan 'öz'ü, özgün bir mesken tutma anlayışı yaratılmış geleneksel İstanbul'un zaman katmanlarının arasında ve esasen ontolojik kökeninde aramışlardır. Bu bağlamda Tanpınar'ın ve Eldem'in modernleşme sürecine dair ortaya koydukları eleştiriler, dönem atmosferinden beslenen yaklaşımlar gibi görünse de 'mesken tutma' kavramı bağlamından ele alındığında, onların tartışmalarının dönemin düşünsel çerçevesini aştığı, özünde mesken tutma kavramını anlamlandırmaya ilişkin temel bir içerik ortaya koydukları anlaşılmaktadır. 
Modernleşmenin ilerleyen süreçlerinde, mesken tutma kavramına ilişkin ortaya çıkan söylemler de Tanpınar'ın ve Eldem'in mesken tutma kavramına ilişkin yaklaşımlarının temel kavramlar ortaya koyduğunu kanıtlar gibidir. Bu kavramlar Kemal Ahmet Aru, Doğan Kuban, Turgut Cansever, Cengiz Bektaş başta olmak üzere farklı mimar kimliklerin söylemlerinde gelişerek, zenginleşerek devam etmiştir. Dolayısıyla, Tanpınar'ın ve Eldem'in temel ve köktenci modernleşme zaman aralığında ortaya koydukları zaman-insan-mekan ve inşa yaklaşımlarının, mesken tutma kavramını anlamlandırmakta temel bir yeri olduğu; uygulama alanındaki yaygınlığından bahsedilemeyecek olsa dahi mesken tutma anlayışının düşünsel olarak geliştirilmesinde önemli tartışma imkânları yarattığı düşünülebilir.

Abstract:
This study began with the premise that the concept of 'dwelling' might hold an important position in understanding the process of modernization. In the Late Ottoman-Early Republican period, when modernization was experienced in its fundamental and radical form, the westward orientation of the paths of change created a realm of existential inquiry. The intellectuals of the era extensively discussed how individuals would built themselves through spaces, especially in İstanbul, where the entire process has been experienced from the beginning. The concept of dwelling, due to its ontological nature, seems to be the ground of modernization debates in terms of being the direct expression of the relationship between human and building. In this context, the purpose of this study is to conduct an in-depth examination and interpretation of the understanding of dwelling in Istanbul, focusing on understanding and interpreting the human and building within the tensions of east-west, traditional-modern, old-new from the perspective of the intellectual of the era. In this regard, some questions come to the forefront as the focus of the study: Is there a common approach in the critiques of modernization of the period focusing on the concept of dwelling? Do these approaches offer certain fundamental concepts on how the concept of dwelling can be interpreted in the context of modernization?
In this study, an ontology-based reading method has been determined for the concept of dwelling. This reading method highlights the inherent connection of the concept of dwelling to human beings, emphasizing the idea of building through time-human-space. Teherefore, conducting a discourse analysis on the idea of 'building' as presented by 'the intellectuals of the era', who experience 'time' and 'space', has emerged as a second method. A literature review has been conducted at the intersection of the ontological approach and discourse analysis to track the continuity of discourses produced on the human-building relationship. In this study, Ahmet Hamdi Tanpınar and Sedad Hakkı Eldem have emerged as two intellectuals who were influential in the intellectual world of their time and produced many ideas regarding human-building relations. Therefore, this study has its foundation based on a fundamental reading of the intellectual realms of Tanpınar and Eldem.
In order to comprehend the transformation of the understanding of dwelling into an issue, in this study, the etymological and theoretical dimensions of the concept of dwelling were first examined (in chapter 2). It has been determined as a method of perception that the concept of dwelling should be understood through the concepts of human-building.  At the beginning of the nineteenth century, when the effects of modernization had not yet extensively influenced Istanbul, it has been tried to understand how the human-building relations in Istanbul were and how this relationship changed with modernization in the later part of the century. In the following chapter (chapter 3), a literature review was conducted through influential figures in the realm of thought to discuss the changing understanding of dwelling in Istanbul through the process of modernization. The field of critical literature, in its modern sense, began to emerge during the Tanzimat Period, primarily through newspapers and magazines. Novels and stories also contributed to the realm of critical literature as they undertook the function of reflecting social transformation and social life. In the discourse analysis conducted through this literary field, it has been understood that the new person is considered along with their changing inner life culture, the appearance and the location of their house. It has been determined that there is an intense 'critical approach' area that the traditional-modern tension in which the person is situated bring many dilemmas such as house-apartement, historical Istanbul-opposite side, traditional architecture-modern architecture, traditional housing settlement-new urbanism understanding. However, after the turn of the century, the 'reinterpretation' of the concept of dwelling, which began to develop in parallel with critical approaches, has emerged as a turning point, also attributed to the gradual disappearance of the old. Towards the 1930s, approaches have emerged to write, draw, and document old dwelling practices, and even ideas have been put forward to present the possibilities of using the old as a resource for the modern era. In this regard, a field of discourse and literature began to be created especially with names such as Celal Esad Arseven, Ernest Egli and Bruno Taut. In other words, the existential questioning field of the society that emerged in the period was tried to be redefined through the form of dwelling. 
Ahmet Hamdi Tanpınar and Sedad Hakkı Eldem have also been integrated into this 'critical approach-reinterpretation' process after the turn of the century. Tanpınar and Eldem, who began to become visible in the literary field in the 1930s, are different from the intellectuals of the period with their historically grounded, consistent, and persistent discussions on the concept of dwelling. Therefore, the discourses of Tanpınar and Eldem have been examined in more detail as a separate section (in chapter 4). Their critical approaches towards the changing human-building relations have been addressed together under the assumption that they would parallel each other due to being intellectuals of the same period. Their critical approaches have been examined to understand their ways of interpreting the changes experienced during the process of modernization. Through their historical approaches, the relationship between the conceptual framework they present for understanding the process of change and reality has been determined. Secondly, their ways of interpreting the concept of dwelling within the context of the modernization process have been examined. However, Tanpınar and Eldem have different methods of addressing the subject in terms of being intellectuals of two different fields. Therefore, their understanding of dwelling in their thought worlds, including their approaches to time-human-space and building, has been examined under separate headings, and an attempt has been made to understand these approaches in more detail through their works (Tanpınar's novels and Eldem's designs). As a result, in the intellectual world of Tanpınar and Eldem, the understanding of dwelling has emerged quite parallel to each other. According to them, dwelling, settlement, and forming a cultural form cannot be thought of separately from the ongoing interaction between humans and space. Both of them have linked  time to continuity; humanity to community and nationality, that is, to society; and space to the place with all its natural and built values, and founded the idea of building on the unity of these three. They have explained the constructive/creative power of the human-building relationship within the conception of 'continuity and integrity'. They searched for the 'essence' that would establish the unity of time-human-space in Istanbul after modernization, among the layers of time of traditional Istanbul, where a unique understanding of dwelling was created, and essentially in its ontological origin. In this context, although Tanpınar's and Eldem's criticisms of the modernization process may seem like approaches fed by the atmosphere of the period, when they are considered in the context of the concept of 'dwelling', it is understood that their discussions transcend the intellectual framework of the period, and in essence, they reveal a fundamental content for making sense of the concept of dwelling.
The discourses on the concept of dwelling in the later processes of modernization also seem to prove that Tanpınar's and Eldem's approaches to the concept of dwelling reveal fundamental concepts. As discussed in the following chapter (Chapter 5), in the later stages of modernization, approaches were developed to look for the source of the human-building relationship in time, and even the possibilities of developing a concept of building based on the integrity of time-human-space have been questioned, particularly by figures such as Kemal Ahmet Aru, Doğan Kuban, Turgut Cansever, and Cengiz Bektaş. As proposed by Tanpınar and Eldem, in subsequent thoughts, 'time' remains a concept that must be referred to in order to understand the human-space relationship; 'human' must be understood with its sociality attached to a certain way of life and taste; and 'space' must be understood with certain references belonging to the place (natural and built environment). These concepts have continued to develop and enrich in the discourses of different architect identities such as Aru, Kuban, Cansever and Bektaş.
As a result, it can be argued that the time-human-space and construction approaches set forth by Tanpınar and Eldem during the foundational and radical modernization period have a fundamental place in understanding the concept of dwelling. Even if it cannot be said that their ideas were widespread in practice, it can be considered that they created important discussion opportunities in the intellectual development of the concept of dwelling.