Osmanlı başkenti İstanbul'da meydanlar
Squares in the Ottoman capital İstanbul
Yazar: SELMAN ÇELİK
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Osmanlı Devleti kent yapılanmasında meydanlar etkin rol oynamıştır. Avrupa kentlerindeki meydanlardan farklı olarak Osmanlı kentlerinde meydan kavramı kendi kültür kodları ile oluşmuş ve çeşitlenmiştir. Bu çalışmanın hedefi daha önce literatürde özel olarak ve kapsamlıca çalışılmamış olan Osmanlı Başkenti İstanbul'un meydanlarını tespit ve tasnif ederek mimarlık tarihi alanına katkı sunmaktır. Tez kapsamında öncelikle meydan kavramına odaklanılmış ve meydanların tarihsel süreç içerisinde gelişimi ve işlevleri Agora, Forum, Ortaçağ Avrupa Meydanları, Rönesans ve Barok Meydanları ve Endüstri Devrimi Sonrası Meydanlar başlıkları altında incelenmiştir. Daha sonra İslam Kentleri'nde Meydanlar; Mescid-i Nebevi, İlk İslam Devletleri'nden Örnekler, Türk İslam Devletleri'nden Örnekler ve Osmanlı Başkentleri Bursa ve Edirne'den Örnekler başlıkları altında ele alınmıştır. Ardından, Osmanlı öncesi İstanbul'un (Konstantinopolis) meydanları olan 8 forum incelenerek ayrı başlıklar altında açıklanmıştır. Tezin ana bölümünü oluşturan Osmanlı Başkenti İstanbul'da Meydanlar, öncelikle Osmanlı Devleti açısından işlevlerine göre 14 farklı tip ile tasnif edilmiştir: Kent Meydanı, Saray Meydanı, Cami Meydanı, Semt Meydanı, Askeri Meydan, Dua Meydanı, İskele Meydanı, Çeşme Meydanı, Köprü Meydanı, İstasyon Meydanı, Araba Meydanı, Ticari Meydan, Kilise Meydanı ve Hususi Meydan. Daha sonra, Osmanlı Başkenti İstanbul'da meydanların yüzyıllara göre gelişimi ve değişimi alt başlıklar ile irdelenmiş ve kaynaklarda meydan ifadesi ile tanımlanmış olarak tespit edilen 240 farklı meydanın herbiri ilk görüldükleri yüzyıllara göre farklı başlıklar altında ele alınmıştır. Tezin sonuç ve öneriler bölümünde ise tespit edilen meydanlar üzerinden elde edilen bulgular değerlendirilmiştir.

Abstract:
Squares played an active role in the city structuring of the Ottoman Empire. Unlike the squares in European cities, the notion of square in Ottoman cities was formed and diversified with their own cultural codes. The aim of this study is to contribute to the field of architectural history by identifying and classifying the squares of the Ottoman Capital Istanbul, which has not been studied specifically and comprehensively in the literature before. In the scope of the thesis, firstly, the concept of square was focused and the development and functions of squares in the historical process were examined under the headings of Agora, Forum, Medieval European Squares, Renaissance and Baroque Squares and Post Industrial Revolution Squares. Then, Squares in Islamic Cities are discussed under the titles of Masjid an-Nabawi, Examples from the First Islamic States, Examples from the Turkish-Islamic States and Examples from the Ottoman Capitals Bursa and Edirne. Afterwards, 8 forums, which were the squares of pre- Ottoman Istanbul (Constantinople), were examined and explained under separate headings. Squares in the Ottoman Capital Istanbul, which constitutes the main part of the thesis, were primarily classified into 14 different types according to their functions in terms of the Ottoman Empire: Urban Square, Palace Square, Mosque Square, Neighborhood Square, Military Square, Prayer Square, Pier Square, Fountain Square, Bridge Square, Station Square, Car Square, Commercial Square, Church Square and Private Square. Then, the development and change of squares in the Ottoman Capital Istanbul according to centuries were examined with sub-titles and 240 different squares identified as a square in the sources were discussed under different titles according to the centuries in which they were first seen. In the conclusion and suggestions section of the thesis, the findings obtained from the determined squares were evaluated.