İslam öncesi dönemde Türklerde kozmoloji anlayışı (Mitoloji ve destanlara göre)
Turkish cosmology perceptivity in pre-islamic period (according to mythologies and epics)
Yazar: HASAN AKSOY
Danışman: YRD. DOÇ. DR. SEFER SOLMAZ
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Tarih = History
Dizin: Destanlar = Epics ; Dinler tarihi = History of religions ; Düşünce tarihi = Thought history ; Kozmoloji = Cosmology ; Mitoloji = Mitology ; Sosyal tarih = Social history ; Türk düşünce tarihi = Turkish thought history ; Türk tarihi = Turkish history ; Türkler = Turks ; İslamiyet öncesi = Before Islam

Özet:
İnsanların doğayı sorgulamaları sonucu, bilinçaltında varlığını kazanan kozmoloji anlayışı, insani duygularla izah edilmeye çalışılmıştır. Doğadaki somut nesneler kullanılarak, kâinat tanımlanmaya çalışılmışsa da, bilinmeyen kozmik unsurlar insani hayallerle birleşmek zorunda kalmıştır. Böylece kâinatın her yönünü açıklamaya çalışan bu anlayış, ilk olarak Merkezi Asya'nın bozkırlarında kendini göstermiştir.
Dini hayat kâinat anlayışı ve düşünce yapısının gelişmesinde önemli etkendir. Tanrı'nın varlığı ve gücü, yeryüzündeki kozmik olaylar ve gökyüzündeki tanımlanamayan varlıklar kâinat anlayışını ve düşünce yapısını doğrudan etkilemiştir. İnsan doğduğu vakit üzerinde yaşadığı kâinatı anlamaya ve tanımaya uğraşmıştır. Uzun sorgulamalar neticesinde kozmik unsurlar manasına erişerek sistemleştirilmiştir. 
Evrensel kâinat anlayışını ortaya koyan ilk topluluk, Kuzey Çin'de siyasi oluşumunu tamamlayan proto-Türk olarak kabul edilen Choular (M.Ö. 1050-249) olmuştur. Türklerin ilk öz kozmoloji anlayışını ortaya koyan Choular, evrenin bütün oluşumunun birbirine zıt fakat birbirini tamamlayan gök ve yerin oluşturduğunu belirtmiştir. Bu anlayış ileride Hunlara ve VI.-VIII. yüzyıllarda da Kök Türk ve diğer yarı göçebe boylara sirayet etmiştir. 
Mitoloji ve destanlar ait oldukları milletin kozmoloji anlayışları hakkında önemli deliller sunmaktadır. Kozmik motif ve semboller, İslam öncesi dönem Türk mitolojisinde ve destanlarında yerini almıştır. Bu öğeleri Türk kâinat anlayışıyla ilişkilendirerek, kozmoloji anlayışı içerisindeki konumunu ve manasını tespit etmek amaçlanmıştır.

Abstract:
The sense of cosmology that comes into existence in the subconscious of a person questioning nature has been tried to be explained through humane feelings. Although tangible objects in nature were used during the endeavour for defining the universe, unknown cosmic factors had to combine with the humane imagination. Thus, such a sense, which tries to explain all aspects of the universe, first emerged in the Central Asian moorlands.
Religious life is an important factor in the enhancement of sense of universe and the mentality. Existence and power of God, cosmic phenomena on the earth and unidentified objects in the sky have had a direct impact on the sense of universe and mentality. Man has strived to understand and identify the universe in which he lives since the very moment he is born. Having become meaningful as a result of long-standing questionings, cosmic factors were systematized. 
The first community to come up with the idea of a universe were the Zhou (1050-249 BCE), who established a political unit in Northern China and who are considered to be proto-Turks. Among the Turks, Zhous proposed the first original approach to cosmology, imagining that the universe comprised the earth and the heavens, which were thought to be opposites that complemented each other. This approach was later adopted by the Huns, the Kök Turks and other semi-nomadic tribes in the 6th and 8th centuries. 
Mythology and epics provide substantial evidences on the sense of cosmology prevailing in the nations they belong to. Cosmic motives and symbols were dealt with in Turkish mythology and epics during the pre-Islamic period. This study aims to correlate such elements with Turkish sense of universe, and to identify the role and meaning of them within the sense of cosmology.