Kuzey Ege'de Paleolitik Çağ: Edremit Körfezi yontmataş buluntuları ve erken insan hareketleri
The Age of Paleolithic in the Northern Aegean: Lithic Artifacts of the Edremit Bay and Early Human Mobilities
Yazar: GÖKNUR KARAHAN
Danışman: PROF. DR. KADRİYE ÖZÇELİK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Tarih Öncesi Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Kuzeydoğu Akdeniz'de konumlanan Ege, Pleistosen boyunca deniz seviyesi yükseldiğinde sürekli olarak bir takımada haline gelen ve deniz seviyesi düştüğünde göllere ayrılan, neredeyse karayla çevrili bir deniz ve kıyı bölgesidir. Pleistosen'de düşük deniz seviyesi sırasında, mevcut adaların çoğu Avrasya anakarasına bağlanarak homininlere bugün görünenden çok daha geniş bir alan sunmuştur. Bu coğrafik özellikleriyle Ege, Afrika ve Asya'dan Avrupa'ya ve bunun tersine hominin dağılımının incelenmesi gibi insanlığın kökeni ile ilgili araştırmalarda özel bir konuma sahiptir. Bu önemine karşın Türkiye'nin Ege kıyılarının Paleolitik araştırmaları oldukça sınırlıdır. Bu tez çalışması bu kapsamda Ege Bölgesi Pleistosen araştırmalarına, Kuzey Ege kıyı şeridinden katkıda bulunmayı amaçlamış ve kısmen bu bölgedeki eksikliği doldurmaya çalışmıştır. 
Bugün Ege Denizi'nin bulunduğu alanda ortaya çıkan kara köprüleri göz önüne alındığında, Pleistosen dönemde oluşan "Kuzey Ege Köprüsü"nün doğusunda konumlanan Edremit Körfezi'nde yaygın yaya yüzey araştırması yöntemleriyle gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda, tekno-tipolojik analizlere göre Paleolitik dönemlere atfedilebilir 29 buluntu yeri saptanmıştır. Bölgede Alt Paleolitik dönem buluntu yerleri çoğunlukla nehir veya deniz terasları, daha az jeotermal kaynaklarla ilişkilidir. Acheulean'e işaret eden yontmataş buluntu toplulukları el baltaları, nacaklar, üç yüzlü kazmalardan oluşan iri kesici aletler, yontuk çakıl teknolojisi, hazırlanmış ve hazırlanmamış çekirdeklerden üretilen yongaların baskın olduğu bir teknolojik yapı sergiler. Orta Paleolitik dönem bölgede yüksek rakımlı plato ve ovalarda daha yoğun izlenebilmektedir. Mousterian ile ilişkili olan bu buluntular, Levallois ve disk biçimli yongalamanın yoğun olarak kullanıldığı ve düzeltili aletlerin çokluğu ile karakterize bir teknolojik yapı sergiler. Özellikle Ayvalık'ta makilik alanlarda yoğunlaşan Üst ve/veya Epi Paleolitik dönemlere atfedilen buluntu yerleri hem Türkiye'de, özellikle Üst Paleolitik dönemin sorunsal olması hem de Anadolu'nun en kuzeybatı ucunda, bu dönemlere ait veriler olabileceğini göstermesi açısından önem arz eder. Tez çalışmasının sonuçlarına göre, Edremit Körfezi hem yüksek ekolojik değeri hem de sağladığı doğal geçitler ile Anadolu ve Avrupa arasında Pleistosen dönem boyunca doğu-batı, kuzey-güney yönlü dağılımlara izin veren, homininlerin hayatta kalması ve mevcut kaynakları kullanmasıyla ön plana çıkan Paleolitik Arkeoloji açısından önemli bir bölge olarak algılanmalıdır.

Abstract:
Located in the northeastern Mediterranean, the Aegean is an almost landlocked marine and coastal region that continuously became an archipelago when sea level increased during the Pleistocene and split into lakes when sea level decreased. During the low sea levels in the Pleistocene, many of the existing islands were connected to the Eurasian mainland, giving hominins a much larger area than is more visible today. With these geographical features, it occupies a special position in the study of the origin of humanity, such as the study of the distribution of hominins from the Aegean, Africa and Asia to Europe and vice versa. Despite this importance, Paleolithic research on the Aegean coast of Turkey is very limited. In this context, this thesis aimed to contribute to the Pleistocene research in the Aegean Region from the North Aegean coastline and partially tried to fill the deficiency in this region. 
Considering the land bridges that emerged in the area where the Aegean Sea is located today, 29 findspots attributable to Paleolithic periods were determined according to techno typological analyzes because of the studies carried out with common pedestrian survey methods in the Edremit Bay, which is located to the east of the "North Aegean Bridge" formed in the Pleistocene period. Lower Paleolithic period finds in the region are mostly associated with river or sea terraces, less geothermal resources. Chipped stone assemblages pointing to the Acheulean culture exhibit a technological structure dominated by large cutting tools (consist of handaxes, cleavers, trihedral picks), pebble core technology and flakes produced from prepared and unprepared cores. The Middle Paleolithic period can be observed more intensely in the high-altitude plateaus and plains in the region. These finds, which are associated with the Mousterian culture, exhibit a technological structure characterized by the extensive use of Levallois and discoid flaking and the abundance of retouched tools. The finds attributed to the Upper and/or Epi-Paleolithic periods, which are concentrated in maquis areas especially in Ayvalık, are important both in terms of the problematic of the Upper Paleolithic period in Turkey and in terms of showing that there may be data from these periods at the northwesternmost tip of Anatolia. According to the results of the thesis, the Edremit Bay should be perceived as an important area in terms of Paleolithic Archaeology, which stands out with the subsistence of hominins and the use of existing resources, allowing dispersals between Anatolia and Europe in the east-west, north-south directions during the Pleistocene period, with its high ecological value and the natural bridges it provides