Elmalılı Hamdi Yazır'da Allah âlem ve insan tasavvuru
The conception of God, world and human in Elmalılı Hamdi Yazır
Yazar: ZUHA DÖNDÜ SEVEN
Danışman: PROF. DR. İLHAMİ GÜLER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Allah = God

Özet:
Bu çalışma, Elmalılı Hamdi Yazır'ın Allah, âlem ve insan tasavvurunu ele almakta ve Elmalılı, Elmalılı'nın yaşadığı dönemin özellikleri ve temel varlık alanlarına dair sunduğu resim açısından önem arz etmektedir. Elmalılı'nın Allah âlem ve insan tasavvuru çeşitli alanlarda kaleme aldığı eserler dikkate alınarak ortaya konulmuştur. Yapılan çalışma ile "Allah Tasavvuru" başlıklı Birinci Bölümde Elmalılı'nın fâil-i muhtâr bir Tanrı anlayışına sahip olduğu anlaşılmaktadır. "Âlem Tasavvuru" başlıklı İkinci Bölümde Elmalılı'ya göre, fâil-i muhtâr Tanrı anlayışına uygun olarak âlemin hâdis olduğu ve âlemin Allah'ı gösteren ve anlatan bir alem olduğu ortaya konulmaktadır. Ona göre tabiat kanunları Allah'ın âleme nasıl etki ettiğini gösteren, Allah'ın yaratma şekilleri olarak değerlendirilir. Bu kanunlar arasında bulunan illiyet kanununun Elmalılı'ya göre özel bir önemi olmakla beraber yaratıcı Allah düşüncesi merkezî konumunu korumaktadır. Âlemde görülen düzen ve farklılıklar çeşitli tabiat kanunları ile açıklanmaktadır. İşleyişini anlamaya çalıştığımız âlem, tesadüfün değil; Allah'ın tasarrufunun sonucu meydana gelmiştir. "İnsan Tasavvuru" başlıklı Üçüncü Bölümde ise âlemde özel bir konumu olan, varlığını, yaşadıklarını anlamlandıran ve bu yeteneğinin farkında olan insan, mana ve madde yönüyle bir bütün olarak ortaya konulur.

Abstract:
This study deals with Elmalılı Hamdi Yazır's conception of Allah, the universe and human beings and is important in terms of the characteristics of the period in which Elmalılı lived and the picture he presented of the basic areas of existence. Elmalılı's conception of Allah, the universe and human beings has been revealed by taking into consideration the works he wrote in various fields. The study reveals that in the first chapter entitled "The Conception of God", it is understood that Elmalılı has an understanding of God as a fāil-i muhtâr. In the Second Chapter entitled "The Conception of the World", it is revealed that according to Elmalılı, the world is created in accordance with the understanding of God as the fāil-i muhtār and that the world is a world that shows and explains God. According to him, the laws of nature are regarded as God's forms of creation that show how God acts in the universe. Although the law of causality, which is among these laws, has a special importance for Elmalılı, the idea of God the Creator maintains its central position. The order and diversity seen in the universe are explained by various natural laws. The universe, the functioning of which we try to understand, is not the result of coincidence but of God's providence. In the third chapter entitled Human Conception", the human being, who has a special position in the universe, who makes sense of his existence and experiences, and who is aware of this ability, is presented as a whole in terms of meaning and matter.