Türkiye'de neoliberal popülist siyaset ve yükselen inşaat: 2000'li yıllarda TOKİ
Neoliberal populist politics and rising construction in Turkey: TOKİ in the 2000s
Yazar: ÖZLEM BÜLBÜL
Danışman: PROF. DR. FİLİZ ZABCI
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Bu çalışma 2000'li yıllarda Türkiye'nin iktisadi siyasi yapılanmasında belirleyici konuma gelen inşaat ve konut sektörünün temsilcisi konumundaki Toplu Konut İdaresi'ni (TOKİ), Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) iktidarının neoliberal popülist siyaseti ile ilişkisi çerçevesinde incelemektedir. Tezin temel iddiası, inşaat ve konut sektöründe kilit bir kamu kuruluşu olan TOKİ'nin AKP iktidarında uygulamaya konulan neoliberal otoriter popülist politikaların açığa çıktığı bir siyasi aygıt olduğudur. 

Kavramsal muğlaklığına karşın, popülizm zaman ve mekân boyutlarını aşan bir esnekliğe sahiptir. Aynı zamanda farklı iktisadi siyasi yapılanmalarla da uyum içerisindedir. Bu noktada popülizmin araçsal doğası öne çıkmaktadır. Günümüzde popülizmin neoliberalizmle olan ittifakının sonucu olarak neoliberal popülizme dönüşümü popülizmin araçsallığının yansımasıdır. Bu yönüyle, çalışmada popülizm siyasal strateji olarak ele alınmaktadır. Bu ise, popülist liderin iktidar olma ve iktidarda kalma doğrultusunda başvurduğu siyasal yöntemleri ve araçları göz önüne almayı gerektirir.  

2008 Finans kriziyle birlikte, neoliberalizmin dönüşümünün sonucu olarak otoriterleşen devlet aygıtının pek çok alanda yansımaları olmuştur. Bu bağlamda kent siyaseti de neoliberal otoriterleşme ekseninde belirgin bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönemde neoliberal otoriter devlet inşasına bağlı olarak artan merkezileşme ve piyasa odaklı yeniden kurumsallaşma, konut sektörü açısından da belirleyici olmuştur. Neoliberal etkin devlet inşasının sonucu olarak, TOKİ konut sektöründe piyasa kurucu ve düzenleyici konuma gelmiştir. Konutta yaşanan yoğun metalaşmanın etkisi ve inşaat finans birlikteliği ile bu yıllarda konut sektörü sermaye için çok daha cazip hale gelmiş ve bu durumun yansıması olarak, TOKİ üzerinden ihaleler ve ortaklıklar yoluyla AKP iktidarına yakınlığıyla bilinen birtakım İslami muhafazakâr sermaye çevrelerine yüksek rant aktarımları gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte ortaya çıkan rant mekanizması sadece konut üzerinden değil, aynı zamanda iktidar tarafından her fırsatta milli gurur meselesi haline getirilen mega projeler, namıdiğer çılgın projeler, üzerinden de işlemiştir. Bu dönemde başta megakentler olmak üzere, kentler en ücra köşelerine kadar şantiye alanı ve rant alanı haline getirilmekle kalmamış, aynı zamanda mevzuatta yapılan değişikliklerle hayata geçirilen kentsel dönüşüm uygulamaları üzerinden de gecekondu bölgeleri yeniden piyasaya kazandırılmıştır. Bu durum konutta metalaşmanın yanı sıra, beraberinde mülksüzleştirmeye dayalı sermaye birikimini de getirmiştir. Öte yandan, toplumun yoksul kesimlerinin TOKİ tarafından yapılan kentsel dönüşüm projeleri aracılığıyla konut sahibi olma amacıyla uzun yıllara dayalı olarak borçlanarak finansal sisteme dahil edilmeleri ve ağır çalışma koşullarına maruz kalarak sisteme kazandırılmaları sağlanmaktadır. Bu ise, toplumsal çelişkilerin üstünü örten, sınıfsal eşitsizlikleri göz ardı eden, toplumu uyum içinde gösterme çabası içinde olan bir siyasi anlayışı yansıtmaktadır. Bütün bunlara ek olarak, TOKİ'de açığa çıkan neoliberal otoriter siyaset anlayışının bir başka yansıması da, kitlelerin İslami muhafazakâr değerler üzerinden mobilizasyonudur. Bu ise, TOKİ tarafından inşa edilen toplu konutlarda ortaya konulan mekân kurgusu, kurumsal mimari anlayışı ve semboller üzerinden İslami muhafazakâr esaslara dayalı bir hayat tarzının sunumunu ve bu hayat tarzı üzerinden Osmanlıya referansla Kemalizmle hesaplaşmayı içermektedir.

Abstract:
This study examines the Mass Housing Administration (TOKİ), the representative of the construction and housing sector, which has become a determining factor in Turkey's economic and political structuring in the 2000s, within the framework of its relationship with the neoliberal populist politics of the Justice and Development Party (JDP) government. The main claim of the thesis is that TOKİ, a key public instituiton in the construction and housing sector, is a political device where the neoliberal authoritarian populist policies implemented under the JDP government are revealed. 

Despite its conceptual ambiguity, populism has a flexibility that transcends time and space. At the same time, it is in harmony with different economic and political structures. At this point, the instrumental nature of populism comes to the fore. Today, the transformation of populism into neoliberal populism as a result of its alliance with neoliberalism is a reflection of the instrumentality of populism. In this respect, populism is considered as a political strategy in this study. This requires taking into consideration the political methods and tools that the populist leader uses to gain and remain in power. 

With the 2008 Financial Crisis, the state apparatus that became authoritarian as a result of the transformation of neoliberalism had repercussions in many areas. In this context, urban politics has also undergone a significant transformation on the axis of neoliberal authoritarianism. In this period, increasing centralization and market-oriented re-institutionalization due to the neoliberal authoritarian state formation were also decisive for the housing sector.  

As a result of neoliberal active state formation, TOKİ has become a market maker and regulator in the housing sector. With the effect of intense commodification in housing and the construction finance complex, the housing sector has become much more attractive for capital in these years. As a reflection of this situation, high rent transfers have been made to some Islamic conservative capital groups, known for their closeness to the AKP government, through tenders and partnerships through TOKİ. The profit mechanism that emerged in this process operated not only through housing, but also through mega projects, which were made a matter of national pride by the government at every opportunity. During this period, especially megacities, down to their remotest corners were not only turned into construction sites and areas for profit, but also slum areas were brought back to the market through urban transformation practices implemented with the changes made in the legislation. This situation, in addition to the commodification of housing, has also brought about capital accumulation based on dispossession. On the other hand, through the urban transformation projects carried out by TOKİ, the poor segments of the society are included in the financial system by borrowing for many years in order to own a house and brought into the system by being exposed to harsh working conditions. This reflects a political understanding that covers up social contradictions, ignores class inequalities, and strives to portray society in harmony. In addition to all these, another reflection of the neoliberal authoritarian understanding of politics revealed in TOKİ is the mobilization of the masses through Islamic conservative values. This includes the presentation of a lifestyle based on Islamic conservative principles through the space setup, institutional architectural understanding and symbols in the mass building built by TOKİ, and a reckoning with Kemalism with reference to the Ottomans through this lifestyle.