İbn Sînâ'nın fizik ve metafiziği arasında insanî nefs teorisi
Ibn Sina's theory of human soul between his metaphysics and physics
Yazar: GALİPCAN ALTINKAYA
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET KUYURTAR
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
İbn Sînâ'nın psikoloji üzerine kaleme aldığı eserlerinde insan nefsinin bedende intiba edilmemiş bir cevher olduğu ve bedenin ölümünden sonra var olmaya devam edeceği çok açık ifadelerle dile getirilir. Ancak insan nefsinin insanın yaşamı sırasında bedenden ayrık bir işlevinin olup olmadığı konusu tartışmaya açıktır. Yine İbn Sînâ insanın aklının ideal bilgi nesnesinin makul suretler olduğunu, makul suretlerin ontolojik durumları bakımından bölünmez bütünler olduğunu söylemekte, buradan da insan nefsinin bunları kabul edebilecek birliğe sahip olduğunu ileri sürmektedir. Fakat aynı zamanda insan nefsinin bitkisel, hayvansal ve nâtık nefs olmak üzere üç kısmı olduğunu ifade etmektedir. Bunun da ötesinde, hayvansal ve bitkisel nefslerin, bedenin ölümüyle birlikte bozuluşa uğrayacaklarını belirtmektedir. Tüm bunlar İbn Sînâ'nın felsefesinde, bir müphemlik oluşturmaktadır. Öte yandan bir miktar daha derinden incelendiğinde İbn Sînâ'nın eserlerinde insan nefsinin cevherî birliğini ve bedendeyken de ayrık işlevlere sahip olduğunu iddia etmeyi mümkün kılan bazı yorum imkanları bulunduğu görülebilir. Ancak bu imkanların bilfiil hale gelmeleri için İbn Sînâ'nın nefsi nasıl araştırdığının mercek altına alınması gerekir. Bu araştırmaya girişildiğinde İbn Sînâ'nın nefsi doğa bilimleri bakımından ayrı, fizikte ayrı metafizikte ayrı bir araştırmaya tabi tuttuğu fark edilecektir. Bunlardan ilki nefsin bedende kendiliğinden hareketin ilkesi olarak ele alınması, ikincisi ise bir cevher olarak ele alınmasıdır. İbn Sînâ'nın bu ayrımı hangi yöntemsel ve ontolojik ilkeleri göz önünde bulundurarak yaptığının araştırılmasıysa bizi onun felsefesinin önemli bir sorunuyla yüzleşmek zorunda bırakır: Tümel bilginin kaynağı, imkânı ve nasıl elde edildiği. İbn Sînâ mirasçısı olduğu Meşşai ve Yeni-Platoncu geleneklerden tümel kavramların, varlıkta neye karşılık geldikleri sorununu devralmıştır. Zihnimizde tümevarım, soyutlama veya başka bir şekilde elde ettiğimiz bir nefs kavramı vardır. Bu nefs kavramının zihnimizden bağımsız olarak var olan bir şeyi temsil edip etmediği, tamamen mi yoksa kısmi olarak, yani belli bir itibarla mı temsil ettiği ise araştırılması gereken önemli sorulardır. Dahası dışsal varlık ve zihinsel varlık arasında bir simetrinin var olup olmadığı, insan nefsinin birliği ve bedendeyken ayrık olup olmadığıyla ilgili sorunla da bir araya gelmektedir. Çünkü İbn Sînâ insan aklının ideal nesnesi olarak ele aldığı makul suretin insan nefsine Faal Akıl'dan feyz ettiğini dile getirmektedir. Ancak Faal Akıl'la ittisal, oluş-bozuluş dünyasının zamansal koşullarına aşkın olan bu varlığın, oluş-bozuluş dünyasındaki zamansal koşullar tarafından çevrelenmiş insan nefsiyle bir ilişkisinin olmasını zorunlu kılar. Eğer İbn Sînâ insanın nefsinin bedendeyken ayrık olmadığını düşünüyorsa, zamansal ve zaman dışı iki cevherin nasıl bir ilişki kuracakları bazı yorum sorunları doğuracaktır. Görüldüğü gibi araştırma konusu insan nefsi olunca, araştıran öznenin ve araştırılanın konunun birliği, problemin kendi fasit dairesi içine kapanması tehlikesini beraberinde getirmektedir. Elinizdeki çalışma, İbn Sînâ felsefesine, insan nefsinin birliği ve bedendeki ayrıklığına yönelik bir soru yöneltildiğinde meydana gelen bu döngüselliği kırmak için gerekli olan kavramsal araçları, filozofun mantığında sunmuş olup olmadığına yönelik bir araştırmadır.

Abstract:
In Avicenna's works on psychology, it is clearly stated that the human soul is a substance that is not imprinted in the body and will survive its death. However, whether the human soul has a function that is separate from the body during the lifetime of the human being is up for discussion. Again, Avicenna states that the ideal object of knowledge of the human intellect is the intelligible forms, that the intelligible forms are indivisible wholes in terms of their ontological status, and from this point of view, he argues that the human soul has the unity to receive them. But he also states that the human soul is divided into three parts: the vegetative, animal, and intelligent souls. Furthermore, he states that the animal and vegetable souls will perish with the death of the body. All this generates an ambiguity in Avicenna's philosophy. On the other hand, a closer look reveals that there are some interpretive possibilities in Avicenna's works that make it possible to claim the substantial unity of the human soul and that it has separate functions while in the body. However, for these possibilities to become actualized, it is necessary to scrutinize how Avicenna investigates the soul. When this investigation is undertaken, it will be noticed that Avicenna conceptualizes the soul differently in terms of natural sciences and metaphysics. In physics, the soul is considered as the principle of spontaneous movement in the body and the perfection of the body, whereas in metaphysics it is considered as a substance that is separate from the body but has some administrative relation to the body in terms of moving it. Investigating the methodological and ontological principles by which Avicenna makes this distinction forces us to confront an important problem of his philosophy: The source and possibility of universal knowledge and how it is acquired. Avicenna inherited from the Peripatetic and Neo-Platonic traditions the problem of what universal concepts correspond to in existence. In our minds, there is a concept of soul that we acquire by induction, abstraction, or in some other way. Whether this concept of soul represents something that exists independently of our mind, whether it represents it completely or partially, that is, with a certain respect, are important questions to be investigated. Moreover, whether there is a symmetry between external existence and mental existence comes together with the problem of the unity of the human soul and its separated status while still in the body. For Avicenna states that the intelligible form, which he takes to be the ideal object of the human intellection, emanates to the human soul from the Active Intellect. However, the union with the Active Intellect necessitates that this being, which is transcendent to the temporal conditions of the world of coming to be and perishing, has a relation with the human soul, which is surrounded by the temporal conditions of the world of coming to be and perishing. If Avicenna thinks that the human soul is not separate when it is in the body, then how the two temporal and non-temporal substances will establish a relationship will pose some problems of interpretation. As can be seen, when the subject of research is the human soul, the unity of the subject that undertakes the research and the subject that is researched threatens to close the problem into its own vicious circle. The present study is an investigation into whether Avicenna's philosophy provides the philosopher with the conceptual tools necessary to break this circularity that occurs when the question of the unity of the human soul and its separateness from the body is posed.