Yenişehir ve Mezitli ilçelerinin (Mersin) jeolojik kökenli afet risk haritalarının uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri ile oluşturulması
Creation of geologically originated disaster risk maps of Yenişehir and Mezitli districts (Mersin) with remote sensing and geographicalinformation systems
Yazar: UĞUR DOĞAN
Danışman: PROF. DR. EROL ÖZER
Mersin Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering
Dizin: Afet yönetimi = Disaster management ; Afetler = Disasters ; Coğrafi bilgi sistemleri = Geographical information systems ; Deprem riski = Earthquake risk ; Mersin = Mersin ; Uzaktan algılama = Remote sensing

Özet:
Yenişehir ve Mezitli ilçelerinin (Mersin) Jeolojik Kökenli Afet Risk Haritalarının Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri ile Oluşturulması adlı tez çalışmasında Mersin ilinin sosyoekonomik yönden önemli bulunan Merkez ilçelerinin içerisinde yer aldığı alanın su baskını, kaya düşmesi ve deprem gibi jeolojik kökenli afet risklerinin nesnel ve sayısal verilerle incelenmesi ve belirlenen metotlar ile Coğrafi Bilgi Sistemi tabanlı Afet Risk Yönetimi modeli sunulması
amaçlanmıştır. Çalışma alanı Türkiye'nin Güneyinde Toroslar orojenik kuşağı üzerinde yer alan Paleozoyoik yaşlı karbonatlı kayaçlar, Mesozoyik yaşlı karbonatlı, kırıntılı ve neritik kireçtaşları, Geç Kretase yaşlı Ofiyolitik kayaçlardan oluşan litoloji sunmaktadır. Farklı litolojilerin çalışma kapsamına giren riskler için farklı davranışları göz önüne alınarak risklerin hesaplanmasında değerlendirilmiştir. Çalışma alanında yer alan beşeri bilgiler nüfus, nüfusun alanda dağılımı, gelecek yıllar için projeksiyonu gibi değerler elde edilerek ve üretilerek riske maruz kalacak kesimin mekansal dağılımı da göz önüne alınmıştır. Afet Yönetiminde Riskin Gerçekleşmesi öncesi evrelerde yatırımların önceliklendirilmesinde bu veriler girdi olarak kullanılmıştır. Tez çalışmasında uzaktan algılama kaynakları ve metotlarına yer verilerek Coğrafi Bilgi Sistemi tabanlı Afet Yönetim Sistemi modelinin farklı alanlar içinde değerlendirilebilmesi önerilmektedir. Deprem riskinin hesaplanmasında ise çok kriterli karar verme modeli olan Analitik Hiyerarşi Prosesi metoduna yer verilerek esnek bir model önerilmektedir. Su baskını analizi için önemli görülen ve sürekli akış gözlenen Tece Deresi, Mezitli Deresi,
Müftü (Efrenk) Deresi ve Deliçay Deresi yatakları HECRAS ile belirlenen bir senaryo üzerinden taşkın alanları ortaya çıkarılmış, çalışma sonucunda farklı debi seviyelerinde riske maruz kalabilecek alanların belirlenmesi konusunda metot önerilmektedir. Kaya düşmesi riski için bitkisel örtü, litoloji, eğim ve yükseltinin değerlendirildiği riskli alanların tespiti çalışması yapılmış olup riskli görülen alanların belirlenmesi için nesnel bir yöntem önerilmiştir. Çalışma sonucunda Mersin merkez ilçelerinde jeolojik kökenli riskler için sayısal haritalar üretilmiş, güncel veriler ve farklı veriler de çalışmaya dahil edilerek genişletilebilen bir Afet Yönetim Sistemi için gerekli bilgiler ortaya konmuştur.

Abstract:
In this study named "Creation of geologically originated disaster risk maps of Yenişehir and Mezitli districts (Mersin) with remote sensing and geographical information systems". Area including central districts of Mersin which are found important for socio-economic properties, is aimed to inspect for geologically originated disasters like floods, rock-falls, and earthquake with objective and numerical methods and present Disaster Risk Management method with the methods which are determined. Study area is located in South of Turkey on Orogenic Belt of Taurus and presenting lithology
as carbonate rocks of Paleozoic age, carbonate, clastic and neritic rocks of Mesozoic age, ofiolitic rocks of Late Cretaceous age. Considering different behavioors of different lithologies for the risks within the scope of the study, were evaluated in the calculation of the risks. The spatial distribution of the segment that will be exposed to risk has also been taken into account by obtaining and producing values such as the population, the distribution of the population in the area, and the projection for the next years in the study area. These data were used as inputs in
prioritizing investments in the pre-Realization of Risk in Disaster Management phases. In the thesis study, it is suggested that the Geographical Information System-based Disaster Management System model can be evaluated in different areas by including remote sensing sources and methods. In the calculation of earthquake risk, a flexible model is proposed by including the Analytical Hierarchy Process method, which is a multi-criteria decision-making model. Tece Stream, Mezitli Stream, Müftü (Efrenk) Stream and Deliçay Stream beds, which are considered important for flood analysis and continuous flow is observed, flood areas were revealed through a scenario determined by HECRAS, and as a result of the study, a method is suggested for determining the areas that may be exposed to risk at different flow levels.
For the risk of rockfall, a study was carried out to determine the risky areas where vegetal cover, lithology, slope and elevation were evaluated, and an objective method was proposed to determine the risky areas. As a result of the study, digital maps were produced for the risks of geological origin in Mersin central districts, and the necessary information for a Disaster Management System that could be expanded by including current data and different data in the study was revealed.