Batılaşma döneminde Osmanlı hat sanatı ve terkib geleneğinde Batı sanatı etkisi
Ottoman calligraphy during the Westernization period and the influence of Western art on the tradition of composition
Yazar: ÖMER FARUK DERE
Danışman: PROF. DR. HİLAL KAZAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Hat sanatı tarihi incelendiğinde sanat seviyesinin en üst düzeye ulaştığı
dönemin Osmanlı Batılılaşma dönemine denk geldiği hemen fark edilecektir. Bu
dönemde artan Batı'yı takip etme isteği neticesinde birçok alanda köklü değişimler
meydana gelmiştir. Sanat sahasında görülen ilk ve etkili üslup ise Barok olmuştur.
Mimariden kitap sanatlarına neredeyse tüm sanat dallarında değişime sebep olan
Barok ve ona bağlı Rokoko süsleme üslubunun hat sanatının tekamülüne ve terkib
edilme şekline olan etkisinin araştırılması ile Osmanlı son döneminde hat sanatında
yaşanan değişim ve gelişimlerin Batılılaşma açısından incelenmesi bu tezin
konusunu oluşturmaktadır. 
Bu çalışmada günümüze ulaşabilen hat sanatı eserlerinin kronolojik
yaklaşımla incelenmesi ilkesi benimsenmiştir. Tarih sıralaması anlayışına, değişimi
anlayabilmek için biçimsel yaklaşım ile sanatı ve sanatçıyı etkileyen tüm etkenlerin
dikkate alındığı çok yönlü yaklaşım metotları eşlik etmiştir. Sanatı üreten ve alıcısı
olan toplumun tarihi, ekonomik, siyasi, kültürel durumunun incelenmesinin sanatta
dönemsel etkileşimi anlayabilmenin ilk adımı olabileceğine inanılarak ilk bölüm
Osmanlı Batılılaşma dönemini tanımaya ayrılmıştır. Taşkın görselliği sayesinde her
coğrafyada güçlü etkiler bırakmış olan Barok anlayışın hem düşünce hem de
uygulama yönüyle anlaşılması hat sanatının terkibinin etkilenme katmanlarını
aydınlatması açısından önemlidir. İkinci bölüm bu konu üzerine yoğunlaşırken hat
sanatı dışında kalan diğer sanatlarda Batı etkisi üzerinde de ana hatlarıyla durulmuştur. Batılılaşma döneminde yeni/modern yaşam tarzının yansımaları
bağlamında hat sanatında yaşananların detaylandırıldığı, en çok gelişme kaydedilmiş
olan celî yazıların terkibinde ulaşılan resimsel üslubun temel sanat ilkeleri ışığında
tahliline gidildiği üçüncü bölüm ise ana bölümü teşkil etmektedir.
Tüm bu araştırma ve değerlendirmeler, Barok yetkinliğin hat sanatında
terkibin bütünlüğüne, sanatsal görüşün gelişimine katkılarını Barok-hat sanatı ilişkisi
ekseninde ele alan sonuç bölümünün yazılmasını sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler: Hat sanatı, Barok, Batılılaşma, Kompozisyon, Sanatta etkileşim

Abstract:
When the history of Islamic calligraphy is examined, it is immediately
evident that the period when the art reached its highest level coincided with the
Ottoman Westernization era. During this period, the increasing desire to follow the
West resulted in profound changes in almost every field. The first and most
influential style imported into the field of art during this period was Baroque.
Investigating the impact of Baroque and its related Rococo decorative style on the
composition and evolution of Ottoman calligraphy, and examining the changes and
developments in calligraphy during the late Ottoman period from the perspective of
Westernization, constitute the subject of this thesis. 
In this study, the principle of examining the surviving Ottoman calligraphic
works chronologically has been adopted. A multi-faceted approach, taking into
account the understanding of chronological order and the formal approach to
understanding change, accompanied by various methods to consider all factors
affecting art and the artist, has been employed. Believing that examining the
historical, economic, political, and cultural situation of the society producing and
consuming art could be the first step to understanding the periodical interaction in
art, the first section is devoted to understanding the Ottoman Westernization era.
Understanding the Baroque style, which has left a strong influences in every
geography due to its exuberant visuality, both in thought and practice, is important
for illuminating the layers of influence on the composition of Ottoman calligraphy.
While the second section focuses on this topic, the Western influence on other arts
outside calligraphy has also been briefly addressed. The third section, where the
developments in calligraphy are detailed in the context of reflections on the
new/modern lifestyle during the Westernization period, and where the visual style
achieved in the composition of the most developed "celî" script is analyzed in the
light of basic art principles, constitutes the main part of the study.
All these research and evaluations have led to the writing of the conclusion
section, which focuses on the contributions of Baroque competence to the integrity of
the composition and the development of artistic perspective in the relationship
between Baroque and Ottoman calligraphy.

Key Words: Calligraphy, Baroque, Westernization, Composition, Art Interaction