Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları ışığında adil yargılanma hakkı
The right to a fair trial in light of the decisions of the European Court of Human Rights and the decisions of the Constitutional Court
Yazar: ZEYNEP YILMAZ
Danışman: PROF. DR. HARUN TEPE
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İnsan Hakları Ana Bilim Dalı / İnsan Hakları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Felsefe = Philosophy ; Hukuk = Law
Dizin: Adil yargılanma = Fair trial ; Anayasa Mahkemesi = Constitutional Court ; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi = European Court Human Rights ; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi = European Convontion on Human Rights ; Mahkeme kararları = Court decisions ; İdari yargı = Administrative justice ; İnsan hakları = Human rights

Özet:
İnsan hakları kavramı insanların salt insan olmalarından kaynaklanan birtakım 
vazgeçilmez ve devredilmez haklara sahip olmaları gerektiğini anlatır, genellikle bu 
şekilde tanımlanmıştır. Adaletin bazı standartlara uygunluğu ise adil yargılanma hakkını 
anlatır. Adil yargılanma hakkı söz konusu olduğunda adil bir şekilde karar verilebilmesi 
için gerekli şartların bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Adil yargılanma önemli bir hak 
olmasının yanı sıra diğer birçok hak ile yakından ilişkili olmasından dolayı ulusal ve 
uluslararası mevzuatta kendisine yer bulmuş, ulusal ve uluslararası yargısal koruma 
mekanizmalarının içtihatlarıyla da korunmuştur. 
Bu çalışmada da ulusal yargısal koruma mekanizması olarak Anayasa Mahkemesi 
(AYM) ile uluslararası yargısal koruma mekanizması olan Avrupa İnsan Hakları 
Mahkemesi'nin (AİHM) çeşitli kararlarından faydalanılarak adil yargılanma hakkının alt 
unsurunu teşkil eden mahkemeye erişim hakkının ne olduğu ile hakkın korunmasını 
sağlamak, ihlâl kararlarına neden olmamak için bu iki yüksek mahkemenin derece 
mahkemelerinden beklentilerinin neler olduğu anlatılmaya çalışılacaktır.
Çalışmanın birinci bölümünde, adil yargılanma hakkının alt unsurlarını oluşturan makul 
sürede yargılanma hakkı, ikinci bölümünde ise hakkaniyete uygun yargılanma hakkı 
(çelişmeli yargılanma ilkesi, silahların eşitliği ilkesi, gerekçeli karar hakkı) alt ilkeleriyle
AYM ve AİHM tanımlamalarıyla incelenmiştir.
Üçüncü bölüm, adil yargılanma hakkının bir unsurunu teşkil eden mahkemeye erişim 
hakkının tanımlanmasına ve hakkın anlatılması ile hakkın gerçekleşebilmesi için 
erişilecek mahkemenin taşıması gereken özelliklerin neler olduğunun tartışılmasına 
ayrılmıştır. 
Dördüncü bölümde AYM ve AİHM'in bireysel başvurularda idari yargı alanında verdiği 
kararlar ışığında mahkemeye erişim hakkının hangi koşullarda ne gibi ihlâllere maruz 
kaldığı, somut olaylardaki hususlar göz önüne alınarak, iki yüksek mahkemenin 
içtihatlarının ne ölçüde benzediği belirtilmeye çalışılmıştır.
Sonuç bölümünde ise insan haklarını korumak için yüksek mahkemelerin birtakım 
uluslararası geçerliliği olabilecek ve hala gelişmekte olan kriterler belirlemek suretiyle 
hakları bazı asgari güvencelere kavuşturduğu, hak ihlâllerini engellemek için en büyük 
görevin, karar verirken yüksek mahkeme kararlarında belirlenen temel kriterleri göz 
önünde bulundurmak anlamında karar verici mahkemelere düştüğü, uygulayıcıların karar 
verirken içtihatları göz önünde bulundurması hâlinde hak ihlâllerinin azalabileceği 
ihtimali değerlendirilmiştir.

Abstract:
The concept of human rights speaks of the necessity of having a set of indispensable and 
non-negotiable rights just because of being a human. The adaptation of justice to some 
standards shows right to fair trial. When fair trial is at issue, conditions are evaluated for 
a fair trial. Along with being a crucial right, fair trial has taken place in national and 
international legislations and has been protected in precedents in national and 
international judicial protection. 
Making use of some of the decisions of Constitutional Court (CC) as a national judicial 
protection mechanism and European Court of Human Rights (ECHR) as an international 
judicial protection mechanism, this thesis attempts to explain the right to access to court 
as a sub-constituent of fair trial and the expectations of CC and ECHR from the trial 
courts to protect certain rights and not to result in violations. 
The first chapter of this thesis examines the right for fair trial in a reasonable time which 
sub-constitutes fair trial while the second chapter showcases equal and fair trial with its 
sub-constituents within the definitions of CC and ECHR.
The third chapter discusses the right for access to court, which sub-constitutes right for 
fair trial, as well as the properties for courts that legislate the right for access to court. 
The fourth chapter explicates what forms of violations under what conditions are exposed 
to the access to court within the light of AYM's and AİHM's decisions on administrative 
justice over individual applications. Taking concrete cases into consideration, this chapter 
also analyses to what extent the precedents of these two high courts of justice resemble. 
The concluding chapter evaluates three main points: high courts reach at a minimum 
assurance for human rights by means of some internationally prevailing and ongoing 
criteria, decision-making courts have a bigger responsibility for preventing violations 
within the framework of foundational criteria of high courts, and violations can be 
lessened if the executives keep the precedents in mind in decision-making process.