Siyasal, sosyal ve kültürel açıdan Dunbulî aşireti
Dunbuli trible in a political, social and cultural perspective
Yazar: FATİH PEKOL
Danışman: PROF. DR. ALİ SİNAN BİLGİLİ
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Osmanlı İmparatorluğu =   ; İran Batı Azerbaycan = Iran West Azerbaijan ; İran-Hoy = Iran-Khoy ; İran-Kaşan = Iran-Kaşan ; İran-Tebriz = Iran-Tebriz

Özet:
Dunbulîler, günümüz Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Azerbaycan coğrafyasının çeşitli bölgelerinde hüküm sürmüş ve tarihin farklı dilimlerinde pek çok politik ve sosyal roller üstlenmiş konfedere bir aşirettir. Dunbulîler; Abbâsîler, Mervaniler, Eyyubiler, Moğollar, Timurlular, Akkoyunlular, Osmanlılar, Safeviler, Afşarlar, Zendler ve Kaçarlar döneminde sözü edilen devletlere bağlı olarak birtakım sosyal, siyasal ve kültürel etkinliklere sahip olmuşlardır. Dunbulîler ilk olarak XIII. yüzyılda Eyyubiler devrinde Sökmenabad bölgesini daha sonra da XV. yüzyılda Akkoyunlular zamanında Hakkâri'nin bir bölümü ile Bay Kalesi'ni yönetmişlerdir. Bu aşiretin tarihte adından en fazla söz ettirdiği dönem ise XVI. yüzyıl ve sonrasıdır. Dunbulîler, bu süreçten sonra tarihin farklı dilimlerinde İran, Osmanlı Devleti ve Rusya saflarında yer almışlardır.
Araştırmada, XVI. yüzyıl ile XIX. yüzyıllar arasını kapsayan Osmanlı arşiv belgeleri, Osmanlı kronikleri ve İran kroniklerinin yanı sıra farklı dillerden birçok el yazma ve araştırma inceleme eserleri kullanılmıştır.
Çalışma üç bölümden müteşekkil olup birinci bölümde Dunbulîlerin kökenleri ve tarihi coğrafyaları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Dunbulîlerin siyasi faaliyetleri ve yönetmiş oldukları bölgeler verilmiştir. Üçüncü bölümde ise Dunbulîlerin yapmış oldukları imaretler ve yetiştirmiş oldukları edip, şair ve yazarların yanı sıra Dunbulî tarihlerine önemli ölçüde yer veren kaynak eserler tanıtılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Dunbulî Aşireti, Sökmenabad, İran, Bay Kalesi.

Abstract:
Dunbulîs are a confederate tribe that ruled in various regions of today's Türkiye, Iran, Iraq, Syria and Azerbaijan and assumed many political and social roles in different parts of history. This tribe, during the period of Abbasids, Marwanids, Ayyubids, Mongols, Timurids, Akkoyunlus, Ottomans, Safavids, Avshars, Zends and Qajars, had some social, political and cultural activities by depending to these states. Dunbulîs firstly, in the 13th century, during the Ayyubid period, ruled the Sokmanabad region, and a part of Hakkâri and Bay Castle during the Akkoyunlus period in the 15th century. However, the period in which this tribe came to the fore the most in history was the 16th century and later. After this process, Dunbulis sided with Iran, the Ottoman Empire and Russia in different periods of history.
In the research, Ottoman archive, Ottoman and Iranian chronicles, documents covering the period between the 16th and 19th centuries, as well as many manuscripts and research works from different languages were examined.
The study consists of three parts. In the first part, the origins and historical geography of the Dunbulis are emphasized. In the second part, the political activities of the Dunbulis and the regions they ruled were discussed. In the third chapter, the architectural structures built by the Dunbul people, the literary figures, poets and writers they produced, as well as the source works that include significant information on the Dunbul people's history are introduced.
Key Words: Ottoman Empire, Dunbulî Tribe, Sokmanabad, İran, Bay Castle.