Eski Türk dininin dinler tarihi metodolojisine göre değerlendirilmesi
The assessment of the old Turkish religion according to the methodology of history of religions
Yazar: EFE OKCU
Danışman: PROF. DR. KONURALP ERCİLASUN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Eski Türk toplumları, İslam dininden önce birçok inancı ve dini benimsemişlerdir. Bunlar
içerisinde Gök Tanrı inancı olarak nitelendirebileceğimiz inanç sistemi Türklerin kendi
yaşayış ve uygulamalarından ortaya çıkmıştır. Gök Tanrı, genel hatlarıyla ezeli ve ebedi olarak
algılanmakta olup Türkler arasında yegâne yaratıcı konumunda yer almaktadır. Bu bakımdan,
kendisine tapınılan tek unsurdur. Eski Türk dini olan Gök Tanrı inancı içerisinde gelişim
gösteren atalar kültü ve tabiat kuvvetlerine saygı da önemli bir yere sahiptir. Türk toplumları,
konargöçer yaşam tarzları sebebiyle doğal yaşam içerisinde gerçekleşen tabiat olaylarıyla
yakından bir ilişki içerisindedir. Söz konusu bu yakın ilişki doğada vuku bulan çeşitli olaylara
yönelik korku ve saygı duygusunu da beraberinde getirmiştir. Nitekim, Türkler arasında tabiat
kültlerine yönelik gerçekleştirilen ritüeller ve uygulamaların temelini de bu saygı duygusu
oluşturmaktadır. Tarihi süreç içerisinde dünyanın muhtelif bölgelerinde yaşamını sürdüren
toplumlar arasında birbirinden bağımsız olarak birçok dini düşünce kendini göstermiştir. Bu
dini düşüncelerin tarih ilmine uygun bir şekilde değerlendirilmesi de dinler tarihi prensibinin
temelini teşkil etmektedir. Din tarihçileri, dünya genelinde görülen söz konusu bu dini
düşüncelerin açıklanması için şamanizm, totemizm, fetişizm/animizm, natürizm, politeizm,
henoteizm, düalizm ve monoteizm gibi nazariyeler ileri sürmüştür. Bu nazariyeler ile eski Türk
dini arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi de önem arz etmektedir. Bu çalışmada, eski Türk
toplumları arasında kabul gören dini inancın dinler tarihi metodolojisine göre
değerlendirilmesi ele alınacaktır. Türk toplumlarının dini inancı içerisinde yer alan ana
unsurlar da çalışmanın kapsamına girmektedir. Din tarihçileri tarafından ileri sürülen çeşitli
nazariyeler ve bunların eski Türk dini ile olan ilişkileri incelenen konuların temelini
oluşturmaktadır.

Abstract:
Ancient Turkish communities adopted many beliefs and religions before Islam. Among these
religions, the belief system that we can identify as the belief in Gök Tanrı (God of Sky)
emerged from the lives and practices of these Turkish communities. Gök Tanrı (God of Sky)
is loosely perceived as eternal and infinite as well as being the unique creator among the
Turkish commuinities. In this respect, it is the only entity that is worshipped. The cult of
ancestors and respect for the forces of nature, which developed within the ancient Turkish
religion of Gök Tanrı (God of Sky), also have an important place. Turkish communities, due
to their nomadic lifestyle, are in a close relationship with the natural events that take place in
nature. This close relationship has led to a sense of fear and respect for various events in nature.
As a matter of fact, this sense of respect forms the basis of the rituals and practices performed
for nature cults among the Turkish commuinities. In the course of history, many religious ideas
have emerged independently of each other among the societies living in various parts of the
world. The evaluation of these religious ideas according to the science of history constitutes
the basis of the principle of the history of religions. Historians of religion have put forward
theories such as shamanism, totemism, fetishism/animism, naturalism, polytheism,
henotheism, dualism and monotheism to explain these religious ideas observed throughout the
world. It is also significant to evaluate the relationship between these theories and ancient
Turkish religion. In this study, the religious beliefs recognized among ancient Turkish
communities will be evaluated according to the methodology of the history of religions. The
main elements of the religious beliefs of Turkish communities are also included within the
scope of the study. Various theories put forward by historians of religion and their relations
with ancient Turkish religion form the basis of the subjects examined.