Bafra, Akkaraman ve Bafra x Akkaraman F1 ve G1 genotiplerinde bazı verim ve davranış özellikleri
Some production and behavior Traits of Bafra, Akkaraman, Bafra x Akkaraman F1 and B1 sheep genotypes
Yazar: ÖMER FARUK GÜNGÖR
Danışman: PROF. DR. NECMETTİN ÜNAL
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Zootekni (Veterinerlik) Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine
Dizin: Akkaraman koyunları = Akkaraman sheep ; Genotip = Genotype ; Hayvancılık = Animal husbandry ; Koyunculuk = Sheep farming ; Koyunlar = Sheep ; Melezleme = Hybridization ; Samsun-Bafra = Samsun-Bafra ; Verim özellikleri = Yield properties ; Veteriner hekimlik = Veterinary medicine

Özet:
Bu araştırma Akkaraman, Bafra ve Bafra x Akkaraman F1 koyunlarda döl verimi ile doğum öncesi, sırası ve sonrasında ana davranışları; Akkaraman, Bafra, Bafra x Akkaraman F1 ve Bafra x Akkaraman G1 kuzularda yaşama gücü, büyüme, gelişme ve doğum sonrası erken dönem davranışların incelenmesi amacıyla yapılmıştır.
Araştırma 2014-2016 yıllarında Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü'ne bağlı Gözlü Tarım İşletmesi'nde yürütülmüştür. İşletmede Bafra x Akkaraman melezleme çalışmalarına 2012 yılında başlanmış ve 2013'de devam edilmiştir. Sunulan bu araştırmada ise 2014-2016 yılları arasında Bafra x Akkaraman F1 genotiplerinin elde edilmesine devam edilmiş, ayrıca geriye melezlemeyle Bafra x Akkaraman G1 genotipleri elde edilmiştir. Araştırmada 1267 Akkaraman (A) (1109 koyun ve 158 kuzu), 385 Bafra (B) (181 koyun ve 204 kuzu), 271 Bafra x Akkaraman F1 (BAF1) (57 koyun ve 214 kuzu) ve 69 Bafra x Akkaraman G1 (BAG1) (tamamı kuzu) olmak üzere 1992 hayvandan veri alınmıştır. Davranışlar için Akkaraman, Bafra ve Bafra x Akkaraman F1 genotiplerinden en az bir kez doğum yapmış toplam 56 koyun ve bunların kuzularının kamera kayıtları incelenmiştir.
A x A, B x B, B x A ve B x BAF1 tohumlama gruplarında doğum oranı sırasıyla % 70,0; 52,5; 67,3 ve 64,9; bir doğuma kuzu sayısı 1,27; 1,76; 1,30 ve 1,89; kuzu verimi % 88,9; 92,3; 87,1 ve 122,8 olmuştur. Akkaraman, Bafra, BAF1 ve BAG1 genotiplerinde yaşama gücü sırasıyla 90. günde (sütten kesim) % 94,23; 89,89; 88,79 ve 98,36 (P<0,05) ve 180. günde % 79,79; 80,32; 78,04 ve 86,89 (P>0,05) hesaplanmıştır. Akkaraman, Bafra, BAF1 ve BAG1 genotiplerinde en küçük kareler ortalamaları doğum ağırlığı için sırasıyla 4,71±0,07; 3,65±0,05; 4,56±0,06 ve 4,03±0,10 kg (P<0,001); 90. gün için 31,39±0,37; 23,51±0,30; 30,00±0,35 ve 25,16±0,53 kg (P<0,001); 180. gün için 45,49±0,49; 33,62±0,38; 43,33±0,45 ve 34,98±0,68 kg (P<0,001); 360. gün için 57,44±0,71; 41,50±0,52; 54,80±0,62 ve 44,43±0,96 kg (P<0,001) belirlenmiştir. Aynı genotip sıralamasına göre en küçük kareler ortalamaları 90. günde CY için sırasıyla 61,75±0,54; 56,79±0,45; 60,98±0,59 ve 61,73±0,62 cm (P<0,001); VU için 55,18±0,39; 55,76±0,32; 56,91±0,42 ve 57,43±0,45 cm (P<0,01); GÇ için 71,88±0,89; 63,05±0,73; 60,89±0,96 ve 61,92±1,05 cm (P<0,001); KÇ için 40,45±0,62; 16,63±0,50; 28,33±0,67 ve 18,33±0,70 cm (P<0,001) olmuştur. Vücut ölçüleri 180. gün aynı sırayla 70,85±0,51; 64,01±0,42; 68,99±0,55 ve 64,63±0,58 (P<0,001); 64,41±0,46; 63,58±0,38; 65,35±0,49 ve 64,09±0,52 (P<0,05); 84,32±0,70; 75,18±0,57; 84,04±0,77 ve 76,48±0,80  (P<0,001); 44,86±0,76; 18,39±0,61; 31,79±0,82 ve 21,05±0,86 cm olmuştur.
Doğum öncesi dönemde (doğum süresinden önceki 3 saat) Akkaraman, Bafra ve BAF1 koyunlarda perineal bölgeyi yalama sayısı sırasıyla 28,18±15,03; 9,22±14,73 ve 2,29±16,71 (P>0,05); yeri eşeleme sayısı 291,45±84,78; 253,28±83,09 ve 119,77±94,28 (P>0,05); toplam yatma süresi 111,20±8,14; 100,89±11,07 ve 105,62±14,00 dk (P>0,05) belirlenmiştir.
Akkaraman, Bafra ve BAF1 koyunlarda yatarak doğum yapma oranı sırasıyla % 92,3; 82,6 ve 93,3 (P>0,05); yardımsız doğum oranı % 78,9;  82,6 ve 86,7 (P>0,05); doğumların en fazla olduğu saat 18:00-24:00 arası doğum oranı % 48,7; 30,4 ve 40,0 (P>0,05) hesaplanmıştır. Doğum sırası dönemde aynı genotip sırasına göre perineal bölgeyi yalama sayısı sırasıyla 44,07±15,49; 6,15±17,08 ve 2,50±19,48 (P>0,05); yeri eşeleme sayısı 54,78±17,23; 57,86±20,56 ve 51,00±23,49 (P>0,05) olmuştur. Aynı genotip sırasına göre doğum süresi tek doğuranlarda sırasıyla 33,29±5,29; 56,25±19,24 ve 54,99±15,11 dk (P>0,05); ikiz doğuranlarda 118,08±24,86; 77,20±14,12 ve 75,08±7,22 dk (P>0,05) bulunmuştur.
Akkaraman, Bafra ve BAF1 genotiplerinde ilk olarak kuzunun baş-boyun bölgesini yalama oranı sırasıyla % 69,0; 53,3 ve 63,6 (P>0,05); yavruyu ilk yalamaya kadar geçen süreler tek doğuranlarda 0,96±0,32; 2,06±1,45 ve 0,34±0,12 dk (P>0,05); ikiz doğuranlarda ilk yavruda 3,01±1,16; 1,38±0,78 ve 1,80±0,89 dk (P>0,05) ve ikinci yavruda 0,83±0,26; 4,16±3,76 ve 6,54±4,27 dk (P>0,05) hesaplanmıştır. 
Akkaraman, Bafra, BAF1 ve BAG1 kuzularda ilk başarılı ayakta durma için geçen süreler sırasıyla 22,61±5,17; 45,40±5,17; 25,68±5,20 ve 30,22±6,38 dk (P<0,01); başarılı ilk emmeye kadar geçen süre 29,08±6,12; 58,94±6,32; 50,44±5,91 ve 52,03±7,32 dk (P<0,01) olmuştur.
Sonuç olarak, BAF1 genotipinde döl verimi özelliklerinin iyi düzeyde olduğu; büyüme ve gelişme bakımından BAF1 kuzuların Akkaramana, BAG1 kuzuların Bafraya benzer olduğu; Akkaraman ırkında doğum öncesi ve sırasında bazı davranışların daha belirgin olduğu, doğum sonrasında ana-kuzu bağının daha erken oluştuğu ve kuzuların daha erken emme davranışı gösterdikleri belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Akkaraman, Bafra, Davranışları, Doğum, Koyun, Melezleme, Verim özellikleri

Abstract:
This research were carried out to investigate the fertility traits and maternal behaviours before and during and after lambing of Bafra, Akkaraman and Bafra x Akkaraman F1 ewes; survival rates, growth, body measurements and behaviours in the early postpartum period of Bafra, Akkaraman, Bafra x Akkaraman F1 and Bafra x Akkaraman B1 lambs.
The research was implemented at Gözlü State Farm, belongs to General Directorate of Agricultural Enterprise (TİGEM), during the years of 2014-2016. The studies of Bafra x Akkaraman crossbreeding started in 2012 and continued in 2013 in the farm. In the presented project, Bafra x Akkaraman crossbreeding was continued while Bafra x Akkaraman B1 genotype was obtained by backcrossing during the years of 2014 – 2016. Data were taken from 1267 Akkaraman (A) (1109 ewe and 214 lamb), 381 Bafra (B) (185 ewe and 204 lamb), 271 Bafra x Akkaraman F1 (BAF1) (57 ewe and 214 lamb) and 69 Bafra x Akkaraman B1 (BAB1) (all of lamb) and a total of 1992 animals in the project. For the behaviours, camera recordings taken before and during and after birth of 56 multiparous ewe and their lambs were used.
Fertility traits of A x A, B x B, B x A and B x BAF1 mating groups were  70,0; 52,5; 67,3 and 64,9 % for lambing rate; 1,27; 1,76; 1,30 and 1,89 for litter size; 88,9; 92,3; 87,1 and 122,8 % lamb production rate, respectively. The survival rates of Akkaraman, Bafra, BAF1 and BAB1 lambs was calculated as 94,23; 89,89; 88,79 and 98,36 % (P<0,05) in the 90th days; 79,79; 80,32; 78,04 and 86,89 % (P>0,05) in the 180th days, respectively. Least squares means of these lambs were 4,71±0,07; 3,65±0,05; 4,56±0,06 and 4,03±0,10 kg (P<0,001) for birth weight; 31,39±0,37; 23,51±0,30; 30,00±0,35 and 25,16±0,53  kg (P<0,001)  for 90th day (weaning weight); 45,49±0,49; 33,62±0,38; 43,33±0,45 and 34,98±0,68 kg (P<0,001) for 180th day weight; 57,44±0,71; 41,50±0,52; 54,80±0,62 and 44,43±0,96  kg (P<0,001) for 1 year old weight, respectively. Body meaurements of these genotypes at the 90th days were 61,75±0,54; 56,79±0,45; 60,98±0,59 and 61,73±0,62 cm (P<0,001) for the wither height; 55,18±0,39; 55,76±0,32; 56,91±0,42 and 57,43±0,45 cm (P<0,01) for the body length; 71,88±0,89; 63,05±0,73; 60,89±0,96 and 61,92±1,05 cm (P<0,001) for the chest girth; 40,45±0,62; 16,63±0,50; 28,33±0,67 and 18,33±0,70  cm (P<0,001) for the widest tail circumference, respectively. Corresponding values at the 180th days were 70,85±0,51; 64,01±0,42; 68,99±0,55 and 64,63±0,58 cm (P<0,001); 64,41±0,46; 63,58±0,38; 65,35±0,49 and 64,09±0,52 cm (P<0,05); 84,32±0,70; 75,18±0,57; 84,04±0,77 and 76,48±0,80 cm (P<0,001); 44,86±0,76; 18,39±0,61; 31,79±0,82 and 21,05±0,86 cm,  respectively. 
The means for behaviours of Akkaraman, Bafra and BAF1 ewes in the 3 hours  before lambing duration were determined as 28,18±15,03; 9,22±14,73 and 2,29±16,71 (P>0,05) for the numbers of licking the perineal region; 291,45±84,78; 253,28±83,09 and 119,77±94,28 (P>0,05) for the numbers of pawing the ground; 111,20±8,14; 100,89±11,07 and 105,62±14,00 min (P>0,05) for the total liying duration.
The means for Akkaraman, Bafra and BAF1 ewes were  92,3; 82,6 and 93,3 % (P>0,05) for the rate of lambing on the ground; 78,9;  82,6 ve 86,7 % (P>0,05) for the unassisted lambing rates; 48,7; 30,4 ve 40,0 % (P>0,05)  for lambing rate in the hour of 18:00-24:00, most delivering period, respectively. For the same genotypes at the  during the lambing duration, the numbers of  licking perineal region were 44,07±15,49; 6,15±17,08 and 2,50±19,48 (P>0,05); the numbers of  pawing the ground were 54,78±17,23; 57,86±20,56 and 51,00±23,49 (P>0,05). In the same genotypes length of lambing duration were 33,29±5,29; 56,25±19,24 and 54,99±15,11 min (P>0,05) for the ewes with a single lamb; 118,08±24,86; 77,20±14,12 and 75,08±7,22 min (P>0,05) for the ewes with twin lambs,  respectively.
The means for behaviours of Akkaraman, Bafra and BAF1 ewes in the 3 hours after lambing were 69,0; 53,3 and 63,6 % (P>0,05) for the rates of the licking firstly of lambs' head-neck region; 0,96±0,32; 2,06±1,45 and 0,34±0,12 min (P>0,05) the duration between delivery and the first licking time in single lambs; 3,01±1,16; 1,38±0,78 and 1,80±0,89 min (P>0,05) the duration between delivery and the first licking time in the first lamb of twins;  0,83±0,26; 4,16±3,76 ve 6,54±4,27 min (P>0,05) the duration between delivery and the first licking time in the second lamb of twins.
The duration of the first successfully standing  were determined as 22,61±5,17; 45,40±5,17; 25,68±5,20 and 30,22±6,38 min (P<0,01); the first succesfully sucking after delivery were 29,08±6,12; 58,94±6,32; 50,44±5,91 and 52,03±7,32 min (P<0,01),  respectively  in the Akkaraman, Bafra, BAF1 and BAB1 lambs. 
As a results, the fertility traits of BAF1 genotype were at a good level; BAF1 lambs were similar to Akkaraman lambs, but BAG1 lambs were similar to Bafra lambs, in terms of growth characteristics. It was determined that Akkaraman ewes showed behaviour more specific before and during lambing durations; Akkaraman lambs were displayed mother-lamb bonding and sucking behaviour in earlier time after lambing.
Keywords: Akkaraman, Crossbreeding, Bafra, Behaviors, Lambing, Production Traits, Sheep