Türkiye'de sanayisizleşme süreci üzerine bir analiz: İstanbul örneği
An analysis on the deindustrialization process in Türkiye: The case of İstanbul
Yazar: AYSU UZSAYILIR
Danışman: PROF. DR. TÜZİN BAYCAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ekonomi = Economics ; Sosyoloji = Sociology ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Bölgesel planlama = Regional planning ; Ekonomi sosyolojisi = Economic sociology ; Kent planlama = Urban planning ; Kent sosyolojisi = Urban sociology ; Premature sanayisizleşme = Premature deindustrialization ; Siyaset sosyolojisi = Political sociology ; Türk sosyolojisi = Turkish sociology

Özet:
Sanayisizleşmenin, modern sanayi üretimi içinde bir evre olduğu ve başlıca, merkez-çevre ilişkiselliğinde bölgesel nitelik gösterdiği bu çalışmanın ana fikrini oluşturmaktadır. 
Erken dönemde gelişmiş ülkeler nezdinde ve verimlilikle ilgili olağan bir süreç olarak ele alınan sanayisizleşme, radikal küreselleşme evresinde tüm Dünya'ya yayılmaya, az gelişmiş ülkelerde farklı eğilimlerle, farklı zaman ve biçimlerde ve gelişmiş ülkelere göre daha derin sorunlarla ortaya çıkmaya başlamıştır. 
Çalışmanın birinci düzey analizi olan uluslararası karşılaştırmalara göre, sanayisizleşme biçimleri ülkelerin tarihsel koşullarına ve küreselleşme sürecinde aldıkları konuma göre değişmektedir. 1990'lardan itibaren sanayi faaliyeti belirgin biçimde yer değiştirmiş, gelişmiş ülkelerin sanayisizleşmesi, gelişmekte olan bazı ülkelerin sanayileşmesi anlamına gelmiştir. Bu yeni Dünya ekonomisinde, diğer ülkeler ise, gelişmiş ülkelerle birlikte fakat farklı neden-sonuçlarla sanayisizleşmeye başlamıştır. Bu kategoride Türkiye, bir tarım toplumu olarak ve sanayi gelişimi devam ederken sanayisizleşme sürecine girmiştir.
Uluslararası düzeydeki dinamikler, ülke düzeyinde de yansımasını bulmaktadır. Çalışmanın ikinci düzey analizi olan düzey 2 bölgelerinde sektörel uzmanlıkların analizine göre, Türkiye'de tarım uzmanlaşması hakimdir. Tarım uzmanlaşması olan bölgelerde tarımdan hizmetlere doğrudan geçiş eğilimi ve orta sanayi uzmanlaşması olan bölgelerde durağanlaşma görülmektedir. Türkiye'de yüksek sanayi uzmanlaşması gösteren, dolayısıyla sanayisizleşmenin koşullarını sağlayan bölgeler İstanbul ve çevre bölgeleridir. Bu bölgeler içinde İstanbul sanayisizleşmektedir. Bu nedenle, Türkiye'de sanayisizleşme biçimi İstanbul'un sanayisizleşme sürecinde örneklenmiştir. 
Çalışmanın üçüncü düzey analizi olan kent-bölge düzeyindeki analizlere göre, İstanbul'da mekânsal dönüşümü başlatan, büyük ölçekli sanayi tesislerinin planlama kararı olarak merkez dışına çıkarılması olmuştur. İstanbul merkezin sanayisizleşmesi, çevre bölgelerde sanayileşme etkisi yaratmıştır. Desantralizasyon olarak tanımlanan bu süreç, teknik olduğundan daha fazla, uluslararası ekonomi politik anlama sahiptir. 
Küresel ekonomide 1970'lerde başlayan değişim, Türkiye'de 1980'lerde yönetsel zemin kazanmış, 1990'larda mekânsal sonuçları görülmeye başlamış ve 2000'lerden itibaren kurumsallaşarak radikal bir hal almıştır. İstanbul'un rolü, küresel kent retoriği çerçevesinde hizmet sektöründe, başlıca finans, kültür, uluslararası transit merkezi olma hedeflerine doğru belirlenmiştir. 
İstanbul'da hızlı sanayileşme/şehirleşmeye sahne olan Şişli, Kartal, Kağıthane ve Zeytinburnu ilçeleri sanayisizleşme döneminin de başlıca örneklerini oluşturmaktadır. İstanbul, kentsel alanda sanayi sektörünün hizmet sektörüne dönüşümünde başat rol oynamış, bu süreçte İstanbul sanayisi başlıca, Doğu'da Tuzla-Gebze-Dilovası, Batı'da Çerkezköy-Çorlu-Lüleburgaz hatlarına desantralize edilmiştir. Bu dönüşümde, ekonomi politik nedensellik ile mekânsal etki içiçe geçmiştir; sanayi-sonrası yerleşimler işsizlik, işgücü kutuplaşması, mekânsal ayrışma gibi sanayisizleşme sorunları ile karşı karşıyadır.
Kalkınma kapsamında ele alındığında, uzun vadede sanayi dinamik sektör olmaya devam etmekte, hizmet sektöründeki artış sanayideki azalmayı karşılamamaktadır. Sanayisizleşmenin olumsuz etkilerine karşı alınabilecek tedbirlere yönelik, en başta bunun modern sanayi gelişiminin bir evresi olduğu ve öncekilerden tamamıyla farklı bir kırılma noktası olarak değil, Türkiye'de gelişme sorunsalının 17. yüzyıldan itibaren süregelen bölgesel niteliği kapsamında tarihsel bir süreklilik olarak ele alınması gerektiği belirtilmelidir. Sanayinin dönüşmesi beklenen yüksek teknoloji üretimi ise, halihazırda gelişmiş sanayi üretimine, uluslararası işbirlikleri ve ticaretin gelişmesine, bölgesel sanayi potansiyellerinin gerçekleşmesine bağlıdır. Sosyoekonomik ve mekânsal planlamanın, küresel modellerden çok Türkiye'ye özgü olasılıkları araştırmaya, üretimin yerel dinamiklere göre çeşitlenebilmesi ve gelişebilmesi için gerekli sanayi altyapısını ve pazar payını önceleyerek, kentlerin ve bölgelerin kalkınmadaki rolünün yeniden gözden geçirilmesine odaklanması gerekmektedir. 
Son olarak, Türkiye'de sanayisizleşme, yoğun olarak gerçekleştiği dönemlerde yeterince izlenmemiş bir araştırma alanıdır. Sanayisizleşmenin nedenleri ve etkileriyle ilgili bütüncül çalışmaların eksikliği görülmektedir. Bu çalışmanın devamında, analizler güncellenerek süreç farklı bileşenleriyle izlenmeye devam edilebilecektir. Bununla birlikte, bu çalışmayı temel alarak sanayi-sonrası yerleşimlerde yeni kentsel-toplumsal dokuya, yeni iş, üretim ve emek yapısına, sanayinin taşındığı yerlerdeki değişmeye, sanayi alt sektörlerindeki ve firmalardaki değişimlere yönelik çalışmalar sürdürülebilecektir.

Abstract:
The main idea of this study is that deindustrialization is a phase within modern industrial production and shows a regional character mainly in the center-periphery relationship. 
Deindustrialization is a multidimensional research field that diversifies with its scope and methods. The literature was examined under headings classified according to their scope and it was seen that the research developed within the framework of two main approaches. Authors who share the classical liberal view have defined deindustrialization as a positive process related to productivity in developed countries. According to critical studies that examine deindustrialization in the context of globalization, deindustrialization occurs with different tendencies in underdeveloped countries, at different times and forms, and is experienced more deeply than in developed countries. These different approaches are related to the main theories of change in terms of the development of thought. The view that defines industrialization as "a normal transformation from the industry to the service sector" in developed countries, depending on productivity, reflects the Modernization Theory, which advocates the Western-centered linear progress. The view that deals with deindustrialization in underdeveloped countries with the effect of globalization and argues that this process of "global restructuring of production and labor force" has negative consequences for underdeveloped countries reflects Center-Periphery Theory developed within the studies of the Dependency School. 
In this context, this study, which focuses on the conditions of deindustrialization in Türkiye and its relationality in different dimensions, discusses the subject as a historical continuity within the framework of the Center-Periphery Theory.
While during the industrialization period, developed countries bought raw materials from underdeveloped periphery countries, processed them and exported back to these countries, during the deindustrialization period, there were changes in the economic geography between the center and periphery countries, the workforce was restructured internationally, and medium-skilled jobs became transferable to overseas countries. Therefore, labor, along with raw materials and products, has been involved in international trade in a much more radical way than in previous periods. In the face of this situation, which leads to development in Asian countries, it can be argued that the dichotomy of developed-Western and underdeveloped-Eastern countries has diminished. However, it can be argued that the center-periphery relationship is at the basis of the capital accumulation and that it continues as a historical continuity in the 21st century, but has disappeared under the conditions of radical globalization.  
According to international comparisons, which are the first level analysis of the study, the forms of deindustrialization vary based on the historical conditions of the countries and their positions in the radical globalization phase. 
Since the 1990s, industrial activity has changed significantly, and the deindustrialization of developed countries has standed for the industrialization of some developing countries. In this new World economy, other developing countries have begun to deindustrialize along with developed countries but with different causes and consequences. In this category, Türkiye, as an agricultural society and while its industrial development continues, has entered a process of deindustrialization. 
Deindustrialization, which expresses the global restructuring of production and labor and the resulting economic and social changes, is a historical continuity in the sense that it is a phase of modern industrial production that includes similar periods of change in which the economic system is restructured. 
According to the historical sociological analysis and periodization study in the study, development in Türkiye has become a problem in the transition process from the traditional social structure to the modern industrial society since the 17th century. In this process, traditional production networks have dissolved and regional inequalities began to emerge. Istanbul, as a port city integrated with the Western-centered economy, has began to grow excessively and become centralized. In this context, the development problem in Türkiye and the centralization of Istanbul are parallel processes. Throughout Türkiye's modern period, despite the national economy and fiscal discipline solutions, especially in the early period, and the subsequent local policies, development and democratization searches, the development problem and regional inequalities continue under the global conditions.
Dynamics at the international level are also reflected at the country level. According to the analysis of sectoral specializations in level 2 regions, which is the second level analysis of the study, agricultural specialization is dominant in Türkiye. In regions with agricultural specialization, there is a tendency for a direct transition from agriculture to services, and in regions with medium industrial specialization, stagnation is observed. The regions that show high industrial specialization in Türkiye and therefore provide the conditions for deindustrialization are Istanbul and its periphery regions. Within these regions, Istanbul is deindustrializing. Therefore, the form of deindustrialization in Türkiye is exemplified in the deindustrialization process of Istanbul.
According to the city-region level analysis, which is the third level analysis of the study, what initiated the spatial transformation in Istanbul was the removal of large-scale industrial facilities from the center as a planning decision. The deindustrialization of the center of Istanbul has created an industrialization effect in the periphery regions. This process, defined as decentralization, has more international political economy meaning rather than technical one.
The change of global economy that started in the 1970s gained administrative ground in Türkiye in the 1980s, its spatial results began to be seen in the 1990s, and became institutionalized and radical since the 2000s. Istanbul's role has been determined within the framework of global city rhetoric, towards the goals of becoming a major financial, cultural, and international transit center in the service sector. 
According to the analysis results, the industrialization period in Türkiye, specifically Istanbul, is between 1950 and 1970. The deindustrialization period is between 1990 and 2020, and the radical phase within this period is between 2000 and 2010. Most of the factories that have ceased operations in the center were moved (65%), and a significant part of them was closed (35%) due to reasons such as low productivity in the face of global competition, privatization, and withdrawal of foreign capital institutions from production in Türkiye. The main transformed areas of activity are concentrated in the textile and leather, chemistry, mineral products (cement, glass, etc.), pharmaceutical and food sectors, respectively. 55% of the industrial heritage has been transformed by land development practices, 16% by gentrification, 3% by land development practices involving gentrification, and 26% has not yet been transformed. The new functions developing in the post-industrial urban area are primarily residential and secondly office use.
Şişli, Kartal, Kağıthane, and Zeytinburnu districts, which witnessed rapid industrialization/urbanization in Istanbul, constitute the main examples of the deindustrialization period. Istanbul has played a leading role in the transformation of the industry into the service in the urban area. 
In this process, Istanbul industry has been mainly decentralized to Tuzla-Gebze-Dilovası in the East and Çerkezköy-Çorlu-Lüleburgaz lines in the West. In this transformation, socioeconomic and spatial impact are intertwined; central districts are faced with deindustrialization problems such as unemployment, labor force polarization, and spatial segregation of post-industrial settlements.
Within the framework of development, industry continues to be a dynamic sector in the long term, and the increase in the service sector does not compensate for the decrease in industry. Regarding the measures to prevent the negative effects of deindustrialization, it should be noted first that this is a phase of modern industrial development and should not be considered a breaking point completely different from the previous eras and should be addressed as a historical continuity, within the scope of the regional character of the development problem ongoing since the 17th century in Türkiye. 
The high technology production that the industry is expected to transform into depends on already developed industrial production, the development of international cooperation and trade, and the realization of the regional industrial potentials. Socioeconomic and spatial planning should focus on investigating possibilities specific to Türkiye rather than global models, and on reconsidering the role of cities and regions in development by prioritizing the required industrial infrastructure and market share so that production can diversify and develop based on local dynamics. 
Finally, deindustrialization in Türkiye is an area of research that has not been adequately followed during the periods when it occurred intensively. There is a lack of holistic studies on the causes and effects of deindustrialization. It is expected that this study provide a basis for continue the data and analysis produced at three levels and, research on socioeconomic changes and new urban texture in post-industrial settlements and industrializing periphery regions.