Karadeniz bölgesi yerel buğday genotiplerinde kök çürüklüğüne (Fusarium culmorum) dayanıklı genotiplerin seçimi
Determination of root rot (Fusarium culmorum) resistant genotypes in local pure wheat genotypes of the Black Sea region
Yazar: YAKUP AKIN
Danışman: PROF. DR. SEYDİ AHMET BAĞCI ; DR. CEMAL ŞERMET
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bitki Islahı ve Genetik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Buğday = Wheat ; Fusarium = Fusarium ; Karadeniz bölgesi = Black Sea region ; Kök çürümesi = Root rot

Özet:
Kök çürüklüğüne neden olan etmenlerden Fusarium culmorum, ülkemiz buğday üretim alanlarında değişen düzeylerde verim ve kalite kayıplarına neden olduğu farklı çalışmalarla ortaya konulmuştur. Bitki hastalıklarının kontrolünde dayanıklı çeşit kullanımı hem ekonomik hem de çevreci bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Dayanıklı çeşit geliştirilmesine yönelik ıslah programlarında yerel genotipler önemli bir varyasyon kaynağıdır. Bu çalışmanın amacı; Karadeniz Bölgesinde bulunan bazı illerden toplanmış 90 adet yerel ekmeklik buğday (Triticum aestivum L. subsp. aestivum) ile 10 adet hassas ve dayanıklı kontrol çeşidi olmak üzere toplam 100 adet buğday genotipinin önemli kök ve kökboğazı çürüklüğü etmenlerinden olan F. culmorum etmenine karşı kontrollü iklim koşullarında fide dönemi testlerinin yapılarak reaksiyonlarının belirlenmesidir. Bu kapsamda Amasya ilinden toplanan 8 (%9) genotip, Artvin ilinden toplanmış 7 (%8) genotip, Bayburt ilinden toplanmış 7 (8) genotip, Çorum ilinden toplanmış 7 (%8) genotip, Giresun ilinden toplanmış 5 (%6) genotip, Gümüşhane ilinden toplanmış 8 (%9) genotip, Kastamonu ilinden toplanmış 5 (%6) genotip, Ordu ilinden toplanmış 7 (%8) genotip, Samsun ilinden toplanmış 10 (%11) genotip, Sinop ilinden toplanmış 15 (%17) genotip, Tokat ilinden toplanmış 10 (%11) genotipin ve Trabzon ilinden toplanmış 1 (%1) genotip ile Altay 2000 ve Ceyhan-99 çeşitlerinin orta hassas; Seri-82, Sunco, Bezostaja-1, Pelit, İkizce 96, Gerek 79, Doğu 88 ve 2-49 çeşitlerinin orta dayanıklı olduğu F. culmorum etmenine karşı fide evresi reaksiyonları belirlenmiştir. Çalışmalar Tarım ve Orman Bakanlığı Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünün hizmet birimlerinde 22±1oC'de 16 saat aydınlık, 17±1oC'de 8 saat karanlık aydınlatma periyodunda ve %70 nem içeren kontrollü koşullarda yürütülmüş olup araştırma tesadüf parselleri deneme deseninde 5 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Değerlendirmeler 1-5 skalasına kullanılarak yapılmış olup, değerlendirmelerde genotiplerin ortalama hastalık skoru dikkate alınmıştır. Çalışma sonucu test edilen 90 yerel genotipten 13 adeti dayanıklı, 69 adeti orta dayanıklı, 8 adeti orta hassas olarak değerlendirilmiştir. Test edilen 1, 5, 6, 9, 16, 20, 48, 55, 56, 58, 59, 60 ve 66 numaralı hatların dayanıklı reaksiyon; 2, 3, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 47, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 57, 61, 62, 63, 64, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89 ve 90 numaralı hatların orta dayanıklı reaksiyon gösterdiği tespit edilmiştir. Yürütülen çalışmanın sonuçlarına göre F. culmorum etmenine karşı dayanıklı veya orta dayanıklı olarak belirlenen yerel buğday genotipleri dayanıklılık ıslah programlarında genitör olarak kullanılabilir ve germplasm havuzunun varyasyon kaynağı olarak kullanılabilir veya hastalığa dayanıklı çeşit olarak tescil ettirilmesi mümkündür.

Anahtar Kelimeler: Fusarium culmorum, Hastalıklara Dayanıklılık Islahı, Kök Çürüklüğü, Yerel Buğday Genotipleri

Abstract:
It has been demonstrated by different studies that Fusarium culmorum, which is one of the factors causing root rot, causes yield and quality losses at varying levels in the wheat production areas of our country. The use of resistant varieties in the control of plant diseases stands out as both an economic and environmentalist approach. Local genotypes are an important source of variation in breeding programs for resistant cultivars. The aim of this study; A total of 100 wheat genotypes, including 90 local bread wheat (Triticum aestivum L. subsp. aestivum) collected from some provinces in the Black Sea Region, and 10 sensitive and resistant control varieties, were protected against F. culmorum, which is one of the important root and crown rot factors, under controlled climatic conditions. It is to determine the reactions by performing the seedling period tests. In this context, 8 (9%) genotypes collected from Amasya province, 7 (8%) genotypes collected from Artvin province, 7 (8) genotypes collected from Bayburt province, 7 (8%) genotypes collected from Çorum province, 5 (6%) genotypes collected from Giresun province. , 8 (9%) genotypes collected from Gümüşhane province, 5 (6%) genotypes collected from Kastamonu province, 7 (8%) genotypes collected from Ordu province, 10 (11%) genotypes collected from Samsun province, 15 (17%) genotypes collected from Sinop province, 10 (11%) genotypes collected from Tokat province and 1 (1%) genotype collected from Trabzon province and Altay 2000 and Ceyhan-99 varieties were medium sensitive; Seedling stage reactions of Seri-82, Sunco, Bezostaja-1, Pelit, İkizce 96, Ger 79, Doğu 88 and 2-49 cultivars against F. culmorum, which were moderately resistant, were determined. The studies were carried out in the service units of the Black Sea Agricultural Research Institute of the Ministry of Agriculture and Forestry with a lighting period of 16 hours at 22±1oC, 8 hours of darkness at 17±1oC and under controlled conditions with 70% humidity. The research was carried out in a randomized plot design with 5 replications. Evaluations were made using the 1-5 scale, and the mean disease score of the genotypes was taken into account in the evaluations. Out of 90 local genotypes tested as a result of the study, 13 were evaluated as resistant, 69 as medium resistant and 8 as moderately susceptible. Resistant reaction of lines 1, 5, 6, 9, 16, 20, 48, 55, 56, 58, 59, 60 and 66 tested; 2, 3, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 47, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 57, 61, 62, 63, 64, 65, 67, 68, 69, 70, It was determined that lines 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89 and 90 showed moderate resistance. According to the results of the study, local wheat genotypes determined as resistant or moderately resistant to F. culmorum can be used as a genotype in resistance breeding programs and the germplasm pool can be used as a source of variation or registered as a disease resistant variety.

Keywords: Fusarium culmorum, Disease Resistance Breeding, Root Rot, Local Wheat Genotypes