SMMM'lerin muhasebe sistemine, vergi mevzuatına ve etik ilkelere uyum düzeylerinin YMM'ler tarafından değerlendirilmesi üzerine nitel bir araştırma
A qualitative research on the evaluation of cpas compliance with the accounting system, tax legislation and ethical principles by sworn-in cpas
Yazar: DERYA ONOCAK
Danışman: PROF. DR. MEHMET DEMİR
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / İşletme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Mali müşavirlik = Fiscal consultancy ; Meslek ahlakı = Professional ethics ; Muhasebe = Accounting ; Muhasebe bilgi sistemleri = Accounting information systems ; Muhasebe bilgisi = Accounting information ; Serbest mali müşavirlik = Free financial consultancy ; Serbest muhasebecilik = Financial consultants ; Vergi mevzuatı = Tax legislation ; Yeminli mali müşavirlik = Sworned certified public accountancy

Özet:
İşletmelerin başarısında ve hedeflerine ulaşmasında, çağımızın en önemli ve değerli kaynağı olan finansal bilgi, ekonominin yapı taşları olan işletmeler nezdinde en çok muhasebe bilgi sistemi tarafından üretilmekte ve raporlar halinde işletme içi ve dışı bilgi kullanıcılarına sunulmaktadır.  
Muhasebe bilgileri ne kadar kuralına uygun üretilirse ve bu bilgiler finansal tablolarda ne kadar gerçeğe ve ihtiyaca uygun olarak sunulursa, bu bilgileri kullanan birimlerin aldıkları kararlar da o kadar isabetli olur. Dolayısıyla sorumlulukları çeşitli mevzuat hükümleri, ilkeler ve kurallarla belirlenmiş olan SMMM'lerin bu sorumluluklarını gereği gibi yerine getirmeleri oldukça önemlidir. Nitekim SMMM'lerin icra ettikleri mesleğin konusu, diğer birçok meslekle kıyaslanamayacak ölçüde toplumun geniş bir kesimini etkileyecek faaliyetleri kapsamaktadır. Bu faaliyetler neticesinde toplumsal fayda sağlanması, SMMM'lerin mesleklerini,  mesleki etik ilke ve kuralları benimseyerek ve yasal düzenlemelere riayet ederek etkin bir şekilde yürütmelerine bağlıdır. 
Bu çalışmada, SMMM'lerin bilgi üretiminde muhasebe sistemine, vergi mevzuatına ve etik ilkeler ile kurallara uyum düzeylerini tespit etmek amacıyla YMM'lerin görüşlerine başvurulmuştur. Zira YMM'ler, işletme, finans ve mali mevzuat gibi alanlarda ileri derecede bilgi birikimine sahip olan ve görev tanımlarında denetim, danışmanlık ve tasdik işlemleri yer alan, dolayısıyla SMMM'lerin muhasebe uygulamalarını değerlendirebilecek bilgi ve deneyimleri bulunan meslek mensuplarıdır.  
Nitel bir çalışma olan bu çalışmanın evrenini, TR72 Bölgesinde (Kayseri, Sivas ve Yozgat) ikamet eden 34 YMM oluşturmaktadır. Kartopu örneklem yönteminin kullanıldığı çalışmada veri doygunluğuna 16. YMM ile yapılan görüşmeler sonucunda ulaşılmış ve böylece veri toplama aşaması tamamlanmıştır. Veriler, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan görüşme (mülakat) tekniği ile toplanmış ve lisansı alınan Maxqda 2020 Analytics Pro yazılımı aracılığıyla öncelikle içerik analizine tabi tutularak kodlanmıştır. Bu kodlar, SMMM'lerin bilgi üretiminde muhasebe sistemine, vergi mevzuatına, etik ilke ve kurallara uyum düzeyleri ile YMM'lerin bu konularda yaşanan sorunlara yönelik çözüm önerileri şeklinde dört tema altında toplanmıştır. Ardından, bu temalar çerçevesinde görüşme transkriptleri betimsel, ilişkisel ve karşılaştırmalı bulgulara ulaşılacak şekilde "alt kodların istatistiği", "kod ilişkileri tarayıcısı" ve "iki vaka modeli" teknikleri kullanılarak analiz edilmiştir. 
Analizler neticesinde; ekonomideki yüksek kayıtdışılık, denetimlerin yetersizliği, cezai yaptırımların yeterince uygulanmaması, mükellef baskısı, SMMM'lerin ücret tarifesinin altında çalışmaları, iş yüklerinin fazla olması, haksız rekabetin varlığı gibi nedenlerle SMMM'lerin vergi mevzuatını yeterince takip etmemeleri ve gerekli mesleki özeni göstermemeleri sonucunda muhasebe bilgi üretiminde muhasebe sisteminden, vergi mevzuatından ve etik ilkelerden sapmaların yaşandığı belirlenmiştir. 
Ayrıca görüşülen YMM'lerin, SMMM'lerin çalışacakları mükellef sayısına kota getirilmesi, ücretlerinin Hazine ve Maliye Bakanlığı aracılığı ile ödenmesi, mükelleflere muhasebenin önemi konusunda meslek birlikleri tarafından eğitim verilmesi, her SMMM'nin her sektörden mükellefle çalışması yerine sektörel bir branşlaşmaya gidilmesi, sık sık vergi aflarının çıkarılmaması ve denetimlerin sıklaştırılması ile muhasebe bilgi üretiminde yaşanan sorunların önemli ölçüde azalacağı kanaatinde oldukları saptanmıştır.

Abstract:
Financial information, which is the most important and valuable resource of our age, in the success of businesses and in reaching their goals, is mostly produced by the accounting information system among businesses, which are the building blocks of the economy and presented to internal and external information users in reports.
The more the accounting information is produced in accordance with the rules and the more this information is presented in the financial statements in accordance with the truth and needs, the more accurate the decisions taken by the units using this information. Therefore, it is very important for CPAs, whose responsibilities are determined by various legislative provisions, principles and rules, to fulfill these responsibilities duly. As a matter of fact, the subject of the profession that CPAs perform covers activities that will affect a wide segment of society to an extent not comparable to many other professions. Social benefit as a result of these activities depends on the effective execution of the CPAs professions by adopting professional ethical principles and rules and complying with legal regulations.
In this study, the opinions of CPAs were sought in order to determine the level of compliance of Sworn-in CPAs with the accounting system, tax legislation and ethical principles and rules in the production of information. Because, Sworn-in CPAs are professionals who have advanced knowledge in fields such as business, finance and financial legislation, and their job descriptions include auditing, consultancy and certification processes, therefore they have the knowledge and experience to evaluate the accounting practices of CPAs.
The universe of this study, which is a qualitative study, consists of 34 Sworn-in CPAs residing in the TR72 (Kayseri, Sivas and Yozgat) region. In the study in which the snowball sampling method was used, data saturation was reached as a result of the interviews with the 16 Sworn-in CPAs and thus the data collection phase was completed. The data were collected with the interview technique, which is one of the qualitative research methods, and coded by first subjecting it to content analysis through the licensed Maxqda 2020 Analytics Pro software. These codes are grouped under four themes as the level of compliance of CPAs with the accounting system, tax legislation, ethical principles and rules in the production of information, and the solutions offered by Sworn-in CPAs for these problems. Then, within the framework of these themes, the interview transcripts were analyzed using "statistics of subcodes", "code relations scanner" and "two case model" techniques to reach descriptive, relational and comparative findings.
As a result of the analysis; As a result of the fact that CPAs do not follow the tax legislation sufficiently and do not show the necessary professional care, due to reasons such as high informality in the economy, inadequacy of auditing, insufficient enforcement of criminal sanctions, taxpayer pressure, CPAs working below the wage schedule, excessive workload, existence of unfair competition. It has been determined that there are deviations from the accounting system, tax legislation and ethical principles in production.
In addition, quoting the interviewed Sworn-in CPAs, CPAs to the number of taxpayers they will work with, payment of their wages through the Ministry of Treasury and Finance, training of taxpayers on the importance of accounting by professional associations, going for a sectoral branching instead of every CPA's working with taxpayers from every sector, frequently It has been determined that the problems experienced in accounting information production will be reduced significantly by not removing tax amnesties and intensifying audits.