Muş ili kırsal alan potansiyeli ve kalkınmaya etkisi
Rural area potential of Muş province and its impact on development
Yazar: İRFAN BAYTAR
Danışman: PROF. DR. MESUT DOĞAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Beşeri coğrafya = Human geography ; Ekonomik coğrafya = Economic geography ; Hayvancılık = Animal husbandry ; Kırsal kalkınma = Rural development ; Muş = Muş ; Tarım = Agriculture

Özet:
Bu çalışmada, Muş ilinin kırsal alan potansiyeli ve bu potansiyelin ilin kırsal kalkınmasına etkileri üzerinde durulmuştur. "İstatistiki Bölge Birim Sınıflamasında Düzey II Bölgesi (TRB2)'nde" bulunan çalışma sahası, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van Bölümü'nde yer almaktadır. Malazgirt, Bulanık, Varto, Hasköy ve Korkut ilçelerinden oluşan Muş ilinin yüzölçümü 8.650 km2'dir. Muş ilinin doğusunda Ağrı, batısında Bingöl, kuzeyinde Erzurum, güneybatısında Diyarbakır ve Batman, güneyindeyse Bitlis illeri bulunmaktadır.
Araştırmadaki temel amaç, Muş ilinin sahip olduğu tarım, hayvancılık ve turizm gibi kırsal alan potansiyelinin incelenmesiyle bu potansiyelin kırsal kalkınma üzerindeki etkilerinin sınırlı kalmasındaki nedenleri ortaya koymak ve çözüm önerileri geliştirmektir.
Muş, tarımsal üretim bakımından Türkiye'nin önemli illeri arasında bulunmaktadır. İldeki Murat Nehri ve Karasu, önemli akarsu kaynakları arasında yer almaktadır. Muş ili 866.833 hektar araziye sahiptir. İl arazisi içerisinde en büyük pay 357.342 hektarla (%41,2) tarım arazisidir. Başta Muş Ovası olmak üzere Malazgirt, Bulanık ve Liz ovaları, çalışma sahasının ve Türkiye'nin önemli tarım alanları arasında yer almaktadır. Bu alanlarda sulu tarım yaygınlaştırıldığı takdirde ilin, ülke içerisindeki tarımsal üretimdeki önemi daha da artacaktır. Bu durum kırsal kalkınmaya ivme kazandıracaktır.
İlin sahip olduğu yaylalar ve meralar hayvancılık faaliyetleri için önemli avantaj sağlamaktadır. Nitekim il arazileri içerisinde tarım arazilerinden sonra ikinci sırayı 336.062 hektarla (%38,8) mera alanları, üçüncü sırayı 72.099 hektarla (%8,3) çayır alanları oluşturmaktadır. 2019 yılında hayvan varlığı bakımından ilde birinci sırayı 1.084.591 (%56,54) ile küçükbaş alırken, ikinci sırada ise 325.067 (%16,94) ile büyükbaş gelmektedir.
Muş ilinin sahip olduğu kırsal kaynakların geliştirilmesine yönelik yapılan teşviklerde daha seçici olunmalıdır. Bununla birlikte verilen teşviklerin yerinde ve zamanında kullanılıp kullanılmadığı daha sıkı bir şekilde takip edilmelidir. Böylece ilin kırsal alanlarındaki kalkınma faaliyetleri daha da artacaktır.
Muş ili, kırsal turizm bakımından da önemli kaynaklara sahiptir. Son yıllarda, şehir nüfuslarının çoğalmasıyla birlikte kırsal turizm kaynaklarına ilginin arttığı bilinmektedir. İldeki kırsal alanların önemli turizm kaynakları arasında mağara, cami, kilise, kale, yayla, baraj, göl ve agro turizm (tarım turizmi) kaynakları bulunmaktadır. Bu kaynaklar, ekoturizm çerçevesinde geliştirildiği takdirde kırsal kalkınmaya önemli katkı sağlama potansiyeline sahiptir.
İlin sahip olduğu tarım, hayvancılık, turizm vb. kaynakların daha verimli kullanılabilmesi için çiftçi örgütlenmesinin teşvik edilmesi, kooperatifleşme, uzmanlaşmanın güçlendirilmesi, marka ürünlerin üretilmesi, güçlü pazar desteğinin sağlanması, girdi maliyetlerinin düşürülerek faizsiz kredi desteğinin sağlanması, ulusal ve uluslararası düzeyde güçlü pazar ayağının kurulması önemlidir. Bunların sağlanmasıyla çalışma alanı sürdürülebilir kırsal kalkınmada çok daha hızlı bir şekilde büyüyecektir. Bu durum özelde Muş ilinin ekonomisine, genelde ise ülke ekonomisine katkı sağlayacaktır. Dolayısıyla kırsal alanlarda yaşanan göçün önüne geçilecektir. Aynı zamanda kırsal yerleşmelere tersine göçün de önü açılacaktır.

Anahtar Kelimeler: Kırsal kalkınma, kırsal alan, Muş, tarım, hayvancılık

Abstract:
This study focused on the rural area potential of Muş province and the effects of this potential on the rural development of the province. The study area in "Level II Region in the Statistical Region Unit Classification" is located in the Upper Murat-Van Section of the Eastern Anatolia Region. Having Malazgirt, Bulanik, Varto, Hasköy and Korkut districts, the area of Muş province is 8,650 km2. Ağrı is located in the east of Muş, Bingöl in the west, Erzurum in the north, Diyarbakır and Batman in the southwest and Bitlis in the south.
The main goal was to examine the rural area potential (such as agriculture, animal husbandry and tourism) of Muş province, to reveal the reasons for the limited effects of this potential on rural development and to provide solutions.
Mus is among the major cities of Turkey in terms of agricultural production. Murat River and Karasu are important river resources. Muş province has an area of 866,833 hectares. The largest share in the provincial land is agricultural land with 357,342 hectares (41.2%). Mus Plain, including Malazgirt, Fuzzy and Liz plains, are among the major agricultural areas in Turkey. If irrigated agriculture is widespread in these areas, the importance of the province in agricultural production in the country will increase. This situation will accelerate rural development.
The plateaus and pastures of the province provide an important advantage for animal husbandry activities. As a matter of fact, pasture areas with 336,062 hectares (38.8%) take the second place among the provincial lands, after agricultural lands, and the third place is meadow areas with 72,099 hectares (8.3%). In 2019, small cattle took the first place in terms of livestock in the province with 1,084,591 (56.54%), while bovines come second with 325,067 (16.94%).
Muş province's incentives for the development of rural resources should be more selective. However, it should be followed more closely whether the incentives provided are used in place and on time. Thus, the development activities in the rural areas of the province will increase even more.
Muş province also has important resources in terms of rural tourism. In recent years, it is known that with the increase of urban population, interest in rural tourism resources has increased. Among the important tourism resources of rural areas in the province are caves, mosques, churches, castles, highlands, dams, lakes and agro tourism (agricultural tourism) resources. If these resources are developed within the framework of ecotourism, they have the potential to contribute significantly to rural development.
In order to use the resources of the province such as agriculture, animal husbandry and tourism more efficiently, it is important to encourage farmer organization, to strengthen cooperatives and specialization, to produce branded products, to provide strong market support, to provide interest-free credit support by reducing input costs, and to establish a strong market base at national and international level. By providing these measures, the working area will grow much faster in sustainable rural development. This will contribute to the economy of the province of Muş in particular and to the country's economy in general. Therefore, migration in rural areas will be prevented. At the same time, reverse migration to rural settlements will be paved.

Keywords: Rural development, rural area, Muş, agriculture, animal husbandry