Ziyâüddîn İbnü'l-Esîr'in el-Veşyü'l-merkûm adlı eseri ışığında hallü'l-manzûm sanatı
A study of the art of hallü'l-manzûm in the context of Ziyâüddîn Ibn al-Asîr's al-Washyü'l-Merkûm
Yazar: EMRULLAH TANIR
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN GÜNDAY
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
İslam'ın ilk dönemlerinde nesirler, genellikle bedî' sanatlarından yoksun ve sade bir üsluba sahipti. Ancak Emevîler döneminde, kâtiplik mesleğinin prestij kazanmasıyla birlikte Arap nesrinde bir dönüm noktası yaşanmıştır. Bu dönemde, tanınmış risâle yazarlarından biri olan Abdülhamid el-Kâtib (ö. 132/750), klasik risâle tarzını revize ederek belâgat sanatlarıyla bezeli edebî nesirler üretmeye başlamıştır. el-Kâtib, bu revize sürecinde "hallü'l-manzûm" adlı özgün bir teknik keşfetmiş ve bu teknikle nesre şiirsel bir soluk kazandırmıştır. Arap nesrinde yeni bir ufuk açan "hallü'l-manzûm" kavramı, ilk olarak Ebû Hilâl el-'Askerî (ö. 400/1009) tarafından sistematik bir teoriye dönüştürülmüştür. Bu teorik temellerin üzerine inşa edilen "hallü'l-manzûm" sanatı, İbnü'l-Esîr'in (ö. 637/1239) el-Veşyü'l-merkûm fî halli'l-manzûm isimli eseriyle zirveye ulaşmıştır. İbnü'l-Esîr, bu eserinde "hallü'l-manzûm" tekniğini hem teorik hem de pratik yönlerden derinlemesine inceleyerek literatüre önemli bir kaynak sunmuştur. Eserin önemi, sadece "hallü'l-manzûm" teriminin kapsamlı bir analizini sunması değil, aynı zamanda bu alandaki ilk ve tek müstakil eser olmasıdır. Bu çalışma, Ziyâüddin İbnü'l-Esîr'in el-Veşyü'l-merkûm fî halli'l-manzûm adlı eserini temel veri kaynağı alarak hallü'l-manzûm kavramını ele almaktadır. Hallü'l-manzûmun teorik çerçevesi, uygulama biçimi ve bu sanatla üretilen nesirlerin üslup özellikleri, derinlemesine ele almaktadır. İbnü'l-Esîr'in eseri, bu kavramın doğası ve işlevi hakkında kapsamlı bir perspektif sunmaktadır. Çalışma, bu temel eser ve diğer ilgili kaynaklar aracılığıyla, hallü'l-manzûmun edebî ve kültürel önemini anlamak için bir çerçeve sağlamayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, hallü'l-manzûmun değeri ve etkisi, hem teorik hem de pratik boyutlarıyla incelenmektedir.

Abstract:
In the early periods of Islam, prose was generally devoid of the arts of the Qur'an and had a simple style. However, the Umayyad period marked a turning point in Arabic prose as the scribal profession gained prestige. In this period, Abd al-Hamid al-Kātib (ö. 132/750), one of the most prominent treatise writers, revised the classical treatise style and began to produce literary prose embellished with the arts of rhetoric. In the process of this revision, al-Kātib discovered a unique technique called "hall al-manzūm" and gave prose a poetic breath with this technique. The concept of "hall al-manzūm," which inaugurated a novel approach to Arabic prose, was initially articulated in a systematic framework by Abū Hilāl al-'Askerī (ö. 400/1009). Building upon these theoretical foundations, the art of "hall al-manzūm" reached its pinnacle with Ibn al-Asīr's (ö. 637/1239) al-washy al-marqūm fī halli al-manzūm. In this work, Ibn al-Asīr undertook a comprehensive analysis of the technique of "hall al-manzūm" from both theoretical and practical perspectives, thereby providing an invaluable source for the literature. The significance of al-Asīr's work lies not only in its comprehensive analysis of the term "hall al-manzūm," but also in the fact that it is the first and only independent work in this field. This study examines the concept of hall al-manzūm by using Ziyā al-Dīn Ibn al-Asīr's al-Washy al-marqūm fī halli al-manzūm as the main source of data. The theoretical framework of hall al-manzūm, its practice, and the stylistic characteristics of the prose produced with this art are discussed in depth. Ibn al-Asīr's work provides a comprehensive perspective on the nature and function of this concept. Through this fundamental work and other relevant sources, the study aims to provide a framework for understanding the literary and cultural significance of hall al-manzūm. In this context, the value and impact of the hall al-manzūm is examined in detail in both its theoretical and practical dimensions.
Keywords: Arabic literature, Hall al-Manzûm, Verse, Prose, Ibn al-Asīr, al-Washy al-Merkûm