Moritanyalı müfessir Muhammed Yedâlî'nin "ez-Zehebü'l-İbrîz fî Tefsîri Kitâbillahi'l-Azîz" isimli eserinde tefsirciliği ve metodu
The tafsir method of the Mauritanian scholar Muhammad Yadâlî in his work ez-Zehebul-İbrîz fî Tefsîri Kitabillahi'l-Azîz
Yazar: BÜLENT EROĞLU
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ÇALIŞKAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışma, Moritanya'da yaşamış olan Muhammed Yedâlî'nin İslâmî ilimlerdeki etkisini ve Moritanya'da yazılan ilk tefsir özelliği taşıyan "ez-Zehebu'l-İbrîz fî Tefsîri Kitâbillahi'l-Azîz" isimli eserini ele almaktadır. 
Kaynakları ve geniş konu yelpazesi ile bir ansiklopedi niteliği taşıyan eser, 7 cilt olarak 2014 yılında Fas'ta basılmıştır.
Çalışmada, Yedâlî'nin tefsir yazma yöntemi ve kullanmış olduğu kaynaklar ele alınmaktadır. Yedâlî, eserini yazarken 17 farklı tefsir kaynağı ve tefsir dışındaki alanlardan da çok sayıda müellif ve eserinden faydalandığını belirtmiştir. 
Yedâlî'nin yaşadığı ortam, kişiliği ve ilmi birikimi, Moritanya'da yazılan tefsirler, müellifin diğer yazarlara etkisi gibi konuların ele alındığı tez çalışması giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. 
Giriş kısmında araştırmanın konusu, önemi, amacı, kapsamı yöntemi ve kaynakların değerlendirilmesi ile Moritanya'da yapılan ilmi çalışmalar ele alınmıştır. Birinci bölümde, Moritanya hakkında genel bilgiler verilerek burada yapılan tefsir çalışmaları, Muhammed Yedâlî'nin hayatı, ilmi kişiliği, yaşadığı çevre ve eserleri üzerinde durulmuştur. Bu bölümde ayrıca Yedâlî'nin tefsir eseri hakkında genel bilgiler verilmek sûretiyle tefsirinin kaynakları incelenmiştir. İkinci bölümde ise ez-Zehebu'l-İbrîz fî Tefsîri Kitâbillahi'l-Azîz isimli eserin metodu, rivayet ve dirayet yöntemi üzerinde durulmuştur. Çalışmamızın genel bir değerlendirmesi mahiyetindeki sonuç bölümüyle de tezimiz tamamlanmıştır.
Yedâlî'nin tefsiri genel olarak hem rivayet hem de dirayet yönetimiyle kaleme alınmış Kur'ân'ın Kur'ân'la tefsirini önceleyen, Arap dilinin inceliklerinin kullanıldığı, şiirle istişhada çokça başvurulduğu, zaman zaman işârî özellikler barındıran ve hemen her konuyla ilgili bilgilerin yer aldığı câmi' bir tefsirdir.

Abstract:
This study deals with the impact of the Mauritanian scholar Muhammad Yadâlî on Islamic sciences and his work called "ez-Zehebu'l-İbrîz fî Tefsîri Kitâbillahi'l-Azîz", which is the first commentary on the Qur'ân written in Mauritania.
This work, which has an encyclopedic style due to its sources and wide range of topics, was published in Morocco in 2014 in 7 volumes.
The study discusses Yadâlî's method of writing a tafsir and the sources he used. Yadâlî stated that he used 17 different tafsir works as well as many authors and their works from fields other than tafsîr.
The thesis consists of an introduction, two chapters, and a conclusion, which deal with topics such as Yadâlî's social environment, his personality and scholarship, the commentaries on the Qur'ân written in Mauritania, and the author's influence on other scholars.
In the introduction, we discuss the subject of the thesis, its importance, objective, scope, methodology and sources, as well as the academic studies carried out in Mauritania. 
After providing general information about Mauritania, the first chapter focuses on tafsir studies in Mauritania, the life of Muhammad Yadâlî, his scholarly profile, the environment in which he lived, and his works. This chapter also provides general information about al- Yadâlî's tafsîr and examines the sources of it.
 In the second chapter, we deal with the methodology of the work entitled al-Zahab al-Ibrîz fî Tafsîr Kitâbillahi al-Azîz with special emphasis on the riwaya and diraya methods. The final chapter, which is a general evaluation of our study, concludes our thesis.
In general, al-Yadâlî's tafsîr is a comprehensive tafsîr that uses both the riwaya and the diraya methods, prioritizes the exegesis of the Qur'ân with the Qur'ân, uses the subtleties of the Arabic language, makes extensive use of poetry, occasionally includes allegorical features, and includes information on almost every subject.