Tanzimat Dönemi'nde Biga sancağı'nda cizye rejimi
Poll tax policy in the sanjak of Biga during Tanzimat Period
Yazar: BEHÇET LOKLAR
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ÖZKAN KESKİN
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Maliye = Finance ; Tarih = History
Dizin: Cizye = Cizye ; Gayrimüslimler = Non muslem ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tanzimat Dönemi = Tanzimat Period ; Vergiler = Taxes ; Çanakkale-Biga = Çanakkale-Biga

Özet:
Cizye vergisi Gayrimüslim tebaadan alınan şer'i bir vergidir. Hz. Muhammed döneminden itibaren alınması zorunlu vergiler arasında gösterilen cizye, Osmanlı Devleti döneminde de aynı şekilde meşru vergiler arasında sayılmıştır. Her daim nakit olarak alınan cizye, Osmanlı maliyesi için önemli gelir kaynaklarından olmuştur. Cizye vergisinin tahsilinde genel olarak maktû (toplu olarak) ve ale'r-ruus (kişi üzerinden) olmak üzere iki sistem ön plana çıkmıştır. Bölgeye ve zamana göre bu iki sistem sürekli kullanılmıştır. 1691 reformu vergide köklü değişiklikler getirmiştir. Reform ile birlikte imparatorluk genelinde sabit bir oran üzerinden verginin alınması amaçlanmıştır. Diğer taraftan verginin tahsilinde ale'r-ruus sistem ön plana çıkmış; mükelleflerin âlâ (zengin), evsât (orta halli) ve ednâ (düşük gelirli) üzerinden evrak ile cizyesini ödemesi benimsenmiştir.II. Mahmud döneminde cizye vergisi ikinci kez ciddi bir değişim sürecine girmiştir. Verginin tahsilinde komisyon usulü benimsenmiş ve Gayrimüslim cemaat temsilcileri burada yer almıştır. Tanzimat döneminde ise ilk başta vergide an-cemaatin (topluluk üzerinden tahsili) sistem benimsenmiştir. Fakat kısa sürede gelirin azalması vergide devletin tekrar ön plana çıkmasına sebebiyet vermiştir. Nitekim 1844 nüfus sayımları bu hâkimiyetin izlerini göstermektedir. Sayımlar neticesinde Biga Sancağı kazaları için cizye defterleri oluşturulmuş, mükelleflerin yeniden tespiti amaçlanmıştır. 1851 senesinde gerek batı baskısı ve gerekse eşit toplum düşüncesinden hareketle verginin toplanmasında ikinci kez an-cemaatin sistem kabul edilmiştir. Fakat reaya bu sefer de Kale-i Sultaniye (Çanakkale) kazasında olduğu gibi amel-mande (işsiz) ve sagir (çocuk) özelliklerinden hareketle vergiden muaf olmaya çalışmıştır. Azalan gelir karşısında devletin müdahalesi ise gecikmemiş, 1853 senesinde Biga Sancağı genelinde olduğu gibi cizye geliri 1844 evresine çekilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Poll tax was a religious tax gathered from the non-Muslim subjects. Shown among the compulsory taxes starting from the period of Prophet Muhammad, the poll tax was also listed among legal taxes during the period of the Ottoman Empire in the same way. Always gathered in cash, it was one of the prominent sources of income for Ottoman treasury. There were generally two systems that came to prominence at collecting the poll tax, these being the maktû (fixed price) and ale?r-ruus (per person). These two systems were always used depending on region and time. The reform of 1691 brought radical changes to taxing. Gathering up taxes on a stable ratio throughout the empire was aimed with the reform. On the other hand, the ale?r-ruus system became prominent in collecting taxes; the method of taxpayers paying their poll taxes with documents based on âlâ (rich), evsât (middle class) and ednâ (low-incomer) was adopted.The poll tax entered into an important process of change again during the reign of Mahmud II. The method of commission at collecting taxes was adopted and representators of non-Muslim communities took part in these. As for the Tanzimat period, the method of an-cemaatin (gathering from the community) was adopted in the beginning. However, the decline of income in a short time caused the state to come to prominence again. As a matter of fact, the population census of 1844 shows traces of this dominance. Poll tax registers were prepared for the districts of the Sanjak of Biga and a new detection of tax payers was intended. In 1851, the an-cemaatin method was adopted again for gathering taxes due to both Western pressures and the idea of an equal society. However, this time, the subject population tried to become exempt from taxation using the characteristics of amel-mande (jobless) ve sagir (child) as how happened at the district of Kale-i Sultaniye (Çanakkale). Due to a decrease in the income, the state?s intervention was not delayed and in 1853, just like how it happened throughout the Sanjak of Biga, the poll tax income was attempted to be restored to the phase of 1844.