İbn Cüzey'in Kitabü't-Teshîl li Ulumi't-Tenzil adlı eserinde dil özellikleri
Lingistic characteristics in Ibn Cuzay's Kitâb al-Tashîl li-'Ulûm al-Tanzîl
Yazar: ADEM ÇALAR
Danışman: PROF. DR. SAFFET KÖSE
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Dil özellikleri = Language features ; Söz dizim = Syntax ; Tefsir = Commentary ; İbn Cüzeyy = Ibn Juzey

Özet:
Bu çalışma, İbn Cüzey'in hayatı, ilmi kişiliği, yaşadığı dönemdeki Endülüs medeniyetinin siyasî, sosyal, ilmî ve kültürel panoraması ile müfessirin, Kitâbü't-Teshîl li Ulûmi't-Tenzîl adlı eserinin dil özelliklerini sarf, nahiv, belâgat ilimleri açısından ele alıp onun dil ekollerine karşı tutumunu incelemeyi konu edinmektedir.
Çalışmamızın giriş bölümünde Endülüs'ün siyasî, sosyal, ilmî ve kültürel durumu; birinci bölümünde İbn Cüzey'in hayatı, ilmî/edebî kişiliği, hocaları, öğrencileri ve eserleri detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. İkinci bölümde İbn Cüzey'in tefsirinde kullandığı kaynakları hakkında bilgi verilerek müfessirin bunlardan nasıl yararlandığı örneklerle ortaya konulmaktadır. Üçüncü bölümde Kitâbü't-Teshîl li Ulûmi't-Tenzîl'in dil özellikleri nahiv ilminin konuları çerçevesinde ele alınıp değerlendirilerek nahiv ekollerine karşı müellifin tutumu belirlenmekte; dördüncü bölümde Kitâbü't-Teshîl'de öne çıkan sarf konuları isim, fiil ve müşterek kavramlar üzerinden değerlendirilmektedir. Beşinci bölümde ise eserin mukaddimesinde yer alan belâgat kavramları mukayeseli bir şekilde incelenmektedir. Ulaştığımız sonuçlar ve kullandığımız kaynaklar belirtilerek çalışma sona erdirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: İbn Cüzey, Tefsir, Dil Özellikleri, Nahiv, Sarf, Belâgat, Endülüs.

Abstract:
The subject of this study is to examine linguistic characteristics, semantics, grammar, syntax and rhetoric of "Kitāb al-Tashīl li ʻUlūm al-Tanzīl", a Qoranic commentary (tafsīr) written by Ibn Juzay (1294-1340), and also to determine his place in the context of great schools of language in Islamic tradition. Accordingly, in order to sufficiently understand Kitāb al-Tashīl li ʻUlūm al-Tanzīl, before moving forward we are required to address political, social, scientific and cultural conditions of Andalusia of Ibn Juzay's time.
Introductory chapter is reserved for the evaluation of political, social, cultural and scientific conditions of Andalusia at the time. First chapters sheds light on Ibn Juzay's life, along with detailed discussion about his literary career, his teachers, disciples and works. Second chapter deals with the sources of Ibn Juzay's Qoranic commentary and his appropriation of them. In the third chapter, we proceed with evaluation of linguistic characteristics of Kitāb al-Tashīl li ‛Ulūm al-Tanzīl with regard of its place in the context of traditional grammar schools. Fourth chapter is reserved for the on syntax of Kitāb al-Tashīl li ‛Ulūm al-Tanzīl, especially the generation of nouns and verbs. And finally fifth chapter deals with rhetoric and the comparison of the basici concepts.

Keywords: Ibn Juzay, Tafsîr, Linguistic Characteristics, Grammar, Syntax, Rhetoric, Andalusia.