Türkiye'de 1 Mayısların düzenlenmesi ve yönetilmesi
The organization and governance of May days in Turkey / L'organisation et l'administration des 1er Mai en Turquie
Yazar: ERHAN ÖZŞEKER
Danışman: PROF. DR. BİROL CAYMAZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science
Dizin: 1 Mayıs 1977 İşçi Bayramı = 1 May 1977 Labor Day ; Devlet egemenliği = State sovereignty ; Eleştirel söylem çözümlemesi = Critical discourse analysis ; Protesto = Protesting ; Siyasal şiddet = Political violence ; Sosyal hareketler = Social movements ; Toplantı ve gösteri yürüyüşleri = Assembly and demonstration marches ; Türk siyasi tarihi = Turkish political history ; İnsan hakları = Human rights ; İşçi sınıfı = Working class

Özet:
Türkiye'nin protesto ve muhalif aktivizm tarihi açısından 1 Mayısların özel bir
önemi vardır. Özellikle 1 Mayıs 1977, 1989 ve 1996'da yaşananlar Türkiye'nin
toplumsal/kolektif belleğinde yer etmiş, katılımcılarını olduğu kadar izleyicilerini de
etkilemiştir. 1 Mayıs kutlamalarını yalnızca bir gün içinde gerçekleşip sona eren
etkinlikler olarak düşünmek yanıltıcı olur. 1 Mayıs kutlamaları, 1 Mayıs'tan günler
önce başlayan hazırlıklar ve tartışmalar ile 1 Mayıs'tan sonra kutlamalarda yaşananlara
dair tartışmalar ve protestolar gibi bir dizi etkinlikle birlikte var olurlar. 1 Mayıs'tan
günler önce, tertip komitesinin yaptığı düzenleme ve hazırlık toplantıları; bildirim için
yetkili makamlara yapılan başvurular; Valilik ve Emniyet Müdürlüğü yetkilileri ile
yapılan görüşmelerin öncesinde veya sonrasında yapılan basın açıklamaları; eğer
açıklanan kutlama planı yasaklandıysa, yasağı protesto eden gösteriler ve basın
açıklamaları; geçmiş 1 Mayıslarda hayatını kaybedenler için yapılan anma törenleri;
eğer 1 Mayıs günü polis müdahalesi/şiddeti yaşandıysa, uygulanan şiddeti protesto
eden eylem ve basın açıklamaları gibi çok sayıda gösteri, basın açıklaması, yürüyüş
ve protesto eylemleri bunlardan bazılarıdır.
Dolayısıyla, 1 Mayıslar üzerine bütünlüklü bir araştırma yapmak, onunla ilişki
içinde gerçekleşen bir dizi eylem ve etkinliğin de araştırılmasını gerektirir. 1 Mayıs
etkinliklerini bu anlamıyla ve bu boyutta araştırmak, yapıldıkları dönemde ülkede
yürürlükte olan toplantı ve gösteri yürüyüşleri rejiminin anlaşılması açısından önemli
imkanlar sunar.
Bu çalışma, 1976'dan günümüze Türkiye'de yönetimlerin 1 Mayıslara ilişkin
tutumunu, farklı dönemlerde 1 Mayıs'ların, hükümetler, mülki idare amirleri ve
emniyet yetkilileri tarafından tanımlanma, anlamlandırılma, düşünülme ve idare
edilme; kısaca sorunsallaştırılma biçimlerine odaklanarak analiz etmeyi
amaçlamaktadır. Çalışma, 1 Mayıs fenomeninin, yönetimlerin tutumlarıyla birlikte
düzenleyenlerin tutumlarını da göz önünde bulunduran bir yaklaşımla
anlaşılabileceğini kabul ettiği için, 1 Mayısların, düzenleyicileri (sendikalar, meslek
odaları ve birlikleri, sivil toplum örgütleri, siyasi parti ve platformlar vd.) tarafından
sorunsallaştırılma biçimleri ise çalışmanın ikinci odak noktasını oluşturmaktadır.
Dolayısıyla, 1 Mayısları kitlesel toplantı ve gösteri yürüyüşleri yaparak kutlamaya
çalışanların tutumlarıyla, onu farklı dönemlerde yasaklamaya, engellemeye,
sınırlandırmaya ya da ehlileştirerek/resmileştirerek denetim altına almaya çalışanların
tutumlarını karşılıklı biçimde, bir arada inceleyen bir yaklaşım benimsenmektedir.
Fransız düşünür Michel Foucault'nun çalışmalarında, sorunsallaştırma
(problématisation) kavramı özgün ve spesifik bir metodolojik perspektife işaret etmek
için kullanılmıştır. Buna göre, çeşitli söylemsel ya da söylemsel olmayan pratikler,
şeyleri belirli türden bilme biçimleri için düşünce nesneleri olarak kurmakta, yani şeyleri sorunsallaştırmaktadır. Böyle bir perspektifte, araştırmacının yöntemi, belirli
bir fenomenin, belirli bir şekilde bilinmesini, düşünülmesini, anlaşılmasını,
tanımlanmasını ve bunlara bağlı olarak bu fenomenin üzerinde çeşitli fiillerde
bulunulmasını olanaklı kılan söylemsel (ve söylemsel olmayan) pratikleri analiz
etmektir. Bu çalışma söz konusu yöntemi takip ederek Türkiye'de 1 Mayısların nasıl
düşünüldüğünü ve yönetildiğini açıklamaya çalışmaktadır.
Araştırmanın ampirik gövdesini oluşturan verilere, 1976'dan günümüze
Türkiye'de yayınlanan ulusal gazetelerin
arşivlerinde yürütülmüş kapsamlı bir arşiv
taramasıyla ulaşılmıştır. 1976'dan günümüze farklı politik yönelimleri ve hükümetler
karşısında farklı politik pozisyonları temsil eden ulusal gazetelerin her yıl 1 Nisan –
15 Mayıs tarihleri arasında yayınlanmış sayıları ve bu sayılarda yer alan 1 Mayıslarla
ilgili tüm haber, yorum, değerlendirme, söyleşi, röportaj, basın açıklaması ve köşe
yazısı içeren metin taranarak incelenmiştir. Gazete arşivi taramasının yanı sıra,
sendikaların, meslek odaları ve birliklerinin, siyasi parti, hareket ve platformların 1
Mayıs'la ilgili çıkardığı, kitap, dergi, bülten, bildiri, basın açıklaması metni gibi çok
sayıda basılı ve dijital yayın incelenmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde
(TBMM) 1 Mayıs'la ilgili yürütülmüş tartışmaların incelenmesi için TBMM Tutanak
Dergisi arşivi taranmıştır. Kanun ve yönetmelikler ile bunlarda yapılan değişikliklerin
incelenmesi için Resmî Gazete arşivinden yararlanılmıştır. Valiliklerin her yıl resmi
internet sayfalarında basın açıklaması biçiminde yayınladıkları, toplantı ve gösteri
yürüyüşü alanlarını belirleyen idari kararlar incelenmiştir. Türkiye'de toplanma ve
gösteri yürüyüşü hakkına ve özellikle 1 Mayıslara ilişkin mahkeme kararlarının
incelenmesi için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararlar
veri tabanından yararlanılmıştır. Başbakan, İçişleri Bakanı, Adalet Bakanı, Çalışma ve
Sosyal Güvenlik Bakanı gibi hükümet üyeleri ile Emniyet Genel Müdürü, Vali, İl
Emniyet Müdürü gibi idare amirlerin 1 Mayıslarla ilgili basın açıklamalarının görüntü
kayıtlarını izlemek için çevrimiçi medya kaynaklarından yararlanılmıştır.
Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) zorunlu yargı yetkisini
tanıyan 47 ülke içinde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) toplanma
özgürlüğü hakkını düzenleyen 11. Maddesine atıfla hakkında en çok ihlal kararı
verilmiş ülkedir. AİHS'nin 11. Maddesinde güvence altına alınan toplanma özgürlüğü
hakkının kullanımına ilişkin 1959-2020 yılları arasında verdiği toplam 327 ihlal
kararının 108'i (%33) Türkiye aleyhinde verilmiştir. Türkiye'nin toplanma özgürlüğü
hakkını ihlal ettiğine dair verilen 108 karardan üçü doğrudan 1 Mayıs toplantılarının
polis gücü kullanılarak engellenmesi ya da dağıtılmasına ilişkindir. Genel olarak
Türkiye'de yapılan toplantı ve gösterilere, özel olaraksa 1 Mayıs toplantı ve
gösterilerine ilişkin toplanma hakkı ihlali kararları değerlendirildiğinde, AİHM'nin,
Türkiye'de idare tarafından mevcut yasal düzenlemenin sınırlandırıcı çerçevesine
dayanılarak icra edilen pratikleri toplanma özgürlüğü hakkının ve işkence ve kötü
muamele yasağının ihlali olarak yorumladığı görülmektedir. AİHM'nin ihlal olarak
yorumladığı pratikler; toplantıların yerinin, zamanının belirlemesi ve dolayısıyla
mutlak mekan yasakları koyulması; valiliğin toplanma yerleri listesinde yer almayan
yerlerde yapılan toplantıların kuvvet kullanılarak dağıtılması; toplantılara yönelik
makul olmayan dolaylı sınırlandırmalar, gizli engeller getirilmesi ve caydırıcı etkiler
yaratılması; bildirimsiz ve/veya kanuna aykırı olduğu gerekçesiyle barışçıl
toplantıların dağıtılması; toplantılara müdahalede ölçüsüz, orantısız ve gereksiz düzeyde güç kullanılması; barışçıl toplantılara katılan barışçıl eylemcilerin gözaltına
alınması, tutuklanması, yargılanması ve cezaya çarptırılması; toplantılara yapılan
kolluk müdahaleleri esnasında işkence ve kötü muamele teşkil eden fiillerin
uygulanması ve bu fiillerin sorumluları hakkında etkin idari/adli soruşturma
yapılmıyor olması sayılabilir.
Bu tablo, Türkiye'de toplanma özgürlüğü açısından yaygın ve sistematik hak
ihlalleri olduğunu göstermenin yanı sıra, Türkiye'de 1 Mayıslar örneğinde protesto
niteliğindeki toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yönetilmesinde başvurulan idari ve
polisiye pratikler ile AİHS hukukunun öngördüğü toplantı özgürlüğü rejimi arasında
ciddi bir çatışma olduğunu da göstermektedir. Başka bir deyişle Türkiye'de 1 Mayıslar
örneğinde toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yönetilme biçimi (mevzuatın
yorumlanması ve uygulanması; yasaklayıcı ve engelleyici idari kararlar; protesto
gösterilerinin kriminalize edilmesi; barışçıl toplantıların polis zoru kullanılarak
dağıtılması; polis şiddetine maruz kalan göstericilerin gözaltına alınması vb.) ile
AİHM'nin ve son yıllarda verdiği kararlarla Türkiye Cumhuriyeti Anayasa
Mahkemesi'nin toplanma hakkının korunmasını esas alan içtihadıyla
uyuşmamaktadır.
AİHM'nin verdiği çok sayıda ihlal kararına, Avrupa Konseyi Bakanlar
Komitesi'nin Türkiye'yi toplanma özgürlüğü alanında var olan sistemik ihlalleri
ortadan kaldırmak için gerekli değişiklikleri yapmaya davet etmesine, Anayasa
Mahkemesi'nin son yıllarda yapılan bireysel başvurular sonucu verdiği ihlal
kararlarına, Uluslararası İnsan Hakları Örgütlerinin konuyla ilgili yayınladığı raporlara
ve yaptığı çağrılara rağmen, Türkiye'de toplanma özgürlüğü alanındaki (hakkın
kullanımını sınırlandırmaya yönelik yasal düzenlemeler; hükümetlerin toplantı ve
gösterileri kriminalize ve marjinalize etmeye dönük söylemleri; idarenin yasaklayıcı
ve engelleyici kararları; baskı ve şiddete dayalı polis pratiklerinden oluşan) ihlal rejimi
yürürlükte kalmaya devam etmektedir. Bu anlamda, uluslararası insan hakları
hukukunun savunduğu; hakkın korunmasına dayalı toplanma özgürlüğü rejimine
rağmen, Türkiye'de yürürlükte olan hakkın kullanımının engellenmesine,
kısıtlanmasına yönelik ihlal rejiminin hangi temelde, nasıl sürdüğü açıklanmaya
muhtaçtır.
Bu çalışmanın temel tezi, Türkiye'de 1 Mayıs'lar örneğinde, devlete/hükümete
yönelik protesto niteliği taşıyan toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yönetimlerce, insan
haklarını korumayı ve güçlendirmeyi esas alan özgürlük siyaseti perspektifiyle değil;
devlet/hükümet otoritesini korumayı ve güçlendirmeyi esas alan 'egemenlik siyaseti'
perspektifiyle sorunsallaştırıldığıdır. Başka bir deyişle, bu çalışma, Türkiye'de 1
Mayısların yönetimlerce -baskın biçimde- hukukun üstünlüğüne, temek hak ve
özgürlüklere dayalı yönetim rasyonalitesiyle değil; egemenlik siyaseti ve devlet aklına
dayalı yönetim rasyonalitesiyle düşünüldüğünü iddia etmektedir. Türkiye'de 1
Mayıslar örneğinde, toplanma özgürlüğü hakkına yönelik yaygın ve sistematik
ihlalleri üreten baskın siyasal mantık, protesto niteliğindeki toplantı ve gösterileri, bir
temel hak ve özgürlükler sorunu olarak değil; egemen güç olarak devlet otoritesinin
üstünlüğünü gösterme ve kanıtlama sorunu olarak düşünmekte ve yönetmektedir. Bu
noktada çağdaş eleştirel siyaset kuramına başvurarak egemenlik siyaseti ve 'egemen
iktidar icrası' olarak adlandırdığım pratikleri analiz etmeye dönük bir kuramsal hat
geliştirilmiştir. Buna göre, kendini en üstün güç olarak gören egemen iktidar, devlet
aklını hâkim kılmak, devlet otoritesini korumak ve güçlendirmek amacıyla hukuku askıya alan ve dolayısıyla hukukla sınırlandırılamayan; yasaklayan ve cezalandıran;
kuvvet kullanımına dayanan otoriter bir iktidar biçimidir.
Çalışma boyunca, Türkiye'nin farklı tarihsel dönemlerinde 1 Mayısları
'komünist ihtilal provası günü', 'anarşi ve şiddet günü', 'yasadışı ve marjinal
örgütlerin provokasyon günü' olarak tanımlayan ve böylece 1 Mayısları yönetmeyi
farklı dönemlerde 'komünizmle mücadele', 'terörle ve yasadışı örgütlerle mücadele',
'devlet otoritesini ve kamu düzenini koruma', 'kamu güvenliğini sağlama' sorunu
olarak sorunsallaştıran siyasi, idari, hukuki ve medyatik söylemler ve bu söylemlere
eşlik eden pratikler analiz edilmektedir. Bununla beraber, 1 Mayıs kutlamalarının,
düzenleyici aktörler tarafından, 'uluslararası birlik, mücadele ve dayanışma günü'
olarak tanımlanması ve bu düşünme biçimine bağlı olarak 1 Mayıs kutlaması
düzenleme sorununun, 'tarihsel önemine yakışır biçimde', merkezi alanlarda yapılan
kitlesel ve görkemli toplantılarla işçi ve emekçilerin haklarını aradıkları, taleplerini
haykırdıkları protest etkinlikleri hayata geçirme sorunu olarak sorunsallaştırılması
çalışmanın diğer analiz odağını oluşturmaktadır. Farklı dönemler boyunca incelenen 1
Mayıslar, gerçekleştikleri dönemin tarihsel bağlamıyla ilişki içinde ele alınmıştır. 1
Mayısların gerçekleşme biçiminin, içindeki dönemin siyasal atmosferiyle; yönetimde
olan hükümet, görevde olan idareciler, baskın siyasal söylemlerle; ulusal ve
uluslararası düzeyde yaşanan siyasal, toplumsal, ekonomik gelişmelerle olan güçlü
bağları ortaya konmuştur.
Genel olarak değerlendirildiğinde Türkiye'de 1977 sonrası yıllarda muhalif
emek ve meslek örgütleri tarafından düzenlenen 1 Mayıs etkinlikleri bir arada var olan
üç boyuttan oluşmuştur. Bunlar: anma, kutlama ve protestodur. Dünyada ve
Türkiye'de geçmiş 1 Mayıslarda hayatlarını kaybedenler için yapılan saygı duruşu,
karanfil bırakma vb. törenler, 1 Mayısların anma boyutunu; mitingler esnasında
türküler söyleme, davul zurna eşliğinde halaylar çekme, çeşitli sanatçıların verdiği
konserler, kutlama boyutunu; çok çeşitli siyasal, sosyal, ekonomik karşıtlık ve talebin
ifade edildiği politik metinlerden oluşan kürsü konuşması, bildiri, slogan, pankart,
marş, afiş, döviz, kukla, maket, (danslı, müzikli, kostümlü) şenlikli protesto ve sokak
tiyatrosu ise protesto boyutunu oluşturmaktadır.
Birkaç istisna yıl (2010 - 2012) haricinde, Türkiye tarihinde protesto niteliği
taşıyan 1 Mayıslar, -baskın biçimde- uluslararası insan hakları hukukunun savunduğu,
insan haklarının ve barışçıl toplanma özgürlüğünün korunmasını esas alan, 'liberal'
yönetim rasyonalitesiyle değil, devlet aklını hâkim kılmaya çalışan egemen iktidar
icrası ile yönetilmiştir. Bu nedenle, AİHM ve (son yıllarda) Anayasa Mahkemesi,
içlerinde 1 Mayısların da yer aldığı, toplantı ve gösterilere yönelik yapılan, hakkın
kullanımını engelleyici mahiyetteki müdahaleler hakkında ihlal kararları vermiş ve
vermeye devam etmektedir. Türkiye'de uygulamadaki toplantı ve gösteri yürüyüşleri
rejimi her yıl yeni ihlaller üreten bir ihlal rejimidir. İhlal rejimi, yasağın kural,
özgürlüğün istisna olduğu egemenlik mantığına uygun olarak işlemektedir. Farklı
dönemlerde 1 Mayısların yönetimi bağlamında icra edilen egemen iktidar pratikleri;
'yasak koyma, izin verme', 'yasaların, siyasi kararlara hukuka uygunluk görüntüsü
vermek amacıyla araçsallaştırılması/ taktikleştirilmesi', 'bir yönetim paradigması
olarak istisna hali uygulamaları', 'polis şiddeti', 'işkence ve kötü muamele', 'polis
eliyle uygulanan ve yasal/yargısal olmayan cezalandırmalar', 'kamusal cezalandırma
törenleri', 'devlet gücünün gösterisel sunumu', 'suç işleyen kamu görevlilerinin
yargılanmaması, cezasızlık' gibi biçimlerde açığa çıkmaktadır.

Anahtar Sözcükler: 1 Mayıs, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri, Protesto, Barışçıl Toplanma Özgürlüğü Hakkı, Egemen İktidar, Yasak, Polis Şiddeti, Hak İhlalleri, Söylem, Sorunsallaştırma

Abstract:
May Days are of utmost importance in terms of history of protest and
oppositional activism. Especially the events occurred in May Days of 1977, 1989 and
1996 both became a part of the collective memory of Turkey and affected the viewers
as much as the participants. It would be misleading to regard May Day as a series of
events that take place solely in one day. May Day means preparations and discussions
that start many days before the celebrations, and following discussions and protests as
regards the events occurred in May Day, such as a great number of demonstrations,
press releases, rallies and protests including arrangement and planning meetings held
by the organizing committee days before May Day, applications submitted to the
competent authorities for notification, press releases issued before or after the meetings
with the officials of Governorship and of Police Department, in the event of a ban on
the planned celebration, demonstrations and press releases in protest against the ban,
ceremonies of remembrance for those who lost their lives on previous May Days and
in the event of a police response/violence on May Day, protests and press releases
protesting force applied against protesters and the like. At this point, conducting an
extensive research on May Day requires a research into a series of concerning actions
and activities. Doing a research on May Day events, in this sense, provides essential
viewpoints for understanding the regime of assembly and protest marches in force in
Turkey at the time they were held.
This study aims to analyze the attitude of administrations in Turkey on May Day
beginning from 1976 up to today, by focusing on the forms of defining, understanding,
considering and governing, that is to say the forms of problematizing, May Days in
different periods of governments, local administrators and law enforcement officials.
For the study accepts that the May Day phenomenon can be understood with an
approach to the attitudes of the administrations of the State as well as to the attitudes
of the organizers, the ways in which the May Day is problematized by its organizers –
trade unions, professional associations and unions, non-governmental organizations
and political parties and platforms and the like – is the second focus of the study. To
this end, this study adopts an approach that conjointly examines the attitudes of those
who try to celebrate May Day with assembly and protest marches, and of those who
try to prohibit, prevent, restrict or, control May Day through making it
manageable/formalizing it in different periods.
The concept of problematization [problématisation] has been used to indicate an
original and specific methodological perspective in the works of the French
philosopher Michel Foucault. Accordingly, various discursive or non-discursive
practices construct things as objects of thought for certain kinds of ways of knowing,
namely problematizing things. From this perspective, the method of the researcher is
to analyze the discursive (and non-discursive) practices that make it possible to know, think, understand, define, and accordingly exercise various acts on a particular
phenomenon in a certain way. To that end, this study intends to explain how May Day
is considered and governed in Turkey.
The data that constitute the empirical body of the research were collected
through a comprehensive archive research conducted in the archives of national
newspapers published in Turkey from 1976 up to today. The issues of national
newspapers with different political orientations and different political stances vis-à-vis
the Turkish governments, published between 1 April and 15 May of each year starting
from 1976, and all textual material in news, comments, evaluations, interviews, press
releases and opinion articles as regards May Days published in these issues were
searched and examined. In addition to searches in newspaper archives, many digital
and print publications such as books, magazines, bulletins, declarations, press releases
as regards May Day issued by unions, professional associations and unions, political
parties, movements and platforms were examined. The archive of the Grand National
Assembly of Turkey (GNAT) Journal of Records [Tutanak Dergisi] was also searched
to examine discussions held on May Day. The Official Gazette archive was used to
examine laws and regulations, and changes made thereto. Published as press releases
on the official website of governorships, administrative decisions which specify public
spaces for assembly and protest marches were examined, as well. The databases of the
European Court of Human Rights and the Constitutional Court judgments and
decisions were used to examine the court decisions concerning the right to freedom of
assembly and protest march and specially on May Days in Turkey. Online media
resources were used to monitor the footage of the press releases of the government
members such as Prime Minister, Minister of Interior, Minister of Justice and Minister
of Labor and Social Security, and the administrative chiefs such as General Director
of National Police, Governor and Chief of Police in provinces.
Among 47 countries that recognize the compulsory jurisdiction of the European
Court of Human Rights (ECtHR), Turkey is the country with the highest number of
violations in reference to the Article 11 of the European Convention on Human Rights
(ECHR) regulating the right to freedom of assembly. 108 (33%) of a total of 327
decision of violation were made against Turkey between 1959 and 2020, regarding the
use of the right to freedom of assembly, which is stipulated in the Article 11 of the
ECHR. Three of the 108 decisions made regarding Turkey's violation of the right to
freedom of assembly are directly related to prevention or dispersal of May Day
assemblies through police force. Considering the ECHR decisions of violation of the
right to freedom of assembly concerning assemblies and demonstrations, specially
May Day assemblies and demonstrations held in Turkey, it could be argued that the
practices carried out by the administration in Turkey based on the restrictive
framework of the current legal regulation are interpreted as a violation of the right to
freedom of assembly and of the prohibition of torture and ill-treatment by the ECtHR.
Practices that the ECtHR regard as a violation can be as follows: determining the place
and time of assemblies and thus imposing complete prohibition on location, dispersal
of assemblies, by use of police force, held in places not included in the list of places
determined by the governorship, unreasonable indirect restrictions on assemblies,
imposition of hidden hindrances to assembly and deterrent effects, dispersal of peaceful assemblies without notice and/or on the grounds that it is illegal, the
excessive, disproportionate and unnecessary use of force against assemblies in police
response, the subjection of detention, arrest, trial and punishment of peaceful activists
who participate in peaceful assemblies, the implementation of acts that include torture
and ill-treatment during response of law enforcement officials to assemblies, and the
lack of effective administrative/judicial investigation against those responsible for
these malicious acts. As for these acts, it could be argued that there are widespread and
systematic violations of right to freedom of assembly in Turkey, and that there is a
serious conflict between the administrative and police practices used in the governance
of assemblies and protest marches in Turkey and the freedom of assembly regime
stipulated by the ECtHR law.
In other words, the way of governance of the assemblies and protest marches in
May Days in Turkey (interpretation and implementation of the legislation, prohibitive
and preventive administrative decisions, criminalization of protests, dispersal of
peaceful assemblies by use of police force, detention of demonstrators subjected to
police violence, and the like.) and the ECtHR's decisions and the case-law of the
Constitutional Court of the Republic of Turkey based on the protection of the right to
freedom of assembly with the recent decisions delivered by the Court.
Despite many decisions of violations of the ECHR, the call of the Council of
Europe Committee of Ministers to Turkey to make necessary changes to eliminate
systemic violations to the right to freedom of assembly, the decisions of violations
delivered by the Constitutional Court as a result of recent individual applications, and
the reports and calls made by the International Organizations of Human Rights, the
violation regime of the right to freedom of assembly (legal regulations to restrict the
use of the right, statements of governments to criminalize and marginalize assemblies
and demonstrations, prohibitive and preventive decisions of the administration, police
practices based on coercion and violence) continues to remain in force in Turkey. In
this context, despite the regime of freedom of assembly based on the protection of the
right defended by international human rights law, it is necessary to explain how and
on what basis the violation regime continues to prevent and restrict the use of the right
in Turkey.
The main thesis of this study is that the assemblies and marches of protest nature
against the state/government, in the case of May Days in Turkey, are problematized
by the administrations not with the perspective of freedom policy based on protecting
and consolidating human rights, but with the perspective of 'politics of sovereignty'
based on protecting and consolidating the state/ government authority. In other words,
this study asserts that May Days in Turkey are considered by the administrations with
the rationale of the administration not based on the rule of law and fundamental rights
and freedoms but based on the politics of sovereignty and the reason of state. The
dominant political logic committing widespread and systematic violations against the
right to freedom of assembly, in the case of May Days in Turkey, considers and
governs protest-like assemblies and demonstrations as a matter of demonstrating and
proving the superiority of the state authority as a sovereign power rather than as a
problem of fundamental rights and freedoms. As for the theoretical framework of this
study, I will utilize a theoretical framework in the light of the contemporary critical
political theory in order to analyze the practices that I entitle as the politics of
sovereignty and 'the execution of sovereign power'. Accordingly, the sovereign
power, which regards itself as the supreme power, is a form of authoritarian power based on the use of force that are able to suspend the law, and therefore cannot be
restricted by law, to prohibit and punish in order to prevail the reason of state and
protect and consolidate the state authority. This study analyzes the political,
administrative, legal and media discourses and the practices accompanying these
discourses that define May Days in different historical periods of Turkey as the
'revolutionary rehearsal day for communism', 'day of anarchy and violence', 'day of
provocation for illegal and marginal organizations', and thus problematize them as a
problem of 'fight against communism', 'fight against terrorism and illegal
organizations', 'protecting the state authority and public order' and 'ensuring public
security'. Besides, the other analysis focus of the study is defining May Days as 'the
day of international unity, struggle and solidarity' by the organizing actors and
problematizing the problem of organizing May Days, based on the understanding of
unity, struggle and solidarity, as a problem of implementing protest activities in which
workers and laborers seek their rights and shout out their demands with mass and
magnificent meetings held in central areas 'in line with its historical importance'.
Searched in different periods of Turkey, May Days are assessed in relation to the
historical context of the period in which they occurred. This study has revealed the
way that May Days take place has strong ties with the political atmosphere of the
period, the government in power, the administrators in charge, the dominant political
discourse, and the political, social and economic developments at national and
international level. As a result, May Day events organized by opposition labor unions
and professional associations in Turkey following the year 1977 consisted of three
coexisting dimensions: Remembrance as ceremonies such as a pause of silence for
those who lost their lives in the world and in Turkey on May Days, leaving carnations,
and the like; celebration as singing folk songs during rallies, performing 'halay'
accompanied by shawm-and-drum, concerts given by various artists; and protest as a
speech consisting of political texts expressing a wide variety of political, social,
economic opposition and demands, leaflets, slogans, banners, anthems, banners,
puppets, models, festive protests (with dance, music, costume) and street theater.
May Day protests in the history of Turkey, were governed by the sovereign
power exercise that intended to make the reason of state prevail, rather than the
rationale of the 'liberal' governance based on international human rights law, protection
of human rights and the right to freedom of peaceful assembly, except for a few years
(2010-2012). For this reason, the ECtHR and the Constitutional Court of Turkey have
given decisions of violation regarding the interventions against and prevention of the
right to freedom of assembly and demonstration, including May Days. The regime of
assembly and protest marches in practice in Turkey is a regime of violation that exerts
new violations every year. The violation regime is exerted in line with the logic of
sovereignty in which bans prevail over freedom. The practices of sovereign power
carried out in governance of May Days in different periods are as follows: 'banning,
permitting', 'instrumentalization of laws or using laws as a strategy to pretend to
conform to political decisions', 'practices of state of exception as a paradigm of
government, 'police violence', 'torture and ill-treatment', 'police-enforced nonjudicial/illegal penalizations', 'ceremonies public penalization', 'demonstrative
exertion of state power', 'impunity of public officials who committed a crime, impunity'.

Keywords: May Day, Assembly and Protest Marchs, Protest, Right to Freedom of Peaceful Assembly, Sovereign Power, Ban, Police Violence, Violations of Rights, Discourse, Problematisation







La date du 1er mai porte une importance particulière du point de vue de l'histoire
de l'activisme contestataire et d'opposition en Turquie. En particulier, le 1er mai a pris
part dans la mémoire sociétale/collective de la Turquie lors des événements de 1977,
1989 et 1996, et il a par ailleurs non seulement influencé ses participants mais aussi
ses témoins. Il serait erroné de concevoir les commémorations du 1er mai comme des
activités se réalisant et s'achevant en à peine un jour. Les commémorations du 1er mai
recouvrent par ailleurs une série d'activités dont les préparatifs et débats effectués
plusieurs jours avant la date du 1er Mai ainsi que les débats et manifestations se
produisant lors des célébrations après le 1er mai. Les rencontres d'organisation et de
préparation effectuées par le comité d'organisation ; Les notifications faites aux
autorités compétentes pour les informer; les conférences de presse effectuées avant ou
après les rencontres avec les membres de la préfecture et de la Direction de la Sureté ;
Les manifestations et les conférences de presse condamnant les limitations au cas où
le plan de commémoration déclarée est interdit ; Les cérémonies d'hommage faites
pour commémorer ceux qui perdirent leur vie lors des 1er mai précédents ; ainsi que
les manifestations et les conférences de presse pour protester contre les violences
policières au cas où il y a une intervention/violence de la part des forces de l'ordre
constituent des exemples de ces activités qui recouvrent divers activités dont les
manifestations, les conférences de presse, et les marches. Ainsi, effectuer une
recherche méticuleuse sur le 1er mai nécessite aussi l'étude d'une série d'actions et
d'activités se produisant en lien avec cette date. L'étude du 1er mai selon cette
définition et dimension offre des possibilités importantes pour la compréhension du
cadre juridico-politique lié aux rencontres et aux manifestations en application dans
les pays dans la période où ces activités se produisent.
Cette étude vise à analyser l'attitude des gouvernements de Turquie vis-à-vis du
1
er mai, et la définition, l'interprétation, la considération et l'administration du 1er mai
par les gouvernements, les gouverneurs locaux et les responsables policiers dans des
périodes variées ; en bref, elle vise à effectuer une analyse en se concentrant sur les
formes de problématisation. Vu que l'étude accepte que le phénomène du 1er mai peut
être expliqué par une approche prenant en considération les attitudes des
gouvernements et des organisateurs, les formes de problématisations effectuées par les
organisateurs (Les syndicats, les associations et unités professionnelles, les
organisations de la société civile, les partis et plateformes politiques, etc.) au sujet du
1
er mai constituent le deuxième point de focalisation de l'étude. Ainsi, c'est une
approche analysant simultanément et de manière réciproque les attitudes de ceux
tentant de commémorer le 1er mai via des rassemblements de masse et des
manifestations, et de celles des acteurs qui tentent de l'interdire, l'entraver, la limiter
ou de la prendre sous contrôle en l'apprivoisant/l'officialisant qui est adoptée.
Dans les travaux de l'intellectuel français Michel Foucault, la notion de
problématisation a été utilisée pour indiquer une perspective méthodologique de
caractère unique et spécifique. Dans ce cadre, il conçoit diverses pratiques discursives
ou non-discursives et des formes spécifiques de savoir comme des objets de réflexion ;
dans d'autres termes, il problématise les choses. Dans une telle perspective, la méthode
du chercheur consiste à analyser les pratiques discursives (et non-discursives) qui
contribuent à faire émerger une manière spécifique de savoir, penser, comprendre et
définir un phénomène spécifique, et la conduite de plusieurs actions en rapport avec
ces derniers au sujet de ce phénomène. Cette étude cherche à expliquer comment le 1er
mai est conçu et géré en Turquie en suivant une telle méthode.
Les données constituant le corps empirique de la recherche furent accédées via
une analyse d'archive minutieuse qui fut conduite dans les archives des journaux
nationaux de Turquie publiées de 1976 à nos jours. Les numéros publiés annuellement
entre les dates du 1er avril et 15 mai des journaux nationaux représentant des positions
politiques variés face aux gouvernements et des orientations politiques diverses de
1976 à nos jours furent analysés en balayant les textes incluant toutes les nouvelles,
commentaires, évaluations, énonciations, reportages, conférences de presses et
chroniques en rapport avec le 1er Mai qui ont figurés dans ces numéros. En dehors du
balayage des archives journalières, nous avons aussi analysé un grand nombre de
publications imprimées et digitales tels que les livres, magasines, bulletins,
communiqués et textes des conférences de presses en rapport avec le 1er mai qui furent
rédigés par les syndicats, les associations et unités professionnelles, et les partis,
mouvements et plateformes politiques. Nous avons balayé l'archive du magazine des
textes officiels de la GANT afin d'analyser les débats qui se sont produit au sujet du
1
er mai au sein de la Grande Assemblée Nationale de Turquie (GANT). Nous avons eu
recours aux archives du Journal Officiel de la République de Turquie pour analyser la
loi et les régulations ainsi que les changements effectués au sujet de ces dernières. Les
décisions administratives prises par les préfectures et publiées annuellement par ces
dernières sur leur site internet officiel sous la forme de communications de presse pour
déterminer les espaces de rassemblement et de manifestations furent analysées. Nous
avons eu recours à la base des données des décisions de la Cour Européenne des Droits
de l'Homme ainsi que de la Cour Constitutionnelle afin d'étudier les décisions de cour
effectuées au sujet des rassemblements et manifestations en Turquie, en particulier au
sujet du 1er mai. Nous avons eu recours aux sources médiatique en ligne pour observer
les enregistrements visuels des communications de presse faites au sujet du 1er mai par
les membres du gouvernement dont le premier ministre, le ministre des affaires
intérieures, le ministre de la justice et le ministre du travail et de la sécurité sociale,
mais aussi des dirigeants administratifs tels que le Directeur Général de la Sureté, le
Préfet et le Directeur de la Sureté d'Istanbul.
La Turquie, en tant qu'un des 47 pays reconnaissant la compétence juridique
contraignante de la Cour Européenne des Droits de l'Homme (CEDH), est le pays qui
a été le plus de fois condamné pour avoir violé l'article 11 de la Convention
Européenne des Droits de l'Homme encadrant le droit à la liberté de rassemblement
public. 108 des 327 (33%) verdicts prononcés entre 1959 et 2020 au sujet des
violations de l'utilisation du droit à la liberté de rassemblement concernent la Turquie.
Trois de ces 108 décisions imposées à la Turquie pour avoir enfreint le droit à la liberté de rassemblement sont directement liées à l'obstruction ou la dispersion des
rassemblements du 1er mai par l'utilisation de la force policière. Si nous effectuons un
bilan des verdicts de violation en rapport de manière générale en Turquie et
spécifiquement avec les rassemblements et manifestations du 1er mai, on peut constater
que la Cour Européenne des Droits de l'Homme voit les actes effectués par
l'administration de Turquie en se basant sur le cadre limitatif du système juridique en
application comme une violation du droit à la liberté de rassemblement et de
l'interdiction de la torture et des mauvais traitements.
Les actes jugés comme constituant une violation selon la Cour Européenne des
Droits de l'Homme sont : l'imposition d'interdictions au sujet de la détermination de
l'espace et du temps des rassemblement, donc d'interdictions spatiales absolues ; le
fait que la préfecture réprime par la force les rassemblements s'effectuant dans les
espaces ne figurant pas sur la liste des espace de rassemblement autorisés ; l'apport de
limitations indirectes et de mesures préventives secrètes irraisonnables à l'encontre
des rassemblements, ce qui crée des effets dissuasifs ; la dispersion des
rassemblements pacifiques sous le prétexte que ces derniers sont illégaux et/ou nondéclarés ; le recours à la force démesurée, non-proportionnée et inutile lors des
interventions contre les rassemblements ; la mise en garde à vue, l'arrestation, la
poursuite judiciaire et la pénalisation des manifestants participants aux
rassemblements pacifiques ainsi que l'application d'actes remontant à de la torture et
des mauvais traitements infligés aux manifestants lors des interventions policières
effectuées contre les rassemblements et qu'aucune enquête administrative/judiciaire
efficace ne soit ouverte contre les responsables de ces actes.
Ce panorama, en dehors du fait qu'il montre l'existence de violations
systématiques et répandues en Turquie au sujet de la liberté de rassemblement,
démontre aussi qu'il existe une sérieuse contradiction entre les pratiques
administratives et policières recourus en Turquie pour gérer les rassemblements et les
manifestations lors du 1er Mai, et le cadre juridique prévu par la Convention
Européenne des Droit de l'Homme en ce qui concerne la liberté de rassemblement.
Dans d'autres termes, le mode de gestion (L'application et l'interprétation de la
réglementation ; les décisions administratives de caractère préventive et interdictrice ;
la criminalisation des manifestations protestataires ; la dispersion des rassemblements
pacifiques par l'usage de la répression policière ; la mise en garde à vue des
manifestants confrontés à la violence policière, etc.) des rassemblements et des
manifestations se produisant dans le cadre du 1er mai en Turquie sont incohérentes
non seulement avec les décisions prises ces dernières années par la Cour Européenne
des Droits de l'Homme mais aussi avec la jurisprudence de la Cour Constitutionnelle
de la République de Turquie au sujet de la protection du droit au rassemblement.
Malgré le grand nombre des verdicts condamnateurs prononcés par la Cour
Européenne des Droits de l'Homme, l'invitation du Comité des Ministres du Conseil
de l'Europe à effectuer les changements nécessaires pour lever les violations
systématiques au sujet de la liberté de rassemblement, les verdicts condamnateurs
faites ces dernières années par la Cour Constitutionnelle en conséquence de recours
individuelles, et les rapports et appels effectués par les Organisations Internationales
de Défense des Droits de l'Homme à ce sujet, le dispositif juridico-politique de
Turquie ne respectant pas la liberté de rassemblement continue encore aujourd'hui
d'être en vigueur.. Dans ce sens, il est difficile de comprendre sur quelles bases
s'appuie et de quelle manière se maintient le dispositif juridico-politique nonrespectueux des droits de l'homme qui est orienté vers l'obstruction et limitation de l'utilisation du droit en vigueur en Turquie malgré le régime défendu par le droit
humanitaire internationale à propos de la liberté de rassemblement. La thèse principale
de cette étude est de montrer que les rassemblements et les manifestations qui sont
caractérisées comme une protestation à l'encontre de l'Etat/le gouvernement dans le
cas du 1er mai en Turquie est problématisé selon la perspective de la « politique de
souveraineté » qui prend comme fondement la protection et le renforcement de
l'autorité de l'Etat/gouvernement ; plutôt qu'une perspective de politique de liberté
prenant pour base la protection et le renforcement des droits de l'homme par les
gouvernements. Dans d'autres termes, cette étude suppose que les gouvernements–de
manière générale- adoptent une rationalité administratives axée sur la politique de
souveraineté et la raison d'Etat plutôt qu'une rationalité administrative basée sur la
primauté du droit et les droits et libertés fondamentales dans le cadre de leurs actions
concernant le 1er Mai en Turquie.
Dans l'exemple du 1er mai en Turquie, la logique politique dominante qui est à
l'origine des violations systématiques et répandues au sujet du droit à la liberté de
rassemblement conçoit et administre les rassemblements et les manifestations à
caractère contestataires comme un enjeu pour montrer et prouver la primauté de
l'autorité Etatique en tant qu'une puissance souveraine ; plutôt que comme un enjeu
concernant les droit et libertés fondamentales. A ce point, nous avons développé une
voie théorique axée sur l'analyse des pratiques que nous avons nommé avec le terme
de « exécution de l'autorité souveraine » et la politique de souveraineté en ayant
recours à la théorie critique contemporaine de la politique.
C'est ainsi que l'autorité souveraine, qui se voit comme le pouvoir suprême, est
une forme d'autorité de caractère autoritaire qui se base sur l'utilisation de la
contrainte ; qui suspend le droit afin de rendre dominant la raison d'Etat et préserver
et consolider l'autorité de l'Etat, et qui par conséquent ne peut pas être limité par le
droit ; et qui interdit et punit.
Au cours de cette étude, nous analysons les discours et les pratiques liés à ces
discours politiques, administratifs, juridiques et médiatiques définissant le 1er mai dans
les différentes périodes en Turquie comme une « tentative de révolution
communiste », « un jour d'anarchie et de violence », « un jour de provocation des
organisations illégales et marginales » ; et par conséquent, l'administration du 1er mai
fut problématisé dans divers périodes comme une « lutte contre le communisme », une
« lutte contre les organisations illégales et la terreur », la « protection de l'autorité
Etatique et l'ordre public » et « l'assurance de la sécurité publique ».
Par ailleurs, la définition des commémorations du 1er mai par ses organisateurs
comme une « journée de solidarité, d'unité et de lutte internationale » et la
problématisation de l'organisation des commémorations du 1er mai en lien avec cette
forme de pensée comme un problème de réalisation des activités contestataires lors
desquels les travailleurs cherchent leurs droits et scandent leurs réclamations à travers
des rassemblements spectaculaire et massives effectuées dans les espaces centrales
« dans une manière convenable a son importance historique » constitue l'autre point
d'analyse de cette étude.
Le 1er mai, qui fut analysé à travers plusieurs périodes, est traité selon sa relation
avec le contexte historique de la période durant lesquelles ils se sont produits. Nous
avons révélé les liens forts unissant le mode de réalisation du 1er mai à l'atmosphère
politique de la période qu'elle représente ; aux discours politiques dominants du
gouvernement au pouvoir et des administrateurs en poste ; et aux développements politiques, sociaux et économique se réalisant à l'échelle nationale et internationale.
Lorsqu'elles sont évaluées de manière générale, les activités du 1er mai organisées par
les organisations professionnelles d'opposition en Turquie suite a 1977 sont
composées de trois dimensions concomitantes. Ces derniers sont : la commémoration,
la festivité et la contestation. Les cérémonies tels que les minutes de silence et l'offre
d'œillets effectués pour commémorer ceux qui ont perdu leur vie lors des 1er mai
précédents dans le monde et en Turquie constituent la dimension commémorative du 1er mai ; les chants populaires, les danses collectives, et les concerts organisés par
divers chanteurs dans le cadre des rassemblements constituent sa dimension festive ;
les discours prononcés, les tracts, les slogans, les pancartes, les marches, les affiches,
les devises, les effigies, les maquettes, les protestations festives (avec danse, musique
et costumes) et le théâtre de rue qui sont tous composés de textes politiques exprimant
des revendications et protestations politiques, sociales et économiques variées
constituent quant à eux la dimension contestataire. A l'exception de quelques années
(2010-2012), le 1er mai, qui représente un caractère protestataire dans l'histoire de la
Turquie, a été administré –de manière générale- par l'application de l'autorité
souveraine cherchant à rendre dominant la raison d'Etat plutôt que par une rationalité
administrative libérale défendue par le droit international humanitaire et prenant pour
base la protection des droits de l'Homme et la liberté de rassemblement pacifique. Pour
cette raison, la Cour Européenne des Droits de l'Homme et (dans les dernières années)
la Cour Constitutionnelle a donné et continuent encore aujourd'hui de donner des
verdicts condamnant les interventions entravant les droits de rassemblement et de
manifestation y compris lors du 1er mai.
Le régime légal actuel de Turquie encadrant le rassemblement et les
manifestations est un régime non respectueux du droit qui est à l'origine chaque année
de nouvelles violations.
Ce régime fonctionne de manière convenable a la logique de souveraineté
considérant l'interdiction comme la règle et la liberté comme une exception.
Les pratiques de l'autorité souveraine appliquées dans le contexte de
l'administration du 1er mai dans différentes périodes apparaissent sous des formes tels
que ; « Interdire, autoriser », « l'instrumentalisation/ manipulation des lois pour
donner l'apparence que les décisions politiques respectent le droit », « Les applications
de l'état d'exception comme une paradigme administratif », « la violence policière »,
« la torture et les mauvais traitements », « les sanctions infligées par la police et qui ne
sont pas de nature légale/juridique », « les sanctions publiques ritualisées », « la
présentation démonstrative de la puissance étatique », et « l'impunité des
fonctionnaires d'Etat qui ont commis des crimes ».

Mots clés : 1
er Mai, Rassemblements et Manifestations, Protestations, le Droit à
la Liberté de Rassemblement Pacifique, l'Autorité Souveraine, Interdiction, Violence
Policière, Violation des Droits, Discours, Problématisation