Lafız-mâna ekseninde Arap anlambilim kavramları
Concepts of Arabic semantics in the axis of word-meaning
Yazar: MUHAMMET KASIM ERDEN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA KAYA ; PROF. DR. ŞEHMUS DEMİR
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Kavramsal anlambilim = Conceptual semantics

Özet:
Modern dilbilimcilerin anlamla ilgili ortaya koydukları kuramların birçoğunu -belli açılardan farklılık gösterse de- Arap dilbilimcileri çok önceden ele almış ve bizlere aktarmışlardır. Yine ulemâ,  nüzûlünden günümüze kadar Kur'ân'ın anlaşılması için yoğun bir çaba sarf etmiş; ondaki edebî sanatlar, anlam olayları ve anlam ilişkileri üzerinden ilâhî mesajı kavrayabilmek için erken dönemlerden başlayarak hacimli eserler vücuda getirmiştir. Bu mânada gerek Arap dil bilginlerini, gerek müfessirleri ve gerekse usulcüleri meşgul eden kavramlardan olan terâdüf, furûk, iştirâk ve ezdâdın varlığı meselesi ilgili eserlerde tartışılmış, kavramsal çerçeveleri çizilmeye çalışılmıştır. Böylece bu konularda bir literatür meydana gelmiştir. Çalışmamızda lafız-anlam ilişkisi bağlamında Arap anlambilimin  bu kavramlarının -klasik ve modern kaynaklar kronolojik olarak taranmak suretiyle- geçmişten günümüze delâlet bakımından evrimleri ve terim olma yolundaki serüvenleri anlatılmıştır. Tespitimize göre söz konusu kavramların tamamı, her ne kadar ilerleyen zamanlarda birer terim olarak anılsalar da 2./8. yüzyıldan itibaren mefhum olarak ortaya çıkmışlardır. Ancak bu dönemde yapılan açıklamalar yüzeysel kalmış, ortaya konulan tanımların kapsamı geniş tutulmuştur. Bir süre durum böyle devam ederken modern dönemde Batı'da dilbilim alanındaki gelişmelere paralel olarak Arap dil bilginleri, bu kavramları geçmişin zengin birikimi ile modern dilsel yöntemlerle yeniden yorumlamış ve birtakım şartlar ileri sürerek onların alanlarını daraltma yoluna gitmişlerdir. Tabii bu kavramlar arasından terâdüfün kapsamında bir daralma yaşanırken kendisine tepki olarak ortaya çıkan, hatta onun karşıtı olarak düşünebileceğimiz furûkun varlık alanı genişlemiştir. Böylece Arap anlambilimi ve Kur'ân ilimlerinde bir terâdüften ziyade furûk olgusu ön plana çıkmıştır.Anahtar Kelimeler: Anlambilim, Ezdâd, Furûk, İştirâk, Terâdüf

Abstract:
Many of the theories which are put forward by modern linguists about meaning - although they differ in certain respects - have been discussed by Arabic linguists long ago and passed on to us. The scholars have made an intensive effort to understand the Qur'an from its revelation to the present day; they have created huge works starting from the early periods to comprehend the divine message through the literary arts, meaning relationships in it. In this sense, the existence of tarāduf, furūq, ishtirāk and aḍdād, which are concepts that preoccupy both Arabic philologist, commentators and scholars of usūl, have been discussed in related works, conceptual frameworks have been tried to draw, and thus a huge literature has emerged on these issues. In our study, the evolution of these concepts of Arabic semantics from the past to the present in terms of signification and their adventures in becoming a term are explained in the context of the word-meaning relationship by chronologically scanning classical and modern sources. According to our determination, all the concepts, although they are referred to as terms in later times, they have existed as concepts since the 2nd century Hijri. However, the explanations made during this period remained superficial, and the scope of the definitions put forward was kept wide. While the case continues for a while, in parallel with developments in the field of linguistics in the modern era in the West, Arabic linguists have reinterpreted these concepts with modern linguistic methods and tools and the rich accumulation of the past and have gone on the path of narrowing their fields by putting forward several conditions. Of course, while there is a narrowing in the scope of tarāduf among these concepts, the field of existence of furūq, which arose in response to it, or even what we can think of as its opposite, has expanded, and the phenomenon of furūq has come to the fore rather than tarāduf in Arabic semantics and Qur'anic sciences.Keywords: Semantics, Al-aḍdād, Al-furūq, Al-ishtirāk, Al-tarāduf.