İnönü evi: İlişki ağları ve katmanlar üzerinden mekansal bir anlatı
Inonu house: A spatial narrative through networks of relationship and layers
Yazar: AYŞE TUĞÇE PINAR AKIN
Danışman: DOÇ. DR. FUNDA UZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kentsel bellek = Urban memory ; Modern konut = Modern housing ; Çok katmanlılık = Multi-layered ; Üst anlatı = Metanarratives ; İnönü, İsmet = İnönü, İsmet

Özet:
1950 yılında Rüknettin Güney tarafından İsmet İnönü ve ailesi için bir ev tasarlanır. İstanbul kent merkezlerinden biri Maçka'da müstakil, bahçeli ve iki katlı bir yapı olarak inşa edilen ev; tez çalışmasının odak noktasını oluşturur. Bir ev, yalnızca mimarlık ya da kent nesnesi değildir. İçinde bulunduğu toplumsal yapı, çevre ve gündelik yaşam, inşa edildiği döneminin bağlamı, kullanıcılarının yaşam biçimi ve düşünceleri, kendisinin temsil ettikleri ve onu temsil edenlerden etkilenen kültürel bir kent nesnesi olarak tanımlanabilir. Bu tanım; evi yeni perspektifler, bağlantılar ve ilişki ağları üzerinden çözümlemeye olanak tanır. İnönü Evi'ni de var eden ve yaşatan; toplum, bellek, yer, kişi, medya, mekan, nesne ve kullanıcılar ile şekillenen ve görünürde olmayan bir mekanizma vardır. Tez çalışması; İnönü Evi'ni bu mekanizma, sistem üzerinden okumayı hedefler. Bu yüzden çalışma alanı, sınırı ve yöntemi yalnızca İnönü Evi'nin kendisi ile ilişkilenmez. İnönü Evi ve yakın çevresini odağına alan çalışma alanı; Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Atatürk'ün bir devlet başkanı olarak kullandığı evleri, ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve ailesinin Ankara'daki evi Pembe Köşk ve Heybeliada'daki yazlığı dahil olmak üzere yaşadığı diğer evleri ve 1950'ler döneminin bağlamı ile ilişkilenen mekânsal değişimleri de ele alır. Çoğunlukla 1950'ler etrafında gezinen çalışma sınırı ise 19. yüzyıl sonlarından günümüze kadar uzanan bir zaman dilimini kapsar.
1950 yılında inşa edilen bir yapıyı ele alan tez çalışması; ev sahibi, onun sahip olduğu diğer evler, evi tasarlayan mimar ve döneminin mimari bağlamı çerçevesinde gelişen bir tarih okumasına referans veriyor gibi durur. Ancak tezin temel motivasyonu; İnönü Evi'ne kronolojik olarak değil ilişki ağları ve katmanlar üzerinden oluşan bir sistem aracılığıyla bakmak, alternatif ve eleştirel bir tarih okuması sunmak ve yeni ilişkiler keşfederek mekânsal bir anlatı kurmaya çalışmaktır.
Çalışmanın yöntemini iki temel yaklaşım belirler. Birincisi, yapılan arşiv çalışması sonucunda ortaya çıkan veriler arasındaki ilişki ağlarının keşfedilmesidir. İkincisi ise bu ağlar ile oluşan katmanlar üzerinden anlatının kurgulanmasıdır. Birinci aşamada; İnönü, İnönü evi, İnönü villası, Rüknettin Güney ve Taşlık olmak üzere başlıca anahtar kelimeler belirlenir. Bu kelimelerin izleri hem mimarlık ile doğrudan ilişkili kitap, dergi ve makale hem de gazete, kartpostal, davetiye, görsel ve işitsel medya gibi popüler kültür üzerinden taranır. İkinci aşamada ise arşiv çalışması sonucunda elde edilen verilerin birbirleri ile ilişkisi irdelenir ve sonucunda dört katman oluşur: Dün Bugün, Hafıza, Temsil ve Aktörler. Tezin anlatım kurgusunu, bölümlerini ve sırasını bu katmanlar şekillendirir. Tüm katmanlar İnönü Evi'ne dair bir anlatı sunduğu için birbirlerinden tamamen ayrı değillerdir, ortaklaştıkları ve uzaklaştıkları noktalar bulunur.
Dün Bugün adlı katmanın oluşturduğu birinci bölüm, 19. yüzyıl sonundan itibaren Taşlık olarak anılan bölgenin geçirdiği değişimi aktaran bir anlatı sunar. İnönü Evi'nin kentli hafızasında yer edinme biçimi de bu değişimden etkilenir: Taşlık yerine artık Maçka'daki ev olarak anılır ve değişen sadece yerin ismi değildir. Bu bölüm diğer üç katmanı besleyen ve saran bir düğüm olarak çalışır. Çünkü yer İnönü Evi'nin yapımından önce ve sonra da vardır, değişir ve dönüşür, kapsayıcıdır.
İkinci bölüm Hafıza üç alt başlıktan oluşur: kültürel hafıza, bedensel hafıza ve İnönü Evi. İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanı olmadan önce ailesi ile misafir olduğu ve örnek olarak belleklerine işleyen döneminin devlet başkanı evleri, ailenin kültürel hafızasını şekillendirir. Maçka'daki ev dışında yaşadıkları tüm mekanlarda bedensel olarak neleri deneyimledikleri ve bu deneyimlerin aile hafızasında yer edişi ise bedensel hafızayı oluşturur. Yıllar içinde kazanılan kültürel ve bedensel hafızanın Maçka'daki evin oluşumuna etkisini ve İnönü Evi'nin mekânsal anlatısını ise son alt başlık aktarır.
Üçüncü bölüm, İnönü Evi'nin temsil ettikleri ve evi temsil edenlere odaklanır. Bu bağlamda bölüm; ülkenin modernizmden etkileniş biçimleri, modernite ile bir kimlik arayışına girip girmediği, ülke mimarisinin 20. yüzyıl başlarındaki dönüşüm süreci ve bu sürecin göstergeleri olup olmadığı hakkında bazı sorgulamalar ile açılır. 1950'ler döneminin tüm dinamikliği ile İnönü Evi ve öncül devlet başkanı evlerinin temsil ettikleri irdelenir. İnönü Evi'ni temsil edenler olarak ele alınan simgeler ise İnönü Parkı ve Anıtı'dır. Çünkü bu simgeler, kentte ve kentsel hafızada bir arada konumlanarak evin varlığını güçlendiren mekan ve nesnedir.
Dördüncü bölüm Aktörler ise İnönü Evi ile farklı sıklıkta ve biçimlerde bağ kuran öznelere dikkat çeker. Çünkü mekan, sürekli iletişim halinde olan özne ve nesne tarafından birlikte inşa edilir. İnönü Evi bağlamında bu özneler, evin düzenli kullanıcısı olarak aile; tasarım süreci öncüsü ve yapıyı deneyimleyen, hakkında yazanlar olarak mimar; ev ile kısa süreli ilişkilenerek toplumsal bellekte yer edinmesine katkıda bulunan kişiler olarak kentlidir.
Dün ve bugün ile başlayan çalışma, tezin kurgusunu sorgulayan ve yarına atıfta bulunan bir değerlendirme ile sonlanır. Çalışmanın anlatısını oluşturan katmanlar üzerinden İnönü Evi'ni okumak; evin her bir katman ile ne kadar iç içe olduğunu ancak her seferinde katmanlar ile farklı biçimlerde diyalog kurduğunu, bu iletişim sonucunda yeni bağlantılar ve ilişkilerin görünür kılındığını, ev ya da mekan üzerine yazma edimi için yeni bir potansiyele sahip olduğunu ortaya çıkarır. Kent belleğinde hala değişmeye ve dönüşmeye devam eden İnönü Evi, kısa bir süre önce İBB tarafından İnönü Parkı'nda düzenlenen sergi ile kurduğu ilişki üzerinden yarınına dair bir sorgulama açar.

Abstract:
In 1950, a house was designed by Rüknettin Güney for Ismet Inönü and his family. The house which was built as a detached, two-storey building with a garden in Maçka where one of the city centers of Istanbul is located; forms the focus of the thesis work. A house is not just an architectural or urban object. It can be defined as a cultural urban object that is affected by the social structure, environment and daily life in which it is positioned, the context of the period it was built in, the lifestyle and thoughts of its users, those that the house represents and those that represent the house itself. This definition provides an opportunity to analyze the house through new perspectives, connections and networks of relationship. There is also a mechanism, which is an invisible system shaped by society, memory, place, person, media, space, object and users, that creates Inönü House and keeps it alive. The thesis aims to read Inönü House through this mechanism, system. Therefore, the study area, boundary and method are not only related to Inönü House itself. The study area focuses on Inönü House and its immediate surroundings. It also deals with the houses that Atatürk, the first President of the Republic of Turkey, used as a head of state; the other houses where the second President Ismet Inönü and his family lived, including the Pembe Köşk in Ankara and the summer house in Heybeliada; the spatial changes associated with the context of the 1950s period. The study boundary, which mostly revolves around the 1950s, covers a time period from the end of the 19th century to the present.
Inönü House has a different position when it is compared with other houses used as a head of state. Because the layers in its structure contain more complex networks. The most important reasons for this are related to the location of the house and the period in which it was built. The house is located in Maçka which is the product of a modern settlement project that started with Sultan Abdülmecid and continued during the reign of Sultan Abdülaziz. It is a place where a citizen can establish a possible relationship with the house, either passing through Maçka or coming to Inönü Park across from the house. Pembe Köşk and the houses that Atatürk used as the residence of the head of state are not in a position that the citizens can easily see or relate to in their daily activities. Apart from its centrality, Inönü House also draws attention with its existence in a very dynamic period. Because under the influence of internal dynamics and external factors, the country has been drawn into a multifaceted and continuous transformation process in 1950s.
The thesis dealing with a building that was built in 1950 seems to refer to a historical reading which develops within the framework of the owner of the house, the other houses he owns, the architect who designed the house, and the architectural context of the period. However; the main motivation of the thesis is to look at Inönü House not chronologically, but through a system consisting of networks of relationship and layers, to present an alternative and critical reading of history, and to try to establish a spatial narrative by exploring new relations.
Two main approaches determine the method of the study. The first is the exploration of the networks of relationship between the data that emerged as a result of the archive work. The second is the construction of the narrative through the layers formed by these networks. In the first phase; the main keywords are determined as Inönü, Inönü house, Inönü villa, Rüknettin Güney and Taşlık. The traces of these keywords are scanned through both the data directly related to architecture such as books, magazines, articles and also popular culture such as newspapers, postcards, invitations, audio and visual media. In the second phase, the relationship between the data obtained as a result of the archive work is examined and as a conclusion, four layers are formed: Yesterday Today, Memory, Representation and Actors. These layers shape the narrative setup, chapters and order of the narrative. Since all layers present a narrative about Inönü House, they are not completely separate from each other. There are points where they come together and become distant.
The first chapter, formed by the layer named Yesterday Today, presents a narrative conveying the change that the region known as Taşlık has undergone since the end of the 19th century. The way which Inönü House takes a place in the urban memory is also affected by this change: it is now referred to as the house in Maçka instead of Taşlık, and it is not only the name of the place that has changed. This chapter works as a node that feeds and embraces the other three layers. Because the place exists before and after the construction of Inönü House. It changes and transforms. It is inclusive.
The second chapter, Memory, consists of three sub-titles: cultural memory, bodily memory and Inönü House. The president's houses, that Ismet Inönü was a guest with his family before he became President and were processed as an example to their memory, shape the cultural memory of the family. What they physically experienced in all the places they lived except their house in Maçka and how these experiences are embedded in the family memory form the bodily memory. The last sub-title conveys the effect of the cultural and bodily memory gained over the years on the formation of the house in Maçka, and the spatial narrative of Inönü House.
The third chapter focuses on what Inönü House represents and those which represent the house. In this context; the chapter opens with some questions about the ways in which the country was influenced by modernism, whether it sought an identity with modernity, the transformation process of the country's architecture in the early 20th century and whether there were indicators of this process. The representations of Inönü House and the houses of the former head of state, are examined with all the dynamism of the 1950s period. The symbols that represent Inönü House are Inönü Park and Monument. That is because these symbols are the space and object that strengthen the existence of the house by being located together in the city and urban memory.
The fourth chapter, Actors, draws attention to the subjects who connect with Inönü House in different frequencies and forms. Because the space is built together by the subject and the object, who are in constant communication. In the context of Inönü House, these subjects are the family as regular users of the house; the architect, as the pioneer of the design process and the ones who experience and write about the building; urbanite as people who contribute to its place in the social memory by making a short-term relationship with the house.
The study, which starts with yesterday and today, ends with and evaluation, that questions the construction of the thesis and refers to tomorrow. Reading Inönü House through the layers that constitute the narrative of the study reveals how the house is intertlocked with each layer but establishes a dialogue with each layer in different ways, new connections and relationships are made visible as a result of this communication. It has a new potential for the act of writing on a house or space. Continuing to change and transform in the memory of the city, Inönü House opens an inquiry about its future through its relationship with the exhibition held by IBB in Inönü Park a short time ago.