Belâgat ilminde ekollerin oluşumu ve bu oluşumu etkileyen faktörler
Formation of schools in the science of rhetoric and factors affecting this formation
Yazar: EKREM ÇELİK
Danışman: PROF. DR. ALİ YILMAZ
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
Araştırmamız, belâgat ilminde ekollerin oluşumunu ve bu oluşumda etkili
olan iç ve dış faktörleri, klasik belâgat ekollerinin özelliklerini, önemli temsilcilerini,
bunların belâgat ilmine olan katkılarını; modern dönemde fert bazında yapılan
yenilik çalışmalarını kategorize ederek modern belâgat ekollerini tespit etmeyi
hedeflemektedir.
 Araştırmamız, genel anlamda belâgatin ortaya çıkış ve gelişim sürecini, özel
anlamda Arap belâgatinin ortaya çıkışını, ilmî bir disiplin hâline geliş sürecini, klasik
belâgat ekollerinin özellikleri, âlimlerini ve eserlerini, modern dönem yenilik
hareketlerini ve modern belâgat ekollerini kapsamaktadır.
 Araştırmamızda doküman, literatür, eser vb. analizi şeklinde nitel veri toplama
yöntemi kullanılmıştır. Bunun yanında bilgilerin ve anlatımın açık seçik olması,
denetlenebilir olması, yansız, seçici ve güvenilir olması gibi nitelikleri içeren
bilimsel yönteme uymaya çalışılmıştır. Saha araştırması, toplanan verilerde öne
sürülen hipotezlerin kabulü veya reddinin gerekçeleri ile birlikte açıklanması gibi
yöntemler takip edilmiştir. Sonuç değerlendirmelerinde ise yerine ve ihtiyaca göre
tümevarım ve tümdengelim yöntemlerine baş vurulmuştur.
 Araştırmamızda klasik belâgat ekollerinin oluşumunu etkileyen faktörler iç ve
dış faktörler şeklinde kategorize edilmiş ve bu çerçevede Câhiliye Dönemi ile İslâmî
Dönem'de etkili olan dinsel, dilsel, sosyolojik, coğrafî ve kültürel, amaç- araç
bakımından faktörler tespit edilmiştir. Modern dönemdeki yenilik hareketlerinin
özellikleri ve çağdaş belâgat araştırmacılarının yaklaşımları ve amaçlarında tespit
edilen bulgular çerçevesinde modern Arap belâgat ekolleri tespit edilmiştir.
 Araştırmamızın amacı, kapsamı, yöntemi ve elde edilen bulgular çerçevesinde
genel anlamda belâgatin insanın yaratılışından beri Allah tarafından tevkıfî bir beceri
olarak yaratıldığı, özel anlamda Câhiliye Dönemi'nde geleneksel ve fıtrî bir özellik
olarak var olduğu, Emevîler ve Abbâsîler Dönemi'ndeki tercüme hareketleri ve İslâm
âlimlerinin çalışmaları ile bilimsel bir yapıya kavuşarak bağımsız ve özgün bir İslâmî
ilim hâline geldiği, klâsik belâgat ekollerinin Kelâmcılar, Edebiyatçılar ve Mağrib Ekolü şeklinde oluştuğu, modern dönemde ortaya çıkan yenilik hareketlerinin
dağınık bir şekilde incelenmesinin zor olduğundan hareketle özellikleri ve amaçları
dikkate alınarak belli ekoller şeklinde tespit edilmesi gerektiği, bu sebeple Modern
Dönem Arap Belâgat Ekollerinin Islah Ve İhya Ekolü, Tecdit ve Tağrîb Ekolü,
Devrimci Belâgat Ekolü şeklinde kategorize edilmesi sonuçlarına ulaşılmıştır.
 Bu çerçevede araştırmamız üç bölümden oluşmuştur:
 Birinci bölümde; belâgatin tanımı, kavram alanı, ortaya çıkışı ve gelişimi,
bağımsız bir ilim hâline geliş süreci, alt disiplinler olarak meânî- beyân ve bedîʻ
ilimlerinin ele aldığı konular incelenmiştir.
 İkinci bölümde; belâgat ekollerinin oluşumu ve bu oluşumu etkileyen faktörler
iç ve dış faktörler şeklinde ele alınmıştır.
 Üçüncü bölümde ise; klasik ve modern belâgat ekolleri, bu ekollere mensup
âlimler ve eserleri ile belâgat ilmine olan katkıları ele alınmıştır. Elde edilen bulgular
çerçevesinde de araştırmamızın sonuçları maddeler hâlinde ortaya konmuştur.

Anahtar kelimeler: Belâgat, Klasik Belâgat ekolleri, Modern belâgat ekoller, Faktör, Kur'an, Reform, Yenilik

Abstract:
Our research aims to identify the formation of schools in the science of
rhetoric and the internal and external factors that are effective in this formation, the
characteristics of classical rhetoric schools, their significant representatives, their
contributions to the science of rhetoric; modern rhetoric schools by categorizing the
innovation studies carried out on an individual basis in the modern period.
 Our research covers; in general, the emergence and development process of
rhetoric,in particular, the emergence of Arabic rhetoric, the process of its becoming a
scientific discipline, the characteristics, scholars and works of classical rhetoric
schools, modern era innovation movements and modern rhetoric schools.
 In our research, qualitative data collection method was used in the form of
analysing documents, literature, works, etc. In addition, it was tried to comply with
the scientific method, which includes the qualities such as the information and
expression being clear, auditable, impartial, selective and reliable. Methods such as
field research and explanation of the hypotheses put forward in the collected data
along with the reasons for their acceptance or rejection were followed. In the result
evaluations, inductive and deduction methods were applied when needed.
 Our research, the factors affecting the formation of classical rhetoric schools
were categorized as internal and external factors, and within this framework,
religious, linguistic, sociological, geographical and cultural, purpose-means factors
that were effective in the Age of Ignorance and the Islamic Period were determined.
Modern Arabic rhetoric schools have been determined within the framework of the
characteristics of the innovation movements in the modern period and the approaches
and aims of contemporary rhetoric researchers.
 Within the purpose, scope, method and findings of our research, in general
terms, rhetoric was created as an innate skill by Allah since the creation of man, and
in particular, it existed as a traditional and natural feature in the Age of Ignorance, it
gained a scientific structure and became an independent and original Islamic science
by the translation movements in the Umayyad and Abbasid Periods and with the
studies of Islamic scholars , classical rhetoric schools have been shaped as theologians, literati and Magrib School, as it's difficult to analyze the innovation
movements that emerged in the modern period in a scattered way, it was to be
determined as certain schools by considering their characteristics and purposes,
therefore, it has been concluded that the Modern Era Arabic Rhetoric Schools were
categorized as Reform and Revival School, Tajdit and Tagrib School, and
Revolutionary Rhetoric School.
 In this context, our research consists of three parts:
 In the first part; The definition of rhetoric, its concept area, its emergence and
development, the process of becoming an independent science, the subjects of
meaning-declaration and bedîʻ sciences have been studied.
 In the second part; The formation of rhetoric schools and the factors affecting
this formation are discussed as internal and external factors.
 In the third part; Classical and modern rhetoric schools, scholars belonging to
these schools, their works and their contributions to the science of rhetoric are
discussed. Within the framework of the findings obtained, the results of our research
are presented in articles.

Key words: Rhetoric, Classical rhetoric schools, Modern rhetoric schools, Factor, Qur'an, Reform, Innovation