Mutahhar b. Tâhir el-Makdisî'nin ulûhiyet anlayışı
Mutahhar b. Tahir al-Maqdisi's understanding of divinity
Yazar: RAMAZAN ERDEM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSNÜ TURGUT
Bingöl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tezde h. IV / m. X yüzyılda yaşamış, tarih yazımında özgün bir üslubun ve
anlayışın öncülerinden sayılan Mutahhar b. Tâhir el-Makdisî'nin (ö. 355/966'dan 
sonra) ulûhiyet anlayışı Kitâbü'l-Bed' ve't-târîḫ adlı eseri üzerinden ele alınmıştır. 
Makdisî'nin yaşadığı dönemin karakteristiğini ve yapılan teolojik tartışmaların
dinamiklerini belirlemek, araştırmanın konusunu oluşturan Makdisî'nin ulûhiyet 
anlayışını çözümlemede önemli katkı sunmuştur. Ayrıca yaşadığı dönemin siyasi, 
sosyal ve kültürel hayatın, fikri oluşumlara etkilerinden yola çıkarak onun kelamî-
mezhebî ekollerle olan bağı ve mezhebî konumu tespit edilmeye gayret edilmiştir.
Çalışmamız iki bölümden meydana gelmektedir. Söz konusu bir düşünürün 
ulûhiyet anlayışını sağlıklı bir biçimde ortaya koyabilmek için öncelikle onun bilgi 
ve varlığa dair yaklaşımını ortaya koymak gerekir. Dolayısıyla çalışmamızın birinci
bölümünü Makdisî'nin bilgi ve varlık hakkındaki görüşleri oluşturmaktadır. Bilgi 
bahsinde onun bilgitanımı, bilginin dereceleri ve elde ediliş yolları ile doğru bilgiye 
ulaşmak için nasıl bir yöntem kullanması gerektiği hakkında bilgiler verilmiştir.
Bilginin bir tanımının yapılamayacağını söyleyen bazı mütekellimlerin aksine
müellifimiz bilginin tanımını yapmaktadır. Özellikle de müellifimiz, kelamcıların 
haber, akıl ve duyular şeklinde olan bilgi edinme yollarını alışılanın dışına çıkarak 
kendine has bir yöntemle yorumlamıştır. Ayrıca bilginin imkânsızlığını savunan 
Sofistler başta olmak üzere tevhit inancına muhalif görüşlere karşı müellifimiz
sağlıklı ve tutarlı bilgiyle hakikati göstermeye yönelik bir yöntem sergilemiştir. 
Makdisî varlık bahsinde ise "şey, cevher, araz, cisim" gibi ontolojik kavramların 
tanımlarını yaparak varlık konusunu temellendirmeye çalışmıştır. O, bilgi ve varlık 
konusunu sağlam bir zeminde temellendirdikten sonra ulûhiyete yönelik 
görüşlerininodağında yer alan Allah'ın varlığı, birliği, isim ve sıfatları hakkındaki 
değerlendirmelere geçmiştir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde ise Makdisî, İslam toplumu başta olmak 
üzere diğer din ve inanç sistemlerinin ulûhiyetle alakalı ileri sürdükleri görüşler 
çerçevesinde yaşanan tartışmaları aktarmıştır. Makdisî, gerek Müslümanların kendi 
aralarındaki tartışmalarını gerekse tevhit inancına aykırı "politeist, düalist ve 
antropomorfist" inanç sistemlerinin tanrı tasavvurlarını merkeze alarak 
eleştirmektedir. Onun tevhide aykırı inanç ve sistemler karşısındaki tavrı, ulûhiyet 
merkezli anlayışı ve izlediği yöntem aktarılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak
Makdisî'nin ulûhiyet anlayışı başta olmak üzere kelamî-mezhebî ekoller ile
ilişkisi ve aidiyeti problemi hakkında varılan genel perspektif aktarılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Ulûhiyet, Bilgi, Varlık, Mutahhar b. Tâhir el-Makdisî.

Abstract:
In this thesis h. IV/m. who lived in the 10th century and is considered one of 
the pioneers of a unique style and understanding in history writing. Tâhir elMaqdisi's (d. after 355/966) understanding of divinity was discussed through his 
work Kitâbü'l-Bed' ve't-târîḫ.Determining the characteristics of the period in which 
Maqdisi's lived and the dynamics of the theological discussions made a significant
contribution to analyzing Maqdisi's understanding of divinity, which is the subject 
of the research. In addition, an effort has been made to determine his connection 
with theological-sectarian schools and his sectarianposition, based on the effects of
the political, social and cultural life of the period he lived in on the intellectual
formations.
Our study consists of two parts. In order to reveal a thinker's understanding of
divinity in a healthy way, it is necessary to first reveal his approach to knowledge 
and existence. Therefore, the first part of our study consists of Maqdisi's views on 
knowledge and existence. In the topic of knowledge, information is given about the
definition ofknowledge, the degrees of knowledge and the ways of obtaining it, and 
what method should be used to reach the correct knowledge. Contrary to some 
scholars who say that knowledge cannot be defined, our author makes a definition 
of knowledge. In particular, our author has interpreted the theologians' ways of 
obtaining information in the form of news, reason and senses, with a unique method, 
going beyond the ordinary. In addition, our author has demonstrated a method to
show the truth with healthy and consistent information againstthe views opposing
the belief in monotheism, especially the Sophists who defend the impossibility of 
knowledge. In the topic of existence, Maqdisi tried to ground the issue of existence 
by defining ontological concepts such as "thing, substance, accident, body". After
establishing the subjects of knowledge and existence on a solid basis, he moved on 
to evaluations about the existence, unity, names and attributes of Allah, which are
at the center of his views on divinity.
In the second part of our study, Maqdisi conveyed the discussions within the
framework of the views of other religions and belief systems, especially the Islamic 
society, regarding divinity. Maqdisi criticizes both the discussions among Muslims
and the "polytheist, dualist and anthropomorphist" belief systems that are contrary 
to the belief in monotheism, centering on their conceptions of God. His attitude
towards beliefs and systems contrary to monotheism, his divinity-centered 
understanding and the method he followed were tried to be conveyed. As a result, 
the general perspective reached about Maqdisi's understanding of divinity, his
relationship with theological-sectarian schools,
and the problem of his belonging is conveyed.

Key Words: Divinity, Knowledge, Being, Mutahhar b. Tahir al-Maqdisi.