Roma hukukunda eksik borç "obligatio naturalis"
Obligatio naturalis in the roman law
Yazar: GÜZİDE BURCU DOĞAN
Danışman: DOÇ.DR. PERVİN SOMER
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Hukuk Ana Bilim Dalı / Özel Hukuk Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Roma Hukukunda borçlunun icra usullerinden de faydalanarak hakk#n# zorla eldeedebildi%i borç ili&kilerine tam borç denirdi. Ancak yapt#r#ma ba%lanan borçlar#n yan#ndaba&ka tür borçlar da kabul edilmekteydi. Bu tür borçlar da alacakl# ile borçlu aras#nda birhakkaniyet ba%# meydana getirmekte idi. Bu gibi hallerde hukuk düzeni bir kimsenin borçluoldu%unu kabul etmekle birlikte, o kimseye kar&# dava ve icra imkan# tan#nmamaktad#r. Bu türborçlar eksik borçtur. Eksik borç do%uran haller çok çe&itli nedenlerden kaynaklanmaktad#r.Ancak herbirinin ortak yan#, dava imkan#ndan yoksun olmalar#d#r. Borçlunun borcunu kendiiste%i ile ifa etmesi halinde ise, tam borcun ifas# gibi sonuç do%ururlar.Roma Hukukunda ilk kez kölelerin borçlar# ile kar&#m#za ç#kmaktad#r. Hak ehliyetinin&artlar#ndan status libertatis'i sa%lamad#klar# için hak ehliyetleri yoktu. Ancak insan olmalar#itibariyle hukuki i&lemler yapt#klar#n# görüyoruz. Bu i&lemlerden kazand#klar# haklardo%rudan efendilerine ait say#l#rd#. Borç alt#na giremedikleri gibi, borçlardan efendileri desorumlu olmazd#. Dava ehliyeti de olmayan kölelere kar&# dava aç#lam#yordu. Yani borç alt#nagirmeyen köleler, yapm#& olduklar# hukuki muameleler nedeniyle obligatio naturalis ileyükümlü say#l#yordu.Aile üyelerinin aras#ndaki hukuki i&lemlerden do%an borçlar da malvarl#%#n#n sadeceaile babas#na ait olmas# nedeniyle, obligatio naturalis idi.Senatus Consultum Macedoinianum'a ayk#r# olarak aile evlatlar#na verilen paraödünçleri de eksik borç do%urmakta idi. Senatus Consultum Macedoinianum'un hedefi, aileevlatlar#na para vermek suretiyle, onlar#n kötü e%ilimlerini te&vik ederek toplum ahkal#n#bozanlar# cezaland#rmakt#r. Aile evlad#na ödünç para verenlere ve mirasç#lar#na aile babas#ölse de , dava hakk# verilmemi&tir.Di%er bir eksik borç çe&idi ise, ahlaki ve sosyal vazifelerden do%an borçlard#r: Dos,sebebiyle verilen &eylerin iadesinden do%an borç da eksik borç olarak kar&#m#za ç#kmaktad#r.Pactum ile kararla&t#r#lan faizden do%an borç da eksik borçtur. Romada hukuk düzenitaraf#ndan tan#nan belli akit tiplerinden, bir dava ile takip edilebilen borçlar meydana gelirdi.Bu akit tiplerinin d#&#ndaki anla&malardan borç do%mazd# ve dava ile takip edilemezlerdi. Bu2anla&malara pactum denirdi. &te ödünç aktinde de, faiz kararla&t#r#lacak ise bunun ayr# birstipulatio ile yap#lmas# gerekirdi. Aksi takdirde obligatio naturalis do%ard#.Impubes'in vasinin auctoritas'# olmadan yüklendi%i borçlar da eksik borç idi.Ergenlikça%#na eri&memi& küçüklerden infans ça%#n# a&anlar, sui iuris ise vesayet altina al#n#rlard# vevasinin bizzat kat#lmas# ile hukuki muameleler yapabilirlerdi. Aksi takdirde yapt#klar#i&lemlerden do%an borçlar obligatio naturalis say#l#rd#.Capitis deminutio ile sona ermi& borçlar da eksik borç çe&idi idi. Roma Hukukundaferdin hukuk düzeni kar&#s#ndaki yerini belirten status'lar sabit de%ildi. Capitis deminutio'yau%rayan ki&inin status'u de%i&meden önceki hukuki muamelelerinden do%an borçlar# obligationaturalis'tir.Litis contestatio ile sona ermi& borçlarda eksik borç olarak devam ederlerdi. Litiscontestatio, yani davan#n tespiti özel mahkeme yarg#lamas#nda borcu sona erdiren bir haldir.Sona ermi& bir borç ili&kisinin ba&ka bir davan#n konusu yap#labilmesi mümkün de%ildi.Böylece sona eren borçlar borçlusu bak#m#ndan eksik borç olarak devam ederdi.Zaman a&#m#na u%ram#& borçlar da eksik borç çe&idi olarak kar&#m#za ç#kmaktad#r:Roma Hukukunda otuz y#ldan sonra alacakl# dava açarsa borçlu uzun zaman geçti%i def'ini(praescriptio longi temporis) ileri sürebilirdi. Böylece borç defi yoluyla sona ermi&say#l#yordu.Roma Hukukunda eksik borcun hükümlerine bakt#%#m#z zaman, borçluya kar&#zorlama unsurunun olmad#%#n# ancak borçlusu taraf#ndan ifa edilirse, bu ifan#n geçerlioldu%unu görürüz. Yani eksik borçlar#n ifas# tam borçlar#n ifas# gibidir. fa edildikleritakdirde, sebebsiz zenginle&me davas# ile geri istenemezler. Çünkü, eksik de olsa ortadamevcut bir borç vard#r. Eksik borçlar yenilemeye konu olabilirler ve takas edilebilirdi. Eksikborçlar#n ayni ve &ahsi teminat alt#na da al#nabildiklerini görüyoruz.Günümüzde de, TMK'da, BK'da hatta icra-iflas kanununda, çe&itli sebeplerle kanunkoyucunun baz# borçlar# yapt#r#ms#z b#rakt#%#n# görüyoruz. Bu durum emeksiz kazançsa%lamay# yasaklama, adalet, genel ahlak, toplum bar#& ve düzenini koruma gibi nedenleredayanmaktad#r.3Günümüzde eksik borcun ilk çe&idi kumar ve bahisten do%an borçlard#r: BK. 504-505'de düzenlenmektedir. Kanun, bu borçlar#n varl#%#n# tasvip etmedi%i için, bunlar#n takasedilmesi, yenilemeye konu edilmesi, bunlar#n teminat alt#na al#nmas# cezai &artkararla&t#r#lmas# mümkün de%ildir. Kanun dava hakk#ndan mahrum b#rakt#%# alacakl#n#n bunuba&ka &ekilde elde etmesini engellemek istemektedir.Zamana&#m#na u%ram#& borçlar, evlenme tellal#n#n ücreti, konkordatoda ibra edilenbölümden do%an borçlar, ahlaki bir yükümlülü%ün yerine getirilmesi için verilen edim, ahlakave kanuna ayk#r# amaç sa%lanmas# için verilen &eyler, re&it çocu%un birlikte ya&ad#%# üstsoyundan olan alaca%#, evlenme vaadinden do%an borç, malikin iyiniyetli zilyet kar&#s#ndakiborcu da di%er eksik borç çe&itleri olarak kabul edilmektedir. Günümüzde taraflar aralar#ndakianla&ma ile bir borcun dava ya da icra yoluyla takip edilemeyece%ini kararla&t#rabilirler.Böylece asl#nda tam olan bir borcu, eksik borç haline getirebilirler.

Abstract:
We have dealt only with civil and praetorian obligation. But in the Empire there was anew development. Any obligation contracted in accord with reason, though not in accord withaccepted forms and requirements, might be given a modifled validity. Not all such cases wereso dealt with but there was a group, not numerous, and gradualiy formed, to which theconception of obligatio naturalis was applied. No action lay, but they could be made effectivein other ways, not all to the same extent. The only rule clearly common to all was thatpayment made could not be recovered: a natural obligation always excluded condictioindebiti.The whole conception is later than Labeo, but perhaps not much later, and it isgenerally heid that its first application was recognition of an obligatio naturalis of a slave onhis contract. The chief cases were:(a) Negotia by a slave with his master or third persons. In general there was noquestion of a right in the former slave after freedom: it is only from the point of view ofliability that the question arose, except that his natural right against his master survived if hetook his peculium, to the extent of barring condictio indebiti. Subject to this, it arose, broadlyspeaking, on any transaction of the slave which would have been a valid contract if he hadbeen free. Besides excluding condictio indebiti (solutum non repeti) it might be a basis forpledge, fideiussio or other surety, and perhaps novation, and, if on a verbal contract, it mightbe discharged by acceptilatio. And it is doubtful whether judgement, apart from actualsatisfaction, in actio de peculio, affected the liability.(b) Transactions between pater and members of the same family. So long as thefiliusfamilias was in the family the rules of peculium applied, but on release, if he took thepeculium, he took with it any claim he had against the father, but oniy to the extent of solutumnon repeti. Where the liability was the other way no doubt the same rule applied as in the caseof a slave. Where he contracted with an exetraneus the obligatio was civilis and has alreadybeen considered.(c) Nudum pactum. It is usually held that a nude pact did not create a naturalobligation, but there were a few exceptions.2(d) Senatus Consultum Macedonianum. Action was barred on loan to filiusfamilias,but there was a natural obligation. Payment could not be recovered, and there might benovatio, after he was sui iuris. Fideiussio and hypothec seem not to have been void, but tohave themseives created only a natural obligation. It could not be used as set-off.(e) Pupilli without auctoritas who had not profited. The texts conflict, but a naturalobligation seems to have been admitted in later law; its extent is doubtful. It could not be usedas set-off.(f) Minors and interdicted prodigi. A minor who had obtained restitutio in integrum,one who in later law contracted without his curator?s consent, and prodigus under interdict,were all probably bound by a naturalis obligatio, but its extent is not known.(g) Civil bondsman and filiafamilias. These could not bind themselves in ciassical law:there may have been a natural obligation .(h) Effect of litis contestatio. In many cases litis contestatio destroyed the oldobligation, substituting for it the right under the action. If this proceeded normaliy no questionwould arise, but it might not, and the question whether a natural obligation survived ismaterial. If, e.g., judgement was not given within a certain time, it could not be given at all. 1tis clear that there was a natural obligatio in this case with the usual effects. Where the actionwas lost by plus petitio there was a natural obligation, as also where it was lost by error of thejudge.(i) Capite minuti. Capitis deminutio destroyed at civil law ali contractual and quasicontractualobligation. In Capitis deminutio maxima the present point did not arise; If the manwas restored to his original position his obligation revived: if he was not he was free of all,even though pardoned. The same seems to be true of Capitis deminutio media if all theproperty was forfeited. If only part, he remained liable to action pro parte, and not beyond atall. In Capitis deminutio minima an obligatio naturalis survived, but in the most practicalcase, adrogatio, a better remedy was found.