Osmanlı yönetim geleneğinde çocuk padişahlar: Dönemler karşılaştırması
A comparison of periods of child sultans in the Ottoman administrative tradition
Yazar: KADİR ÖZTÜRK
Danışman: PROF. DR. HALİDE ASLAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu araştırmanın temel amacı çocuk yaşta tahta çıkan yedi Osmanlı padişahını, yaş ve tecrübeleri bağlamında ele almak ve dönemleri karşılaştırmaktır. Yıldırım Bayezid (1389- 1402)'in en küçük oğlu Çelebi Mehmed (1413-1421), fetret döneminde kardeşler arasında cereyan eden taht kavgasına kazanarak Osmanlı tahtına oturmuş ve genç yaşta vefat ettiğinden taht 16 yaşındaki en büyük şehzadesi Murad'a kalmıştır. Sultan II. Murad, çocuk yaşta tahta çıkan padişahların ilki olup hanedan üyeleriyle yaptığı iktidar kavgalarını kazanmış, Anadolu ve Rumeli'de tekrar birliği sağlayarak feragat etmiştir. Babasının çekilmesiyle tahta çıkan Sultan II. Mehmed, iki yıllık saltanatında iç ve dış kaynaklı bazı krizlere muhatap olmuş ve bir isyanla tahttan indirilmiştir. 17. yüzyılda çocuk yaşta dört hanedan üyesi Osmanlı tahtına çıkmıştır. Küçük yaşta padişah olmaları ve sancağa çıkıp pratik eğitimden geçmemeleri nedeniyle yönetim tecrübesi olmaksızın tahta çıkan bu dönemin padişahları, genelde harem ve devlet adamlarının gölgesinde kalmıştır. Sultan I. Ahmed (1603-1617), yıllardır devam eden Celalî isyanlarını, doğu ve batıdaki savaşları bitirirken oğlu II. Osman (1618-1622), muktedir bir padişah gibi hareket etmiş fakat icraatlarıyla çevresinde güçlü bir muhalefetin oluşmasına sebep olmuş ve çıkan bir isyanla saltanatını ve hayatını kaybetmiştir. Sultan IV. Murad, 11 yaşında tahta çıkmış ve saltanatının ikinci yarısında 20 yaşında muktedir olmayı başarmıştır. Annesi Kösem Sultan, sadece bu dönemin değil devlet tarihinin en etkili kadın aktörlerinden biri olmuştur. Oğlu İbrahim (1640-1648)'in hal' ve katledilmesinde, torunu şehzade Mehmed'in yedi yaşında tahta çıkarılmasında pay sahibidir. En küçük yaşta tahta çıkan IV. Mehmed (1648- 1687), çocukluk yıllarında kargaşayla başlayan saltanatında Köprülüler sayesinde 27 yıl istikrarı görmüş fakat Viyana hezimeti (1683) sonrasında ortaya çıkan kargaşa sonucu hal' edilmiştir. 19. yüzyılın tek çocuk padişahı Sultan Abdülmecid (1839-1861) olup 297 şehzadeliğinde iyi bir eğitim almasına rağmen devletin hasta adam olarak nitelendirildiği bir dönemde tahta çıkmış, krizlerle başlayan saltanatı yine krizlerle devam etmiştir. Avrupa devletlerinin vesayeti altında denge politikası yürütmeye çalışmış, özellikle sadrazamların tayin ve azillerinde batılı devletlerin baskısı etkili olmuştur. Tanzimat ve Islahat fermanları, Kırım Savaşı ve ilk dış borç alımı sonraki dönemleri etkileyen önemli hadiselerdir. Sultan II. Murad ile başlayan çocuk padişahlar dönemi Sultan Abdülmecid ile sona ermiştir. Tecrübesiz veya az bir tecrübeyle tahta çıkan bu padişahlar, tecrübeli devlet adamlarının desteğiyle başarılı olurken aksi durumda devlet iç karışıklıklar yaşamış ve dış tehditlere açık hale gelmiştir. Dönemlerinde harem mensupları özellikle de valide sultanlar siyasi arenada daha etkin bir rol oynamış ve devletin yönetimine yön vermişlerdir. Devlet adamları gibi sadece kendi konumları güçlendirme veya koruma düşüncesine girdiklerinde ise devlet istikrarsızlık yaşamıştır. Bu çalışmada da ortaya konduğu üzere çocuk padişahların dönemlerinin; iktidar mücadeleleri, bürokratik rekabet, entrikalar, isyanlar, diplomatik krizler, savaşlar, zaferler, antlaşmalar ve reform hareketleri bağlamında devlet tarihinin seyrine etkisi önem arzetmektedir.

Abstract:
This main aim of this research is to analyze seven child/young Ottoman sultans by focusing on their period of leadership and comparing their age and experience. Çelebi Mehmed (1413-1421) who was the eldest son of Yıldırım Bayezid (1389-1402) managed to acceded to the throne after winning the quarrel for leadership of the Ottoman Empire between his brothers. Yet, having died in a young age the leadership of the Sultanate passed to his older Şehzade Murad. Thus, he, known also as Sultan II Murad, turned into the first Ottoman sultan young in age. He managed to win battles of power between the dynasty members and achieved to reestablish the unity in both Anatolia and Rumelia as a result of which he gave up his role as the sultan of the Empire. Afterwards, his son, Sultan II. Mehmed, ascended to the throne for a period of two years during which he dealt with some internal and external crises. As a result of a revolt, he was toppled down from the throne. In the 17th century, a total number of four dynasty members turned out to become sultans of the Ottoman Empire who were young in their ages. In generally, they were left in the shadow of members of Harem and statesmen of the Empire due to their child age as well as the lack of any experience regarding practical sanjak education. Sultan I. Ahmed (1603- 1617) became successful in putting an end to Celali revolts and won wars in the East and West of the Ottoman Empire while his son II. Osman (1618-1622) acted as if he had the power in this hands. However, the latter formed a strong opposition in his surrounding due to his activities as the ruler. Thus, he lost both his rule of power and his life as a result of a rebellion. Sultan IV. Murad became the emperor of the Ottoman Empire at the age of 11. But, he managed to obtain the full power of leadership in his second term of sultanate when he was 20 years old. His mother, namely Kösem Sultan, turned out to be one of the most influential female actors of that time and that of the whole period of the Empire. She had a stake on his 299 son's killing, namely İbrahim (1640-1648) as well as that of her grandson's (şehzade Mehmed) accession to the Ottoman throne at the age of seven. IV. Mehmed (1648-1687) was the youngest of the Ottoman young sultans. He started his rule with havoc but he managed to sustain his leadership as the sultan thanks to Köprülüler. As a result of the defeat in Vienna (1683), a disorder occurred which resulted with his death. The only young sultan of the 19th century was Sultan Abdülmecid (1839- 1861). Even though he had received good quality of education during his term as şehzade, he obtained the leadership when the Ottoman Empire was defined as the "sick man". His rule which commenced with crises continued in the same way. He tried to follow a policy of balance under the tutelage of European states that were effective particularly on putting pressure regarding the appointment and dismissal of sadrazams of the Empire. Edicts of Tanzimat and Islahat. Crimean War and the first foreign debt receive of the Empire were among the significant developments of his leadership which had great impact on following periods of the Ottoman Empire. The period of child Ottoman sultans which started with Sultan II. Murad came to an end with Sultan Abdülmecid. The main aim of this study is that these sultans who took the power of the Empire in their young ages were either inexperienced or had a little experience about governorship. They became successful rulers thanks to the support of experienced statesmen of the Ottoman Empire. Conversely, they faced with internal disorder and became vulnerable against external threats. Under their period of governance, members of Harem, valide sultans in particular, played significant role in political arena and had impact on issues about the governance of the Empire. When they started to behave in a way that they wanted to empower or fortify their own positions similar to that of statesmen, then, the Empire had to face instability. As this thesis elaborates, periods of young Sultans had a significant impact on the 300 the Ottoman history in terms of struggle for power, bureaucratic competition, intrigues, rebellions, diplomatic crises, wars, victories, treaties and those of reform activities.