Mizah teorileri bağlamında geleneksel Türk tiyatrosu
Traditional Turkish theater within the context of humor theories
Yazar: PAMUK NURDAN GÜMÜŞTEPE
Danışman: PROF. DR. FATMA AHSEN TURAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Karagöz = Karagöz ; Mizah = Humour ; Ortaoyunu = Light comedy ; Tiyatro = Theatre ; Türk tiyatrosu = Turkish theatre

Özet:
Mizah, insanlık tarihi boyunca filozofların, bilim insanlarının ve araştırmacıların ilgisini çekmiş, insanoğlunun neye güldüğü ve neden güldüğü tartışılagelmiştir. Bu tartışmaların neticesinde şekillenen mizah teorileri de gülüncü ele alırken insanın neden güldüğüne farklı açıklamalar getiren yaklaşımlar olarak mizah araştırmacılarının işini kolaylaştırmıştır. Özellikle "Üstünlük Teorisi", "Uyumsuzluk Teorisi" ve "Rahatlama Teorisi" olarak isimlendirilen üç mizah kuramı, ülkemiz başta olmak üzere dünyanın pek çok farklı ülkesindeki mizah araştırmasında esas kabul edilmiştir. Türk mizahı söz konusu olduğunda, genellikle yapılan ilk çalışmaların "fıkra" türüne yönelik çalışmalar olduğu tespit edilmişse de Türk halk mizahına ait unsurlar, sözlü edebiyatın hemen her türünde; masallarda, bilmecelerde, atasözlerinde ve özellikle de geleneksel Türk tiyatrosunda ziyadesiyle mevcuttur. Bu çalışmada incelemeye esas alınan geleneksel Türk tiyatrosu ürünleri; "Karagöz", "Meddah", "Ortaoyunu", "Köy Seyirlik Oyunları" ve "Kukla"dır. Söz konusu ürünlerden toplamda; 39 Karagöz oyunu, 23 ortaoyunu, 195 adet köy seyirlik oyunu, 10 meddah anlatısı ve 26 kukla oyunu metin analizi yöntemiyle incelenmiştir. Oyunların barındırdığı mizah unsurları, Batılı araştırmacılarca kuramlaştırılmış olsa da tüm dünyada geçerliliği olan; "Üstünlük Teorisi", "Uyumsuzluk Teorisi" ve "Rahatlama Teorisi" adlı mizah teorileri bağlamında değerlendirilmiştir. Mizah teorileri üzerinden geleneksel Türk tiyatrosunda komik olanı yaratan gösterimler, oyunlardan örneklerle incelenerek, bu öğelerin gülme kuramları üzerinden gülünç olanı nasıl ve hangi şekillerde ortaya koyduğu tespit edilmiştir. Geleneksel Türk tiyatrosuna ait ürünler, barındırdığı mizah unsurları bağlamında incelenirken bu türlerin kendine has oluşturduğu mizah tipleri ve bu tiplerin günümüze olan yansımaları hakkında da değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu çalışmanın temel amacı; mizah literatürümüz açısından oldukça kıymetli bir malzeme barındıran geleneksel Türk tiyatrosundaki komedi anlayışının nasıl şekillendiğini saptamak, geleneksel Türk tiyatrosunun ürettiği mizah tiplerinin mizahi gücünü, dolayısıyla da Türk zekâsının ince mizah anlayışını ortaya koymaktır.

Abstract:
Throughout human history, philosophers, scientists, and researchers have been drawn to humor, and what and why humans laugh has always been debated. The humor theories that emerged as a result of these debates aided humor researchers in their attempts to explain why people laugh. The three theories of humor known as the "Superiority Theory", "Incongruous (Surprise) Theory" and "Relief Theory of Humor" in particular, have been accepted as a basis in humor research in many different countries around the world, particularly in Türkiye. Although the first works of Turkish humor were discovered to be "jokes," elements of Turkish folk humor can be easily observed in almost every genre of oral literature; in tales, riddles, and proverbs, and particularly in traditional Turkish theater. The following traditional Turkish theater works were investigated in this study: "Karagöz", "Meddah (Story-Teller)", "Ortaoyunu (Light Comedy)", "Theatrical Village Plays" and "Puppetry". A total of 39 Karagöz plays, 23 Ortaoyunu, 10 Meddah stories, 195 Theatrical Village Plays and 26 puppet shows were investigated. Although the plays' humor elements were theorized by Western researchers, they were evaluated within the context of the "Superiority Theory of Humor," "Surprise Theory of Humor," and "Relief Theory of Humor," all of which are universally accepted. Using theories of humor and examples from plays, the performances in traditional Turkish theater that created humor were examined, and it was determined how and in what ways these elements created humor. When traditional Turkish theater works were examined within the context of their humor elements, evaluations were made on the unique humor types they create and their reflections on today. This study mainly aims to determine how the sense of humor in traditional Turkish theater, which has valuable material for our humor literature, shaped and set forth the humorous power of the traditional Turkish theater genres, and thus the witty sense of Turkish intelligence humor.