Yetişkin bireylerde ultra işlenmiş besin tüketimi, vücut bileşimi ve kronotip arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi
Association between ultra processed food consumption, chronotype and body composition among adults
Yazar: ŞEYMA ESEN
Danışman: PROF. DR. AYŞE ÖZFER ÖZÇELİK
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Bu çalışma yetişkin bireylerde, ultra işlenmiş besin tüketimi, vücut bileşimi ve kronotip arasındaki ilişkinin incelenmesi amacı ile yürütülmüştür. Bartın Devlet Hastanesi diyet polikliniğine ilk defa başvuran, 20-45 yaşları arasında, 125 kadın 75 erkek olmak üzere 200 yetişkin birey araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Araştırma verileri, yüz yüze görüşülerek, anket formu ile toplanmıştır. Anket formu, bireylere ait genel bilgiler, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite değerlendirmesi, antropometrik ölçümler, Sabahçıl-Akşamcıl Anketi, 24 saatlik geriye dönük bir günlük besin tüketim kaydı ve ultra işlenmiş besin tüketim (UPF) sıklığı bölümlerinden oluşmuştur. Ayrıca katılımcıların antropometrik ölçümleri (boy uzunluğu, vücut ağırlığı, bel çevresi, kalça çevresi) alınmış, vücut bileşimi (toplam vücut yağ kütlesi, vücut yağ yüzdesi, yağsız vücut kütlesi, vücut sıvı yüzdesi) Biyoelektrik İmpedans Analizi ile ölçülmüştür. Kadınların %16,8'i sabahçıl, %62,4'ü ara, %20,8'i ise akşamcıl kronotiptir. Erkeklerin ise %22,7'si sabahçıl; %65,3'ü ara ve %12,0'si akşamcıl kronotiptir (p>0,05). Akşamcıl kadınlarda günlük ortalama enerji alımı (1488,10±560,16 kkal), sabahçıl (1387,34±425,11 kkal) kronotipteki kadınlara göre daha fazladır (p>0,05). Benzer şekilde akşamcıl erkeklerde günlük ortalama enerji alımı (2529,17±1107,42 kkal), sabahçıl (1907,27±755,75 kkal) ve ara kronotipteki erkeklere (1979,00±790,77 kkal) göre fazladır (p>0,05). Akşamcıl kadınların gün içinde akşam 20.00'den sonra enerji, karbonhidrat, protein,  posa, tekli doymamış yağ asidi ve çoklu doymamış yağ asidi alımlarının sabah 10.00'a kadar olan alımlarından daha yüksek olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Sabahçıl kadınların ve erkeklerin sabah saat 10.00'a kadar kolesterol alımının saat 20.00'den sonraki alımlarına göre daha fazla olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Erkeklerde günlük tüketilen UPF miktarı (g) medyan değeri [334,19 g (alt-üst 31,31-1819,69)], kadınlara göre [211,81 g (alt-üst 30,42-1754,43)] daha yüksektir (p<0,05). Ultra işlenmiş besin tüketiminin en yüksek olduğu dördüncü çeyreklikteki erkek ve bekâr birey oranının daha yüksek olduğu bulunmuştur (p<0,05). Ultra işlenmiş besin tüketiminin en yüksek olduğu dördüncü çeyreklikte yer alan erkeklerin günlük toplam enerji ve yağ alımı diğer çeyrekliklerdeki erkeklere göre daha fazladır. Ayrıca ikinci çeyreklik ve üçüncü çeyreklikteki erkeklerin günlük toplam enerji alımının birinci çeyreklikteki erkeklerden daha fazla olduğu saptanmıştır (p<0,05). Günlük UPF tüketiminden gelen enerji ve enerji yüzdesi akşamcıl bireylerde en yüksek, sabahçıl bireylerde en düşüktür ancak bu farklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0,05). Kadınlarda ara kronotipte, UPF'den gelen günlük enerji sabahçıl kronotipe göre daha yüksektir (p<0,05). Akşamcıl erkeklerde ultra işlenmiş içecek tüketim miktarının, sabahçıl ve ara kronotipteki erkeklere göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Bireylerin vücut ağırlığı, vücut yağ kütlesi, vücut yağ oranı, yağsız vücut kütlesi, vücut su oranı, bel çevresi, kalça çevresi, bel boy oranı kronotipe ve UPF tüketimine göre istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermemektedir (p>0,05). Bu araştırma sonucunda UPF tüketimi erkek cinsiyet ile ilişkilendirilmekle birlikte akşamcıl kronotipin de UPF tüketiminde bir risk faktörü olduğu tespit edilmiştir. Bu durum özellikle akşamcıl kronotipteki erkeklerin UPF gibi sağlıksız besin seçimi konusunda bilgi düzeylerinin artırılması ve sağlıklı besinleri tercih etmeye teşvik edilmeleri gerektiğinin önemini ortaya koymaktadır.

Abstract:
This study was conducted to examine the relationship between ultra-processed food consumption, body composition and chronotype in adult individuals. The sample of the study consisted of 200 adult individuals, 125 women and 75 men, between the ages of 20-45, who applied to Bartın State Hospital diet clinic for the first time. Research data was collected through face-to-face interviews and a survey form. The survey form consisted of general information about individuals, nutritional habits, physical activity assessment, anthropometric measurements, Morning and Evening Questionnaire, a 24-hour retrospective daily food consumption record and ultra-processed food consumption frequency sections. In addition, anthropometric measurements of the participants (height, (UPF) body weight, waist circumference, hip circumference) were taken, and body composition (total body fat mass, body fat percentage, lean body mass, body fluid percentage) was measured by Bioelectrical Impedance Analysis. 16.8% of women are morning chronotype, 62.4% are intermediate chronotype, and 20.8% are evening chronotype. 22.7% of men are morning chronotype; 65.3% were intermediate and 12.0% were evening chronotype (p>0.05). The average daily energy intake in evening women (1488.10±560.16 kcal) is higher than in morning women (1387.34±425.11 kcal) (p>0.05). Similarly, the average daily energy intake in evening men (2529.17±1107.42 kcal) is higher than morning (1907.27±755.75 kcal) and intermediate chronotype men (1979.00±790.77 kcal) (p>0.05). It was determined that the energy, carbohydrate, protein, fiber, monounsaturated fatty acid and polyunsaturated fatty acid intakes of evening women after 20.00 p.m. in the evening were higher than their intake until 10.00 a.m in the morning (p<0.05). It was determined that the cholesterol intake of morning women and men until 10:00 a.m. in the morning was higher than their intake after 20:00 p.m. (p<0.05). The median value of daily consumed UPF amount (g) in men [334.19 g (low-upper 31.31-1819.69)] is higher than women [211.81 g (low-upper 30.42-1754.43)] (p<0.05). It was found that the ratio of men and single individuals in the fourth quarter, where ultra-processed food consumption is highest, was higher (p<0.05). The total daily energy and fat intake of men in the fourth quartile, where ultra-processed food consumption is highest, is higher than men in the other quartiles. Additionally, it was found that the total daily energy intake of men in the second quarter and third quarter was higher than that of men in the first quarter (p<0.05). Energy and energy percentage from daily UPF consumption were highest in evening persons and lowest in morning persons, but these differences were not statistically significant (p>0.05). In women with intermediate chronotype, daily energy from UPF was found to be higher than in morning chronotype (p<0.05). It was determined that the amount of ultra-processed beverage consumption in evening men was higher than in morning and intermediate chronotype (p<0.05). There is no statistically significant difference in individuals' body weight, body fat mass, body fat ratio, lean body mass, body water ratio, waist circumference, hip circumference, waist height ratio according to chronotype and UPF consumption. As a result of this research, although UPF consumption was associated with male gender, evening chronotype was also determined to be a risk factor in UPF consumption. This reveals the importance of increasing the knowledge of men with evening chronotypes about unhealthy food choices such as UPF and encouraging them to choose healthy foods.