Zonguldak'ta mükellefiyet dönemlerinin çalışma ilişkileri açısından Türk romanında temsili
Representation of the liability periods in Zonguldak in terms of labour relations in the Turkish novel
Yazar: EDA ÇETİNKAYA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERTER ORAN
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Kömür madenciliği = Coal mining ; Maden işçileri = Metal workers ; Mükellefiyet = Liability ; Roman = Novel ; Temsil = Representation ; Türk romanı = Turkish novel ; Zonguldak = Zonguldak ; İş ilişkileri = Labour relations

Özet:
Zonguldak, Türkiye'nin önemli bir yer altı kaynağı olan ''taş kömürü'' yataklarını
bünyesinde barındırması nedeniyle ekonomik ilişkiler ve çalışma ilişkileri alanında
oldukça önemli bir yere sahiptir. Taş kömürü yataklarına sahip olması nedeniyle de
önemli bir istihdam alanı yaratmakla birlikte çalışma koşulları bakımından incelendiğinde
ise oldukça zor koşullar içermektedir. Tarihsel açıdan Zonguldak kömür havzası ve
havzada istihdam edilen işçiler üzerinde ''ücretli iş mükellefiyeti''nin uygulandığı
dönemler çok daha zor ve olumsuz koşullar yaratmıştır. Bu uygulama ve yarattığı
olumsuz koşullar emek tarihi ve edebi metinler açısından bazı yazarların eserine konu
olmuştur. Bu eserler şehrin belirli dönemleri ve o dönemlerdeki ekonomik, sosyal ve
çalışma ilişkilerine dair bilgi sunmaktadır.
Zonguldak kömür havzasında iş mükellefiyeti ilk kez 1867 yılında Dilaver Paşa
Nizamnamesi ile birlikte uygulamaya konulmuştur. Daha sonra İkinci Dünya Savaşı
yıllarında Milli Korunma Kanunu ile birlikte yeniden uygulama alanı bulmuştur.
Çalışma, ağırlıklı olarak 26 Şubat 1940 tarihinde kömür üretimini artırmak amacıyla
oluşturulan ve 1 Eylül 1947 tarihine kadar devam eden ücretli iş mükellefiyetinin
uygulamaya tabi tutulan işçiler üzerinde yaratmış olduğu etkiyi, çalışma ve yaşam
koşulları göz önüne alınarak edebi eserler üzerinden incelemeyi amaçlamıştır. Bununla
birlikte Cumhuriyet döneminde uygulanan ikinci iş mükellefiyeti uygulaması, Osmanlı
döneminde uygulamaya konulan birinci iş mükellefiyetinin bir nevi devamı niteliği
taşıdığından zaman zaman benzerlik ve farklılıklar üzerinden bir değerlendirme
yapılmıştır. Bu amaç doğrultusunda açıklayıcı ve betimleyici bir anlatımla eser
incelemesi yapılarak Göl Dağı, Ölümün Ağzı, Yanartaş, Grizu 2 (Çıplak ve Mükellef) ve
Mükellefiyet romanları üzerinden madencilerin, yaşam ve çalışma koşulları gibi
konularda çıkarımlarda bulunulmuştur. Romanlarda ücretli iş mükellefiyetinin getirdiği
zor çalışma koşullarına, çalışma koşullarının işçiler ve aileleri üzerindeki olumsuz
etkilerine ve dönemsel bazı özelliklere rastlanmıştır. Aynı zamanda barınma ve beslenme
sorunları, uzun çalışma süreleri, düşük ücretler, iş kazaları ve meslek hastalıkları,
isyan/grev ve sınıfsal ayrım gibi konular üzerinden de çıkarımlar yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Zonguldak, Mükellefiyet, Ölümün Ağzı, Göl Dağı, Yanartaş

Abstract:
Zonguldak occupies a very importand place in the field of economic and labor
relations as it contains the ''hard coal'' deposits, which are an importand underground
resource of Turkey. Although it creates an important employment area for many people,
due to its hard coal deposits, it includes very diffucult conditions when examined in terms
of working conditions. When examined from a historical point of view, the periods when
the ''paid work liability'' were applied created much more difficult and negative
conditions on the workers employed in the Zonguldak coal basin. This implemantation
and of course the negative conditions it created have been the subject of many writers'
works in terms of labor history. These works help us to obtain information about certain
periods of the city and the state of the city's economic, social and labor relations at that
time.
The liability to work in the Zonguldak coal basin was first put into practice in 1867
with the Dilaver Pasha Regulation. Afterwords, during the years of the Second World
War, it found its application again with the National Protection Law. The study mainly
aims to examine the effect of the paid work liability, which was created on February 26th,
1940 to increase coal production and continued until September 1st, 1947, on the workers
subjected to practice, through literary works taking into account the working and living
conditions. In the meantime, since the application of the second labor liability applied in
the Republican Period was a kind of continuation of the first labor liability put into
practice in the Ottoman period, an evaluation was made from time to time on the basis of
similarities and differences. For this purpose, by examining the work with an explanatory
and descriptive narrative, through the novels Göl Dağı, Ölümün Ağzı, Yanartaş, Grizu 2
(Naked and Liability) and Mükellefiyet, inferences were made on issues such as the
living and working conditions of the miners. In the novels, the difficult working
conditions brought about by the paid liability, the effects of working conditions on
workers and their families and some periodic features were encountered. In the meantime,
inferences were made on issues such as housing and nutrition problems, long working
hours, low wages, occupational accidents and occupational diseases, rebellion/strike and
class discrimination.
Keywords: Zonguldak, Liability, Ölümün Ağzı, Göl Dağı, Yanartaş.