Bulmaca filmsel anlatı biçimlerinin seyirciler tarafından alımlanması
Reception of puzzle filmic narrative forms by the spectators
Yazar: BAHAR ATMACA DEMİR
Danışman: PROF. DR. HASAN AKBULUT
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts

Özet:
Seyirciyi edilgen bir konuma yerleştiren geleneksel Hollywood sinemasındaki klasik anlatı kurallarından farklı olarak, özellikle son dönemlerin Hollywood sinemasının anlatı yapısındaki parçalı ve belirsiz hal, seyirciyi aktif olarak film izleme deneyimine davet etmektedir. Bulmaca anlatı yapısının film izleme deneyimi boyunca zor takip edilmesi, seyircilerin filmdeki hiçbir ipucunu kaçırmayacak şekilde oldukça dikkatli olmalarını ve hatta filmi birden fazla kez izlemelerini gerektirmektedir. Bu tez çalışmasının temel amacı, Hollywood sinemasında 1990 sonrası ortaya çıkan ve son dönemlerde gelişen bulmaca filmsel anlatı yapısına odaklanılarak, bu hikâye anlatım biçimi çerçevesinde seyirciler tarafından yapılan okuma pratiklerindeki bilişsel yapıları ortaya koymaktır. Bu çalışma kapsamında, Hollywood sinemasında bulmaca filmsel anlatı biçiminde ürettiği filmler ile seyirciye ulaşan Christopher Nolan'ın filmografisi içerisinden Tenet (2020) filmi seçilmiştir. Çalışmada, Tenet filminin bulmaca filmsel anlatı yapısı, David Bordwell'in geliştirmiş olduğu bilişsel film kuramı çerçevesinde çözümlenmiştir. Ardından bu filmi izleyen seyircilerin okuma pratiklerindeki bilişsel yapıların ortaya çıkarılmasında derinlemesine görüşme tekniği uygulanarak, elde edilen veriler neoformalist yaklaşım çerçevesinde nitel araştırma yöntemlerinden içerik çözümlemesi tekniği ile analiz edilmiştir. Çalışmanın film analizi bölümünde, Tenet'in parçalı anlatı yapısının kurulmasında, öykü olaylarının zamansal açılardan normal ve evrilmiş olarak birbirine bağlandığı, bu bakımdan da anlatısal ve biçimsel olarak karmaşık unsurlar içerdiği sonucuna ulaşılmıştır. Anlatısal olarak olay örgüsü kurulumunda olayların akışının tersine hareketlerle işlenmesi, filmin düşünsel altyapısı ile uyumlu olduğunu göstermiştir. Filmin biçimsel yapısı oluşturulurken tercih edilen kompozisyon ve çerçeveleme, kamera hareketleri, renk, görsel efekt, ses tasarımı ve müzik kullanımının da filmin düşünsel altyapısını desteklediği saptanmıştır. Çalışmanın seyirci alımlaması bölümü ise, seyircilerin aktif olarak bulundukları film izleme deneyimi boyunca, öykü olaylarını bulmaca birleştiriyormuş gibi tamamlama sürecinde kurdukları bilişsel şemalar ile filmi anlamlandırabildikleri sonucunu ortaya koymuştur. Olay örgüsünün inşasına bilinçli olarak katılım sağlayan seyircilerin, filmdeki olayların anlamlarını keşfedebilmeleri için, filmde görsel olarak yer alan, ayrıca diyaloglar aracılığıyla aktarılmaya çalışılan ipuçlarını çok dikkatli bir şekilde takip etmeleri gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu çözümlemelerin ortak sonuçları, öykü olaylarının zamansal olarak iç içe geçirilerek karmaşık bir yapıda sunulduğu Tenet filmi özelinde, bulmaca filmlerin anlaşılabilmesi ve yorumlanabilmesi için birden fazla kez izlenmesini, ayrıca film dışında farklı metinlere başvurulmasını gerektirdiğini açığa çıkarmıştır. Seyircilerin film izleme esnasında veya sonrasında, dijital medyanın sunduğu olanaklar çerçevesinde, filme dair paylaşılmış olan yazılı, görsel-işitsel içeriklere erişiminin filmin anlaşılmasında etkili olduğu saptanmıştır. Ayrıca, seyircilerin film izleme deneyimleri, bu tarz anlatı yapısına sahip filmlere olan ilgileri ve aşinalıkları, filmi izledikleri ortam gibi etkenlerin de filmi anlamlandırma sürecinde önemli rol oynadığı sonucuna varılmıştır.

Abstract:
Unlike the classical narrative codes in traditional Hollywood cinema that place the spectator in a passive position, the fragmented and ambiguous form of the narrative structure of recent Hollywood cinema in particular invites the spectator to experience watching a film in an active role. The difficulty in following the puzzle narrative structure throughout the film viewing experience requires the spectator to take great care not to miss any clues in the film, and even to watch the film several times. The primary aim in this thesis study is to reveal the cognitive structures in the reading practices of the spectator within this storytelling form by focusing on the puzzle filmic narrative structure emerged in Hollywood cinema after 1990 and that has been developed in the recent period. For the purpose of the study, the film entitled Tenet (2020) was selected from the filmography of Christopher Nolan, who reaches his spectator with films produced in the form of a puzzle filmic narrative in Hollywood cinema. The study analyzes the puzzle filmic narrative structure of Tenet within the framework of the cognitive film theory developed by David Bordwell. An in-depth interview technique was then applied to reveal the cognitive structures in the reading practices of the film spectator, and the obtained data were analyzed with a content analysis technique as a qualitative research approach following the neoformalist approach. The film analysis section of the study concludes that the events of the story are connected to each other in a normal and inverted manner in terms of time in the establishment of the fragmented narrative structure of Tenet and the film thus has a complex narrative and form elements. Narratively, the fact that the events are processed with the inverted movements in the plot setup has shown that it is compatible with philosophical foundations of the film. It has been determined that the preferred composition and framing, camera movements, color, visual effects, sound design and music usage support the philosophical foundations of the film while creating the formal structure of the film. The spectator reception section of the study revealed that the spectator could make sense of the film with the cognitive schemes they set up during the process of completing the story events as if they were putting together a puzzle during the film watching experience they were active in. It was concluded that the spectator, who consciously participated in the construction of the plot, should carefully follow the clues that are visually included in the film and also tried to be conveyed through the dialogues in order to discover the meanings of the events in the film. In the case of Tenet, in which the events of the story are presented in a complex structure involving an intertwining of time, the common results of these analyses revealed that puzzle films should be watched more than once if they are to be comprehended and interpretable, and that they may also require references to different texts other than the film. It has been determined that the spectator access to the written, audio-visual content about the film, during or after watching the film, within the framework of the possibilities offered by the digital media, is effective in the understanding of the film. Moreover, it was determined that factors such as the movie-viewing experience of the spectator, their interest and familiarity with films that adopt this type of narrative structure, and the environment in which the film was viewed played an important role in their understanding of the film.