Çatalhöyük'te Şamanizm izleri
Shamanism traces at Catalhoyok
Yazar: ELİF YULUĞ
Danışman: DOÇ. DR. NEYİR KOLANKAYA BOSTANCI
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Atalar kültü = Cult of ancestors ; Duvar resimleri = Wall paintings ; Heykelcikler = Figurines ; Kaya kabartmaları = Rock reliefs ; Neolitik Dönem = Neolithic Period ; Ritüel = Ritual ; Çatalhöyük = Çatalhöyük ; Şamanizm = Shamanism

Özet:
Çatalhöyük, 1961 yılında James Mellaart tarafından araştırılmaya başlandığı andan
itibaren dünyanın en önemli Neolitik Çağ yerleşimleri arasına adını yazdırmıştır. Mimari
yapılarından küçük buluntularına kadar hemen her türden kalıntısıyla dönemin düşünce
yapısını ve toplumsal hayatı düzenleyen mekanizmaları günümüze taşıyan Çatalhöyük,
inanç sisteminin araştırılabilmesi için önemli fırsatlar sunmaktadır.
Dini inançlar, tarih boyunca toplumların sosyo-kültürel yapıları üzerinde etkili olan
unsurların başında gelmiştir. Tarih öncesi dönemlerde de bir takım inanç sistemlerinin
toplumların yaşantısı üzerinde etkili olmuş olabileceği düşünülebilir. Bu tez çalışması,
Çatalhöyük toplumunun sosyo-kültürel hayatını şekillendiren inanç sisteminin
"Şamanizm" olabileceği hipotezi üzerine kurulmuştur. Bu nedenle öncelikle Şamanizm
ve şamanlık konusu derinlemesine araştırılarak konuyla ilgili genel bir çerçevesi
oluşturulmuştur. Ardından, Şamanizm'in ve ritüellerin arkeolojik kayıtlarda nasıl
araştırıldığı konusu ele alınmış, böylece Çatalhöyük'te Şamanizm'in izlerinin tespit
edilebilmesi için bir takım kriterler belirlenmiştir. Bunlar arasında şamanların ruhlarla
iletişimine aracılık eden duvar resimleri, hayvan-şaman ilişkisine işaret eden karışık
yaratıklar, erk hayvanları, heykelcikler ve davul gibi gürültü yapıcılar başta gelmektedir.
Şamanizm ile ilişkilendirilen bu türde buluntuların her biri kontekstleri içerisinde tabaka
gelişimine göre değerlendirilmiş, bu sayede buluntuların birbirleriyle ilişkisi kurularak
Şamanizm açısından dikkat çekici ipuçlarına ulaşılmıştır. Bunun yanı sıra etnografik
verilerin referansıyla yorumlama yapılarak buluntuların Çatalhöyük toplumu için ne
anlama gelmiş olabileceği anlaşılmaya çalışılmış, çeşitli görüş ve öneriler ortaya
atılmıştır.
Çatalhöyük'te şaman tabanlı bir inancın tespit edilmesi, yoğun sembolik üretimin altında
yatan düşünceyi anlamayı, eşitlikçi toplumsal yapının dinamiklerine bir açıklama
getirebilmeyi sağlaması bakımından önem arz etmekte ve Çatalhöyük'ün şamanistik
yorumu diğer yaklaşımlardan farklı olarak ele geçen buluntuların anlamlarını
yorumlamaya da imkân vermektedir.
Elbette Çatalhöyük toplumunun inanç sisteminin kesinlikle Şamanizm olduğunu söyleme
imkânı yoktur. Ancak elde edilen veriler ışığında, atalara ve doğa varlıklarına saygı
duyma esasına dayalı bir inanç sisteminin hüküm sürdüğü söylenebilir. Çatalhöyük'te
sanat, atalarla iletişim kurma çabasını ve toplumun geçmişle olan güçlü bağlarını ortaya
koymakta, Çatalhöyük'ün eşitlikçi toplum yapısının da şaman anlayışıyla örtüştüğü
görülmektedir.

Abstract:
Çatalhöyük has been named among the most important Neolithic settlements of the world
since it was begun to be investigated by James Mellaart in 1961. Çatalhöyük, which relays
its period's thought structure and regulating mechanisms of its social life with almost all
kinds of remains from architectural structures to small finds, offers an important
opportunity for the research of belief system.
Religious beliefs have been one of the factors that influence the socio-cultural structures
of societies throughout history. It can be considered that a number of belief systems in
prehistoric times may have had an impact on social life. This thesis is based on the
hypothesis that the belief system that shapes the socio-cultural life of the Çatalhöyük
community can be-"Shamanism". For this reason, firstly Shamanism and shamanic
aspects were investigated deeply and a general framework was established. Then, the
method of how Shamanism and rituals were investigated in archaeological records was
examined and thus some criteria were determined in order to determine the traces of
Shamanism in Çatalhöyük. Among there are the wall paintings, which are the
communication media between shamans with the spirits, the chimaeras (hybrids) that
point to the animal-shaman relationships, spirit animals, figurines and noise-making
instruments like drums. Each of these findings related to Shamanism was evaluated
within their contexts and according to the development of layers, thus, the relationship
between the finds were established and important clues were obtainedconcerning
Shamanism. In addition, attempts to understand what the findings might have meant for
Çatalhöyük society with the reference of ethnographic data were made and various
opinions and suggestions were presented.
The determination of a shaman-based belief in Çatalhöyük is important in terms of
understanding the ideas underlying the intense symbolism and providing an explanation
for the dynamics of its egalitarian social structure; the shamanistic interpretation of
Çatalhöyük allows the interpretation of the meanings of the finds unlike other approaches.
It is not possible, of course, to say that the belief system of Çatalhöyük society is
definitely Shamanism. However, in the light of the data retrieved, it can be said that there
was a belief system based on respecting the ancestors and the natural entities. The art in
Çatalhöyük reveals its efforts to communicate with the ancestors and the strong ties of
the society with their past, and the egalitarian social structure of Çatalhöyük seem to
coincide with the shamanism.