Tarihi kent çekirdeğinin kültür turizmini geliştirmek amacıyla yeniden canlandırılması: Erzurum Üç Kümbetler bölgesi örneği
Revitalisation of historical city cores for the development of cultural tourism: The case of Erzurum Three Domes area
Yazar: MÜCAHİT ASLAN YEŞİLYURT
Danışman: PROF. DR. SÜLEYMAN TOY
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Turizm = Tourism ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Amaç: Bu tez çalışmasında; ulusal ve uluslararası literatür ve tanımlardan kültürel miras alanlarının korunması ile ilgili kavramsal boyutun ve kriterlerin belirlenmesi, ülkemiz içinden ve dışından kentsel alanlarda yapılmış yeniden canlandırma ile ilgili iyi uygulama örneklerinden koruma ve kullanma dengesine dair ilkeler oluşturulması ve nihayetinde çalışma alanı olarak belirlenen Erzurum'un tarihi kent çekirdeğinde yer alan Üç Kümbetler Bölgesi için bu kriterler, ilkeler ve kullanıcı anketi sonuçları dikkate alınarak hem kültürel miras turizminin sürdürülebilir şekilde gelişmesi hem de alanın korunması için yapılması gerekenler listesinin oluşturulması amaçlanmıştır.
Yöntem: Çalışma kapsamında üç aşamadan oluşan bir yöntem benimsenmiştir. Birinci aşamada; kültürel miras turizminin ve bu turizm türünün gelişmesine katkı sağlayan kentsel alanların korunması ile ilgili genel kavramsal çerçeve ve kültürel miras turizminin kültür varlıkları açısından olumlu ve olumsuz yönleri ele alınmıştır. İkinci aşamada; başarılı ulusal ve uluslararası örnekler incelenerek koruma alanlarındaki tasarımlarda benimsenmesi gereken temel prensipler ele alınmıştır. Üçüncü aşamada ise; incelenen örneklerden hareketle kullanıcı anketi oluşturularak literatür, örnek projeler ve anketlerden elde edilen veriler ışığında Üç Kümbetler Bölgesi için genel ve fonksiyonel öneriler geliştirilmiştir.
Bulgular: Çalışma kapsamında değerlendirilen veri kaynaklarından elde edilen bulgular; Erzurum'un kültürel miras turizm konusunda önemli bir potansiyele sahip olduğunu ve bu potansiyelin yerel ekonomik kalkınma açısından kullanılması gerektiğini göstermektedir. Örnek uygulamalar; Erzurum ve çalışma alanına benzer alanlarda var olan potansiyelin değerlendirilmesi için başta yerel yönetimlerin ve yerel birlikteliklerin yeterli, etkin ve koruma – kullanma dengesini önceleyen projelendirme ve uygulama çalışmaları yaptığını, projeler uygulandıktan sonra sürdürülebilir turizm ilkeleri doğrultusunda tanıtım ve yerel işbirliklerine yönelik çalışmalar yapıldığını göstermektedir. Kullanıcı anketleri ise; çalışma alanının kültürel miras turizmi açısından kentteki en önemli noktalar arasında yer aldığını bununla beraber turizme hizmet etmesi açısından uygulanacak projelerin yerel yönetimlerce çok dikkatli biçimde hazırlanması ve yerelin görüşlerini dikkate alacak şekilde uygulanması, ayrıca turizm faaliyetlerinin sürdürülebilirliğinin sağlanması gerektiğini ortaya koymuştur.  
Sonuç: Çalışma alanı olan Üç Kümbetler Bölgesi'nde yapılacak kentsel yeniden canlandırma projelerinde bir yandan kültürel mirasın korunması sağlanırken diğer yandan yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çekecek fonksiyonların kurgulanması gerekmektedir. Örneklerden ve kullanıcı anketlerinden; çalışma alanının kültürel miras turizmi potansiyeline sahip olduğu, yerel yönetimlerin ve halkın bu potansiyelin farkında ve değerlendirme isteğine sahip olarak harekete geçmesi gerektiği görülmektedir. Bu nedenle, alanda uygulanacak yeniden canlandırma projelerinde temel amacın kültürel miras turizminin geliştirilmesi olması gerekmektedir. Bu kapsamda; projeler hazırlanırken yerel katılımla kültürel mirası koruyacak ilkeler belirlenmesi, yerelin turizmden fayda sağlayarak alanın korunmasına katkı vermesi ve alanın sürdürülebilir şekilde bakım ve onarımlarının devam ettirilebilmesi için turizm gelirlerinden oluşan finansal bir sistem oluşturulması temel stratejik amaçlar arasında yer almalıdır. Bu kapsamda; bir yandan yerel yönetimlerde kültürel mirasın korunmasına yönelik idari ve mali kapasitenin artırılması diğer yandan yerel işbirlikleri ile kültürel miras turizminin geliştirilmesi ve gelirlerin tabana yayılarak yükseltilmesi sağlanmalıdır.

Abstract:
Purpose: It is aimed in thesis to identify the conceptual dimensions and criteria related to the conservation of cultural heritage sites by reviewing national and international literature and legislative documents; to determine the site- specific conservation - use balance principles based on national and international good practice examples of urban revitalisation projects; and finally, to outline a list of required actions for the sustainable development of cultural heritage tourism and the conservation of Three Domes Site, which is located in the historic core of Erzurum, in the light of the criteria, principles and the results of the users' survey.
Method: This study adopts a three – staged methodological approach. The first stage involves the general conceptual framework towards the cultural heritage tourism and the conservation of the urban areas which contribute to the development of this tourism type, and the possible favourable and unfavourable aspects of cultural heritage tourism to cultural assets. In the second stage, basic design principles to be applied in the design of urban areas under conservation were evaluated by examining the examples of national and international projects. The third stage includes the development of general and functional suggestions for the Three Domes site by considering the findings from literature review, project examples and users' survey, which was created based on the examined examples.  
Findings: The findings obtained from the data sources evaluated indicate that the city of Erzurum poses significant cultural heritage tourism potential, which should be utilized for the local economic development. Good practice examples show that in the areas similar to Erzurum city and the study area, mainly the local governments and organisations prepare and apply efficient and effective projects to prioritize use – conservation balance to evaluate the cultural heritage tourism potential and after the application of such projects the works on the promotion and local cooperation were maintained in convenience with the sustainable tourism principles. Users' survey also indicates that the study area is among the most important sites in the city to develop cultural heritage tourism, however; the projects to be applied for tourism aims should be prepared very carefully by local governments and implemented by taking the views of local stakeholders into consideration as well as ensuring the sustainability of tourism activities. 
Results: There is a need for the revitalisation projects in the study area, Three Domes site, to set up the functions aiming to attract the attention of both domestic and foreign tourists in one hand, to provide conservation to cultural heritages on the other hand. It is also seen from the examples and the results of the users' survey that the study area owns the rich potential for cultural heritage tourism, local governments and stakeholders should be aware of this potential and willing to use it for the local development. Therefore, the main aim of the urban revitalisation projects to be applied in the study area should be the development of cultural heritage tourism. Within this context, among the main strategic aims of the projects to be prepared for the area should be the determination of principles toward the conservation of cultural heritage with the local participation, local contribution to the conservation of cultural heritages by providing tourism benefits to local stakeholders and the establishment of a financial system using some part of tourism revenues to maintain the area. In addition, administrative and financial capacity of local governments should be increased for the conservation of cultural heritages and cultural heritage tourism should be developed with local cooperation to expand tourism revenues.