Orhon Türkçesinde nesne
Object in Orkhon Turkic
Yazar: FATMA YELDA ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÖLMEZ ; DOÇ. DR. BALKIZ ÖZTÜRK BAŞARAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Belirlilik = Definiteness ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Nesne = Object ; Orhon Türkçesi = Orhon Turkish ; Türkçe = Turkish

Özet:
Bir dilbilim kavramı olarak nesne üzerine dünya dilleri ve Türkçe özelinde anlambilim, biçimbilim ve sözdizim düzlemlerinde birçok tartışma konusu bulunmaktadır. Nesne ve durum kavramlarının kendileri evrenseldir ama nesnenin alabileceği durumlar ve durum biçimbirimleri gibi konular dilden dile ve bir dilin içinde zamanla değişiklik göstermektedir. İncelenen her dil ve derlenen veriler; nesne kavramı, nesne ile ilgili işlemler, nesne ile durum arasındaki ilişki ve diğer tartışmalı konularda daha derin bir anlayışın oluşmasına katkı sağlayacaktır.
Türkçenin biçimbirimler açısından zengin bir dil olmasının da etkisiyle Türkçede nesneye genellikle biçimbilim açısından yaklaşılmıştır. Bu çalışmada, yirminci yüzyılın ikinci yarısının başlarından itibaren sözdizim çalışmalarına damgasını vuran, yapısalcı akımın önemli temsilcilerinden Evrensel Dilbilgisi okulunun 1990'larda şekillenen günümüzdeki son evresi Minimalist Program esas alınmıştır.
Bu çalışma, sınırlarının el verdiği ölçüde, nesne kavramı etrafında dönen tartışmalara, Orhon Türkçesi verisi üzerinden bakarak katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Ele alınan yazıtların bütünlüklü olan bölümlerinin metinlerinde geçen eylemlerin nesne alıp almama, doğrudan ve dolaylı/eğik nesne alma, çift nesnelilik açılarından dökümleri yapılmış, birleşik-görünümlülük (pseudo-incorporation) kavramı üzerinde durulmuş, eylemin önüne gelen yalın adların sözdizim açısından konumları, özellikle beklenilmeyen bir davranış gösteren nesnelerde olası anlambilimsel etkenler ve kısıtlar, nesnenin belirlilik, özgünlük, referanslılık, parçacıl-bütüncül olma, sayı açısından sınırlılık, eylemin sonuçluluğu vb. açısından konumları incelenmiştir. Başta günümüz Türkiye Türkçesi ile ve başka bazı dillerden tartışmalı örneklerle karşılaştırmalar yapılmış ve çeşitli dilbilimciler tarafından önerilen bazı çözümlerin Orhon Türkçesine uygulanabilirliği tartışılmıştır. Ayrıca yaygın olarak kullanılagelen belirtme durumu, belirtili nesne gibi adlandırmaların yerindeliği sorgulanmıştır.

Abstract:
There have been many debates around the concept of object as a linguistic term, in Turkish as well as other languages at semantics, morphology and syntax levels. The concepts of object and case themselves are universal, but issues such as cases that the object can bear and case morphologies vary from language to language and within a language over time. Every language studied and the data compiled will bring a new perspective and shed some light over these debates, contributing to establish a deeper understanding of the concept of object, object-related operations, the relationship between the object and the case and other controversial issues. 
Due to the fact that Turkish is a rich language in morphemes, the concept of object is generally discussed in terms of morphology in Turkish. In this study, approches of The Minimalist Program which was shaped in the 1990s as the last phase of the Universal Grammar School, which has made its mark on the syntax studies since the beginning of the second half of the twentieth century as one of the most prominent representatives of structuralist movement, are adopted.
This thesis aims to contribute to the discussions surrounding the concept of object through the data of Orkhon Turkic, to the extent allowed by the limits of the study. The verbs which occur in the texts of the integral parts of inscriptions, are classified in terms of unergatives, unaccusatives, transitives, ditransitives. Objects, especially ones that exhibit unexpected behavior, are examined in terms of definiteness, specificity, referentiality, partitivity, limitedness in number, telicity, whether bare objects are incorporated or pseudo-incorporated with the verb and possible semantic factors and constraints were tried to be determined. Applicability of some of the solutions proposed by various linguists to Orkhon Turkic is discussed in comparison with modern Turkish and controversial examples of other languages. In addition, the appropriateness of commonly used terminology such as belirtme durumu "determinative case" and belirtili nesne "determinative object" was questioned.