Cremonali Gerard'ın yorumuyla Ebu Bekr Muhammed Razi'nin Aforizmalar ya da Tıbbın Sırları kitabının tıp tarihi ışığında değerlendirilmesi
The evaluation of the book of Aphorisms or The Secrets of Medicine of Abu Bakr Muhammad Al-Razi interpreted by Gerard of Cremona in the HİGHT of history of medicine
Yazar: NURAY SOYDAN
Danışman: PROF. DR. AHMET ACIDUMAN
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics
Dizin: Ebu Bekir Muhammad el-Razi = Abu Bakr Muhammad al-Razi ; Etik = Ethics ; Tıp etiği = Medical ethics ; Tıp tarihi = History of medicine ; İslam kültürü = Islamic culture ; İslam medeniyeti = Islamic civilization

Özet:
Bu tezin amacı, Orta Çağ'da İslam Uygarlığı döneminin seçkin bir hekim-filozofu olan Ebu Bekr Muḥammed b. Zekeriyya er-Razi'nin Abubetri Rhazae Maomethi, ob usum experientiamque multiplicem, et ob certissimas ex demostrationibus logicis indicationes, ad omnes praeter naturam affectus, atque etiam propter remediorum uberrimam materiam, summi medici opera exquisitiora, quibus nihil utilius ad actus practicos extat, omnia enim penitus quae habet aut obscuriora, aut Galenus fusiora, fidellissime doctissimeque exponit, & in lucem profert adlı eserinin 517-546 sayfaları arasında yer alan Abubetri Rhazae Maomethi scientia peritiaque insignis medici in libros Aphorismorum, sive secretorum medicinalium Gerardo Toletano Cremonensi Interprete (Bilgi ve Deneyim Bakımından Seçkin bir Hekim Olan Ebu Bekr Muhammed er-Razi'nin Aforizmalar ya da Tıbbın Sırları Kitaplarına Toledo'dan Cremonalı Gerard'ın Yorumuyla) adlı bölümünü Batı Orta Çağ Latincesinden Türkçeye çevirerek Türk tıp tarihi alan yazınına kazandırmak ve bu kitabın tıp tarihindeki yeri ve önemini belirlemeye çalışmaktır. Tezde adı geçen eserin 1544 Basel baskısı esas alınarak Latinceden Türkçeye çevirisi yapılmış ve bulgular kısmında sunulmuştur. Çeviri yapılırken eserin yazıldığı döneme ait tıp terminolojisini yansıtan kelimelerin anlamlandırılmasında çeşitli sözlüklere başvurulmuş ve bir sözlük hazırlanmıştır.  
Ayrıca tezin giriş bölümünde çeviri tarihi ve çeviri dönemleri ile ilgili bilgiler verilmiş, çeviri etkinliğinde öne çıkan okul ve çevirmenler hakkında bilgiler sunulmuştur. Elde edilen veriler ışığında, er-Razi'nin bahsettiği hastalıklar, hastalık belirtileri, iyileştirme yöntemleri, uyguladığı reçeteler, vaka kayıtları ve tıp etiği ilkeleri ile ilgili yaklaşımları değerlendirilmiş ve öncüllerinden Hippokrates ve Galenus'un pek çok çalışmasına başvurularak incelenmiş ve başvurulan antik tıp kitaplardan oluşan bir kitap listesi hazırlanmıştır. Bundan başka er-Razi'nin kendi çalışmalarına ve modern kaynaklara başvurularak tartışma gerçekleştirilmiştir.
 Sonuç olarak çeviri etkinliğinin din, dil ve ırk ayrımı olmaksızın kültürlerin birbirini etkilemesiyle gerçekleşip geliştiği, Ebu Bekr Muhammed b. Zekeriyya er-Razi'nin öncüllerinden Hippokrates ve Galenus'un teorik bilgi ve uygulamalarını kabullenip devam ettirdiği, karşılaşılan bazı teorik bilgi ve uygulamaların kendi yazdığı eserlerdeki bilgi ve uygulamalarla da örtüştüğü ancak özgün klinik gözlem ve özellikli durumu da eserine yansıttığı ve etik davranışı da işlediği düşüncesine varılmıştır. Bu eserin er-Razi'nin eserleri ile birlikte basılmış olmasının farklı coğrafyalarda ve farklı tarihlerde etkisinin olduğunu gösterdiği sonucuna varılmıştır.



Anahtar Kelimeler: İslam Uygarlığı, Ebu Bekr Muhammed Razi, Aforizma, Vaka Kayıtları, Tıp Tarihi.

Abstract:
The Evaluation of the Book of Aphorisms or the Secrets of Medicine of Abu Bakr Muhammad al-Razi Interpreted by Gerard of Cremona in the Light of History of Medicine
The aim of this thesis is Abu Bakr Muḥammad al-Razi's who was a distinguished physician-philosopher of Islamic civilization in the medieval era, Abubetri Rhazae Maomethi, ob usum experientiamque multiplicem, et ob certissimas ex demostrationibus logicis indicationes, ad omnes praeter naturam affectus, atque etiam propter remediorum uberrimam materiam, summi medici opera exquisitiora, quibus nihil utilius ad actus practicos extat, omnia enim penitus quae habet aut obscuriora, aut Galenus fusiora, fidellissime doctissimeque exponit, & in lucem profert called of his work which is situated in pages 517-546 Abubetri Rhazae Maomethi Scientia Peritiaque Insignis Medici in Libros Aphorismorum, sive Secretorum Medicinalium Gerardo Toletano Cremonensi Interprete (The Knowledge and Experience of the Distinguished Physician's in the Book of Aphorisms or the Secrets of Medicine of Abu Bakr Muhammad Razi Interpreted by Gerard Of Cremona From Toledo) translating the section titled from Western Medieval Latin into Turkish and to contribute to the Turkish medical history literature and to try to determine the place and importance of this book in the history of medicine. The work mentioned in the thesis was translated from Latin to Turkish based on the 1544 Basel edition and presented in the findings section. During the translation process, various dictionaries were applied and a dictionary was prepared to make sense of the words reflecting the medical terminology of the period in which the work was written. 
In addition, in the introduction part of the thesis, information about the history of translation and translation periods is given, and information about the schools and translators that stand out in the translation activity is presented. In the light of the information obtained, er-Razi's approaches to the diseases he mentioned, the symptoms of the disease, the healing methods, the prescriptions he applied, the case records and the principles of medical ethics were evaluated and examined by referring to many studies of his predecessors Hippocrates and Galenus and consisting of referenced ancient medicine books. A list of ancient medicine books referenced was prepared. Moreover, the discussion has been carried out by referring to er-Razi's own works and modern sources.



As a result, translation activity takes place and develops through the interaction of cultures without discrimination of religion, language and race, it was concluded that Abu Bakr Muhammad b. Zekeriyya al-Razi accepted and continued the theoretical knowledge and practices of Hippocrates and Galenus of his predecessors, and that some of the theoretical knowledge and practices encountered overlap with the knowledge and practices in the works he wrote.  However, he reflected the original clinical observation and specific situation in his work and also deals with ethical behavior. The fact that this work was published together with the works of er-Razi showed that the work had an effect in different geographies and different dates.


Keywords: Islamic civilization, Abu Bakr Muhammad al-Razi, Aphorisms, Case Reports, History of Medicine.