Türkiye elektrik enerjisi talebi istatistik analizi /
Yazar: BAYRAM TOPAL
Danışman: DOÇ.DR. ÖMER İNAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sayısal Yöntemler Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1990
Konu: Enerji = Energy
Dizin: Elektrik enerjisi = Electrical energy ; Talep = Demand ; Türkiye = Turkey ; İstatistiksel analiz = Statistical analysis

Özet:
ÖZET İnsan hayatının temel ihtiyaçlarından birini teşkil eden enerji, dünya gündeminde canlılığını sürekli koruyan bir konu durumuna gelmiştir. Her işin yapılışın da mutlak surette enerjiye ihtiyaç duyulması, ister ener ji ithalatçısı, isterse enerji ihracatçısı olsun tüm ülkeleri yakından ilgilendirmektedir, özellikle petrol gibi stratejik öneme sahip olan enerji kaynaklarının, son kör fez krizinde olduğu gibi, kontrolden çıkması, gelişmiş bir çok batılı ülke başta olmak üzere, tüm dünya ülkelerini tedirgin etmiştir. Geçmiş yıllarda yaşanan petrol krizleri ve son olarak ortaya çıkan körfez krizi petrole dayalı enerji politikasının riskli bir yol olduğunu ortaya koymuştur. Bu itibarla enerjinin rasyonel kullanımı, yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesi gibi konularla ilgili çalışmalar hız kazanmıştır. Bu cümleden olarak özellikle güneş enerjisinden en iyi şekilde yararlanabilmesine yönelik yoğun çalışmalar devam etmektedir. Günümüzde güneş enerjisi ısıtma amacı ile kullanılmakta olup gelecek yıllarda ekonomik üretim yöntemlerinin geliştirilmesi ile elektrik enerjisi üretiminde de kullanılması planlanmaktadır. Elektrik enerjisi kullanımı kolay ve temiz bir yakıttır. Günümüzde tüketilen bir çok enerjinin çevre ve insan sağlığına zarar vermesi elektrik enerjisinin önemini artırmaktadır, öte yandan üretiminde hemen tüm birincil enerji kaynaklarının kullanılabilmesi, diğer enerji kaynaklarına karşı avantaj teşkil etmektedir. Tüketim yeri itibarı ile de çok geniş bir alana yayılmıştır, özellikle sanayi üretiminin vazgeçilmez bir girdisi olan elektrik enerjisi, bugün ülkelerin gelişme ve sosyal refah düzeylerinin bir ölçütü olarak görülmektedir. Ekonomik ve sosyal kalkınmaya paraleli olarak - 1 -enerji tüketimi, daha özel bir ifade ile elektrik enerjisi tüketimi artış kaydetmektedir, ülkemizde uzun yıllar kısıntı, kesinti ve frekans düşürme yolları ile talebin baskı altında tutulması, ekonomide büyük zararlara yol açmıştır. En pahalı enerjinin vaktinde, yerinde ve istenen miktarda bulunamaması olduğunun bu acı tecrübeler neticesi görülmesi, gelecek yıllarda aynı acıların tekrar yaşanmaması için, elektrik enerjisi sahasındaki yatırımlara hız verilmiştir. Bu sebeple son bir iki yıl da üretim kapasitesinde büyük artışlar sağlanmıştır. Netice olarak dün elektrik ithal ederken, bugün elektrik ihracatçısı bir ülke konumuna gelinmiştir. Bu çalışmamızda elektrik enerjisi talebinin çeşitli tahmin metod ve modelleri ile belirlenmesi amaç edinilmiştir. Çalışmamız üç ana bölümden müteşekkil olup birinci bölümde, enerji sektörü uluslararası ve ulusal boyutta incelenmiştir. Enerji sektörü içerisinde elektrik enerjisinin yeri ve önemine değinildikten sonra çeşitli gelişmişlik düzeylerindeki ülkelerin elektrik enerjisi ve Türkiye'nin bu ülkelerle mukayesesi yapılmıştır. Daha sonra ulusal boyutta üretim kaynakları ve tüketim yerleri itibari ile elektrik enerjisi talebinin gelişimi incelenmiştir. İkinci bölümde talep kavramı üzerinde durulduktan sonra, bir malın talebine tesir edebilecek değişkenler den söz edilmiştir. Bu bağlamda talebin fiyat ve gelir elastiklikleri nokta, yay ve çapraz elastiklik şeklinde ele alınmıştır. Yine bu bölümde talep tahmin metodları olarak momentler, en küçük "kareler ve ençok benzerlik yöntemleri hakkında bilgi verilmiştir. Yaygın olarak kullanılan bir metod olması hasebiyle klasik en küçük kareler temel varsayımları ve bu varsayımların aksaması hallerinde çözüm çarelerinden kısaca bahsedilmiştir. Ayrıca talep tahmin modelleri hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra, bunlardan zaman serileri analizi ve regresyon modelleri üzerinde durulmuştur. - ii -Zaman serileri analizleri kısmında; unsurlarma ayırma, üstel düzeltme ve otoregresiv modeller hakkında bilgi verilmiştir. Regresyon modelleri kısmında tek ve çok değişkenli modeller ile yapısal ve daraltılmış modeller den söz edilmiştir. Uygulama kısmı olan üçüncü bölümde ise zaman serileri analizleri ve regresyon modelleri ile elektrik talep modelleri teşkil edilmiştir. Zaman serileri analizleri için Türkiye toplam elektrik talebinin unsurlarına ayırma modeli ile tahmini cihetine gidilmiştir. Böylece trend, mevsim ve konjonktürün elektrik talebine etkisi araştırılmıştır. Konut ticarethane, sanayi ve sanayi alt sektörleri için aylık verilerin mevcut olmaması dolayısıyla sadece trend denklemlerinin teşkili ile yetirilmiştir. üstel düzeltme modeli olarak Türkiye, sanayi ve konut-ticarethane sektörleri için karesel Üstel düzeltme modelleri teşkil edilmiştir. Otoregresiv modeller ise yine Türkiye toplam, sanayi ve konut-ticarethane sektörlerine uygulanmıştır. Regresyon modelleri ile talep tahmin denklemlerinin teşkilinde zaman serileri ve yatay kesit verileri kullanılmıştır. Zaman serileri ile Türkiye toplam, konut ticarethane, sanayi ve alt. grupları itibarı ile elektrik talebinin doğrusal ve çift logaritmik modelleri teşkil edilmiştir. Yatay kesit verileri için ise Türkiye top lam elektrik talebinin doğrusal ve çift logaritmik modelleri elde edilmiştir. Sonuç kısmında, uygulaması yapılan tahmin modellerinden elde edilen sonuçların kısaca yorumlaması yapılmıştır. - iii -

Abstract: