Böbrek nakli olan hastalarda ilaç uyumsuzluğu nedenlerinin belirlenmesi
Determining the causes of drug nonadherence in patients with kidney transplantation
Yazar: BEYZA KATMER
Danışman: DOÇ. DR. AYLİN ÖZAKGÜL
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Hemşirelik Esasları Ana Bilim Dalı / Hemşirelik Esasları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Araştırma, böbrek nakli olan hastaların ilaç uyumsuzluğu nedenlerinin belirlenmesi amacı ile tanımlayıcı türde gerçekleştirildi. Araştırmanın evrenini; bir özel üniversite hastanesi Organ Nakli Polikliniği'nde takip edilen tüm hastalar (N=450), örneklemini ise 18-65 yaş arası, nakil sonrası 3 ay geçen, okuma-yazma bilen, duyusal/işitsel engeli olmayan, araştırmaya katılmaya istekli ve onam alınan 120 hasta oluşturdu. Verilerin toplanmasında; "Hasta Tanıtıcı Bilgi Formu", ilaç uyumunun değerlendirilmesinde "Adherence Scale with Knowledge (ASK-20)'' ve "Medication Adherence Report Scale-5/İlaç Uyumu Bildirim Ölçeği (İUBÖ)", yaşam kalitesininin değerlendirilmesinde "Yaşam Kalitesi Ölçeği-5 Boyut (EQoL-5D-3L)" kullanıldı. Verilerin analizi, IBM SPSS®22.0 programında tanımlayıcı, ilişki arayıcı ve karşılaştırmalı istatistikler kullanılarak gerçekleştirildi. Böbrek nakli hastaların İUBÖ puan ortalamasının 23.16±2.83 olduğu ve %37.5'inin ilaç uyumsuzluğu olduğu saptandı. EQoL-5D-3L VAS puan ortalamasının ise 79,5±8,43 (min=40-maks=90) olduğu belirlendi. İUBÖ ile EQoL-5D-3L arasında negatif yönde, anlamlı ilişki olduğu görüldü (r=-0,203;p0,05).
Hastaların %59,2'si erkek, %69,20'si evli, yaş ortalamasının 40.50±11.92 yıl ve nakil sonrası geçen süre ortalamasının 17,3±15,61 ay olduğu belirlendi. Yaş arttıkça (r=-0,210;p0,05), çocuk sayısı arttıkça (r=-0,270;p0,05), nakil üzerinden geçen süre arttıkça İUBÖ puanlarının azaldığı (r=-0,313;p<0,001) belirlendi. Dil ve içerik geçerliği yapılan ASK-20 ölçeğinin, yapı geçerliği adımında Kaiser-Meyer-Olkin testi değeri 0,50 altında olduğu için (0,314) faktör analizine uygun olmadığı görüldü.
Bu araştırmada yaşın (p<0,05) ve nakil üzerinden geçen sürenin (p<0,001) artmasının, ilaç uyumsuzluğunu arttırdığı belirlendi. Erkek olmanın, evli olmanın, çocuk sahibi olmanın, nakil sonrası emekli olmanın, ilaç kullanımına yardımcı yakını olmanın, ulaşım/önemseme/unutma nedeni ile randevuyu aksatmanın, ilaçlarını bilmemenin, ilaçlarını bırakmanın ilaç uyumsuzluğu üzerinde etkili değişkenler olduğu görüldü. Ayrıca ilaç uyumu arttıkça yaşam kalitesinin arttığı belirlendi.
Sonuç olarak; hastalara verilen eğitimin sık aralarla tekrarlanması ve ilaç kullanımında yaşanılan zorlukların belirlenerek bireye özgü danışmanlık verilmesi önerilir. İlaç uyumu hakkında eğitimin kalıcılığını arttırmak ve buna bağlı olarak yaşam kalitesini arttıracak hemşirelik girişimlerin planlanması önerilmektedir.

Abstract:
The study was conducted descriptively to determine the reasons for medication nonadherence in patients who underwent kidney transplantation. The population of the study consisted of all patients (N=450) followed in the Organ Transplant Outpatient Clinic of a private university hospital. The sample included 120 patients aged between 18-65, who had undergone transplantation at least 3 months prior, were literate, had no sensory/hearing impairments, were willing to participate in the study, and provided informed consent. Data collection tools included the "Patient Information Form," the "Adherence Scale with Knowledge (ASK-20)" and the "Medication Adherence Report Scale-5 (MARS-5)" to evaluate medication adherence, and the "Quality of Life Scale-5 Dimensions (EQoL-5D-3L)" to assess quality of life. Data analysis was performed using descriptive, relational, and comparative statistics with IBM SPSS® 22.0. 
The mean MARS-5 score for kidney transplant patients was found to be 23.16±2.83, with 37.5% exhibiting medication nonadherence. The mean EQoL-5D-3L VAS score was 79.5±8.43 (min=40, max=90). A negative significant correlation was found between MARS-5 and EQoL-5D-3L (r=-0.203; p<0.05). It was determined that 59.2% of the patients were male, 69.2% were married, with an average age of 40.50±11.92 years, and the average time since transplantation was 17.3±15.61 months. As age (r=-0.210; p<0.05), number of children (r=-0.270; p<0.05), and over time transplantation increased, MARS-5 scores decreased (r=-0.313; p<0.001). The ASK-20 scale, which had undergone language and content validity, was found unsuitable for factor analysis in the construct validity step, as the Kaiser-Meyer-Olkin test value was below 0.50 (0.314). 
This study identified that increases in age (p<0.05) and time since transplantation (p<0.001) were associated with increased medication nonadherence. Male gender, being married, having children, being retired post-transplant, having a caregiver for medication use, missing appointments due to transportation issues/neglect/forgetfulness, not knowing their medications, and discontinuing medications were found to be influential variables affecting medication nonadherence. Additionally, it was determined that as medication adherence increased, quality of life improved. 
In conclusion, it is recommended that education given to patients be repeated at frequent intervals and that individual counseling be provided by identifying the difficulties experienced in medication use. To enhance the permanence of education on medication adherence and thereby improve quality of life, it is suggested to plan nursing interventions accordingly.