Çevre olgusunun personel politikalarındaki yeri /
Yazar: REHA ULUHAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Personel Yönetimi ve Endüstri İlişkileri Anabilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1988
Konu: İşletme = Business Administration

Özet:
Bu çalışma, günümüzde işletmeler açısından giderek önem kazanan çevre olgusunun, personel politikalarındaki yerini ve etkilerini saptamayı amaçlamaktadır. Uzun yıllar, evrensel olarak kabul edilen yönetim kuramlarıyla yönetilen ve kapalı bir sistem olarak düşünü len işletmeler, çevre olgusunu dikkate almaksızın faaliyet göstermişlerdir. Ancak bu yüzyılın ortalarında, çevre ve il gili unsurlarının oluşturduğu çevre koşullarının hızlı deği şimleri ve işletmeler üzerinde etki güçleri karşısında ba şarısızlığa uğrayan bu anlayış yerini farklı yaklaşımlara bırakmıştır. Çevre olgusunu gözönün e alarak geliştirilen bu yaklaşımlarla işletmeler, artık açık sistem ve Çevrenin bir alt sistemi olarak tanımlanmaktadır. Bu yeni tanımları doğ rultusunda çevreyle kaynak alışverişi içinde olan işletmele rin, çevreden aldığı kaynakları onun uygun gördüğü ve gerek sinim duyduğu çıktılara dönüştürerek tekrar çevreye sunma yoluyla çevreyle yoğun bir etkileşim içinde olduğu kabul edilmektedir. Günümüzde daha da karmaşı klaşan, sürekli bir değişim içinde olan ve hiçbir zaman sabit bir denge halinde bulunmayan çevre olgusu, işletmelerin başarı ve başarısızlı ğı üzerinde dolaysız bir etki gücüne sahiptir. İşletmelerin yaşamları ise Çevresel değişimlere ayak uydurabilmelerine, bu değişimlerin ne yönde ve nasıl olacağını öngörebilmele rine ve bu amaçla devamlı olarak gözlem ve analiz çalışma ları yapmalarına bağlıdır. Bu çalışmaların sonuçları, işlet me-çevre ilişkisi konusunda yönetimin alacağı önlemleri bi çimlendirmektedir. İşletmelerin kendi yapı ve faaliyetleri ni Çevre koşullarına göre düzenledikleri pasif uyum ve oluş turacakları faaliyet ve politikalarla çevre koşullarını et kilemeye çalıştıkları aktif uyum önlemleri olarak ikiye ay rılan uyum önlemleri, işletmelerin çevreyle olan ilişkile rinde, çevresel gözlem ve analiz sonuçları dikkate alınarak yönetim tarafından benims ene bilen tavırlardır. Öte yandan uyum olgusu uzun vadeli ve üst düzeyde ele alınmayı gerek tirmesiyle. bir politika işlevi olarak işletme politikaları nı ve bu politikalar içinde önemli bir yere sahip olan per sonel politikalarını gündeme getirmektedir. Bu noktada per s onel politikaları, etkinlikleri ve içerdikleri stratejik kararlar doğrultusunda işletmelerin, hızlı bir değişim için de olan çevre koşulları karşısında ayakta kalabilmelerine olanak sağlayan ve çevre olgusundan soyut olarak düşünüleme- yen bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Çevre olgusunun personel politikalarındaki yerini ve etkilerini saptamayı amaçlayan bu Çalışma üç bölümden oluş maktadır. Çalışmanın birinci bölümünde konuya genel bir ba kış açısı sağlamak amacıyla ilk olarak, yönetim ve personel yönetimi olgularının tanımsal ve kuramsal yönleri üzerinde durulmuştur. Burada personel yönetimi ve işletme-çevre iliş kisinin gelişimi, yönetim biliminin tarihsel sürecinde yer alan yönetim yaklaşımlarının ana hatları ele alınarak veril meye çalışılmıştır. Bu amaçla klasik, neo-klasik ve modern yönetim yaklaşımları olarak.bilinen Bilimsel Yönetim yakla şımı, Yönetsel Kuram yaklaşımı, Bürokratik Yönetim yaklaşımı, însan İlişkileri yaklaşımı, Davranışsal yaklaşım va Katılım lı Yönetim yaklaşımlarıyla bu surecin dışında yeralan ancak, personel yönetiminde önemli bir yeri olan Amaçlara Göre Yöne tim yaklaşımının ana hatları birinci bölümün ilk alt başlı ğında incelenmiştir. Bu bölümde ikinci olarak, politika ve personel politikası olgularının tanımsal ve kuramsal yönleri incelenmektedir. Bu doğrul tuda politika kavramı ve bu kavra mın benzer kavramlarla ilişkisi üzerinde durulmuş, politika olgusu işletmelerin uzun vadeli ve üst düzeydeki sorunları nın çözümünü içeren niteliğiyle işletme ve personel düzeyle rinde ele alınmıştır. Çalışmanın temelini oluşturan ve bir işletmede personel yönetimiyle ilgili çalışmaları düzenle yen kural, ilke, yöntem ve tekniklerin tümünü gösteren; tek rarlanarak karşılaşılma olasılığı bulunan sorunlara karşı sistematik bir davranış biçimi geliştirmeyi amaçlayan per sonel politikalarının niteliksel ve. "biçimsel yönlerinin in celenmesiyle "birinci bölüm tamamlanmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde işletme -çevre ilişkisi, çevresel yönetim yaklaşımları ve çevre koşullarının biçim sel yönleri doğrultusunda ele alınmaktadır. Çevre olgusunun işletmeler açısından taşıdığı anlam ve önem, benimsenen yö netim anlayışına ve bu anlayışın niteliğine bağlı olarak de işkenlik göstermektedir. Bu nedenle ikinci bölümde, çevre sel yönetim yaklaşımları olarak tanımlanabilen Sistem yakla şımı ve bu yaklaşımın bir uzantısı olan Durumsal yaklaşım, Karşılaştırmalı Yönetim yaklaşımı ve Stratejik Yönetim yak laşımlarının anahatları ile işletme-çevre ilişkisine getir dikleri bakış açıları üzerinde durulmuştur. îşletme-çevre ilişkisinin belirli bir yaklaşıma bağlı kalmadan, genel bir bakış açısı oluşturacak biçimde incelenmesine, çevre ve il gili unsurlarının oluşturduğu çevre koşullarının belirli ku ramlar çerçevesinde sınırlandırılmasının güçlüğü neden olmak tadır. İşletmeler için farklı önem ve etki. dereceleri içeren çevresel etmenlerin bu -doğrultuda gruplandırılmasıyla oluşan çevre koşulları, sınırlarının ve boyutlarının saptanmasında güçlük çekilen bir konudur. İşletmeler açısından, iç ve dış çevre kofulları olarak bölumlenebilen çevre koşullarının kendi aralarında yoğun bir etkileşim içinde bulunmaları ve birbirlerine olan bağımlılıkları bu koşullardan hangilerinin iç hangilerinin dış çevre koşulları olduğu konusunda belir sizlikler içermektedir, öte yandan işletmelerin gerçekleş tirdikleri faaliyetler sonucunda ilişki içinde olduğu, çev relerinde bir baskı ve çıkar ağı meydana getiren çevresel gruplar da dış çevrenin bir uzantısı olarak işletme içinde yeralmaktadır. Kesin sınırlarla birbirlerinden ayrılmaları oldukça zor olan çevre koşulları bu çalışmada, konuya geti rilen çeşitli yaklaşımların ışığı altında genel bir sınıf landırma yapılarak incelenmiştir. Bu doğrultuda işletmele rin dış çevre koşulları, siyasal -yasal çevre koşulları, eko nomik çevre koşulları, sosyo-külturel Çevre koşulları, tek nolojik çevre koşulları, doğal çevre koşulları ve bunları meydana getiren çeşitli alt koşullar bağlamında irdelenmek tedir. İşletmelerin iç çevre koşullarına ise pazar, ürün ve rekabet analizleri ile teknolojik gelişme ve araştırma- geliştirme faaliyetleri gibi temel konuların esas alındı ğı bir yaklaşım getirilmektedir. Bunun yanısıra işletmele rin gerek iç gerekse dış çevrelerinde yeralan çevresel grup lar bu özelliklerinden dolayı, bütün yönleriyle ayrı bir başlık altında incelenmiştir. İşletmelerin birbirlerinden soyutlanamaz nitelikte olan iç ve dış çevre koşullarına farklı yaklaşımlarla daima birçok alt koşul eklemek olasıdır. Ancak bu bölümde üzerinde durulan çevre koşulları, çevre olgusunun personel politikalarındaki yerinin ve etkileri nin belirlenmesi açısından yeterli bulunmaktadır. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde, personel politi ları-Çevre ilişkisi işlevsel personel politikaları düzeyin de araştırılmaktadır. Personel yönetimine konu olan her tür lü işlev için düzenlenebilen personel politikaları, bu bö lümde başlıca personel sağlama ve seçme, eğitim, ücretleme, bütünleşme, sosyal hizmet *ve yararlar sağlama gibi işlevler bağlamında, kuramsal açıdan ve çevreyle olan ilişkileri ba kımından incelenmiştir. Personel yönetiminin en önemli iş levlerinden biri olan ve işletmenin gereksinim duyduğu per sonelin sağlanması, adaylar arasından seçim yapılması ve uygun bulunanların işe alınması sürecini içeren personel sağlama ve seçme işlevi, ilgili politikaların hazırlanabil mesi için öncelikle personel planlaması çalışmalarının ya pılmasını gerektirmektedir. Bu nedenle ilk aşamada perso nel planlaması olgusu ele alınarak çevreyle olan ilişkisi üzerinde durulmuştur. Personel sağlama ve seçme politika ları.Kapsamının yükselme, ilerleme ve işten çıkarma poli tikalarını da içine alan bir genişlikte olması bu konuya daha fazla yer ayrılmasını zorunlu kılmıştır. Yürütsel ve yönetsel personel açısından ele alınan personel eğitimi politikaları, iş değerleme ve başarı değerleme olgularıyla bütünleştirilen ücret politikalarının kuramsal yönleri ve çevre koşullarının bu politikalardaki yerleri, bu bölümün diğer iki alt başlığı altında incelenmektedir. Öte yandan işletme-personel bütünleşmesi politikaları ve bu politika ların kapsadığı motivasyon, moral ve haberleşme olgularının ana hatlarının ve çevreyle olan ilişkilerinin belirlenmesi, bu bolumun bir diğer konusunu oluşturmaktadır. Bu Çalışma, sağlık ve korunma politikalarıyla personele sağlanan sosyal hizmet ve yarar politikalarına getirilen kuramsal bir yak laşım ve çevre koşullarının bu politikalardaki yerlerinin ortaya konmasıyla son bulmaktadır. Işletme-Çevre ilişkisinin dengeli bir uyum içinde kurulabilmesine olanak sağlaması, uzun vadeli ve yaşamsal önemdeki sorunların çözümünü içermesi nedeniyle yöneticile rin üzerinde dikkatle durmaları gereken personel politika ları, çevre olgusunun bütün yönleriyle sıkı bir ilişki için dedir. İşletmelerin amaç ve hedeflerine ulaşabilmelerini sağlayan başarılı ve etkili personel politikaları ancak çev re koşulları gözönüne alınarak hazırlanabilir. Ayrıntılı olarak "tanımlanması ve sürekli gözlemlenmesi gereken çevre koşullarının personel politikalarını ne yönde ve nasıl et kilediğini! yada etkileyeceğinin bilinmesiyle bu politikala rın içerdiği stratejik kararlar biçimlenmekte, böylelikle işletmelerin hızlı bir değişim içinde olan Çevre koşulları karşısında ayakta kalabilmeleri ve gelişmeleri mümkün olmaktadır.

Abstract: