Müteahhirûn Dönemi eş'ariyye kelâmında ma'dûmun şeyiyyeti ve mâhiyetlerin yaratılmışlığı problemi
Shayiyyah of the non-existent and the createdness of the essences in post-classical asharite kalam
Yazar: MUHAMMET ALİ KOCA
Danışman: PROF. DR. İLYAS ÇELEBİ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Din felsefesi = Religious philosophy ; Eş`ari = Eş`ari ; Kelam = Islamic theology ; Ma`dum = Ma`dum ; Mahiyet = Essence ; Müteahhirin Dönemi = Müteahhirin Period ; Yaratılış = Creation ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ma`dûmun şeyiyyeti problemi, ?Bir?den çokluğun (âlemin) nasıl meydana
geldiğini? yani yaratma düşüncesini açıklamak üzere ilk defa Basra Mu`tezile?si eliyle
ortaya konulmuş bir düşüncedir. Yaratma fiili ilim, irâde ve kudret sıfatlarının birlikte
kombinasyonuyla meydana geldiği düşünüldüğünde, acaba bu sıfatların kendisinde
hiçbir yönden ayrışma bulunmayan mahza yokluğa yönelerek (kast) ona ilişmesi
(tealluk) mümkün müdür? Söz konusu problem bağlamında Mu`tezile Allah?ın sıfatları
ile onların konuları (müteallak) arasındaki ilişkiyi mümkün kılmak için sıfatların
konularının dışta yokluk durumunda birbirinden ayrışarak sâbit olduğunu düşünmüştür.
Ayrıca mümkün tikel ma`dûmların yokluk durumunda birbirlerinden zâtlarıyla
ayrıştığını düşünmeleri onlara dışta müşâhede edilen çokluğun salt bir rastlantı ürünü
olmadığını söyleme imkânı da sunmaktadır. Diğer taraftan onlara göre mümkün tikel
ma`dûmlar zâtları gereği birbirinden ayrıştığından dolayı fâilin yokluk durumundaki
zâtlarda bir tesiri bulunmamaktadır. Fâilin tesiri o zâtları zât kılmada değil, onlara 
varlık vererek mevcut kılmada gerçekleşmektedir. Dolayısıyla onlara göre yokluk durumunda
sâbit zâtlar yaratma konusu değildir.Meşşâî filozofların mâhiyetlerin yaratılmamış olduğu 
düşüncesi ise Mu`tezile gibi ?Bir?den çokluğun nasıl çıktığı? sorununu izah için ortaya konulmuş bir
düşüncedir. Onlar yaratmayı madde-sûret ilişkisi üzerinden açıklamaları ve illetin
ma`lûlüne sadece varlığını verdiğini düşünmeleri sebebiyle illet tarafında kendisine
varlık verilmemiş ma`lûlün diğer ma`lûllerden ayrışmış bir kendindelik halinin
bulunmasını zorunlu görmüşlerdir. Onlar ne varlık ne de yokluk şartıyla olan özel
mâhiyetlerin/hüviyetlerin değil, her türlü varlık lâzımından uzak mutlak mâhiyetlerin
yaratılmamış olduğunu düşünmüşlerdir. Bu bakımından onlar Mu`tezile?nin ma`dûmun
şeyiyyeti düşüncesi ile benzerlik arzederken birçok yönden onlardan ayrılmışlardır.


Anahtar Kelimeler : Ma`dûm, Şey, Mâhiyetlerin yaratılmışlığı, Mec`ûliyet Müteahhirûn Eş`ariyye Kelâmı

Abstract:
Whether or not the non-existent (madûm) is a thing (shay), is an idea put forth
for the first time by Basrian Mutazila to explain `how the many can come out of the
One? or in other words the idea of creation. When it is taken into consideration that the
act of creation is a combination of the attributes of knowledge (ilm), will (irâdah) and
power (qudrah), it can be questioned whether or not it is possible for these attributes to
be directed towards (qasd) and relate with (taalluq) absolute nothingness, which clearly
doesn?t contain any distinctness or separation at all. In order to account for the
possibility of the attributes of God to relate to their subjects, the Mu?tazila argued that
these subjects must be distinctly present (sâbit) in the outside world even in their state
of non-existence. Furthermore, their conception that the possible but not-existent
particulars (el-madûm el-mumkin el-djuz) are also individualized in their state of nonexistence,
 gives them the opportunity to claim the observed plurality is not a fluke. On
the other hand, because the possible but not-existent particular is distinct by necessity 
of its essence, the creator does not exert any influence whatsoever on their substances in
the state of their non-existence. The effect of the creator is not in individualizing said
objects, but merely in making them existent by giving them being. In other words all
individual objects which are present (sâbit) in the state of their non-existence are not
subject to the act of creation.The Peripatetic claim that the essences are not created is in
the same tenor asthe Mu?tazila, an idea put forth to explain the question of `how the many can come out
of the One?. Because their explanation of creation based on the matter-form duality and
the idea that the cause only gives being to its effect, they saw it necessary that the effect which 
has not yet been bestowed with being, must be distinctly present from other yet non-existent effects. 
They argued that not the special quiddities which areunconditioned by either existence or non-existence,
 but the absolute quiddities whichare bereft of any existential necessities are uncreated. Although in 
this regard they sharesimilarities with the Mu?tazilate 'thingness of the madûm' theory, they diverge on
many other points.



Keywords : Non-existent (ma?d?m), Thing (Shay), Createdness of the Quiddities, Createdness (Madj??liyyah), Muteakhkhir?n Period Asharite Kal?m