Hüseyin Sadettin Arel'in Türk makam müziğinde çok seslilik düşüncesi: "Beşleme No. 1" eserinin analizi
Hüseyin Sadettin Arel's thought on polyphony in Turkish makam music: Analysis of "Beşleme No. 1"
Yazar: ORKUN ZAFER ÖZGELEN
Danışman: PROF. DR. GÖZDE ÇOLAKOĞLU SARI ; DOÇ. DR. SADIK UĞRAŞ DURMUŞ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Müzik = Music

Özet:
İTÜ Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Müzikoloji ve Müzik Teorisi Anabilim Dalı Müzikoloji ve Müzik Teorisi Programında doktora tezi olarak hazırlanan bu çalışmada; Hüseyin Sadettin Arel'in bestecisi olduğu Beşleme No. 1 adlı eser ele alınmıştır. Bu doğrultuda, çok seslilik, çalgı kullanımı ve çalgısal müziğin Türk makam müziğindeki izdüşümleri tarihsel açıdan incelenmiş ve Arel'in bestecilik düşüncesi çerçevesinde Beşleme No. 1'in müzikal analizi yapılmıştır. Eserin bestelendiği tarihten itibaren müzikal olarak ilk kez ele alınması, dönemin çok seslilik anlayışını makamsal müzik doğrultusunda anlamak açısından önemli bir kapı aralamıştır. 
Çalışmamız bu doğrultuda beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüme tekabül eden giriş bölümünün ardından gelen ikinci bölümde özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan geleneksel çalgı orkestralarının kimlik ifadesindeki yeri ele alınmıştır. Bu doğrultuda çeşitli toplumların bağımsızlık mücadelesinde geleneksel çalgı orkestralarının rolü incelenmiştir. Özellikle 19. yüzyılda yükselişe geçen milliyetçilik ve eşzamanlı olarak ele alabileceğimiz rasyonelleşme düşüncesi hem dünyada hem de ülkemizde önemli etkiler yapmıştır. Müzik açısından baktığımızda rasyonelleşmenin müziği notaya alma, kaydetme, arşivleme gibi modernleşmenin emarelerini pekiştirdiğini söyleyebiliriz. Milliyetçilik ise hem kimlik açısından kendini ortaya koyma, hem de dünyaya 'kendini kanıtlama' ya da 'meşruiyet' kazandırma doğrutulsunda müziği ve müzisyenleri şekillendirmiştir. 
Daha sonra edvar adı verilen eski nazariyat kaynaklarında çalgıların teorik alandaki yeri ele alınmıştır. Edvar kitaplarında özellikle ses sisteminin çalgılar üzerinden anlatılması ve organolojik bilgiler verilmesi çalgı bilimiyle teorinin paralel seyrettiğini gözler önüne sermiştir. Bu meyanda Kanuni Hacı Arif Bey, Tanburi Cemil Bey, Ali Rifat Çağatay ve Şerif Muhittin Targan gibi çalgısal müziğe hem beste alanında, hem de teorik olarak çalışmalar kazandırmış isimlerin eserleri incelenmiş ve Arel'in kemençe beşlemesi fikrine giden süreç irdelenmiştir. Çağatay'ın ud triosu geleneksel Türk makam müziği çalgıları için çok sesli olarak bestelenmiş ilk eser olması sebebiyle özellikle ele alınmış ve Çağatay ile Arel'in çalışmalarında Türk makam müziğinin çok seslendirilmesi konusundaki ortak noktalar tespit edilmiştir. 
1923'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin rasyonel düşüncesi dönemin sanat ve müzik çevresini de şüphesiz etkilemiştir. Bu doğrultuda yeni kurulan cumhuriyetin dünyaya kendini kabul ettirme hatta 'ispat' çalışmaları kaçınılmaz olmuştur. Bunun sonucunda ortaya çıkan müziğin çok seslendirmesi bu sürecin en önemli müzikal ayaklarından biridir. Bu çerçevede var olan müzikleri çok seslendirme ve çok sesli bir 'Türk müziği' inşa etme çalışmaları hızla ivme kazanmıştır. Çok seslendirme çalışmalarının ilk basamağını 'Türk beşlileri'nden başlatabiliriz, bununla beraber Türk makam müziği bestecilerinden de bahsedebiliriz. Bu kişilerden ön plana çıkan isimlerden biri şüphesiz Hüseyin Sadettin Arel'dir. Çalışmamızın üçüncü bölümü Arel'in hayatı, yayıncılığı ve besteciliğini kapsamaktadır. Özellikle Öztuna gibi Arel hakkında kapsamlı biyografi çalışmaları yapan yazarlar referans gösterildiğinden, Arel'in yayıncılığı ve besteciliği daha detaylı ele alınmıştır. Şehbal, Türklük Dergisi, Musiki Mecmuası gibi yayınlarda hem yöneticilik, hem de yazarlık yapan Arel'de Tanzimat düşüncesinin rasyonel tavrı öne çıkmaktadır. Bu doğrultuda dönemin önemli müzik ve edebiyat yazarları bu dergilerde yer almış ve 'milli' kimlik ve kültürü oluşturma konusunda önemli gelişmeler yaşanmıştır. Özellikle Fransızca müzik terimlerinin bizzat Arel tarafından Türkçeye çevrilmesi dikkat çeken noktalardandır. Arel'in besteciliği ise hem didaktik, hem de yenilikçidir. Yazdığı eserlere tasviri isimler vermesiyle impresyonist bestecilere yaklaşan Arel, çok sesli eserlerinden başka dönemin Türk makam müziği bestekârlarında görülmeyen partisyon kullanımı, hız ve gürlük terimleri, metronom belirteci gibi detaylı nota yazımı ile Türk makam müziği besteciliğine yeni bir bakış açısı getirmiştir. Bu meyanda geleneksel sazları makamsal çok seslilik içinde kullanmasıyla da, ilk örnek ve kanımızca didaktik eserler vermiştir. Kanımızca bu eserlerin müzik estetiğinden ya da müzikal ifadeden çok, Türk makam müziği bestecilerine örnek teşkil olma amacı daha yüksektir. 
Arel kemençe beşlemesi projesini hem organolojik olarak, hem de bestecilik açısından oluşturmuştur. Batı müziğindeki yaylı dörtlü ve beşlilerden ilham alarak oluşturduğu kemençe beşlemesi için yazdığı müzik örnekleri, dönemin çok seslilik anlayışının Türk makam müziğine tatbikinin ilk örneklerindendir. Çalışmamız dördüncü bölümünde Arel'in Beşleme No. 1 adlı eserinin müzikal analizi kapsamlı olarak ele alınmış ve Arel'in besteciliği çerçevesinde Türk makam müziğinde çok seslilik anlayışı irdelenmiştir. Beşlemenin analizi makam dizilerinin romen rakamlarıyla derecelendirilmesi doğrultusunda klasik armoni yöntemiyle yapılmıştır. Makam dizileri hem anahtar kullanımı hem de makamsal yapıların çok seslilik çerçevesinde bestelenmesiyle Arel'in 'şed makam' kavramı doğrultusunda tespit edilmiştir. 
Bölümün devamında analiz yönteminden bahsedilmiştir. Bu doğrultuda kullandığımız terimler, makam yapıları, şed makam (göçürülmüş) ele alınmış ve hangi çerçevede kullanıldığı açıklanmıştır. Bu meyanda AEU sistemine dayalı Türk makam müziğinde bir tam sesin 9 komaya eşit bölünmemesinden kaynaklı olarak karşımıza çıkan majör, minör, eksilmiş ve artmış akor yapılarının dışındaki akorlar eser içinde belirtilmiştir. Bu akorlar koma farklılıklarından kaynaklı olarak tonal müzik çerçevesinde değerlendirilemeyeceğinden dolayı, tespit edilen yapılar; Tip-1, Tip-2, Tip-3… olarak isimledirilmiştir. Akor tiplerinin belirlenmesi; makamsal müzik kapsamında klasik armoni yöntemiyle çok sesli olarak bestelenen eserlerdeki akorların majör, minör benzetmelerinden arınmasını sağlamıştır. Böylelikle örneğin Rast makamı içinde bir akorun hem koma değeri olarak, hem de Rast makamının perdeleri çerçevesinde tespit edilmesi olanaklı hale gelmiştir.
Beşinci bölümde Beşleme No. 1 adlı eserin müzikal analizi yer almaktadır. Analiz; çok seslilik anlayışını, kullanılan makamları ve makamsal yapı içindeki akorları, kullanılan teknik terimleri içermektedir. Bu meyanda AEU sistemine uyan ve uymayan yapılar, çift çeşni ve makamlı kullanımlar, tonal müzik unsurları tespit edilmiş ve örneklendirilmiştir.

Abstract:
This study prepared as a dissertation at the ITU Graduate School, Musicology and Music Theory Program,  Beşleme No. 1 which was composed by Hüseyin Sadettin Arel, was discussed. In this regard, polyphony, use of traditional Turkish instruments and projections of instrumental music in Turkish makam music were examined historically and within the framework of Arel's musical thought.
In Hüseyin Sadettin Arel's (1880-1955) works such as ikileme, üçleme, and dörtleme composed for Turkish makam music instruments, and 'kemençe beşlemesi' project, which he approached especially from organological perspective, can be considered as a kind of a statement that polyphonic makam music can be performed with Turkish makam music instruments. Arel presents a 'pitch' and 'education' system built on the pitch system of Western music in order to legitimize Turkish makam music. A similar inspiration can be seen in his polyphonic instrumental compositions. The studies on the kemençe beşlemesi until today have remained in historical and organological scopes, the work has not been performed until today, and no harmonic or makam analysis has been made. In this study and in our PhD thesis, the subject has been discussed for the first time in the direction of musical and harmonic analysis. 
Our study consists of five chapters in this direction. In the second part, the place of traditional instrument ensembles, which emerged especially in the first half of the 20th century, in expression of identity is discussed. In this regard, the role of the ensembles which have traditional instruments in the struggle for independence of various societies has been examined. The reason of why we investigated those ensembles and studies, have influenced Arels' thoughts in the idea of modernization and statement of identity. 
In the continuation of the same section, the place of instruments in the theoretical field in old theoretical sources called 'edvar' are discussed. In Edvars, especially the explanation of the pitch system through instruments and the giving of organological information reveal that instrumental science and theory proceed simultaneously. In this regard, some important names such as Kanuni Hacı Arif Bey, Tanburi Cemil Bey, Ali Rifat Çağatay and Şerif Muhittin Targan, who contributed both in the field of intrumental music composition and theoretical studies were discussed and the process leading to the idea of Arel's kemençe quintet was examined. Çağatay's ud trio was specifically discussed because it was the first piece composed polyphonically for traditional Turkish makam music instruments, and the common points of the works of Çağatay and Arel were identified.
The rational thought of the Republic of Turkey, which was founded in 1923, undoubtedly influenced the art and music environment of the period. In this regard, it became inevitable for the newly established republic to try to make itself accepted and even to 'prove' itself to the world. The polyphony of the resulting music is one of the most important musical steps of this process. In this context, efforts to polyphonize existing music and build 'a polyphonic Turkish music' have rapidly gained momentum. We can start the first step of polyphonic studies with the Turkish Fives (Ahmet Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin, Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Necil Kazım Akses), but we can also talk about Turkish makam music composers. One of the prominent names among these people in the field of Turkish makam music composition, is undoubtedly Hüseyin Sadettin Arel. The third part of our study comprises Arel's biography, publishing, composing. Arel's publishing and composing were discussed in more detail, especially since writers such as Öztuna, who made comprehensive biography studies about Arel, were cited. The rational attitude of Tanzimat thought is prominent in Arel, who works as both a manager and writer in publications such as Şehbal, Türklük Dergisi, Musiki Magazine. In this regard, important music and literature writers of the period took part in these magazines and important developments were experienced in creating 'national' identity and culture. One of the striking points is that French musical terms were translated into Turkish by Arel himself. Arel's composition is both didactic and innovative. Arel, who came close to the impressionist composers by giving descriptive names to the works he wrote, brought a new perspective to Turkish makam music composition with his polyphonic works and detailed notation such as the use of score, tempo and dinamic terms, and metronome marker, which were not seen in the Turkish makam music composers of the period. In this sense, by using traditional instruments in modal (makamsal) polyphony, he has produced exemplary and, in our opinion, didactic works. In our opinion, the purpose of these works is to set an example for Turkish maqam music composers rather than musical aesthetics or musical expression.
Arel created the kemençe quintet project both organologically and in terms of composition. The musical examples he wrote for the kemençe quintet, inspired by the string quartets and quintets in Western/European music, are among the first examples of the application of the polyphony concept of the period to Turkish makam music. Arel added the nut to the kemençe, to equalize the length of the strings and named the kemençe he formed as the 'soprano kemençe'. Like the register of the violin family in the West, he constructed the idea of 'kemençe beşlemesi', which he named as alto, tenor, bass, and double bass kemençe. While this design proved that the violin family of the West could be formed with an Turkish makam music instrument, Arel also aimed to establish a new type of traditional instrument ensemble. The book 'Asri Kemence', written by Zühdu Rıza Tinel in 1922, where he gives organological suggestions and advice on the kemençe, and mentions that the kemençe beşlemesi was formed as an example from the four-stringed kemençe and violin family, is one of the most important sources presenting the first ideas of the beşleme. This study examines several examples in the Beşleme no. 1, which is written for five different instruments, consists of 200 measures, and has many sections in it. In this context, the parts that we think will reveal Arel's understanding of composition have been selected and exemplified from the work, which has been extensively explained and analyzed in our PhD thesis. 
In the fourth chapter, the analysis method is mentioned. In this regard, the context of the terms that we use such as makam structures, şed makam (transposed makam) are discussed and explained. In the Arel-Ezgi-Uzdilek (AEU) system there are 24 pitches in an octave and the intervals are not equal. For that reason, in the harmonic analysis of the work many types of chords were encountered, determined and listed with comma values of the building intervals. The harmonic analysis was made within the scope of tonal harmony terminology with additional chord types. In addition to chords like major, minor, augmented and diminished, we encounter a wide range of chord types and called them such as 'Type-1, Type-2, Type-3…' in the piece. This is because in the Turkish makam music framework, the AEU system divides a major second into 9 commas (koma). 
In addition to the use of free counterpoint writing style in the beşleme in general, homophonic passages are also encountered from time to time. In the piece, G clef (treble clef) for the ney (reed flute), G clef for the soprano kemençe, tenor clef for the tenor kemençe, alto clef for the alto kemençe, and the F clef (bass clef) for the bass kemençe are used. There is a register that exceeds five octaves. Key (makam) signatures, separate instrument parts, pizz., rallent., octave sign, ritardando, slurs, etc., which are not very common in Turkish makam music notation system, and meticulously including technical terms such as tempo and dynamics are important in terms of their contributions to Turkish makam music instrumental music. The form of the beşleme can be considered through-composed in Western music: it is not associated with a certain theme, is free-flowing and possesses an uninterrupted structure. Considering the quartet and quintet instrument groups in Western music, Arel's use of four types of kemençe and ney instrument in the kemençe beşlemesi can be associated with the presence of woodwind instruments as a supporting element in forms such as divertimento and serenade, especially in the Classical Period. The reasons such as the fact that the piece was not published, and that it contains difficult passages in terms of Turkish makam music instrument performance, have hindered the performance of the piece until today. Examination and analysis of all polyphonic works of Hüseyin Sadettin Arel, together with his work called beşleme, will also shed light on his idea and movement of blending makam music with polyphony.
In the fifth chapter places the analysis of Beşleme No. 1. It includes the understanding of polyphony, the makams and the chords within the modal structure, and the technical terms used. In this regard, structures that comply or do not comply with the AEU system, usages of çeşni and makam together (called 'çift çeşnili' or 'çift makamlı'), and tonal musical elements have been identified and exemplified.