Klasik uluslararası ilişkiler teorilerinde uluslararası sistemin doğası sorunu: Realizm, liberalizm ve marksizm
The problem of nature of international system in classical international relations theories: Realism, liberalism and marxism
Yazar: MUHAMMED ALİ AĞCAN
Danışman: DOÇ. DR. FUAT AKSU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2003
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Uluslararası İlişkiler = International Relations

Özet:
Bu çalışmanın amacı, klasik Uluslararası İlişkiler teorilerinin ortak sorunsalını 
ve ontolojik farklılaşmasını bulmaktır. Uluslararası sistemi betimlemek, açıklamak ve 
kurgulamak işlevine sahip olan Uluslararası İlişkiler teorilerinin, bu çalışmada ilk ve 
temel olarak uluslararası sistemin doğasına yönelik olarak farklılaştıkları ileri 
sürülmüştür. Dolayısıyla, öncellikle modern uluslararası sistemin temel parametreleri, 
kurucu unsurları ortaya konulmuştur. Bu yapılırken çıkış noktası olarak Ortaçağ 
Avrupa'sındaki uluslararası ilişkiler düşüncesi seçilmiştir. Burada, Ortaçağ 
Avrupa'sındaki uluslararası ilişkiler düşüncesi ortaya konulmuş ve ne tür 
dönüşümler/değişiklikler sonucu modern uluslararası sistemin doğuşunun gerçekleştiği 
tartışılmıştır. Modern uluslararası sistemin doğuşu incelendikten sonra önce siyaset 
felsefesi bağlamında daha sonra bir disiplin olarak Uluslararası İlişkiler teorilerinin 
modern uluslararası sistemin doğasını nasıl tanımladıkları ve bu sisteme nasıl bir 
çerçeve çizdikleri incelenmiştir. Bu bağlamda realizm, liberalizm ve marksizmin, ilk 
olarak, uluslararası sistemin doğası tanımlamasına daha sonra da hem Avrupa için hem 
de diğer tüm kültür ve toplumlar için üst bir kimlik ve uluslararası sisteme bir çerçeve 
olarak öneri ve öngörülerine bakılmıştır. Sonuç olarak ise, uluslararası sistemin değerkültür bağımlı olup olmadığına, bu bağlamda Uluslararası İlişkiler teorilerinin temel 
ayrılık noktasının kaynağının ne olduğu ve bunun Uluslararası İlişkiler disiplini 
açısından etki/sonuçları ile ilgili çıkarımlara ulaşılmıştır. 
Ortaçağ Avrupa'sında uluslararası ilişkiler düşüncesi iki düzlemde gelişmiştir. 
İlk düzlem Ortaçağ uluslararası ilişkiler paradigmasını da oluşturan Kilise ve Roma 
dini-siyasi üst kimliğinin şekillendirdiği tüm Katolik Avrupa'yı kuşatan bir içeriktedir. 
Belirleyici unsurun Hıristiyanlık olduğu bu düzlemde, uluslararası ilişkiler Hıristiyan 
olanlar ile olmayanlar arasındaki ilişkileri tanımlamaktadır. İkinci düzlem, birinci 
düzlemi üst kimlik olarak kabul etmiş alt siyasi kimliklerden oluşur. Şehir yönetimleri, 
küçük krallıklar ve yerel siyasal yapılanmalardan oluşan bu alt siyasi kimlikler, Kilise 
ve Roma'nın dini-toplumsal sistemi içindeki değer ve kurallar çerçevesinde aralarındaki 
ilişkileri geliştirmiştir. Bu bağlamda paradigma içi uluslararası ilişkiler olarak 
belirtilebilir. Kilise ve Roma kuşatıcı üst kimliğinin zayıflamasına paralel olarak, 
Rönesans ve Reformasyon ile hem felsefi-siyasi hem de dini anlamda Kilisenin 
iii
belirlediği düşünce, siyaset ve toplumsal algılamalar değişmiştir. Bu anlamda modern 
uluslararası sistemin ayırtedici özellikleri olan devlet, siyasi meşruiyet kaynağı olarak 
halk iradesi, devletler arası ilişkiler, reason of state ve güç dengesi nosyonları ve 
anlayışları daha da belirgin bir hal almıştır. Böylece modern uluslararası sistemin ilk 
oluşumu, kavramsal çerçevesi ve temel parametreleri ortaya çıkmıştır. 
 Uluslararası İlişkiler teorileri ise oluşan modern uluslararası sistemi betimlemek 
ve açıklamak çabası içindedirler. Her bir teori uluslararası sistemin doğasını açıklayacak 
ve tümü ile kuşatacak bir çerçeveyi sunmaya çalışır. Bu bağlamda, Uluslararası İlişkiler 
teorilerindeki temel sorun, oluşan modern uluslararası sistemde, Ortaçağ Avrupa'sında 
Kilise ve Roma'nın gördüğü işlev olan tüm Avrupa'yı kuşatan üst bir kimlik ortaya 
koyamamak olarak belirmektedir. Dolayısıyla bu çalışmada klasik Uluslararası İlişkiler 
teorileri olarak adlandırılan realizm, liberalizm ve marksizm modern uluslararası 
sistemin ontolojik meşruiyetini oluşturma çabası içinde farklılaşmaktadırlar. Bu 
çerçevede her bir teori öncellikle modern uluslararası sistemin doğasını açıklamak 
noktasında daha sonra da, uluslararası sistemin kuşatıcı üst kimliğini belirlemek ve bir 
dünya düzeni tasavvuru geliştirmek noktasında bu farklılaşmayı yaşamışlardır. 
Modern uluslararası sistemi tanımlamaya yönelik olarak oluşturulan Uluslararası 
İlişkiler teorilerinden biri olan realizm, uluslararası sistemin doğasını çatışmacı bir 
içerikle tanımlamıştır. Roma ve Kilisenin, Avrupalının dünya düzeni algısını, siyasal 
birimlerin motivasyon kaynağını ve beslendikleri dini-felsefi ve siyasi temelleri 
bağlamında oluşturduğu kuşatıcı üst kimliğinin yerine, realistler, dünyevi boyutta 
devletin aşkınlaştırılması ve bu kurumların varoluşsal nedeni olarak gücün ve çıkarın 
mutlaklaştırılmasının, insan motivasyonuna kötümserci bakış açısının, dünya düzeninin 
çatışma temelli mekanik bir dengeye ulaşabileceği anlayışlarının bütününün bir araya 
gelerek oluşturduğu çerçeveyi yerleştirmişlerdir. Ulaşılan sonuç ise, modern uluslararası 
sistemin çatışmacı ve anarşik karakterli olduğu, bu sistemin devamını sağlayacak, 
devletlerin kuşatıcı üst kimliği olabilecek unsur olarak da güç dengesinin kabul edildiği 
bir yaklaşım tarzıdır. 
Bu çalışmada Uluslararası İlişkiler teorileri içinde ikinci sırada ele alınan 
liberalizm, modern uluslararası sistemin doğasını rasyonel insanın makul 
davranacağından, cumhuriyetçi-demokratik devletlerin rasyonel insanın kapasitesini 
iv
gerçekleştirebileceği bir yönetim anlayışından ve evrensel değerler olarak kabul ettiği 
"serbest ticaret", "evrensel hukuk", "bireyin evrensel hakları", toplumlar arası karşılıklı 
işbirliği ve "tüm insanlığın karşılıklı hak ve sorumluğu" gibi 
kavramlardan/önermelerden hareketle barış ve uyum içinde tanımlar. Bu barışçıl 
uluslararası sisteme ise evrensel olduğu düşünülen demokratik ve cumhuriyetçi 
değerleri kuşatıcı üst kimlik olarak önerir. Bu tanımlamayı, hem Avrupa'ya hem de tüm 
dünyaya (coğrafya ve insanlık anlamında) tek geçerli dünya düzeni algısı olarak sunar. 
Klasik Uluslararası İlişkiler teorileri içinde son olarak ele alınan marksizm, 
uluslararası ilişkileri, üretim tarzları arası ilişkiler olarak görmektedir. Üretim tarzının 
şekillendirdiği sosyal formasyonlar arası ilişkiler hem toplumsal hem de uluslararası 
ilişkileri oluşturur. Bunun yanında, modern uluslararası sistem kapitalist üretim tarzının 
egemen olduğu kapitalist uluslararası sistem olarak tanımlanmaktadır. Marksizm, 
kapitalist devletlerden oluşan uluslararası sistemin doğasını, burjuvazinin egemen 
olduğu kapitalist devletlerin "bitmek tükenmek bilmeyen daha fazla kâr ve piyasa için 
girdikleri mücadele"den dolayı çatışmacı bir karakterde betimlemektedir. Kapitalist 
mücadeleden kaynaklanan uluslararası sistemin savaşım durumu ancak komünist dünya 
düzeni ile barışçıl yapılabilir. Buna göre, insanın özgürleştiği, kendi kapasitesini 
gerçekleştirebildiği, sınıfsız ve refahın ortak bölüşüldüğü komünist toplum/sistem, 
modern uluslararası sistemin yaşam alanı olabilecek üst bir kimlik olarak 
sunulmaktadır. 
Sonuç olarak iki gurupta ele alınabilecek çıkarımlara ulaşılmıştır. Modern 
uluslararası sistemin doğuşu incelenerek, ontolojik bir tahlille içinde yaşadığımız 
uluslararası sistemin soykütüğü ortaya konulmuştur. Bu bağlamda modern uluslararası 
sistemin, Batının kendi iç dini-siyasi ve iktisadi dönüşüm ve gelişmeler neticesinde 
ortaya çıktığı dolayısıyla Avrupa değer algısının ve coğrafyasının izlerini taşıdığı 
belirlenmiştir. Buna göre, hem ulus-devletin kökenleri, hem kapitalist üretim tarzı hem 
dini ve dünyevi alanın ayrımı hem de demokratik liberal değerler bu dönüşümlere bağlı 
olarak oluşturulmuştur. İkinci olarak modern uluslararası sistemin doğuşu incelenerek, 
Uluslararası İlişkilerin ortak sorunun felsefi arkaplanına ulaşılmıştır. Zira buna göre, 
klasik Uluslararası İlişkiler teorileri olan realizm, liberalizm ve marksizm en temelde 
oluşan modern uluslararası sistemin doğasına yönelik tanımlamada farklılaşmaktadırlar.

Abstract:
The aim of this thesis study is to figure out the common problematic and 
ontological differentiation of the classic International Relations theories. In this work, it 
is asserted that these theories, which try to explain, define and set the international 
system, are firstly and basically differentiated according to their view of the nature of 
the international system. So, the basic parameters and founding elements of the modern 
international system are expressed. The basis of this claim is the analysis of the 
international relations thought of Medieval Europe. In here, the international relations 
thought in Medieval Europe and its change and transformation that gave rise to the 
modern international system are explained. After the emergence of modern international 
system is discussed, the definition of international relations theories' modern 
international system are introduced, firstly in the context of political philosophy and 
then from the view of international relations as a discipline. The frame of international 
relations according to these theories is also discussed. In this nexus, the focus is the 
definition of the nature of the international system and suggestion of a super-identity 
and a frame for international system of Realism, Liberalism and Marxism for all 
cultures and societies beside Europe. As a result, the main themes are the international 
relations theories' value based nature, the basic differentiation point of the theories and 
the effects and results of this on the discipline. 
International relations thought in Medieval Europe is developed at two levels. 
The first level is the Rome and Catholic Church's political and religious identity that 
covers all Catholic Europe by shaping the international relations paradigm. At this level 
Christianity is the determining factor and the mean of international relations is defined 
as the relations among Christians and the other. The second level is composed of the 
sub-identities (City administrations, small kingdoms and territorial political 
establishments) that accept the first level's super-identity. These sub-identities 
developed a relationship among them according to values and norms of the Rome and 
Catholic Church. In this context it is an intra paradigm relationship. Parallel to the 
weakening effectiveness of Rome and Church's covering super-identity, by the 
Renaissance and Reformation the political, social and philosophical ideas, which is 
vi
defined by Church, has transformed. The notions of state, public will, inter state 
relations, reason of state and balance of power became clearer as a distinguishing 
elements of modern international system. Thus, the first establishment, the conceptual 
frame and the basic parameters of modern international system are emerged. 
International relations theory is working for defining this emerging international 
system. Each theoretical approach wants to create a frame covering and defining the 
nature of international system. The problem of the modern international relations theory 
is inability of setting a comprehensive thought as Mediaeval Europe's Rome-Catholic 
Church system did. For this reason Realism, Liberalism and Marxism, which are labeled 
as classical theories in this study, are differentiated from each other in according to the 
definition of ontological legitimacy of modern international system. In this frame each 
theory firstly defines the nature of modern international system, than find the covering 
super-identity of modern international system and finally creates a world order 
imagination. And this creates the differentiation of these theories. 
Realism perceives the nature of modern international system as conflicting. 
Instead of Medieval Europeans world order perception, motivation of political branches 
and political-religious basis of covering super-identity of the Rome-Church system, 
Realism offers a frame of transcendentalization of a secular state, power and interest as 
a base of state absolutisation, pessimistic view of human motivation, and a mechanical 
conflictual balance theory for world order. The result of this view is, the perception of 
international system as anarchic and conflicting, and the balance of power as a covering 
super-identity for creating an international order. 
Liberalism, the second international relations theory in this study, defines the 
nature of international system as peaceful and coherent on the basis of rational 
behaviors of rational individual, claim of the self realization of rational individual's 
capacity in a republican-democratic administration, pre-acceptance of universal values 
as free trade, universal law, universal rights of individual, cooperation of societies, 
reciprocal rights and duties of whole humanity. According to Liberalism the superidentity of international system is the universal democratic-republican values. 
Liberalism offers this definition as a unique world order perception for the whole world 
without distinguishing cultures. 
vii
Marxism, the last classical theory in this study, sees the international relations as 
the relationship between different societies that have different modes of production. The 
social formation that is shaped by mode of production determines both social and 
international relations. Beside this, the modern international system is accepted as the 
capitalist international system that is dominated by capitalist mode of production. 
According to Marxism the nature of capitalist international system is so conflictual 
because of the endless struggle for national interest and profit. This conflictual nature of 
the capitalist international system can be made peaceful by only through the domination 
of Communist system all over the world. So, Marxism offers a classless social structure 
in which human is emancipated, realized its self capacity by equal distribution of 
wealth, as a super-identity for international system. 
As a result, two groups of conclusions have emerged. On the one hand, by 
examining the emergence of the modern international system, in through an ontological 
analyses, a genealogy of the international system has been presented. In this regard, it is 
defined that international system was emerged by the effects of the western religious 
and political transformations and for this reason it is shaped by the European values. 
Continuing with this the roots of nation state, capitalist mode of production, division of 
secular and religious spheres, democratic liberal values, are explained on this base. On 
the other hand, by examining the emergence of modern international system, I reached 
to the philosophical background as a common problematic of the international relations 
theories. In line with this, I conclude that classical international relations theories, 
Realism, Liberalism, and Marxism, are differentiated on the issue of definitions of 
nature of modern international system.