Tarihi ve mimari özellikleri ile İzmir kortijoları
The Izmir cortijos with historical and architectural features
Yazar: GAMZE ÇİĞİT
Danışman: DOÇ. DR. ŞAKİR ÇAKMAK
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Yahudiler, MÖ. 6. yüzyılda anavatanlarından kovularak dünyanın farklı
ülkelerine göç etmiş ve yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Yahudilerin önemli bir kısmı İber
Yarımadası'na yerleşerek buradaki kültürü kendi kültürleriyle birleştirerek özgün bir
kimlik yaratmışlardır. Sefarad Yahudileri olarak bilinen bu topluluk 1492 yılında tekrar
göçe zorlanmış ve Osmanlı Devleti'ne sığınarak yeni bir yaşam kurmuşlardır. Bu
dönemde henüz bir kasaba görünümünde olan İzmir, 17. yüzyıldan itibaren birçok etnik
kökenli topluma kucak açmıştır. Sefarad Yahudilerinin de içinde bulunduğu birçok
topluluk İzmir'e, nitelikli ve niteliksiz iş gücü için gelmeye başlamıştır. Kente gelen
Yahudiler kendilerine kurdukları mahalleler etrafında örgütlenmiş, şehrin iktisadi, ticari
ve sosyal yaşantısına katkıda bulunmuşlardır.
Sefarad Yahudilerinin İber Yarımadası'ndan getirdikleri kültürün izleri sivil
konut mimarisinde de kendini göstermiştir. Mimari kökeni antik dönemlere kadar
uzanan ve Ladino dilinde kortijo olarak bilinen konut türü, her ne kadar İber
Yarımadası'ndaki kullanım işleviyle aynı olmasa da İzmir'de de inşa edilerek kentin
çok kültürlü katmanında yerini alabilmiştir. Birinci ve İkinci Juderia olarak bilinen
Yahudi mahallelerinde, İzmir'in tarihi kent dokusu içerisinde inşa edilen kortijolar
mimarisiyle oldukça dikkat çekmiştir. Ortak bir avlu çevresine yerleştirilmiş
mekanlarıyla bir arada yaşamı, aynı dini ritüelleri gerçekleştiren bireylerin ibadetlerini
ve dayanışmayı destekleyen bir mimari organizasyona sahiptir. 1948 yılına kadar
çoğunlukla yoksul Yahudi aileler tarafından kullanılan bu yapılar, Yahudilerin kentten
göç etmesiyle birlikte farklı etnik kökenli topluluklara ev sahipliği yapmıştır. Dönüşüm
süreci yaşayan kortijoların halk arasındaki isimleri de değişmesine karşın ortak
yaşamları paylaştıran mimari kurgusu bir süre daha devam etmiştir. Günümüzde ise
birçoğu ya metruk halde ya özgün işlevinin dışında kullanılmaktadır. Çevre ve insan
faktörlerinden dolayı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan bu özel mimari kentin
tarihi dokusunun renkliliğini ve bir dönemin sosyal yaşantısını göstermesi açısından
önem arz etmektedir.

Abstract:
The Jews were expelled from their homeland in the 6th century BC and migrated
to different countries of the world and continued their lives. A significant number of
Jews settled in the Iberian Peninsula and created a unique identity by combining the
culture there with their own. This community, known as Sephardic Jews, was forced to
emigrate again in 1492 and took refuge in the Ottoman Empire and established a new
life. Izmir, which was still a town in this period, welcomed many ethnic communities
from the 17th century onwards. Many communities, including Sephardic Jews, began to
come Izmir for both skilled and unskilled labor. The Jews who came to the city
organized themselves around the neighborhoods they established and contributed to the
economic, commercial and social life of the city.
The traces of the culture brought by Sephardic Jews from the Iberian Peninsula
have also manifested themselves in civil housing architecture. The type of dwelling
known as cortijo in Ladino, whose architectural origins date back to ancient times, has
been built in Izmir and has been able to take its place in the multicultural layer of the
city, even though its function is not the same as in the Iberian Peninsula. In the Jewish
neighborhoods known as the First and Second Juderia, the cortijos built within the
historical urban fabric of Izmir attracted attention with their architecture. With its spaces
placed around a common courtyard, it has an architectural organization that supports coexistence, worship and solidarity of individuals performing the same religious rituals.
Until 1948, these buildings were mostly used by poor Jewish families, but after the
Jewish exodus from the city, they became home to communities of different ethnic
origins. Although the names of the cortijos, which went trough a transformation
process, changed among the people, the architectural fiction that shared common lives
continued for a while. Today, most of them are either abandoned or used outside their
original function. This special architecture, which is in danger of extinction due to
environmental and human factors, is important in terms of showing the color of the
historical texture of the city and the social life of a period.