Tokat ilinde 65 yaş ve  üzeri kişilerde çinko eksikliği prevalansı ve etkileyen faktörlerin incelenmesi
The prevalence of zinc deficiency and analysis of influencing factors in individuals aged 65 and over in the tokat province
Yazar: KENAN YUSUF GÖRGEL
Danışman: PROF. DR. MÜCAHİT EĞRİ
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Halk Sağlığı = Public Health

Özet:
Amaç: Çinko eksikliği tüm dünyada özellikle de gelişmekte olan ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Vücutta demirden sonra en çok bulunan eser element olan çinko, 300'den fazla enzimin yapımına katılmaktadır. Bu nedenle çinko eksikliği, bağışıklık sistemi, sinir sistemi, büyüme ve gelişme, üriner sistem, gastrointestinal sistem ve dermatolojik bozukluklar gibi birçok organ ve sistemi olumsuz etkilemektedir. Çinko eksikliği önlenmezse ciddi sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Özellikle çinko eksikliği açısından riskli grupta yer alan yaşlı bireylerde bu durum daha da önem kazanmaktadır. Literatürde, yaşlı popülasyonda çinko eksikliğinin daha sık görüldüğü çeşitli çalışmalarla ortaya konulmuştur. Bu çalışmada, yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin prevalansını saptamak, bu eksikliğin sebeplerini irdelemek, çeşitli sağlık sonuçları üzerindeki etkilerini bulmak ve bu eksikliğin önlenmesine yönelik stratejilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Kesitsel nitelikte olan bu çalışma Tokat il ve ilçelerinde 65 yaş ve üzerindeki bireylerde çinko eksikliği prevalansı ve etkileyen faktörlerin incelenmesi amacıyla yürütüldü. Çalışmaya katılan gruba Tokat merkez ve ilçelerinde belirlenen Aile Hekimliği Birimleri (AHB) aracılığıyla ulaşılmış olup çalışma 01.12.2023 – 31.05.2024 tarihleri arasında yürütüldü. Örneklem grubunun büyüklüğünün hesaplanmasında Epi İnfo 7.0 programı kullanılarak hedeflenen nüfus 496 olarak bulundu. Araştırma öncesinde Etik Kurul Onayı ve çalışmanın birinci basamakta yapılması için ilgili izinler alındı. Araştırma, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinatörlüğü tarafından (2023/80) desteklendi. Araştırmaya katılmayı kabul eden tüm bireylere beş bölümden oluşan anket soruları yüz yüze yöntemiyle yöneltildi. Ankette yaşlı bireylerin malnütrisyonunun değerlendirmek amacıyla Mini Nutrisyonel Değerlendirme (MNA) Testi uygulandı. Testte 17 puanın altı malnütrisyonlu, 17-23,5 puan arası malnütrisyon riskli, 23,5 puanın üzeri ise normal olarak değerlendirildi. Sonrasında oksipital bölgeden 1-2 cm saç örnekleri alındı. Toplanan saç numuneleri yıkanıp kurutulduktan sonra çözdürülüp indüktif eşleşmiş plazma (ICP) cihazı ile analizi gerçekleştirildi. Çinko eksikliği, saç çinko düzeyinin 70 µg/g'nin altında olması olarak tanımlanmış ve referans olarak Uluslararası Çinko Beslenmesi Danışma Grubu (IZiNCG) değerleri esas alınmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen veriler bilgisayar ortamına aktarıldı. Tanımlayıcı istatistikler, Mann Whitmey-U, Kruskal Wallis-H, Pearson ki-kare testi, Fisher'ın kesin ki-kare testi, Spearman kolerasyon ve Binary lojistik regresyon analizi IBM SPSS 20.0 paket programı kullanılarak yapıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edildi.
Bulgular: Araştırmaya katılan 475 katılımcının %54,1'i (n=257) erkek, %45,9'u (n=218) kadındır. Katılımcıların yaş ortalaması 70,91±6,47 yıl (65-94 yaş) idi. Katılımcıların saç çinko düzeyleri incelendiğinde, ortanca değeri 125,36 (IQR:164,80) µg/g olarak bulunmuştur. Cinsiyet, yaş grupları, eğitim ve çalışma durumu, gelir gider dengesi, yaşanılan yer, kaldığı kişi sayısı, iştah, ana öğün sayısı, beslenme konusunda bilgi, kronik hastalık sayısı, pnömokok aşısı, diyabet, hiperkolesterolemi, böbrek yetmezliği, MNA puanı, kırmızı et ve baklagilin az tüketimi gibi durumlar çinko düzeyini anlamlı şekilde etkilemiştir (p<0,05). Çalışmamızda, araştırmaya katılan bireylerin %34,5'inde (n=164) çinko eksikliği bulunmuştur.  Çinko eksikliğini çalışma durumu, gelir gider dengesi, birlikte kaldığı kişi sayısı, sigara, kahve, iştah, ana öğün sayısı, fiziksel aktivite yapma, hipertansiyon, kalp damar hastalığının varlığı gibi durumlar etkilemiştir (p<0,05). Ayrıca çinko eksikliği olanlarda enfeksiyon, saç dökülme ve unutkanlık sıklığı daha fazlaydı. Bununla birlikte MNA testine göre katılımcıların %4,0'ünde malnütrisyon, %34,1'inde malnütrisyon riski vardı. Özellikle malnütrisyonu olan bireylerin yaklaşık yarısında (%47,4) çinko eksikliği tespit edilmiştir. 
Sonuç: Bu çalışma neticesinde yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin yaygın olduğu (%34,5), çinko eksikliğinin birçok faktörden etkilendiği ve birçok sağlık sorunları ile ilişkili olduğu saptanmıştır. Malnütrisyonu olan bireylerde çinko eksikliği prevalansının daha yüksek olması, çinko eksikliğinin yaşlı bireylerde beslenme durumu ile yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin önlenmesi ve yönetimi için konuya daha fazla yoğunlaşılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, çinko eksikliği ortaya çıkmadan alınacak koruyucu sağlık önlemleri birçok sağlık problemini kontrol altında tutacaktır.  
Anahtar kelimeler: Çinko, Çinko Eksikliği, Prevalans, Malnutrisyon, Yaşlı Bireyler

Abstract:
Aim: Zinc deficiency is a significant public health concern worldwide, particularly in developing countries. As the second most abundant trace element in the human body after iron, zinc is a structural component of more than 300 enzymes. Therefore, zinc deficiency adversely affects numerous systems and organs, including the immune and nervous systems, growth and development, the urinary system, the gastrointestinal tract, and dermatological health. If left unaddressed, zinc deficiency can lead to serious health issues. This is especially critical in elderly individuals, who are at a higher risk of zinc deficiency. Various studies in the literature have demonstrated that zinc deficiency is more prevalent in the elderly population. This study aims to determine the prevalence of zinc deficiency in elderly individuals, investigate the underlying causes, identify its impact on various health outcomes, and develop strategies for preventing this deficiency.
Method: This cross-sectional study was conducted to investigate the prevalence of zinc deficiency and its influencing factors among individuals aged 65 and over in Tokat province and its districts. The study population was reached through Family Health Units (FHU) in the center of Tokat and its districts, and the study was carried out between December 1, 2023, and May 31, 2024. The sample size was calculated using the Epi Info 7.0 program, yielding a target population of 496 individuals. Prior to the study, ethical approval and relevant permissions for conducting the research in primary care settings were obtained. The research was supported by Tokat Gaziosmanpaşa University Scientific Research Projects (BAP) Coordination Unit (project number 2023/80). All individuals who agreed to participate in the study were administered a face-to-face questionnaire consisting of five sections. The Mini Nutritional Assessment (MNA) test was applied to evaluate malnutrition in the elderly. In the test, a score below 17 indicated malnutrition, a score between 17 and 23.5 indicated a risk of malnutrition, and a score above 23.5 was considered normal. Subsequently, 1-2 cm hair samples were collected from the occipital region. The collected hair samples were washed, dried, dissolved, and analyzed using an inductively coupled plasma (ICP) device. Zinc deficiency was defined as a hair zinc level below 70 µg/g, based on reference values established by the International Zinc Nutrition Consultative Group (IZiNCG). The data obtained from the study were entered into a computer for analysis. Descriptive statistics, Mann-Whitney U, Kruskal-Wallis H, Pearson's chi-square test, Fisher's exact chi-square test, Spearman's correlation, and binary logistic regression analysis were performed using IBM SPSS version 20.0. A statistical significance level of p<0.05 was considered.
Results: Among the 475 participants in our study, 54.1% (n=257) were male, and 45.9% (n=218) were female. The mean age of the participants was 70.91±6.47 years (range: 65-94 years). The median hair zinc level was found to be 125.36 (IQR: 164,80) µg/g. Factors such as gender, age groups, education and employment status, income-expense balance, place of residence, number of household members, appetite, number of main meals, nutritional knowledge, number of chronic diseases, pneumococcal vaccination, diabetes, hypercholesterolemia, renal failure, MNA score, and low consumption of red meat and legumes significantly affected zinc levels (p<0.005). Zinc deficiency was identified in 34,5% (n=164) of the participants. Zinc deficiency was influenced by factors such as employment status, income-expense balance, number of household members, smoking, coffee consumption, appetite, number of main meals, physical activity, hypertension, and cardiovascular disease (p<0.005). Additionally, participants with zinc deficiency had a higher frequency of infections, hair loss, and memory loss. Moreover, according to the MNA test, 4.0% of participants were malnourished, and 34,1% were at risk of malnutrition. Notably, nearly half (47,4%) of the malnourished individuals were found to have zinc deficiency.
Conclusion: Our study reveals that zinc deficiency is prevalent among the elderly (34.5%) and is influenced by various factors and associated with multiple health issues. The higher prevalence of zinc deficiency among malnourished individuals highlights the close relationship between zinc status and nutritional health in the elderly population. These findings underscore the need for increased focus on preventing and managing zinc deficiency in elderly individuals. Furthermore, implementing preventive health measures to address zinc deficiency before it occurs will be crucial in managing various pathological conditions.

Key words: Zinc, Zinc Deficiency, Prevalence, Malnutrition, Elderly