Kent biçimi-ulaşım etkileşimine ilişkin (tarihsel ve güncel) yaklaşımlar ve İstanbul örneği
Historical and contemporary approaches to urban form-transportation relation and a case study of İstanbul
Yazar: ESİN ÖZLEM AKTUĞLU AKTAN
Danışman: PROF. DR. ZEKİYE YENEN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Ulaşım = Transportation ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Gelismekte olan ülkelerde kentlesme ekonomik ve sosyal degisimin etkin bir egilimidir. Belliihtiyaçları saglamak için olusan kentsel hareketlilik sorunu (ulasım), kentlerin yayılmasının venüfusun kentlesme oranındaki artısının kısmen kentlesmeye yansıması ile çogalmıstır.Gelisme yönünde yapılan müdahaleler dogayı tüketerek yapay çevreye dönüstürmektedir.Kent biçiminin -kentiçi ulasım teknolojisinin gelisimi kosutunda- kontrolsüz biçimlenisisonucu karsıkarsıya kaldıgı bu durum; nüfus?erisilebilirlik iliskisi, kentin (sıçramalaryapamadan) yayılması, kentiçi toplu ulasımın yetersizligi, mesafeye bagımlı zaman-mekaniliskisi vb. sorunlar yaratmaktadır.Tezin amacı, kent biçiminin -özellikle ulasım sistemine baglı olarak- gelecekte alacagıbiçimleri tartısmak, bu baglamda stanbul örneginde planlama eylemine veri olusturmaktır.Bu sonuca kentin ve içinde yer aldıgı çevrenin -ulasım sistemindeki gelismelere baglı olaraktarihselsüreç içinde nasıl etkilendiginin incelenmesi, günümüzdeki bazı dünya kentlerininkent biçimlerinden çıkarımlar yapılması ve stanbul için -stratejik ve bütünsel bir yaklasımlageleceksenaryoları kurgulanması ile ulasılmıstır.Tez kapsamında kent biçiminin gelisimine iliskin tarihsel ve güncel yaklasımlar, ulasımfaktörü (biçim-ulasım etkilesimi) çerçevesinde incelenmistir. Kent biçiminin yaya ölçegindengünümüz metropolüne kadar geçirdigi evreler çalısmada dünya kentlerinden örnekleresliginde ele alınmıstır. Gelecege yönelik daha duyarlı kurgular yapılması hedeflenmistir.Birinci bölümde amaç ve bu amaca ulasmak için olusturulan hipotez ve alt hipotezlerbelirtilmistir; kapsam, bölüm içerikleri, süreç ve yöntem açıklanmıstır.kinci bölümde kent biçimine iliskin tarihsel yaklasımlar ısıgında biçim ve kent biçimininkavramsal tanımı, kent biçimine etki eden faktörler ve bunlardan kentiçi ulasım faktörü öneçıkarılarak kentsel fonksiyonların özelinde degerlendirmesi yapılmıstır. Ayrıca kamusal alan,kent biçimine iliskin modeller kuramsal ve kuram dısı olusumlar kentiçi ulasım baglamındaincelenmistir. Kent biçimine iliskin olusumlar ve ütopyalar kentiçi ulasım ile iliskili olarakaktarılmıstır.Üçüncü bölümde kent biçimi-kentiçi ulasım iliskisi baglamında kent biçimine iliskin güncelyaklasımlar tartısılmıstır. Tarihsel süreç içinde ulasım ve gelisimi, kent biçimi ile ulasımiliskilendirilerek kentiçi ulasımının biçimin olusmasındaki mekansal etkisi üzerindedurulmustur; dünya kentlerinin gelisiminde biçimlerini etkileyen ulasım girdileri, karayolu,denizyolu ve raylı sistemlerin olusması ve havalimanlarının konumu tartısılmıstır. Kentiçiulasım sistemleri ile öne çıkan kentler, biçimlerinin olusumunda önemli girdi olusturangelismeler dikkate alınarak örneklenmistir.Dördüncü bölüm stanbul kent biçiminin olusumunda ulasımın etkisinin irdelenmesidir. Bubölüme stanbul'un gelisiminde kent biçimini etkileyen ulasım girdileri ile baslanmıs,denizyolu sisteminin olusumu, raylı sistemin gündeme gelmesi ve karayolu sistemininolusması ile tarihsel süreç içinde ele alınmıstır. Havalimanlarının konumu konusu kentiçiulasımı etkileyen odaksal boyutu ile ele alınmıstır.Günümüze kadar yapılan plan çalısmalarıulasım iliskileri ile kentin biçimsel gelisimi baglamında incelenmistir.Besinci bölümde stanbul'un makroformu için kurgulanan ulasım bazlı gelecek senaryolarıtartısılmıstır. Konulara kent bütününde bakmanın rasyonel bir yöntem oldugu kabulü iledavranılan bu tezde farklı degiskenler ve degismezler öngörülerek stanbul'un stratejikplanlanması için faydalı verilere ulasılmıstırAnahtar kelimeler: Kent biçimi, kent makroformu, kentiçi ulasım, sehir planlama, stanbul

Abstract:
Urbanization is an important consequence of social and economic change in developingcountries. Urbanization of the population increased and cities sprawled into larger areas. As aresult urban transportation problem grew. Actions taken to support the development isexhausting the nature and transforming it into an artificial environment. This situation whichis a consequence of uncontrolled development of urban macroform (along withunderdeveloped city transportation technology) creates problems such as populationaccessibility, sprawling of the city (without any step changes), insufficient masstransportation and time-space (location) relation dependency on distance.The purpose of the thesis is to discuss the future urban forms- especially related with thetransportation system, and to generate data for planning by studying Istanbul as a case. Theconclusion is drawn by studying how the city and its environment were affected by thedevelopments in transportation system during history, by examining urban forms of someworld cities and by putting together future scenarios for Istanbul.In the thesis, historical and modern approaches to the development of urban form are analyzedwithin a transportation factor frame (form-transportation interrelation.) Phases of urban form,from pedestrian scale to contemporary metropolis are discussed by examples from worldcities.In the first section, the purpose and the substance of the thesis are stated. Hypothesis and subhypothesisare proposed. The context of the thesis and sections are explained.In the second section, form and urban form are defined conceptually in the light of historicalapproaches. Especially urban functions and in-city transportation factor, of all factorsaffecting urban form, are discussed. Public areas, urban form models, theoretical and nontheoreticalsettlements and their relation with in-city transportation are examined. Urban formand utopias are also discussed with in-city transportation relation.In the third section, modern approaches to urban form are discussed from an urban form- incitytransportation interaction stand point. Transportation and its development during historyare studied. The link between urban form and transportation is determined and the spatialeffects of in-city transportation on urban form development are elaborated. The transportationinput to the development of world cities, `highway systems development?, `sea transportsystems development?, `railway systems development? and `locations (roles) of airports? arediscussed. Cities standing out with in-city transportation systems are selected consideringinstances (turning points) effecting their urban developments.Fourth section is dedicated to studying the effects of transportation on Istanbul urban formdevelopment. The section starts with transportation input to urban development of Istanbul(especially mass transit systems) and the subject is covered on a historical basis by seatransport systems development, railway development and highway development. Focal effectsof airports to in-city transportation are covered.Plans which were put on the table until today, applied completely or partially are studied froma transportation relation and urban form development stand point.In the fifth section of the thesis, future scenarios based on transportation are predicted forIstanbul?s macroform. In this thesis, it is accepted that studying some topics at macro level ofurban form, without getting into details, is a rational method. Various variables and nonvariablesare stated and useful data were generated for strategical planning of Istanbul.Keywords: Urban form, urban macroform, urban transport, city planning, stanbul.