Çatışma alanlarında kültürel miras yönetimi:‎ Irak örneği
Cultural heritage management in conflict areas:‎ The case of Iraq
Yazar: OMAR JASSAM FATHEL ALHAMO
Danışman: DOÇ. DR. ALİ KAZIM ÖZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik alanlar = Archeological areas ; Irak = Iraq ; Kültürel miras = Cultural heritage ; Savaş alanları = Battlefields ; UNESCO = United Nation Educational Scientific and Cultural Organization ; Çatışma = Conflict

Özet:
Kültürel miras yönetimi uzmanlık alanı arkeoloji bünyesinde öne çıkan modern ‎disiplinler arasında sayılmaktadır. Dünyanın kültürel ve doğal miras alanlarını ‎yönetme sürecine duyulan ihtiyaç, birçok değişkenle birlikte bu alanları olumsuz ‎yönde etkileyen silahlı çatışmalar yüzünden giderek artmaktadır. Bu uzmanlık alanı ‎dünya devletlerinin tamamı tarafından, akademik ve uygulamalı düzeyde ‎geliştirilmekte ve güncellenmektedir. İnsanlık ve kültürel mirasla beraber çevresel ‎doğal mirası korumaya yönelik duyarlılık bu alana gösterilen ilgiyi katlayarak ‎arttırmaktadır. Bu çerçevede, birçok ulusal ve uluslararası düzeyde, hem devlete bağlı ‎kurum ve kuruluşlar, hem de sivil topluma bağlı yapılanmalar ve oluşumlar teşekkül ‎etmiştir. Bu kuruluşlar, doğal ve kültürel arkeolojik alanları ortaya çıkarma, ‎sınıflandırma, yönetme, koruma ve bakım süreçlerini üstlenerek, belirlenmiş alanların ‎güvenliklerini ve gelişimlerini sağlamak üzere örgütlenmişlerdir. ‎
Aynı zamanda bu kuruluşlar; arkeolojik faaliyetlerin altyapısıyla ilgili ‎yönetimsel ve gelişimsel planlamaların düzenlenmesinin ötesinde, gerekli yasal ‎işlemlere yönelik kanun tasarısı hazırlama, tüzük, mevzuat ve yönetmelik oluşturma ‎sürecinde de aktiv rol oynamaktadırlar. Bununla beraber, dünyada yaygın bir şekilde ‎bulunan sit alanlarının korunmasının ve kalkınmasının garanti altına alınması adına ‎devletlerarası antlaşmalar ile bölgelerarası uzlaşmalara da katılmaktadırlar. Özellikle ‎silahlı çatışma zamanlarında bu kuruluşlar, arabulucu vasfıyla yasal yollara ‎başvurmaktadırlar. ‎
Kültürel miras alanlarının korunmasına yönelik tüm uluslararası antlaşmalara ‎ve özel yasal düzenlemelere rağmen bu dokunulmaz alanlar, askeri ve sivil silahlı ‎çatışmalar sonucunda büyük yıkım ve tahribata uğramıştır. Böylece insanlık, ‎doğrudan ve dolaylı yoldan silahlı saldırıların hedefi olması nedeniyle, dünyanın ‎birçok ülkesinde tehlike altındadır. Ortadoğu ülkeleri arasında özellikle Irak'taki ‎arkeolojik alanlar, uzun bir süredir tahribat, yıkım ve hırsızlığa maruz kalmıştır.‎
Bu çalışmanın temel amacı; silahlı çatışma alanlarının ortasında kalan Irak ‎bölgesinin, kültürel miras yönetimi bakımından ele alınması, incelenmesi ve çözüm ‎önerileri getirilmesidir.‎
Birinci bölümde; kültürel ve doğal mirasın mahiyeti ve önemi, çeşitleri ve ‎türleri sunulacaktır. Ardından ikinci bölümde; genel olarak kültürel mirasa yönelik ‎öncelikli riskler ve karşılaşılan tehditler ele alınacaktır. Üçüncü bölümde ise; özellikle ‎savaş ve silahlı çatışma dönemlerinde Irak'ın arkeolojik deneyimi ve kültürel miras ‎alanlarının yönetimi incelenecektir. Bu açıdan Irak kültür miras alanlarının yıkım, ‎tahribat ve çalınma faaliyetleri gözler önüne serilecektir. Özellikle 2014-2017 tarihleri ‎arasındaki kısa bir zaman diliminde DAEŞ olarak bilinen silahlı çeteler tarafından ‎işgal edilen özellikle Ninova ilindeki arkeolojik alanlarda, anıtsal ve tarihsel açıdan ‎paha biçilemez kültürel unsurlara karşı gerçekleştirilen patlatarak yok etmek, tahribat, ‎kaçakçılık vb. olumsuz faaliyetlerin dökümü çıkarılacaktır. Dördüncü bölümde ise; ‎uluslararası antlaşmalar ve yerel sözleşmeler çerçevesinde yürütülen, kültürel miras ‎alanlarının korunması süreçlerinin etkinlikleri ve çabaları ele alınmıştır. Bunun yanı ‎sıra, Irak'ta kültürel miras yönetimi çalışmalarında karşılaşılan sorunların ‎incelenmesine yer verilmiştir. Son olarak, araştırma sırasında ulaşılan genel sonuçlar ‎doğrultusunda sorunlara yönelik muhtemel çözüm önerileri oluşturulmuştur.‎
‎ ‎
Anahtar Kelimeler: Arkeoloji, Kültürel Miras, Yönetim, Irak, Ninova, ‎UNESCO.‎

Abstract:
One of the most prominent modern disciplines of archaeology is the ‎speciality ‎of cultural ‎heritage management. The need for managing the ‎world's ‎cultural and ‎natural heritage sites is increasing because of armed conflicts that ‎negatively ‎affect ‎these areas, along with many other variables. This area of expertise ‎is developed and ‎‎updated at academic and practical levels by all the world's states. ‎Along with the ‎‎human and cultural heritage, the sensitivity to protect the ‎environmental natural ‎‎heritage has increased exponentially. In this framework, both ‎international and ‎national ‎institutions and organizations affiliated to the state, and ‎civil society ‎‎organizations, have been formed. These organizations have been ‎founded to make ‎‎classification, management, protection and maintenance processes ‎to ensure the ‎security ‎and development of natural, cultural archaeological sites.‎
These organizations, beyond organizing administrative ‎and ‎developmental ‎plans related to the infrastructure of archaeological activities, ‎also ‎play an active role ‎in the drafting of laws, regulations, legislation and regulations ‎for ‎legal procedures. ‎They also take part in interstate ‎agreements and inter-regional ‎agreements to ‎guarantee the protection and ‎development of the sites that are widely ‎available in the ‎world. Also, especially in ‎times of armed conflict, these organizations ‎are ‎resorting to ‎legal means.‎
Despite all the international treaties and special legal arrangements ‎for ‎‎protecting cultural heritage sites, these areas have suffered ‎distinguished ‎destruction ‎and demolition because of military and civil armed conflicts. Thus, ‎the ‎past, present ‎and future of humanity are in danger in many countries of the ‎world ‎as ‎they are the ‎target of direct and indirect armed attacks.‎ Most of ‎the archaeological ‎sites in the ‎Middle East, especially in Iraq, have been exposed ‎to ‎destruction, ‎destruction and ‎theft for a long time.‎
This thesis specializes in the management of cultural ‎heritage. Wherefore the ‎principal ‎purpose of this thesis is to study Iraq's experience in managing ‎its ‎cultural ‎heritage. ‎Iraq, which contains thousands of cultural heritage sites, is one of ‎the most ‎prominent ‎areas of armed conflict in the world. Therefore, this thesis ‎discusses and ‎analyzes the ‎experience of Iraq and its problems in this field, and puts ‎forward some ‎solutions and ‎proposals for the development of the management of cultural ‎heritage, ‎especially ‎during times of armed conflict.‎
In the first chapter, it will present the essence and importance of cultural ‎and ‎natural heritage and their types. Then, in the second chapter, ‎explains ‎the ‎risks ‎and ‎threats to cultural heritage.  While the third ‎chapter ‎‎‎includes the ‎discussion of ‎Iraq's ‎experiences in the management of cultural ‎heritage ‎‎‎sites, ‎especially in periods ‎of war ‎and armed conflict. Also, In this chapter ‎clarifies the ‎‎demolition, ‎‎destruction ‎and ‎theft activities of Iraqi cultural heritage sites, ‎through ‎history, ‎including, in ‎particular, ‎archaeological sites in the ‎governorates of Nineveh, which ‎were occupied ‎by armed gangs ‎known as ISIS during ‎the years ‎‎2014-2017. Those ‎armed gangs ‎destroyed the ‎archaeological sites and ‎detonated ‎them after stealing ‎their valuable ‎contents. In the fourth chapter of this study ‎‎deals with international ‎and domestic ‎efforts in the processes of protecting and ‎‎preserving cultural heritage ‎sites through ‎international laws, agreements and ‎‎covenants, besides researching some ‎problems ‎facing ‎managing cultural heritage in ‎Iraq. Finally, this is followed by the ‎study's ‎findings and ‎some solutions that are ‎thought to address some problems of the ‎cultural ‎heritage ‎management in Iraq.‎ ‎
‎
Keywords: Archaeology, Cultural Heritage, Management, Iraq, Destruction, ‎Conflict areas, UNESCO.‎