"Bey Böyrek hikâyesinin üç el yazması" -Mısır, Türk Dil Kurumu ve İstanbul Üniversitesi nüshaları- (İnceleme-metin)
"Three manuscript of the story of Bey Böyrek" -versions of Egypt, İstanbul University and Turkish Language Institution- (Analysis-text)
Yazar: NESLİHAN DELİCE
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM DİLEK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Bu çalışmada Bey Böyrek hikâyesinin el yazması varyantlarını karşılaştırmalı olarak incelemek ve benzeşen-ayrışan yönlerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu kapsamda hikâyenin Mısır, Türk Dil Kurumu ve İstanbul Üniversitesi nüshası olarak adlandırılan Osmanlıca el yazmaları Latin harflerine aktarılarak metin merkezli inceleme yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi, yöntem ve sınırlılıkları belirtilmiştir. İkinci bölümde destan ve halk hikâyesi kavramları, Türk kültüründe destan ve hikâye anlatma geleneği, Bamsı Beyrek Destanı ve Bey Böyrek yazmaları hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölüm, Bey Böyrek hikâyelerinin yapısal özelliklerine ayrılmış; metinler şahıs kadrosu, mekân, zaman, dil-üslup ve bakış açısı-anlatım teknikleri bakımından incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde hikâyelerin epizot ve şiir tahlili yapılmıştır. Epizot incelemesinde hikâyelerin olay örgüsü on sekiz alt başlıkta özetlenmiş, nüshalar birbirleriyle ve kök nüsha olan Bamsı Beyrek destanıyla karşılaştırılmıştır. Şiir tahlilleri kısmında söyleniş şekillerine göre gruplandırılan beyit ve dörtlükler, yapı ve anlam bakımından değerlendirilmiştir. Beşinci bölümde hikâyelerde tespit edilen folklorik unsurlara yer verilmiştir. Altıncı bölümde çalışmada ulaşılan sonuçlar paylaşılmış; metinler kısmında Osmanlıcadan aktarılan hikâyeler tarihi sırayla verilmiştir. Çalışma, sözlük ve kaynaklar ile tamamlanmıştır. Bey Böyrek hikâyesinin el yazma nüshalarının incelendiği bu çalışmada, hikâyenin Bamsı Beyrek destanının yanı sıra DKK'deki diğer hikâyelerle de -özellikle Kanturalı Destanı ile- ortak motifler taşıdığı tespit edilmiştir. Bey Böyrek hikâyeleri, destan geleneğinin olağanüstü motiflerini yitirmiş olsa da içindeki arkaik unsurlar tamamıyla kaybolmamıştır. Bu çalışma, yaklaşık 60 yıllık aralarla kaleme alınan üç eserin yazıldığı dönemlere ait sosyo-kültürel unsurlar ile Türkçenin ses bilgisi ve söz varlığı ekseninde geçirdiği aşamalara tanıklık etme imkânı vermektedir.

Abstract:
The purpose of this study is to comparatively analyse the manuscript variants of Bey Böyrek story and to reveal their similarities and differences. In this context, the Ottoman manuscripts of the story called Egyptian, Turkish Language Institution and Istanbul University copies were transferred to Latin letters and evaluated with text-centred analysis methods. In the introduction section, the supject, purpose, importance, method and limitations of the study are stated. In the second chapter, the concepts of epic and folk story, the tradition of telling epic and story in Turkish culture, Bamsı Beyrek Epic and Bey Böyrek manuscripts are given. The third chapter addresses the structural features of Bey Böyrek stories; the texts are analysed in terms of cast of characters, space, time, language-style and point of view-narrative techniques. In the fourth part of the study, episodic and poetry analyses of the stories were made. In the episodic analysis, the plot of the stories is summarised under eighteen supheadings, and the copies are compared with each other and with the root copy of the Bamsı Beyrek epic. In the poetry analyses section, couplets and quatrains grouped according to the way they are sung are evaluated in terms of structure and meaning. In the fifth chapter, folkloric elements identified in the stories are included. In the sixth chapter, the results of the study are shared; in the texts section, the stories transferred from Ottoman are given in historical order. The study is completed with a glossary and references. In this study, which analysed the manuscript copies of Bey Böyrek stories, it was determined that the stories have common motifs with the Bamsı Beyrek epic as well as with other stories in the DKK, especially with the Kanturalı Epic. Although Bey Böyrek stories have lost the extraordinary motifs of the epic tradition, the archaic elements in them have not completely disappeared. This study gives us the opportunity to witness the socio-cultural elements of the periods in which the three works were written with an interval of approximately 60 years and the phonology and vocabulary of Turkish.