Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde mercimekte görülen toprak kökenli fungal hastalıkların etmenleri, yaygınlıkları ve moleküler karakterizasyonları ile mücadele olanaklarının belirlenmesi
Determination of the causal agents, prevalence, molecular characterization and control possibilities of soilborne fungal diseases on lentils in Southeastern Anatolian Region
Yazar: PINAR SAĞIR
Danışman: PROF. DR. ŞENER KURT
Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bitki Koruma Ana Bilim Dalı / Fitopatoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışma, Diyarbakır, Mardin ve Şanlıurfa illerinde mercimek üretim alanlarında kök, kök boğazı ve gövde çürüklüğü ile solgunluk hastalığına neden olan toprak kökenli fungal etmenleri, yaygınlıkları ve moleküler karakterizasyonları ile mücadele olanaklarının belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Mercimek ekim alanlarında, 2020-2021 üretim sezonunda fide ve çiçeklenme-kapsül oluşum döneminde sörveyler gerçekleştirilmiştir. 
Mercimek ekim alanlarında yapılan sörveyler sonucunda; kök, kök boğazı ve gövde çürüklüğü ile solgunluk hastalık belirtileri saptanmıştır. Sörveyler sonucunda fide döneminde 149 ve çiçeklenme-kapsül oluşum döneminde 383 olmak üzere toplam 532 fungus izolatı elde edilmiştir. Fungal izolatlar, morfolojik ve mikroskobik özelliklerine göre gruplandırılmıştır. Her grubu temsilen seçilen izolatların tanısı moleküler yöntemler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Ön patojenisite testlerinde virülensliği yüksek olduğu belirlenen 32 izolat, patojenisite denemelerine alınmıştır. Fide döneminde Diyarbakır, Mardin ve Şanlıurfa illerinde hastalık oranı sırasıyla %12.3,  %26.0 ve %24.9, hastalığın yaygınlığı ise aynı sıraya göre %26.9, %65.3 ve %59.1; bu illerde çiçeklenme kapsül bağlama döneminde sırasıyla hastalık oranı %18.0, %17.6 ve %12.8, hastalığın yaygınlığı ise %29.2, %33.8 ve %34.2 olarak belirlenmiştir. Fide döneminde, 3 farklı cinse ait 7 fungus türü, çiçeklenme kapsül oluşum döneminde ise 6 cinse ait 10 fungus türü saptanmıştır. Patojenisite testlerinde F. acuminatum, F. redolens,  F. oxysporum, F. solani, F. culmorum, R. solani, A. alternata, A. chlamydosporigena, M. phaseolina, S. sclerotiorum, B. cinerea ve Sclerotium sp. funguslarının patojen olduğu tespit edilmiştir. Bitki kök ve gövdelerinde belirgin lezyonlar oluşturmuştur. F. acuminatum, F. redolens,  F. solani,  R. solani, M. phaseolina ve S. sclerotiorum'a karşı test edilen tüm mercimek çeşitlerinin reaksiyonları farklılık göstermiştir. Çeşitlerdeki hastalık indeksi, 1.0 (Fırat 87) ile 1.6 (Altıntoprak) arasında değişiklik göstermiştir. Fırat 87, Tigris ve Çağıl en az hastalanan çeşit olarak belirlenmiştir. Tohum ilacı olarak kullanılan 3 fungisitin etkinliği ve uygulama dozu funguslara (F. acuminatum, F. redolens, F. solani, M. phaseolina, , S. sclerotiorum, R. solani) göre farklılıklar göstermiştir. Doz artışı ile etki oranı arasında bir paralellik olduğu saptanmıştır. Bütün funguslara olan etkinlik birlikte değerlendirildiğinde; triticonazole + pyraclostrobin'nin 75 ml'lik dozu %60.6, fludioxonil + metalaxyl-M'in 250 ml'lik dozu %55 ve Bacillus subtilis QST 713 ırkı'nın 350 ml'lik dozu %37.4 oranında etkili olduğu belirlenmiştir. İlk iki fungusitin mercimek kök ve kökboğazı çürüklüğüne karşı tohum uygulaması şeklinde önerilebileceği kanısına varılmıştır.

Abstract:
This study was conducted with the aim of determining the soil-borne fungal pathogen causing root, crown rot and stem rot, as well as wilting disease in lentil production areas in Diyarbakır, Mardin, and Şanlıurfa provinces, along with their prevalence and molecular characterization, and exploring potential management strategies. Surveys were carried out in lentil cultivation areas during the seedling and flowering-capsule formation period in the 2020-2021 production seasons.
As a result of the surveys carried out in lentil cultivation areas; disease symptoms of root, collar and crown rot and wilt were detected. As a result of the surveys, a total of 532 fungal isolates were obtained, 149 in the seedling period and 383 in the flowering-capsule formation period. Fungal isolates were grouped according to their morphological and microscopic characteristics. The identification of isolates selected to represent each group was performed using molecular methods. 32 isolates, which were determined to have high virulence in preliminary pathogenicity tests, were included in pathogenicity trials. During the seedling period, the disease rate in Diyarbakır, Mardin and Şanlıurfa provinces was 12.3%, 26.0% and 24.9%, respectively, and the prevalence of the disease was 26.9%, 65.3% and 59.1%, respectively; in these provinces, the disease rate was determined as 18.0%, 17.6% and 12.8%, and the prevalence of the disease was 29.2%, 33.8% and 34.2%, respectively, during the flowering and capsule setting period. During the seedling period, 7 fungal species belonging to 3 different genera were detected, and during the flowering capsule formation period, 10 fungal species belonging to 6 genera were detected. In pathogenicity tests, F. acuminatum, F. redolens, F. oxysporum, F. solani, F. culmorum, R. solani, A. alternata, A. chlamydosporigena, M. phaseolina, S. sclerotiorum, B. cinerea and Sclerotium sp. Fungi was determined to be pathogenic. It caused significant lesions on plant roots and stems. The reactions of all lentil varieties tested against F. acuminatum, F. redolens, F. solani, R. solani, M. phaseolina and S. sclerotiorum showed differences. The disease index in the varieties varied between 1.0 (Fırat 87) and 1.6 (Altıntoprak). Fırat 87, Tigris and Çağıl were determined as the least sick varieties. The effectiveness and application dose of the 3 fungicides used as seed pesticides differed depending on the fungi (F. acuminatum, F. redolens, F. solani, M. phaseolina, S. sclerotiorum, R. solani). It was determined that there is a parallelism between the dose increase and the effect rate. When the effectiveness against all fungi was evaluated together; it was determined that the 75 ml dose of triticonazole + pyraclostrobin was 60.6% effective, the 250 ml dose of fludioxonil + metalaxyl-M was 55% effective, and the 350 ml dose of Bacillus subtilis QST 713 strain was 37.4% effective. It was concluded that the first two fungicides can be recommended as seed application against lentil root and crown rot.