Hanefî usulcülerinden kadı ebû zeyd ed-debûsînin kıyas nazariyesi (takvimül-edille adlı eseri çerçevesinde) /
Yazar: TEMEL KACIR
Danışman: PROF.DR. FERHAT KOCA
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: İslam hukuku = Islamic law

Özet:
Hanefî Usulcülerinden Kadı Ebû Zeyd ed-Debûsî'nin KıyasNazariyesi (Takvimü'l-Edille Adlı Eseri Çerçevesinde) adlı bu çalışmamızdaFukaha metodunun günümüze ulaşan ikinci usûl eseri olan Takvimü'ledille'deDebûsî'nin kıyas hakkındaki görüşleri ve kendisine yöneltilenitirazlar beraber verilmeye çalışılmıştır.Tezin giriş bölümünde Debûsî'nin yaşadığı dönem, hayatı, eserleri ileHz. Peygamber döneminden başlayarak geniş anlamda kullanılan re'yinkıyas formatına dönüştürülme aşamaları incelenmiştir.Birinci bölümde Debûsî'nin, Takvimü'l-edille'de kıyas konusunuişlerken kavramlara yüklediği manayı, kıyasın sahih olması için gerekli olanşartları, kıyasın üzerine bina edildiği illetin anlamını, etkisini ve onun te'sirineengel olan halleri nasıl ele aldığını tespit etmeye çalıştık. Bu tespit yapılırkenHanefi doktirinin ilk eserlerinden olan Cessas'ın (ö. 370/981) "el-Fusûl fi'lUsûl? adlı eseri ile Debûsî'nin te'sir ettiği Serahsî ve Pezdevî'nin Usûllerindenfarklı olan yönleri, bu esere tenkit olarak yazılan Ebu'l-Muzaffer Sem'ânî'nin?Kavâtıu'l-Edille fi'l-Usûl? adlı eseri ile, Gazzâlî'nin ?Şifaü'l-Ğalil? eserindeverilen cevaplar ortaya konmaya çalışılmıştır.İkinci bölümde ise illetlere yönelik itirazlar, illetlerin tercihi ve illetlerleilişkisi bulunan sebep, şart ve alâmet kavramları üzerinde durulmuştur.Debûsî merkezli yaptığımız bu çalışmada ulaştığımız sonuç; nassınmanasını genişletme anlamına gelen kıyası, subjektif değerlendirmelerdenkurtarabilmek için kıyas ve illet hakkında birtakım teorik şartların ilerisürüldüğü tespit edilmiştir. Ayrıca konu, giderek İslam HukukuMetodolojisinden Cedel ilmine doğru bir kayma göstermiştir. Böylece kıyasınhem alanı daralmış hem de işlevsiz hale gelmeye başlamıştır.

Abstract:
In our this study named ?One of the Hanaphite Methodologists QadiAbu Zaid al-Dabbuse?s Theory of Analogy (qıyas) (in the frame of his workTaqveem al-Adellah)? we have tried to give both al-Dabbuse?s opinions onanalogy (qıyas) and objections to him, in Taqveem al-Adellah which is thesecond work of the jurists method on methodology attained us.In the Introduction part of the thesis, al-Dabbuse?s era, life, worksand the transformation stages of the term re?y into the analogy (qıyas) form,which was used since the Prophet?s (pbuh) time in wide sense have beenexamined.In the firs part, we have tried to designate al-Dabbuse?s giving ameaning to the terms while examining the analogy (qıyas) subject,requirements for analogy to be correct and valid, meaning of the cause (illet)on which the analogy is built, its effect and his examining form of thesituations prevent its effect. While designating, we have tried to reveal thedifferent aspects from the Cassas?s (d. 370/981) al-Fusul fi?l-Usul that is oneof the first works of the Hanaphite doctrine, and the methodologies ofSarakhsi and Pazdawi who influenced by al-Dabbuse, as well as theresponses existing in Abu?l-Muzaffar Sam?ani?s Kawâtı?u?l-Adellah which waswritten to criticize al-Dabbuse?s book and Ghazzali?s Shifau?l-Galeel.In the second part, we have dwelt on objections to the causes,preferring them and the concepts connected with them like reason (sebep),stipulation (şart) and indication (alâmet).The conclusion of this study centered on al-Dabbuse is that: Sometheoretical provisions have been put forward to save the analogy (qıyas) thatmeans to expand the sense of the text (nass), from subjective evaluations.Besides, the matter had a tendency to Debating Science (İlmu?l-Cedel) fromIslamic Jurisprudence Methodology by degrees. Thus, the sphere of analogy(qıyas) both became narrow and got nonfunctional.