Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Gediz havzalarındaki Türk dönemi köprüleri
Bridges of Turkish era in Büyük Menderes (Maiandros), Küçük Menderes (Kaystros) and Gediz (Hermos) basins
Yazar: ENDER ÖZBAY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERTAN DAŞ
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Akarsular = Streams ; Büyük Menderes Havzası = Great Menderes Basin ; Gediz Havzası = Gediz Basin ; Köprüler = Bridges ; Küçük Menderes Havzası = Küçük Menderes Basin ; Mimari = Architectural ; Su mimarisi = Aqua architecture ; Su yapıları = Water structures ; Tarihi yapılar = Historic structures ; Tarihi yollar = Historical roads

Özet:
Maddi kültür ürünleri ana kategorisinin mimari eserler grubunda, daha alt bir dal olarak da su yapıları kapsamında olan tarihî kâgir köprülerin Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Gediz Havzaları'nda keşfedilip incelenen örneklerini konu alan bu çalışma, ayrıca köprü yazınındaki tipoloji ve terminoloji sorunsalına da; köprülerin tarihî karayolu ulaşımı konusuyla doğrudan ilişkisi nedeniyle tarihi güzergâhlar hususuna da eğilmiştir.

Çalışmada incelediğimiz 106 köprü, Köprü Sayısı ve Kombinasyonuna Göre [Tekil Köprü, Birleşik (Kesik) Köprü]; Kemer Açıklığı Düzenine Göre [Tek Gözlü; Çok Gözlü (Ana Gözlü, Sıra Gözlü)]; Tabliye Eğimine Göre [Düz; İki Yöne Eğimli (Dik Eğimli, Hafif Eğimli, Kambur/Parabolik Eğri Şeklinde); Bir Yöne Eğimli; Orta Bölüm Düz - İki Yanı Eğimli]; Plan Şemasına Göre [Doğrusal planlı); Eğmeçli veya Zikzak Planlı] olmak üzere dört ana özellik açısından belirlenen 10 tip ve onların da 5 alt tipi içinde değerlendirilmiştir. Tip ve özelliklerin oranları, birbirleriyle kombinasyonları, havza ve yüzyıllara dağılımları analiz edilerek grafiklerle, tablolarla gösterilmiştir.

İncelemeler neticesinde bilinmeyen bazı köprüler ortaya çıkarılmış, varlığı bilinen bazı köprülerin bilinmeyen yönlerine dikkat çekilmiş, mimari özellikler birçok açıdan değerlendirilmiş, köprülerin Batı Anadolu ticaret güzergâhları içinde bilinmeyen bazı yollara delalet ettiği saptanmış; buna istinaden köprülerin konumlarını ve güzergâhları gösteren bir harita hazırlanmıştır. Köprülerin söz konusu bölgede Türk Dönemi ticari-kültürel-askeri hareketliliğinin yanı sıra mimarlık faaliyetlerinin ve uygarlık gelişiminin yaygınlığına ve hızına da dikkat çekmektedir.

Anahtar sözcükler: köprü, kemer köprü, su yapıları, tarihî güzergâhlar, yol ağı

Abstract:
This study, which deals with the examples of historical masonry bridges discovered and examined in the Büyük Menderes, Küçük Menderes and Gediz basins, which are within the scope of water structures as a lower branch in the architectural works group under the main category of tangible cultural products, also treates the problematique of typology and terminology in the bridge literature, and the historical routes.

106 bridges we examined in the study, have been evaluated in 10 types and 5 subtypes which determined in terms of four main characteristics as following: According to the Number and Combination of Bridges [Single Bridge, Combined Bridge]; According to the Arch-Span Order [Single Span; Multi-Span (Main Span, Rowed Spans)]; According to the Deck Slope [Flat; Two Directional Slopes (Steep Sloped, Low Sloped, Parabolic Curve Shaped); Inclined to One Direction; Middle Section Straight – Two Ends Slopes]; According to the Plan Scheme (Linear Plan; Incurved or Zigzag Plan]. The ratios of the types and features, their combinations with each other, their distribution to the basins and centuries are analyzed and shown in graphs and tables.

As a result of the examinations, some unknown bridges have been unearthed, the unknown aspects of some known bridges have been pointed out, architectural features have been evaluated in many ways, and the bridges have been identified to indicate some unknown roads within the Western Anatolian trade routes; based on this, a map showing the locations and routes of the bridges was prepared. It draws attention to the prevalence and speed of architectural activities and civilization development as well as the commercial-cultural-military mobility of the Turkish Period in the region in question.

Keywords: bridge, arch bridge, water architecture, historical routes, road system