Van ilinde doğal olarak yetişen Iris spuria L. subsp. musulmanicatürünün morfolojik-moleküler karakterizasyonu ve süsbitkisi özelliklerinin belirlenmesi
Morphological - molecular characterization anddetermination of ornamental plant characteristics of Irisspuria L. subsp. musulmanica species growing in van province
Yazar: MEHMET NURİ ÇAVUŞOĞLU
Danışman: PROF. DR. NALAN TÜRKOĞLU ; DOÇ. DR. ÇEKNAS ERDİNÇ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışmada Van ilinde doğal olarak yetişen Iris spuria L. subsp. musulmanica
türünün morfolojik - moleküler karakterizasyonu ve süs bitkisi özellikleri belirlenmiştir.
Türün yayılış gösterdiği 5 farklı lokasyonda gelişme periyoduna bağlı olarak farklı
dönemlerde ziyaret edilmiştir. Bu popülasyonları en iyi temsil edecek şekilde ve
popülasyonlara zarar vermeden 60 adet bitki örneği metoda uygun olarak toplanmıştır.
Aynı zamanda Iris spuria L. subsp. musulmanica türü ile genetik yakınlıklarını
belirlemek amacıyla Iris sari, Iris pseucaucasica ve kültür çeşidi olan Iris germenica
türleri kullanılmıştır.
Morfolojik karakterizasyon için UPOV kriterleri dikkate alınarak 25 adet
morfolojik özellik incelenmiştir. Moleküler karakterizasyon için ise net ve okunabilir
bant veren 11 ISSR primerine ait veriler kullanılmıştır. Morfolojik karakterizasyonda
Öklid, moleküler karakterizasyonda ise Jaccard benzerlik indeksleri kullanılarak
dendogram ve 2 boyutlu ölçeklendirmeler oluşturulmuş ve aksesyonlar arasındaki
akrabalık ilişkileri tespit edilmiştir.
Elde edilen veriler sonucunda morfolojik olarak birbirine en yakın 12.62 öklid
katsayısı ile Erçek bölgesinden toplanan E4-E5 aksesyon çifti olmuştur. Birbirine en uzak
aksesyon çifti ise 972.34 öklid katsayısı ile Göllü lokasyonunda toplanan G11 ve Akgöl
bölgesinde toplanan A8 aksesyonu olmuştur. Moleküler olarak birbirine an yakın
aksesyon çifti 0.87 Jaccard katsayısı ile aynı lokasyonda toplanan D3-D1aksesyonları
olmuştur. Birbirinde en uzak türler ise 0.04 Jaccard katsayı ile Erçek loakasyonunda
toplanan Iris spuria L. subsp. musulmanica aksesyonu (E2) ve Iris pseucaucasica (İP3)
türü arasında olmuştur.
Kullanılan 67 aksesyon içerisinde tamamı polimorfik olmak üzere toplam 58 bant
tespit edilmiştir. Polimorfizm bilgi içeriğinin (PIC) ortalama değeri 0.75, ortalama
polimorfik bant sayısı 5.7 ve polimorfizm oranı %100 bulunmuştur.
Süs bitkisi olarak Göllü ve Tutmaç lokasyonunda bulunan Iris spuria L. subsp.
musulmanica aksesyonlarının yüksek boylu olması, çiçek sapının kalın olması, boğum
sayısının az olması ve boğum arasının uzun olması sebebiyle kesme çiçek yetiştiriciliğine
uygun görülmüştür. Akgöl lokasyonundaki aksesyonların kısa boyu, büyük çiçeği, büyük
çiçek çapı ve yüksek boğum sayısıyla dış mekanlarda zemin örtücü olarak
değerlendirilmesi önemli görülmektedir.

Abstract:
In this study, morphological-molecular characterization of Iris spuria L. subsp.
musulmanica species which grows naturally in the Van province and ornamental plant
characteristics were determined. It was visited at different times depending on the
development period in 5 different locations where the species is distributed. In accordance
with the method, 60 plant samples were collected in a way that best represents these
populations and without harming the populations. At the same time, Iris sari, Iris
pseucaucasica and cultivar Iris germanica species were used to determine their genetic
affinities with Iris spuria L. subsp. musulmanica species.
For morphological characterization, 25 morphological features were examined,
taking into account the UPOV criteria. The data were obtained from 11 ISSR primers,
which gave clear and readable bands, were used for molecular characterization. The
genetic relatedness among the Iris genotypes was studied by examining dendrograms, 2D
scaling charts resulted from Euclidean distance obtained from phenotypic data and
Jaccard's coefficient obtained from molecular data.
As a result of the data obtained, the E4-E5 genotype pair collected from Erçek
region was the closest morphologically to each other with the Euclidean coefficient of
12.62. The most distant genotype pair from each other was G11 collected in Göllü
location and A8 genotype collected in Akgöl region with the Euclidean coefficient of
972.34. The ISSR-based genetic similarity values among 24 genotype ranged from 0.400
to 0.929. The genotypes closest to each other in molecular terms were D3-D1 genotypes
collected at the same location with a Jaccard coefficient of 0.87. The most distant species
from each other were between Iris spuria L. subsp musulmanica genotype (E2) and Iris
pseucaucasica (IP3) collected in Erçek location with a Jaccard coefficient of 0.04.
Among the 67 genotype, a total of 58 bands were detected, of which all bands
were polymorphic. The mean value of polymorphism information content (PIC) was 0.75,
the mean number of polymorphic bands was 5.7, and the polymorphism rate was 100%.
As an ornamental plant, Iris spuria L. subsp. musulmanica genotypes were found
suitable for cut flower cultivation due to their high stature, thick flower stem, low number
of nodes and long internodes. The genotypes in Akgöl location are considered important
in terms of being used as a ground cover outdoors with their short length, large flower,
large flower diameter and high number of nodes.