Bir deneysel arkeoloji çalışması: Antik Yunan ve Roma'da mekanik
An experimental archeology study: Mechanics in Ancient Greek and Rome
Yazar: MURAT DELİBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. ERDENER PEHLİVAN
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology

Özet:
Antik Yunan ve Roma Dönemine ait mekanik aletler ve bunların üretim
süreçlerine ilişkin problemler bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Deneysel olarak
üretilen model aletlerin on bir tanesi sivil, iki tanesi de askeri amaçlarda kullanılmış
aletlerden tasarlanmış.
Sivil amaçlara hizmet eden aletler şunlardır; Archimedes burgusu: Archimedes
tarafından icat edilen bu sistemde, silindir bir şaftın içerisinde sarmal bir mil
bulunmaktadır. Bir kol yardımı ile döndürülen bu mil su ve tahılları belirli bir
yüksekliğe çıkarmaktadır. Ktesibios'un su pompası: Suya yerleştirilmiş olan iki silindir
içerisinde bulunan pistonların karşılıklı olarak hareket ettirilmeleri ve valf'lerin de
sırasıyla açılıp kapanması sonucu yüksek irtifalara su ileten alettir. Dişli çarklardan
oluşan su değirmeni: Su değirmenine paralel olarak yerleştirilmiş olan dingilin, iki
farklı dişli çark yardımıyla oluşturulan mekanik sistemi çalıştırarak değirmen taşlarının
dönmesiyle mısır ve tahılların öğütülmesini sağlayan alettir. Tek kalaslı vinç: Tek
kalaslı olarak imal edilmiş olan bu vinç, sağa sola ve öne arkaya yatması sebebiyle
kaldırılan yüklerin daha pratik şekilde istenilen alana koşullandırılmasını sağlamaktadır.
İki vidalı pres makinesi: Meyve sularının çıkarılmasında kullanılmıştır. İki adet sonsuz
vidadan oluşan bu alette, uygulanan basıncın daha kuvvetli ve sabit kalmasını
sağlayarak daha fazla verim elde edildiği bilinmektedir. İki orbisli Trapetum teknesi:
Orbis olarak adlandırılan yarım küre şeklindeki değirmen taşlarının trapetum adı verilen
teknelerin içerisinde ahşap bir kol vasıtasıyla döndürülmesiyle zeytin tanelerinin
ezilmesini sağlayan alettir. Khorabates: Arazilerin parsellenme işlemlerinde yükseklik
farklarının belirlenmesi için kullanılan bir ölçüm cihazıdır. Groma ise; Üzerinde
bulunan dört çekülün uzak mesafedeki beşinci bir çekül ile aynı doğrultuda olması
prensibine bağlı olarak arazide paralel düzlemi belirlemek üzere tasarlanmıştır.
Askeri amaçla kullanılan aletlerin ise boyutları belirlenirken, atması düşünülen
nesnenin (taş, ok, yanan ot yığını vb.) ebatlarına göre hesaplamaları yapılarak
üretilmişler. Bu aletler; Catapult / Ballistra: Kuşatma silahı olarak da adlandırılan bu
alet, halatlar yardımı ile gergin hale getirilen kolların aniden serbest bırakılması
neticesinde mekanizmasına yerleştirilmiş olan nesneyi uzak mesafelere göndermek için
kullanılmıştır. Romalılar bu silahı okların ucuna ateş topları yerleştirilerek daha etkili
hale getirmiş ve geliştirmiştir. Onager: Adını geri tepme sistemi ile çalışmasından dolayı, onager olarak adlandırılan yaban eşeğinin tepmesine benzetilerek almıştır. Bu
alet, Roma Döneminde yerleşim alanları ve kalelerin kuşatılmasında kullanılmıştır.
Çalışmanın amacı, söz edilen mekanik aletler ile ilgili literatür bilgilerini bir
araya getirmek ve bu aletlerin üretim süreçlerinde deneyimlenen durumları ve çözüm
önerilerini bilim dünyasına sunmaktır. Bu nedenle çalışmada yöntem olarak literatür
taraması sonucunda elde edilen bilgiler kullanılmış ve bu bilgiler ışığında çalışmanın
ikinci aşamasını da oluşturan deneysel yöntemler belirlenerek aletlerin ölçekli modelleri
yapılmıştır. Sonuç olarak, toplamda on üç adet mekanik alet tanımlanmış, çalışma
prensipleri aktarılmış ve deneysel olarak her birinin çalışan bir modeli üretilmiştir. Bu
üretim aşamasında tespit edilen olumsuzluklar ve bu olumsuzluklara cevap arayan
insanoğlunun teknoloji tarihindeki durumu bu deneysel arkeoloji yöntemiyle ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Mekaniğin Tarihi, Yunan ve Roma Mekaniği, Mancınık

Abstract:
Mechanical tools from the Ancient Greek and Roman Periods and problems
related to their production processes are the subject of this study. Eleven of the model
tools produced experimentally were designed from tools used for civilian purposes, and
two were designed from tools used for military purposes.
Tools used for military purposes; Catapult / Ballistra: This tool, also called a
siege weapon, is used to throw the arrow placed in its mechanism to long distances as a
result of the sudden release of the arms, which are stretched with the help of ropes. This
tool, which was further developed by the Romans, was made more effective by placing
fireballs at the ends of the arrows. Onager: It is named after the recoil of the wild ass,
which is called an Onager, because it works with the recoil system. It is a tool used in
the siege of settlements and castles in the Roman period.
Appliances serving civilian purposes; Archimedes auger: In this system, which
was invented by Archimedes, it is a tool that enables the water and grains to be raised to
a certain height as a result of turning the helical shaft in a cylindrical shaft by means of
a lever. The water pump of Ktesibios: It is a device that transmits water to high altitudes
as a result of the mutual movement of the pistons in the two cylinders placed in the
water and the opening and closing of the valves respectively. Water mill consisting of
gear wheels: It is the device that enables the grinding of corn and grains by the rotation
of the millstones by operating the mechanical system created with the help of two
different gear wheels of the axle placed parallel to the water mill. Single plank crane:
This crane, which is manufactured as a single plank, is a tool that enables the lifted
loads to be conditioned to the desired area in a more practical way due to its tilting left
and right. Two screw press machines: It was used to extract juices. In this tool, which
consisted of two worm screws, more efficiency was obtained by ensuring that the
pressure applied was stronger and constant. Trapetum vessel with two orbis: It is the
device that enables the crushing of olive grains by rotating the hemispherical millstones
called orbis by means of a wooden arm in the tubs called trapetum. Khorabates: It was
used to determine the height differences in the parcelling processes of the lands. Groma;
It is an instrument designed to determine the parallel plane in the field, provided that the
four plumb lines on it are in the same direction as a fifth plumb at a distance.
The aim of the study is to bring together the literature information about the
mentioned mechanical tools and to present the situations and solution proposals
experienced in the production processes of these tools to the scientific world. For this
reason, both literature information based on literature review will be used as a method
in the study and the experimental method, which constitutes the second stage of the
study, will be applied in the light of this information. As a result, a total of ten
mechanical tools were defined, their working principles were explained and a working
model of each of them was produced experimentally. The negativities detected in this
production phase and the situation of human beings seeking answers to these
negativities in the history of technology are discussed with this experimental archeology method.

Keywords: History mechanic, Greek and Roman Mechanics, Catapult