Katılımcı havza planlaması bütününde ekosistem hizmetlerinin değerlendirilmesi: Tersakan mikro havzası örneği
Development of participatory basin planning within the framework of ecosystem services approach in Tersakan sub-basin
Yazar: AYŞE YEŞİLYURT ALKAN
Danışman: DOÇ. DR. DEMET EROL
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir ve Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Doğal kaynakların etkin ve doğru bir şekilde kullanımı ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanmasında önemli bir unsurdur. İhtiyaçların giderek artması ve küresel sorunların yaşanması (Covid, iklim değişikliği vb.) doğal kaynaklar üzerinde büyük bir baskı oluşturmaktadır. Bu baskının etkisiyle yanlış arazi kullanımı, doğal kaynakların tahrip edilmesi ve en önemlisi insanlara hizmet sağlayan ekosistem hizmetleri kaynaklarında yaşanılan sorunların artmasına neden olmaktadır. İnsan yaşamını etkileyen ve insanlara fayda sağlayan hizmetlerin üretildiği alanlar olan havza alanlarının korunması ve uygun bir biçimde kullanılması büyük önem arz etmektedir. Havzalarda yeni sorunların ortaya çıkması, bir an önce çözüm yolları üretilmesi gereksinimini vurgulamaktadır. Havzaların korunmasını etkin ve verimli kullanımının sağlanması için yeni yöntem ve planlara ihtiyaç vardır. Bu amaçla bu tez havza alanlarında yaşanılan sorun ve problemleri çözmek ve insan sağlığını ve refahını iyileştirmek ihtiyaç duyulan ekosistem hizmetlerinin mevcut durumunu tespit etmek ve korumak için katılımcı havza planlamaya girdilerini araştırmayı amaçlamaktadır. İlk olarak çalışma alanı MOORA yönteminin uygulanmasıyla belirlenmiştir. Yöntem sonucunda belirlenen çalışma alanı Yeşilırmak havzasının Tersakan mikro havzasıdır. Tersakan mikro havzası mevcut durum analizleri ve ekosistem hizmetlerinin üretildiği alanlar Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) ve coğrafi bilgi sistemi (CBS) kullanılarak haritalandırılmıştır. Bu araştırma analiz sonuçlarına bağlı olarak ekosistem hizmetleri perspektifinde SWOT analizi yapılarak işlevselliğine yönelik katılımcı havza planlama girdilerini önermektedir. Yapılan tüm analizler sonucunda ekosistem hizmetleri bütününde katılımcı havza planlaması model önerisi geliştirilmiştir.

Abstract:
Effective and proper utilisation of natural resources is an important factor in ensuring economic and social development. Increasing needs and global problems (Covid, climate change, etc.) create a great pressure on natural resources. With the effect of this pressure, it causes improper land use, destruction of natural resources and most importantly, and an increase in the problems experienced in ecosystem services resources that provide services to people. The protection and proper utilisation of basin areas, which are the areas where services that affect human life and benefit people are produced, are of great importance. The emergence of new problems in the basins has emphasised the need to find solutions as soon as possible. There is a need for new methods and plans to ensure the effective and efficient use of watersheds. For this purpose, this thesis aims to investigate the inputs to participatory basin planning to solve the problems and problems experienced in the basin areas and to determine and protect the current status of ecosystem services needed to improve human health and welfare. Firstly, the study area was determined by applying the MOORA method.
The study area determined as a result of the method is the Tersakan sub-basin of the Yeşilırmak basin. The current situation analyses of the Tersakan sub-basin and the areas where ecosystem services are produced were mapped using Analytical Hierarchy Process (AHP) and geographic information system (GIS). Based on the results of the analyses, this research proposes participatory basin planning inputs for the functionality of ecosystem services through SWOT analysis in the perspective of ecosystem services. As a result of all analyses, a participatory watershed planning model proposal was developed in the whole of ecosystem services.