Klasik Türk şiirinde Kafdağı ve Hümâ
Kaf Mountain and Hümâ in classical Turkish poetry
Yazar: BETÜL SENA ERDOĞRU
Danışman: PROF. DR. AHMET KARTAL
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Divan şiiri = Court poem

Özet:
Klasik Türk şiirinin temel kaynaklarından birisi mitolojidir. Mitolojilerde, evrenin 
merkezini ve mutlak varlığı sembolize eden dağ motifi oldukça yaygındır. İslam 
literatüründe bu merkez, Kafdağı olarak anılmıştır. Tarih boyunca Kafdağı ile ilgili 
çeşitli inançlar meydana gelmiştir. Var olup olmadığı sorgulanmış, var ise nerede 
olduğu hakkında fikirler öne sürülmüştür. Bu doğrultuda Kafdağı ve Kafdağı ile ilgili 
unsurlara Arapça, Farsça ve Türkçe pek çok eserde yer verilmiştir. Merkez kabul 
edilen kutsal dağ ile birlikte ağaç ve kuş sembolizmi de görülmektedir. Evrenin 
merkezinde; kutsal bir ağacın tepesinde yuvası bulunan kuş motifi, mitolojilerde 
oldukça yaygındır. Kafdağı'nda yaşadığına inanılan kuşlar; 'Ankâ, Sîmurg ve Hümâ 
olarak kendisini göstermektedir. Hümâ kuşu için kaynaklarda 'Ankâ ya da Sîmurg'un 
kullanılması bu kuşların -ortak özellikleri sebebiyle- zaman içerisinde birbirleriyle 
karıştırılmasına sebep olmuştur. İlgili kuşların özelliklerinin karşılaştırılmasıyla 
birlikte Hümâ'nın diğer kuşlardan farklı bir hüviyete sahip olduğu ortaya konulmuştur.
Bu tez çalışmasında dağ ve kuş sembolizminin bir yansıması olarak Kafdağı ve 
Hümâ'nın mitolojik kökenleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ardından 14.-18.yüzyıllar 
arasından seçilen yirmi dîvânda Kafdağı ve Kafdağı'nda yaşadığına inanılan kuşlar 
taranmıştır. Elde edilen veriler ışığında seçilen örnekler açıklanarak Kafdağı ve 
Hümâ'nın klasik Türk şiirindeki yerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
One of the main sources of classical Turkish poetry is mythology. The mountain motif, 
which symbolizes the center of the universe and the absolute existence in mythologies, 
is quite common. In Islamic literature, this center is called Kaf Mountain. There have 
been various beliefs about Kaf Mountain throughout history. It was questioned 
whether it existed, and if there was, ideas were put forward about where it was. In this 
regard, Kaf Mountain and factors related to Kaf Mountain are included in many works 
in Arabic, Persian and Turkish. Associated with the sacred mountain, which is 
accepted as the center, tree and bird symbolism is also seen. At the center of the 
universe; the bird motif with its nest on top of a sacred tree is quite common in 
mythologies. The birds believed to live on Kaf Mountain show themselves as 'Anka, 
Simurg and Huma. The use of 'Anka or Simurg' in the sources for the Huma bird has 
caused these birds to be confused with each other over time -due to their common 
characteristics. With the comparison of the characteristics of the related birds, it was 
revealed that the Huma has a different identity from other birds. In this study, the 
mythological origins of Kaf Mountain and Huma as a reflection of mountain and bird 
symbolism were tried to be determined. Subsequently, Kaf Mountain and The Birds 
believed to live in Kaf Mountain were scanned in twenty divans selected from the 
14th-18th centuries. It was aimed to determine the place of Kaf Mountain and Huma 
in Classical Turkish Poetry by explaining the selected examples in the light of the data obtained.