Horasan Türkçesinin Kelat-i Nader ağzı üzerine /
Yazar: GHAZALE ESMAILABADI
Danışman: DOÇ. DR. SERPİL ERSÖZ
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
İran'da birbirinden dilbilimsel farklarla ayrılan çok sayıda Türk dili 
konuşulmaktadır. Bunların en bilinenleri arasında Azerbaycan Türkçesi, Kaşkay 
Türkçesi, Halaç Türkçesi ve kısmen Horasan Türkçesi sıralanabilir. 
Bu çalışmanın odak noktasını teşkil eden Horasan Türkleri yüzyıllar 
boyunca bugünkü İran'da üç ayrı eyaletten meydana gelen Horasan bölgesinin
Kuzey Horasan ve Rezevi Horasan eyaletlerinde dağınık biçimde ve genellikle 
Fars ve Kürt halklarıyla birlikte yaşamaktadırlar. Şu ana değin Güney Horasan'da 
konuşulan herhangi bir Türkçe değişkeye rastlanmamıştır.
Bu çalışmada Rezevi Horasan'ın kuzeyinde, Kelat şehrinde yaşayan 
Horasan Türklerinin konuştuğu ağızlar sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözdizimi 
düzeylerinde ele alınmaktadır. 
Kelat şehrinde Türkler, İrani dillerin konuşurları olan Kürtler, Lorlar ve 
Farslar ile iç içe yaşamaktadırlar. Farsçanın, İran'ın tek resmî ve dolayısıyla baskın 
ve prestijli dili olduğu için diğer dilleri etkilediği gibi bölgedeki Türkçe ağızlar
üzerinde de bütün dilbilimsel düzeylerde etkileri bulunmaktadır.
2022 yılında yapılan alan çalışmamızda ve bu çalışmaya dayalı araştırma 
ve incelemeler sonucunda Horasan Türkçesinin Kelat ağzının iki alt ağız grubu 
bulunduğu saptanmıştır. Bu iki alt ağız grubunun oluşumunda farklı etkenler rol 
oynamıştır. Söz konusu etkenler şunlardır: Yerli halk olan Horasan Türkleri, 
bölgeye sonradan ve muhtemelen Azerbaycan'dan göç ettiği ileri sürülen Türkler, 
diğer birkaç köyde yaşayan Türk dışı etnik grupların konuştuğu değişkeler. 
Yerli ve göçmen ağızları arasında leksikal, sesbilgisel ve biçim bilgisel
düzeylerde önemli farklılıklar vardır. Bunlardan ilki söz başı /b/ sesinin korunması 
veya /v/'ye gelişmesi; ikincisi ise öğrenilen geçmiş zaman işlevinde -Ib, -IbdIr
veya -mIş eklerinin kullanılmasıdır. 
Göçmen ağzı konuşurlarının, kaynaklarda herhangi bir somut not ya da 
belge bulunmamakla birlikte, Azerbaycan'dan bölgeye göç ettiği ileri
sürülmektedir. Horasan Türkçesinin yerli ağzında söz başı /b/ ünsüzü /v/ sesine 
vii
gelişmiş, göçmen ağzında ise /b/ ünsüzü korumuştur. 
Horasan Türkçesinin yerli ağzında öğrenilen geçmiş zaman eki olarak -Ib
eki, göçmen ağzında ise hem -mIş hem de -Ib eki kullanılmaktadır.
Bazı kelimeler iki ağızda farklı şekillerde kullanılmaktadır. Örneğin kardeş
anlamındaki sözcük, yerli ağızda äké, göçmen ağzında qardaş'tır. 
Çalışmada yararlanılan metin bölümü derlenen ses kayıtlarına dayanılarak 
oluşturulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Horasan Türkçesi, Kelat Ağzı, Kelat-i Nader, İran Türk 
Ağızları.

Abstract:
Many Turkish languages are spoken in Iran, which differ from each other 
in linguistic differences. Azerbaijan Turkish, Kashkay Turkish, Halac 
Turkish and partly Khorasan Turkish can be listed among the best known 
of them. Khorasan Turks, who are the focus of this study, have been 
living in the North Khorasan and Rezevi Khorasan states of the Khorasan 
geography, which consists of three separate states in today's Iran, for 
centuries, in a scattered manner and generally with the Persian and 
Kurdish peoples. So far, no Turkish variant spoken in South Khorasan has 
been encountered. In this study, the dialects spoken by Khorasan Turks 
living in the city of Kelat, in the north of Rezevi Khorasan, are discussed 
at the levels of phonology, morphology and syntax.
In the city of Kelat, Turks live together with Kurds, Lors and Persians 
who are speakers of the Iranian language. Since Persian is the only 
official and therefore dominant and prestigious language of Iran, it has 
effects on Turkish dialects in the region at all linguistic levels, as well as 
other languages. As a result of our field study conducted in 2022 and our 
research and investigations based on this study, it was determined that the 
Kelat dialect of Khorasan Turkish has two sub-dialect groups. Different 
factors played a role in the formation of these two sub-dialect groups. The 
factors in question are: the indigenous people of Khorasan, the Turks who 
allegedly migrated to the region later and possibly from Azerbaijan, and 
the dialects spoken by non-Turkish ethnic groups living in a few other 
villages. There are significant differences between a native and immigrant 
variants at the lexical, phonological, and morphological levels. The first 
of these is the preservation of the initial /b/ sound or its development to 
/v/; The second is the use of -Ib, -IbdIr or -mIş suffixes in the learned past 
tense function.
The immigrant dialect is claimed to have migrated from Azerbaijan to the 
ix
region, although there are no concrete notes or documents in the sources. 
In the Khorasan Turkish variant, the initial /b/ consonant developed into 
/v/, and the immigrant variants preserved the /b/ consonant. The suffix -Ib 
is used as the past tense suffix learned in the native variants of Khorasan 
Turkish, and both -mIş and -Ib suffixes are used in the immigrant 
variants.
Some words are used in different ways in two dialects. For example, the 
word brother is äké in the local dialect and qardash in immigrant dialect.
The text parts used in the study were created based on the compiled audio 
recordings.
Keywords: Khorasan Turkish, Kelat Dialect, Kelat-i Nader, Iranian 
Turkish Dialects.