Ayçiçeğinde tuz stresine toleranslı çeşitlerin belirlenmesinde kullanılabilecek morfolojik ve fizyolojik özelliklerin incelenmesi
Investigation of morphological and physiological traits using in determination of salt-tolerant sunflower hybrids
Yazar: MUHAMMED FATİH KAYA
Danışman: PROF. DR. MEHMET DEMİR KAYA
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Endüstri Bitkileri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Ayçiçeği = Sunflower ; Elektrolit çözeltiler = Electroyte solutions ; Helianthus annuus = Helianthus annuus ; Seleksiyon = Selection ; Sodyum klorür = Sodium chloride ; Stoma = Stomata ; Tuz stresi = Salt stress

Özet:
Bu araştırma, tuz stresine toleranslı yağlık ayçiçeği çeşitlerinin belirlenmesinde kullanılabilecek kriterlerin belirlenmesi amacıyla yürütülmüştür. Araştırmada materyal olarak sekiz hibrit ayçiçeği çeşidi (SY Gibraltar, SY Santos, P63LE113, P64LE121, LG50585, LG5580, Duet CL ve Meteor CL) ve farklı tuz stresi (kontrol, 50 ve 100 mM) oluşturmak amacıyla sodyum klorür (NaCl) tuzu kullanılmıştır. Araştırma çimlenme denemesi ve saksı denemesi şeklinde kurulmuş ve tuz stresi altında ayçiçeği çeşitlerinin çimlenme özellikleri, bitki gelişimi, fizyolojik özellikleri ve bitkide bazı makro ve mikro besin maddelerinin değişimleri incelenmiştir. Araştırma sonucunda, tuz stresinde ayçiçeği çeşitlerinin çimlenme yüzdesi değişmemiş, ortalama çimlenme süresi uzamış ve çimlenme indeksi ise azalmıştır. Artan tuz dozları bitki boyu, sap çapı, yaprak sayısı, yaprak alanı ve bitki yaş ağırlığında azalmaya neden olmuştur. Çeşitlere göre değişmekle birlikte, yaprak alanı ortalama %68,5 azalmıştır. Yaprak sıcaklığı ise tuz stresindeki bitkilerde daha yüksek ölçülmüştür. Yaprak oransal su içeriği azalırken, kuru madde oranı, klorofil oranı ve elektrolit sızıntısı belirgin bir şekilde artmıştır. Her iki tuz dozunda da en yüksek nispi zararlanma oranı Meteor CL ve P64LE121 çeşitlerinde elde edilmiştir. Ayçiçeği çeşitlerinin stoma eni, boyu ve büyüklüğü tuz dozunun artmasına bağlı olarak azalırken, stoma sayısında belirgin bir artış veya azalış tespit edilememiştir. Tuz stresindeki bitkilerin Na, K, Zn ve B içeriklerinde artış, Ca ve Mg içeriklerinde ise azalma tespit edilmiştir. Sonuç olarak, tuz stresinde seleksiyon kriteri olarak çimlenme indeksi, bitki boyu, sap çapı, yaprak alanı, bitki yaş ağırlığı, kuru madde oranı, klorofil oranı, yaprak oransal su içeriği ve elektrolit sızıntısının kullanılabileceği belirlenmiştir. Principal Component ve Cluster analizleri ile tuzluluğa tolerans bakımından çeşitler sınıflandırılmış ve üç grupta toplanmıştır. P64LE121, SY Gibraltar, LG5580 ve LG50585 çeşitleri orta derecede toleranslı, P63LE113 ve SY Santos çeşitleri orta derecede hassas, Duet CL ve Meteor CL ise hassas grupta yer almıştır.

Abstract:
This research was carried out to determine the criteria that can be used in the selection of salt-tolerant sunflower hybrids. In the study, eight sunflower hybrid varieties (SY Gibraltar, SY Santos, P63LE113, P64LE121, LG50585, LG5580, Duet CL, and Meteor CL) and sodium chloride (NaCl) for salt stresses (control, 50 and 100 mM) were used. The study was established as both germination and pod experiments, and germination characteristics, plant growth, physiological characteristics, and changes in some macro and micronutrients were investigated. The results showed that there was no significant decrease in germination percentage of the investigated sunflower varieties, but the mean germination time prolonged and the germination index decreased under salinity. Plant height, stem diameter, number of leaves, leaf area, and plant fresh weight reduced significantly when salt doses increased. Mean leaf area of sunflower varieties decreased by 68.5%. Leaf temperature was higher in salt-stressed plants. There was a reduction in leaf relative water content, while the dry matter content, chlorophyll rate, and electrolyte leakage were significantly increased. The highest relative injury was obtained in Meteor CL and P64LE121 under salinity. No significant change in the number of stomata was detected, while the stomata width, length, and size were decreased by salinity. Na, K, Zn and B contents were increased, while Ca and Mg were declined under salt stress. It was concluded that germination index, plant height, stem diameter, leaf area, plant fresh weight, dry matter ratio, chlorophyll ratio, relative water content, and electrolyte leakage could be considered as selection criteria against salt stress. Sunflower varieties were classified for salinity tolerance by Principal Component and Cluster Analysis, and they were separated into three groups. P64LE121, SY Gibraltar, LG5580 and LG50585 were moderately salt-tolerant, P63LE113 and SY Santos were moderately sensitive, and Duet CL and Meteor CL were sensitive.