Vak'anüvis Halil Nuri'nin Matla'u'n-nur adlı Telhis tercümesi
The translation of Telhis Called Matla'u'n-nur by Vak'anüvis Halil Nuri
Yazar: MURAT AYTEKİN
Danışman: PROF.DR. ABDULKADİR GÜRER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
ÖZETAnahtar Sözcükler: Belâgat, Matla'u'n-nÃ»r, Vak'anüvûs Halûl NÃ»rûBelâgat, bir ilim olarak Arap dili ve edebiyatı etrafında şekillenmiştir.Başlangıçta edebiyat eleştirisi olarak ortaya çıkan bu ilim daha sonra slâm'la farklıbir gelişim çizgisi yakalamıştır. Yeni bir din olan slâm'ı ve onun kitabı Kur'an'ıdoğru bir biçimde anlayabilmek, karşılaşılan yeni kültürlere onu anlatabilmek veonun yüceliğini, ilahû bir varlığın ürünü olduğunu kanıtlamak bu ilmin yeni amacıolmuştur.Bu ilmin sınırları XIII. Yüzyılda büyük oranda belirlenmiştir. Ancak,Kur'an'ın birleştirici özelliği, slâm'ı kabul eden Farsların ve Türklerin de bu ilimleilgilenmesini bir anlamda zorunlu kılmıştır. Bu nedenle Farslar ve Türkler de belâgatsâhasında eserler vermeye başlamıştır. Söz konusu eserlerin en önemlilerinden biriSekkâkû'nın Miftâhu'l-`UlÃ»m adlı eseridir. Bu eserin belâgatle ilgili üçüncü bölümübelâgat sâhasında bir dönüm noktası olmuştur. Ancak eserin kullanım olanaklarınınkısıtlı olması esere birçok şerh, haşiye ve telhis yazılmasını zorunlu kılmıştır.Bunların en ünlüsü isi Miftâhu'l-`UlÃ»mün üçüncü bölümünün telhisi olan ve Hatûb-iDımaşkû unvanı ile tanınan Kazvûnû'nin Telhûsü'l-Miftâh adlı eseridir. Bu eserkendisinden sonra belâgat sahasında yazılan bütün eserlere kaynaklık etmiştir.Hem Kazvûnû'nin hem Sekkâkû'nin eserleri Osmanlı eğitim sistemi içinde deönemli bir yere sahiptir ve medrese geleneği içinde zorunlu ders kitabı olarakokutulmuştur. Ancak eserlerin Arapça oluşu bu eserlerin anlaşılırlığını engellediğiiçin bunlara da birçok Türkçe şerh ve haşiye yazılmıştır.Bu eserlerden biri de çalışmamızın temelini oluşturan, eski-yeni hiçbirkaynakta söz edilmemiş Vak'anüvûs Halil NÃ»rû'nin Telhisü'l-Miftâh'ın bedû ilmineait üçüncü bölümünün Türkçe tercümesi olan Matla'u'n-nÃ»r adlı eseridir.Çalışmamızda bu eserin transkripsiyonu (çeviriyazı metni) verilerek eserin metnidoğru olarak tespit edilmeye ve eserin önemi ortaya konmaya çalışılmıştır. XVIII.yüzyılda kaleme alınan bu eserden sonra XIX. yüzyılda belâgat sâhasında artıksadece Doğu'dan değil Batı'dan -özellikle de Fransız estetiğinden- yararlanılarakhazırlanan eserler ortaya konmuştur.

Abstract:
ABSTRACTKey Words: Rhetoric, Matla?u?n-nÃ»r, Vak?anüvûs Halûl NÃ»rûRhetoric took shape around the Arab language and literature as a social science.At first, it emerged as a literature critique. However, it began to develop in a differentway following the emergency of Islam. From that time Rhetoric had new aims. It wasused to be able to understand the new religion and its holy book, Qur'an, to be able tospread it among the new cultures and to be able to prove that Qur?an was written by aholy creature.Frontiers of that science were determined mainly at thirteenth century. On theother hand, Persians and Turks, which were accepted Islam at the following centuries,had to work on rhetoric because of the uniting characteristic of Qur'an. Thus, Persiansand Turks began to give literary works in this area. One of the most important of theseworks is Miftâhu?l-UlÃ»m, written by Sekkâkû. The third chapter of this book caused aturning point in rhetoric area. However, researchers had to use annotations (şerh),footnotes (haşiye) and abstracts (telhis) since the is large and comprehensive. The mostfamous of them was Telhûsül-Miftâh. It was written by Kazvûnû, who is known also asHatûb-i Dımaşkû. It contains the abstraction of the third chapter Miftâhu?l-UlÃ»m. Thiswork became a main source for all the subsequent literatures on rhetoric area.Both the works of Kazvûnû and Sekkâkû had important places in the OttomanEducation system. These books were in the syllabus in the medrese tradition and theywere compulsory for all the students. However, there were many Turkish annotationsand footnotes about these books since they were written in Arabic.One of the important books that constitute the basis of my study is Matla?u?n-nÃ»r. It was an annotation of third chapter of Telhûsü?l-Miftâh in bedû? and written byVak?anüvûs Halûl NÃ»rû. There are no books or articles that are mentioned abut thissource until today. In this study, a transcription of this chapter was given to be able touse the true copy of book and to introduce the importance of the book. Besides thisbook, which was written in thirteenth century, I also used some other literatures onrhetoric that were Eastern and Western and were produced according to Frenchaesthetic.