COVİD-19 salgını bağlamında camilerde okutulan hutbelerin içerik analizi
Content analysis of khutbahs read in mosques in the context of the COVID-19 pandemic
Yazar: ALİ KARADUMAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET FATİH DUMAN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Cuma hutbeleri = Friday khutbas ; Din = Religion

Özet:
Din, metafizik unsurlara, kutsal olana veyahut doğaüstü bir kuvvet olarak tanrı düşüncesine yer verilen, inananlara da belli kalıplarda bir hayat tarzı sunan inanç sistemidir. İnsanlık tarihi ile birlikte var olduğu düşünülen bu inanç sisteminin toplumsal hayatla çok sıkı bir ilişkisi vardır. Din, toplumsal hayatta belli başlı konularda oldukça etkili ve işlevseldir. Bu konular; sosyal kontrol, sosyal bütünleştirme, zihniyet inşası, sosyalleştirme, kimlik inşası, kültürün korunması ve aktarılması, meşrulaştırma, yapılandırma ve düzenleme, organizasyon vb. Dinin bu işlevselliği tarihsel süreçte kullanılmış günümüzde de kullanılmaya devam edilmektedir. Bu çalışmada ise 2019 yılında Çin'de ortaya çıkmış ve kısa sürede tüm dünyaya yayılmış olan ayrıca toplumsal hayatımızın birçok alanında da radikal değişikliklere yol açmış olan Covid-19 salgını ile hutbe kavramı arasındaki ilişki ele alınmıştır. 
Tezimizin amacı, Covid-19 salgını gibi olağanüstü bir durum karşısında dinin sorunlarla baş etmedeki takınmış olduğu pozisyonu "hutbeler" üzerinden afet sosyolojisi bağlamında analiz etmektir. Çalışmamızın kapsamını ise Diyanet İşleri Başkanlığının resmi internet sitesinde yayımlanan 2020, 2021 ve 2022 yıllarına ait 120 adet hutbe oluşturmaktadır. 
Bu çalışmamız nitel bir araştırma olup içerik analizi yöntemi benimsenmiştir. Bunun için de hutbelerde geçen konular, kodlar ve alt kodlar oluşturulmak suretiyle kategorilere ayrılmış ve her bir hutbede geçen ilgili konu bu kodların altına yerleştirilmiş böylece aylık ve yıllık olmak üzere sayısal veriler elde edilmiştir. Sonrasında ise tablolar halinde sunulan bu veriler analiz edilmiştir. 
Çalışmamızda, Diyanet İşleri Başkanlığının toplumun büyük bir kesimine ulaşmada kullandığı iletişim araçlarından birisi olan hutbeyi, etkili bir tebliğ aracı olarak kullandığı; özellikle ülke ve dünya gündemine dair vakalar ile hutbe içerikleri arasında önemli oranda irtibat kurulduğu; sağlık, eğitim, emniyet, aile gibi diğer toplumsal kurumlara ait gündem maddelerinin hutbeler vasıtasıyla insanlara ulaştırıldığı; olağanüstü durumlarda hutbelerin meşrulaştırma, toplumsal bilinç, sosyal bütünleşme, zihniyet inşası, anlamlandırma gibi işlevlerinden doğrudan ve dolaylı istifade edildiği gözlemlenmiştir.

Abstract:
Religion is a belief system that includes metaphysical elements, the sacred, or the idea of God as a supernatural force, and offers believers a lifestyle in certain patterns. This belief system, which is thought to have existed together with human history, has a very close relationship with social life. Religion is very effective and functional in certain issues in social life. These topics are; such as social control, social integration, mentality building, socialization, identity building, preservation and transmission of culture, legitimization, structuring and regulation, organization. In this study, the relationship between the concept of khutbah and the Covid-19 epidemic, which emerged in China in 2019 and spread throughout the world in a short time, has caused radical changes in many areas of our social life.
The aim of our thesis is to analyze the position of religion in coping with problems in the face of an extraordinary situation such as the Covid-19 outbreak, through "khutbah" in the context of disaster sociology. The scope of our study consists of 123 khutbah from the years 2020, 2021 and 2022 published on the official website of the Presidency of Religious Affairs.
In this study, the qualitative research method was adopted. The topics mentioned in the khutbahs were divided into categories by creating codes and subcodes, and the relevant topic mentioned in each sermon was placed under these codes, thus obtaining monthly and annual numerical data. Then, these data presented in tables were analyzed using the content analysis method.
In our study, it has been observed that the Presidency of Religious Affairs uses the khutbah, which is one of the communication tools used by the Presidency of Religious Affairs to reach a large segment of society, as an effective means of notification; that a significant amount of contact is established between the events on the national and world agenda and the contents of the khutbah; that agenda items belonging to other social institutions such as health, family, education, and security are conveyed to people through khutbah; and that in extraordinary situations, the functions of sermons such as legitimation, social awareness, social integration, mentality construction, and meaning are directly and indirectly utilized.