Sultan II. Mahmut Dönemi'nden Sultan Vahdettin Dönemi'ne kadar Osmanlı'da hac organizasyonu (1808-1918)
Hac organization in the Ottoman from Sultan the II. Mahmut period to the Sultan Vahdettin period (1808-1918)
Yazar: AYSEL ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. SEBAHATTİN SAMUR
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; 20. yüzyıl = 20. century ; Güvenlik = Security ; Hac = Pilgrimage ; Hac yolu = Pilgrimage road ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Suudi Arabistan-Medine = Saudi Arabia-Medina ; Suudi Arabistan-Mekke = Saudi Arabia-Mecca

Özet:
Hac gücü yeten bütün müslümanlara farz olan ve Hz. İbrahim'den beri yapılagelen bir ibadettir. Hac ibadeti için Mekke'ye gelen hacıların ibadetlerini sıkıntısız bir şekilde yapmaları Mekke'de bulunan otoritenin görevidir. Osmanlı Devleti de burada 400 yıl boyunca hâkimiyet kurmuş ve bu hizmetleri en güzel bir şekilde Hâdimu'l-Harâmeyn sıfatıyla yerine getirmiştir. Günümüzde dahi teknolojinin her türlü nimetlerinden faydalanmamıza rağmen hac organizasyonunu yürütmek gerçekten çok çaplı bir çalışmayı gerektirmektedir.
19. yüzyıl, içinde birçok teknolojik gelişmeleri barındıran karmaşık bir zaman dilimi olarak karşımızda durmaktadır. Bu yüzyılda değişen hayat şartlarına uygun olarak Osmanlı Devleti siyasi, sosyal, politik ve güvenlik gibi her alanda sistemin hızlı bir şekilde yürümesi için etkin bir hizmet ağı kurmuştur. Devletin yönetimine kilometrelerce uzaklıkta olan bu topraklarda, dünyanın çeşitli yerlerinden farklı dil ve kültürlerle gelen insanlara gayet başarılı bir rehberlik hizmeti sunulmuştur. Aynı zamanda yerli halkla dışarıdan gelen insanlar sıkıntı yaşamadan güzel bir bileşkede tutulmuştur. Devlet kendi hâkimiyeti altındaki topraklardan yola çıkan hacılar, aynı şekilde başka ülkelerden gelen hacılara kendi topraklarına dahil olana kadar veya orada yaşayanlar için bedeviler, çöl şartları, uzaklık gibi birçok sıkıntı bu denklemde göz önünde bulundurarak güvenlik hizmeti vermiştir.
Devlet, haccın bütün rükunlarının belli bir zaman diliminde ifa edildiği Mekke'de, özelde ise Mescid-i Haram, Mina ve Müzdelife gibi yerlerde biriken kalabalık nüfusun ihtiyacını karşılayan bir sistem kurmuştur. Bu kalabalıklara temizlik, alışveriş, konaklama ve sağlık hizmetleri gibi vesaire hizmetler sunulurken sistemde herhangi bir aksaklık oluşmaması için yönetimle bu topraklar arasında elden geldiği kadar hızlı bir iletişim ağı kurulmuştur. Aynı zamanda devlet burayı sürekli olarak maddi yardımlarla beslemiştir. Salgın hastalığın baş gösterdiği ve kalabalıktan kaçınılmasının istendiği günümüzde bile hac ibadeti sekteye uğramıştır.  Hac ibadeti döneminde dünyanın dört bir yanından akın akın gelen insanlar, Mekke'de ve yol güzergâhlarında büyük bir kalabalık oluşturmaktadır. Devlet kısıtlı bir zaman diliminde oluşan bu kalabalığın hac ibadetinde herhangi bir sıkıntı yaşamaması için birçok sağlık ve karantina hizmetleri vermiştir. Özelde Mekke ve Medine'de sunulan bu hizmetleri aynı zamanda hacı adayları bu topraklara ulaşırken de almıştır. Çalışmamızda hac ibadeti için gerekli olan güvenlik, sağlık, sosyal, idari ve imar anlamındaki hizmetlere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Hac, Osmanlı, Mekke, Medine, Hadimu'l-Harameyn, Teknolojik Gelişmeler

Abstract:
Hacc (Hajj) is a worship that has been (establishing the obligation) fard for all muslims who is able to go there and it has been performed since Hz. İbrahim (the holy Abraham,) -peace be upon him-. It is the duty of the authority in Mecca that the pilgrims who come to Mecca for the Hacc worship do their worship without any problems. The Ottoman state also dominated here for 400 years and performed these services in the best way as Hadimu'l-Harâmeyn (the Servant of Mecca and Medina). Even today, although we benefit from all kinds of blessings of technology, conducting the pilgrimage organization really requires a comprehensive study. The 19th century stands before us as a complex time period that includes many technological developments.
In this century, in accordance with the changing life conditions, the Ottoman state established a service network system that includes these developments in political, social and all areas. In these lands, which are miles away from the administration of the state, a very successful guidance service has been provided to people coming from various parts of the world with different languages and cultures. At the same time, local people and people coming from outside were kept in a nice combination. The state provided security services to pilgrims who set out from the lands under its own control, as well as to pilgrims from other countries until they were included in their own lands or for those living there, by considering many problems such as Bedouins, desert conditions, distance in this equation.
In Mecca, where all the pillars of the pilgrimage were performed in a certain period of time, and in particular in places such as Masjid-i Haram, Mina and Muzdalifa, the state established a system that meets the needs of the crowded population. In order to prevent any disruption in the system while providing services such as cleaning, shopping, accommodation, health services, etc., a communication network was established between the administration and these lands as fast as possible, and the state constantly supported it with financial aid. Even today, when the epidemic has started and the crowd is to be avoided, the pilgrimage has been interrupted. It has provided many health and quarantine services in order to avoid any problems in the pilgrimage, which includes the crowd in the originality of the state. These services, which are offered in particular in Mecca and Medina, were also received by the pilgrim candidates while reaching these lands. In our study, we were in contradiction to include services in terms of security, health, social, administrative and zoning required for pilgrimage.

Keywords: Hajj, fard (establishing the obligation), Hadimu'l-Harâmeyn (the Servant of Mecca and Medina) and technological developments