XX. yüzyıl Türk tasavvufunda entelektüel tavır: Kenan Rifai örneği
XX. intellectual attraction in the century-century Turkish sufism: The case of Kenan Rifai
Yazar: ESRA SEÇKİN
Danışman: PROF. DR. ALİ ÇOŞKUN
Marmara Üniversitesi / Orta Doğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsü / Ortadoğu Sosyolojisi ve Antropolojisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din sosyolojisi = Religious sociology ; Entelektüel = Intellectual ; Entelektüel değerler = Intellectual values ; Kenan Rifai = Kenan Rifai ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf felsefesi = Philosophy of mysticism ; Tasavvuf tarihi = History of mysticism ; Tasavvufi yaşam = Mystical life

Özet:
Bu çalışma konusu itibarıyla, Türk tasavvufunun entelektüel hayattaki yansımalarını
1867-1950 yılları arasında yaşamış bir mutasavvıf olan Kenan Rifai (Büyükaksoy) özelinde
değerlendirerek, kendisinin felsefi tasavvuf geleneği ile olan irtibatını, tasavvufi söylemlerinin
entelektüel karşılıklarını, Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet devrinin tüm hukuk ve
kurumlarının sistemsel dönüşüm göstediği kaotik dönemlerinde bürokrat olarak görev
yapmasının yanısıra karşıt bir durumda konumlanan mistik alandaki "irşat edici" pozisyonunun
niteliğini, bu şahitliğin felsefi tasavvuf tarihine olan etkisini ve ekolün bir "entelektüel tasavvuf modellemesi" olarak ele alınabilirliğinin imkanını tartışmaya açmayı hedeflemiştir.
Tasavvuf doktrininin entelektüel alandaki yansımalarını Kenan Rifai ve ekolü
çerçevesinde tartışmaya açtığımız bu çalışmanın ana varsayımı; mistik bir yaşayış ve deruni bir
tecrübe olan tasavvuf hayatının (maddi ve manevi planda) tefekkür dünyasını geliştirerek, 
düşünce ortamına entelektüel birikim sağlamış olabileceği fikrinden hareket etmektedir.
Çalışmamızda felsefi alanda varlık göstermiş olan tasavvuf mensubu kişilerin düşünsel
faaliyetleri ve entelektüel tasavvuf modelindeki bu işleyişin tarihi süreçte hangi dinamiklerle
var olduğu konusuna odaklanılmıştır. Bu bağlamda tasavvuf öğretisinin genişspektrumlu yapısı
itibariyle metafizik bir ilim olarak nazariye formunda belirişine sebep olan mutasavvıf
şahsiyetlerin entelektüel dünyaları tanıtılmıştır.
Sosyologlarca Wolk İslam/Yüksek İslam olarak sınıflandırılan kavramların, 
coğrafyamızda oluşan entelektüel tasavvuf olgusuyla farklı bir form kazandığı tezine sahip olan
bu çalışmada, kent-dışı yerleşimlere ait olarak görülen mistik yaşantıların yüksek kültürle temas
sonucu kentli bir biçim kazandığı ve entelektüel desenin etkisiyle Halk İslam'ı
kavramsallaşmasından soyutlanarak şehir/kent formuna evrildiği tezi ile hareket etmektedir.
Modern dünyanın belirsizliği içindeki bireylerde mistik yönelimlerin yoğunlaşacağı ve modern
sonrası dünyanın mistisizme kayacağı iddiasında bulunan sosyolog Georg Simmel'in veya
post-modern çağın post-seküler bir yapıya dönüşüm reaksiyonuyla dini kurumlarda önemli
form değişiklikleri yaşanacağını ifade eden Alman siyaset bilimci Jürgen Habermas'ın ve
paydaşlarının bu tarz öngörüleri entelektüel dünyada paylaşılırken içinde var olduğumuz
konjonktürde din kurumunun ve mistik geleneklerin kazanacağı formun niteliğinin analizi
teolog ve sosyologlarca sürdürülmektedir. Konu ile ilgili olarak Müslüman toplum modeli
üzerinde incelemeleri bulunan İngiliz filozof ve sosyal antropolog Ernest Gellner'in bir
önermesi olarak kabile kültürlerinde önemli işlevlere sahip olan "veli kültü" etrafında yaşanan
tarikat gerçeği modern dönemde Max Weber'in "büyü bozumu" ifadesinde kendini bulan geniş
kitleleri cezbetmiş ve modernitenin anlam krizinden bir çıkış bulmaya çalışan entelektüel
kesimi de etkisi altına almış görünmektedir. Bu bağlamda sosyolojinin toplumsal yaşamda
beliren tüm olgusal etkileşimleri inceleme vasfına ilişkin olarak; sosyal bilimler çerçevesinde
tasavvuf öğretisinin toplumsal ve kültürel kodları düzenleme fonksiyonunun sosyolojik analizi
gereklilik kazanmaktadır. Bir İslam mistisizmi olan tasavvufun modern çağın düşünce
dünyasına olan katkı potansiyelinin analize değer olduğu kanısıyla yola çıkan bu çalışmada, 
Kenan Rifai ve ekolünün felsefi tasavvuf anlayışı odağa alınarak literatürdeki kavramların
anlam haritalarının tahlilleriyle modernite karşısında konumlanan bu tavrın izi sürülmüştür.
Geldiğimiz konumda mistik geleneklerin kazanmış olduğu bu yeni formda Türk Tasavvuf
alanındaki açılımların analizi ve tasavvuf öğretisinin öznel yapısından kaynaklanan entelektüel
desen ve tasavvufi marifet ve bilişin entellektüel düşünce dünyasındaki etkilerinin tartışılmaya
açılmasının sosyoloji dünyasına önemli bir katkı sağlayacağı kanaatini taşımaktayız.
Anahtar Kelimeler: Felsefi Tasavvuf, Entelektüel, Modernleşme, Kenan Rifai

Abstract:
The subject of this study is to evaluate the reflections of Turkish Sufism in the entirety of
Kenan Rifai (Buyukaksoy), who was 67-1950, and to benefit from the appropriate position of
Kenan Rifai (Buyukaksoy), which is seen as an accounting of the chaotic parts of the Ottoman
and Republic eras, the reading of the Sufi Sufi book, the reading of the Sufi Sufi record to
enable the product and school, which are the mystical field "use of the commonality" 
mysticism, and the school to be selected as a "targeted mysticism" targetable, and to open it to
education.
This is the main course of our process of drawing and school of Kenfai, showing the
representations of the Sufi doctrine; in the world, based on the idea that by developing Sufism
education (material and spiritual development), which is a mystical life and an inner experience, 
it has gained opportunities to live in the world of thought.The focus is on which of the events
occurring in this study in the Sufi model will be related. In this context, in terms of the broad
spectrum structure of the Sufi teaching, the general worlds of the Sufi personalities, which
caused its emergence from the theoretical form as a metaphysical science, were introduced.
In this study, which has the thesis that the concepts classified as Wolk Islam/High Islam
by sociologists have gained a different form with the intellectual mysticism phenomenon in our
geography, the mystical experiences seen as belonging to non-urban settlements gain an urban
form as a result of contact with high culture and Folk Islam with the effect of the intellectual
pattern. It acts with the thesis that it has evolved into a city/city form by abstracting from its
conceptualization. Sociologist Georg Simmel, who claims that mystical tendencies will
intensify in individuals in the uncertainty of the modern world and that the post-modern world
will shift to mysticism, or German political scientist Jürgen Habermas, who stated that religious
institutions will experience significant form changes with the reaction of the post-modern era
to a post-secular structure, and its stakeholders. While such predictions are shared in the
intellectual world, the analysis of the quality of the form that the religious institution and
mystical traditions will gain in the conjuncture we are in is being continued by theologians and
sociologists. As a proposition of the British philosopher and social anthropologist Ernest
Gellner, who has studied the Muslim society model on the subject, the fact of the sect around
the "veli cult", which has important functions in tribal cultures, finds itself in Max Weber's
expression of "disenchantment" in the modern era. it seems to have attracted the masses and
influenced the intellectual segment, which is trying to find a way out of the meaning crisis of
modernity. In this context, regarding the nature of sociology to examine all the factual
interactions that appear in social life; In the framework of social sciences, sociological analysis
of the function of regulating social and cultural codes of Sufi teaching becomes necessary. In
this study, which sets out with the belief that the contribution potential of Sufism, which is an
Islamic mysticism, to the world of thought of the modern age is worthy of analysis, the
philosophical understanding of Sufism of Kenan Rifai and his school is focused on, and this
attitude, which is positioned against modernity, has been traced by analyzing the semantic maps
of the concepts in the literature. We are of the opinion that the analysis of the developments in
the field of Turkish Sufism in this new form, which mystical traditions have gained in our
current position, and the intellectual pattern arising from the subjective structure of the Sufi
teaching, and the effects of Sufi ingenuity and cognition on the intellectual world of thought
will make an important contribution to the world of sociology.
Keywords: Philosophical Sufism, Intellectual, Modernization, Kenan Rifai