Millî Mücadele Dönemi'nde 13. Kolordu
13th Corps during the National Struggle
Yazar: ENES MERT DEMİR
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA BUDAK
İstanbul Üniversitesi / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü / Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Askeri tarih = Military history ; Cumhuriyet tarihi = Republic history ; Milli Mücadele = National Struggle ; Siyasi tarih = Political history ; İnkılap tarihi = Revolution history

Özet:
Birinci Dünya Savaşı sonundaki Mondros Mütarekesi şartları ve bu süreçte gerçekleşen işgaller karşısında Millî Mücadele Hareketi ortaya çıkmıştır. Bu mücadele, siyasi ve diplomatik olduğu kadar temelde askerî alanda vuku bulurken; sonuca ulaşılmasında cephe faaliyetlerinin önemli ve belirleyici olduğu görülmektedir. Öte yandan Millî Mücadele'nin Batı, Doğu ve Güney Cephesi merkezli çalışmaları literatürde geniş bir yer tutsa da "Güneydoğu Cephesi" olarak ifade edebileceğimiz ve 13. Kolordu mıntıkasını oluşturan Diyarbakır, Bitlis, Elazığ Vilayetleri ve Urfa Sancağı ile çevre bölgelere dair araştırmalar sınırlı kalmıştır. 
Bu kapsamda henüz ele alınmayan ve detaylı bir incelemeyi gerektiren konulardan biri de 13. Kolordu Kumandanlığıdır. 13. Kolordu, Mütareke'den sonra Musul'u tahliye eden 6. Ordunun lağvedilmesiyle Diyarbakır merkezli kurulmuştur. Ordunun Mütareke teşkilatlanmasında, Osmanlı Harbiye Nezaretine bağlı tek kolordu olarak özel bir statüde önemli sorumluluklar üstlenmiştir. İtilaf devletlerinin, lağvedilmesine yönelik girişimlerine rağmen 13. Kolordu, Güneydoğu ve çevresindeki varlığıyla; işgal-ilhak-paylaşım projelerine, etnik unsurların bölücü faaliyetlerine ve aşiretlerin neden olduğu çete-eşkıyalık olaylarına engel olma noktasında kritik görevler icra etmiştir.
Zikredilen hususlar ve hipotez kapsamında, nitel-analiz ve yer yer nicel yöntemlerle hazırlanan çalışmanın kapsamı; 13. Kolordunun kurulduğu 9 Şubat 1919'dan, lağvedilip yerine El-Cezîre Cephesi Kumandanlığının teşkilatlandırıldığı 26 Haziran 1920'ye kadar olan dönemi ihtiva etmektedir. 
Netice itibarıyla çalışmada, 13. Kolordunun sorumluluk sahasındaki askerî ve idari faaliyetleri, Millî Mücadele'ye etkisi bağlamında ele alınmış; böylece Kolordunun bölgenin siyasi geleceğinde oynadığı rol ortaya konulmaya çalışılmıştır. Başta Millî Savunma Bakanlığı ATASE Arşivi olmak üzere Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlı Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivi ile TİTE gibi arşivlerin yanı sıra yayımlanan hatıralar ve döneme ilişkin araştırma eserler, bu tezin kaynaklarını oluşturmaktadır.

Abstract:
The National Struggle Movement emerged in the face of the conditions of the Armistice of Mondros at the end of the First World War and the occupations that took place in this process. While this struggle took place mainly in the military field as well as in the political and diplomatic field, it is seen that the front activities were important and decisive in achieving the result. 
On the other hand, although the studies centered on the Western, Eastern and Southern Fronts of the National Struggle occupy a large place in the literature, the research on the Diyarbakır, Bitlis, Elazığ Provinces and Urfa Sanjak and the surrounding regions, which we can refer to as the "Southeastern Front" and which constitute the 13th Corps district, has remained limited.  In this context, one of the issues that has not yet been addressed and requires a detailed examination is the 13th Corps Command. The 13th Corps was established after the Armistice with the disbandment of the 6th Army, which evacuated Mosul after the Armistice. In the Armistice organization of the Army, it assumed important responsibilities with a special status as the only corps under the Ottoman Ministry of War. Despite the attempts of the Entente states to disband it, the 13th Corps, with its presence in the Southeast and its surroundings, performed critical tasks in preventing occupation-annexation-sharing projects, separatist activities of ethnic elements and gang-banditry incidents caused by tribes.
The scope of the study, which was prepared with qualitative-analysis and occasionally quantitative methods within the scope of the aforementioned issues and hypothesis, covers the period from February 9, 1919, when the 13th Corps was established, to June 26, 1920, when it was disbanded and replaced by the Al-Jazîre Front Command.
As a result, the military and administrative activities of the 13th Corps in its area of responsibility are discussed in the context of its impact on the National Struggle; thus, the role of the Corps in the political future of the region is tried to be revealed. The sources of this thesis include archives such as the ATASE Archive of the Ministry of National Defense, the Ottoman and Republican Archives of the Presidency of State Archives and TİTE, as well as published memoirs and research works on the period.