Antalya'da yetişen Tanacetum L. (Asteraceae) cinsine ait taksonlar üzerinde araştırmalar
Investigations on taxa belonging to Tanacetum l. (Asteraceae) genus growing in Antalya
Yazar: ZEKİYE CEREN ARITULUK
Danışman: PROF. DR. AYŞE MİNE GENÇLER ÖZKAN
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmasötik Botanik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Antalya = Antalya ; Antioksidanlar = Antioxidants ; Asteraceae = Asteraceae ; Avrupa Farmakopesi = European Pharmacopoeia ; Papatyagiller = Daisy family ; Partenolit = Parthenolide ; Sitotoksisite = Cytotoxicity ; Tanacetum = Tanacetum

Özet:
Bazı üyeleri geleneksel olarak kullanılan ve çeşitli farmakope ve monograflarda kayıtlı olan Tanacetum L. cinsi, ülkemizde 27'si endemik, 61 takson (47 tür ve bu türlere ait 22 alttür ve varyete) ile temsil edilmektedir. Bu çalışmada, Antalya ilinde yetişen Tanacetum cinsine ait taksonların Avrupa Farmakopesi (7.0) referans alınarak kalite kontrollerinin yapılması ve çeşitli biyolojik aktivite çalışmaları ile "tıbbi bitki" potansiyellerinin ortaya konması amaçlanmıştır. Bu amaçla ayrıntılı literatür ve herbaryum taramalarının rehberliğinde yapılan arazi çalışmalarında, Antalya ilinden Tanacetum cinsine ait 8 takson (T. argenteum (Lam.) Willd. ssp. canum (C.Koch) Grierson var. pumilum Grierson, T. argenteum (Lam.) Willd. ssp. flabellifolium (Boiss.&Heldr.) Grierson, T. armenum (DC.) Sch.Bip., T. cadmeum (Boiss.) Heywood ssp. cadmeum, T. cilicicum (Boiss.) Grierson, T. parthenium (L.) Sch.Bip., T. praeteritum (Horw.) Heywood ssp. massicyticum Heywood, T. praeteritum (Horw.) Heywood ssp. praeteritum) toplanmıştır. Avrupa farmakopesi (7.0) "Tanaceti parthenii herba" monografı kapsamında yapılan ön çalışmalarda ince tabaka kromatografisi (İTK) ve yüksek basınçlı sıvı kromatografisi (YBSK) yöntemleriyle taksonların partenolit içeriği araştırılarak, farmakopeye uygun olan taksonlar daha ayrıntılı çalışmalarla büyüteç altına alınmıştır. Bu çalışmalar doğrultusunda, T. parthenium, T. argenteum ssp. canum var. pumilum ve T. argenteum ssp. flabellifolium, üzerinde ayrıntılı çalışmalar yapılacak taksonlar olarak belirlenmiştir. Bu üç takson, bitki tayininde yararlanılabilecek ve muhtemel monografilerde yer alabilecek morfolojik ve anatomik özellikleri ile karakterize edilmiştir. Taksonlara farmakope monografında belirtilen sınır testleri (yabancı madde, kurutmada kayıp, bütün kül) uygulanmış ve YBSK yöntemi ile bu taksonların çiçek, yaprak ve gövde kısımlarının ayrı ayrı partenolit miktar tayinleri yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar farmakope sınır değeriyle karşılaştırılmıştır. Çalışmanın aktivite kısmında, bu üç taksonun toprak üstü kısımlarından hazırlanan metanol ekstrelerinin antioksidan aktiviteleri; HeLa, PC-3 ve LNCaP hücre hatları üzerinde sitotoksik aktiviteleri ve faz II enzimlerinden sitozolik glutatyon S-transferaz (GST) ile sitozolik NAD(P)H: kinon oksidoredüktaz (NQO1) enzim aktiviteleri üzerindeki etkileri belirlenmiştir. Ülkemizde yetişen Tanacetum cinsine ait taksonlar üzerinde çok sayıda çalışma yapılmış olsa da, bu çalışma ile özellikle Antalya'da yetişen taksonların partenolit içerikleri, diğer kalite kontrol parametreleri ve tıbbi değeri açısından ilk defa ele alınmış ve bunun yanında gelecekte ekonomik potansiyeli olabilecek bitkiler ortaya çıkarılmıştır.

Abstract:
Tanacetum L. genus of which several members used traditionally and registered in different pharmacopoeias/monographs is represented by 61 taxa (47 species and 22 subspecies and varieties belonging to these species) in our country. In this study, it was aimed to test the quality of the taxa belonging to Tanacetum genus growing in Antalya based on the requirements in European Pharmacopoeia and also to reveal their "medicinal plant" potential by conducting some biological activity tests. For this purpose, by the guidance of a comprehensive literature and herbarium survey, 8 taxa of Tanacetum genus (T. argenteum (Lam.) Willd. ssp. canum (C.Koch) Grierson var. pumilum Grierson, T. argenteum (Lam.) Willd. ssp. flabellifolium (Boiss.&Heldr.) Grierson, T. armenum (DC.) Sch.Bip., T. cadmeum (Boiss.) Heywood ssp. cadmeum, T. cilicicum (Boiss.) Grierson, T. parthenium (L.) Sch.Bip., T. praeteritum (Horw.) Heywood ssp. massicyticum Heywood, T. praeteritum (Horw.) Heywood ssp. praeteritum) were collected in Antalya province. In preliminary works which are planned according to the "Tanaceti parthenii herba" monograph in European Pharmacopoeia (7.0), parthenolide contents of the collected species were examined by Thin Layer Chromatography (TLC) and High Pressure Liquid Chromatography (HPLC) methods and finally, the qualifiable taxa in terms of the parthenolide content specified in pharmacopoeia were elaborated with detailed research. In accordance with abovementioned procedure, T. parthenium, T. argenteum ssp. canum var. pumilum and T. argenteum ssp. flabellifolium were determined as the taxa worth-emphasizing and they were characterized by their morphological and anatomical traits which can be used for their identification and also for composing their prospective monographs. Pharmacopoeial limit tests (foreign matter, loss on drying, total ash) were applied to these selected three taxa and the quantitative analysis of parthenolide contents of different parts (flower, leaf and stem) of each plant was also performed by HPLC method. The obtained results were compared with the pharmacopoeial requirements. In bioactivity part, the antioxidant activities besides, cytotoxic activities on HeLa, PC-3 and LNCaP cell lines and the effects on Phase II enzymes; cytosolic glutathione-S-transferases (GST) and cytosolic NAD(P)H: quinone oxidoreductase (NQO1) activities of methanolic extracts of above ground parts of these three taxa were determined. Despite there are a lot of studies conducted on the taxa belonging to Tanacetum genus growing in Turkey; in this study, the taxa growing in Antalya were investigated elaborately for the first time with regard to their parthenolide content, quality assessment parameters and medicinal value. Besides, the plants with eventual economic potential were unraveled.