Kuzey Afrika ibadîliği ve imâmet düşüncesi
Ibadis of North Africa and imamet thought
Yazar: MAHMOUD BENRAS
Danışman: PROF. DR. RAMAZAN YILDIRIM
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kuzey Afrika = North Africa ; Kuzey Afrika ülkeleri = North Africa country ; Mezhepler = Sects ; İbadiye = İbadiye ; İmamet = Imamet ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam ; Şia = Şia

Özet:
Kelâm kitaplarında imâmet veya hilâfet başlıkları altında yer verilen devlet başkanlığı meselesi, Müslümanların hem dinî hem de siyasî lideri olan Hz. Peygamber'in vefatından sonra ortaya çıkan en önemli problemdir. Bu problem ilk olarak Benî Sâide gölgeliğinde (Sakîfetü Benî Sâʿide) ortaya çıkmıştır. Neticede sahabenin tecrübeleri sayesinde problemin üstesinden gelinmiştir. Fakat Hz. Osman'ın son dönemlerinde tekrar canlanan bu çekişme bir tür iç savaş olan Cemel, Sıffîn, Nehrevan ve Kerbela hadiseleri ile şiddetlenmiştir. Sonuçta imâmet meselesi ile bağlantılı olarak itikadi birer mezhep iddiasında olan Şiîlik ve Haricîlik akımları ortaya çıktı. Aslında imâmet, inançla alakalı bir mesele olmamasına rağmen Şiîliğin bunu itikadî bir mesele olarak kabul etmesinden dolayı kelâm ve akaid kitaplarında yer almıştır.
İlk dönemlerde Haricîliğin bir alt kolu olarak ortaya çıkan, ardından müstakil bir akım olarak varlığını sürdüren İbadîlik, diğer bazı kollardaki aşırı görüşler nedeniyle kendilerine özel bir imâmet düşüncesi oluşturmak istemişlerdir. Bu nedenle İbadî kaynaklarda siyaset ve imâmet ile ilgili tartışmalar oldukça fazladır. İbadîler'in Kuzey Afrika'daki varlığı siyasî bir karardır. Çünkü onlar, diğer Müslüman guruplarından farklı olarak kendilerine özgü bir anlayışı temellendirmek istemişlerdir. Öte yandan İbadîler, imâmet meselesinde Kureyşîlik şartını kabul etmeyip tartışma ortamından uzaklaşarak Kuzey Afrika'ya yönelmişlerdir. Kuzey Afrika'ya gönderilen dâîler (propogandacılar) aracılığıyla bu bölgede II./VIII. asrın sonlarında kendilerine ait bir devlet kurmayı başarmışlardır. Ancak bu devlet uzun müddet varlığını sürdürememiştir. İbadîler, imâmet ile ilgili görüşlerini geliştirerek Azzâbe sistemini kurmuşlar ve varlıklarını günümüze kadar sürdürmüşlerdir.

Abstract:
The issue of the presidency of Muslims, which is known in the Kalam's books as the matter of grand imamate or caliphate, is considered as the most important and serious problem that has shaken Muslims after the death of the Prophet, who was the religious and political leader of the Muslims. This problem first appeared in Saqifat Benî Sâide. Even muslims were able to overcome this crisis thanks to the experience of leading companions at that time,  the debate about this issue appeared again after the death of Othman Ibn Affan and the outbreak of the conflict over claiming his right and taking revenge on those who caused his death. Some took this incident as a pretext to pass their political agendas, taking advantage of these differences that began from the Battle of Al-Jamal to the issue of arbitration and the Battle of Siffin, which crystallized the existing divisions on this issue, and as a result of that many Islamic sects appeared, starting with the Shiites and the Kharijites and others. Originally, this issue was not a matter of belief, but because of the circumstances in which it happened and its importance, it was included within the issues Kalam. The Ibadites who were part of these events on the side of the Kharijites, and after that continued their religious and political journey as an independent sect and party, have also sought throughout history to devote their own concept to this issue, and to apply it on the ground. Therefore, they had many books explaining their political thinking, and they also had attempted to apply it on the ground in Iraq, Yemen, Oman and North Africa, where they succeeded in some countries and failed in others for many reasons. Their presence in North Africa was a political decision to move away from the powerful central Islamic authority in Iraq at the time. And since they do not see the condition of the Qurayshites in the issue of Imamate, they resorted to this region, forming a state that was not destined to survive. However, they managed to maintain themselves as a sect, through the so-called Azzâbe system.