İlahiyat eğitiminin kimlik ve ahlaki yargı gelişimine etkisi
The effect of theology education on the development of identity and moral judgment
Yazar: MUHYETTİN ÖZEN
Danışman: PROF. DR. YILDIZ KIZILABDULLAH
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ahlak = Morality ; Ahlak gelişimi = Moral development ; Ahlaki yargı = Moral judgment ; Din eğitimi = Religious education ; Kimlik = Identity ; Kimlik statüleri = Identity statuses ; Ölçekler = Scales ; İlahiyat = Theology

Özet:
Bu araştırma, İlahiyat Fakültelerinde öğrenim gören hazırlık ve son sınıf öğrencilerini ahlaki yargı ve kimlik gelişimi açısından karşılaştırmayı amaç edinmektedir. Araştırmanın teorisi, kimlik gelişimi açısından Erik Erikson'un kimlik kavramına yüklediği anlam doğrultusunda James Marcia tarafından geliştirilen dört kategorili Kimlik Statüleri Yaklaşımı'na dayanmaktadır. Ahlaki yargı açısından ise, Jean Piaget'in Bilişsel Gelişim Kuramı doğrultusunda Lawrence Kohlberg tarafından
geliştirilen Ahlaki Yargı Basamakları'na dayanmaktadır.
Nicel yöntemin esas alındığı araştırmada, öğrencileri kimlik statüleri ve ahlaki yargı açısından karşılaştırmak için "Genel Tarama Modeli" kullanılmıştır. Öğrencilerden veri elde etmek için "Benlik Kimliği Statüleri Ölçeği (BKSÖ)", "Ahlaki Yargı Testi (MUT)" ve geliştirilen "Kişisel Bilgi Formu" kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, 2017-2018 eğitim öğretim yılında bünyelerinde hazırlık ve son sınıf öğrencileri olan İlahiyat Fakülteleri oluşturmuştur. Amaçlı örnekleme yoluyla seçilen 7 fakültedeki öğrenciler, araştırmanın örneklemini; araştırmaya gönüllü katılan ve veri toplama 
araçlarını doğru bir şekilde dolduran 1259 öğrenci ise, araştırma grubunu oluşturmuştur.
Veriler çözümlenirken, normalliğin sağlandığı durumlarda t-testi ile tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Normallik sağlanmadığında ise Mann Whitney U testi ile Kruskal-Wallis H testi esas alınmıştır. İki bağımlı değişken arasındaki ilişki durumunu ölçmek için Spearman Korelasyonu kullanılmıştır. 
Araştırmada İlahiyat eğitimini tamamlayan öğrencilerin, kimlik açısından başkasına olan "bağımlılık (ipotekli") ve "kararsızlık (moratoryum)" noktasında hazırlıklardan ayrıştığı gözlemlenmiştir. Ancak bu ayrışmanın "başarılı" kimlikten ziyade, daha çok "dağınık" kimliğe yönelik olduğu tespit edilmiştir. Bağımsız değişkenlere dair bulgular, din eğitimi alan grupta yaşanan dağınıklığın genel nitelikte olduğunu göstermiştir. Çünkü olumlu veya olumsuz yönde farklılaşan bütün değişken gruplarının, din eğitimi sürecinde yaşanan kimlik dağınıklığından olumsuz etkilendikleri 
tespit edilmiştir.
Araştırmada, İlahiyat eğitimini tamamlayan öğrencilerin neyin en iyi neyin en kötü olduğuna dair ahlaki duygularının, hazırlık öğrencilerinden daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Ancak MUT'un tümüne dair yapılan değerlendirmede, bu duyguların kendi içerisinde tutarlı olmadığı saptanmıştır. Çünkü 4. sınıf öğrencileri en üst ahlaki duygulara odaklandıkları halde, bunların günlük hayatla ilişkilendirme noktasında rasyonel davranmadıkları tespit edilmiştir. Bu nedenle 4. sınıf öğrencileri, ahlaki yargılama yeteneğinde (MUT) olumsuz yönde ayrışmıştır. Bağımsız değişkenlere dair bulgular kısmi farklılıklar içerse de, 4. sınıflarda gözlemlenen ahlaki duygu ve düşünce 
uyumsuzluğu eğiliminin, genel nitelikte olduğu tespit edilmiştir.
Araştırmada, ahlaki yargı yeteneğinin başarılı kimlik ile negatif, dağınık kimlik ile pozitif ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Fakat bu ters yönlü ilişkinin, din eğitimi süreciyle birlikte ortaya çıktığı görülmüştür. Çünkü hazırlık öğrencileri açısından iki gelişim alanı arasında herhangi bir anlamlı ilişki gözlemlenmezken, 4. sınıf öğrencilerinde zıt yönlü anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir.

Abstract:
This research aims to compare the preparatory and senior year students studying at the Faculties of Theology in terms of moral judgment and identity development. The theory of the research is based on the four-category Identity Status Approach developed by James Marcia in line with the meaning attributed to the concept of identity by Erik Erikson in terms of identity development. In terms of moral judgment, it is based on the Moral Judgment Steps developed by Lawrence Kohlberg in line with Jean Piaget's Theory of Cognitive Development.
In the research based on the quantitative method, General Screening Model was used to compare students in terms of identity status and moral judgment. "Ego-Identity Status Scale (BKSÖ)", "Moral Competence Test (MUT)" and the developed "Personal Information Form" were used to obtain data from students. The universe of the research consisted of Theology Faculties, which included preparatory and senior students in the 2017-2018 academic year. Students from 7 faculties selected through purposive sampling formed the sample of the research. 1259 students who voluntarily participated in the study and filled out the data collection tools correctly formed the research group. 
While analyzing the data, one-way analysis of variance (ANOVA) with t-test was used when normality was provided. When normality was not proved, Mann Whitney U test and Kruskal-Wallis H test were used. Spearman Correlation was used to measure the relationship between two dependent variables.
In the study, it was observed that the students who completed theology education differed from the preparatory classes in terms of their dependency (foreclosure) on others and indecision (moratorium) in terms of identity. However, it has been determined that this disintegration is more for the "diffusion" identity rather than the "achievement" identity. Findings regarding the independent variables showed that the experienced clutter in the group that has religious education was of a general nature. Because it has been determined that all variable groups, which differ in a positive or negative way, are negatively affected by the identity experienced clutter in the religious education process.
In the study, it was determined that the students who completed theology education had higher moral feelings about what the best is and what the worse is than the preparatory students. However, in the evaluation of the entire MUT, it was determined that these feelings were not consistent within themselves. Because although 4th grade students focus on the highest moral feelings, it has been observed that they are not rational in associating them with daily life. For this reason, 4th grade students were negatively differentiated in their moral judgment ability. Although the findings regarding the independent variables contain partial differences, it has been determined that the tendency of moral emotion and thought dissonance observed in the 4th grades is of a general nature.
In the study, it was determined that moral judgment ability was negatively related to achievement identity and positively related to diffusion identity. However, it was observed that this inverse relationship emerged with the religious education process. Because while no significant relationship was observed between the two developmental areas for the preparatory students, an opposite significant relationship was found in the 4th grade students