Topoğrafyanın biçimsel ve mekansal katmanlarının mimarlıktaki açılımları üzerine bir yeniden okuma
Reading the unfoldings of topography in architecture through the lenses of formal and spatial layers
Yazar: NAZMİYE NURDOĞAN
Danışman: PROF. DR. AYŞE ŞENTÜRER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık ve Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Kentsel mekan = Urban space ; Mimari mekan = Architectural space ; Mimari tasarım = Architectural design ; Topoğrafik veriler = Topographical data ; İnsan-mekan ilişkisi = Human-space relationship

Özet:
mimari yapının bu arka plan önünde nesneleşerek bağlamından kopmasını
sorunsallaştırmaktadır. Bu bağlamda tez çalışması, topoğrafyayı mimari tasarım
sürecinin kritik bir girdisi olarak sunmayı amaçlamakta ve eşdeğer bir ilişki kurma
yolu olarak mimarlık topoğrafya ilişkisinde bağlanma halini sunmaktadır. Mimarlıkta
topoğrafyayı salt fiziksel özelliklerine indirgeyen tartışmalardan farklı olarak bu
çalışmanın teorik çerçevesi, topoğrafyayı biçimsel ve mekansal katmanlarda yeniden
tanımlamakta ve bunların mimari tasarım pratiğinde nasıl yorumlandığını
değerlendirmektedir. Teorik çerçevede, sürekli katmanlaşmaya devam eden bir yapı
olarak topoğrafyanın her katmanı, kendi iç yapısının bir görüntüsü ve sonraki
katmanlaşmanın öncülü ve dolaylı yönlendiricisi olarak ele alınmıştır. Buna uygun
olarak biçimsel katmanın, yapısı ve yüzey şekli ile mekansal katmanın öncülü
olabileceği ve mimari tasarımın biçimsel ve mekansal katmanlara bağlanma ve
sınırlanma halleri üzerinden değerlendirilebileceği ortaya konmuştur.
Teorik çerçeve ile proje incelemeleri arasındaki geçişi sağlamak amacıyla mimarlık ve
topoğrafya ilişkisinin görünür/tartışılır kılındığı temsil düzlemlerini sorgulayan ve
açıklayan analiz bölümü oluşturulmuştur. Yapılacak analiz ile biçimsel ve mekansal
katmanlarda mimarlık-topoğrafya ilişkisinin durumu ile bu katmanlarda mimari
tasarımın yarattığı bağlanma-kopma durumlarının görünür kılınarak tartışmaya
açılması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda analiz bölümünde, kentsel durumu ve mimari
müdahaleyi görünür kılmak için 1:1000, 1:200 ve 1:50 olmak üzere üç ölçekte
inceleme yapılması gereği tartışılmıştır. Devamında, mimari temsil düzleminin ifade
olanakları sunulmuş ve Nolli haritasının iknografik gösterim biçiminin mekân ve yapı
birlikteliğini ifade edebilme olanağı tartışılmıştır. Ayrıca kesitin, topoğrafya-mimarlık
ilişkisini görünür kılmaktaki önemi vurgulanmıştır. Sonuç olarak, proje
incelemelerinde kullanılacak, 1:1000 ölçekli genişletilmiş arazi planı, 1:1000 ölçekli
genişletilmiş arazi kesiti, 1:1000 yaya erişimi ve kamusal kullanım çeşitliliği haritaları;
1:200 ölçekli plan ve kesitin gösterim biçimleri ve 1:50 mekansal kesitler detaylı
biçimde açıklanmıştır.
Teorik çerçevedeki içgörüleri daha fazla araştırmak için vaka incelemesi yöntemi,
Seattle Merkez Kütüphanesi, Yapı Kredi Kültür Sanat ve Ewha Kampüs
Kompleksi'nin mekansal analizi yoluyla araçsallaştırılmaktadır. Tüm vakalar
öncelikle analiz metodunda verildiği üzere çizimleri üretilerek ve literatürden
yararlanılarak kendi içerisinde değerlendirilmiştir. Değerlendirme öncelikle kent
ölçeğinde (1:1000) yapılarak, topoğrafyanın mevcut biçimsel ve mekansal örüntüsü
ortaya konmuştur. Yapı ölçeğinde (1:200) yapılan değerlendirme ise yapıların mevcut
topoğrafya katmanlarına tasarım kararları ile nasıl müdahil olduğunu / müdahale
ettiğini incelemek üzere bir yakın plan değerlendirmesi içermektedir. Mekân ölçeğinde (1:50) yapılan değerlendirme, mekansal deneyim düzleminde bağlanma
halini mimari yapı öğelerinin bağlanma/sınırlandırma nitelikleri ile
ilişkilendirmektedir. Bölümün sonunda ise değerlendirilen vaka çalışmaları birlikte ele
alınarak başta amaçlandığı üzere teori çerçeveye sunduğu çeşitlenme üzerinden
tartışılmıştır.
Bulgular genel olarak değerlendirildiğinde, mimari tasarımın etki ve müdahale
alanının kısıtları olduğu dikkat çekmiştir. Tüm mimari projelerde, proje arazisi ve
projenin programı, mimarların kontrol alanı dışında kalan; ancak mimarlık ve
topoğrafya ilişkisinde belirleyici olan iki ana etken olarak görülmüştür. Arazinin
biçimi ve mevcut topoğrafya içerisindeki konumu, bağlanma halinin mimarlık
pratiğinde kurgulanabilmesi için kritik bir girdi oluşturmaktadır. Projelerin
programları ise, kamusallık ve kullanım üzerindeki belirleyicilikleri ile mekansal
ilişkileri kuran bir etken olarak topoğrafyanın mekansal katmanına bağlanmayı
etkilemektedir.
Seattle Merkez Kütüphanesi projesinin değerlendirilmesi, topoğrafyanın mekansal ve
biçimsel katmanlarıyla bağlanma halinden beslenen ara mekansal ve biçimsel
durumları sunmuştur. Bu ara topoğrafik durumların oluşumunda, biçimsel katmanda
zemin kotunda bağlanma ile sürekliliği yaratmanın ve yapı kabuğunun manipülasyonu
ile ara mekanların sarmalanmasının etkili olduğu; mekansal katmanda ise programatik
gereklerin belirleniminin esnekleştirilmesinin bağlanmayı sağlayan bir tasarım
stratejisi olarak kullanıldığı izlenmiştir.
Yapı Kredi Kültür Sanat projesinin değerlendirilmesi, tarihi kent topoğrafyasının
geçişlere ve mekansallaşmalara izin veren dokusunu okumayı sağlamıştır. İncelenen
projeler arasında bitişik düzen içerisinde tasarlanmış tek yapı olan Yapı Kredi Kültür
Sanat, yapılı çevrenin dokusuna biçimsel olarak yüksek derecede entegre
gözükmektedir. Bu entegrasyon ile bitişik sıralandığı diğer yapılar gibi, Yapı Kredi
Kültür Sanat da İstiklal Caddesine doğrudan bağlanmıştır. Girişte yer alan portiko,
devamında anıtsal merdivenler ve loca, açık kullanımlı kamusal mekanlar olarak bir
süreklilik içinde karşımıza çıkmaktadır. Yine de merdivenler ve locaya erişimin girişle
kurduğu süreklilik sorunlu bulunmuştur. Buna ek olarak anıtsal merdivenlerin
doğrudan kamusal kullanım için sunduğu potansiyeller değerlendirilmeye açık
gözükmektedir.
Ewha Kampüs Kompleksi, üniversite sınırları içerisinde yer aldığı için kamusallığı ve
erişimi sınırlıdır. Buna bağlı olarak topoğrafyanın mekansal katmanına bağlanmak,
kenti içeriye davet edebilmek konusunda kısıtlı bir bağlamda yer almaktadır. Projede
yapı silüeti, kampüsün doğal ve yapılı topoğrafyası içine gömülmüş ve yapının çatı ve
zemini, kampüs peyzajının bitkilendirme ve sert zemin uzantıları olarak tasarlanmıştır.
Biçimsel ve dolayısıyla mekansal bağlantıların güçlü olduğu projede, iç mekanlar ve
programatik gerekler ikinci plana atılmıştır. Bu bağlamda, kampüs kompleksinin iç
mekanları görece çevresinden kopuk alanlar olarak okunmaktadır.
Proje incelemelerine ait bulguların değerlendirilmesi, topoğrafya ve mimarlık
ilişkisinde bağlanmayı kuran üç ana operasyonu ortaya konmuştur: hareketi teşvik
eden biçimsel ve mekansal sürekliliğin oluşturulması, tanımsız ara mekanların / geçiş
alanlarının tanımlı hale getirilmesi ve sınırlandırılmışlık halinin açılması. Sonucunda
tez çalışmasının sunduğu katkı, mimarlık-topoğrafya ilişkisinin biçimsel ve mekansal
katmanlarda tartışılmasına olanak sağlayan kapsayıcı bir çerçeve sunmak ve bağlanma
hallerini topoğrafya ve mimarlık ilişkisinde eşdeğerliği kuran tasarım stratejilerini
ortaya koymak olmuştur.
Bu çalışmanın devamında yapılacak araştırmalar, farklı tipolojideki yapıların
mekansal analizi ve mimari tasarım sürecinde mimarlık-topoğrafya ilişkisinin
kavramsallaştırılması üzerinden ilerleyebilir. Bu çalışmada kullanılan analiz yöntemi,
farklı kamusal yapılar üzerinde kullanılarak; incelenen yapıların kentsel topoğrafyaya
entegre olma stratejisi ve biçimsel ve mekansal katmanların aralıklarında yaratıcı
manipülasyonlar sunma olanakları ortaya çıkarılabilir. Buna ek olarak, tezin bulguları,
mimari tasarım sürecinde topoğrafyanın mekansal ilişkiler ve biçimsel referanslar için
besleyici bir zemin olarak kavramsallaştırılması amacıyla kullanılabilir.

Abstract:
Every architectural building must deal with its topography for it is the very first given
of the architectural design process. While cities compete for a global reputation and
star architects are commissioned to design alluring large-scale public buildings, the
design of the building envelope risks claiming urban topography as a mere background
for the designed object. Many studies in this area present materials, silhouette lines or
construction methods as the base of the relationship between architecture and
topography and conceptualize topography as a natural physical entity. Criticizing this
approach, this study conceptualizes topography as a layered entity that consists of both
natural and man-made physical layers and the ephemeral spatial layer.
The research design aims to reveal the relationship between figural and spatial layers
of the urban topography and the design of urban public buildings. In this context,
the study is structured along with a theoretical framework that redefines the
relationship between architecture and topography. Following the theoretical
framework, a case study is conducted by spatial analysis to discuss the relationship
from an architectural design perspective and present urban topography as an equivalent
entity in the architectural design process.
In the study's theoretical framework, the figural layer of the topography is redefined
with the ground's contour line, which is augmented by the urbanization process. To
recognize the figural layer of topography as a nurturing ground; rather than an obstacle
in the architectural design process, topography is conceptualized as an artefact which
is constantly unfolding for creating urban continuity. The discussion of the connective
capacity of the figural layer of the topography is continued with the spatial layer in the
study's theoretical framework. Consequently, the spatial layer of the topography is
explained as the place of spatial relations which are manipulated and altered by
architectural design.
While the role of architecture seems to create a formal consistency within the given
site, also limitations and exclusions on the spatial relationships is imposed through
architectural design. Subsequently, the spatial potentials of the urban daily life have
shifted to idle areas outside the design intervention. Furthermore, new public spaces
have begun to be defined on the potential of these idle areas. Architectural spaces
within the design intervention, lose their inclusiveness with the spatial limitation and
exclusion they create while becoming functional for their programs. Therefore, urban
spaces lose their relationship with each other which causes the formation of an
impermeable spatial texture on the urban topography. In that context, the role of
architecture is discussed for its capacity to create spatial and formal relations.
Accordingly, a new understanding of architecture is redefined where the spatial
dimension of topography and creating spatial connections are prioritised instead of
glorifying the monumentality or exceptionality of the building envelope.
In order to ensure the transition between the theoretical framework and project
investigations, an analysis section has been created that questions and explains the
representation mediums in which the relationship between architecture and topography
is visible/discussable. In order to make the urban situation and architectural
intervention visible, the need to make an examination at three scales -1:1000, 1:200
and 1:50- is presented. Subsequently, the orthographic architectural representation
mediums are discussed for their expression capacities. Also, the potency of the
ichnographic view of the Nolli map is discussed for its capacity in in expressing the
coextistence of space and buildings. Additionally, the importance of the section
drawings is presented for its capacity in making the topography-architecture
relationship visible.
The spatial analysis involves figure ground map along with public use diversity and
pedestrian access map. Accordingly, the diagrammatic representation, the site plan and
site section of the project are redrawn in the urban scale of 1:1000 and the building
scale of 1:200. The purpose of 1:1000 scale drawings is to present the pattern of figural
and spatial layers of topography where white areas present the grounds/volumes for
spatial relationships to take form. Additionally, the purpose of 1:200 scale drawings is
to present the integration/detachment of architectural design to the pattern of figural
and spatial layers of topography. The assessment at the spatial scale (1:50) relates the
state of connection at the level of spatial experience to the connection/limitation
qualities of architectural building elements. In the process, mostly visual data from
different maps and photographs are transcribed and the traditional drawing techniques
are altered via using ichnographic and diagrammatic representation methods.
To further investigate the insights in the theoretical framework, the case study method
is instrumentalized via spatial analysis of the Seattle Central Library that is designed
by OMA and LMN, Yapı Kredi Kültür Sanat that is designed by Teğet Architects and
Ewha Campus Comlex by DPA. The main consideration on the selection of cases was
projects to have programs with public use, to be located within an urban context and
to be built after 2000s.
Seattle Central Library, designed by OMA, was chosen for two reasons. First, the
building has its own theoretical discussion literature on the design of the building.
Secondly, the library building represents a contradictory situation for the theoretical
discussion of this study, in terms of being formally separated from the urban
topography yet being in connection with it in the spatial layer. While having a
provocative appearance from the outside, the spatial organization and architectural
program of the library building promises spaces that are strongly connected to the
urban area.
In the design of Yapı Kredi Culture and Arts, Teğet Architecture chose the
continuation of urban public open space in the interior as a conscious design strategy.
For this purpose, the wall on the northeast façade of the building was removed and
replaced with a transparent facade, and the stairs behind this facade were designed to
provide access to the public spaces of the building, similar to a public open space
staircase, and to allow observation of the environment during climbing. Also, the
Mediterranean statue, located on a pedestal at the landing of the stairs, reinforces the
impression of being in a public space both from the outside and while climbing the
stairs. Therefor, the relationship between this building, which claims to be an extension
of the public space, and its topography, both in formal and spatial layers, is decided to
be examined in the thesis study.
In the design of Ewha Women's University, a design strategy was used in which the
continuity of the ground level of the topography is maintained on the roof of the
building, and consciously puts the building silhouette in the background in its formal
relationship with the topography. While positive forms play a role in the relationship
established with topography in the two previously examined projects, in Ewha Campus
Complex, the space created by the negative form defines the building. This space,
which can be compared to a valley, works as a public access axis and also provides
access to the interior spaces of the building. Considering other research and projects
of Dominique Perrault Architects, on the continuity of the natural topography level
and the potential of underground spaces, Ewha Campus Comlex is decided to be added
to the selection of cases to be examined in the project.
When the findings were evaluated in general, it was noted that architectural design has
limitations in its impact and intervention area. In all architectural projects, the project
site and the architectural program are observed to be outside from the control area of
the architects. However, they were seen as two main factors determining the
relationship between architecture and topography. The shape of the project site and its
location within the existing topography constitute a critical input for the establishing a
state of attachment in architectural practice. The programs of the projects affect the
connection to the spatial layer of the topography as a factor that establishes spatial
relations with their determination on publicity and use.
The evaluation of the Seattle Central Library project presented intermediate spatial and
formal states nourished by the state of connection with the spatial and formal layers of
the topography. In the formation of these intermediate topographic situations, creating
continuity by connecting at the ground level in the formal layer and enveloping the
intermediate spaces with the manipulation of the building envelope are found to be
effective design strategies fro creation connection to the topography. Also in the spatial
layer, it was observed that the flexibility of determining programmatic requirements
was used as a design strategy that ensures connection.
The evaluation of the Yapı Kredi Culture and Arts project enabled us to read the texture
of the historical city topography that allows transitions and spatializations. Yapı Kredi
Culture and Arts, the only building designed in a attached layout among the projects
examined, appears to be formally integrated into the fabric of the built environment.
With this formal integration, Yapı Kredi Culture and Arts, like the other buildings it is
adjacent to, is directly connected to Istiklal Street. The portico at the entrance, followed
by the monumental stairs and the lodge, appear in continuity as open-use public spaces.
However, the continuity between the stairs and access to the lodge and the entrance
was found problematic. Additionally, the potential of monumental stairs for
establishing a habitable public space is left unaddressed.
Since Ewha Campus Complex is located within the borders of the university, its
publicity and access are limited. Accordingly, connecting to the spatial layer of the
topography is in a limited context in terms of being able to invite the city inside. In the
project, the building silhouette is embedded into the natural and built topography of
the campus, and its roof and floor are designed as planting and hard ground extensions
of the landscape. In the project where formal and therefore spatial connections are
strong, interior spaces and programmatic requirements are secondary. In this context,
interior spaces are read as spaces relatively isolated from their surroundings.
The evaluation of the findings of the project investigations reveals three main
operations that establish connectivity in the relationship between topography and architecture: the creation of formal and spatial continuity that encourages movement,
the definition of undefined intermediate spaces/transitional areas, and the opening of
the state of liminality. As a result, the contribution of the thesis is to provide an
overarching framework for discussing the relationship between architecture and
topography in formal and spatial layers, and to present design strategies that establish
the equivalence of binding states in the relationship between topography and
architecture.
Consequently, project evaluations have revealed that establishing formal continuity
with the topography through floors, walls, stairs and roofs; creating eaves/cover to
define the intermediate spaces through the building envelope, and using the flexibility
over programmatic determinations to create connection in spatial relations are design
strategies that will create connection to the topography. The interpretation of cases
undoubtedly sets an example to the creative potency of instrumentalizing interstitial
situations in connection to the spatial and figural layers of topography in the
architectural design process.
Further research from this study can be performed by implementing the analysis
on different public buildings for revealing their strategy to integrate to the urban
topography and presenting the creative intervals on figural and spatial layers. Also, the
findings may be used in the design practice to conceptualize topography as a nurturing
ground for spatial relationships and figural references.