Arkeolojik metodoloji'nin endüstriyel arkeoloji bağlamında Haluk Sağlamtimur Kibrit Kutusu Koleksiyonuna uygulanması
The application of Archacological Methodology to Haluk Sağlamtimur Matchbox Collection in the context of Industrial Archacology
Yazar: NERGİZ YİĞİT
Danışman: DOÇ. DR. AHMET UHRİ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Endüstri arkeolojisi = Industry archaeology ; Endüstrileşme = Industrialization ; Endüstriyel nesneler = Industrial objects ; Kibrit kutusu = Matchbox ; Koleksiyon = Collection ; Kültürel miras = Cultural heritage ; Sağlamtimur, Haluk = Sağlamtimur, Haluk ; Yöntembilim = Methodology

Özet:
Türkiye Ekonomisi'nin kuruluş aşamasındaki ilk endüstriyel girişim
olan, ancak günümüzde değişen ekonomik koşullar altında Türkiye piyasasında
varlığını sürdüremeyen kibrit endüstrisinin somut kalıntılarından birisi kibrit
ve kutusudur.
Birincil ihtiyaçların karşılanması için ateş yakmak amacıyla kullanılan
kibrit ve kutusu, Türkiye'de 1900'lerden 2000'lere kadar günlük yaşamın
önemli bir parçası olmuştur. Bu temel tüketim malı teknik işlevi yanı sıra,
kutusu üzerinde yer alan grafik öğeler aracılığıyla toplumsal ortak belleğin
sürdürülmesi ve toplumun bilinçlendirilmesi için bir toplum mühendisliği aracı
olarak kullanılmış; alış-verişte para üstü yerine geçen bir ekonomik birim
olmuş; günlük konuşmalarda ölçü birimi ve deyim olarak yer almıştır. Bu
bağlamda, kibrit ve kutusu Türkiye endüstri kültürüne ait taşınır endüstri
miraslarından olan bir seri imalat nesnesidir.
Bu çalışmada Türkiye Kibrit Endüstrisi biyografik yöntemle incelenmiş,
Doç. Dr. Haluk Sağlamtimur'a ait yaklaşık 25.000 adet kibrit kutusu
barındıran koleksiyonda yer alan 1.505 adet yerli imalat kutudan oluşan amaca
yönelik örneklem grubu belirlenmiş, bu örneklem grubu arkeolojik
metodolojiyle analiz edilerek kataloglanmış, elde edilen somut ve somut
olmayan tüm kalıntılar bağlamsal arkeoloji yaklaşımıyla değerlendirilerek
arşivlenmiştir.
Bu çalışma, endüstri mirasını yalnızca mimari veya teknolojik boyutuyla ele alan tek boyutlu endüstriyel arkeoloji çalışmalarından farklı olarak; üretilen
hizmet ve ürünün de toplumla ilişki kurduğu görüşüne dayanarak
gerçekleştirilmiştir ve disiplinler arası bir bakış açısına sahiptir.
Döneminin üretim-tüketim ilişkilerinde ve günlük yaşamında önemli yer
teşkil eden kibrit ve kutusunun teknolojik, sosyal, politik, iktisadi ve kültürel
yapılar hakkında taşıdığı kalıntıları belirleyip bağlamsal olarak yorumlayan bu
çalışmanın amacı; kamu yararına sunulacak bir Türkiye Kibrit Endüstrisi Arşivi
oluşturulmasında altyapı olarak kullanılabilecek dokümantasyonu hazırlayarak
endüstri kültür mirasının sürdürülebilirliğine katkıda bulunmaktır.

Anahtar Kelimeler: Taşınır Endüstri Mirası, Endüstriyel Arkeoloji, Türkiye Kibrit Endüstrisi Arşivi.

Abstract:
The Matchbox is one of the tangible remnants of the match industry,
which was the first industrial initiative in the establishment phase of the
Turkish Economy but could not survive in the Turkish market under changing
economic conditions today.
Matches and boxes used to light fires to meet primary needs have been
an important part of daily life in Turkey from the 1900s to the 2000s.
In addition to its basic consumer goods technical function, it was used as
a social engineering tool for maintaining social common memory and raising
public awareness through graphical elements on the box; it became an economic
unit that replaced change in shopping; in daily conversations as a unit of
measure and expression.
In this context, matches and boxes are a mass manufacturing object that
is one of the movable industrial heritage of Turkish industrial culture.
In this study, the Turkish Match Industry was examined by biographical
method, a sample group consisting of 1.505 domestic manufacturing boxes in
the collection containing approximately 25.000 matchboxes belonging to Doç.
Dr. Haluk Sağlamtimur was determined, this sample group was analyzed and
catalogued with archaeological methodology, and all the intangible and
intangible remains obtained were evaluated and archived with contextual archaeology approach.
This work is unlike one-dimensional industrial archaeology studies that
deal with industrial heritage in its purely architectural and technological
dimension. This study, which is carried out on the basis of the opinion that the
service and product produced also relates to the society, has an up-to-date and
interdisciplinary perspective.
The purpose of this study, which determines the remnants of matches
and boxes about technological, social, political, economic and cultural structures
that constitute an important place in the production-consumption relations and
daily life of the period, is determined and interpreted contextually; to contribute
to the sustainability of industrial cultural heritage by preparing documentation
that can be used as an infrastructure in the creation of a Turkish Match
Industry Archive that will be presented to the public interest.

Keywords: Movable Industrial Heritage, Industrial Archaeology, Turkish Matchbox Industry Archive.