Cezaevi mimarlığı: 21. yüzyıl güncel yarışmalar üzerinden bir değerlendirme
Prison architecture: An evaluation on current competitions in the 21st century
Yazar: İPEK GÜNEY
Danışman: PROF. DR. GÜL DENİZ DOKGÖZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Hapis cezası = Imprisonment ; Hürriyeti bağlayıcı cezalar = Penalties restricting liberty ; Mimari yarışmalar = Architectural competitions

Özet:
Suç ve ceza kavramları insanlık tarihinin başlangıcından günümüze her toplumda 
var olmuştur. İntikam, kefaret ve ibret anlayışlarıyla temellenen ve tanımı günden güne
genişleyen cezalandırma, Orta Çağ'a kadar, işkence, vücut bütünlüğünün bozulması 
ve yaşamın sonlandırılması gibi bedene yönelik uygulamalar aracılığıyla devam 
etmiştir. O döneme kadar ikinci planda kalan hapis cezaları Orta Çağ'da, aslında 
yapılış amacı hapsetme olmayan ve esasen bedenin hedef alındığı cezaların 
uygulanacağı zamana kadar bir bekleme alanı olarak kullanılan mekânlarda infaz 
edilmiştir. Reform hareketleri sırasında hümanist düşüncenin gelişmesiyle beraber, 
ölüm cezaları yerine özgürlüğün kısıtlanması ve bireyin haklarının askıya alınması gibi 
fikirler ortaya atılmıştır. Böylelikle, beden-ceza ilişkisi artık şekil değiştirmiş, asıl 
amacı hapsetme olan cezaevleri üretilmeye başlamış ve cezanın odağı, suçluyu kapatıp 
özgürlüğünü kısıtlamaya doğru kaymıştır. Bu süreçte, mahkûmu yalnızlaştırmaya, 
sessizleştirmeye ya da sürekli baskı altında tutmaya yönelik, disiplin üzerine kurulu 
birçok sistem önerilmiştir. Yirminci yüzyıla gelindiğinde, gözetleme mekanizması 
muhafaza edilerek, mahkumların birbirleri ile iletişime geçmelerine ve kendilerine 
daha fazla kişisel alan sunulmasına fırsat sağlayan bir anlayış geliştirilmiş, hapishane 
mimarisinde farklı model arayışları başlamıştır. Günümüzde ise cezaevleri konusu, ulusal ve uluslararası platformlarda düzenlenen 
mimari yarışmalar aracılığıyla tekrar gündeme taşınmaktadır. Cezaevleri kapsamında 
açılan mimari yarışmaların, bu alanda üretilen mimarlığın yetersiz kalmasından ve 
nitelikli bir tasarımın ihtiyaç haline gelmesinden dolayı düzenlendikleri 
düşünülmektedir. Ayrıca hala tartışmalı olan, cezaevlerinin asıl amacının 
cezalandırma mı yoksa rehabilitasyon mu olduğu sorusuna cevaben, hüküm giymiş 
suçluların özgürlüklerinin kısıtlanarak zaten cezalandırıldıkları ve bu nedenle artık 
kapatıldıkları mekân aracılığıyla rehabilitasyonlarının sağlanması gerektiği 
düşünülmektedir. Dolayısıyla hükümlüyü, içinde bulunduğu mekân aracılığıyla, tekrar cezalandırmanın 
önüne geçecek ve onlara, yaşanabilir bir ortam sunarak iyileştirebilecek nitelikte yeni 
yaklaşımlara ihtiyaç duyulduğu söylenebilir. Buradan yola çıkarak, bu çalışmanın amacı, mimari yarışmalar aracılığıyla, cezaevleri konusunun günümüzde nasıl ele alındığını, aktörler arasındaki ilişkilerin nasıl kurgulandığını, mahkûmun rehabilitasyonu için sunulan farklı bakış açılarını ve 
tüm bunların nasıl mekânsallaştığını ortaya çıkararak, cezaevi mimarlığında yeni 
yaklaşımlar hakkında bir tartışma zemini hazırlamaktır.

Abstract:
The concepts of crime and punishment have existed in every society since the 
beginning of human history. Punishment, which meant revenge, redemption and a 
warning at the beginning and whose definition expanded day by day, continued until 
the Middle Ages by means of sanctions against the body such as torture, deterioration 
of bodily integrity and death. The prison sentences, which remained in the background 
until that period, were executed in the Middle Ages, in places that were not intended 
to be incarceration properly and were used as a kind of waiting area until the time 
when the punishments, which mainly targeted the body, were to be implemented. With 
the development of humanist thought during the reform movements, ideas such as the 
restriction of freedom and the suspension of the rights of the individual were put 
forward instead of the death penalty. Thus, the body-punishment relationship has 
changed shape, prisons whose main purpose is to be imprisoned have begun to be 
produced, and the focus of punishment has shifted to closing the criminal and 
restricting their freedom. In this process, many systems have been proposed to isolate, 
silence, or keeping the prisoner under constant pressure. By the twentieth century, an 
understanding was developed that allowed the prisoners to communicate with each 
other and to be offered more personal space, by preserving the surveillance 
mechanism, and the quest began to get different models in prison architecture. Today, the issue of prisons is brought to the agenda again through international and 
national architectural competitions. It is thought that architectural competitions opened 
within the scope of prison architecture were organized because the architecture which 
produced in this area is insufficient and a qualified design became a necessity.
Furthermore, in response to the still controversial question of whether the main 
purpose of prisons is punishment or rehabilitation, prisoners have already been 
punished by restricting their freedom, therefore it is necessary to ensure their 
rehabilitation through the place where they are closed. Hence, it can be said that there is a need for new approaches that will prevent repunishment of the prisoner through the place they are in and improve them by providing a livable environment. Based on this, the aim of this study is to prepare a basis for a discussion about new approaches in prison architecture by revealing how the issue of prisons is handled today, how the relationships between the actors are constructed, the different 
perspectives for the rehabilitation of the prisoner and how all these data are spatialized 
through architectural competitions.