Çorum'daki Mevlevi, Hüseyin Gazi ve Koyun Baba tekkelerinin tipolojik analizi
Typological analysis of Mevlevi, Hüseyin Gazi and Koyun Baba tombs in  the Çorum
Yazar: SEYIDANA MURTUZOVA
Danışman: PROF. DR. MEHMET ZEKİ İBRAHİMGİL
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Dini mimari = Religious architecture ; Dini yapılar = Religious buildings ; Hüseyin Gazi = Hüseyin Gazi ; Koyun Baba = Koyun Baba ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Mimari eserler = Architectural works ; Tekkeler = Tekke ; Tipoloji = Typology ; Türbeler = Tombs ; Çorum = Çorum

Özet:
Anadolu'da bir dönem yaygın halde bulunan Mevlevilik ve Bektaşilik ekollerinin Çorum ilindeki mimari eserlerde tezahür edişinin incelendiği bu tez çalışması, özellikle Çorum Mevlevihane'si, Alaca Hüseyin Gazi ve Osmancık Koyun Baba Türbeleri odağında, kaynaklar, literatür taraması ve mimari yapıların yerinde incelenerek veri toplanması metoduyla hazırlanarak tamamlanmıştır. Tezde dönemin mimari özellikleri incelendiğinde dikdörtgen ve sekizgen yapılı planlar temelinde kubbeler, mahfiller, minberler, cephe süslemeleri, yapı malzemeleri gibi iç ve dış dekoratif mimari yapılardan dönemin diğer illerdeki mimari eserlere göre ayırt edici ve belirleyici olan özelliklerine dikkat çekilmiştir. Çorum Mevlevihane'sine göz attığımızda günümüze kadar yapıyla ilgili fazla bilgi yoktur. Zaman içerisinde birden çok tadilat görerek asli planlarında değişiklik yapılmıştır. Ona rağmen günümüzdeki haliyle dikdörtgen planlı kalmıştır.  Kubbe örtülü, sekiz ahşap sütunlu semahane bölümüne haiz ve batı Anadolu'daki diğer çağdaş Mevlevihanelerden farklı olarak iç cephe süslemesi bulunmayan sade yapılıdır. Sadece iç türbesi duvarında kalem işi süslemeler bulunan ve halen haftanın belli günleri içinde zikir ibadeti yapılmaya devam edilen bir Mevlevihane'dir. Hicri 1323 yılında kaynaklara göre Hüseyin Gazi'nin yaptırdığı dikdörtgen plan üzerine inşa edilen Hüseyin Gazi Türbesi de, temelde kesme taş, üst katmanda moloz taş ve yer yer tuğladan müteşekkil yapı malzemesi arasında horasan harcı kullanılmıştır. İç mekânda nişleri bulunan çapraz tonozla örtülü, tonoz örtüsünde kalem işi dilimli süslemeler uygulanmış olup Hüseyin Gazi'ye atfedilen mezarın on iki dilimli mezar taşı olması hasebiyle de Bektaşi tarikatına mensup olduğunu düşünülmektedir. Türbe zamanla geçirdiği tadilatlar sonrası günümüzde ziyarete kapalıdır. Hicri 963 yılında 2.Bayezıt tarafından inşa ettirilen Koyun Baba Türbesi, sekizgen planlı olup, içten kubbeli ve dıştan piramidal çatılı olan belirleyici özelliği yanı sıra yapı malzemesi olarak kesme taş kullanılmıştır. Çalışmamızda 13.yy. ve 19.yy. arası yapılmış Selçuklu ve Osmanlı yapılarının incelendiği Çorum ili sınırlarında bulunan yukarıda ismi geçen Mevlevihane, tekke ve türbe yapıları dönemin dini, siyasi, kültürel ve ekonomik konjonktüründen etkilenmiş olmakla birlikte mensubu olduğu tarikat sembollerini mimari desenlerine yansıtmışlardır. Bu desenlerin incelenmesi esnasında dönemin ve mensubu olunan tarikatın öğretilerinde okuma fırsatı bulmuş olmamız yönünden son derece önem arz etmekle birlikte maalesef bu kültür miraslarımız zaman içinde farklı nedenlerle tadilatlar görmüş asli planlarından farklılaşmış olduğunu gözlemlemekteyiz. Anadolu kültürünün gelecek kuşaklara sağlıklı ulaşılabilmesi adına uygun restorasyon çalışmalarıyla revize edilerek korunması gerektiği düşüncesi yaygınlaşması önemlidir.

Abstract:
The aim of this thesis study, which examines the manifestation of the Mevlevi and Bektashi schools, which were common in Anatolia for a period, in the architectural works in the province of Çorum, has been prepared and completed with the method of data collection by examining the sources, literature and examining the architectural structures on site, especially in the focus of Çorum Mevlevihanesi, Alaca Hüseyin Gazi and Osmancık Koyun Baba Tombs. When the architectural features of the period are examined, attention has been drawn to the distinctive and decisive features of the interior and exterior decorative architectural structures such as domes, mahfils, pulpits, facade decorations, building materials on the basis of rectangular and octagonal plans, compared to the architectural works of the period in other provinces. Although no information or document has reached and there have been changes in its original plans over time, it has undergone multiple modifications, but in its current form, it has a rectangular planned, dome-covered, eight wooden columned semahane section, and it is the same as in other eras in western Anatolia. Unlike mevlevihanes, it is a mevlevihane with a simple structure that does not have interior decorations and only has hand-drawn ornaments on the inner tomb wall and still continues to perform dhikr on certain days of the week. In the tomb, horosan mortar was used between the building material consisting of cut stone on the foundation, rubble stone on the upper layer and bricks in places, covered with cross vault with niches in the interior, handcrafted sliced ornaments were applied on the vault cover, since the tomb attributed to Hüseyin Gazi is a twelve-slice tombstone. It makes us think that he was a member of the Bektashi order. The tomb is closed to visitors today after the renovations it underwent over time. The Koyun Baba Tomb, which was built by Bayezit II in 963 Hijri, has an octagonal plan, a dome from the inside and a pyramidal roof from the outside, as well as its distinctive feature as a cutting material. stone is used. The tomb, which draws attention with its Gülbezek decoration on the keystone in the arch of the entrance door, is open to visitors today. and 19th century. The above-mentioned mevlevihane, dervish lodge and tomb structures in the borders of Çorum province, where Seljuk and Ottoman structures built between the Ottoman Empire and the Ottoman Empire were examined, were affected by the religious, political, cultural and economic conjuncture of the period, but they reflected the symbols of the sect they belonged to on their architectural designs. Although it is extremely important in terms of having the opportunity to read, unfortunately, we observe that these cultural heritages have undergone renovations for different reasons over time, differentiated from their original plans, and have been damaged in important symbols, hand-drawn ornaments and writings. It is important to spread the belief that it should be protected.