İzmir Selvilitepe su pompa istasyonu mimari koruma projesi
Izmir Selvilitepe water pump station architectural conservation project
Yazar: NAİDE GİZEMNUR ZENGİN
Danışman: DOÇ. DR. ZEYNEP ERES ÖZDOĞAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Avrupa'da 17.yy'da başlayan modernleşme süreci ve sonrasında 18.yy'da başlayan
sanayi devrimi ile birlikte genişleyen kentlerde su sorunu çözümü kaçınılmaz hale
gelmiştir. 18.yy'da İngiltere'de buhar motoru ile su pompa makinelerinin icat
edilmesiyle, su pompa istasyonları inşa edilmeye başlanılmıştır.
İzmir'de Osmanağa suyu, Vezir suyu, Hasif Efendi suyu ve Damlacık pınarı suyu gibi
su yolları ve Osmanlı döneminde vakıflar tarafından yapılan çeşmeler ve kuyular,
halkın su ihtiyacını karşılamıştır. Ancak 19. yüzyılda sürekli su kesintileri, su
yollarındaki hasarlar ve sorumlu işçilerin görevlerini yapmaması nedeniyle su
meselesi çözüme kavuşamamıştır. Halkın taleplerinin artmasıyla ve salgın
hastalıkların yayılmasıyla birlikte su sorunu daha da önem kazanmıştır. Osmanlı
yönetimi, şehirlerin su ihtiyacını karşılamak için maddi zorluklar nedeniyle altyapı
sorunlarını devletin kendi imkanlarıyla çözemeyeceğinin fark etmiş ve imtiyaz yolunu
başvurmuştur.
Avrupa'da sanayi devrinden sonra kurulan su tesisleri Osmanlı Devleti'nde de örnek
alınmış ve İstanbul için Terkos, Cendere gibi su pompa istasyonları kurulmuş,
makineler ithal edilmiş ve su pompa istasyonlarından, hanelere, çeşmelere ve kamusal
yapılara su verilmeye başlanmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde çeşitli milletlere verilen imtiyazlarla
birlikte İzmir'in su meselesini çözmek için ihale açılmış ve ihalenin Niyazi Bey isimli
biri tarafından alınıp, 'La Compagnie Ottomane des Eaux de Smyrne' (İzmir Osmanlı
Su Şirketi) isimli Belçikalı şirkete devredilmesiyle İzmir'in su meselesini çözmek için
adım atılmıştır. Liege merkezli şirket modern bir su altyapısını şehre kazandırmak
amacıyla makine tesisatını ve mühendisleri getirtip çalışmalarına başlamıştır.
Şirket ilk olarak 1898 yılında Halkapınar gölüne yakın konumda Halkapınar tesisini
inşa etmiştir. Tesiste; ana su pompa istasyonu dışında, su havuzu, idari bölüm,
malzeme deposu ve atölye birimi bulunmaktadır. Halkapınar su pompa istasyonu
şehrin belirli bölgelerine su vermekteydi. Şehrin üst kısmında bulunan mahallelerinde
ise su sorunu devam etmekteydi. Yukarı mahallelerin su sorununu çözmek için
Kadifekale'nin eteklerinde Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun yapımı için de
çalışmalara başlanmıştır. Yapımı ancak 1914 yılında tamamlanan ve yapımı
beklenenden uzun süren, Kadifekale eteklerinde tez konusu olan Selvilitepe Su Pompa
İstasyonu'nu inşa etmiştir.
Yapı, 14 Haziran 1944 tarihli resmi gazetede de geçtiği üzere, 2000m²'lik bir alana
kurulmuştur. Yapının bulunduğu konum 13.yy'da inşa edilmiş Koca Kapı su kemeri
yakınındadır. İnşa edilen bu istasyon cumhuriyetin ilanı ile beraber devlet tarafından
satın alınıp millîleştirilmiştir. Yabancı işçiler, Türk işçiler ile değiştirilmiş ve işlevine
aynı şekilde devam etmiştir. Yıllar içerisinde yapıya bitişik betonarme ekleri ile
xxii
birlikte günümüze ulaşmıştır. Uzun yıllar aktif olarak kullanılmış ancak sonradan
alana yakın bir konuma başka bir su pompa istasyonu inşa edilince atıl kalmış yapı
içerisindeki makine donatıları korunmuş olarak günümüze gelmeyi başarmıştır.
Yapı İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıkları Koruma Kurulu tarafından 2002 tarihli 9728
sayılı karar ile tescil edilmiştir. Günümüzde 250 m²'lik bir alanda ilk döneminden
kalmış kagir su pompa istasyonu ile yapıya sonradan bitişik inşa edilmiş alt kısmında
makine tesisatı olan üst kısmında ise çalışanların konaklayabileceği lojman yapısı
bulunan iki katlı betonarme ek yapı ile beraber vaziyettedir. İzmir Su ve Kanalizasyon
İdaresi Genel Müdürlüğü (İZSU) mülkiyetinde olan yapı, günümüzde âtıl vaziyettedir.
Tez konusu olan yapının, belgelenmesi ve koruma sorunları incelenip yeniden işlev
kazandırılmasına yönelik öneriler geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında alanda 3
boyutlu lazer tarama cihazı ile detaylı ölçüm yapılmış, oluşturulan nokta bulutundan
üretilen ölçekli ortografik fotoğraflar ve geleneksel yöntemler ile alınan ölçüler
sayesinde 1/50 ölçekte rölöve çizimleri hazırlanmıştır. Yapıda malzeme ve hasarlara
yönelik tespitler yapılmıştır. Yapılan tespitlere yönelik müdahale önerileri
geliştirilmiştir.
Restitüsyon çalışmalarına altlık oluşturmak için, zaman içinde çeşitli ekler alan yapıda
dönem analizi çalışması yapılmıştır. Dönem analizi çalışmalarına göre yapı üç
dönemde incelenmiştir. Çalışmalara göre ilk dönem; 1914-1964 arasındaki dönemi,
ikinci dönem; 1964-2007 arası, üçüncü dönem ise; 2007-2022 arasındaki dönemi
kapsamaktadır. Ayrıca alanda bulunan bazı istinat duvarı gibi kalıntıların dönemi
saptanamadığı için dönemi tanımlanamayanlar olarak çalışmada yer almıştır. Çalışma
için; tarihi hava fotoğrafları, yapı üzerindeki izler, Osmanlı döneminde yapılan diğer
su pompa istasyonları, İzmir'de bulunan diğer endüstriyel yapılar ile yapılan tipoloji
çalışmaları ve literatür araştırması yapılmıştır. 1/50 ölçekte restitüsyon çalışması
hazırlanmıştır.
Çalışmalar sonucunda yapının ilk dönemi baz alınarak kagir su pompa istasyonunun
niteliksiz eklerinden arındırılması, uluslararası kabul edilmiş ilkelerin benimsenerek
Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun, İzmirdeki endüstriyel miras yapıları arasında
yerini alması ve içinde bulundurduğu teknoloji ile birlikte korunup müze işlevinde
kamusal bir alan olarak değerlendirilmesi önerilmiştir.
Yapının yeniden işlevlendirilmesi için, yapıya bitişik inşa edilmiş betonarme yapının
yerine, kagir su pompa istasyonuna bitişik olmayan, tek katlı, istasyon yapısını
gölgelemeyecek ve sergi amacına hizmet edecek yeni bir yapı yapılması önerilmiştir.
Böylelikle kagir su pompa sitasyonunun batı cephesi ortaya çıkacak ve yeni
tasarlanacak yapının üst kotunda istasyon yapısının girişinde ziyaretçilerin
sosyalleşebilecekleri ve dinlenecekleri su pompa istasyonu ile bağ kuran bir avlu
oluşturması amaçlanmıştır.
Günümüzde 250 m²'lik alan içinde bulunan kagir istasyon yapısı için ada bazında
araştırma kazısı yapılması önerilmiş ve çıkan bulgular sonucunda daha kapsamlı bir
restorasyon projesi hazırlanması gereksinimine de değinilmektedir.
Basmane Tren Garı'ndan Kadifekale'ye doğru çıkarken, yoğun mahalle dokusu
içerisinde bulunan yapı için tren garından başlanarak alan içerisinde bulunan çeşitli
tarihi alanları da kapsayan bir gezi rotasına dahil edilmesi önerilmektedir. Planlanacak
rota ile insanların tarih ve kültürel miras hakkında farkındalık kazanmalarını
sağlanması ve bu mirasın korunması için gereken önlemlerin alınması için bir çağrı
yapacağı düşünülmektedir. Pompa istasyonunun çevresinde bulunan sivil mimarlık
xxiii
yapılarının da bağlam içerisinde değerlendirilip, korunması için çeşitli önlemler ve
aksiyonlar alınacağı ümit edilmektedir .
Tez çalışmasında, belgelenmesinin yapıldığı Selvilitepe Su Pompa İstasyonu'nun
sahip olduğu değerlerin daha fazla yitirilmeden korunup yeni işlevi ile halka
kazandırılması amaçlanmıştır.

Abstract:
With the modernization process that started in the 17th century in Europe and the
industrial revolution that started in the 18th century, the solution of the water problem
has become inevitable in the expanding cities. With the invention of steam engine and
water pumping machines in England in the 18th century, water pumping stations began
to be built. This issue is discussed in the section 'The importance of water use in the
industrial revolution' in the 2nd chapter.
Waterways such as Osmanağa water, Vezir water, Hasif Efendi water and Damlacık
spring water in İzmir and fountains and wells built by foundations during the Ottoman
period met the water needs of the people. However, in the 19th century, the water issue
could not be resolved due to constant water cuts, damage to the waterways and failure
of responsible workers to do their jobs. With the increase in the demands of the people
and the spread of epidemic diseases, the water problem has gained even more
importance. The Ottoman administration realized that the state could not solve the
infrastructure problems by its own means due to financial difficulties in order to meet
the water needs of the cities and resorted to concession.
The water facilities established after the industrial era in Europe were also taken as an
example in the Ottoman Empire and water pumping stations such as Terkos and
Cendere were established for Istanbul, machinery was imported and water started to
be supplied to households, fountains and public buildings from water pumping
stations. Information about other water pumping stations built in the Ottoman period;
It is in the subheadings of the 4th chapter, restitution.
With the concessions given to various nations in the last period of the Ottoman Empire,
a tender was opened to solve the water problem of İzmir, and the tender was taken by
a person named Niyazi Bey and transferred to a Belgian company named 'La
Compagnie Ottomane des Eaux de Smyrne' (İzmir Ottoman Water Company). Thus,
the first step towards solving the water problem was taken. The Liege-based company
brought in machinery and engineers to bring a modern water infrastructure to the city
and started working. More detailed information about the adventure of water in Izmir
and the Izmir Waters Ottoman Company is given in the 'İzmir Waters Ottoman
Company' section in the 2nd chapter of the thesis.
The company first built the Halkapınar facility in 1898, close to the Halkapınar lake.
In the facility; Apart from the main water pumping station, there was a water pool,
administrative section, material warehouse and workshop unit. Halkapınar water
pumping station was delivering water to certain parts of the city. Comprehensive
information on İzmir's first modern water facility, established in Halkapınar; It is under
the title of 'Halkapınar Water Pumping Station' under the title of 'Water Pumping
Stations Built in the Ottoman Period' in the 4th chapter of the thesis. In the
neighborhoods in the upper part of the city, the water problem continued. In order to
xxvi
solve the water problem of the upper neighborhoods, work has also started for the
construction of the Selvilitepe Water Pumping Station on the outskirts of Kadifekale.
The company built the Selvilitepe Water Pumping Station, which was the subject of
the thesis, on the skirts of Kadifekale, the construction was completed in 1914 and the
construction took longer than expected.
The building was established on an area of 2000m², as stated in the official newspaper
dated 14 June 1944. The location of the building is near to the 'Koca Kapı' aqueduct
built in the 13th century. Comprehensive information about the remains of this
aqueduct, which is located close to the structure, is given in the first title of the 3rd
chapter of the thesis, 'The Location and Environment of the Building'.
The building was registered by the İzmir Cultural Heritage Preservation Board No. 1
with the decision no. 9728 dated 2002. Today, in an area of 250 m²; It is together with
a masonry water pumping station from the first period and a two-storey reinforced
concrete additional structure, which was built next to the building and has machinery
rooms at the bottom and a lodging structure where the employees can stay on the upper
part.
The building, which is under the ownership of the İzmir Water and Sewerage
Administration General Directorate (İZSU), is now idle. Documentation and
conservation problems of the building, which is the subject of the thesis, were
examined and suggestions were developed for re-functioning. Within the scope of the
study, detailed measurements were made with a 3D laser scanning device in the area,
scaled orthographic photographs produced from the created point cloud and 1/50 scale
survey drawings were prepared also thanks to the measurements taken with traditional
methods. The methods used for the survey are explained in detail in the chapter titled
'Method of the Study' in the introduction part.
Determinations were made regarding the materials and damages in the building.
Intervention recommendations have been developed for the findings. Architectural
features of the building and material damage assessments are discussed in the third
part of the thesis. The drawing studies have been added to the Appendix-D section of
the thesis. The photo album, which is a part of the documentation for the building, is
available in Appendix-A of the thesis.
In order to form a basis for restitution studies, a period analysis study was carried out
in the structure that received various appendices over time. According to the period
analysis studies, the structure was examined in three periods. According to the studies,
the first period; The period between 1914-1964, the second period; Between 1964 and
2007, the third period; It covers the period between 2007-2022. In addition, some of
the remains such as retaining walls in the area were included in the study as those
whose period could not be identified because their period could not be determined. For
restitution works; historical aerial photographs, traces on the building, other water
pumping stations built in the Ottoman period, typology studies with other industrial
structures in İzmir and literature research were carried out. As a result of these studies
restitution drawings at 1/50 scale was prepared. Period analysis and typology studies
for the restitution study are available in the 4th chapter of the thesis. The restitution
study made specifically for the building is in the Appendix-D part of the thesis.
Documents that shed light on the restitution study are available in Annex-B, and aerial
photographs obtained from the general directorate of maps of the ministry of national
defense are available in Appendix-C.
xxvii
As a result of the studies, it has been suggested that the masonry water pumping station
be cleaned of unqualified additions based on the first period of the building, that the
Selvilitepe Water Pumping Station should take its place among the industrial heritage
structures in Izmir by adopting internationally accepted principles, and that it should
be preserved and evaluated as a public space in the function of a museum with the
technology it contains. Each intervention method proposed for the building is included
in the titles and explanations in the first part of the 5th part of the thesis. In addition,
the intervention analysis studies are included in Appendix-D.
In order to reuse the building, it has been proposed to replace the reinforced concrete
building adjacent to the building with a new one-story building that is not adjacent to
the masonry water pumping station, that will not overshadow the station structure and
that will serve the purpose of the exhibition. Thus, the western façade of the masonry
water pump station will be revealed, and it is aimed to create a courtyard that connects
with the water pumping station where the visitors can socialize and rest at the entrance
of the station structure on the upper level of the newly designed building. Suggestions
for the reuse of the building are discussed in the last title of the 5th chapter of the
thesis. The new museum structure proposed for the re-use of the building and the
restoration drawings of the building are available in Appendix-D.
For the masonry station structure, which is located in an area of 250 m² today, an
island-based research excavation has been suggested and the need for a more
comprehensive restoration project is also mentioned as a result of the findings.
While going from Basmane Train Station towards Kadifekale, it is suggested that the
building, which is in the dense neighborhood texture, should be included in a
sightseeing route starting from the train station and including various historical areas
in the area. With the planned route, it is thought that it will make a call for people to
gain awareness about history and cultural heritage and to take the necessary measures
for the protection of this heritage. It is hoped that the civil architectural structures
around the pumping station will also be evaluated within the context and various
measures and actions will be taken to protect them. In the conclusion part of the thesis;
The applications to be made in the building are explained more comprehensively with
reference to international industrial heritage regulations, it is mentioned that the
building should be transferred to future generations and the idea of creating a route is
mentioned.
In this thesis study; Preservation of Selvilitepe Water Pump Station, about which
documentation was made for the first time, together with its machinery equipment,
without further loss of its values, its inclusion in other industrial heritage structures
in İzmir, expanding this thesis study by finding new documents and findings,
investigating its effect on the building block basis. It is aimed to keep it alive and
serve the public with a new function