Mâtürîdî'nin Te'vîlât'ında işârî ve tasavvufî yorumlar
Ishari and sufi intepretations in Mâturîdî's Te'wîlât
Yazar: MUSTAFA ÜZÜM
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İSA KANİK
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İmam Mâtürîdî, düşünce ve eserleriyle temel İslâm bilimlerinin önemli alanlarına katkıda bulunmuş meşhur bir İslâm âlimidir. Onun en kıymetli eserlerinden birisi de Te'vîlâtü'l-Kur'ân adlı tefsiridir. Mâtürîdî ve söz konusu eseri hakkında birçok çalışma yapılmış ve her bir çalışmada onun farklı yönleri vurgulanmıştır. Bu çalışmaların ortak yanı ise onun akılcı bir âlim olduğuna vurgu yapılması, tefsirinin de bu düşünceyle kaleme alınmış olmasıdır. Bu yaklaşım, Mâtürîdî'nin tasavvufa mesafeli durduğu hatta karşı çıktığı algısını da beraberinde getirmiştir. Çalışmamızda ise Te'vîlâtü'l-Kur'ân adlı tefsir eseri baz alınarak onun tasavvufa dair terimlere yaklaşımı ele alınmakta, kıssalara, ibadetlere, kevnî âyetlere, Hurûf-ı Mukattaa'ya ve Nûr âyetine dair işârî ve tasavvufî yorumları araştırılmaktadır. Söz konusu araştırmadaki amacımız elbette Mâtürîdî'nin Te'vîlâtü'l-Kur'ân adlı eserini tamamen işârî tefsirler kategorisine koymak değildir. Ancak, böylesine büyük bir müfessirin bu alandaki konulara dair kayda değer görüşlerinin olduğunu tespit etmek; onun düşünce dünyasını etraflıca anlamamız için önem arz etmektedir. İmam Mâtürîdî'nin, zühd, takva, nefis, kalp, gibi kavramlara yaklaşımı incelendiğinde onun, söz konusu kavramları hemen hemen sûfîlerle aynı şekilde algıladığı görülmektedir. Mesela o, "nefislerinizi öldürün" emrini "nefislerinizle cihad edin" şeklinde yorumlamaktadır. Hz. Meryem'den bahseden âyet-i kerîmede "muharraran" (kayıtsız şartsız sana adadım) kavramına dikkat çekmekte, kişinin hürriyetini/özgürlüğünü, her şeyden vaz geçip kendisini ihlasla Allah'a (c.c) ibadete adamakta bulduğunu ifade etmektedir. Öte yandan İmam Mâtürîdî Hurûf-ı Mukattaaların yorumunda eşyada birtakım sırlar olabileceğine ve bu sırların hakikatine ulaşma noktasında aklın ve idrak vasıtalarının sınırlarına dikkat çekmektedir. Söz konusu hakikate ulaşmanın ise ancak Allah Teâlâ'nın, istediği kulunun kalbine zâhirî ve bâtınî sırlarını açmasıyla mümkün olabileceğini söylemektedir. Bu perspektif, insanın bilgiye ve eşyanın hakikatine ulaşıp, onu anlama yolculuğunda sadece zihinsel çabaların yeterli olmadığını, mânevî deneyimlerin ve içsel keşiflerin de önemli olduğunu göstermektedir. Kısacası İmam Mâtürîdî, İslâm düşünce sisteminin irfânî yönünü oluşturan tasavvufa ve onun getirdiği işârî yorumlara yabancı kalmamış; Te'vîlâtü'l-Kur'ân adlı tefsir eserinde bu tür yorumlara değinmeyi ve kaydetmeyi değerli bulmuştur.

Abstract:
Imam Māturīdī is a famous Islamic scholar who has left his mark on important fields of basic Islamic sciences with his thoughts and works. One of his most valuable works is his tafsir titled Tafsir al-Ta'wīl al-Qur'ān. Many studies have been conducted on al-Māturīdī and his work in question, and different aspects of him have been emphasised in each study. The common aspect of these studies is that they emphasise that he was a rationalist scholar and his tafsir was written with this idea in mind. This approach has brought along the perception that al-Māturīdī distanced himself from and even opposed Sufism. In our study, on the basis of his tafsir work titled Tafsir al-Ta'wīl al-Qur'ān, his approach to the terms related to Sufism is discussed, and his interpretations on parables, worship, divine verses, Hurūf al-Muqattaa and the verse of Nūr are investigated. Of course, our aim in this study is not to categorise al-Māturīdī's work, al-Ta'wīlāt al-Qur'ān, into the category of purely literalist exegesis. However, it is important to determine that such a great exegete has noteworthy views on the issues in this field. When Imam Māturīdī's approach to concepts such as asceticism, piety, nafs, heart, etc. is analysed, it is seen that he perceives these concepts in almost the same way as Sufis. For example, he interprets the commandment "kill your souls" as "jihad with your souls". He draws attention to the concept of "muharraran" (unconditionally devoted to you) in the verse mentioning the Prophet Maryam and expresses that one finds one's freedom/liberty in giving up everything and devoting oneself to the worship of Allah (swt) with devotion. On the other hand, Imam al-Māturīdī draws attention to the fact that there may be some secrets in things in the interpretation of the Hurūf al-Muqattaa and the limits of the intellect and the means of perception at the point of reaching the truth of these secrets. He says that reaching the truth in question can only be possible if Allah (swt) reveals His secrets to the heart of His servant. This perspective shows that not only intellectual endeavours are not sufficient, but spiritual experiences and inner discoveries are also important in the journey of human beings to reach and understand knowledge and the truth of things. As a result, Imam Māturīdī was not alien to Sufism, which constitutes the mystical aspect of the Islamic thought system, and the interpretations brought by it; he found it valuable to make and record such interpretations in his exegetical work called Te'wīlāt al-Qur'ān.