Divriği kalesi kazısı boyalı kazıma teknikli özel bir grup: Motif ve kompozisyona göre değerlendirilmesi
Excavation of divrigi castle a special with painted scraging technique group: Evaluation according to motif and composition
Yazar: BÜŞRA YAPRAK ORHAN
Danışman: DOÇ. DR. MERYEM ACARA ESER
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Arkeolojik kazılar = Archaeological excavations ; Divriği Kalesi = Divrigi Castle ; Kaleler = Fortnesses ; Kompozisyon = Composition ; Motifler = Motifs ; Savunma sistemleri = Defence systems ; Sivas-Divriği = Sivas-Divriği

Özet:
Tezin konusunu, Divriği Kalesi kazısında 2007-2018 yılları arasında ele
geçen bir grup sırlı seramik oluşturmaktadır. Divriği; Sivas'ın güneydoğusunda,
Doğu Anadolu bölgesinin Yukarı Fırat bölümünde İç Anadolu sınırına yakın
kesiminde, Fırat nehrinin kollarından biri olan Çaltı ırmağı ile birleşen derenin vadi
tabanında ve yamaçlarında yer alır. Tarihi kaynaklar ve arkeolojik veriler ile Bizans
döneminden itibaren yerleşim alanı olan kalede Selçuklu, Beylikler
(Mengücekoğulları'nın Divriği kolunun başkenti), Memluk ve Osmanlıların hakim
olduğu bilinmektedir. Tespit edilen kültür varlıkları, özellikle Türk hâkimiyetinde
olduğu yüzyıllarda yoğunlaşmaktadır. Tezin konusunu oluşturan sırlı seramikler, 12-
14. yüzyıllar arasında Türk dönemi seramiklerinde yoğun olarak kullanılan ve
Anadolu'da birçok kazı alanında tespit edilen boyalı kazıma tekniği ile bezenmiştir.
Ancak, ince cidarlı olması, hamur, sır kalitesi ve üslup özellikleri ile farklılık
göstermektedirler. Katalogda tanıtılan 221 parça seramikten 41'i ağız, 21'i kaidedir.
Çoğu gövde parçası olan seramikler kâse, tabak ve testi (?) formundaki kaplara aittir.
Kalede; Sultan Kapısı, Mağara Bölgesi, Bayrak Bölgesi, Sur Dibi, Sarnıç Bölgesi ve
Ana Kapı'da ele geçen seramiklerin yoğun olarak bulunduğu yer ise Sultan
Kapısı'dır.
Tezde incelenen, farklı özelliklere sahip bu özel grup, motif ve kompozisyona
göre gruplandırılarak detaylı tanıtılmış, Anadolu ve Anadolu dışındaki benzerleri ile
karşılaştırılarak değerlendirilmiş ve tarihlendirme önerisi yapılmıştır. Özellikle, Mısır
ve Suriye bölgesindeki Memlûk seramik ve maden örnekleri ile motif, kompozisyon
ve üslup benzerlikleri tespit edilen seramiklerin, Anadolu'daki benzerlerine Kemah,
Harput, Malatya ve Hasankeyf'te rastlanmıştır. Söz konusu seramikler ticaret veya
hediye yolu ile Anadolu'ya gelmiş olabileceği gibi sipariş üzerine Anadolu'da
üretilmiş de olabilir. Divriği Kalesi'nde henüz kazılmamış alanların bulunması ve
belki de diğer yerleşimlerden yayınlanmamış olası örneklerin varlığı göz önüne
alındığında, üretim yeri konusunda daha kesin bilgilere ancak Anadolu örneklerinin
çoğalması ile varılabileceğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Divriği Kalesi, Seramik, Boyalı Kazıma, Orta Çağ,
Türk-İslam, Memlûk

Abstract:
The thesis deals with a group of glazed ceramics which were found in the
Divrigi Castle excavation between the years 2007-2018. Divrigi is located in the
southeast of Sivas, in the region close to the Central Anatolia border in the Upper
Euphrates River area of the Eastern Anatolian Region and valley floor and hillsides
of the creek which meets Caltı Stream which is one of the tributaries of Euphrates
River. In the castle, which has become a settlement areas since the Byzantine period
as understood from historical sources and archaeological data, it is known that
Seljuks, Beyliks (the capital of the Divrigi branch of the Mengujeks), Mamluks and
Ottomans were dominant. The identified cultural heritages in particular belong to
centuries in which the castle was under the dominion of Turks.
The glazed ceramics, which constitute the subject of the thesis, are decorated
with the painted sgraffito technique which was used frequently in the Turkish period
ceramics between 12-14th centuries and seen in numerous excavation areas in
Anatolia. However, they display certain differences from the other ceramics due to
being thin walled, their glaze quality and style. 41 of the 221 ceramics introduced in
the catalog are rims and 21 are bases. The ceramics which are mostly pieces of the
main body belong to containers in bowl, plate and jug form. In the castle, Sultan
Gate, Cave Area, Flag Area, Bottom of the Fortification Wall, Cistern Area and the
Main Gate are the places where the ceramics were found in large numbers.
This special group dealt with in the thesis with different characteristics were
introduced in a detailed manner as they were grouped according to motif and
composition, evaluated in comparison to similar samples found in Anatolia and
outside Anatolia and suggestions were made for dating. In Anatolia, similar samples
to the ceramics, which in particular carry similarities with the Mamluks ceramics and
metal samples in the Egypt and Syria regions in terms of motif, composition and
style, were found in Kemah, Harput, Malatya and Hasankeyf. The ceramics in
question might have reached Anatolia through trade or as gifts but they might have
been produced in Anatolia as well as made to order products. When it is taken into
consideration that there are still areas which have not been excavated yet in Divrigi
Castle and that there might be unpublished samples from other settlement areas, it
xviii
can be stated that more accurate information about the place of production can be
reached only if more Anatolian samples are found.
Key Words: Divrigi Castle, Ceramics, Painted Sgraffito, Middle Age,
Turkish-Islamic, Memluks