Selçuk (Ayasuluk) Cami ve Mescitleri
Mosques and masjids in Selçuk (Ayasuluk)
Yazar: TARIK UĞUR
Danışman: Y.DOÇ.DR. ŞAKİR ÇAKMAK
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
ÖZET1304 tarihinde Türk egemenliğine giren Selçuk ilçesi o dönem sahip olduğu limanı vebirçok ticari ve askeri yolun kavşak noktası konumunda olması nedeni ile önemli bir merkezkonumuna gelmiştir. Zamanla sadece Aydınoğulları Beyliği'nin siyasi, ekonomik ve kültürmerkezi haline gelen Selçuk'ta özellikle XVI. yüzyıla kadar yoğun imar faaliyetlerigerçekleştirilmiştir. Günümüze ulaşabilen ve incelememize konu olan yapıların hepsi anılanbu dönem içinde inşa edilmişlerdir.ncelenen dokuz adet yapıdan bir tanesi olan 1375 tarihli sa Bey Camii dışında kalansekiz yapı boyutları ve minberlerinin olmaması nedeni ile mescit kategorisine alınmıştır. saBey Camii dışındaki yapıların hiç birinde inşa kitabesi yoktur.Ustası Şamlı olan sa Bey Camii'nde, ilk defa Şam Ulu Camisi'nde ortaya çıkan veGüneydoğu Anadolu'daki bazı Artuklu camilerinde görülen, kıble duvarına paralel sahınlarınbir çapraz sahınla kesildiği plan şeması uygulanmıştır. Plan şeması, cephelerde renkli taşlarınkullanıldığı düğümlü süslemeleriyle Suriye ve Zengi Mimarisine bağlanan sa Bey Camii,bugün yalnız birisi ayakta kalan çifte minaresi ve çini mozaik süslemeleriyle SelçukluMimarisi'nden aldığı etkileri Beylikler ve Osmanlı mimarisine aktaran kilit yapılardan biridir.Düz ahşap çatılı revaklar ve ortada sekizgen havuzu ile revaklı avlusu, doğu ve batı taçkapıları üzerinde yer alan birer tuğla minaresi ile Niğde Sungur Bey (1335) camiinden sonra,Beylikler Devrinde inşa edilmiş olunan ikinci çifte minareli cami olması, minarelerin avlu-harim birleşme çizgisinde yükselmesi, Osmanlı Mimarisinin karakteristik unsurlarından biriolan stalaktikli sütun başlıklarının ilk defa burada kullanılması ile slam Mimarisinin en eskicami planı ile Anadolu Türk Mimarisinin yeniliklerini beraberce taşıyan bir yapıdır.sa Bey Camii dışında kalan sekiz adet mescidin hepsi kare planlı, tek kubbe ile örtülüyapılardır. Bunlardan II No'lu Anonim Mescitte harim enlice kemerler ve mihrap önükesiminin bir eyvan şeklini alması ile belirgin şekilde genişletilmiştir.sa Bey Camii süslemeleri ile de diğer yapılardan farklılık göstermektedir. Batıcephesindeki taç kapı ve pencerelerle, mihrabın üst kesiminde Suriye-Zengi tarzı süslemelergöze çarpmaktadır. Ayrıca mihrap önü kubbesine geçişleri sağlayan pandantiflerde görülençini mozaik süslemeler ilçedeki tek çini süsleme olarak yerini almaktadır.Alparslan, Kılıçarslan ve Karakolyanı mescitlerinde göze çarpan dekoratif dilimlikemerler, mukarnaslarla hareketlendirilmiş pandantifler ile II No'lu Anonim Mescit veAlparslan mescidinin pencere alınlıklarında yer alan tuğla panolar diğer yapılardaki nadirsüsleme unsurlarıdır.XVI. yüzyıldan sonra eski önemini yitirerek Aydın Vilayetinin kazası ve hatta dahaileri zamanlarda bir nahiye durumuna gelen Selçuk'ta sadece bir tane anıtsal yapınınbulunması Aydınoğulları Beyliğinin ekonomik koşullarının imkan vermemesi ve yöreninOsmanlı egemenliğine girdiği yıllarda başkent niteliğindeki şehirlere daha fazla önemverilmesinden ileri geldiğini düşünmek akla yatkındır.Sonuç olarak, Selçuk'taki eserlerden, Selçuk sa Bey Camii dışında kalan yapılar inşaedildikleri dönem içinde Anadolu Türk Mimarisine bir yenilik getirmeyen ancak gelenekleridevam ettiren yapılardır.

Abstract:
SUMMARYSeljuk province which was under the Turkish domination at the date of 1304 has beenan important center because of its port at this period of time and its position as a junctionpoint of a lot of commercial and military roads. Intensive activities of development andconstruction of public facilities have been done especially until the 16th century in Seljukwhich became the political, economic and cultural center of only the AydınoğullarıPrincipality in the course of time. All of the structures that exist at present and are subjects ofexamination today have been constructed in this specific era.Except the 1375 dated Isa Bey Mosque which is one of the nine examined works ofarchitecture, the other eight are approved as small mosques because of their sizes and theabsence of their pulpits. Also except the Isa Bey Mosque, none of the other ones have thebuilding inscription.The Isa Bey Mosque, made by a foreman from Damascus, also has the schema ofarchitecture in which the naves intercept the wall of the direction of Mecca in a cross way,which was first applied in the Damascus Ulu Mosque, also seen in several Artuk Mosques inthe South-East Anatolia. The plan schema, embellished by colourful stones and knot figureson the sides, originated from Syrian and Zengi Architectures, the Isa Bey Mosque is one ofkey structures that reflects the effects it took from the Seljuk architecture to Principality andthe Ottoman architectures with its double minaret, of which only one is present today, as wellas glazed tile mosaics garnishes. Having arcades with flat wooden roofs and arcaded innercourts with an octagon pool, a brick minaret on both eastern and western arches, it is a uniqueexample of architecture that holds the new aspects of Anatolian Turkish Architecture togetherwith Islamic Architecture?s oldest mosque plan with its characteristic of being the seconddouble minaret mosque built during the Principality Era, whose minarets are erected at `theinner court and the harim correspondence spot?, as well as the first usage of stalactic columnheads which are characteristic of the Ottoman Architecture; after the Niğde Sungur BeyMosque ( 1335 ).All of the other eight small mosques except from the Isa Bey Mosque are structureswhich have square plans and are covered with a single dome. Of these mosques, at theAnonymous Small Mosque Number Two, `the harim place? was distinctly enlarged by quitewide arches and the front place of niche curving into the shape of `eyvan?The Isa Bey Mosque stands out with its garnishes. The arches and windows at the westside and the Syrian - Zengi style embellishments at the upper part of the niche are recognized.Also the glazed tile mosaic garnishes on the pendantives which combine this area smoothly tothe dome in front of the niche are the first examples of this kind in the town.The garnished arches, the pendantives characterized by `muqarnas? are remarkable atthe Alparslan, Kılıçarslan and Karakolyanı small mosques. These, together with the wallgarnishes made of brick at the head pieces of windows of the Anonymous Small MosqueNumber Two and the Alparslan Small Mosque are rare factors of embellishment.It is probable to consider that the sources of the reason for which Seljuk - which lostits prior importance after the 16th century, becoming the county of the Aydın city even infuture times changing into a sub district - has only one monumental piece is the fact that theAydınoğulları Principality did not have the economic conditions to enable more and also paidmore attention to its capitals during Ottoman reign.As a consequence, all pieces of architecture in Seljuk, except the Isa Bey Mosque havenot opened new doors in Anatolian Turkish Architecture, however followed up the traditionalways.