Türkiye'de kayıt dışı ekonominin belirleyicileri üzerine ampirik bir çalışma
An empirical study on the determinants of the shadow economy in Turkey
Yazar: İPEK ÖZER
Danışman: PROF. DR. NACİ TOLGA SARUÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Ekonomik göstergeler = Economic indicators ; Enformal ekonomi =   ; Johansen Eşbütünleşme Testi = Johansen Cointegration Test ; Kayıt dışı ekonomi = Informal economy ; Kurumsal kalite = Institutional quality

Özet:
Kayıt dışı ekonomi günümüzde hemen her ülke ekonomisinin bir gerçeğidir.  Geçmişte ve günümüzde çeşitli nedenlerle var olduğu gibi gelecekte de devam edecektir. Özellikle II. Dünya Savaşı ve sonrasında konu üzerinde pek çok araştırma yapılmıştır. Ancak halen üzerinde uzlaşılmış bir tanım ve terim birliği söz konusu değildir. Kayıt dışı ekonomi kavramını ilk defa Hart (1971), kayıt dışı istihdamla eş anlamlı olarak kullanmıştır. Kayıtdışılık; kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı sektörün birleşiminden oluşmaktadır. Günümüzde kayıt dışı ekonomi, ister çevrimiçi ister geleneksel yöntemler kullanılarak elde edilsin sonuçta gayri safi milli hasılaya dahil edilemeyen kanuni veya kanun dışı para ile ifade edilen değerlerdir.
Dünyada kayıt dışı ekonomik faaliyetler yoluyla iki milyardan fazla kişi geçimini sağlamaktadır. Dünyada çalışan nüfusun % 62'si kayıt dışı istihdam edilmektedir. Bunlar genellikle düşük verimliliğe, düşük tasarruf ve yatırım oranlarına, yeterli olmayan sermaye birikimine sahiptir. Bu işletmeler ekonomik şoklardan çok fazla etkilenmektedir. Covid-19 pandemisi ile kayıtlı pek çok işletme kapatılmış bu nedenle kayıt dışı işletmelerde artış gözlenmiştir. Böylece işsizlik ve kayıt dışı istihdam önemli ölçüde yükselmiştir. Dünya Bankası verilerine göre; AB Ülkeleri'nde 1993-2020 dönemi ortalama kayıt dışı ekonomi büyüklüğü % 24.7 ile % 21.7 aralığında değişmektedir. OECD ortalaması ise % 16.4 ile % 18.5 aralığındadır. Elgin ve Öztunalı (2012)'ye göre; gelişmekte olan ülkelerde, 1950-1970 döneminde Bolivya en yüksek (% 69.85) ortalama kayıt dışı ekonomiye sahiptir. Türkiye ise, 1950 yılında %  65.26 ile en yüksek ikinci ülkedir. Schneider ve Savaşan (2007)'a göre, Türkiye'de 1999'da GSYİH'nın % 31,1 seviyesinde olan kayıt dışı ekonomi büyüklüğü 2005'te % 35,1'e yükselmiştir. Dünya Bankası verilerine göre; Türkiye'de kayıt dışı ekonominin büyüklüğü 1993 yılında % 33, 2020 yılında % 31,9 olarak tahmin edilmiştir. Sonuçta; hem gelişmiş ülkelerde hem de gelişmekte olan ülkelerde kayıt dışı ekonominin GSYİH içindeki payının yüksek olduğu değerlendirilmektedir. 
Kayıt dışı faaliyetler, ülke ekonomisini çeşitli yönlerden etkilemektedir. Kayıt dışı sektörün ülke ekonomisine kısa vadede olumlu etkileri bulunmasına karşın uzun vadede olumsuz etkileri çok daha fazladır. En önemli olumsuz etkisi ise hükümet politikalarında etkisizliğine yol açmasıdır. Şöyle ki; kayıt dışı faaliyetler nedeniyle ekonomide resmi göstergeler (enflasyon oranı, işsizlik oranı, büyüme oranı vb.) gerçekçi hesaplanamaz. Bu nedenle uygulanacak hükümet politikaları başarısız olur.
Dünyada kayıt dışı ekonominin pek çok ülkede yüksek düzeyde olması ve olumsuz etkileri kayıtdışılıkla mücadeleyi gündeme getirmektedir. Bu mücadelenin etkin ve yeterli olması için kayıt dışı ekonomiyi belirleyen faktörlerin tespit edilmesi gerekmektedir. Bu amaçla bu çalışmanın odak noktasını Türkiye'de kayıt dışı ekonomiyi belirleyen faktörler ve etki düzeyi oluşturmaktadır. 
Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde geleneksel ve dijital kayıt dışı ekonomiye ilişkin kavramsal çerçeve, bunların sınıflandırılması ve ülke ekonomisine etkilerine yer verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde kayıt dışı ekonomi ve büyüklüğü dönemler ve ülkeler itibariyle kronolojik olarak ele alınmıştır. Kayıt dışı ekonominin ortaya çıkışını açıklayan görüşlerden yola çıkarak, kayıt dışı ekonominin büyüklüğüne yol açan savaş, paradigma değişimleri, yoksulluk vb. nedenler ile kayıt dışı ekonomi ilişkisi vurgulanarak yapılacak analizin özgünlüğü ortaya konmuştur. 
Çalışmanın odak noktasını oluşturan kayıt dışı ekonominin belirleyicileri ve piyasalar üzerindeki etkilerine üçüncü bölümde yer verilmiştir. Kayıt dışı ekonominin belirleyicileri; mali, ekonomik, kurumsal, kanuni, psikolojik, siyasi ve diğer olarak sınıflandırılmıştır. Kayıtdışılığın belirleyicileri ve etkilerini gösteren çeşitli göstergeler kullanılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde ise Türkiye için kayıt dışı ekonominin belirleyicilerini tespit etmek ve kayıt dışı ekonomiyi azaltmaya yönelik politika önerileri sunmak amacıyla ekonometrik analize yer verilmiştir. Ekonomik ve mali belirleyiciler için 1990-2021 dönemi yıllık verileri, kurumsal belirleyiciler için 1996-2021 dönemi yıllık verileri, yöntem olarak MIMIC (Çoklu Neden-Çoklu Gösterge) Model kullanılmıştır. Modelde, kayıt dışı ekonomi gizli değişkendir. Ekonomik ve mali nedensel değişkenler olarak ticari açıklık, enflasyon oranı, vergi yükü, işsizlik oranı, kamu tüketim harcaması kullanılmıştır. Kurumsal nedensel değişkenler; düzenleyici kalite, hükümetin etkinliği, hukukun üstünlüğü, politik istikrar, yolsuzluğun kontrolü, katılım ve hesap verebilirlik endeks verilerinden oluşmaktadır. Kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin etkilerini gösteren değişkenler ise kişi başına gayrisafi milli gelir, para arzı (M1) ve işgücüne katılım oranıdır. Ekonomik ve mali değişkenler için verilerine ulaşılabilen 1990-2021, kurumsal değişkenler için 1996-2021 yılları yıllık verilerinin yer aldığı ve tüm değişkenlerin yer aldığı üç ayrı model kurulmuştur. Ekonomik ve mali belirleyiciler örneklem sayısı uygun olduğu için ayrıca Bayer-Hanck (2012) Eşbütünleşme Testi ile analiz edilmiştir.
Çalışmanın ampirik bulgularına göre, Türkiye'de düzenleyici kalite, hukukun üstünlüğü, politik istikrar, yolsuzluğun kontrolü, kamunun tüketim harcaması ve ticari açıklık kayıt dışı ekonominin belirleyicileridir. Kayıt dışı ekonomi ile politik istikrar, yolsuzluğun kontrolü, kamunun tüketim harcaması arasında negatif yönlü ilişki söz konusudur. Diğer taraftan ticari açıklık, düzenleyici kalite ve hukukun üstünlüğü değişkenleri kayıt dışı ekonomik faaliyetleri pozitif yönde etkilemektedir. Kayıt dışı sektörün büyüklüğü üzerinde yolsuzluğun kontrolü en fazla etkiye sahiptir. Bunu sırasıyla hukukun üstünlüğü, politik istikrar, kamunun tüketim harcaması, ticari açıklık ve düzenleyici kalite izlemektedir. Türkiye'de vergi yükü ile kayıtdışı ekonomi arasında anlamlı bir ilişki söz konusu değildir. Türkiye için yüksek vergi yükü daha fazla kayıt dışı ekonomiye neden olmamaktadır. Sonuçta Türkiye'de seçilen dönem için kayıt dışı ekonomi üzerinde kurumsal nedenlerin ekonomik ve mali nedenlerden daha fazla etkili olduğu görülmektedir. Bu nedenle bu alanlarda kamu politikalarının hazırlanması kayıt dışı faaliyetlerin azalmasını sağlayabilecektir.

Abstract:
The informal economy is a reality of almost every country's economy today. It has existed for various reasons in the past and present and will continue to do so in the future. A lot of research has been done on the subject, especially during and after World War II. However, there is still no agreed definition and unity of terminology. However, there is still no compromised definition and unity of terms. The concept of informal economy was first used by Hart (1971) as a synonym for informal employment. Registration; It consists of unregistered employment and unregistered sector. Today, the informal economy is the value expressed in legal or illegal money that is not ultimately included in gross national product, whether obtained online or through traditional methods.
More than two billion people in the world earn their living through informal economic activities. In the world, 62% of the working population is employed informally. They often have low productivity, low savings and investment rates, and insufficient capital accumulation. These enterprises are highly affected by economic shocks. With the Covid-19 pandemic, many registered businesses were closed down and therefore an increase in unregistered businesses was observed. Thus, unemployment and informal employment have increased significantly. According to World Bank data, the average size of the informal economy in the EU countries for the period 1993-2020 ranges between 24.7% and 21.7%. The OECD average is between 16.4% and 18.5%. According to Elgin and Öztunalı (2012), among developing countries, Bolivia had the highest average informal economy (69.85%) in the period 1950-1970. Turkey was the second highest with 65.26% in 1950. According to Schneider and Savaşan (2007), the size of the informal economy in Turkey increased from 31.1% of GDP in 1999 to 35.1% in 2005. According to World Bank data, the size of the informal economy in Turkey was estimated at 33% in 1993 and 31.9% in 2020. As a result, the share of the informal economy in GDP is considered to be high both in developed and developing countries.
	Informal activities affect the national economy in various aspects. Although the informal sector has positive effects on the national economy in the short term, its negative effects in the long term are much higher. The most important negative effect is that it causes to ineffectiveness in government policies. Namely, official indicators in the economy (inflation rate, unemployment rate, growth rate, etc.) cannot be calculated realistically due to informal activities. Therefore, government policies will fail.
The high level of the informal economy in many countries araund the world and its negative effects bring the fight against informality to the agenda. In order for this struggle to be effective and adequate, the determinants of the informal economy must be identified. For this purpose, the focus of this study is on the determinants and impact level of the informal economy in Turkey.
	The study consists of four parts. In the first section, the conceptual framework of the traditional and digital informal economy, their classification and their impact on the national economy are presented. In the second part of the study, the informal economy and its size are discussed chronologically by periods and countries. Based on the views explaining the emergence of the informal economy, the uniqueness of the analysis is revealed by emphasizing the relationship between the informal economy and the causes such as war, paradigm shifts, poverty, etc. that lead to the size of the informal economy.
	The determinants of the informal economy and its effects on markets, which constitute the focal point of the study, are presented in the third section. The determinants of the informal economy are categorized as financial, economic, institutional, legal, psychological, political and other. Various indicators have been used to show the determinants and effects of informality. In the fourth part of the study, an econometric analysis is presented to identify the determinants of the informal economy for Turkey and to provide policy recommendations for reducing the informal economy. Annual data for the period 1990-2021 was used for economic and financial determinants, annual data for the period 1996-2021 was used for institutional determinants, and MIMIC (Multiple Cause-Multiple Indicator) Model as a methodology was used. In the model, the informal economy is the latent variable. Trade openness, inflation rate, tax burden, unemployment rate, public consumption expenditure were used as economic and fiscal causal variables. Institutional causal variables; it consist of index data on regulatory quality, government effectiveness, rule of law, political stability, control of corruption, participation and accountability. The variables that show the effects of informal economic activities are gross national income per capita, money supply (M1) and labor force participation rate. Three separate models were constructed with annual data available for 1990-2021 for economic and financial variables and 1996-2021 for institutional variables and all variables. Economic and financial determinants were also analyzed with the Bayer-Hanck (2012) Cointegration Test since the sample size was appropriate.
According to the empirical findings of the study, regulatory quality, rule of law, political stability, control of corruption, public consumption expenditure and trade openness are the determinants of the informal economy in Turkey. There is a negative relationship between the informal economy and political stability, control of corruption and public consumption expenditure. On the other hand, trade openness, regulatory quality and rule of law variables positively affect informal economic activities. Controll of corruption has the greatest impact on the size of the informal sector. This is followed by rule of law, political stability, public consumption expenditure, trade openness and regulatory quality. There is no significant relationship between the tax burden and the informal economy in Turkey. For Turkey, higher tax burden does not lead to more informal economy. As a result, it is observed that institutional reasons are more effective on the informal economy than economic and financial reasons for the selected period in Turkey. Therefore, the preparation of public policies in these areas can reduce unregistered activities.