İstatistikte aykırı değer tespit yöntemleri: Ekonomik özgürlükler verisi üzerine bir uygulama
Outlier detection methods in statistics: An Application on economic freedom data
Yazar: MERVE GÖK
Danışman: PROF. DR. NECATİ ALP ERİLLİ
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Ekonometri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ekonometri = Econometrics
Dizin: İstatistiksel analiz = Statistical analysis

Özet:
İstatistikte aykırı değerler, bir veri kümesinde yer alan çok büyük ya da çok küçük oldukları
belirlenen değerler olarak tanımlanabilir. Aykırı değerler elde edilen analiz sonuçları üzerinde
ciddi bir etki gösterebileceği gibi hiçbir etkiye de sahip olmayabilirler. Bu yüzden bir veri
setinde aykırı değerlerin tespit edilmesi istatistiksel bakımdan çok önemlidir. Aykırı değerler
hatalı veriler olmamaları halinde araştırmacılara sürecin nasıl düzeltilebileceği konusunda
yardımcı olmaktadırlar. Aykırı değerler farklı sebeplerden dolayı ortaya çıkmaktadır. Bu
sebeplerden en çok bilinenleri veri setindeki gözlemlerin doğal nedenlerinden kaynaklanarak
kontrol edilemez olanlarıdır. Bunun yanı sıra ölçüm için kullanılan ölçüm aracının yetersiz
olması veya yapılan yanlış okuma ve kaydetmeden kaynaklanan sebeplerdir. Aykırı değerlerin
tespitinin yapılması, belirlenmesi ve değerlendirilmesi durumunda birbirinden farklı tanımlar
yapılmakta ve farklı yöntemler kullanılmaktadır. Bu yöntemler tek değişkenli ve çok
değişkenli yöntemler olarak sınıflandırılabilir. Tek değişkenli analiz yöntemleri yalnızca tek
değişkene ait aykırı değerlerin tespiti üzerinde çalışırken, çok değişkenli analiz yöntemler ise
birden fazla değişkeni baz alarak çalışan yöntemlerdir. Çok değişkenli veri setlerinde aykırı
değerler birbirinden bağımsız olarak incelenebilmektedir. Bu şekilde incelenen bazı aykırı
değerlerin doğru şekilde tespit edilmediği sonucuna ulaşıldığından bu tarz veriler içine çok
değişkenli aykırı değer belirleme yöntemlerinin kullanılması önerilmektedir. Ekonomik
özgürlük, bireylerin kendi mülklerini ve emeğini kontrol etme hakkına sahip olmaları
anlamına gelmektedir. Ekonomik özgürlüklerin ölçülmesi, ülkelerin her yıl ne kadar özgür
veya özgürlükten olduklarının araştırılmasına imkan tanımaktadır. Dünya genelinde
ekonomik özgürlüğün ölçülmesi konusunda çalışmalar yapan birçok kuruluş bulunmaktadır.
Bu kuruluşlar her yıl düzenli aralıklarla yayımladıkları raporlar ile ülkelerin ekonomik
özgürlükleri konusunda analiz ve değerlendirmeler yaparak yayınlamaktadırlar. Heritage
Foundation ve Fraser Institute, ekonomik özgürlükleri endeksler kullanarak doğrudan ölçüm
yapmaktadır. Freedom House ise raporlarında ekonomik özgürlüğü özgürlük endeksinin bir
modülü olarak kullanmaktadır. Bu kuruluşlar, bazı temel özellikler ile ulusal bazda ekonomik
özgürlük performansını ölçmek amacıyla, dünya genelinde bir ekonomik özgürlük endeksi
hazırlayarak dünya ekonomilerini ekonomik özgürlük açısından yıllık olarak sıralamaktadır.
Kuruluşların yapmış oldukları bu endeksler sayesinde, ekonomik özgürlüğün farklı
modüllerinin ekonomik faaliyet üzerindeki etkilerinin dünya genelinde kolayca incelenmesi
sağlanmaktadır. Bu çalışmada bazı tek ve çok değişkenli aykırı değer belirleme yöntemleri, 2
farklı ekonomik özgürlükler verilerine uygulanmış ve sonuçlar değerlendirilmiştir. Analizler
sonucu elde edilen tek değişkenli yöntemlerin sonuçlarına göre en çok aykırı değer olarak
görülen ülkeler Kuzey Kore, Küba, Sudan, Venezuela ve Zimbabve oldukları belirlenmiştir.
Çok değişkenli yöntemlerin sonuçlarına göre de Sudan, Venezuela, Zimbabve, Libya, Mısır,
Timor-Leste, Arjantin ve Katar ülkeleri aykırı değer olarak belirlenmiştir

Abstract:
In statistics, outliers can be defined as values in a data set that are determined to be too large
or too small. Outliers may have a serious effect on the results of the analysis or they may
have no effect at all. Therefore, it is statistically very important to detect outliers in a data
set. If the outliers are not erroneous data, they help researchers on how the process can be
corrected. Outliers arise for different reasons. The most well-known of these reasons are the
uncontrollable ones due to the natural causes of the observations in the data set. They are
also caused by the inadequacy of the measuring instrument used for the measurement or by
incorrect reading and recording. In the case of detecting, identifying and evaluating outliers,
different definitions are made and different methods are used. These methods can be
classified as univariate and multivariate methods. While univariate analysis methods work
only on the detection of outliers belonging to a single variable, multivariate analysis
methods are methods that work on the basis of more than one variable. In multivariate data
sets, outliers can be analysed independently of each other. Since it is concluded that some
outliers analysed in this way are not detected correctly, it is recommended to use
multivariate outlier detection methods for such data. Economic freedom means that
individuals have the right to control their own property and labour. Measuring economic
freedom allows us to investigate how free or unfree countries are each year. There are many
organisations around the world working on the measurement of economic freedom. These
organisations publish reports on a regular basis every year, analysing and evaluating the
economic freedom of countries. Heritage Foundation and Fraser Institute directly measure
economic freedom by using indices. Freedom House, on the other hand, uses economic
freedom as a module of the freedom index in its reports. In order to measure economic
freedom performance on a national basis with some basic characteristics, these organisations
prepare a worldwide economic freedom index and rank the world economies in terms of
economic freedom annually. Thanks to these indices, the effects of different modules of
economic freedom on economic activity can be easily analysed worldwide. In this study,
some univariate and multivariate outlier identification methods are applied to 2 different
economic freedom data and the results are evaluated. According to the results of the
univariate methods obtained as a result of the analyses, North Korea, Cuba, Sudan,
Venezuela and Zimbabwe were found to be the countries with the highest number of
outliers. According to the results of multivariate methods, Sudan, Venezuela, Zimbabwe,
Libya, Egypt, Timor-Leste, Argentina and Qatar countries were determined as outliers.