Osmanlı Dönemi'nde bazı Filibe vakıfları
Some of the Filibe foundations in the Ottoman Empire
Yazar: HASAN TELLİ
Danışman: PROF. DR. NESİMİ YAZICI
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2002
Konu: Din = Religion
Dizin: Bulgaristan-Filibe = Bulgaristan-Filibe ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Vakıflar = Foundations ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
"Osmanlı döneminde bazı Filibe vakıfları" adlı çalışma, günümüzde Bulgaristan'a bağlı Polovdiv adıyla anılan Filibe şehrindeki dört önemli vakfı inceleyen bir araştırmadır. Bu çalışma çoğunlukla Osmanlı arşivi belgelerine göre hazırlanmıştır. Ele aldığımız Şehabeddin Paşa Vakfı Filibe merkezinde, Karlı-zâde Ali Bey Vakfı Karlova kasabasında, İsfendiyar-zâde İsmail Bey Vakfı Markova köyünde ve Minnet- zâde Mehmed Bey Vakfı Konuş kasabasında kurulmuştur. Bu vakıflara bağlı cami, türbe, han, hamam, kervansaray, medrese, daru'l-kurra ve imaretler gibi eserler bulunmaktadır. Filibe köylerine ait arazilerin çoğu vakıflara bağlıydı. Bu araziler belli bir ücret veya mahsul karşılığında kiraya veriliyor ve vakfa gelir elde ediliyordu. Vakıf arazisinin kiralandığı kişiye mutasarrıf deniyordu. Bu mutasarrıfların çoğu gayr-ı müslim kimselerdi. Yeni mutasarrıftan "resm-i ferağ" adında bir vergi alınıyordu. Vakfın yöneticisine mütevelli deniyor ve birkaç kişi birden aynı anda mütevelli olabiliyordu. Bazen bunlar arasında kavgalara kadar varan anlaşmazlıklar çıkabiliyordu. Vakıfta pek çok görevli vardı. Bunlar imam, müezzin, kayyım, vaiz, hatip, yasinhan, devirhan, ser-devirhan, dua-gu, buğdaycı, katip, cabi, cüzhan, ders-i âm, muallim, nazır, ahçı, hademe ve mütevellidir. Bu görevlere atamaları şehrin kadısı yapıyordu. Bir kişi birkaç göreve birden atanabiliyor ve her görevi için ayrı maaş alıyordu. Kadı aynı zamanda vakıfla ilgili problemlere de bakıyordu. Mezkur dört vakfın, Filibe'nin dini, eğitim, sosyal ve kültürel gelişiminde çok önemli roller oynadığı ve vakıf müesseselerinin halka çok faydalı hizmetler sunduğu görülmektedir.

Abstract:
"Some of the Filibe foundations in the Ottoman Empire" is a study about four foundations in city of Filibe, which is also known as Polovdiv in Bulgaria. This study is mostly based on Ottoman archive documents. The four foundations mentioned in the text: Şehabeddin Paşa Foundation, Karlı-zâde Ali Bey Foundation, İsfendiyar-zâde İsmail Bey Foundation and Minnet-zâde Mehmed Bey Foundation were found in the following places respectively Filibe. Karlova county, Markova villiage and Konuş county. These foundations owned mosques, tombs, caravansarays, Turkish baths, medresses, "daru'l-kurra"s and "imarethane"s. Most of the Filibe villiage territories were owned by these foundations. The territories owned, were hired either for money or for the harvest and this income was used by the foundations. The person who hired the foundation owned land was called "mutasarrıf. The majority of the "mutasarrıf s were non-muslim. The new mutasarrıf was to give a small amount of tax named "resm-i ferağ". The coordinater of the foundation was named "mütevelli". Sometimes foundations had more than one "mütevelli"s at the same time, and sometimes this caused arguments which may lead to fights. There were lots of regular workers in the foundations including imam, muezzin, kayyım, vaiz (preacher), hatip (public speaker), yasinhan (who reads the surah of Ya- Sin), devirhan and ser-devirhan (who reads the Quran from begining to end), dua-gu (prayer), katip (clerk), cabi (tax collector), cuzhan (who reads the parts of the Quran), ders-iam (teacher of the Quran ), muallim (teacher), nazır (minister), cook, servant and mütevelli. The city "kadi" (judge) were responsible for the appointment of the jobs. If someone was appointed to more then one duty, he was given seperate salaries for each duty. The "kadi" also worked to solve the problems of the foundation. Its obvious that, these four foundations had played an important role in religious, educational, social and cultural development of Filibe and had served for the public welfare.