Beş Şehir romanındaki Bursa ve İstanbul şehirlerinin şehir ve medeniyet bağlamında karşılaştırılması
Comparison of the cities of Bursa and Istanbul in the context of city and civilization in the novels of Five Cities
Yazar: DAMLA AKSOY
Danışman: PROF. DR. MEHMET EKİZ
Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Beş Şehir = Five Cities ; Bursa = Bursa ; Kültür = Culture ; Medeniyet = Civilization ; Mimari = Architectural ; Roman = Novel ; Sanat = Art ; Tanpınar, Ahmet Hamdi = Tanpınar, Ahmet Hamdi ; Türk romanı = Turkish novel ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Türk Edebiyatı İçerisindeki ehemmiyeti ve bu yazara yönelik çok sayıda yapılmış çalışma ve yayın bilinmektedir. Tanpınar'ın şehir ve şehircilik konusundaki görüşlerini ihtiva eden çalışmalar genel itibariyle onun edebi ve felsefi bakış açısını ortaya koymaya yöneliktir. Bu çalışmada Tanpınar'ın bu yönünün dışında Şehir ve Medeniyet hem edebi hem de sanat tarihi ve şehircilik açısından irdelenmeye çalışılacaktır. 

Romanlar mekân; kişi, olay, zaman gibi kavramların birlikte kullanılarak anlatıya dayalı oluşturulan bir edebi türdür. Burada ele alınan mekân işyeri, konut, eğitim kurumu gibi kapalı bir yeri içermekle beraber, bu mekanların içinde yer aldığı bir mahalle, sokak veya şehir de olabilmektedir. Günümüz Dünya edebiyatında bu konuda yazılan çok sayıda eser olduğu gibi, Türk Edebiyatının yazın alanında da çok sayıda yazar şehir konusunu ele alarak konu edinmişlerdir.

Türk romancılığında Tanzimat ile başlayan ve sıklıkla ele alınan şehirlerden biri  ve en kayda değer olanı İstanbul ise diğeri de Bursadır. Osmanlı İmparatorluğunun payitahtı olmasının yanı kayda değer doğal güzelliklere sahip olması özelliklede İstanbul Boğazı Eyüp, Tarabya gibi birçok doğal güzelliği barındırması bu bölgelerde yaşayan insanların ekonomik, sosyal, kültürel durumları ile tarihi birçok özelliği İstanbul'un seçilmesinde ve romanlarda sıklıkla yer almasında etkili olmuştur. Bursa ise hem doğal güzelliği hem de ilk başkent olması hasebiyle ayrıca Osmanlı hayat tarzının çok yakın zamanlara kadar yaşatılması bakımından da dikkate haiz bir değere sahiptir. İstanbul ve Bursa şehirleri, Türk Edebiyatına ait ilk romanlarının görüldüğü Tanzimat ve sonrasında ki dönemlerden başlayarak roman yazarlarının sıklıkla ele aldıkları ve kullandıkları en önemli mekânlardan bir olmuştur. Bu durum daha çok roman kurgusunun içinde geçeceği bir mekân ihtiyacından kaynaklanmıştır. Gerek İstanbul'un gerekse Bursa'nın romanda yer alan ve yazarın yarattığı kişilerinin yaşamına etki eden yönünün ele alınması hatta şehrin bir romanın en önemli karakterlerinden biri olması Türk Edebiyatının bu alandaki en önemli eserlerini veren Ahmet Hamdi Tanpınar sayesinde olmuştur.

 

Türk romancılığının başlangıç aşamasında, gerek İstanbul gerekse Bursa şehri sadece mekân olarak yer alırken; zamanla durum değişerek romandaki karakterlerin hayatlarına, karakterlerine ve ruh dünyalarına pek çok bakımdan etki eden önemli bir unsura dönüşmüştür. Edebiyatımızda İstanbul'a sıkça yer veren en önemli romancılarımızdan Ahmet Hamdi Tanpınar ise İstanbul ve Bursa'yı eserlerinde en üst seviyede ele alarak doğal güzelliklerinin ötesinde; şehirleri bir roman kahramanı havasına büründürerek onları bu şekliyle ele almıştır. Araştırma romanlarda ele alınan mekânlar, sosyal süreçleri yansıtan bir görev üstlenerek uygarlıkların kendi zamanlarındaki durumlarının günümüze yansımalarına sebep olurlar. Ahmet Hamdi'nin romanlarında bu durum oldukça kuvvetli bir biçimde aktarılmıştır. İnsanı ve onun yaşadığı devri bilinen bir zaman dilimi ve toplumun bir kesitinde sürdürdüğü bu yaşam tarzını ele alırken onun yaşamını sürdürdüğü mekânı da ele alması ile cemiyetteki değişim ve dönüşümleri de gözler önüne sermesi sebebiyle elverişli bir malzeme ortaya koyar. Ahmet Hamdi'nin romanları bu bakımdan oldukça önemli bir yere sahiptir

Abstract:
Ahmet Hamdi Tanpınar's importance in Turkish Literature and many studies and publications about this author are known. Studies containing Tanpınar's views on the city and urbanism are generally aimed at revealing his literary and philosophical perspective. In this study, apart from this aspect of Tanpınar, City and Civilization will be tried to be examined in terms of both literary and art history and urbanism.

Novels space; It is a literary genre created based on narrative by using concepts such as person, event, time together. The space discussed here includes a closed place such as a workplace, residence, educational institution, but it can also be a neighborhood, street or city in which these spaces are located. As there are many works written on this subject in today's world literature, many writers in the field of Turkish literature have dealt with the subject of the city.

One of the cities that started with the Tanzimat and is frequently discussed in Turkish novelism, and the most notable one is Istanbul, and the other is Bursa. In addition to being the capital of the Ottoman Empire, having remarkable natural beauties, especially the Bosphorus, Eyüp, and hosting many natural beauties such as Tarabya, the economic, social, cultural conditions and many historical features of the people living in these regions were effective in the choice of Istanbul and its frequent presence in novels. Bursa, on the other hand, has a remarkable value in terms of both its natural beauty and being the first capital city, as well as keeping the Ottoman lifestyle alive until very recently. The cities of Istanbul and Bursa have been one of the most important places that novelists frequently discussed and used, starting from the Tanzimat and later periods when the first novels of Turkish Literature were seen.