Kentlerin dönüşüm sürecinde sosyal bir strüktür olarak peyzaj: Beykoz örneği
Landscape as a social structure in the evalutaion process of the cities: Beykoz case
Yazar: ÇİSEM DEMİREL
Danışman: YRD. DOÇ. DR. EBRU ERBAŞ GÜRLER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı / Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Kentsel mekan = Urban space ; Kentsel peyzaj = Urban landscape ; Kolektif bellek = Collective memory ; Kültürel kimlik = Cultural identity ; Kültürel peyzaj = Cultural landscape ; Mekansal bellek = Spatial memory ; Sosyal mekan = Social space ; Şehir peyzajı = Urban geography

Özet:
Bu çalışmada günümüz modern dünyasının bir getirisi olan çok kültürlülük ortamında peyzajın sosyal yönünün öne çıkarılarak araştırılması hedeflenmiştir. Bunun için yerleşim alanlarındaki sosyal yapı ve peyzaj değişimleri eş zamanlı olarak incelenmeye ve sosyal bir strüktür olarak peyzajı anlayabilmek için analiz edilmesi gereken parametreler belirlenmeye çalışılmıştır. Bu parametreler dahilinde peyzaj, fiziksel mekandan sosyal mekana geçiş sağlayan bir unsur olarak tanımlanmış ve peyzajın bu sosyal yönüne gereken önemin verilmesi konusunda literatüre katkıda bulunmak hedeflenmiştir.
Peyzaj ve sosyal yaşantı kavramlarının eş zamanlı olarak incelenmesi sonucu bu iki unsurun da içerisinde barındırdığı nitel veri çokluğu sebebiyle araştırmanın üç aşamadan oluşmasına karar verilmiştir. İlk olarak peyzaj ve sosyal dokuyu oluşturan elemanların birbiriyle ilişkisinin tanımladığı ve buna bağlı olarak sosyal bir strüktür olarak peyzajı inceleyebilmek için birtakım parametrelerin belirlendiği bir literatür araştırması yapılmıştır. Bu literatür araştırmasında eş zamanlı ve çapraz okuma yöntemleri zihin haritaları ile desteklenerek uygulanmıştır. 
Yapılan literatür araştırması sonucunda sosyal bir strüktür olarak peyzajı tanımlayan temel parametreler kültür ve kolektif hafıza olarak belirlenmiştir. Bu parametrelerden kültür, kendi içerisinde peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenler olan soyut değerler, erişilebilirlik ve mekan aidiyeti olmak üzere üç alt parametreye ayrılmıştır. Toplumdaki bireylerin mekana ait hissetmesinde en büyük etkenler mekana karşı varolan soyut değerleri ve o mekana fiziksel ve zihinsel olarak erişebilme özgürlüğüne sahip olmalarıdır. Bu bağlamda mekan aidiyeti, peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenlerden en temel olanıdır. 
Peyzaj ve sosyal doku ilişkisi incelendiğinde karşımıza çıkan ikinci ana parametre kolektif hafızadır. Kolektif hafıza, aslında kültürün oluşmasında rol oynayan temel etkenlerden biridir fakat peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenleri ve peyzajın kendisini aynı anda etkilemesi nedeniyle ayrı bir parametre olarak alınmıştır. Kolektif hafıza ve peyzaj ilişkisi ise tümdengelimsel olarak yapılan ikinci bir literatür araştırmasıyla peyzaj deneyimleri, peyzaj bilgisi/bilinci ve çevre/peyzaj algısı olmak üzere üç parametreye ayrılmıştır. Bu üç parametre, araştırmada peyzajı oluşturan etmenler olarak tanımlanmıştır.
Sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan kültür ve kolektif hafıza kavramları, toplamda, soyut değerler, erişilebilirlik, mekan aidiyeti, kolektif hafıza ile  peyzaj deneyimleri, peyzaj bilgisi/bilinci ve çevre/peyzaj algısı tekrar çapraz ve eş zamanlı olarak değerlendirilmiştir.
Tezin ikinci bölümünde, belirlenen bu parametrelerin güvenilirliğini ölçmek amacıyla saha çalışması yapılmıştır. Saha çalışma alanı, kısa sürede keskin bir dönüşüm gerçirmiş ve bu dönüşüm süreci hala devam etmekte olan İstanbul'un Beykoz ilçesi olarak belirlenmiştir. Saha çalışmasında ilk olarak yerinde gözlem ve yapılandırılmamış pilot görüşmeler yapılmıştır. Bu yerinde gözlem ve yapılandırılmamış pilot görüşmeler sonucunda bölgede sosyal doku ve peyzaj değişimi ilişkisinin en net olarak okunabileceği bölgeler Gümüşsuyu ve İncirköy Mahalleleri olarak belirlenmiştir. İlk bölümde incelenen parametrelerin nitel veri oranının yüksekliği sebebiyle saha çalışmasında belirlenen kişilerle yarı-yapılandırılmış görüşme yapılmasına karar verilmiştir. Yarı yapılandırılmış görüşme yönteminin seçilmesindeki amaç, araştırma alanında sosyal doku ve peyzaj değişimini birebir gözleyen ve deneyimleyen   bu grup temsilcilerinin görüşleri üzerinden değişimi okumaktır. Görüşme soruları hazırlanırken belirlenen temel parametreler, sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan ve dönüşüm süreci üzerinden okunmasını sağlayan sosyal doku ve peyzaj değişiminin eş zamanlı olarak incelenebilmesi doğrultusunda seçilmiştir.  Görüşme sırasında sorulan sorular mümkün olduğunca objektif sorulmaya, görüşme yapılan kişinin fikirleri yönlendirilmemeye çalışılmıştır. 
Yapılan görüşmelerde ortaya çıkan sonuçlar, ilk bölümde oluşturulan kuramı ve belirlenen parametreleri desteklemiştir. Sosyal bir strüktür olarak peyzajı en yüksek oranda tarifleyen söylemlere kolektif hafıza incelenirken rastlanmıştır. Bu parametrelere ek olarak da bölgenin içerisinde bulunduğu dönüşüm sürecinde sosyal doku ve peyzaj ilişkisinin yeniden şekillenmesinde politik ve ekonomik söylemlere de sıkça rastlanmıştır. Sonuç ve araştırmanın üçüncü basamağı olarak, belirlenen parametreler saha çalışmasıyla tümdengelimsel olarak yeniden değerlendirilmiştir.
Peyzaj ve sosyal yapı birbiriyle sürekli etkileşim halinde olan sonsuz bir döngü içerisindedir. Özellikle kısa sürede keskin değişimler yaşayan bölgelerde bu döngü, mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır. Çok kültürlü metropollerin değişim süresince fiziksel mekandan sosyal mekana geçiş sağlayan bir unsur olarak peyzaj; hem sosyal, kültürel ve ekonomik yapıyı etkilemekte hem de bu yapıdan etkilenmektedir. Peyzajın sosyal boyutunu görmek ve iyi analiz etmek, özellikle ülkemizde yoğun olarak görülen dönüşüm çalışmaları süresince büyük öenm taşımaktadır. Bir bölgenin peyzajında ve/veya sosyal dokusunda yapılması planlanan değişimler, ilk olarak sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan bu parametreler inceleyerek yapılırsa, bölgeyi kullanan topluluklar için maddi ve manevi olarak daha sağlıklı yaşamlar üretmek mümkün olabilir.

Abstract:
In this study, it was aimed to investigate the social orientation of landscape in the environment of multiculturalism which is a result of contemporary modern world. For this reason, the social structure and landscape changes in the settlement areas were tried to be analyzed simultaneously and the parameters that should be analyzed in order to understand the landscape as a social structure were tried to be determined. Within these parameters, landscape is defined as a factor that provides the transition from the physical space to the social space and it is aimed to make contribution to the literature on giving the required admission to this social aspect of the landscape.
Concluding the examination of the concepts of landscape and social life, it is decided that these two elements should be composed of three stages of the research because of the qualitative data which they contain. First, a literature survey was conducted in which a number of parameters were identified to describe the landscape as a social structure, defined by the interrelationship of the elements forming the landscape and social texture. Simultaneous and cross-reading methods were applied in this literature research supported by mind maps.
As a result of the literature survey, basic parameters defining landscape as a social structure were determined as culture and collective memory. From these parameters, the culture is divided into three subparameters, namely abstract values, accessibility and space belonging, which are the factors that constitute the culture in the landscape scale. The greatest factors in the sense of belonging to individuals in society are their abstract values against the place and the freedom of physical and mental access to that place. In this context, space belongs to the most basic factors that constitute culture on the landscape scale.
When the relation between landscape and social tissue is examined, the second main parameter is the collective memory. Collective memory is, in fact, one of the main factors that play a role in the formation of cultures, but it has been taken as a separate parameter because it affects the factors that make culture on the landscape scale and the landscape itself. The collective memory and landscape relation is divided into three parameters, namely landscape experience, landscape knowledge / awareness and environment / landscape sense through a deductive second literature survey. These three parameters are defined as the factors that constitute the landscape in the survey.
The concepts of culture and collective memory, which form the landscape as a social structure, have been evaluated again in a cross and simultaneous manner in terms of abstract values, accessibility, space belonging, collective memory and landscape experiences, landscape knowledge / awareness and environment / landscape perception.
In the second part of the thesis, a field study was carried out in order to measure the reliability of these determined parameters. The field study area was determined as a sharp transformation in a short period of time and it was determined that Beykoz district of Istanbul is still undergoing this transformation process. On-site observations and unstructured pilot interviews were conducted for the first time in fieldwork. As a result of this on-site observation and unstructured pilot interviews, the regions where the relation of social texture and landscape change in the region can be read clearly are determined as Gümüşsuyu and İncirköy Neighborhoods. It was decided to conduct a semi-structured interview with the persons identified in the field study due to the high qualitative data rate of the parameters examined in the first section. The purpose of selecting the semi-structured interview method is to read the changes in the views of these group representatives, who individually observe and experience the social texture and landscape change in the research area. The basic parameters that were determined when interview questions were prepared were selected in order to simultaneously examine the social texture and landscape change that constitute the landscape as a social structure and allow the reading through the transformation process. The questions asked during the interview were asked as objectively as possible and the opinions of the person interviewed were tried not to be directed.
The results of the negotiations supported the theory and the parameters established in the first chapter. As a social structure, discourses describing landscape at the highest level were encountered while collective memory was being examined. In addition to these parameters, the political and economic discourse in the reshaping of the social texture and landscape relation in the transformation process of the region is also frequently encountered. As a result and the third step of the research, the determined parameters were deductively reevaluated by field study.
Landscape and social structure are in an infinite loop, constantly interacting with each other. This cycle must be taken into account, especially in regions that are experiencing sharp changes in a short time. Landscaping as an element of multicultural metropolises providing a transition from the physical space to the social space during the change; it affects both social, cultural and economic structure and is affected by this structure. Seeing and analyzing the social dimension of landscaping is particularly important during the conversion work, which is especially intense in our country. If the changes planned in the landscape and / or social community of a region are made by first examining these parameters constituting the landscape as a social structure, it may be possible to produce more healthy lives for the communities using the region financially and morally.