Edebiyat ve marjinallik: Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında (1940-1980) marjinallik ve marjinal tiplerin toplumsal kökenleri
Literature and marginality: Marginality and social origins of marginal types in Republic Period Turkish literature (1940-1980)
Yazar: CAFER BİDAV
Danışman: YRD. DOÇ. DR. CEM DOĞAN YAŞAT
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Genel Sosyoloji ve Metadoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2011
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Edebiyat = Literature ; Marjinallik = Marginality ; Roman karakterleri = Novel characters ; Sosyolojik analiz = Sociological analysis ; Türk edebiyatı = Turkish literature

Özet:
Birçok disipline ait bir kavram olan marjinal, Latincede margo, margin
biçiminde olan ve "işaret, sınır, sınır işareti" anlamına gelen marj kökünden
türemiştir. Latince margo, margin; Fransızcaya marge biçiminde geçmiş ve
bu dilde de "kenar/sınır" anlamını korumuştur. Latincede margo, margin'den
türeyen marginalis ise Fransızcaya marginal olarak geçmiştir. Marjin kavramı,
Fransızcada 13. yy.dan, İngilizcede ise 16. yy.dan itibaren kullanım alanı
bulmuştur. "Kenar/sınır" anlamına gelen marj'dan türeyen marjinal'in
sosyolojik anlamı ise, genel bir söyleyişle, herhangi bir toplumsal sistemin
kenarında konumlanan, bu nedenle de o toplumdaki bireylere tanınan
ayrıcalıklardan yararlanamayan kişi veya grup şeklindedir. Kavram, bir başka
deyişle farklı, uçlarda (marjda) yaşayan, toplumdışı gibi anlamları da
taşımaktadır ve bu anlamlarıyla 1960'lı yıllardan sonra artan modernlik
tartışmaları çerçevesinde sosyal bilimcilerin ilgi odağı hâline gelmiştir.
Fransızca marge, Türkçede marj; marginal ise marjinal biçiminde
kullanılmıştır. Bununla birlikte, bu çalışmanın araştırma süresince Türkiye'de
marjinal kavramı üzerinde yeterince durulmadığı ve kavramın çoğu kez
gündelik dildeki anlamıyla kullanıldığı görülmüştür. Bu bağlamda marjinal'in
dar bir çerçevede ele alınamayacak kadar geniş bir kavram olduğundan ve
birçok disiplinin alanında bulunması nedeniyle de kavramı bir zemine
yerleştirmenin zorluğundan da söz etmekte yarar var.
Kavramın açık dokulu yapısı unutulmadan, bu çalışmanın "Marjinal
Kavramının Sosyolojik Açılımları" adını taşıyan ikinci bölümünde, marjinalin
etimolojisi, tarihsel gelişimi ve sosyoloji dışında kalan disiplinlerdeki
kullanımlarına bakılmış, sonra da "Grup marjinalliği" ve "Marjinal Birey"
başlıkları altında sosyolojik bir tartışma yapılmıştır. Üçüncü bölüm olan
"Edebiyat ve Marjinallik" bölümünde de, sosyolojinin olanaklarından
yararlanarak marjinal kavramının edebiyatla olan ilişkisi disiplinlerarası bir
bakışla ele alınmış ve sosyologlarla edebiyat eleştirmenlerinin görüşleri
ışığında çalışmanın dördüncü bölümü olan "Cumhuriyet Dönemi Türk
Edebiyatında (1940-1980) Marjinallik ve Marjinal Tiplerin Toplumsal
Kökenleri" başlığını taşıyan bölümde kullanılacak bazı verilere ulaşılmıştır.
Bu verilerden hareketle, örneklem olarak Cumhuriyet döneminde 1940-1980
arasında yazılan modernist romanlar ve bu romanların marjinal (anti-)
kahramanları seçilmiştir. Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam romanının başkarakteri
Aylak Adam C., Attilâ İlhan'ın Sokaktaki Adam'ı, Oğuz Atay'ın
Tutunamayanlar romanının başkarakterleri Selim Işık ve Turgut Özben,
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzur romanının karakterlerinden Suat, Sait Faik
Abasıyanık'ın Kayıp Aranıyor romanının başkarakteri Nevin ve Leylâ Erbil'in
"Tuhaf Bir Kadın"ı marjinal kavramı odağında incelenmiş ve romanların
bağlamı içinde karakter özellikleri ağır basan bu roman kişilerinin analojik
özelliklerinden hareketle bir marjinal tipolojisi oluşturulmaya çalışılmıştır.

ANAHTAR KELİMELER: Marjinal, Marjinallik, Grup Marjinalliği, Marjinal
Birey, Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı, Marjinal Tipler

Abstract:
Being a concept which belongs to several disciplines, marginal derived
from the root marj which means ''marking, border, boundary mark'' and which
has the form of margo, margin in Latin. The Latin margo, margin passed on
to French as marge, keeping the meanings ''boundary/border''. Marginalis,
which derived from the Latin margo, margin, passed on to French as
marginal. The concept margin has been in use since the 13rd century in
French and 16th century in English. The sociological meaning of marjinal,
deriving from marj which means ''boundary/border'', is a person or a group
who is positioned on the boundary of any social system, and thus cannot
benefit from the privileges bestowed upon the individuals of that society. The
concept also bears the meanings unusual, living on the edge (margin),
estranged from society and with these meanings, it has been a focus of
interest for the social scientists within the framework of increasing modernity
debates since the 1960s.
The French marge has been used as marj and marginal has been used as
marjinal in Turkish. Nonetheless, during the research period of this study, it
has been seen that the concept marjinal has not been sufficiently dwelled on
in Turkey and the concept is mostly used with its meaning in colloquial
speech. In this sense, it will be beneficial to mention that marjinal is a
concept too broad to consider in a narrow frame and it is difficult to position
the concept on a single base owing to the fact that it is existent in many fields
of disciplines.
Taking for the open ended structure of the concept, in the second part of
this study bearing the name "Sociological Extensions of the Concept
VIII
Marginal", the etymology, historical development of marginal and its usages
in the disciplines apart from sociology have been considered and afterwards
a sociological discussion has been done under the topics of "Group
Marginality" and the "Marginal Individual". In the third part "Literature and
Marginality", the relationship of the concept marginal with literature has been
addressed with an interdisciplinary view by making use of the facilities of
sociology and it has been reached to some data which will be used in the
fourth part "Marginality and Social Origins of Marginal Types in Republic
Period Turkish Literature (1940-1980)", in the lights of the views of
sociologists and literary critics. From this data forth, modernist novels written
in Republic Period, between 1940-1980 and the marginal (anti- ) protagonists
of these novels have been chosen as a sample. The protagonist Aylak Adam
C. in Yusuf Atılgan' s novel Aylak Adam, Attila İlhan's Sokaktaki Adam, the
protagonists Selim Işık and Turgut Özben in Oğuz Atay's novel
Tutunamayanlar, Suat as one of the characters in Ahmet Hamdi Tanpınar's
novel Huzur, the protagonist Nevin in Sait Faik Abasıyanık's novel Kayıp
Aranıyor and Leylâ Erbil's "Tuhaf Bir Kadın" have been examined in the
limelight of the concept marginal and from the analogical features of these
novel characters whose characteristics have a strong influence in the
contexts of the novels, it has been attempted to compose a marginal
typology.

KEYWORDS: Marginal, Marginality, Group Marginality, Marginal Individual,
Republic Period Turkish Novel, Marginal Types