Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne yabancı uzman istihdamı
Employment of foreign experts from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey
Yazar: METEHAN ŞAHİN
Danışman: DOÇ. DR. TÜRKER ŞİMŞEK
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Ekonomi = Economics ; Tarih = History
Dizin: Teknoloji transferi = Technology transfer ; Uzmanlar = Specialists ; Yabancılar = Foreigners ; İstihdam = Employment

Özet:
Bu çalışmada amaç Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne kadar geçen süreçte bir teknoloji transfer yöntemi olarak yabancı uzman istihdamının analiz edilmesidir. Söz edilen amaca uygun şekilde yabancı uzman istihdamı,  imparatorluk döneminde ikincil kaynaklar ve cumhuriyet döneminde arşiv belgeleri üzerinden ekonominin tüm sektörleri dikkate alınarak incelenmektedir. Çalışmada elde edilen bulgulara göre Osmanlı İmparatorluğu döneminde istihdam edilen yabancı uzmanlar, yenileşme hareketlerinin başlangıcı sayılan 18. yüzyıla kadar sınırlı sayıda kalırken, ilerleyen yıllarda bu kişilerden askerî ihtiyaçlar başta olmak üzere madenler, ormancılık, sağlık, tekstil ve ulaşım gibi birçok alanda daha fazla istifade edilmiştir. Ulaşılabilen arşiv belgelerine göre 1923-1945 yılları arasında yaklaşık 587 yabancı uzman istihdam edilmiştir. Bu uzmanların büyük bir kısmı Almanya, İngiltere ve Fransa gibi ülkelerden getirtilmiş ve çoğunlukla madencilik, eğitim, ulaştırma gibi alanlarda çalıştırılmıştır. Meslekî dağılımları bakımından mütehassıs sıfatıyla tanımlanan yabancı kişiler ilk sırada yer alırken, ardından mühendisler ve öğretim üyeleri gelmiştir. 1946-1960 yıllarında istihdam edilen 534 yabancı uzmanın önceki döneme benzer biçimde, en fazla sayıda Alman, Fransız ve İngiliz vatandaşlarından meydana geldiği; madencilik sektörü, eğitim kurumları, bakanlıklar ve bunlara bağlı kurumlarda çalıştırıldıkları anlaşılmaktadır. Belgelerde net olarak açıklanmayan ve bu nedenle belirtilmemiş olarak sınıflandırılan uzmanlardan başka öğretim üyesi, mühendis ve jeologlar meslek gruplarında en yüksek paya sahip bulunmaktadır. 1961 yılı ve sonrasında Türkiye'de istihdam edilen yabancı uzman sayısı 1018 olarak tespit edilebilmektedir. Fransa, Almanya, İngiltere uyruklu uzmanlara ek ve hatta sayıca fazla şekilde ABD uyruklu nitelikli personelin çoğunluğu oluşturduğu yeni dönemde, yabancı uzmanların neredeyse yarısından fazlası eğitim alanında çalıştırılmıştır. Cumhuriyet döneminde yabancı uzmanlar çalışma koşullarının daha cazip hale getirilebilmesi için sunulan ek imkân ve muafiyetler elde etmiş; genellikle 1-3 yıl arasında istihdam edilmiştir. Sonuçta yabancı uzman istihdamı politikasının verimliliği tam anlamıyla ölçülemese de, bürokrasinin kurumsallaşması, üretim tekniklerinin iyileştirilmesi ile eğitim, enerji, sağlık, tarım-ormancılık, ulaşım-haberleşme gibi alanlarda birçok faaliyetin yerine getirilmesinde yabancı uzmanlardan istifade edildiğini söylemek mümkündür.

Abstract:
The purpose of this study, analyze to the employment of foreign expert as a technology transfer method from Ottoman Empire to Republic of Turkey. Accordance the mentioned purpose, the employment of foreign expert have examined by the secondary sources for imperial era and the archival documents for republican era through considering all economic sectors. According to the findings obtained in the study, the foreign experts employed in Ottoman Empire were limited numbers until 18th century when regarded as the beginning of reform movements, in the following years these people are used more in many areas such as mining, forestry, health, textile and transportation. It is seen that from the archival documents, about 587 foreign experts employed between 1923-1945. Most of these experts are brought from countries such as Germany, England and France and they are mostly employed in fields such as mining, education and transportation. The foreign people described as expert are taking in first place followed by engineers and faculty members in vocational dispersion. 534 foreign experts employed in 1946-1960 occured the German, French and English citizens like before and they have worked in mining sector, educational institution, ministries and the other ministry departments. Other than the experts which are not clearly explained in the documents and therefore classified as unspecified, faculty members, engineers and geologists have the highest share in the vocational groups. The number of foreign experts employed in Turkey during 1961 and later can be determined as 1018. Along to experts from France, Germany and England, the qualified personnel from USA which are more in number occurs the majority in new period. And almost more than half of foreign experts are employed in the field of education. The foreign experts achieved the additional exemptions which are presented in order to make working conditions more attractive in the Turkish economya and they were employed between 1-3 years. As a result, although the efficiency of the foreign expert employment policy cannot be measured exactly, it is possible to say that foreign experts are utilized in the institutionalization of the bureaucracy, the improvement of production techniques and the performing of many practises in fields such as education, energy, health, agriculture-forestry, transportation-communication.