Divanü Lügati't-Türk'teki metinler üzerine bir sentaks incelemesi
Syntactic examination of the texts in Divanü Lügati't-Türk
Yazar: ORHAN ARI
Danışman: YRD. DOÇ. DR. MEVLÜT ERDEM
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2004
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Divanü Lugati't-Türk = Divanü Lugati't-Türk ; Metin = Text ; Metin dil bilim = Text linguistics ; Söz dizim = Syntax

Özet:
Türk dilinin zenginliklerinin ortaya çıkarılması için Türk dilinin temel eserlerine başvurmak gerekmektedir. Bu eserlerden biri, hiç şüphesiz, Divanü Lügati 't-Türk' tür. Divani! Lügati 't-Türk'te, Türk dilini işlemenin, zenginleştirmenin yollan gösterilmektedir. Dilimizin temel kaynaklarından biri olan eser, bu öneminden dolayı araştırma konusu olarak seçilmiştir. Bu araştırmada Atalay (1998) tarafından tercüme edilen ve Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanan eser temel alınmıştır. Sözlük niteliğinde olan Divanü Lügati 7- Türk, içerdiği söz varlığı kadar içerisinde barındırdığı örneklerle de önemi bir kat daha artmaktadır. Bu tezde eserde geçen cümleler çeşitli açılardan değerlendirmeye tabi tutulmuş, Türk dilinin tarihsel sözdizimi üzerine tespitler yapılmıştır. Yapılan inceleme sonucunda, metinde geçen cümlelerin anlam, söz dizimi ve yapı bakımlarından oldukça farklı şekillerde kullanıldıkları görülmektedir. Eserdeki örnekler, değişik kaynaklardan hareketle oluşturduğumuz cümle çeşitleri şemasına uygun olarak incelenmiştir. Metinde kullanılan kelime grupları da ayrı bir bölüm içerisinde değerlendirilmiştir. Farklı şekillerde kullanılmış olan cümlelerle ilgili örneklerin tamamı metin içerisinde verilmemiş, sayısı fazla olan örnekler için ekler bölümü oluşturulmuştur. Metindeki Örnekler bugün kullandığımız cümlelerle hem anlam özellikleri hem de söz dizimleri bakımından büyük benzerlikler göstermektedir. Anlamına göre cümleler içerisinde genel olarak olumlu cümlelerin, yapı bakımından ise basit cümlelerin kullanıldığı anlaşılmaktadır. Cümlelerin genel olarak, Türkçe cümlelerin temel unsurları olan özne ve yüklemden oluştukları anlaşılmaktadır. Metinlerde basit yapılı ve kurallı fiil cümlelerinin sıkça kullanıldığı görülmektedir. Eserde kullanılan fiilimsi eklerinin ve cümleleri soru yapma unsurlarının fazla bir değişikliğe uğramadan bugüne kadar geldikleri söylenebilir. Anahtar Kelime: Karahanlı Dönemi Türkçesi, Divanü Lügati 't-Türk, Sentaks, İnceleme, Kelime Grupları

Abstract:
The basic works about Turkish language must be introduced in order to discover Turkish language's wealthiness. There is no doubt that one of them is Divanii Lügati 't- Tiirk. The ways of getting wealthy and processing of Turkish language have been showed in this work. It is one of the most fundamental works of our language, because of that; it was chosen to be the subject of our research. The Modern Turkish version of the book which was translated by Besim Atalay (1998) and was published by TDK has been used in this research. Divanii Lügati 't-Türk which has dictionary feature has increased its importance twice including words as well as examples. Sentences in the work were evaluated from different point of view; determinations were made on the historical syntax of Turkish language. According to results, sentences show different usage in terms of semantic, syntax and structure in the work. Examples were investigated in accordance to the shape of sentences which is constituted from different sources. Word phrases that are used in the work were evaluated in different section. Examples in the work have showed great similarities with today's language features in terms of semantic peculiarities, and word order. Positive sentences have been used generally in this work. Simple sentences have been used structurally in the work. Sentences in the work generally have been understood to be made up of subject and object that are the basic components of Turkish language. It is clear that simple structure and regular verbal sentences were used frequently in the work. It can be concluded that nonfinite verbal form morphemes and the components of making question have not been changed at all until today. Keywords: Karakhanid Turkic, Divanü Lügati't-Türk, Syntax, Word Phrases. II