İvesi ve tuj yapağılarının halı tipi yapağı özelliklerine uygunluk derecesi /
Yazar: HÜLYA HANOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. HAKKI EMSEN
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Zootekni Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1987
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
ÖZET Bu çalışma, Atatürk Üniversitesi Ziraat İşletmesinde yetiştirmekte olan İvesi ve u.'uj koyunlarının yapağı özellikleri nin, ideal- halı yapağısı standardına ne ölçüde uygun olduklarını araştırmak amacı ile yapılmıştır. Araştırmada materyal olarak; 54 adet dişi tek doğmuş ve dört değişik yaş grubuna dahil îvesi ve Tuj yapağıları kullanıl mıştır. Yapağı örnekleri her hayvanın omuz, kaburga ve but bölgelerinden 1985 yılı Temmuz kırkımında alınmıştır. Bu örnek lerde; lüle ve elyaf uzunluğu, elyaf çapı, sortiman, elyaf tip ve oranları, reziliyans, mukavemet, Elastikiyet ve randıman değerleri saptanarak, her özellik için genotip gruplarını, yaş ları ve vücut bölgelerini içeren çizelgeler düzenlenmiştir. Side edilen sonuçlar istatistik yöntemlerle değerlendiril miş ve vücut bölgeleri dikkate alınmadan, genotip ve yaş grup larına göre aşağıda özetlenmiştir. 1. Lüle Uzunluğu Muhtelif yaşlı ivesilerde 11.997 cm; Tunlarda 11.053 cm olarak saptanmıştır. Yaş gruplarının dikkate alınması halinde, lüle uzunluk ortalaması 1,2,3 ve 4 yaşlı îvesi 'lerde sırasıyla; 13.624 cm, 11.045 cm, 11.791 cm ve 11.527 cm; Tuj'larda ise aynı yaş sıralamasına göre 9*936 cm, 10.274 öm, 11.487 cm, 12. 437 ' dir. Lüle uzunluk ortalamalarının yaşlara göre dağılımı genotip gruplarında farklılık göstermiştir. Bu durum genotip x yaş inter aks iyonunun çok önemli (p<0.01) çıkmasına neden ol muştur. Ayrıca, lüle uzunluk değerleri bakımından genotip grupları çok önemli (p< 0.01), yaş grupları ise önemli (,p<0.05) variyasyona sahprp olmuşlardır. 2. Gerçek Kıl Uzunluğu Kıl uzunluk ortalamaları muhtelif yaşlı îvesi 'lerde 17.166 cm, Tunlarda ise 13.441 cm'dir. Kıl uzunluk ortalaması, 1,2,3 ve 4 yaşlı îvesi"lerde sırasıyla 18.792 cm, 16.738 cm, 17.257 cm, 15.876 cm ; Tu d. larda aynı yaş sıralamasına göre 11.891 cm, 13.13i cm, 15.520 cm ve 13.224 cm olarak saptanmış-- 99 - tır. Yapılan istatistik analizinde, elyaf uzunluğu, bakımından ggnotip ve genotip x yaş inter aks iyonu, çok önemli (p<0.01), yaşlar ise önemli (p< 0.05) variyasyon göstermişlerdir. 5. İncelik wikroprojeksiyon yöntemi ile saptanan genel kıl incelik ortalamaları mikron olarak, îvesi'lerde $1.864 mikron, Tud'larda ise 52.340 mikron' dur. incelik ortalaması 1 yaşlı îvesi'lerde 30.736 mikron, 2 yaşlılarda 32.987 mikron, 3 yaşlılarda 32.151 mikron, 4 yaşlılarada ise 31.581 mikron olarak saptanmıştır. Tuj'ların 1,2,3 ve 4 yaş gruplarında saptanan kıl incelik orta lamaları ise sırasıyla 28.488 mikron, 31.247 mikron, 33.250 mikron ve 36.374 mikron* dur. Elyaf dağılımı muhtelif yaşlı îvesi'lerde 10-J.50 mikron, Tuj'larda ise 10-166 mikron olarak saptanmıştır. Yaş gruplarına göre elyaf kalınlığı Ivesi'lerin 1 ve 2 yaş gruplarında 110 mikrona, 3 yaş grubunda 118 mikrona, 4 yaş grubunda ise 150 mikrona yükselmiştir. Elyaf kalınlığının ulaştığı sınırlar 1,2,3 ve 4 yaşlı Tuj'larda ise sırasıyla, 108 mikron, 120 mikron, 140 mikron ve 166 mikrondur. Mikropro- jeks iyonla kıl incelikleri, ölçülürken saptanan medullasyon ora nı îvesi'lerde % 4.18, Tuj'larda ise % 3.29 olarak bulunmuştur. Medullasyon oranı, İvesilerin 1,2,3 ve 4 yaş gruplarında sıra sıyla, % 3.20, % 4.40, % 4.61 ve % 5.95, Tunlarda ise aynı yaş gruplarında sırasıyla % 3-01, % 1.80, % 2.24 ve % 4.80' dir. Ya pılan istatistik analizi sonucunda, kıl inceliği ile ilgili variyasyonda yaş, vücut bölgeleri ve genotip x yaş interaksiyonu çok önemli (p< 0.01) bulunmuştur. 4. Sort iman Kıl incelik ortalamaları dikkate alındığında ASTM (1969)' a göre sort iman değeri muhtelif yaşlı Ivesi ve Tuj'larda 48'S ola rak saptanmıştır, l&ş gruplarının dikkate alınması halinde sorti- man değerleri 1 yaşlı îvesi'lerde 50' S, 2 yaşlılarda 46* S, 3 ve 4 yaşlılarda ise 48' S' dir. îuj'ların 1,2,3 ve 4 yaş yapağı larında saptanan sortiman değerleri ise sırasıyla; 5^'S, 48'S, 46 'S Ve 40'S'dir G.Elbe tarafından hazırlanan ve W.Spottel tarafından düzeltilen sortiman anahtarındaki esaslara göre kali te sınıfı her iki genotipte de D olarak bulunmuştur. Yaş gruplarının dikkate alınması halinde yapağı kalitesinin îvesi'100 - lerin 1, 2 yaş gruplarında G, 3 ve 4 yaş gruplarında D, Tuj. larda ise G kalitede yapağı veren 1 yaş grubu dışındakilerde D olarak saptanmıştır. 5. jilyaf Tipleri İvesi ve Tuo'lara ait derişik yaş gruplarında benzen yöntemi ile saptanan elyaf tip ve oranları Çizelge 36' da göste rilmiştir. Çizelge 36. Çeşitli (ienotip ve Yaş uruplarında Elyaf Tip ve Oranları İTesi Tu j 1 yaşlı 2 yaşlı 3 yaşlı 4 yaşlı 1 yaşlı 2 yaşlı 3 yaşlı 4 yaşlı Hak»elyaf 71.400 65.205 79. 111 53.067 81. 389 74.333 71.067 63.370 Het. elyaf 23.933 I8.615 16.500 34.533 6.556 14.800 17.467 13.926 Med. elyaf 3.933 14.332 4.389 10.800 6.056 8.267 8.600 18.407 Kemp kıl O. 667 1.846 - 1,600 6.000 2.600 2.867 4.296 varyans analizi sonucunda, heterotip ve kemp elyaf oranı bakımından genotipler ve yaşlar çok önemli ^p<0.01) variyasyona sahip olmuşlardır. Hakiki ve medullalı elyaf oranı bakımından genotipler önemsiz (,p> 0. 05; yaş ve vücut bölgeleri ise çok önemli (p<0.0l) çıkmıştır, ilgili ortalamaların yaş gruplarına dağılımının her iki ırkta farklı olmasından kaynaklanan genotip x yaş interaks iyonu, heterotip ve medullalı elyaf oranında çok önemli (p< 0.01) hakiki elyaf oranında ise önemli (p < 0.05) bulunmuştur. 6. Reziliyans Bir ve beş dakikalık bekletilme süreleri sonundaki rezili yans değerleri sırasıyla, İvesi' 1 erde cjb 85.306 ve # 91-799; Tud' larda ise % 85.216 ve % 91.612' dir. laş gruplarının dikkate alınması halinde, bir dakikalık bekletilme süresi sonundaki reziliyans değerleri 1,2,5 ve 4- yaşlı îvesi'lerde sırasıyla; % 83.4-68, % 88.268, % 86.384 ve % 83.104; Tuj'larda ise aynı yaş sıralamasına göre, % 78.844, % 85.855, $ 90.271 ve- 101 - % 85.894' dür. üu özellik beş dakika bekletilme süresi sonunda, 1,2,5 ve 4 yaş sıralamasına göre İvesilerde $ 89.463, % 94.281, % 93.816 ve % 89.635; Tuj'larda ise, % 88.428, % 92.641, % 93.54? ve % 91.832 olarak saptanmıştır. Varyans analizi sonu cunda reziliyans özelliği bakımından yaşlar çok önemli (p.<0.01) variyasyona sahip olmuşlardır. Genot ipler ve vücut bölgeleri önemsiz (p> 0.05) çıkmıştır. Tu 3 ve İvesi koyunlarının bir daki kalık bekletilme süresi sonundaki resiliyans ortalamalarının, yaşlara göre dağılışının farklı olması, genotip x yaş interak- siyonunun önemli tP<0.05) çıkmasına neden olmuştur. 7. Mutlak. Mukavemet Muhtelif yaşlı yapağılarda genel olarak saptanan mutlak mukavemet değeri, îvesi'lerde 16.429 gr, Tunlarda ise 19.001 gr.dır.. Mutlak mukavemet değeri, 1,2,3 ve 4 yaşlı îvesi yapağı larında sırasıyla; 15.363 gr, 16.520 gr, 16. 300 gr ve 17.534 gr, Tuj yapağılarında ise aynı yaş sıralamasına göre, 14.619 gr, 19,405 gr, 21.479 gr ve 20.502 gr olarak saptanmıştır. Mukavemet bakımından genot ipler, yaşlar, vücut bölgeleri ve genotip x yaş interaksiyonu çok önemli (p<0.01) variyasyona sahip olmuştur. 8..Elastikiyet Elastiyet değerleri genel olarak îvesi'lerde % 36.084, Tunlarda ise % 30.664' dür. laş gruplarının dikkate alınması halinde elastikiyet değerleri, 1,2,3 ve 4 yaş sıralamasına göre îvesi'lerde % 38.357, % 37.848, % 33.602 ve % 34.530; Tud'larda ise % 29.372, % 32.224; % 30.933 ve % 30.126 olarak saptanmış tır. Yapılan variyans analizi sonucunda elastikiyet bakımından genotiplerin çok önemli (p<0.01), yaşların ise önemli (p<" 0.05) tesire sahip oldukları görülmüştür. Genotiplerin herbirinde elastikiyet ortalamalarının yaşlara göre dağılımının farklı oluşu, genotip x yaş interaksiy onunun çok önemli (p < 0.01) çık masına neden olmuştur. 9. Randıman Randıman ortalamaları, muhtelif yaşlı İvesi' lerde genel olarak % 65. 615, Tud'larda ise % 56.920 olarak saptanmıştır. Yaş gruplarına göre saptanan yüzde randıman ortalamaları ise 1,2,3 ve 4 yaşlı îvesi'lerde sırasıyla; 67.4-37, 61.595, 68.563 ve w. e. Dokümantasyon Milisti- 102 - 64.865; TuJ ' larda ise aynı yaş sıralamasına göre, 56.731» 56.91^, 57.64$ ve 56.391'dir. Variyans analizi sonucunda, randıman özelliği bakımından genotipler çok önemli (p<0.01) variyasyona sahip oldukları görülmüştür.SUMMARY This study has been carried oi.it to determine the suitability of wool characteristics of the Awassi and Tu^j sheep, raised at the Experimental station of Atatürk University, to the standard of ideal carpet wool. In the study, as material, the wool samples from a total number of 54 ewes born as single which belong to four different age groups, were used. The wool samples were taken from the shoulder, rib and thigh regions of the sheep at the shearing of 1985» In these samples, staple length, fiber length and diameter, quality number, fiber types, resilience, breaking strength, elasticity and clean fiber percentage were analyzed. For each character the tables were prepared for both genetic groups, bady region, and for age groups. The data were evaluated statistically and each character, with the exeption of body region, was summarized according to its genetic and age groups, as shown below: 1. Staple Length: Avarage staple length in Awassi was 11.997 cm, and in Tuj was 11.033 cm. The staple length for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were 13.624 cm, 11.045 cm, 11.791 cm and 11.527 cm, respectively. In Tu«j, according to the same age groups, staple length, were found as 9-936 cm, 10.274 cm, 11.487 cm and 12.437 cm. Distribution of staple length acaording to the ages differed between genetic groups. For this reason, genetic x age interaction was found highly significant (p<0.01). The age groups caused a significant (p<^0.05; variation. 2. Fiber Length: The mean values of the fiber length for various ages of Awassi and Tuj were 17.166 cm and 13.441 cm, respectively. Avarage fiber length for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were found as 18.792 cm, 16.738 cm, 17.257 cm, 15.876 cm; in Tuj, according to the same age groups were 11.891 cm, 13.131 cm, 15.520 cm, and 13.224 cm respectively. The statistical analysis of this character indicated that genotype and genotype x age interaction were highly significant (p< 0.01). Ages caused a significant (p^O.05) variation.

Abstract:
SUMMARY This study has been carried oi.it to determine the suitability of wool characteristics of the Awassi and Tu^j sheep, raised at the Experimental station of Atatürk University, to the standard of ideal carpet wool. In the study, as material, the wool samples from a total number of 54 ewes born as single which belong to four different age groups, were used. The wool samples were taken from the shoulder, rib and thigh regions of the sheep at the shearing of 1985» In these samples, staple length, fiber length and diameter, quality number, fiber types, resilience, breaking strength, elasticity and clean fiber percentage were analyzed. For each character the tables were prepared for both genetic groups, bady region, and for age groups. The data were evaluated statistically and each character, with the exeption of body region, was summarized according to its genetic and age groups, as shown below: 1. Staple Length: Avarage staple length in Awassi was 11.997 cm, and in Tuj was 11.033 cm. The staple length for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were 13.624 cm, 11.045 cm, 11.791 cm and 11.527 cm, respectively. In Tu«j, according to the same age groups, staple length, were found as 9-936 cm, 10.274 cm, 11.487 cm and 12.437 cm. Distribution of staple length acaording to the ages differed between genetic groups. For this reason, genetic x age interaction was found highly significant (p<0.01). The age groups caused a significant (p<^0.05; variation. 2. Fiber Length: The mean values of the fiber length for various ages of Awassi and Tuj were 17.166 cm and 13.441 cm, respectively. Avarage fiber length for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were found as 18.792 cm, 16.738 cm, 17.257 cm, 15.876 cm; in Tuj, according to the same age groups were 11.891 cm, 13.131 cm, 15.520 cm, and 13.224 cm respectively. The statistical analysis of this character indicated that genotype and genotype x age interaction were highly significant (p< 0.01). Ages caused a significant (p^O.05) variation.- 104 - 3. Fineness: Avarage fiber diameter, as micron, determined by method of microprojection was 31.864 in Awassi, and 32.34-0 in Tuj, recpectively. This character, for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were found 30.736 micron, 32.987 micron, 32.151 micron, 31.581 micron, respectively. The mean fiber diameter, in the same age groups, for Tu;j, were, as micron, 28.488, 31.247, 33.250 and 36.374. The fiber distribution, in the various of age groups for Awassi was found between 10 micron and 150 micron, and also for Tuj, were determined between 10-166 micron, The fiber diameter increased up to 110 micro for 1 and 2 years old. of Awassi; and 118 micron for 3 years old ones, and 150 micron in the 4 age of group. The fineness increased up to 108 micron, 120 micron, 140 micron and 166 micron for 1,2,3 and 4 years old of TuJ. While the fiber diameter mesaured by microprojection method, the percentage of medullation were determined, simultaneously too, as % 4.18 for Awassi, as % 3.29 for Tuj. The medullation percentage for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were % 3.20, % 4.40, % 4.61 and % 5.95 and for Tuj, according to the same age groups, were % 3.01, %> 1.80, yb 2.24 and % 4.80, respectively. From the result of variance analysis, it hasbeen seen that the differences of avarage fiber diameters of different age, body region, and for genotype x age interaction weri highly significant (p<0.01). 4a Quality Number: The quality number for both Awassi and Tuj when the fiber diameter taken in cansideration according to ASTM (1969) were determined as 48'S. This wool character, mentioned above, were found to be 50' S for one year old of Awassi, 46' S for two years old of Awassi and 48* S for 3 and 4 years old of Awassi. For 1.2.3 and 4 years old of Tuj, the quality number were 54' S, 48'S, 46' S and 40' S, respectively. Quality grades based upon the u-erman system which prepared by (i.Elbe and reveiwed by W.Sp.ottel (Batu et. al., 1962) were "D" for both genotype groups. When the age groups were taken in consideration, the quality grades were determined as "C" for 1 and 2 years old of Awassi, and "D" for 3 and 4 years old of- 105 - ones. The same wool character was found as MC" for 1 year old of Tuj and "D" for other age groups of Tug. 5. Fiber Types; The different type of fibers percentages for Awassi and Tu j, in variotis age groups are shown in Table 36. Table 36. The Different Type of Fibers and Percent ege in Various of Genotype and Age Groups. Awassi Tu j' 1 $34 12 3 4 True Fiber 71.4 65.2 79.1 53.0 81.3 74.3 71.0 63.3 Het. Fiber 23.9 18.6 16.5 34.5 6.5 14.8 17.4 13.9 Med. Fiber 3.9 14.3 4.3 10.8 6.0 8.2 8.6 18.4 Kemp Fiber 0.6 1.8 - 1.6 6.0 2.6 2.8 4.2 From the result of variance analysis, it has been seen that the differences between genotype and age groups for heterotype and kempy fiber percentages »ere highly significant (p<0.01). For true and medullated fibers, the differences of the genetic groups were not significant (p>»0.05). The differences between age and body regions were found to be highly significant (p<0.01). Genotype x age interaction was highly significant (p<0.01) for heterotype and medullated fiber percentages, and was significant (p<0.05) for true fiber percentage. 6. Resilience; The resilience values, after 1 and 5 minutes of waiting period were found to be % 85.306 and £ 91.799 in Awassi; and % 85.216, and % 91.612 in Tuj, respectively. Avarage resilience values, after a minute of waiting period, for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were % 83368, % 88.268, 56 86.384 and % 83.104, respectively. The same character, according to the same age groups in Tuj, were % 78.844, % 85.855, % 90.271 and % B5.894, respectively. This wool- 106 - character, after five minutes of waiting period, according to 1,2,3 and 4 age of groups were % 89.463', % 94.281, % 93.816 and % 89.635 in Awassi, respectively; and $ 88.428, $ 92.641, % 93.547 and % 91.832 in Tjad, respectively. As a result of variance analysis, age groups caused a highly significant (p<0.01) variation. The differences of avarage resiliences, between genotypes and body regions were not significant (p> 0.05). Genotype x age interaction, after a minute of waiting period, was found significant (p< 0.05) for both Awassi and Tuj sheep. ?. Breaking Strength: The breaking strength values were determined 16.429 g for Awassi, and 19.001 g for Tuj. The same character, for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were 15.363 g, 16.520 g, 16.300 g and 17.534 g, respectively. The breaking strength values in the same age groups for Tuâ, were 14.619 g, 19.405 g, 21.479 g and 20.502 g, respectively, genotypes, age groups, body regions and genotyp x age interaction have a highly significant (p<0.01) variation. 8. Elasticity: The elasticity values were % 36.084 in Awassi, and % 30.664 in Tuj. Avarage elasticity values for 1,2,3 and 4 years old of Awassi were determined as % 38,357, f> 37.848, % 33.602 and % 34.530, respectively. The same, character, according to the age groups, in Tuj, were found to be y> 29.372, % 32.224, % 30.933 and % 30.126, respectively. The influence of the genotypes on the elasticity was found highly significant (p<0.01), and the influence of the age was significant (p<0.05). Genotype x age interaction was highly significant (p^O.Ol). 9. Clean Fiber Percentage: The avarage clean fiber percentage in various ages of Awassi and Tuj were % 65.615 and % 56.920, respectively. The clean fiber percentage for 1,2,3 and 4 years old of Awassi and Tuj were found 0 67.437, % 61.595, % 68.563, % 64.865; and % 56.731, % 56.914, % 57.643, % 56.391, respectively. The effect of the genotypes on the clean fiber percentage were highly significant (p^O.Ol).