Kayseri, Kayabağ Osmanlı Dönemi Rum Kiliseleri
The Roman Churches of Ottoman Period in Kayabağ in Kayseri
Yazar: CEMAL EKİN
Danışman: DOÇ. DR. SACİT PEKAK
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Yaşadığımız topraklarda bin yılı aşkın süre varlığını sürdürmüş Bizans İmparatorluğu, 1453'te Fatih Sultan Mehmet'in başkent Konstantinopolis'İ almasıyla siyasi varlığını tamamlamış ancak Bizans İmparatorluğu dinsel, yönetsel ve kültürel birikimini kaybetmemiş sadece yeni güce devretmiştir ( Bozkurt 1996 : 10 ). Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'un almışından sonra Rum Kilisesi'ne dini ve özel hukuk işlerinde özerklik vermiş, yaptırdığı seçimle de Rum "Millet'inin seçtiği Georgios Skolarios, II. Gennadios adıyla Patrik ilan edilmiştir. Fatih, Patriğe cemaatini idare etmek için gerekli yetkileri kullanma imtiyazı tanıyarak onu tüm Ortodokslar' m başına getirmiştir (Bozkurt 1996:10). 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişen siyasal ortam, batılı devletlerin Osmanlı Devleti'ne müdahalesine zemin hazırlamıştır. I. Abdülhamit Dönemi' de ( 1779-1789 ), yapılan Küçük Kaynarca Antlaşması ( 1774 ) ile Ruslar, Osmanlı ' topraklarında yaşayan Ortodoklar'ın korumacılığım üstlenmişlerdir ( Pekak 1997 : 80 ). Tanzimat Fermam ( 1839) ile Osmanlı "himayesi"nden "vatandaşlık" sınıfına geçen Gayrimüslimler'in can, mal, namus güvenlikleri ve ruhani alandaki ayrıcalıkları artırılmış, kiliselerden toplanan vergiler kaldırılmış, dinsel topluluklara kendilerini yönetebilme, okul ve ibadet yerlerim inşa edebilme olanağı sağlanmıştır ( Karpat 1985 : 133, Tanör 1985:1006). Tanzimat ve Islahat Fermanları ( 1856) sonrası Gayrimüslimler' e tanınan yeni ibadet yerleri yapabilme hakkı konumuz açısından çok önemli olmuştur. Bizans İmparatorluğu 'nun varlığının sona ermesinden bu yana 19. yüzyıla kadar Gayrimüslimler 'in, görülmedik yoğunlukta imar etkinliğine girdikleri gözlenmektedir ( Pekak, S- S. Aydın 1998 : 125 ).Bu çalışmamızda amacımız, Kayseri ve çevresindeki yerleşmelerdeki saptadığımız Rum Ortodoks Kiliseleri 'ni belgelemek, tanıtmak, yüzyıllar boyunca yaşamlarım yan yana.sürdüren halkların dini mimarilerini incelemek olmuştur. Çalışmamızın kapsamını, Kayabağ ( Darsiyak )'daki Yanartaş Kilisesi, Kayabağ Kilise I ve Kayabağ Kilise II yapılan oluşturmaktadır*. Bu kapsamda Kayabağ kiliseleri ile karşılaştırma ve değerlendirmede kullanmak amacıyla Kayseri çevresindeki sekiz yapıya daha yer verilmiştir. Tez çalışmamızın girişini amaç, içerik ve yöntem oluşturmaktadır. Kayseri ve Kayabağ yerleşimlerinin anlatıldığı bölümün ardından Osmanlı Dönemi'nde Kayseri'nin demografik yapısı ve Gayrimüslim'lerin imar etkinliklerine değinilmektedir. Kayabağ Kiliseleri ve Kayseri çevresindeki diğer kiliseler, iki bölüm halinde katalog içinde tanıtılmaktadır. Ulaşılan veriler doğrultusunda çalışmamızda, Kayabağ Kiliseleri'nin, Kayseri ve Kappadokia'daki, aynı dönem yapılan içindeki yeri tartışılarak değerlendirilmektedir. Yapılan kütüphane ve arazi çalışmalarında karşılaşılan en önemli sorun kaynak yetersizliği ve yapıların kaderine terkedilmiş olmasıdır. Bu yapılardan Yanartaş Rum Kilisesi'nin Kayseri Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü Proje ve Onarım Birimi tarafından çizilen alt seviye, üst seviye ve konum planlan sadeleştirilmiş, Kayabağ Kilise Fin rölöve planlan çıkarılmıştır. Bu yapıların tasvirleri yapılarak, fotoğraflan çekilmiştir. Diğer iki kilisenin orijinal adlan saptanamadığından 'Kilise I' ve 'Kilise IF olarak adlandırılmıştır. * Kayabağ'daki günümüze gelebilen üç kiliseden en büyüğünün adı farklı şekillerde söylenmektedir. Bu konuda bkz. S.73, bölüm notu 1.Kayseri çevresindeki Ağırnas Aziz Anargiros Kilisesi, Aydınlar ( Tavlusun ) Kilisesi, Endürlük Kilisesi, Germir Kilisesi I, Germir Kilisesi II, Talaş Kilise ( Yeni ) Camii, Zincidere Ioannes Prodromos Kilisesi ve Zincidere Aziz Haralambos Kilisesi kısaca tanıtılmıştır. Endürlük Kilisesi, Germir Kilisesi I ve Germir Kilisesi H'nin planlan Fügen Ilter'den ( îlter 1988 : 1663-1710, liter 1989 : 353-374 ), Talaş Kilise (Yeni ) Camii'nin planı T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü Kayseri Vakıflar Bölge Müdürlüğü Yapı Onaran Şube Müdürlüğü'nden alınmıştır. Ağırnas Aziz Anargiros Kilisesi, Aydınlar Kilisesi, Zincidere Ioannes Prodromos Kilisesi ve Zincidere Aziz Haralambos Kilisesi'nin rölöve planlan çıkarılmış, diğer kiliselerle birlikte fotoğraflan çekilmiştir.

Abstract:
Byzantine Empire, which had continued its existence in our homeland, ended up its life by Fatih Sultan Mehmet' s conquering of Istanbul in 1453 but it has never lost its religious, administrative and cultural heredity it has just passed over them to another power. After conquering of Istanbul, Mehmet II gave Roman Church authority in religious and private judicial issues, declared Georgios Skolarios as the second patriarch with the name "Gennadis". Fatih, assigned him as the head of orthodoxies in all over the world. ( Bozkurt 1996: 10) With administrative Reforms in (1839), Non-Muslims who transferred from being under protection of Ottoman to citizens, gained extensions of security of life, property, honor and privilege in spiritual aspects, the taxes taken from the churches were abolished, religious communities were allowed to self administration and build the places of worship.( Karpat 1985: 133, Tanör 1985: 1006) After administrative reforms and improvement reforms (1876) the rights of building warship places have been very important for our research subject. Since Byzantine Empire's existence was ended, it has been observed that Non-Muslims had carried intense construction activities ( Pekak, S-S Aydın 1998:125 ). In Kayseri, in which we tried to find reflections of these changing in the country, until now mostly the Turkish architectural examples have been studied. In this study, our purpose is to make documentations, introduction, and study on the religious architecture of people who have lived together for ages. The coverage of our study consists of Yanartaş Church in Kayabağ ( Darsiyak), Kayabağ Church I and Kayabağ Church II structures. In this coverage, in order to compare and evaluate with Kayabağ Churches, we included seven churches around Kayseri were included.The introduction of our thesis study consists of purpose, coverage and method. After the section in which Kayabağ settlements were dealt, the demographic structure of Kayseri in the Ottoman period and architechtural activities of Non- Muslims. Kayabağ churches and the other churches around Kayseri are introduced as two sections in catalog. With the accessed data, the importance of Kayabağ churches compared with the same period's structures in Istanbul and Anatolia were evaluated by discussing. The most important problems that were faced are resource insufficiency and abandonment of churches without any protection. Among them, the original design of Yanartaş Church that has been determined by restoration and project unit of "Kayseri Röleve ve Anıtlar Müdürlüğü" was simplified and the original design of Kayabağ church was also determined. The Roman Church of Ağırnas Aziz Anargiros, The Church of Aydınlar (Tavlusun), The Church of Endürlük, The Church of Germir I, The Church of Germir II, Talaş Kilise (Yeni) Camii and the Church of Ioannes Prodromos in Zincidere, the Church of Aziz Haralampos in Zincidere were briefly introduced. The plans of The Church of Endürlük, The Church of Germir I and The Church of Germir II Were supplied from Fügen liter ( liter 1998: 1663-1710, liter 1989:353- 374), "T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü", the restration and construction unit of "Kayseri Vakıflar Bölge Müdürlüğü". The original design of Aziz Anargiros Church in Ağırnas, The Church of Aydınlar, The Church of Ioannes Prodromos in Zincidere, The Church of Aziz Haralampos in Zincidere were determined and other churches were photographed.