Özel çevre koruma bölgelerinde su kalitesinin yönetimi: Belek özel çevre koruma bölgesi örneği
Water quality management in special environmental protection zones: Example of Belek special environmental protection zone
Yazar: ÖMER FARUK ÖZCAN
Danışman: PROF. DR. BERİL AKIN
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı / Çevre Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering

Özet:
Bu tez çalışması, ülkemizde bulunan Özel Çevre Koruma Bölgelerindeki akarsuların su kalitesi değişken parametrelerinin uzun dönem değerlendirmesini yapan ilk araştırmadır. Ülkemizin en fazla turizm potansiyeli olan Antalya ili, Serik ve Manavgat ilçeleri dahilinde bulunan Belek Özel Çevre Koruma Bölgesindeki 5 akarsuyun 10 istasyonda, deneysel ve çok değişkenli istatistiksel yaklaşımları kullanılarak, yapılan izleme çalışması ile, akarsuların ve civarında bulunan antropojenik etkileri ile birlikte su kalitesi durumunun değerlendirilebilmesi hedeflenmiştir. Uzun dönem su kalitesi verileri, ulusal manada Yerüstü Su Kalitesi Yönetmeliği, uluslararası ise; Avrupa Birliği, Malezya, Moldova, Amerika (USEPA), Dünya Sağlık Örgütü, Çin, Ulusal Sanitasyon Vakfı (NSF) su kalitesi standartlarına göre değerlendirilmesi yapılmıştır. Yerüstü Su Kalitesine göre yapılan kalite sınıflandırması ve Hiyerarşik Kümeleme Analizi sonuçları benzerlik göstermiş, buna göre; Acısu Deresinin II. Sınıf (İyi Kalite), Köprüçay Deresinin I. Sınıf (Çok İyi Kalite), Sarısu Deresinin I. Sınıf (Çok İyi Kalite), Kömürcüler Deresinin II. Sınıf (İyi Kalite) ve Ilıca Deresinin III. Sınıf (Orta Kalite) olduğu belirlenmiştir. Uluslararası Su Kalite Standartlarına göre ise; Acısu Deresi, Kömürcüler Deresi ve Ilıca Deresinde; KOİ, Toplam Fosfor, Koliform ve Elektriksel İletkenlik parametre değişkenlerinin, Sarısu Deresinde; KOİ ve Elektriksel İletkenlik parametre değişkenlerinin standart değerlerin üzerinde olduğu, Köprüçay Deresinin ise standartları sağladığı belirlenmiştir. Temel Bileşenler Analizine göre dört faktör saptanmış, bu dört faktör ise toplam varyansın %91,04'ünü açıklamıştır. Sadece birinci faktör toplam varyansın %59'unu açıklamaktadır. Özdeğeri en fazla olan değişkenlerin; Toplam Koliform, Toplam Kjeldahl Azotu, Fekal Koliform, Toplam Azot, Toplam Fosfor olduğu temel bileşenler analiz sonuçlarına göre açıklanmıştır. Genel manada kirletici kaynaklarının turizm tesisleri, evsel kaynaklı kirleticiler ve yoğun tarımsal faaliyetleri olduğu öngörülmektedir. Çalışma sonucunda istatistiksel olarak belirlenen faktör parametrelerin sahadaki su kalitesi izleme çalışmalarında öncelikli olarak kullanılabilecek parametreler olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
This thesis study is the first research that evaluates the long-term variation of water quality parameters in rivers within our country's Special Environmental Protection Areas. The study focuses on five rivers located in the Belek Special Environmental Protection Area, which includes the Antalya province, as well as the Serik and Manavgat districts. By conducting monitoring at ten stations using experimental and multivariate statistical approaches, the study aims to assess the water quality status of these rivers and their surrounding areas, considering anthropogenic impacts. Long-term water quality data were evaluated according to national Surface Water Quality Regulation and international standards such as those of the European Union, Malaysia, Moldova, the United States (USEPA), the World Health Organization, China, and the National Sanitation Foundation (NSF). Based on surface water quality, the hierarchical clustering analysis results showed similarities. Accordingly, Acısu Stream is classified as Class II (Good Quality), Köprüçay Stream as Class I (Very Good Quality), Sarısu Stream as Class I (Very Good Quality), Kömürcüler Stream as Class II (Good Quality), and Ilıca Stream as Class III (Medium Quality). According to international water quality standards, the parameters for Acısu Stream, Kömürcüler Stream, and Ilıca Stream exceed the standard values for Chemical Oxygen Demand (COD), Total Phosphorus, Coliform, and Electrical Conductivity. However, Sarısu Stream meets the standards for COD and Electrical Conductivity. Köprüçay Stream also complies with the standards. Principal Component Analysis identified four factors, explaining 91.04% of the total variance. The first factor alone accounts for 59% of the variance. The key variables with the highest eigenvalues are Total Coliform, Total Kjeldahl Nitrogen, Fecal Coliform, Total Nitrogen, and Total Phosphorus. Overall, pollution sources are likely related to tourism facilities, domestic pollutants, and intensive agricultural activities. These statistically determined factor parameters can be prioritized for water quality monitoring in the field.