Mimari temsilde eleştiri oluş farklanmalarını sorunsallaştırmak
Problematizing the differentiations of becoming-critique in architectural representation
Yazar: MUSTAFA MORTAŞ
Danışman: PROF. DR. PELİN DURSUN ÇEBİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Edimsellik = Performativity ; Mimari tasarım = Architectural design ; Mimari temsil = Architectural representation ; Mimarlık = Architecture ; Oluş = Becoming ; Yaratıcılık = Creativity

Özet:
Dünya görüşleri, dünyayı ve evreni görme halleri farklılıklar gösterdikçe, çağlar boyunca mimari temsilin özne, nesne, imge, bilinç, düşünce, yargı ve eleştiri gibi kavramlarla olan ilişkisellikleri de farklılıklar gösterdiler. Mimari temsilin inşa edilme amacı güden baskın pratikleri aynı temsil kodlarını yapılarına aktarırlarken, inşa edilmeye yönelik olmayan mimari temsil ortamı kendi sözlükleriyle farklı mekansallıklara işaret ettiler. Bu tez iddiasını mimari temsilin inşa edilmeye yönelik olmayan alanındaki bu farklılıklar içinde/boyunca kuruyor. Bu alanda edimsel, edimselleşme ve virtüel kavramlarının mimari temsildeki anlamları ile görsel hallerini/olaylarını eleştiri, oluş ve fark bağlamlarında tartışıyor. Tezin tartışma strüktürünü ören yöntemsel yaklaşım, Deleuzecü oluş ve fark felsefesi ile Braidottici insan sonrası eleştirel kuram arakesitinde kurgulanıyor. 
Tez, üst başlığının içeriğini parçalarına ayırarak bu parçalardan kritik kavramsal kelimeler çıkarıyor. Tezin araştırdığı mimari temsil dönemleri boyunca içerikleri çıkarımlanan kelimeler, o dönemde açığa çıkan ve kavranan özne, kriz, ortam, reaksiyon ve eleştiri olarak ele alınabilirler. Eş zamanlılıkta bu çıkarımlar boyunca sorunsallaştırmaya tabi tutulan kavramlar ise nesne, imge, mimari temsil ve virtüel/edimsel olarak düşünülebilirler. Tezin üst başlığını parçalarına ayırarak çıkarımlama ve sorunsallaştırma pratiklerini açığa çıkardığım tüm bu kavramsal kelimeleri ise, oluş ve fark mefhumlarının mimari temsildeki çeşitlenen hallerinin izlerini sürmek adına tartışıyorum.
Bu anlamda tez içeriğinde dört farklı özne kurulumu ile dört farklı epokhal ontolojik krize yer veriyorum. Klasik öznede mimari temsili nesneleştirme edimselliğini, öznenin imgeyi bilinç içi araçsallaştırması bağlamında izdüşüm ve perspektif pratikleriyle çıkarımlıyorum. Nesneyi bilinci içerisinde psişik bir şey olarak konumlandıran klasik öznenin mimari temsilde yargı veren ve yöneten eleştirel dualitesini, başı ve sonu belirlenebilir edimsel alanda tartışıyorum. Klasik öznenin imge, nesne ve mimari temsilde yargı veren, tek odaklı dualistik araçsallığının birinci epokhal ontolojik krizi doğurduğunu keşfediyorum. Birinci epokhal ontolojik krizin kritik reaksiyonunu bir modernlik itirazı bağlamında fenomenolojik yönelimsellikle anlamlandırarak tez çalışmasında mimari temsil ve imgeyi bilincin dışında bir tür edim olarak kavramaya geçiyorum. 
İkinci özne kurulumu olan yönelimsel öznede epokhe kavramının eleştirelliği eleştiri oluşa açtığını, mimari temsil nesnesini bilincin dışında bir bilinçlilik türüne dönüştürdüğünü savunuyorum. Yönelimsel öznenin inşa edilmeye yönelik olmayan mimari temsil alanında, montajın çok odaklı bitimsiz gezinti kurgusunda edimselin virtüelleşmesini, aksonometrik avangardın saydamlaşma ve yönelim kaybı atmosferinde edimselleşmenin virtüelleşmesini, sürreal imgenin ise bilinçaltı arzularda öznenin nesneleşmesi, nesnenin de özneleşmesi bulanıklığında virtüel-edimsel karışmasını karşılayabileceklerini iddia ediyorum. Fenomenolojik öznenin edimselliği terk ettiği mimari temsil alanında oluşun izlerini daha çok farklılaşma izleğiyle çıkarımlıyorum. 
İkinci Dünya Savaşı sonlarına doğru mimari temsil ve özne kurulumunda da radikal kopuşlar ve parçalanmalar açığa çıkmasıyla birlikte üçüncü özne hali olan postmodern özne ve onun eleştirel mimari temsil alanını açımlamaya yöneliyorum. Bu alanda çıkarımlanan ikinci epokhal ontolojik krizin reaksiyonunu modernlikten radikal bir kopuş bağlamında postizmlerin dekonstrüktivist anti-şehir ütopyaları ile tartışıyorum. Anti-şehir ütopyalarının kolektif bir sosyal bilinçlilikle mimari temsilde eleştiri oluşu değil, eleştirel geleneği devam ettirdiklerini, böylelikle temsilde edimselleşmenin edimseli arzulamaya geri dönmüş olabileceğini iddia ediyorum. Bu bağlamda postmodern özne ve onun anti-şehir edimselliği, oluş meselesinden koptukları için tezin çalışma alanına girmiyor. 
Seksenli yılların ortalarına gelindiğinde ise inşa edilmeye yönelik olmayan mimari temsil ortamında radikal bir kırılmanın vuku bulduğunu savunuyorum. Bu kırılmanın, seksenli yılların ortalarında başlayan enformasyon ve görüntünün hızlı dolaşımı ile birlikte mimarlık kuramının sonunun gelmeye başladığını haber eden hiperepokhal ontolojik krize karşı bir reaksiyon olabileceğini açığa çıkarıyorum. Lebbeus Woods mimarlığı ile çıkarımladığım bu radikal kırılma, mimari temsilde eleştiri oluşun virtüel olay farklanmalarını tetikleyen insan sonrası bir alana geçişi kurguluyor. Tezin iddiasına göre bu dönemde baskın bir insan merkezli eleştirellik, parametrisizm ve eleştirel sonrası sonuç odaklılığı savunmasıyla yeni bir tür krize sebebiyet veriyor. Bu krize epokhal-ötesi ontolojik kriz ismini veriyorum. Böylelikle tez, dördüncü özne hali olan insan sonrası oluş ile epokhal-ötesi ontolojik krizin reaksiyonu bağlamında montaj-oluş, organsız-beden oluş ve protez-oluş olaylarının mimari temsildeki virtüel farklanmalarını sorunsallaştırma alanında genişleyerek açımlanıyor. 
Tez, inşa edilmeye yönelik olmayan mimari temsil alanındaki insan sonrası oluşun virtüelliğinde farklılaşmanın hiçbir haliyle yer alamayacağını, temsilde olay farklanmalarının açığa çıkıp duruyor olduğunu iddia ediyor. Bu iddia, Woods mimarlığını yanına alarak, yirmibirinci yüzyıldaki iki örnek olay olan Bryan Cantley ve Ryota Matsumoto temsilleri ile kapma-oluşun yaratıcılığı bağlamında sorunsallaştırılarak virtüel farklanma kavramında tartışmaya açılıyor. 
Oluş farklanmaları ve insan sonrası düşüncedeki kuramsal kavrayışların, hayallemeye, tarihselci doğrusallıktan kaçmaya ve kavramsal eleştiri oluş temsilleri yaratmaya imkan tanıdığı savunularak, Cantley'nin mechudzu veya eşiksel-sonrası bulanma gibi kavram yaratımları makinik-prostetik kapma-oluş atmosferlerinde tartışılıyor. Cantley'nin atmosferindeki oluş farklanmaları, olayın içinde kalarak, protez ve organsız bedenin olanaklarıyla gerçekleşenlerin aralarına ve çatlaklarına sızarak, aşinalığımızın tersyüz edilmesi ve yersizyurtsuzlaşma aracılığıyla araştırılıyor. Ryota Matsumoto'nun mimari temsil atmosferi ise, kentsel biyoteknolojik ve morfogenetik oluş farklanmalarının virtüel alanda kalan yaratıcı olayları etrafında ve boyunca çıkarımlanıyor. Bu temsil alanında mimarın klasik özne alışkanlıklarını benimsemeyişi, teknolojiden teknoloji aracılığıyla çıkan bir insan sonrası alanın eleştirelliğini olumlaması, edimselleşmenin farklılaşan sonlu olumlamaları yerine virtüelliğin farklanan saf olumlamalarındaki kapma-oluşlarında yaratıcılığa uğruyor olduğu açığa çıkarılıyor.
Tez, inşa edilmeye yönelik olmayan mimari temsil alanında edimselleşmenin farklılaşmaları pratiklerinde yaratıcılıktan bahsedilemeyeceğini, yaratıcılığın bilindik öznesiz virtüel olay farklanmalarındaki montaj-oluş, organsız beden-oluş ve protez-oluşlardaki kapma-oluş dinamiklerinde açığa çıkabileceğini, bunun da özne ile hiçbir ilgisinin bulunmadığını iddia ediyor. Çalışmanın kendi yönetimsel kodları ve geleneksel konformizmiyle güvenli sularda gezinen bilinçli mimarlık öğrencisi ve mimar personasının temsil dilindeki felsefi/politik aktarımını yeniden gözden geçirmesi ve sorunsallaştırmasına olanak tanıyacağını düşünüyorum. Daha da kritik olanı, yaratıcılık olduğu düşünülen mimari temsildeki edimselleşme farklılaşmalarının kendisini edimselin olumsuzuna doğru hazırlıyor olduğunun; bunun yaratıcılık ve farklanma ile ilgisinin olmadığının anlaşılması gerekliliğini mimari temsilde eleştiri oluş farklanmaları bağlamında gündeme getirme niyeti taşıyorum.

Abstract:
As the world views and their ways of seeing the world and the universe differed, the relationalities of architectural representation with concepts such as subject, object, image, consciousness, thought, judgment, and criticism also showed differences throughout the ages. While the dominant practices aiming for the building of architectural representation transferred the same representation codes to their structures, the architectural representation medium that was not intended to be built pointed to different spatialities with their visual lexicons. This thesis constitutes its assertion within/through these differences in the medium of architectural representation that is not intended to be built. In this field, the thesis discusses the meanings of the actual, actualization, and virtual in architectural representation and their visual states/events in the context of criticism, becoming, and difference. The methodological approach that weaves the discussion structure of the thesis is constructed in the intersection of the Deleuzian philosophy of being and difference and Braidottian posthuman critical theory. 
The thesis dissects the content of its main title and extracts critical conceptual words from these parts. The words of the thesis exploration whose contents are inferred during the related architectural representation periods can be considered as the subject, crisis, environment, reaction, and criticism that were revealed and comprehended at their times. Simultaneously, the concepts that are problematized throughout these inferences can be thought of as object, image, architectural representation, and virtual/actual. I discuss all these conceptual words that I have revealed with the practices of inference and problematization by breaking the title of the thesis into parts, to trace the diversified states of the notions of becoming and difference in architectural representation.
In this sense, I discuss four different situations of the subject with four different epochal ontologic crisis in the thesis content. I infer the actuality of objectifying architectural representation in the classical subject with the practices of projection and perspective in the context of the subject's consciousness regarding the instrumentalization of the image. I discuss the critical duality of the classical subject, who positions the object as a psychic thing in his/her consciousness. This positioning causes the critical subject to judge and direct architectural representation, in the actual field whose oppositions such as the beginning and the end can be determined. I discover that the judgmental, monofocal, and dualistic instrumentality of the classical subject in image, object, and architectural representation emerge as the first epochal ontological crisis. Interpreting the critical reaction of the first epochal ontological crisis with phenomenological intentionality in the context of an objection to modernity, I move on to comprehending architectural representation and image as a kind of act outside of consciousness. 
I reveal that the concept of epoche in the intentional subject, which is the second subject situation, opens the criticism to becoming-critique and transforms the architectural representation object into a consciousness type that resides outside of the conscious. In the field of architectural representation of the intentional subject that is not intended to be built, I assert theoretical relationalities for montage, axonometric avant-garde, and surreal image with the in-between conceptual transitions by re-interpreting from virtual/actual theory of Deleuze. I discuss my inferences about the virtualization of the actual in the multifocal non-finite wanderings of montage, the virtualization of the actualization in the atmosphere of transparency and loss of intention in the axonometric avant-garde, and the virtual-actual mixing of the surreal image in the blurring of the subjectivation of the object with the objectification of the subject in subconscious desires. In the field of architectural representation, where the phenomenological subject abandons actuality, I infer the traces of becoming more with the theme of differenciation. 
Towards the end of the Second World War, with the emergence of radical ruptures and fragmentations in architectural representation and subject construction, I tend to explore the third state of the subject, which is the postmodern subject, and its field of critical architectural representation. I discuss the reaction of the second epochal ontological crisis inferred in this field with the deconstructivist anti-city utopias of postisms in the context of a radical break with modernity. I argue that anti-city utopias, with a collective social consciousness, perpetuate the critical tradition instead of becoming-critique in architectural representation, so that the actualization of representation may have returned to the desire of actuality. In this context, the postmodern subject and its anti-city actuality are not included in the study field of the thesis, as they are disconnected from the issue of becoming. 
By the mid-eighties, I argue that there revealed a radical break in the architectural representation medium that was not intended to be built. I reveal that this break may be a reaction to the hyperepochal ontological crisis that heralded the end of architectural theory with the rapid circulation of information and image that began in the mid-eighties. This radical break, which I infer from the architecture of Lebbeus Woods, speculates the transition to a post-human realm that triggers virtual event differentiations of the becoming-critique in architectural representation. According to the argument of the thesis, in this period, dominant human-centered criticism causes a new kind of crisis with its defense of parametricism and post-critical structuralism. I call this crisis the trans-epochal ontological crisis. Thus, the thesis unfolds in the field of problematizing the virtual differentiations of becoming-montage, becoming body-without-organs, and becoming-prosthesis events in architectural representation, in the context of the reaction of the subject's fourth situation, which is becoming posthuman, against the trans-epochal ontological crisis. 
The thesis claims that in the field of architectural representation that is not intended to be built, the differenciation cannot take place with any kind of its formation in the virtuality of becoming posthuman. It claims that the event differentiations can create themselves in the becoming-posthuman field of architectural representation with the nonhuman transitions towards the becoming-critique. This claim, starting with Lebbeus Woods representations, is differentiated for discussion in the concept of virtual differentiations by being problematized in the context of the creativity of becoming-grab with the representations of Bryan Cantley and Ryota Matsumoto who are indicated as the events of the case studies in the twenty-first century. 
Concept creations such as Cantley's mechudzu or post-liminal fuzz are discussed in machinic-prosthetic atmospheres of becoming-grab, arguing that the theoretical insights in differentiations of becoming and posthuman thought allow for imagining, escaping historicist linearity, and creating conceptual becoming-critique representations. Differentiations of becoming in Cantley's atmosphere are explored through remaining in the event, infiltrating the in-between spaces and cracks of what has actualized with the possibilities of the prosthesis, body without organ, de-familiarization, and deterritorialization. On the other hand, the architectural representation atmosphere of Ryota Matsumoto is inferred around and along the creative events of urban biotechnological and morphogenetic differentiations of becoming that remain in the virtual space. In this field of representation, it is revealed that the architect who does not adopt the classical subject habits, affirms the critiques of the posthuman field that exits from technology through technology and undergoes creativity in the becoming-grab at the differentiated pure affirmations of virtuality instead of the differenciated finite affirmations of actualization.
The thesis claims that creativity cannot be mentioned in the practice of differenciations of actualization in the field of architectural representation that is not intended to be built. The thesis asserts that creativity can be revealed in the dynamics of becoming-montage, becoming body-without-organs, and becoming-prosthesis in the usual subjectless differentiations of the virtual event, which has nothing to do with the usual subject. I think that the study will allow the conscious architecture student and architect persona, who is moving around safe waters with their administrative codes and traditional conformism, to reconsider and problematize the philosophical/political transfer in the language of (their) representation. Even more crucially, I intend to bring up the necessity of understanding that the differenciations of actualization in architectural representation, which is thought of as creativity, prepares itself for the negative of the actual, and that this is completely irrelevant with creativity and becoming, in the context of differentiations of becoming-critique in architectural representation.