Osmanlı'nın son dönemi İstanbul Rifâî geleneğinde kıyam zikrinin şeklî icrâsı
Rifai qiyâm dhikr in the tradition of Ümmü Kenan Lodge
Yazar: BİRHAN GENÇER
Danışman: DR. DİLEK ÖMÜRLÜ GÜLDÜTUNA ; PROF. DR. VASFİ EMRE ÖMÜRLÜ
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Ahmed er-Rifai = Ahmed er-Rifai ; Kenan Rifai = Kenan Rifai ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Rifai, Kenan = Rifai, Kenan ; Tasavvuf = Mystic ; Tekkeler = Tekke ; Zikir = Mention ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Zikir, Allah'ın insandaki ve âlemdeki işaret ve izlerini tanıyabilmek için
Allah ile bereber olmak, O'nsuz olmamaktır. Bunun için Kur'an'da sık sık
zikretmeye teşvik vardır. İbnü'l-Arabî, zikri "Allah'ın kapısını çalıp açma
ümidiyle beklemek" olarak tanımlar. Bu şekilde bakıldığında zikir, en başından
beri tasavvufî geleneğin amelî ve nazarî yönleri bakımından merkezî yer teşkil
etmektedir.1 Bütün tasavvufî gelenekler zikri kendi meşrep ve neşvelerine göre
yorumlayarak farklı usûl ve terkiplerde zikir ayinleri düzenlemişlerdir. Bu farklı
ayinlerin bir kısmı yaşatılarak günümüze ulaşmış fakat bir kısmı da maalesef
kaybolmuştur. Günümüze ulaşmayı başarmış usûllerden bir tanesi "İstanbul Rifâî
Geleneğinde Kıyam Zikri"dir. Bu zikir; evrâd okuma usûlü, musikî derinliği,
terkibi ve vücut hareketleriyle Türk tasavvuf geleneğinde özgün bir yer teşkil
etmektedir. Çalışmamızda bu zikrin, zâkirler tarafından icrâ edilen vücut
hareketlerini ve lafızlarını konu aldık. Konuya zikrin Kur'an ve hadislerdeki
yerine bakarak giriş yaptık. Tasavvuf kaynaklarında zikir kavramını anlatmaya
çalıştık. Rifâî geleneğinin kurucusu Ahmed er-Rifâî ve Rifâî zikrinin İstanbul'da
icrâ edildiği mekânlardan olan Ümmü Ken'an Dergâhı Şeyhi Ken'an Rifâî'nin
zikir konusundaki görüşlerine yer verdik. Tasavvufta ibâdet olarak zikir ve
tarîkatlarda zikir gelenekleri hakkında temel bilgiler verdik. Çalışmanın ana
bölümünde, "Osmanlı'nın Son Dönemi İstanbul Rifâî Geleneğinde Kıyam
Zikri"nin özgün seyrini takip ederek fotoğraflı açıklamalar yaptık. Böylece
zâkirlerin tüm vücut hareketleriyle birlikte icrâ ettikleri lafızları tespit edip
belgeledik. Zikir ayininin bu yönüyle akademik çerçevede ilk defa ele alınarak
özgünlüğünün de belgelenmesinin önemli olduğu düşüncesindeyiz.

Anahtar Kelimeler: Zikir, Ahmed er-Rifâî, Ken'an Rifâî, Rifâî Kıyam
Zikri, Ümmü Ken'an Dergâhı, Osmanlı Son Dönemi

Abstract:
Dhikr (invocation) is being together with Allah to be able to recognize His
manifestation in the human and the universe. It is to never be without Him, hence
why there is much encouragement to do dhikr in the Qur'an. Ibn Arabi defines
dhikr as "Knocking on God's door and waiting and hoping for that to open." From
this perspective dhikr is in the center of tasavvuf's practical and doctrinal aspects.
All mystical traditions interpret dhikr per their own disposition and perform dhikr
ceremonies with different methods and composition. Some of these different
rituals have been sustained till today, but some of them unfortunately have been
lost. One that has reached our time is "Qauma Dhikr in İstanbul Rifâî Tradition."
This dhikr with its method of reciting evrad, depth of music, composition and
body movements has a special place among these ceremonies. The main topic of
this study is the body movements of the people performing the dhikr and the
words they recite during the dhikr. First, we tried to understand the place of dhikr
in Qur'anic verses and hadiths. While researching the concept of dhikr in mystical
sources, we focused on aspects of Ahmad al-Rifai, who is the founder of the Rifai
Order and Ken'an Rifai, who is the shaykh of Ümmü Ken'an Lodge in İstanbul.
After giving information about dhikr as worship in tasavvuf and dhikr tradition in
different orders, we wanted to determine and record the "Qauma Dhikr in İstanbul
Rifâî Tradition" with explanations and photographs by observing this authentic
ritual. We believe it is important to add this thesis to the literature as it is the first
study in Turkish on this authentic ritual.

Key Words: Dhikr, Ahmad al-Rifâî, Ken'an Rifâî, Rifâî Qauma Dhikr,
Ümmü Ken'an Lodge, Ottoman Last Period