Türk geleneksel konut mimarisindeki morfolojik değişimin sentaktik irdelenmesi: Elazığ ve Hüseynik Köyiçi bölgesi
Syntactical examination of morphological change in turkish traditional residential architecture: Elaziğ and Hüseyni̇k Köyiçi region
Yazar: ESRA ACAR BAYKAL
Danışman: DOÇ. DR. AYÇA GÜLTEN
Fırat Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Toplumun sosyo kültürel yapısını en çok yansıtan fiziki çevrenin büyük bir bölümünü oluşturan konut 
yapıları temelde barınma ihtiyacını karşılayan bir mekansallık durumu olarak ele alınsa da, kent dokusunda 
bütüncül bir ifade ve kentlinin yaşamında fiziksel ve sosyal boyutlar olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşım ile 
beraber belirli bir bölgedeki aynı kültürde yerleşim gösteren bir topluluğun konut yapısının da benzer, hatta aynı 
özellikler taşıması da olağan hale gelmektedir. Jeopolitik konumundan dolayı Anadolu'da birçok uygarlığın 
yaşadığı dönemden bugüne kadar geçen süreç içerisinde geleneksel konutlar da kendine yer edinmiştir. Birçok 
uygarlığa ev sahipliği yapmış olan Anadolu'nun farklı bölgelerindeki kentler geleneksel Türk konut mimarisinin 
örneklerini barındıran dokulardır. 
Çalışma alanı olarak belirlenen Elazığ kenti tarihimizi anlamamız açısından belge niteliğinde olan ve 
geleneksel dokusunu geçmişten bugüne koruyarak süregelmiş bir yerdir. Çalışmada geleneksel mimari eserleriyle 
zengin kültür mirası olan Elazığ kent merkezi ve Elazığ Hüseynik Köyiçi bölgelerini kitlelere tanıtmak, belirlenen 
bölgeler özelinde ülkemizin yaşadığı döneme ait sosyo-kültürel ortamı, mimarisi, morfolojisi gibi birçok konuda 
malumat barındıran geleneksel konutların mekan ve anlam ilişkilerini değerlendirmek ve morfolojik değişimlerini 
sentaktik olarak analiz etmek amaçlanmaktadır. 
Mekan sentaksı yöntemi, farklı bölgelerin, kentlerin, bina ölçeğindeki tasarım alternatiflerinin etkilerini 
araştırmak ve bunların sosyal yapı ile olan etkileşimlerini ve bununla birlikte anlamsal boyut ilişkilerini incelemek 
için kullanılan bir tekniktir. Bu doğrultuda Elazığ ili ve Hüseynik Köyiçi bölgelerinde yaşam süren toplumların 
hayatlarının konut ve mekan konfigürasyonları üzerindeki etkileri bir mekan okuma yöntemi olarak sentaktik 
analiz aracılığı ile somut veriler olarak elde edilmiştir. Elde edilen verilere göre, iki alandaki yaşam biçimi ve 
sosyal durumun mekan kurgusuna olan etkileri açıkça görülmektedir. 
Sonuç olarak iki ayrı bölgedeki konutlar üzerinden morfolojik incelemeler yapılarak, mekansal 
değerlendirmelerin geçmişin ve günümüzün analizi temelinde geleceğe taşınmasının önemli bir aşama olduğu 
tespit edilmiştir. Geleneksel konutların tekrar işlevlendirilirken doğru koruma stratejilerinin belirlenmesine 
yardımcı olarak bir temel oluşturması beklenmektedir. 
Anahtar Kelimeler: Geleneksel Konut, Elazığ, Elazığ Hüseynik Köyiçi Bölgesi, Mekan Sentaksı

Abstract:
While primarily addressing the need for shelter, residential structures, which constitute a significant portion of the 
physical environment most reflective of society's socio-cultural structure, also manifest as a holistic expression in 
the urban fabric and in the lives of urban dwellers both physically and socially. With this approach, it becomes 
common for residential structures of a community exhibiting the same culture in a specific region to possess 
similar, or even identical, characteristics. Traditional dwellings have also found their place from ancient 
civilizations to the present day in Anatolia due to its geopolitical position, hosting numerous civilizations over 
time. Cities in different regions of Anatolia, which have hosted many civilizations, contain textures that include 
examples of traditional Turkish residential architecture. 
The city of Elazığ, designated as the study area, is a place of historical significance that documents our history, 
maintaining its traditional texture from the past to the present. The aim of the study is to introduce the rich cultural 
heritage of the Elazığ city center and the Hüseynik Köyiçi district, which are rich in traditional architectural works, 
to the masses, to evaluate the spatial and semantic relationships of traditional dwellings, which contain information 
on various aspects such as the socio-cultural environment, architecture, and morphology of the period our country 
has experienced, within the specified areas, and to analyze their morphological changes syntactically. 
The space syntax method is a technique used to investigate the effects of design alternatives at the scale of different 
regions, cities, and buildings, as well as their interactions with social structure and semantic dimension 
relationships. Accordingly, the effects of the lives of communities living in the Elazığ province and Hüseynik 
Köyiçi district on the configurations of dwellings and spaces have been obtained as concrete data through syntactic 
analysis as a method of reading space. Based on the data obtained, it is clearly observed that the way of life and 
social conditions in the two areas have significant effects on spatial design. 
As a result, it has been determined that conducting morphological examinations through residential structures in 
two separate regions and transferring spatial evaluations to the future on the basis of analysis of the past and present 
is an important step. It is expected that traditional dwellings will provide a foundation by assisting in the 
determination of correct preservation strategies while being re-functionalized. 
Keywords: Traditional House, Elazığ, Elazığ Hüseynik Köyiçi District, Space Syntax