Sürdürülebilir kentleşme sürecinde, İstanbul Kağıthane deresi çevresindeki kent içi konut yerleşimlerinin ekolojik koridor yerleşim ilkeleri bağlamında analizi
Analysis of urban residential settlements around İstanbul Kağithane stream in the context of ecological corridor settlement principles for sustainable urbanization
Yazar: DİLARA ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. HATİCE AYATAÇ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Kamu altyapısı, konut, endüstriyel ve ticari kullanımın artmasıyla hızlanan kentleşme, çeşitli ekolojik süreçleri etkileyebilecek ve sürdürülebilirliği tehdit edebilecek etkisiyle doğal çevreyi baskı altına almaktadır. Kentleşmenin artışı, özellikle mega şehirlerde, doğal çevre üzerindeki etkileri bakımından dikkat çekici bir durum oluşturmaktadır. Su kaynakları, orman toplulukları, tarımsal üretim ve genel olarak ekosistemlerin korunması gerekliliği bu süreçte önemli bir yere sahiptir. Doğal çevrenin baskı altına alınması, ekolojik süreçleri ve biyolojik çeşitliliği tehdit etmekte, bununla birlikte iklim değişikliğiyle mücadele için de önemli bir engel oluşturmaktadır. 
Kentleşme süreci, doğal yaşam alanlarına ve ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliğine olumsuz etkiler yaparak arazi kullanımını değiştirmiştir. Özellikle sanayileşme ve kırsaldan kente göç, ekosistemler üzerinde belirgin olumsuz etkiler yaratmıştır. Kentleşme süreci, ekolojik koridorların yapısını ve işlevini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle, ekolojik koridorların korunması planlama ve tasarım süreçlerinde zorunlu hale gelmiştir. Kentsel ekolojik koridorlar, bu sorunları ele alarak, ekosistem hizmetlerini sürdürülebilir kılmak ve biyolojik çeşitliliği korumak için önemli rol oynamaktadır. Bu bağlamda, kentsel planlama süreçlerinde ekolojik koridorların entegrasyonu, sürdürülebilir şehirleşme ve çevresel koruma açısından kritik bir strateji olarak görülmektedir.
Özellikle kent içi ekolojik koridor belirten dere kenarları, ekosistemin canlılığı ve iklim değişikliğiyle mücadelede kritik rol oynar. Bu alanlar, suyun doğal döngüsünün devam etmesine katkı sağlar, biyolojik çeşitliliği korur ve şehir içindeki mikro iklimleri düzenler. Dere kenarları, aynı zamanda sel ve taşkın gibi doğal afet risklerini azaltmada da önemli bir işleve sahiptir. Yaşam kalitesini artıran bu ekolojik değerlerin korunması için ekolojik planlama ve tasarım yaklaşımları hayati önem taşır. Doğal çevre ve yapılaşmış çevrenin bir arada olduğu dere kenarları, oluşturduğu ekolojik koridorla birlikte doğal dengeyi bozabilen tehditlere ve küresel iklim değişikliğine karşı koyabilecek potansiyele sahiptir.
Bu bağlamda, özgün ekolojik değerlere sahip temel su akslarının kente dahil edilmesi sürecinde ekolojik planlama ve tasarım yaklaşımlarının önemi büyüktür. Dünya genelindeki dere kenarı tasarım ve planlama örneklerinde çevre koruma, doğal afet risklerinin azaltılması ve sürdürülebilirlik gibi faktörler ön plana çıkmaktadır. Küresel girişimler, örneğin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA 11), çevresel koruma stratejilerini teşvik ederek kentsel ekolojik koridorların korunmasına ve geliştirilmesine önemli katkılar sağlamaktadır. Bu girişimler, ekosistemlerin korunması, su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi ve biyolojik çeşitliliğin desteklenmesi gibi amaçlar taşımaktadır.
İstanbul için önemli bir ekolojik koridor oluşturan Kağıthane Deresi ve çevresi, 1950 sonrası hızlı kentleşmenin etkisiyle müdahaleye uğrayan açık profile sahip dere örneğidir. Kağıthane Deresi, İstanbul'un kentleşme sürecinde önemli bir su aksı olarak işlev görmüştür. Ancak hızlı ve kontrolsüz kentleşme, dere çevresindeki doğal habitatların bozulmasına ve su kalitesinin düşmesine neden olmuştur. Bu bağlamda, çevresel bozulmalara sebep olabilecek kentleşme sürecinin yönetilemediği ve doğru stratejiler uygulanmadığı durumda kontrolsüz yapılaşan dere kenarındaki alanların, kentsel dönüşümle yapılaşan konut yerleşim örneklerinin ekolojik açıdan fiziksel değişimleri tartışılmaktadır.
Bu çalışmada, Kağıthane Deresi kenarının farklı zaman dilimlerindeki dönüşüm süreci ve bugünkü durumu, alanın net bir şekilde tanımlanması amacıyla detaylandırılmaktadır. Kağıthane Deresi kenarındaki 2010 sonrası endüstri alanından dönüşerek yapılaşan Vadistanbul Park Evleri, Vadistanbul Teras Evleri ve Kordon İstanbul konut yerleşim örnekleri incelenerek dere üzerindeki etkileri tartışılmaktadır. Çalışma alanı sınırları, kentsel karakteri ve sosyo-ekolojik bağlamı dikkate alınarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada, kentsel dönüşüm sürecinde dere kenarlarındaki endüstri alanların konut yerleşimlerine dönüşümüyle ortaya çıkan etkileşimler, hem derenin konut yerleşimlerine etkisi hem de konut yerleşimlerinin dere ekolojisine olan etkisini karşılıklı olarak değerlendirmek amacı ile kullanılmaktadır. Bu bağlamda, dere kenarı konut yerleşimlerinin ekolojik olarak sürdürülebilir tasarım süreçlerinin incelenmesi hedeflenmektedir.
Dere kenarı konut yerleşiminin literatürdeki mevcut bağlama etkilerini inceleyerek Kağıthane Deresi ve çevresinin 1982-2022 yılları zamansal-mekânsal analizleri, doğal çevre bileşenleri ve ekolojik çevre değerlerine yönelik analizler ve fiziki çevre kontrolü analizleri üzerinden tespitler yapılmaktadır. Çeşitli kurumlardan ve kaynaklardan temin edilen materyallerin uygun analiz yöntemleri kullanılarak değerlendirilmesi ve tüm çıktıların SITES-LEED sertifikasyon araçlarının kapsama alınan kriterleri ile yorumlanması metodoloji olarak izlenmiştir. Mevcut doğal yapısını kaybetmiş ve dönüşmüş alandaki konut projelerinin ekolojik çevreyle olan ilişkisi üzerindeki tespitlerin çıktıları değerlendirilmektedir. Giderek artan dere kenarı konut yerleşimlerinin ekolojik çevre ile birlikte düşünülerek, derenin yerleşim için potansiyele dönüşmesi ve konut yerleşimlerinin de dere için tehdite dönüşmemesi hususundaki çıktıların değerlendirilmesi ile tasarım stratejileri önerilmektedir.
Çalışmanın sonuçları, dere sistemleri ve konut yerleşimlerinin etkileşimleri hakkında kapsamlı bir anlayış sağlayarak, gelecekteki planlama ve uygulamalara sonuçları ile rehber niteliğindedir. Ekolojik planlama ve sürdürülebilir tasarım yaklaşımları, kentsel alanlarda doğal çevrenin korunmasına ve iyileştirilmesine yönelik önemli stratejiler sunmaktadır. Kağıthane Deresi ve benzeri doğal alanların korunması ve sürdürülebilir kullanımı, gelecek nesiller için sağlıklı ve yaşanabilir bir çevre bırakmak adına kritik öneme sahiptir. Bu çalışma, kentsel alanlarda ekolojik dengenin korunmasının önemini vurgularken, aynı zamanda sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada ekolojik planlama ve tasarımın kritik rolünü gözler önüne sermektedir. Kağıthane Deresi örneği, kentsel dönüşüm süreçlerinin doğru yönetildiğinde, doğal çevrenin korunması ve iyileştirilmesine nasıl katkı sağlayabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda, gelecekteki şehir planlamalarında ekolojik değerlerin ön planda tutulması, sürdürülebilir ve yaşanabilir kentlerin oluşturulmasına yönelik önemli bir adım olacaktır.

Abstract:
Urbanization, accelerated by the increase in public infrastructure, residential, industrial and commercial use, puts the natural environment under pressure, with the effect that it can affect various ecological processes and threaten sustainability. The increase in urbanization, especially in megacities, creates a remarkable situation in terms of its effects on the natural environment. The necessity of protecting water resources, forest communities, agricultural production and ecosystems in general has an important place in this process. The suppression of the natural environment threatens ecological processes and biodiversity, and also poses a significant obstacle to combating climate change.
The urbanization process has changed land use, having negative effects on natural habitats and the sustainability of ecosystem services. In particular, industrialization and rural-urban migration have had significant negative effects on ecosystems. The urbanization process negatively affects the structure and function of ecological corridors. Therefore, protecting ecological corridors has become mandatory in planning and design processes. Urban ecological corridors play an important role in addressing these problems, making ecosystem services sustainable and preserving biodiversity. In this context, the integration of ecological corridors in urban planning processes is seen as a critical strategy for sustainable urbanization and environmental protection.
Especially streamsides, which represent urban ecological corridors, play a critical role in the vitality of the ecosystem and the fight against climate change. These areas contribute to the continuation of the natural cycle of water, protect biodiversity and regulate microclimates within the city. Streamsides also have an important function in reducing the risks of natural disasters such as floods and floods. Ecological planning and design approaches are vital to protect these ecological values that increase the quality of life. Streamsides, where the natural environment and the built environment coexist, have the potential to resist threats that may disrupt the natural balance and global climate change, together with the ecological corridor they create.
In this context, ecological planning and design approaches are of great importance in the process of incorporating basic water axes with unique ecological values into the city. Factors such as environmental protection, natural disaster risk reduction and sustainability come to the fore in streamside design and planning examples around the world. Global initiatives, such as the Sustainable Development Goals (SDG 11), make significant contributions to the protection and development of urban ecological corridors by promoting environmental protection strategies. These initiatives aim to protect ecosystems, sustainable management of water resources and support biodiversity.
Kağıthane Stream and its surroundings, which constitute an important ecological corridor for Istanbul, are an example of a stream with an open profile that was interfered with by the effect of rapid urbanization after 1950. Kağıthane Stream functioned as an important water axis in the urbanization process of Istanbul. However, rapid and uncontrolled urbanization has caused the natural habitats around the stream to deteriorate and water quality to decrease. In this context, the ecological and physical changes of the streamside areas with uncontrolled construction and residential settlement examples built with urban transformation in cases where the urbanization process, which may cause environmental degradation, cannot be managed and the right strategies are not implemented, are discussed.
In this study, the transformation process of the Kağıthane Streamside in different time periods and its current situation are detailed in order to clearly define the area. Vadistanbul Park Houses, Vadistanbul Terrace Houses and Kordon Istanbul residential settlement examples, which were transformed from industrial areas after 2010 on the Kağıthane Streamside, are examined and their effects on the stream are discussed. The study area boundaries are defined by taking into account its urban character and socio-ecological context. In this study, the interactions that occur with the transformation of industrial areas along the streams into residential settlements during the urban transformation process are used to mutually evaluate both the effect of the stream on residential settlements and the effect of residential settlements on the stream ecology. In this context, it is aimed to examine the ecologically sustainable design processes of streamside residential settlements.
By examining the current context effects of streamside residential settlement in the literature, determinations are made through temporal-spatial analyzes of Kağıthane Stream and its surroundings between 1982 and 2022, analyzes of natural environmental components and ecological environmental values, and physical environmental control analyses. The methodology was followed to evaluate the materials obtained from various institutions and sources using appropriate analysis methods and to interpret all outputs with the criteria included in the SITES-LEED certification tools. The results of the findings on the relationship of housing projects with the ecological environment in the area that has lost its existing natural structure and has been transformed are evaluated. Design strategies are suggested by considering the increasing streamside residential settlements together with the ecological environment, and by evaluating the outcomes of turning the stream into a potential for settlement and preventing residential settlements from turning into a threat to the stream.
The results of the study provide a comprehensive understanding of the interactions of stream systems and residential settlements and serve as a guide for future planning and practices. Ecological planning and sustainable design approaches offer important strategies for protecting and improving the natural environment in urban areas. The protection and sustainable use of Kağıthane Stream and similar natural areas is of critical importance in order to leave a healthy and livable environment for future generations. While this study emphasizes the importance of maintaining ecological balance in urban areas, it also reveals the critical role of ecological planning and design in achieving sustainable development goals. The Kağıthane Stream example shows how urban transformation processes can contribute to the protection and improvement of the natural environment when managed correctly. In this context, prioritizing ecological values in future city planning will be an important step towards creating sustainable and livable cities.