İbn 'Acîbe el-Hasenî'nin hayatı ve "Tefsîru'l-Fâtiḥati'l-Kebîr" adlı eserinin tefsir metodolojisi yönünden incelenmesi
The life of Ibn 'Acîbe el-Hasenî and investigation of the work titled "Tefsîru'l-Fâtiḥati'l-Kebîr" in terms of tefsir methodology
Yazar: MEHMET SAİT SAMSA
Danışman: DOÇ. DR. NAİM DÖNER
Bingöl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Müstakil olarak Kur'ân-ı Kerim'in tefsirinin zorluğu ya da sûrelerin önem ve fazîleti gibi hususlar sûre tefsirlerini ön plana çıkaran etkenlerdendir. Bu sûreler arasında Hz. Peygamber'in (sav) Fâtiha suresinin faziletini beyan edip medh ve teşvik etmesi, uyarı ve havâssa dair açıklamalarda bulunması, birçok âlimin dikkatini celbederek onları bu sureye dair çeşitli çalışmalar yapmaya yölendirmiştir. İbn 'Acîbe Fas'ın Hamis köyünde dünyaya gelmiş, Tıtvân'da müderrislik yapmış ve 1224/1809 tarihinde Gumâra'da vefat etmiştir.
Çalışmada İbn 'Acîbe el-Haseni'nin ''Tefsîru'l-Fâtihati'l-Kebîr'' isimli Fâtiha sûresinin tefsiri, tefsir metodolojisi yönünden tahlil edilmiştir.
 Birinci bölümde İbn 'Acîbe'nin yaşadığı dönem, hayatı, ilmî kişiliği, hocaları, itikadi ve fıkhî mezhebi, eserleri, kaleme aldığı Fâtiha sûresi tefsirinin yazılış nedeni ve yararlandığı kaynaklar gibi mevzulardan bahsedilmiştir. 
İkinci bölümde ise eser, dirâyet, rivâyet ve işâret metodlarına göre incelenmiş ve kapsadığı Kur'ân ilimleri konularındaki açıklamaları değerlendirilmiştir.
Müfessir tahlil ettiğimiz Fâtiha'nın tefsirinde âyet, hadis, sahâbîlerin ve tâbiînin kavilleri içeren rivâyet eserlerinden yararlanmakla birlikte tefsirini çoğunlukla dirâyet ve işârî tefsir metoduna göre kaleme almıştır. Müellif, dirâyet uygulamalarını meânî ve bedî', lügat, iştikâk, sarf ve nahiv ilimleri ile ilgili beyanlar ve istitrâd üslûbu bağlamında yaptığı açıklamalarla en çok tasavvufî ve dilbilgisine dair yorumlarda bulunduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca sûrelerin hem Mekkî hemde Medenî olduğunu zikretmiş, fazîletlerine değinmiş, tefsir ve müfessirde aranan şartlara yer vermiş, i'râbını tespit etmiş ve kıraat vecihlerine değinerek ulûmü'l-Kur'ânla ilgili yorumlarda bulunmakla beraber zahiren çelişkili gibi görünen rivayetleri çeşitli te'villerde bulunarak  rivayetleri çem etme tekniğine başvurduğu görülmüştür.

Abstract:
Department of Basic Islamic Sciences Department of Tafsir Issues such as the difficulty of the independent Qur'anic interpretation or the importance and virtue of the surahs are among the factors that bring the surah interpretations to the fore. Among these surahs, Hz. The Prophet's (saas) declaration of the virtue of Surah Fatiha, his praise and encouragement, his explanations about warnings and prudence, attracted the attention of many scholars and led them to conduct various studies on this surah. Ibn Acîbe was born in the village of Khamis in Morocco, worked as a professor in Titvan and died in Gumara in 1224/1809. In the study, the tafsir of the Fatiha period named "Tafsiru 'I-Fatihati' -Kabir" of Ajiba al-Haseni was analyzed in terms of tafsir methodology.
In the first chapter, subjects such as the period in which Ibn Acîbe lived, his life, his scientific personality, his teachers, his creed and jurisprudence, his works, the reason for writing the interpretation of Surah Al-Fatiha and the sources he used were mentioned. In the second part, the work has been examined according to the methods of narration, insight and indication, and its explanations on the Qur'anic sciences it covers have been evaluated.
Although the tafsir made use of the works of narration such as verses, hadiths, companions and Tabi'in Kavli in the exegesis of Surah Fatiha, which we analyzed, he wrote his tafsir mostly according to the method of insight and ishari tafsir. It has been observed that the author makes the most sufistic and linguistic interpretations of the dirayat practices, with the statements about the meaning and bedî', lexicon, istikâk, nahw and syntax sciences, and the explanations he made in accordance with the style of istitrad. In addition, he stated that the surah is both Makki and Madani, mentioned its virtues, included the conditions sought in tafsir and tafsir, identified its i'râb and commented on the ulûmü'l-Qur'an by referring to the aspects of recitation, but by making various interpretations of the apparently contradictory narrations. It was seen that he applied to the technique of making the rumors.