Mustafa ibn ali El-Muvakkit'in Usturlab risalesi
A treatise on an astrolabe of Mustafa Ibn Ali El-Muwakkhit
Yazar: SÜLEYMAN ERTAN TAĞMAN
Danışman: DOÇ.DR. YAVUZ UNAT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Astronomi ve Uzay Bilimleri = Astronomy and Space Sciences ; Felsefe = Philosophy ; Tarih = History
Dizin: Astronomi = Astronomy ; Osmanlılar = Ottomans ; Zaman = Time

Özet:
Bilim kısaca insanoğlunun, baslangıçtan bu yana görüntüden ibaret olan dünyayıalgılama, algıladıklarını anlamlandırma ve anlamlandırdıklarını da yorumlama çabası olarakdeğerlendirilebilir. Bu çabanın bir sonucu olarak da görünemeyenler hakkında öngörü vevarsayımlar üretmek yer alabilir. Bu çalısmamızda amaç 16. yüzyılda yasamıs olan veOsmanlılarda muvakkitlik görevinde de bulunmus olan Mustafa el-Muvakkit'in ?UsturlabRisalesi? adlı eserin günümüz diline çevrilerek bilim tarihindeki yerinin belirlenmesi ve odönemin gerek astronomi gerekse teknoloji bilgisi hakkında belirlemeler yapmaktır. Usturlabbilinen en eski astronomi aletlerinden biridir. Usturlabın en temel özelliği birçok isleminyapılmasına olanak vermesidir. Gökyüzündeki yıldızların ve Günes'in konumu ve zamanlailgili problemlerin çözümünde kullanılmıstır. Usturlabın temel prensibi stereografik izdüsümyöntemidir. Bu yöntemde gökyüzündeki yıldızlar ve Günes usturlab üzerine resmedilmistir.Usturlab gökyüzünün belirli bir zamanda ve yerde nasıl göründüğünü göstermekte kullanılır.Bu usturlab üzerinde yıldızların ve Günes'in çizilmesi ve konumlarının isaretlenmesi ileyapılır. Usturlabın tarihi iki bin yıl öncesine kadar gitmektedir. Usturlabın temel prensibi olanizdüsüm yöntemi M.Ö. 150'li yıllarda bilinmekteydi, ancak doğru usturlabların yapılmasıM.S. 400'lü yıllarda olmustur. Bunun yanında usturlablar 8. yüzyılda ?slam dünyasındayüksek oranda gelisme göstermistir. Avrupa'ya da 12 yüzyılda Endülüs yoluyla girmistir. 17.yüzyıla kadar usturlabın önemi devam etmistir, ta ki daha doğru ve dakik gözlem aletleriyapılana kadar. Osmanlılarda Usturlab astronomik gözlemlerin yanı sıra ?slamiyet'in birgereği olarak namaz ve oruç vakitleri ile kıble yönünün doğru olarak bulunmasındakullanılıyordu. Pratik amaçlara hizmet eden usturlab Osmanlılarda da önemli bir astronomiaracıydı. Bu açıdan Osmanlılarda usturlab ile ilgili teknik bilgiler önemli bir yer tutuyordu.Bu aletin kullanılması ile ilgili bilgiler muvakkitler ve medrese hocaları tarafından yazılankitaplar veya verilen derslerle aktarılmaktaydı. Bu yüzden önemli sayıda yetismis elemanmevcuttu.

Abstract:
The science can be appreciate as understanding the world which as phenomonen andinfer what can be understood and comment what can be infered. In this paper our aim is todetermine the importance in the history of science of the ?Treatise on an Astroalbe? whichwritten by Mustafa bin Muwakkhit by translated todays language. The Astrolabe is the one ofthe ancient astronomical computer for solving problems relating to time and the position ofthe Sun an stars in the sky. Several types of astrolabes have been used by scholars such asplanispheric astrolabes, spheric astrolabes and circular astrolabes. Astrolabes are used to showhow the sky look at a specific place at a given time this is done by drowing the sky on the faceof the astrolabe and marking it so positions in the sky are easy to find. The history of theastrolabe begins more than two thousand years ago the principles of the astrolabe projectionwere known before 150 B.C., and true astrolabes were made until 400 A.D. the astrolabe washighly developed in the ?slamic world by 800 and was introduced to Europe from ?slamicSpain in the early 12th century it was the most popular astronomical instrument until about1650, when it was replaced by more specialized and accurate instruments. The astrolabeserved Ottomans for astronomical observations and also was used for Muslim rituels such asfast and prayer times and the direction of Qıbla. Hence religous role of this instrument led tothe production of a lot of technical information by the Ottoman astronomers. ?t doesn?tnecessary to surprise to find so many skillfull astronomers who had used astrolabe in theOttomans.