Kur'ân'da ve erken dönem tefsirlerinde 'Semâ'
'Samā' in the Qur'ān and early tafsirs
Yazar: EMİNE ÖZBEK SERT
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ÇALIŞKAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Azap = Torment ; Sema = Sky ; Vahiy = Revelation ; Yaratma = Creating

Özet:
Bu çalışma Kur'ânda semâ/semâvât kelimesini içeren âyetleri, hem kronolojik konulu hem erken dönem tefsîrlerindeki sahâbe ve tâbiûnun görüşlerine öncelik vererek incelemeyi hedeflemektedir. Böylece Kur'ân'da çizilen semâ tablosunu ve erken dönem müfessirlerin bu âyetleri anlayış şekillerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Çalışma giriş ve iki bölümden meydana gelmiştir. Girişte araştırmanın konusu, amacı ve yöntemi belirtilmiştir. Bununla birlikte konuyla ilgili ülkemizde yapılmış çalışmalara değinilmiş ve Türkiye'deki modern dönem araştırmacılarının Kur'ân'daki dil ve kültürün önemine dair görüşlerine yer verilmiştir.
Birinci bölümde Kur'ân'da semâ/semâvâtın yer aldığı âyetler, Mekkî ve Medenî ayrımına tâbi tutularak bu sûreler altında kısaca incelenmiştir. Bölümün sonunda Mekkî ve Medenî dönemde semâ/semâvât sözcükleriyle zikredilen ifade ve anlatımlar tablolarla gösterilmiş ve değerlendirmede bulunulmuştur. İkinci bölümde Kur'ân'daki semâ tasvirleri tefsîrlerde ele alınmış, bu bağlamda semâyla ilgili kullanılmış bazı lafızların sözlük incelemeleri yapılmıştır. İlgili âyetlerdeki semâ anlatımlarında âyetin vermek istediği mesaj dikkate alınarak tematik gruplandırılmıştır. Sahâbe ve tâbiûnun semâ kelimesini içeren âyetleri nasıl anlayıp yorumladıkları, erken dönem tefsîrleri temel alınarak tespit edilmiştir. İlgili âyetler "Semânın varlık âlemindeki ilk hâli", "yaratılması", "düzenlenmesi ve nihai hâlini alması", "biçimsel yapısı", "mekân işlevi", "kıyâmet günü semâ tasvirleri" ve "Allah anlatımında semâ" başlıklarında incelenmiştir. 
Kur'ân'da ilgili âyetlerde çoğu kez semâ/semâvât ile bilindik manada "gökyüzü" kastedilse bile pek çok defa bunun görülmeyen yönüne işaret edildiği ve müşâhede edilemeyen bu alanın gözlemlenen alandan hareketle anlatıldığı, semânın gâybi yönünün biçimsel tasvirlerle tahayyül edilebilir kılındığı; semânın müşâhede dışı alanına dair anlatımların vahyin ilk muhataplarının yabancısı olduğu türden olmadığı fakat Kur'ân'ın bazı düzeltmelerde bulunabildiği; Kur'ân'da semâ anlatımında beşer kitabına benzer bir üslûbun bulunmadığı; kronolojik olarak ilgili lafzın ilk defa zikredildiği âyette semânın yaratılmasından değil de onun kıyâmet günü bozulacağından; yine semânın bināʾ edildiğini ifade eden âyetin yaratıldığını bildiren âyetlerden önce nâzil olduğu; Kur'ân'da semâdan salt bilimsel bilgi vermek için değil de tevhîd, diriltilme ve hesaba çekilme gibi vahyin temel öğretilerini anlatmak maksadıyla söz edildiği çalışmanın sonunda ulaşılan bulguların bir kaçıdır.
Anahtar Kelimeler: Semâ, yaratma, biçimsel yapı, vahiy, azâb, nimet, gaybî varlıklar, kıyâmet ve semâ, ilk muhataplar.

Abstract:
This study aims to explore Qur'anic verses containing the term "semā/semāwāt" through a primary focus on interpretations by the Companions and the Tābiūn, while considering chronological themes and early tafsīrs. The objective is to elucidate the Qur'anic depiction of the heavens and illuminate the early commentators' interpretations. Structured into an introduction and two chapters, the study begins with a clear statement of its subject, purpose, and methodological approach. It also reviews existing research on the topic within the local context and discusses perspectives of contemporary Turkish scholars regarding the Qur'an's linguistic and cultural significance.
In the first chapter, Qur'anic verses containing the word "semā/samawāt" are analyzed within the context of their respective chapters, categorized as Makkī and Madanī. The analysis concludes with the presentation and evaluation of expressions and narratives featuring the word "semā/samawāt" during the Makkan and Madinan periods, presented in tabular format.
In the second part, the Qur'anic descriptions of "semā" were examined through the lens of early tafsīrs, supplemented by lexical analysis of associated terms. The verses concerning "semā" were thematically grouped based on their intended message. The understanding and interpretations of these verses by the Sahāba and Tābiūn were elucidated using early tafsīrs. The analysis of these verses is structured around themes such as "the initial state of the celestial sphere in the realm of existence," "its creation," "its organization and completion," "its structural characteristics," "its functional role in space," "depictions of the celestial sphere on the Day of Judgment," and "the celestial sphere in divine narratives."
The Qur'an frequently discusses the concept of the "sky," often alluding to its observable and unobservable aspects through terms such as "semā/samawāt." These references suggest a spiritual dimension beyond the physical sky, articulated with formal descriptions. The Qur'an's narrative of the heavens differs notably from human-authored texts, indicating a correction and refinement of existing perceptions among its initial audience. Notably, the Qur'an introduces these concepts not merely as scientific revelations but as fundamental teachings concerning monotheism (tawheed), resurrection, and divine judgment. Chronologically, the Qur'an first mentions the heavens not in terms of their creation but in the context of their ultimate dissolution on the Day of Resurrection. It distinguishes between the construction and creation of the heavens, emphasizing theological themes alongside its scientific content. 
Keywords: Samā, Creation, Formal Structure, Revelation, Torment, Blessing, Unseen Beings, Judgment And Heaven, First Interlocutors.