Dipsiz doğa: Mimarlığın zemin hayalleri
Unfathomed natures: The hallucinated grounds in architecture
Yazar: MELİS DENİZ ÖZBEK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NİZAM ONUR SÖNMEZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimarlık = Architecture

Özet:
Zemin, bir söyleme güvenilirlik kazandırma maksadı taşıyan ve söylemi tanımlayabilmek için gerekli görülen hem felsefî hem de bilimsel bir kavramdır. Aydınlanma düşüncesinin yarattığı bilişsel değişimin bir neticesi olarak, kuramsal söylemlere dayanak olma rolünü üstlenen zeminlerin geçerli bir pozisyonda konumlanabilmesi için bir tür gerekçeleme mekanizmasına açık olması gerekir. Bu durum zeminlerin meşrûiyet kazanması için birtakım iç dinamiklere ve bir dizi normatif gerekçeye ihtiyaç duyduğunu gösterir. Antikiteden bugüne katmanlanarak çoğalan bir bilgi nesnesi olarak mimarlık kuramının dayanak aldığı zeminler, söz konusu disiplin matrisi içinde 'meşrû'luk kazanabilmesi ve kabul görmesi gereken epistemik yapılar olmalarından ötürü yâderk bir yapıya sahiptir. Dolayısıyla, bir kuramın zeminini güvenilir kılan gerekçeler, disiplin matrisi içinde kabul edilen ve onaylanan bir alana sahip değilse zemin belirleyicilik kazanmamaktadır. Bu durum, gerekçelerin meşru ve geçerli kılınmasında dönemin değerler sistemi, düşünce formları ve anlamlandırma/yorumlama mekanizmasının da etkili olduğu anlamına gelmektedir. Nitekim zeminler tarihsel-epistemolojik dönemeçlerde farklılaşmakta ve çözülmekte, aynı zamanda kuram ve pratik üzerinde dönüştürücü bir etki bırakmaktadır. Mimarlık kuramı ve nesnesinin tarihsel izlekteki değişimi düşünüldüğünde, mimarlığın düşün-eylem alanının zeminlerle yaşamsal bir bağa sahip olduğu görülmektedir. Dolayısıyla meşrû kılınan zeminlerin farklılaşması ya da tümüyle çözülmesi mimarlıkta hakikât sorgulamaları, mimarlık nesnesi, biçim ve otonomi gibi kavramların her defasında yeniden tartışmaya açılarak farklı mimarlıkları ortaya çıkarmakta, farklı potansiyellerin keşfedilmesini/icâd edilmesini mümkün kılmaktadır. Bu nedenle çalışmanın omurgasını tutan zemin/zeminsizlik incelemesi, mimarlık söylemi ve üretimine dönüştürücü etkisi sebebiyle tartışma ekseninin sürekli güncel kalmasını sağlamaktadır.Bu doğrultuda tez çalışması, güncel mimarlık tartışmalarıyla bağlantısı olan üç tarihsel-epistemolojik virajda, mimarlık kuramı ve pratiğini koşullayan zeminlerin/zeminsizliklerin ve bu kavramların gerekçeleme mekanizmalarının izini sürmeyi amaçlamıştır. Çalışma aynı zamanda, seçilen kuram tarihi izleğinde var olan zemin ve zeminsizlikler ile mimarlığın bugünkü ajandasındaki bağlantılarını bulmaya amaçlamaktadır. Çalışmanın diğer amacı, incelenecek zeminlerin mimarlıkta söylem ve üretim pratiklerine etkime ve onları dönüştürme gücünü tespit etmektir. Bu nedenle çalışma, zeminlere/zeminsizliğe meşrûluk kazandıran gerekçelere, bu zeminlerle bağı olduğu düşünülen söylemsel ve pratik oluşumlara ve zeminlilik durumunun dönüştürücü ihtimallerine odaklanır. Çalışmada izlenen yöntemlerden ilki, tarihsel bir mimarlık kuramı okuması yapmak olmuştur. Bu okuma, mimarlığın kuram tarihinin tamamını değil, güncel mimarlık tartışmalarıyla bağlantılı olduğu düşünülen tarihsel-epistemolojik kırılma noktalarını kapsamaktadır. Bu doğrultuda mimarlık disiplininde pratiği ve kuramının zeminli/zeminsiz olma durumu tespit edilmiştir. Sonrasında tespit edilen bu yapının önceki zemini hangi gerekçeler ile dönüştürdüğü kuram-pratik düzeyinde araştırılmıştır. Tüm bu yöntemlerin diğer eşlikçisi ise, belirli bir tarihsel-epistemolojik kırılma noktasında inşâ edilen/çözülen zemin ile dolayımlanabileceği varsayılan mimarlık-harici dönüştürücü başka kuramlardan eş zamanlı faydalanmaktır.Bu virajların ilkinin incelendiği birinci bölümde, mimarlığı kozmoloji ve/veya Vitruviusçu 'temel ilkeler' üzerinden meşrû kılmaya yönelik zeminlerin, 'kurgu' odaklı bir zemine dönüşümü incelenmiştir. Erken Aydınlanma döneminde sabit, evrensel ve a priori olduğu varsayılan mimarlık geleneğinin ve oran kurallarının çeşitli yordamlarla gerekçelendirildiği 'temel ilkeler'e dayalı bir zemin ile bu zemini ampirik stratejilerle çürütmeye çalışan Claude Perrault'nun 'kurgu'ya dayanan zemini arasındaki meşrûiyet tartışmasında ortaya konan gerekçelere, söylemlere, pratiklere ve bu zeminlerin mimarlık kuramının tarihsel izleğindeki dönüştürücü etkisine odaklanılmıştır. Perrault'nun meslektaşlarını mimarlık geleneğini ampirik bir gözle yeniden düşünmeye daveti, David Hume'un nedenselci akıl yürütmeyi alışkanlıklar ile sorguladığı ampirik felsefesiyle birlikte tartışılmıştır.İkinci bölümde, modern mimarlık figürleri içinde geleneğe hiç olmadığı kadar mesafelenen Ludwig Hilberseimer'in 'zeitgeist'a dayalı zemini ve gerekçeleri incelenmiştir. Yerleşik hale gelen özne ve nesnenin pozisyonları, hümanizm ve bireycilik ile sıkı bir bağı olduğunu düşündüğü mimarlık gelenekleri gibi ortodoks değerleri topyekûn reddeden Hilberseimer'in, yeni mimarlığı 'sanat iradesi' (Kunstwollen) ile koşullamaya çalıştığı gözlenmiştir. Yeni bir nesne anlayışının peşinde olan Hilberseimer, 20. yüzyılın yaşamsal enerjileri ve kapitalizmin kentin ekosisteminde görünürlük düzeyine ulaşmış üretim kalıplarıyla gerekçelendirdiği modelsiz ve kökensiz bir biçim üretimini savunmuştur. Bu doğrultuda, Hilberseimer'in sanatın ve mimarlığın öznesini öznellik tasarruflarına sahip olmadığı türden bir otonomi kaybına uğratan (neredeyse insan sonrası) söylemlerinin, mimarlığı mantıksal sıfır noktasından jeneratif bir sistem olarak kurmaya işaret ettiği anlaşılmıştır. Hilberseimer'in mantıksal sıfır noktası, benzer bir akıl yürütmenin sonucu olduğu düşünülen erken dönem Ludwig Wittgenstein felsefesinin mantıkçı pozitivist önermeleriyle birlikte tartışılmıştır.Üçüncü bölümde ise tartışmanın ana hattını, mimarlığın ortak, bütüncül ve meşrû bir zemin üzerinden ilerlemesine muhalefet eden Robert Venturi'nin tarihi ve geleneği keyfi bir pozisyondan ele aldığı 'zeminsiz' bir mimarlık arayışı oluşturmuştur. Post-endüstriyel bir toplumda kullanıcı/anlayıcıyla konuşan bir mimarlık için, mimarlığın yapısal dürüstlük ve homojenlik takıntısından kurtulmasını amaçlayan Venturi'nin geleneği 'anlam aracı' ve tarihi bir 'model bahçesi' olarak araçsallaştırması bir bakıma çağdaş kültürdeki karmaşıklık ve çelişkilerin simgesi olarak anlam kazandığı anlaşılmıştır. Venturi mimarlığında, mimarlığın köklü kurumlarıyla olan keyfi ve çelişkili mesafelenmenin, zeminlerin tasfiye edilmesine ve mimarlığın kuramsal ve pratik faaliyetlerinin disipliner otonomi sınırları dışında da düşünülebilmesine yol açtığı gözlenmiştir. Üçüncü bölümün ikinci ekseni, güncel mimarlık gündeminde insan sonrası tartışmalarının barındırdığı pek çok ihtimal içinden eleştirel posthümanizmin yeni mimarlık söyleminde nasıl gerekçeler ürettiğine dair bir soruşturmaya dayanmıştır. Çalışma kapsamınca değinilen zemin meselesi, insan sonrası ve bununla bağdaşık bir kavram olan doğayla (ve doğanın çeşitli karşılıklarıyla) çeşitli mesafeler ve söylemlerle dolayımlanan bir mimarlık anlayışında, ontolojik-etik bir zemin/zeminsizlik, moral nihilizmden hareket alan zeminsizlik gibi tartışmalara genişletilmiştir. Çalışma, çoğulukla zamansal ve söylemsel olarak birbirini karşılamayan önemli mimarlık problematiklerinden biri olan kuram-pratik ikilisindeki dönüşümleri takip etme, birbiriyle çatışmalı düşün-eylem faaliyetlerini tespit etme ve aynı zamanda, her iki yapı içindeki dirençleri ve uzlaşıları anlayabilme maksadıyla zeminlerden yararlanılabileceği fikri üzerine inşâ edilmiştir.

Abstract:
Ground is both a philosophical and a scientific concept that aims to give solidity to a discourse and is required to define discourse. As a result of the cognitive change created by Enlightenment thought, the grounds that assume the role of underpinning theoretical discourses must be open to some kind of justification mechanism in order to be positioned in a solid position. This shows that the grounds that derive architectural theory need to be based on a series of normative justifications on the internal dynamics that enable them to gain legitimacy by making them acceptable and supportable. The legitimacy grounds on which the architectural theory is based have a dependent structure as they are epistemic structures that should gain 'legitimacy' and be accepted within the discipline matrix. The legitimacy grounds on which architectural theory is based —as an object of knowledge that has grown cumulatively from antiquity to the present- have a dependent structure as they are epistemic structures that should be 'legitimate' and accepted within the discipline matrix. Therefore, if the reasons that form the 'ground' of an architectural theory do not conform to the established discourses and consensus of the architectural environment at a particular historical-epistemological era, it can be said that they don't become determinant in the discipline matrix. This points out to a situation in which the system of values, thought forms and comprehension/interpretation mechanism of the period are also effective in making the grounds legitimate and valid. This is what makes the grounds differentiate, collapse or reconstruction historically and epistemologically. It is also can be said that the collapse and reconstruction phases of the grounds also has a transformative effect on theory and practice. Considering the change of architectural theory and object in the historical track, it is seen that the thought-action field of architecture has a vital connection with the grounds. Therefore, the differentiation or dissolution of the legitimized grounds reveals different architectural approaches by re-discussing notions such as truth inquiries in architecture, the object of architecture, form and autonomy, and makes it possible to discover/invent different potentials. For this reason, ground analysis which holds the backbone of the study, ensures that the axis of discussion is constantly updated due to its transformative effect on architectural discourse and production. In this direction, the study aimed to trace the grounds/groundlessness of architectural theory and practice and the justification mechanisms of these structures/anti-structures in three historical-epistemological bends that are linked to contemporary architectural debates. The study also aimed to determine the power of legitimacy grounds that are examined to affect and transform the discourse and production practices in architecture. For this reason, the study focused on the reasonings and justification mechanism that legitimize the grounds, the discoursive and practical formations that are thought to be connected with these grounds and the transformative possibilities of the state of groundedness. The architectural traditions, which have an established and self-referential place in the grounds in question, have been discussed in a way to form a context with the grounds. The first method followed in the study was to read architectural theory in a historical path. This reading does not involve the entire history of architecture theory, but the historical-epistemological breakpoints that are thought to be linked to contemporary architectural debates. In this direction, the situation of its practice and theory with or without a ground has been determined in the discipline of architecture. Afterwards, the reasons under which this structure transformed the previous ground were investigated at the theory-practical level. The other accompaniment of all these methods is the simultaneous use of other non-architectural transformative theories that are assumed to be mediated to the ground built/dissolved at the selected historical-epistemological break. In the first chapter, the transformation of the ground of architectural theory and practice based on the cosmos or Vitruvius basic principles into a ground based on 'fiction' is examined. The focus is on the legitimacy debate in the early Enlightenment between a ground based on 'basic principles' that tried to justify architectural traditions and the proportion rules (considered to be science of architecture) that were assumed to be fixed, universal and a priori and Claude Perrault's fictional ground which tried to refute this ground with empirical strategies.  The reasonings, discourses and practices put forward in this debate are discussed and the transformative effect of these grounds on the historical path of architectural theory is investigated as well. It is also discussed that the ground used by Perrault when inviting his colleagues to reconsider architectural traditions with an empirical eye have a common approach with David Hume's questioning of causal reasoning. Perrault's fiction-based ground attempt is discussed through Etienne-Louis Boullée in the 18th century and Jean-Nicolas-Louis Durand in the 19th century. It can be said that Perrault constituted a theoretical basis and a threshold of inquiry for architects of the 18th and 19th centuries. Hence it has been observed that he prepared a convenient ground both for the 'repertoire-ist' approaches and discussions of autonomy and rationality in Enlightenment architecture. In the second chapter, the grounds and reasonings of Ludwig Hilberseimer based on 'zeitgeist' is researched. It is understood that while Hilberseimer totally rejected the orthodox values of architecture such as established positions of the subject and object and architectural traditions bonded humanism and individualism, so he accordingly tried to constitute architecture based on a ground of 'the will to art' (Kunstwollen). In search of a new object conception that can be mediated by the vital energies of the ecosystem of the capitalist metropol, Hilberseimer put forward a new form that bonded neither a model nor an origin against the mimetic production culture. Hilberseimer's discourses that sacrifices the autonomy and subjectivity of the subject of art and architecture has led to the constitution of architecture as a generative system from the logical zero point. This logical zero point approach was discussed with the logical positivist statements of the early period of Ludwig Wittgenstein philosophy. It is also sought how Hilberseimer's concepts such as generic urban structure, open plan and generic form that can grow without limit are reflected on other architects. In Manfredo Tafuri, Archizoom and early Rem Koolhas productions, Hilberseimer's concepts were understood to be mediated by the production and consumption mechanisms of the capitalist metropolis. Another tendency that focused on Hilberseimer's concepts was Aldo Rossi and Giorgi Grassi. In this trend, Hilberseimer's cells identified as analytical constants in the Hochhausstadt project were discussed by Grassi and Rossi in the typology debate evaluated that a logical-productive city can preserve its phenomenal and hereditary qualities. It can be said that while Hilberseimer evaluated the subject and object on the same ground searching for the end of the modern architect by dissolving the ontological singularity of the individual among other objects in the city and liquidating the tradition and "design". Consequently, it has been understood that Hilberseimer's approach towards to subject and object can be evaluated in many different axes such as 'architecture without architects' after 1960, collective participation in architecture or architecture without agent debates where the autonomy of the architect and the user has been discussed. In the third part, the main line of the debate is the quest for "groundless" architecture in which Robert Venturi deals with history and tradition from an arbitrary position in a new situation where architecture cannot proceed on a common, totalistic and legitimate ground. It has been argued that in Venturi architecture, the arbitrary and contradictory distancing from the rooted and long-termed institutions of architecture has led to the elimination of grounds and the ability of the theoretical and practical activities of architecture to be considered beyond the boundaries of disciplinary autonomy. For an architecture communicating and speaking to the user/interpreter in a post-industrial society, Venturi's usage of tradition as "a tool for meaning making" and history as a "garden of models" which aims to rid architecture from the obsession of structural integrity and homogeneity, and to reconsider architecture in an ambiguous (or undependable) and contradictory context have been understood as reflecting the contradictions and complexities in contemporary culture. It has been observed that this bend taken by Venturi about the emergence of rules in architectural disciplinary by conditioning them with paradigm-related information systems extend and foster to many different deliberations as correspondences of the spatial praxis. The section extended the works of architects such as Eisenman and Tschumi to produce a diagrammatic form language by using the tools of Semantics and Semiology and Gehry's early practices which are much closer to Venturi from a similar opposition focuses on contradictory formal expressions. The second axis of the third chapter is linked to a discussion on what kind of justifications and reasonings critical posthumanist tendencies assert to the contemporary architectural agenda. The 'ground' debate that shaped the scope of the study has been evaluated through in a discussion of a post-human understanding of architecture mediated by many approaches to nature as an ontological-ethical grounds/groundlessness or a moral nihilistic groundlessness. The study is built on the idea that the 'ground' might be utilized in architectural theory-practice duality -which mostly does not condition and mediate each other in discursive and temporal terms- to follow the transformation, to identify their incompatibilities and also to understand the resistances and conventions within both structures.