Boş mekan: Eleştirel bir olasılıklar alanı
Empty space: A critical space of possibilities
Yazar: MEHMET ALİ GASSELOĞLU
Danışman: PROF. DR. PELİN DURSUN ÇEBİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Asamblaj = Assemblage ; Boş alan = Empty space ; Mekan = Space

Özet:
Çalışma, kentsel mekanda taktiksel müdahalelerin bir çeşit boşluğa ihtiyaç duydukları savından hareketle, bir mekansal nitelik olarak boşluğa odaklanmaktadır. Fiziksel veya fiziksel olmayan bir eksikliği, bir bilinmeyeni, tanımsız bir durumu, belirsizliği veya açıklığı ifade edecek şekilde çok geniş bir alanda karşılık bulan boşluk kavramı, sözlük anlamının aksine tanımlar, tartışmalar ve anlamlarla doludur. Mimarlık alanında da mekan anlayışıyla paralel bir şekilde boşluk yorumlarının da zaman içinde farklılık gösterdiği görülmektedir. Günümüzde otorite tarafından boş mekan; tasarlanmamış, planlanmamış, tanımsız, terk edilmiş, artık mekan gibi tanımlamalarla ilişkilendirilir. Bu tanımlardan hareketle boş mekanı 'doldurulmayı' bekleyen pasif bir boşluk olarak kabul eden mimarlık ve planlama disiplinlerinin yaklaşımlarının aksine, araştırma kapsamında boş mekan, tanımlı mekansal kurgunun içinde kuralların geçici olarak askıya alındığı ve tam da bu sebeple sürekli olarak mekansal ilişkilerin kurulup yıkıldığı bir olasılıklar alanı olarak görülmektedir. 
Çalışma kapsamında otorite tarafından 'boş' olarak nitelendirilen ancak aslında çok sayıda pratiğin gerçekleştiği mekanlar üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu bakımdan 'Boş Mekan: Eleştirel Bir Olasılıklar Alanı' başlığı, boş mekanın çelişkili durumunu vurgulamaktadır. Başlıkta 'boş mekan' otorite tarafından tanımlanan bir nitelik olarak kullanılırken, 'eleştirel bir olasılıklar alanı' tanımı, bu tez kapsamında geliştirilen boş mekan anlayışına karşılık gelmektedir. Disiplinin tanımlı alanının dışında kalan pratiklerin gerçekleşmesi bakımından 'boş mekan' kaçınılmaz olarak eleştirel bir pozisyon taşımaktadır. Tezin üçüncü bölümünde yer verilen mimarlık alanındaki eleştirel yaklaşımlar ile boş mekan arasında bir bağlantı kurularak boş mekan pratikleri eleştirel mekansal pratiklerle ilişkilendirilmektedir. Gerçekleşen aktiviteler, yapma biçimleri, sürece katılan aktörler, mülkiyet ilişkileri ve süreçler bakımından farklılık gösteren 'boş mekan' pratiklerinin incelenmesi ile sosyoekonomik süreçlere bağlı hareket eden mimarlık disiplininin normatif pratiklerine dair eleştirel bir bakış geliştirilebilir. 
Boş mekanı oluş halinde bir çokluk olarak ele alan çalışmada, çoklu bir değerlendirme yöntemi olarak asamblaj düşüncesine başvurulmuştur. Asamblaj düşüncesi bu araştırmaya iki boyutlu bir katkı sunmaktadır. Birincisi; asamblaj düşüncesini insan, insan olmayan, fiziksel, fiziksel olmayan aktörlerin bir araya gelerek oluşturduğu katılaşmayan bir mekan yaklaşımının eleştirel mekansal pratiklerin mekan anlayışı ile örtüşmesidir. İkincisi ise, asamblaj düşüncesinin durumları betimlemek yerine arkasında gerçekleşen ve gerçekleşmesi muhtemel ilişkileri ortaya çıkarmayı amaçlayan bir yöntem sunmasıdır. Mekan kurma pratikleri, kurucu aktörler ve gerçekleşen aktiviteler (ağlar) olmak üzere çokluğu oluşturan bileşenler ve bu ilişkilerin nitelik ve kapasiteleri, kuruluş biçimleri ile zamansallıkları araştırma kapsamında üretilen haritalamaların katmanlarını oluşturmaktadır. 
Araştırma, boş mekanda 'başka türlü yollarla' gerçekleştirilen mekansal pratiklere dair örnekleri derleyerek, boş mekanın bu pratiklerin gelişmesine etkisini ve bu pratiklerin olası eleştirel pozisyonlarını tartışmaya açmak amacıyla bir okuma önermektedir. Mimarlık disiplininin normatif alanını ve mevcut toplumsal düzeni dönüştürme kapasitesini örtük olarak barındıran boş mekan, ancak aktörlerle etkileşime geçtiğinde bu kapasiteler gerçekleşebilmektedir. Boş mekanın ilişkili pratikler, aktörler, ölçek, zamansallık gibi ölçütler bakımından oldukça geniş bir alana yayıldığı düşünüldüğünde incelenen çok sayıda örnek arasından karmaşık topluluk ilişkilerinin ortaya çıktığı ve geliştiği, görece uzun süreli pratiklere odaklanılması tercih edilmiştir. Çalışma, ilk aşamada incelenen 13 örnek arasından etki alanları en geniş olan dört örnek; El Campo de Cebada (Madrid), Kraftwerk Bille (Hamburg), Forte Prenestino (Roma) ve Prinzessinnengarten (Berlin) üzerinden yürütülmüştür.

Abstract:
The study, based on the argument that tactical interventions in urban space need some kind of 'emptiness', focuses on emptiness as a spatial quality. By examining the activities, communities, and spatial practices that take place in relation to 'empty spaces', the study aims to reveal the capacities of the empty space. The concept of emptiness expresses a physical or non-physical deficiency, an unknown, an undefined situation, uncertainty, or openness. Contrary to its connotation, the term is full of definitions, discussions, and meanings. In the field of architecture, it is seen that the interpretations of space also differ in time in parallel with the understanding of emptiness. Today, authorities associate empty space with definitions such as undesigned, unplanned, undefined, abandoned, and leftover space. Based on these definitions, empty space is accepted as a passive space waiting to be filled.  Contrary to this approach, within the scope of the research, empty space is seen as a field of possibilities in which the rules are temporarily suspended within the defined spatial setup, and spatial relations are constantly reproduced. Empty spaces are spaces where community-oriented processes, bottom-up design processes, small-scale temporary interventions, alternative economic relations, and other understandings of publicity can emerge. The title 'Empty Space: A Critical Space of Possibilities' emphasizes the contradictory situation of empty space. While 'empty space' is used as a spatial condition defined by the authority, 'a critical space of possibilities' corresponds to the concept of empty space full of capacities developed within the scope of this thesis. The study is based on a three-layered literature research. In the second chapter, emptiness as an interdisciplinary concept and its counterpart in architecture; in the third chapter, critical positions in the field of architecture; and in the fourth chapter, assemblage thinking are discussed.
The concept of emptiness is associated with a kind of lack. Various definitions of emptiness can be made on the basis of lack of knowledge, substance, meaning, authority, etc. Widespread definitions of emptiness are used to express or emphasize either a negative or a positive situation. In the fields of art, emptiness oscillates between destructiveness and creativity and, in some cases, is positioned to correspond to both. It can be said that the concept of emptiness, which can be interpreted as a destructive tool, also has creative potential in terms of the possibility of going beyond the accepted approaches and looking from the outside. The emptiness that moves between destructiveness - creativity, potential - threat, and defined in a positive or negative way, somehow opens the current situation to question and brings up other possibilities. In relation to space, emptiness in the most general sense, is defined as the movement area of beings. In today's cities, with the adoption of holistic urban design approach of modernist thought, unplanned or unused spaces are associated with emptiness
The designed spaces that have lost their function or the spaces where a design authority has not yet been established, undermine the defined area of the discipline of architecture due to these uncertainties. For this reason, some interpret these spaces as a kind of temporary emptiness that need to be defined and eliminated. On the other hand, according to other approaches, these gaps are considered as potential in terms of providing flexibility and design areas where new spatial practices can take place in rigid urban spaces. However, the realization of this potential depends on the position of the relevant practice. Spatial practices constructed with the normative tools of the discipline tend to solidify the capacities of the 'empty space' at one point and eliminate the potentials. From this point of view, empty space is seen as a passive space waiting to be activated and to reveal its potential as a result of the practices of the discipline of architecture. However, the 'empty space' due to its ambiguous situation where borders and definitions are weakened, is a dynamic structure where actors constantly interact, and potentials are realized. In this respect, the empty space, which has the potential to constitute a space for the development of a community or for the ones excluded from the urban space to continue their existence, offers a space where 'other ways' of spatial practices can be produced. This study, which focuses on bottom-up practices that stand against the practices of architecture and planning disciplines, aims to reveal the critical potential of 'empty space' through these practices.
In the third chapter, an overview of the empty space is developed through critical spatial practices based on the tradition of critical theory and its reflections in the field of architecture. The critical theory, rather than producing analysis or discourse, aims to take action and initiate a change towards making the existing social order more equal, free and humane. Within the framework of these concerns, which were also reflected in the field of architecture in the same period, a multidimensional relationship was established between the discipline of architecture and criticism. The approaches of criticism, which have been defined through different positions over time, have recently focused on the autonomy of the discipline, the position attributed to the architect, and the acceptance of architecture as a purely constructive field of activity. Current critical approaches point to the gap between theory and practice and open up the critical practice to discussion. By sharing these concerns, the study argues that critical spatial practices exist in spaces characterized as empty, where the boundaries of the discipline are dissolved, space production is open to the participation of actors other than architects, and is not limited to construction activities.
In the fourth chapter, assemblage thinking is used as a multiple evaluation method in the study, which deals with the empty space as a multiplicity in formation. Assemblage thinking which has been frequently used in urban space research in recent years, provides a two-dimensional contribution to this research. First, it reveals an understanding of space that will correspond to all the concerns of critical spatial practices through assemblage thinking. Assemblage thinking presents a space approach that is formed by the coming together of human, non-human, physical, and non-physical actors. This approach sees the space as a network of relations between actors, actions, and discourses, but it also considers possible relationships. The analysis of space from the point of view of assemblage thinking requires taking into account the capacities as well as the qualities it has. The second is that assemblage thinking presents a method that aims to reveal the possible relationships that occur behind it, rather than describing the situations. At the end of the fourth chapter, a mapping method has been designed to reveal the relationship between empty space and critical spatial practices with the view of assemblage thought. The components that make up the multiplicity, namely the practices of establishing space, the constituent actors and the actual activities (networks), and the qualities and capacities of these relations, forms of establishment, and temporalities constitute the layers of mapping.
By compiling examples of spatial practices of empty spaces developed in 'other ways', the research proposes a reading in order to discuss the impact of empty space on the development of these practices and their possible critical positions. Empty space, which implicitly contains the normative field of the architectural discipline and its capacity to transform the existing social order, can only be realized when it involves interactions. Considering that the empty space is spread over a wide area in terms of criteria such as related practices, actors, scale, and temporality, it was preferred to focus on relatively long-term practices in which complex community relations emerged and developed. Among the examples in which relatively long-term systematic relations were established, 13 examples were examined in the first stage, and then four of them were chosen for mapping. Within the scope of the study, El Campo de Cebada from Madrid, Kraftwerk Bille from Hamburg, Forte Prenestino from Rome and Prinzessinnengarten from Berlin are mapped in terms of the qualities and capacities of the actors, practices, and activities and their temporality.