Özbekistan'ın büyük güçlerle ilişkileri 1991-2016
Relations of uzbekistan's with the great powers 1991-2016 / озбекистандын улуу державалар менен мамилелери 1991-2016 / взаимоотношения узбекистана с великими державами 1991-2016
Yazar: KAYAHAN KÜÇÜK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALTINBEK COLDOŞOV
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Orta Asya = Central Asia ; Orta Asya politikası = Central Asia policy ; Rusya = Russia ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; Özbekistan = Uzbekistan

Özet:
Özbekistan, stratejik öneme sahip demografisi başta olmak üzere zengin yer altı kaynakları, tarihsel geçmişi ile Orta Asya'nın önde gelen devletlerinden biridir. Bu durum bölgede etkili olmak isteyen bölgesel ve küresel devletlerin de ilgisini çekmektedir. 1991 yılında SSCB'den ayrılan Özbekistan İslam Kerimov liderliğinde ulus inşası sürecini başlatarak bölgede etkin ve tam bağımsız bir devlet kurmak için girişimlere başlamıştır. Özbekistan, kendisi gibi bölgede yeni kurulan devletler ile etnik problemler, radikal dini grupların varlığı, su ve sınır problemleri başta olmak üzere çözülmesi gereken birçok sorunu çözüme kavuşturması gerekmiştir. Rusya Federasyonu'nun "Yakın Çevre" politikası gereği Orta Asya Cumhuriyetleri ile olan irtibatını kesmemesi, Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) özellikle 11 Eylül olaylarından sonra bölgede yeni amaçlar edinmesi ve Çin Halk Cumhuriyeti'nin de bölgede aktif olma düşünceleri nedeniyle Özbekistan bağımsız bir siyaset yürütmekte oldukça zorlanmıştır. İslam Kerimov ise dış politikada Özbekistan'ın çıkarları doğrultusunda küresel devletleri birbirlerine karşı kullanma yoluna gitmiştir.
Bölgedeki radikal dini grupların artması, Tacikistan iç Savaşı ve Afganistan ile yaşanan güvenlik sorunları nedeniyle Özbekistan 11 Eylül olayları sonrasında ABD'ye çağrı yaparak askeri üs temini sağlamış ve bu sayede kendi güvenlik sorunlarını da çözüme kavuşturmayı amaçlamıştır. ABD'nin bölgeye yönelik geniş açılımlar başlatması Özbekistan ile askeri-güvenlik ve ekonomik ilişkiler kurarak stratejik ortaklık seviyesine gelinmesine olanak sağlamıştır. Fakat ABD ile yoğunlaşan ilişkiler, Kerimov'un baskıcı politikaları, insan hakları ihlalleri gibi sebeplerden dolayı zaman zaman eleştirilmesine neden olmuştur. Kerimov'un bu eleştirileri bağımsızlığına karşı tehdit olarak görmesi ile beraber eksen kaymaları yaşanmış ve ABD'ye karşı Rusya ile zaman zaman Çin ile ilişkiler kurularak denge siyaseti güdülmüştür.
Bu tez çalışmasında bağımsızlık sonrası Özbekistan'ın ilk Cumhurbaşkanı olan İslam Kerimov dönemindeki (1991-2016) Özbekistan'ın küresel ve bölgesel güçlerle ilişkileri incelenecektir. Bu amaçla birinci bölümde jeopolitik açıdan Orta Asya ve genel özellikleri, Özbekistan'ın, ulus devlet inşasında meydana gelen problemler ele alınacaktır.  İkinci bölümde ise siyasal bir güç olarak İslam Kerimov, onun bölgedeki güvenlik algılamaları ve uluslararası aktörlerle ilişkileri değerlendirilecektir. Son bölümde ise İslam Kerimov'un dış politika anlayışına bağlı olarak Özbekistan'ın küresel ve bölgesel devletlerle ilişkileri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler: Orta Asya, Özbekistan, İslam Kerimov, Dış Politika, ABD, Rusya Federasyonu

Abstract:
Uzbekistan is one of the leading states of Central Asia with its strategically important demography, rich underground resources and historical past. This situation also attracts the attention of regional and global states who want to be effective in the region. Uzbekistan which left the USSR in 1991 started the nation-building process and attempts to establish an effective and fully independent state in the region under the leadership of Islam Kerimov. Uzbekistan had to solve many problems such as ethnic problems, presence of radical religious groups, water and border problems with newly established states in the region such as itself. Uzbekistan has had a hard time pursuing an independent policy because of some reasons. First is the implementation of the "Near Environment" policy of the Russian Federation, second is the United States' (USA) new goals in the region, especially after the September 11 events, and the third one is an aim of People's Republic of China to be active in the region. Islam Kerimov, on the other hand, tried to use global states against each other in line with the interests of Uzbekistan in foreign policy.
Due to the increase of the radical religious groups in the region, the Civil War of Tajikistan and the security problems with Afghanistan, Uzbekistan called the USA after the September 11 incidents and provided a military base and aimed to solve its own security problems. The fact that the USA initiated broad initiatives for the region has enabled military-security and economic relations with Uzbekistan to reach the level of strategic partnership. However, intensified relations with the USA have been criticized from time to time for reasons such as Kerimov's oppressive policies, human rights violations. Since Kerimov saw these criticisms as a threat to Uzbekistan independence, axis shifts have occurred and balance politics has been pursued by establishing relations with Russia and China from time to time against the USA.
In this thesis, the relations between Uzbekistan and global and regional powers in the period of Islam Kerimov (1991-2016), the first President of Uzbekistan after independence, will be examined. For this purpose, in the first chapter, the geopolitical aspects of Central Asia and its general characteristics, problems occurring in the nation-state construction of Uzbekistan will be discussed.  In the second part, Islam Kerimov as a political power, his perceptions of security in the region and his relations with international actors will be evaluated. In the last section, Uzbekistan's relations with global and regional states will be discussed, depending on Islam Kerimov's understanding of foreign policy.

Keywords: Central Asia, Uzbekistan, Islam Kerimov, Foreign Policy, USA, Russian Federation







Өзбекистан стратегиялык жактан маанилүү болгон тарыхы, жер алдындагы
бай кен байлыктары жана демографиясы менен Борбордук Азиянын алдыңкы
мамлекеттеринин бири болуп саналат. Анын ээлеген абалы аймакта эффективдүү
болууга аракет кылган регионалдык жана дүйнөлүк мамлекеттердин кызыгуусун
арттырат. 1991-жылы ССССден бөлүнүп чыккан Өзбекстан улуттук курулуш
процессин баштап, Ислам Каримовдун башкаруусунда региондогу толук көз
карандысыз мамлекетти куруу аракетинде болгон. Этникалык маселелер,
радикалдуу диний топтордун болушу жана аймактагы жаңы пайда болгон
мамлекеттер менен болгон чек ара жана суу маселелери сыяктуу көптөгөн
көйгөйлөрдү Өзбекстандын чечүүсүнө туура келди. Ар кандай себептерден улам
Өзбекстан үчүн көз карандысыз саясатты жүргүзүү өтө оор болду. Биринчиден,
Орусия Федерациясынын "Жакынкы аймак" саясатынын жүргүзүлүшү,
экинчиден, Америка Кошмо Штаттарынын аймактагы жаңы максаттары, өзгөчө
11-сентябрь окуяларынан кийин пайда болгон, ал эми үчүнчүдөн Кытай Эл
Республикасынын аймакта активдүү болуу максаты менен түшүндүрүлөт. Башка
жактан Ислам Каримов Өзбекстандын тышкы саясаттагы кызыкчылыктарына
ылайык дүйнөлүк мамлекеттерди бири-бирине каршы колдонууга аракет кылган.
Аймакта радикалдык диний топтордун көбөйүшү, Тажикстандагы
жарандык согуш жана Афганистан менен болгон коопсуздук маселелерине
байланыштуу Өзбекстан 11-сентябрдан кийин АКШны чакырып аскердик
базасын берген, ушуну менен өзүнүн коопсуздук маселелерин чечүүнү пландаган.
АКШнын бул аймак үчүн чоң демилгелери Өзбекстан менен коопсуздук жана экономикалык мамилелеринде стратегиялык өнөктөштүк деңгээлине жетүүгө
өбөлгө түзгөн. Бирок АКШ менен болгон мамилелери маал-маалы менен
Каримовдун катуу саясаты, адам укуктарынын бузулушу сыяктуу маселелерден
улам сын-пикирлерге кабылып турган. Качан Каримов бул сын-пикирлерде
Өзбекстандын көз карандысыздыгы үчүн коркунучтарды көргөндө, багыттарда
өзгөрүү болгон да, тең салмактуу саясат ишке ашып, маал-маалы менен АКШга
каршы Орусия жана Кытай менен мамилелер түзүлүп турган.
Бул дипломдук иште көз карандысыздыкты алгандан кийин Өзбекстандын
биринчи президенти Ислам Каримовдун (1991-2016) бийлиги убагындагы
регионалдык жана дүйнөлүк державалар менен болгон Өзбекстандын мамилелери
изилденет. Иштин биринчи бөлүмүндө Борбордук Азиянын геосаясий
аспектилери жана анын жалпы мүнөздөрү, Өзбекстандын улуттук-мамлекеттик
курулушунда пайда болгон маселелер каралат. Ал эми иштин экинчи бөлүмүндө
Ислам Каримовдун саясий күч катары аймактагы коопсуздукту кабыл алуусу
жана анын эл аралык субъектилер менен болгон мамилелерине баа берилет.
Акыркы бөлүмдө Ислам Каримовдун тышкы саясатты кабылдоосуна ылайык
Өзбекстандын дүйнөлүк жана регионалдык мамлекеттер менен болгон
мамилелери талкууланат.

Ачкыч сөздөр: Борбордук Азия, Өзбекстан, Ислам Каримов, Тышкы
саясат, АКШ, Орусия Федерациясы






Узбекистан является одним из ведущих государств Центральной Азии с
его стратегически важной демографией, богатыми подземными ресурсами и
историческим прошлым. Данное положение также привлекает внимание
региональных и глобальных государств, которые хотят быть эффективными в
регионе. Узбекистан, покинувший СССР в 1991 году, начал процесс
национального строительства и пытался создать эффективное и полностью
независимое государство в регионе под руководством Ислама Каримова.
Узбекистану пришлось решать многие проблемы, такие как этнические,
присутствие радикальных религиозных групп, проблемы с водными ресурсами и
границами с новыми государствами в регионе. Узбекистану было трудно
проводить независимую политику по ряду причин. Во-первых, это реализация
политики Российской Федерации "Ближайшая среда", во-вторых, это новые цели
Соединенных Штатов (США) в регионе, особенно после событий 11 сентября, а
третье - это цель Китайской Народной Республики быть активным в регионе.
Ислам Керимов, с другой стороны, пытался использовать глобальные государства
друг против друга в соответствии с интересами Узбекистана во внешней
политике.
В связи с ростом радикальных религиозных групп в регионе, гражданской
войной в Таджикистане и проблемами безопасности с Афганистаном, Узбекистан
вызвал США после инцидентов 11 сентября и предоставил военную базу, эти
самым планируя решить свои собственные проблемы безопасности. Тот факт, что
США инициировали большие инициативы для региона, позволил военным отношениям в сфере безопасности и экономическим отношениям с Узбекистаном
достичь уровня стратегического партнерства. Однако отношения с США время от
времени подвергались критике по таким причинам, как жесткая политика
Каримова, нарушения прав человека. Когда Каримов увидел в этой критике
угрозу независимости Узбекистана, произошли сдвиги осей, и была достигнута
политика равновесия, время от времени устанавливая отношения с Россией и
Китаем против США.
В данной работе будут рассмотрены отношения между Узбекистаном и
мировыми и региональными державами в период правления Ислама Каримова
(1991-2016), первого президента Узбекистана после обретения независимости.
Для этого в первой части рассматриваются геополитические аспекты
Центральной Азии и ее общие характеристики, проблемы, возникающие в
национально-государственном строительстве Узбекистана. Во второй части
ведется оценка Ислама Каримова как политическая сила, его восприятие
безопасности в регионе и его отношения с международными субъектами. В
последнем разделе рассказывается об отношениях Узбекистана с глобальными и
региональными государствами в зависимости от понимания Исламом Каримовым
внешней политики.

Ключевые слова: Центральная Азия, Узбекистан, Ислам Каримов,
Внешняя политика, США, Российская Федерация