Peyzajın hafızasını oluşturan kodlar ve peyzaj tasarımı pratiğindeki yeri: Bir model önerisi
Codes of the landscape memory and its role in the content of landscape design practice: A model proposal
Yazar: ARZU GÜLER
Danışman: PROF. DR. HAYRİYE EŞBAH TUNÇAY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı / Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture
Dizin: Doğal peyzaj = Natural landscape ; Kültürel peyzaj = Cultural landscape ; Mekansal bellek = Spatial memory ; Peyzaj tasarımı = Landscape design

Özet:
Peyzaj, yeryüzünün doğal ve kültürel tarihini belleğinde tutar. Bu nedenle bir
peyzajın hafızasını okuyabilmek, peyzajı ve dolayısıyla doğal ve kültürel tarihi
anlayabilmemizi sağlar. Bu okuma gelecekte hem fiziksel hem de kültürel anlamda
daha dirençli peyzajların oluşmasını sağlar. Ne varki hafıza katmanları peyzajda
yazılı somut kaynaklar olarak bulunmaz. Bu sebeple bir peyzajın hafızasını okumak
için yöntemler geliştirmek önemlidir. Tez çalışmasında, bir peyzajın hafızasını
okumaya yönelik bir model üretilmesi amaçlanmıştır.
Bu çalışmanın analitik yapısı üç aşamadan oluşmaktadır. Bu aşamalar: Peyzaj
kavramının tarihsel olarak bilimsel/yöntemsel gelişimini kapsamlı bir literatür
haritası eşliğinde ortaya koymak; literatürden çıkarılan kavram haritasından hareketle
peyzaj hafızasını anlamaya yönelik bir model oluşturmak; modeli ulusal ve
uluslararası ölçekte tanınan peyzaj tasarım projeleri üzerinden test ederek
geçerliliğini ortaya koymaktadır. Bu proje örnekleri alanların büyüklüklerine, peyzaj
tipolojilerine ve gerek ulusal gerekse uluslararası ölçekte ödül almalarına göre
seçilmiştir. Seçilen vaka örnekleri Freshkills Park, Kamil Abduş Lagünü ve Çevresi
Peyzaj Projesi, Doğu Boston Kıyı Projesi, The Land Art Park Buitenschot Park,
Zhongshan Shipyard Park, Grand Canal Meydanı, High Line Park, Gelibolu Tarihi
Alanı Yeni Şehitlik Tasarımları Yarışması Kiremitdere ve Süngübayırı Şehitlikleri
olmuştur.
Peyzajın bilimsel hafızasında peyzaj tanımları her bir düşünür ve araştırmacının
çalıştığı alanlara göre dallanmalar göstermektedir. Bu dallanmalar, farklı
araştırmacıların tanımlarıyla kimi zaman farkılılaşırken kimi zaman da
örtüşmektedir. Tanımlardaki ayrışmalar, peyzaj mimarlığı disiplininin zengin alt
yapısını oluştururken, örtüşmeler organik ve etkileşimsel bir literatür haritasını
ortaya koymaktadır. Bilimsel hafızada günümüze doğru yaklaştıkça tanımlar ekolojik
ve kültürel altyapıyı içerecek şekilde bütünleşmektedir. Tanımlardaki bu bütünleşme,
modelde kullanılan peyzaj hafızasının kodlarını vermektedir. Modelde kullanılan
peyzaj hafızası kodlarının üretilmesi için yapılan literatür taramasından iki ayrı sonuç
elde edilmiştir. Peyzajın, disipline yön vermiş düşünür ve araştırmacılar tarafından
yapılan tanımları tarihsel süreçte doğa temelli olarak üretilirken günümüze doğru
yaklaştıkça kültürel temelli tanımlarla birleşmiştir. Peyzajın peyzaj hafızası
çalışmalarındaki ele alış biçimleri incelendiğinde ise ele alış biçimlerinin ilk önce
kültürel temelli olduğu, doğa temelli tanımların sonradan eklendiği görülmüştür.
Çalışmadan elde edilen ikinci sonuç, üretilen modeldeki her kodun, o alanda yapılan
peyzaj hafızası çalışmaları üzerinden incelenmesiyle elde edilmiştir. Bu sonuç peyzaj
hafızası alanında yapılacak hafıza okumaların bütüncül bir şekilde yapılmadığı
takdirde bir peyzajın karakteristik özelliğinin ortaya çıkarılamayacağı olmuştur.
Modelin vaka örnekleri üzerinden test edilmesi aşamasında elde edilen sonuçlar ise
şu şekildedir; model, sistematik bir yaklaşımla peyzajın hafızasına dair daha çok veri
elde edilebileceğini göstermiştir. Her bir hafıza koduyla ilgili yapılan araştırmalar,
proje metinlerinde açıklanan alana dair verilerden daha fazla veri ve ilişki ortaya
koymuştur. Bir diğer sonuç ise vaka çalışmalarında farklı peyzaj hafızası katmanları
kullanıldığı olmuştur. Bu bağlamda, peyzajı iyileştirerek daha olumlu koşullar
yaratmayı amaçlayan Freshkills park ve Doğu Boston Kıyı Projesi'nde peyzajın
doğal hafıza katmanlarının yoğun olarak kullanıldığı görülmektedir. The Land Art
xvi
Park Buitenschot Park, Grand Canal Meydanı ve High Line Park'ta peyzajın,
antropojenik hafıza katmanları ön plana çıkarılmıştır. Kamil Abduş Lagünü ve
Çevresi Peyzaj Projesi, Zhongshan Shipyard Park, Gelibolu Tarihi Alanı Yeni
Şehitlik Tasarımları Yarışması Kiremitdere ve Süngübayırı Şehitlikleri'nde doğal ve
antropojenik hafıza kodları birlikte değerlendirilmiştir.
Peyzaj hafızasını okumaya yönelik ortaya konan model, planlama ve tasarım
pratiklerinde kullanılabilecek verimli bir rehber niteliği taşımaktadır. Bu model
sayesinde tasarımcılar, peyzajı daha iyi anlayabilecektir. Model, aynı zamanda
tasarımcıların araştırması gereken peyzaj hafızasına dair kodlarla bir rehber olacaktır.
Bu da sistematik bir peyzaj hafızası okuması oluşturacaktır. Bu sistematik okuma
ortaya konan pratiğin yerel, ekolojik ve sosyo-kültürel olarak daha güçlü olmasını
sağlayacaktır. Ortaya konan her yeni tasarım pratiğinin, o peyzajın gelecekte
geçmişine dair bir hafıza katmanı oluşturacağı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu
nedenle peyzaj hafızasına yönelik okumalarla başlanan tasarımlar ile ortaya geçmişle
bağları kuvvetli ve gelecekte daha güçlü ve dirençli peyzajlar yaratmak mümkün
olacaktır.

Abstract:
The landscape is an important memory layer that has the potential to hold the natural
and cultural history of the earth. In this sense, reading the memory of a landscape
enables an in-depth understanding of the landscape and thus the natural and cultural
history of its own. At the same time, it leads new design practices to create
physically and culturally resilient landscapes for the future. However, the layers of
memory are not explored as written documents in the landscape. Therefore, it is
important to develop methods for reading the memory of a landscape. In this context,
it is aimed to create a model for reading the landscape memory.
The methodological structure of the thesis consists of three stages. These stages are
introducing the historical/scientific development of the landscape concept through a
comprehensive literature map; creating a model for reading the landscape memory
derived from the literature based concept map; testing the justification of the model
(inter)national scale landscape design projects. The introducing the
historical/scientific development of the landscape concept stage include two
literature review. One is about the landscape definitions by the important thinkers.
The second literature review is about the landscape definitions in the landscape
memory studies. On the other hand, because of the taking the landscape as a subject,
two literature reviews are interpreted together. This interpretation have gived a
comprehensive letature map that showed the networks between the researchers and
definitions. The second stage of the methodological structure is providing a model to
read the memory of a landscape. This model is conducted on the terms coming from
the two literature reviews. These terms are eliminated according to landscape
typology and character assessment and functional hierarchy of a landscape character.
The elimination stage also includes the same meaning terms and grouping. Testing
the model stage is conducted on the reading of design projects. Landscape design
projects are selected according to their landscape typologies, scales, being awarded.
The selected projects are Freshkills Park, Kamil Abduş Lagoon Landscape Design
Project, West Boston Coastal Design Project, The Land Art Park Buitenschot Park,
Zhongshan Shipyard Park, Grand Canal Square, High Line Park, Gallipoli Historic
Region New Martyrs Concept Design Project Competition; Kiremitdere and
Süngübayırı Martyrs.
In the scientific memory of the landscape discipline, various definitions on landscape
evidence that each researcher defines the terms according to her/his speciality. These
definitions can be different or similar to others. The distinctions in the definitions
enrich the landscape architecture discipline. The overlaps in the definitions reveal an
organic and interactive literature map. As we get closer to the present in scientific
memory, the definitions emerge to address spatial properties and the ecological and
cultural infrastructure. This integration in the definitions brings forth the codes of the
landscape memory in the model. For the purpose of creating landscape memory
codes in the model, the literature review have provided two consequences. The
definitions of landscape by the influencer researchers, have been showed that the
definitions began with nature based readings. On the other hand, they gained cultural
based definition layers over the nature based descriptions. The landscape definitions
in the landscape memory studies have been show the opposite. The landscape was
approached in a cultural way in these studies. However, nowadays the definitions in
xviii
landscape memory studies gained also natural approaches. The second consequence
is about the testing the model on landscape design projects. The model has showed
that the researches about the memory of a landscape should be in a holistic way.
Otherwise, the characteristic elements of the landscape will be stay in the
background. For this reason, the landscape memory model provide a holistic reading
for the memory layers of a landscape. The consequences from the testing model on
the landscape design projects are revealed as follow; the model have been showed
that with systematic reading the researchers, designers etc. may gain more
information about the landscape. The researches about the every code of model
revealed more datas by comparision with project reports. Other result is about the
usage of landscape memory layers in the projects. In this context, Freshkills Park and
West Boston Coastal Design Project used the natural memorial codes in the model.
On the other hand, the antropojenic memorial codes are used in The Land Art Park
Buitenschot Park, Grand Canal Square and High Line Park projects. Kamil Abduş
Lagoon Landscape Design Project, Zhongshan Shipyard Park, Gallipoli Historic
Region New Martyrs Concept Design Project Competition; Kiremitdere and
Süngübayırı Martyrs are used both natural and anthropogenic memorial codes in the
concept approach. The Freshkills Pars used the hydrology, geomorphology and flora
in natural memory; land use and identity in antropogenic memory of the landscape.
Kamil Abduş Lagoon Landscape Design Project used the hydrology,
geomorphology, flora and fauna in natural memory; land use, social life and place
names in antropogenic memory of the landscape. West Boston Coastal Design
Project used climate, hydrology, geomorphology and flora for the natural memory of
the Boston. The Land Art Park Buitenschot Park used the geomorphology for the
natural memory codes in landscape and used the cultural outcomes from the
antropogenic memory of the landscape. Zhongshan Shipyard Park took the climate,
hydrology and flora codes of the natural landscape memory and identity, traditions,
social life and cultural outcomes for the antropogenic landscape memory. Grand
Canal Square and High Line Park used the flora layer of the natural landscape
memory and land use, social life, cultural outcomes and place names for the
antropogenic landscape memory. Gallipoli Historic Region New Martyrs Concept
Design Project Competition Kiremitdere Martyrs used the geomorphology and flora
codes of the natural landscape memory when Süngübayırı Martyrs uses the
hydrology, geomorpholody and flora codes. Kiremitdere also used the land use,
identity, traditions, social life and cultural outcomes from the antropogenic memory
when Süngübayırı Martyrs uses the land use, traditions, cultural outcomes and place
names.
The model for reading landscape memory provides an efficient guide that can be
used in planning and design practices. In this regard, designers will be able to
understand the landscape comprehensively. The model will also reveal the landscape
memory codes so that designers need to investigate throughout the design process.
This will provide a systematic landscape memory reading. This systematic reading
will ensure that the design practice be engaged with the innate power of the 'place'
as well as the ecological and socio-cultural dynamics. It should be remembered that
every design practice will introduce a new memory layer in the landscape. Creating /
designing landscapes that are attached to the past and the resilient for tomorrow
acknowledge landscape memory readings.