Doğacıl ve insancıl Tanrı anlayışlarının ahlakla ilişkisi: Spinoza ve Durkheim örneği
The relationship of naturalistic and humanistic conceptions of God with morality; examples of Spinoza and Durkheim
Yazar: MEHMET ÇALIŞKAN
Danışman: PROF. DR. AYDIN TOPALOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Bu çalışma, belirlenim kazanmamış bir varlığın var olamayacağını öyleyse tüm varlığın insan deneyiminin konusu olabileceğini temel varsayım olarak alır. Bu öncüle dayanarak bir varlığın belirlenimlerinin dışında bir varlığı olmadığından onun kendisini değil belirlenimlerini deneyimleyebileceğimiz sonucuna ulaşır. Tezimizde bu varsayımı Tanrı kavramına uyguladık ve Tanrı'nın da doğa ve insandaki belirişlerinden hareketle bilinebileceğini iddia ettik. Tanrı'nın doğa üzerinden deneyimlenmesini Doğacıl Tanrı, insandan ve toplumdan yola çıkılarak deneyimlenmesini İnsancıl Tanrı şeklinde kavramlaştırdık. Doğacıl Tanrı anlayışını değişmeyen evrensel ahlaki yasalarla, insancıl Tanrı anlayışını da değişmesi istenmeyen fakat değişmek zorunda olan ahlaki yasalarla ya da toplumsal yapılarla ve kurumlarla ilişkilendirdik. Doğacıl Tanrı anlayışını Spinoza üzerinden, İnsancıl Tanrı anlayışını da Durkheim üzerinden ele aldık. Bu iki Tanrı ve ahlak anlayışını tez boyunca birbiriyle karşılaştırdık. Biri doğayı diğeri kültürü ve toplumu temsil eden bu iki anlayışı adalet kavramında ve insanın sosyal ve psikolojik gelişiminde karşı karşıya getirdik ve bu iki anlayışın insanı ve onun kurduğu kurumları nasıl belirlediğini göstermeye çalıştık. Tezimiz, her iki kavramın da insanların kurduğu dünyayı korumak için geliştirildiğini ve Doğacıl Tanrı'nın da aslında İnsancıl Tanrı'nın kendini zorunluluğun diliyle ifade etme biçimi olduğunu kanıtlamayı amaçlamaktadır.

Abstract:
This study takes it as a fundamental assumption that a being without determination cannot exist; therefore, all existence can be an issue of human experience. Based on this assumption, it can be inferred that we can only experience the determinations of a particular being as this being does not have any existence outside its determinations. In our thesis, we applied this assumption to the notion of God, and asserted that God can be known through his determination in nature and human beings. We conceptualised experiencing God through nature as 'Naturalistic God', while experiencing God through human beings and society is conceptualised as 'Humanistic God'. Then, the conception of 'Naturalistic God' is associated with unchanging universal moral laws, and the conception of 'Humanistic God' is associated with moral laws which are not wanted to change or social structures and institutions. We examined the conception of 'Naturalistic God' based on Spinoza, and 'Humanistic God' based on Durkheim. We described and compared these two conceptions of God and morality throughout the thesis. We contrasted these two conceptions, one representing nature and the other representing culture and society, using the notion of justice and the psychological and social development of children, and we also tried to show how these two conceptions determine human beings and their institutions. Our thesis aims to indicate how these two conceptions of God have been developed to maintain the world that human beings established, and that 'naturalistic God' is in fact a form of 'humanistic God'.