Hatîb el-Cevherî (Ö. 900/1495) ve tarihçiliği
Khatib al-Jawhari (ö. 900/1495) and his historiography
Yazar: SEMANUR DİNİZ
Danışman: PROF. DR. FATİH YAHYA AYAZ
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Cevheri = Cevheri ; Memlükler = Mamluks ; Memlükler Dönemi = Mamluks Period ; Tarihçilik = Historiography ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
İslam tarihindeki en büyük devletlerden biri kabul edilen Memlük Devleti (648-923/1250-1517), yalnızca siyasî ve askerî sahalardaki gelişimle değil, İslam dünyasının kültürel gelişimine sağladığı katkılarla da tanınmıştır. Siyasî ve askerî başarıların etkisiyle, Şam ve Kahire, Müslüman halk, tüccar ve ilimle iştigal edenler için güvenli beldeler olmuştur. Memlük yönetiminin sağladığı imkanlar neticesinde kültürel saha daha da canlanarak semeresini vermiş ve Memlükler dönemi ilmî faaliyetler açısından İslam tarihinin en parlak dönemi olmuştur. Bu dönemdeki ilmî faaliyetlerin en yoğun olduğu sahalardan biri ise şüphesiz tarihtir. Memlükler döneminde çok sayıda tarihçi yetişmiş ve kaleme aldıkları eserlerin büyük bir kısmı da günümüze ulaşmıştır. Bu tarihçiler arasında, Memlüklerin son döneminin müşahidi olan ve tarih eserleri kaleme alan, tüccar sınıfına mensup Hatîb el-Cevherî de bulunmaktadır. Bu çalışmada, Memlük tarihçiliğine katkı sağlayan Hatîb el-Cevherî ve kaleme aldığı Nüzhetü'n-nüfûs ve'l-ebdân fî tevârîhi'z-zaman ve İnbâü'l-hesr bi-ebnâi'l-'asr adlı eserlerinden hareketle onun tarih anlayışını ortaya koymak amaçlanmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde Hatîb el-Cevherî'nin yaşadığı dönemdeki siyasî ve ilmî muhit hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Hatîb el-Cevherî'nin hayatı ve kaleme aldığı eserleri üzerinde durulmuş, ikinci bölümde ise Hatîb el-Cevherî'nin bahsi geçen eserleri üzerinden onun tarihçiliğine dair tespit ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. 

Anahtar Kelimeler: Memlükler, Hatîb el-Cevherî, Nüzhetü'n-nüfûs, İnbâü'l-hesr, tarih yazıcılığı.

Abstract:
Considered one of the greatest states in the history of Islam, the Mamluk State (648-923/1250-1517) was recognized not only for its development in the political and military fields but also for its contributions to the cultural development of the Islamic world. With the influence of political and military successes, Sam and al-Kahira became safe towns for Muslim people, merchants, and those who engaged in science. As a result of the privileges provided by the Mamluk governance, the cultural field came to fruition even more, and the Mamluk period became the brightest period in the history of Islam in terms of scientific activities. Beyond any doubt, one of the most intense fields of this period was history. Many historians were educated during the Mamluk period and most of the works they committed to paper have survived to the present day. Among these historians, There is also Khatib al-Jawhari, who wrote works at the end of the Mamluk period and was a member of the merchant class. In this study, it is aimed to understand Khatib al-Jawhari, who contributed to Mamluk historiography, and his understanding of history based on his works named Nüzhet al-nüfus ve'l-abdan fî tavârîhi'z-zaman and İnbaü'l-hesr bi-abnai'l-'asr. In the introduction part of the study. Information was given about the political and scientific environment in the period when Khatib al-Jawhari lived. In the first chapter, Khatib al-Jawhari's life and his works are emphasized, In the second part, determinations and evaluations of Khatib al-Jawhari's historiography were made through the aforesaid works.

Keywords: Mamluk, Khatib al-Jawhari, Nuzhet al-nufus, Inbau'l-hesr, historiography.