Çarlık Rusya'sı döneminde Azerbaycan (1830-1920)
Azerbaijan in the period of Tsarist Russia (1830-1920)
Yazar: BASTİ BAKİROVA
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM TELLİOĞLU
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
XIX. yüzyılın başlarında Çarlık Rusya'sı Güney Kafkasya'yı işgal etmiş ve işgal ettiği bu coğrafyada Rusya İmparatorluğu'nun arazilerini genişletmişti. Ruslar bu tarihten itibaren bu topraklarda gücüne güç katmış ve uzun yıllardır hayalini kurduğu sıcak denizlere inme fırsatını yakalayarak aynı zamanda Orta Asya'ya çıkmıştır. Güney Kafkasya'nın Rusya tarafından işgal edilmesi ile Azerbaycan toprakları da Çarlık Rusya'sı tarafından işgal edilmiş ve bununla da yaklaşık iki asırlık bir tarihi serüven başlatılmıştı. 
Azerbaycan Güney Kafkasya'da coğrafi, stratejik ve ticari açıdan oldukça önem taşıyan göç yollarının üzerinde yerleşen bir Türk devletidir. Azerbaycan dünyanın en eski kültür merkezlerinden biri olmakla birlikte aynı zamanda oldukça zengin doğal gaz ve petrol yataklarına sahip olan bir ülkedir. Bu özellikleri nedeniyle tarih boyunca pek çok büyük devletlerin çatışma noktası olmuştur. Asur-Babil, Pers-Yunan, Sasaniler, Bizanslar, Araplar, Selçuklular ve en nihayetinde Osmanlı, İran ve Rusya gibi büyük güçler geçmişten günümüze Güney Kafkasya ve Azerbaycan uğruna çeşitli savaşlar vermişlerdir. 
Çarlık Rusya'sının Kuzey Azerbaycan topraklarını işgalinden sonraki süreç bu toprakların sömürgeye dönüştürülmesi, işgal edilmiş yerlere yoğun Hristiyan göçleri, Rus yöneticilerin istismarı, ağır vergiler, halk isyanları ve benzeri birçok ağır durumlar yaşanmıştır. XIX. yüzyıl boyunca ve XX. yüzyılın başlarında Çarlık Rusya'sı Azerbaycan'ında yaşanan tüm olumsuz gelişmelere, Rus baskılarına, haksız ve gereksiz çar yetkililerinin keyfi hareketlerine rağmen XIX. yüzyılın sonlarına doğru Azerbaycan halkı arasında milli uyanış, ulusal bilinç farkındalığı yaşanmaya başlamıştır. Çarlık Rusya'sının sömürge ve Hristiyanlaştırma siyaseti, işgalin hemen ardından ve işgal süresi boyunca Azerbaycan'a göç ettirilen Ermeniler, onların çıkardığı çatışmalar, Azerbaycan halkının kendi benlik arayışına çıkaran yeniden bir bütün olmaya ve kendi bağımsız Türk cumhuriyetini kurmaya teşvik etmiştir. Dolayısıyla da XX. yüzyılın başlarında Çarlık Rusya'sı genelinde yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen Azerbaycan halkı arasında yükselen milli mücadelenin sonucu olarak bu topraklarda, bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuştur.

Abstract:
At the beginning of the 20th century, Tsarist Russia occupied the Southern Caucasus and expanded the territory of the Russian Empire on account of this occupied geography. Since this date, the Russians have strengthened their power in these lands and have seized the opportunity to go down to the warm seas, which they have dreamed of for many years, and also go to Central Asia. With the occupation of the South Caucasus by Russia, the lands of Azerbaijan were also occupied by Tsarist Russia, and a historical adventure of nearly two centuries was started. 
Azerbaijan is a Turkish state located in the South Caucasus, on migration routes that are very important geographically, strategically and commercially. Azerbaijan is one of the oldest cultural centers in the world and is also a country with very rich natural gas and oil deposits. Due to these features, it has been a point of conflict for many great states throughout history. Great powers such as Assyria-Babylon, Persian-Greek, Sassanids, Byzantines, Arabs, Seljuks and ultimately the Ottomans, Iran and Russia have fought various wars for the sake of the South Caucasus and Azerbaijan from past to present.
After the occupation of Northern Azerbaijani lands by Tsarist Russia, there were many serious situations such as the conversion of these lands into colonies, intense Christian migrations to the occupied places, abuse of Russian administrators, heavy taxes, public rebellions and so on. Despite all the negative developments in Tsarist Russia's Azerbaijan during the 19th century and the beginning of the 20th century, Russian pressures, and the arbitrary actions of the unfair and unnecessary tsarist officials, the 19th century. Towards the end of the century, national awakening and awareness of national consciousness began to occur among the Azerbaijani people. The colonial and Christianization policy of Tsarist Russia, the Armenians who were immigrated to Azerbaijan immediately after and during the occupation, and the conflicts they caused encouraged the Azerbaijani people to seek their own identity, to become a whole again and to establish their own independent Turkish republic. Therefore, despite all the negativities experienced throughout Tsarist Russia in the early 20th century, the independent Republic of Azerbaijan was established in these lands as a result of the rising national struggle among the Azerbaijani people.