Hurûfu'l-Kur'ân bağlamında Hatîb-i Ayasofya Hamdullah b. Hayreddin'in Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Kur'ân adlı eseri
In the context of the letters of the Qur'an The Work Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Qur'an By Hamdullah B. Hayreddin The Preacher Of Hagia Sophia
Yazar: ARİF YEŞİLYURT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET EFE
Bursa Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kur'ân-ı Kerîm Okuma ve Kırâat Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışmada 16. yy'da yaşamış aynı zamanda uzun yıllar Ayasofya Camii'nde 
hatiplik yaptığından Hatîb-i Ayasofya unvanıyla meşhur olmuş önemli kırâat 
âlimlerinden Hamdullah b. Hayreddin'in (ö. 983/1575) Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi 
Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Kur'ân isimli eseri çerçevesinde Kur'ân harflerinin
mahreçlerindeki fonetik yapıları ve eda keyfiyetleri tecvid ilmi disiplini içerisinde
hem pratik hem de teorik olarak akademik bir üslupla incelenmeye çalışılmıştır.
Müellif eserininin yazma nedenini, zamanındaki pekçok kârînin Kur'ân'ı, rızây-ı 
İlâhî'nin dışında farklı maksatlarla ve Kur'ân ruhuna aykırı tavır ve üslupla
okuduklarına bu sebeple de harflerin mahreç ve sıfatlarına dikkat etmeden birçok 
hata yaptıklarına dayandırmaktadır. Ayrıca bu şekilde tilavette bulunanların
seslerinde teganni ve terennümü ön plana çıkararak alelâde bir şekilde tilavette 
bulunmaları sebebiyle bu husustan duyduğu rahatsızlığı da belirtmektedir. 
Müellifin yaşadığı coğrafya Türklerin yaşadığı coğrafya olduğu için onun bu nadide 
eseri üzerinde yapılan akademik çalışmanın, asırlar öncesinde yaygın olarak 
yapılan hatalarla günümüzde yapılan yanlışların karşılaştırılmasına ve tilavette 
dönemsel bir mukayese yapılmasına imkân sağlayacağı düşünülmektedir. Bu 
şekilde kendi coğrafyamızda telif edilen Osmanlıca el yazma eserlerin akademik 
çalışmalarla gün yüzüne çıkarılarak ilim ehlinin istifadesine sunulmasının bu 
alanda çalışma yapmaya gönüllü olanların üzerine bir sorumluluk olduğu 
kanaatindeyiz.
Çalışmamızın ilk bölümünde müellifin ilmî hayatı başta olmak üzere yaşadığı 
dönem ve eserleri konu edilmiştir. İkinci bölümünde eserin ana konusunu teşkil 
eden harflerin mahreçlerinin anlatıldığı yerlerde sıfatlarına da sadece ismen 
değinilmiş olup mahiyeti hakkında ayrıntıya girilmediğinden "Sıfâtü'l-Hurûf" 
konuları müstakil olarak ayrı bir bölüm halinde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise 
müellifin mezkûr eseri, Kur'ân harflerinin mahreci bağlamında akademik bir 
üslupla ele alınarak harflerin fonetik yapıları ve eda keyfiyetleri tahlil edilmiştir.

Abstract:
In this study, we aim to examine the phonetic structures and pronunciation qualities 
of the articulation points of the letters of the Qur'an within the discipline of Tajweed 
(the science of Quranic recitation) both technically and practically, as well as 
theoretically, in an academic style. The focus is on the work "Vesîletü'l-İtkân fî Şerhi 
Rusûhi'l-Lisân fî Hurûfi'l-Qur'ân" by Hamdullah b. Hayreddin (d. 983/1575), a 
prominent Quran recitation scholar who lived in the 16th century, considered the 
golden age of the Ottoman Empire, and who was famous as "The Preacher of Hagia 
Sophia" for serving as the Friday preacher at the Hagia Sophia Mosque for many 
years.
The author explains the reason for writing his work as a response to the fact that 
many reciters of his time read the Divine Word with different intentions outside of 
seeking Divine approval and in manners and styles contrary to the spirit of the 
Divine Word. This led to many mistakes during recitation as the reciters did not pay 
attention to the articulation points and attributes of the letters, and they emphasized 
melody and rhythm in their voices, thus reciting the Qur'an in an ordinary manner. 
The author expresses his discomfort with this disrespect towards the Divine Word.
Considering that the region where the author lived was inhabited by Turks, we 
believe that our study on this rare work will allow us to compare the common 
mistakes in Quran recitation made centuries ago with those made by modern 
reciters, and will contribute to guiding contemporary reciters away from these 
errors.
In the first section of our study, we focus on the scientific life of the author, the period 
he lived in, and his works. In the second section, while explaining the articulation 
points of the letters, which is the main subject of the work, only the names of the 
attributes of the letters are mentioned without going into detail about their nature. 
Therefore, the topics of "Sifat al-Hurûf" (Attributes of the Letters) are discussed 
separately in an independent section. In the third and final section, the phonetic 
structures and pronunciation qualities of the letters are analyzed in the context of 
the articulation points of the letters of the Qur'an.