Hüdavendigar vilayeti'nde salgın hastalıklar (1890-1920)
Epidemics in Hudavendigar province (1890-1920)
Yazar: RAZİYE ŞANAL
Danışman: PROF. DR. EMİNE GÜMÜŞSOY
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Sonuçları itibari ile insanlık tarihini derinden etkileyen hastalıklar ortaya
çıktığı yerle kalmayıp yayılarak toplu ölümlere sebebiyet veren salgın boyutunu
almıştır. Hastalıkların kısa sürede yayılmasındaki temel sebep ise devletlerarasında
yaşanan siyasi ve ekonomik gelişmelerdir. Yapılan savaşlar ve göçler bunun bir diğer
sebebini oluşturmaktadır. Osmanlı Devleti bulunduğu konum nedeniyle XIX.
yüzyılda Avrupa'da yaşanan salgın hastalıklardan nasibini almıştır. Söz konusu
döneme damgasını vuran hastalık kolera olmuştur. Devlet kolerayı önleme
konusunda çeşitli tedbirlere başvurarak hastalıkla mücadele etmeye çalışmıştır.
Karantina ve sıhhiye kordonları bunların başında gelmektedir. Bunun yanı sıra tabip,
seyyar tabip, gardiyan, eczacı ve aşıcı atamaları yapılarak salgın görüldüğü noktada
kontrol altına alınmaya çalışılmıştır. Sağlık personeline ilave olarak oluşturulan
sıhhiye kordonlarını muhafaza etmek amacıyla jandarma ve zabtiye kuvvetleri
görevlendirilmiştir.
Osmanlı Devleti bünyesinde yer alan Hüdavendigar Vilayeti de XIX.
yüzyılda salgın hastalıkların yaşandığı bir yer olmuştur. Vilayette kolera, frengi,
humma, lekeli humma, sıtma, tifo, çiçeğin yanı sıra hayvanlarda kuduz ve veba-yı
bakari gibi bulaşıcı hastalıklar görülmüştür. Devlet bunları önlemek için aşıcı,
seyyar tabip, baytar ve baytar müfettişleri gibi sağlık personeli görevlendirmesi
yapmıştır. Görevlendirilen personel ile hastalık yaşanan noktalara maddi desteğin
yanı sıra sıhhi alet edavat takviyesi yapmıştır. Vilayette hastalıkla mücadele
sürecinde başarılı olan görevlilerin rütbelerinde yükseltmeye gidildiği gibi
usulsüzlük ve görev suiistimallerinde ise yasal işlemlere ya da görevden alma yoluna
gidilmiştir.
Çalışmamızın ana kaynaklarını Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı
Arşivi'nde bulunan belgeler oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra vilayete ait salnameler, gazeteler, sıhhiye mecmuları ve sağlık dergileri, o dönem tabiplerince kaleme alınan
makaleler, araştırma-inceleme eserleri ve ilgili tezler de yazım sürecinde başvurulan
kaynaklar arasındadır.

Anahtar Kelimeler: XIX. yüzyıl, Hüdavendigar, salgın hastalık, karantina, kordon, tabip.

Abstract:
As of their results, the diseases that deeply affect the history of humanity
have taken the size of epidemics that spread and cause mass deaths, not only where
they emerged. The main reason for the spread of diseases in a short time is the
political and economic developments between the states. Wars and migrations are
another reason for this situation. Ottoman Empire, XIX. century, it had its share of
epidemic diseases in Europe. In that term, the disease that left its mark was cholera.
The state tried to fight the disease by applying various measures to prevent cholera.
Quarantine and medical cordons are among these. In addition, it was tried to control
the epidemic at the point where the disease was seen by appointing doctors, mobile
doctors, guards, pharmacists and vaccinators. Gendarme and zaptieh forces were
assigned to protect the medical cordons created in addition to the health personnel.
Hüdavendigar province which within the Ottoman State, was also has become
a place where epidemic diseases are seen in the XIX century. In addition to cholera,
syphilis, fever, spotted fever, malaria, typhoid fever and smallpox seen in humans,
infectious diseases such as rabies and cattle plague have been observed in animals in
Hüdavendigar province. In order to prevent these, the state has assigned health
personnel such as vaccinators, mobile doctors, veterinarians and veterinary
inspectors. Along with the assigned personnel, goverment provided financial support
as well as medical equipment to the points where the disease was experienced. In the
province, the officials who were successful in the fight against the disease were
promoted and in case of irregularities or misconduct, legal proceedings or deposal
were made.
The main sources of this work are the documents in the Presidency Of State Archıves Ottoman Archives. In addition, annuals and newspapers of the province, medical journals and health journals, articles written by the physicians of that period, research-analysis works and related theses are among the sources referenced during the writing process.

Key Words: XIX. century, Hudavendigar, epidemics, quarantine, cord, doctor.