İtil bölgesinde bulunan fin-ugor halklarının Türklerle etkileşimi (arkeolojik bulgulara göre)
The interaction of the fin-ugoric people in itil region with the Turks (according to archeological findings)
Yazar: GÜLNARA ERGAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERHAN YOSKA
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik yerleşim = Archaeological settlement ; Erken Demir Çağı = Early Iron Age ; Kültür = Culture ; Macarlar = Hungarians ; Sargatskaya = Sargatskaya ; Sibirya = Siberia ; Türk tarihi = Turkish history ; Türkler = Turks ; İtil Bulgar Devleti = Volga Bulgarian state

Özet:
Rusya'da XVIII yüzyılda I.Petro döneminde başlamış olan ilim sahasında köklü reformlar ve akabinde akademik seferler gerçekleştirilmiştir. Akademik seferlerin birincil hedefi Rusya'nın doğusunda keşfedilmemiş toprakları araştırmak ve çeşitli halklar hakkında bilgi toplamaktı. Seferler sırasında dil, coğrafya, etnografya ve arkeoloji ile ilgili zengin veriler toplanmıştır.  XIX. yüzyılda yapılan yeni arkeolojik kazılar başta Batı Sibirya ve Güney Urallarda Eski Macarlara ait olduğu düşünülen arkeolojik kültürler de tespit edilmiştir. Bu kültürler Batı Sibirya'da "Sargatskaya" arkeolojik kültürü ve Güney Urallarda "Kuşnarenkovkaya" arkeolojik kültürleri olmuştur.
Batı Sibirya'nın orman-step kuşağında M.Ö. V. yüzyılından beri varlığını sürdüren Sargatskaya kültürü M.S. IV. yüzyılında Hunların baskısı ile batıya doğru ilerlediği bilinmektedir. Batıya ilerleyişi ikinci göç dalgası Gök-Türklerle birlikte M.S. VII. başlarında olmuştur. Güney Urallarda anide beliren Kuşnarenkovskaya kültüründe Sargatskaya kültüründen izleri tespit edilmiştir. Kuşnarenkovskaya kültürü kökenleri hakkında birçok araştırmalar yapılıp, ona ait olan mezar ve kurganların devamı diyebileceğimiz maddi kültürün Karpat havzasında paralellerine rastlanmıştır.  
Çalışmamızda, Eski Macarların Batı Sibirya'da Erken Demir Çağından Güney Uralların Orta Çağına kadar olan Arkeolojik kültürleri ele alınmıştır. 
Anahtar Kelimeler: Arkeoloji, Batı Sibirya, Sargatskaya Arkeolojik Kültürü, Güney Ural, Macarlar.

Abstract:
He carried out radical reforms in the field of science, which started in the 18th century in Russia during the reign of Peter I, and subsequently academic expeditions.The primary goal of the academic expeditions was to explore uncharted lands in eastern Russia and gather information about various peoples. During the expeditions, rich data on language, geography, ethnography and archeology were collected. Recent archaeological excavations in the 19th century have also identified archaeological cultures thought to belong to the Ancient Hungarians, primarily in Western Siberia and the Southern Urals. These cultures were the "Sargatskaya" archaeological culture in Western Siberia and the "Kashnarenkovkaya" archaeological culture in the Southern Urals.
It is known that the Sargatskaya culture, which has existed in the forest-steppe belt of Western Siberia since the 5th century BC, advanced to the west with the pressure of the Huns in the 9th century AD. The second wave of migration to the west was with the Gök-Türks at the beginning of the 8th century AD. In the Kusnarenkovskaya culture, which suddenly appeared in the Southern Urals, traces of the Sargatskaya culture were identified. Many researches have been made on the origins of the Kusnarenkovskaya culture, and parallels of the material culture, which we can call the continuation of the tombs and kurgans belonging to it, have been found in the Carpathian basin. 
In our study, the Archaeological cultures of the Ancient Hungarians in Western Siberia from the Early Iron Age to the Middle Ages of the Southern Urals are discussed. 
Keywords: Archeology, Western Siberia, Sargatskaya Archaeological Culture, Southern Ural, Hungarians.