Türk sineması'nda yan karakter olarak LGBTİ temsilleri
LGBTI representations as supporting roles in Turkish cinema
Yazar: MARİA ARABACI KOÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT TIRPAN
İstanbul Okan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Güzel Sanatlar Ana Bilim Dalı / Sinema Televizyon Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Cinsel tutumlar = Sexual attitudes ; Cinsel yönelimler = Sexual orientations ; LGBTİ = Lesbian, Gay, Bisexsuel, Trans, İntersex ; Sinema = Cinema ; Türk sineması = Turkish cinema

Özet:
Eşcinsellik geçmişten günümüze tüm toplumlarda varolmuş, bazı toplumlar
tarafından kabullenilmiş, bazıları tarafından yokmuş gibi davranılmış ve bazıları
tarafından ise cezalandırılmıştır. Bu süreçler, toplumlarda dönem ve yıllara göre
değişiklik göstermiştir. Eski Yunan'da 'oğlancılık' adı altında eşcinsellik belirli kurallar
çerçevesinde meşrulaştırılırken, ilerleyen dönemlerde özellikle tek tanrılı dinler ile
birlikte günah kabul edilmiş ve yasaklanmıştır. Eski Yunan'da bile 'oğlancılık', bir sınıf
ayırımı temsil ederken, statü sahibi erkek, eşcinsel olarak kabul edilmemekteydi. Bunun
sebebi, erişkin olmayan erkek çocuklarının kadınlarla aynı statüde kabul edilmesi
olmuştur. Bu durumda Eski Yunan'da sadece erkek eşcinselliğinden bahsedilmekle
birlikte, özellikle lezbiyenlik yokmuş gibi davranılmış, kadınlara yönelik sınıf ayrımı
sadece onların cinsel eylemleri ile değil cinsel yönelimleri ile de baskılanmıştır.
LGBTİ adı altında; lezbiyen, gey, biseksüel, transseksüel ve interseks bireylere
yönelik uygulanan tüm toplumsal tutum ve kurallar 19. yüzyıl ile birlikte LGBTİ
bireylerin farkındalık yaratmak istemeleri ve ilk aktivistlerin ortaya çıkmasına sebep
olmuştur. Bütün bu tarihsel süreç içerisinde, LGBTİ bireyler görünürlüklerini sanatın
birçok dalında da göstermişlerdir. Aynı şekilde eşcinsellik tüm dünya sinemasında da
etkili olmuştur. LGBTİ bireylere yönelik, zamanla oluşan nefret söylemleri sonucu,
öncelikle ana akım Hollywood sineması ardından da tüm dünya sineması tarihinde ilk
dönem filmlerinde tamamen göz ardı edilerek konu edilmeyen eşcinsellik, sonraki
dönemlerde olumsuz temsillere yer vermiştir. Ötekileştirilen eşcinsel bireyler, filmlerde
cinsel yönelimi yüzünden intihar edecek kadar çaresiz, cinayet işleyecek kadar kötü ya
da genel olarak olumsuz karakterler olarak tasvir edilmiştir.
Feminist haraketin ortaya çıkışı ile birlikte kadınlar, ataerkil toplumda kendi
haklarını aramaya başlamışlardır. Geçmişten günümüze devam eden erkek baskısı
sonucu dünyanın farklı ülkelerinde kadınlar ötekileştirilmiş, baskı altına alınmış ve
belirli haklardan mahrum bırakılmışlardır. Sinemada da kadınlara yönelik uygulanan
sınıf ayrımı 20. yüzyılın ikinci yarısında feministelerin ortaya çıkması ile feminist
kuramın sinemaya girmesi ve hemen akabinde görünür olmak ve ötekileştirilmemek
isteyen LGBTİ bireylerinin farklı ülkelerde gerçekleştirdikleri dernek ve çalışmalarla
Queer Kuram ortaya çıkmıştır. 1980'lerin sonu 1990'ların başı Queer Kuram'ın
sinemaya girdiği yıllardır. 1990'lar ile birlikte, sinemada LGBTİ birey temsilleri
olumlanmaya başlanmıştır.
Queer Kuram, sadece LGBTİ bireyleri kapsamamakla birlikte, temelde toplumsal
cinsiyetlerin kalkması ile birlikte, bireylerin daha eşit ve özgür bir hayat
yaşabileceklerini savunurken, toplumsal cinsiyet rollerinin, toplumda sınıf ayırımı
gerçekleştirdiğini vurgulamaktadır. Özellikle hegemonik erkeklik olgularına sıkı sıkıya
bağlı olan Hollywood Sineması ve onunla birlikte Dünya Sineması, ilk yıllardan
itibaren LGBTİ bireylerini, ya suçlu veya akıl hastası gibi olumsuz karakterlerle ya da
gülünç karakterlerle temsil ederek aşağılamıştır. Queer Kuram tüm dünyada sinemada
ciddi bir değişime neden olarak, 1990'dan günümüze her geçen gün daha olumlu
LGBTİ karakterlerin yer almasına ve toplumda LGBTİ bireylerine yönelik hoşgörü ve
farkındalığın artmasına yardımcı olmuştur.
Türkiye'de eşcinsellik, diğer ülkelerden farklı olarak yasalarca hiçbir zaman suç
olarak kabul edilmemiştir. Bu durum toplumsal olarak eşcinselliği olumlamaktan çok,
yok sayılması ile ilgilidir. Ancak Türkiye'de LGBTİ aktivistlerinin ortaya çıkması ile
birlikte, eşcinsel ve trans bireyler toplumdaki görünümlerini arttırmışlardır. Bu durum
yıllar içinde bu bireylerin, toplumdan dışlanmasına, iş bulamamalarına hatta nefret
cinayetine kurban gitmelerine kadar acılı bir sürece dönüşmüştür. Toplumun 'travesti'
olarak tanımladığı ve ötekileştirdiği trans bireylerin seks işçiliği yapmak zorunda
kalmaları tam anlamıyla toplum tarafından dışlandıkları ve iş bulamadıkları içindir.
Dünya Sineması'nda olduğu gibi Türk Sineması'nda da LGBTİ karakterlere yer
verilmekle birlikte 1990 öncesi Yeşilçam Sineması'nda bu karakterler çok az filmde ve
olumsuz karakterler olarak yer almışlardır. 1990'dan sonra Queer Kuram, Türk
Sineması'nı gözle görülür bir şekilde etkilememesine rağmen, 2000 sonrasında,
Türkiye'de LGBTİ bireylerin Onur Haftası gibi organizasyonları sonucu kendilerini
göstermeleriyle, sinemada da LGBTİ karakterler giderek daha olumlu bir hale gelmiştir.
Türk Sineması'nda ana karakter olarak LGBTİ karakterlerin yer aldığı filmler, yan
karakter olarak yer aldığı filmlerden daha azdır. LGBTİ temsillerinin ana karakter
olarak yer aldığı filmler, bireylerin yaşadığı sorunları doğrudan ele almaktadır. Buna
karşılık filmlerde yan karakter olarak LGBTİ temsilleri, toplumda bu bireylerin
konumlandırılmasını ve toplumun bu bireyleri nasıl değerlendirdiğini daha net bir
şekilde ortaya koymaktadır. Bu yüzden bu çalışmada filmlerdeki yan karakterler
incelenecektir.
Yeşilçam'da olumsuz yan karakterler olarak kodlanan LGBTİ bireylerinin,
günümüzde olumlu ya da özellikle 2000'lerden sonra komedi filmlerinde sadece komedi
unsuru olarak kullanılması ele alınarak, yan karakter olarak LGBTİ birey temsillerinin
gelişimi tartışılacaktır. Örnek filmlerde, içerik analizi yapılarak, Yeşilçam, sanat
sineması ve gişe filmleri olarak ayrılan, ülkenin farklı dönemlerinde ve farklı sinemasal
yaklaşımlarda yan karakter olarak LGBTİ bireylerinin temsili incelenecektir. Yeşilçam
sinemasına örnek olarak seçilen "İki Gemi Yanyana" (Atıf Yılmaz, 1963) filmi, dönemin
en cesur örneklerinden biri olarak Türk Sineması Tarihi'nde ilk lezbiyen öpüşme
sahnesine yer vermektedir. Aynı zamanda, film, dönemindeki benzer örneklerine oranla
lezbiyen ve gey karakterlere daha fazla yer vermektedir. Sanat sinemasından seçilen
"Ağır Roman" (Mustafa Altıoklar, 1997) filmi de çekildiği döneme göre, detaylı bir gey
karakter temsili içermektedir. Gişe filmleri arasından ise, "Aile Arasında" (Ozan
Açıktan, 2017) filmi, hem komedi unsuru olarak trans bir bireye yer vermesi hem de
bireyi olumlası açısından önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Abstract:
Homosexuality, existed in all societies from past to present, some societies accepted
it, some neglected it and some societies punished it. These processes, changed through
periods and years. In Ancient Greece, homosexuality had been legitimized by the name
'pederasty' under certain rules, and later within monotheistic religions it had been
accepted as sin, and had been forbidden. In Ancient Greece, "pederasty", represented a
sort of class distinction, the man who has statute, was not considered as homosexual.
The reason of that is, non-adult boys were considered at the same status as women. At
these circumstances, in Ancient Greece, it is only mentioned about men's
homosexuality, especially lesbians are not taken into consideration, the discrimination
oriented to women, is not only about their sexual activity but also their sexual
orientation had been repressed.
Under the name of LGBTI; All the social attitudes and rules applied to lesbian, gay,
bisexual, transgender and intersex individuals have caused LGBTI individuals' desire to
create awareness and the emergence of the first activists in the 19th century. Through
that period, LGBTI individuals, revealed their visibility in different types of art. Same
way they affected cinema all over the world too. The reason homosexuality was ignored
completely in the first period films in the history of the world cinema and then
neglected in the mainstream Hollywood cinema is the hate speech oriented to LGBTI
individuals through the time and that caused negative representations in films, in the
following periods. Marginalized homosexual persons, were represented in film as;
desperate because of their sexual orientation that they commit suicide, bad as that they
commit murder or generally as negative characters.
As feminist movement came along, woman, started to seek their rights in patriarchal
society. From past to present, ongoing men's suppression, marginalized women from
different countries all over the world, also suppressed and deprived them from some
rights. Class distinction applied to women in cinema, emerged feminists and feminist
film theory in the second half of the twentieth century. Right after that, LGBTI
individuals started associations and studies in different countries because they wanted to
be visible and not to be marginalized. Within these studies Queer Theory emerged. The
end of 1980's and the beginning of 1990's is the period when Queer Theory entered
cinema. Within 1990's in cinema LGBTI characters were affirmed.
Queer Theory does not include only LGBTI individuals, it emphasizes that gender
roles carry out class distinction in society, while defending that individuals can live a
more equal and free life with the abolition of gender. Hollywood cinema which is
especially tightly devoted to hegemonic masculinity and also World cinema, from its
beginning represented LGBTI persons as negative characters like guilty, mentally
disordered or just ridiculous. Queer Theory, made a big change in whole world cinema.
Queer Theory, from 1990 until nowadays, helped to increase tolerance and awareness
for LGBTI individuals and more positive LGBTI individuals appeared in cinema.
In Turkey, homosexuality unlike other countries, has never been accepted as a crime
by law. This situation is more related to social ignorance rather than affirming
homosexuality. On the other hand, emergence of the LGBTI activists in Turkey,
increased the appearance of homosexual and transexual individuals. This situation,
became a painful process as these individuals' exclusion from the society, not finding
job to even hate murders. Trans people defined by society as 'transvestites' and
discriminated, have to do prostitution because they are excluded from society and can
not find other jobs.
Just like World Cinema, in Turkish Cinema also LGBTI individuals took place. But
before 1990s, in Yeşilçam Cinema these characters appeared in so little films and were
negative characters. After 1990s, Queer Theory did not affect Turkish Cinema visibly
but after 2000s, after the Honor Week LGBTI individuals organized, they started an
awareness and in cinema LGBTI characters became more positive. In Turkish Cinema,
films that featured main LGBTI characters are less than the films that featured
supporting role LGBTI characters.
The films in which LGBTI representations are the main characters directly address
the problems experienced by individuals. On the other hand, LGBTI representations as
supporting roles, more clearly demonstrates how these individuals are accepted or not
accepted in society and how society evaluates these individuals. So in this thesis,
supporting roles will be studied.
LGBTI individuals who are coded as negative supporting characters in Yeşilçam,
nowadays are more positive. Also after 2000s these characters are used for comedy in
comedy films, so the development of LGBTI individual representations as supporting
characters will be discussed. In the sample films, the content analysis will be done and
the representation of LGBTI individuals as a supporting character in the different
periods of the country and in different cinematic approaches, separated as Yeşilçam, art
cinema and box office films will be studied. "İki Gemi Yanyana" (Atıf Yılmaz, 1963), is
chosen from Yeşilçam cinema because it is a courageous sample in Turkish cinema that,
features first lesbian kissing scene in Turkish cinema history. At the same time, the film
gives more space to lesbian and gay characters than similar examples in the period.
"Ağır Roman" (Mustafa Altıoklar, 1997), which was selected from art cinema, also
includes detailed homosexual character. Among the box office films, "Aile
Arasında" (Ozan Açıktan, 2017) is an important example because it features a
transsexual individual as a comic character but also affirms the character.