Türkiye elektrik piyasasının yeniden yapılandırılması süreci
The restructuring process of the Turkish electricity market
Yazar: HAKAN KAVAK
Danışman: PROF. DR. ÇETİN ELMAS
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Elektrik Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2008
Konu: Teknik Eğitim = Technical Education
Dizin: Elektrik sektörü = Electricity sector

Özet:
Dünyada, özellikle 1980'lerde ortaya çıkan elektrik piyasası düzenlemeleri sürecinin sonucunda, elektrik piyasası işleyişi standart bir formata ulaştırılamamış ve her ülkede farklı özellikler sergiler hale gelmiştir.AB direktifleri doğrultusunda hareket etmesi gereken AB üyesi ülkelerde, ekonomik gelişim süreçlerine ve kendi enerji kaynaklarına uygun olarak özgün ve farklı elektrik piyasası işleyiş modelleri kullanılmaktadır. Birliğin elektrik piyasası işleyişinin temellerini oluşturmak amacıyla benimsediği kriterler ve direktifler olmasına karşın, uygulamada ulus devletlerin stratejik ve ekonomik çıkarlarının ağır bastığı ve her ülkenin kendi elektrik piyasası uygulamalarını oluşturduğu gözlenmiştir. ABD'de farklı eyaletlerde bile birbirinden farklı uygulamalar göze çarpmaktadır. Bu farklılıkların nedenleri; ülkelerin gelişmişlik ve elektrik piyasası serbestîsi düzeyleri, sanayileşme serüvenleri, farklı sosyal algıları ve stratejik kaygıları olarak sıralanabilir. Üstelik en serbestleşmiş piyasalarda bile piyasa gözlemcisi ve denetimci sıfatıyla devletin rolü hâlâ sürmekte ve hatta artmaktadır.Türkiye ise, bir yandan hızlı ekonomik gelişme ve sosyal değişim nedeniyle artan elektrik talebini karşılamaya çalışır, diğer taraftan Dünya Bankası ve IMF tavsiyeleri ve AB uyum süreciyle devletçi elektrik piyasasından serbest elektrik piyasasına geçerken, çok hızlı bir dönüşümü beraberinde yaşamıştır. Özellikle 2001 yılında AB direktifleri baz alınarak çıkarılan 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile temel yasal düzenleme gerçekleştirilmiş, bağımsız otorite olarak EPDK tesis edilmiş ve ikincil mevzuat zamanla tamamlanmıştır. Her ne kadar serbestleşme süreciyle enerji yatırımlarında kamu yükünün hafifletilmesi gibi olumlu sonuçlar alınsa da, arz güvenliğinin kırılganlaşması, enerji kaynaklarında dışa bağımlılığın artması, spot elektrik piyasasında fahiş fiyatların oluşması, uzun vadeli stratejik hedeflerin ortaya konulamaması gibi pek çok olumsuzluk da yaşanmaktadır.Başka ülkelerin deneyimlerini dikkate alarak yeni ortaya çıkan serbest elektrik piyasasına temel evrensel standartları uygulamanın bir gereklilik olduğu gayet açıktır. Ancak dünyada başarılı tek bir model bulunmadığının da farkında olmak gerekmektedir. Mevcut elektrik piyasası işleyiş modelinin, sayılan bu ilkeler çerçevesinde revize edilmesi kaçınılmaz olmuştur.Bu çalışmada yeniden yapılandırma süreci ele alınmış ve önümüzdeki dönem için bazı öneriler sunulmuştur.

Abstract:
It has been seen that, the market regulation processes in the 1980s could not produce a standard form of electricity market functioning model in the world and market functioning has different specifications and aspects in most of the countries.As a result of liberalization activities, the role of the state in energy market as entrepreneur especially in generation and trade of electricity gradually has diminished and its functions with regard to regulation has gained importance. Liberalization activities that could be realized hand in hand with healthy reorganization, competitiveness and regulation have produced important stimulus for efficient and competitive market functioning.It is observed that, in every country, independent rules and organizations have been established. Even in EU member states, although the legal framework has been established by Brussels with specific regulations, due to their differences in their economical development processes and energy resources, different market functioning models have been put in place. Although the EU has a set of criteria and directives to constitute the fundamentals of market functioning, in practice each nation state attaches special importance to its own strategic and economical interests in parallel with establishing unique market implementations. Similarly, many different implementation styles can be observed in different states of the USA. The reasons of such differences can be summarized as; development and market liberalization levels of countries, their peculiar industrialization adventures, different social preferences and strategic perceptions. Additionally, even in the most liberal markets, the role of the state as market observer and auditor is still kept intact or even further developed.Turkey, while trying to respond increasing electricity demand due to rapid economic development and social change at one hand, transforming its market from statist structure into free model in the adaptation process of the EU and by the recommendations of the World Bank and IMF on the other hand has confronted with a rapid change. Particularly, together with Electricity Market Law No.4628, which was issued in 2001 by taking the EU directives in to consideration, the major legal arrangement was realized, EMRA (EPDK-Electricity Market Regulatory Authority) as an independent regulatory entity was established, and the secondary legislation was completed on time. Even though there have been some positive progress such as diminishing share of public budget contribution in energy investments, it has also been observed some problems such as the vulnerability of supply security, rising external dependency in energy resources, formation of excessive prices in spot market, the absence of long-term strategic targets.It is quite obvious that applying major universal standards into the newly emerged free electricity market by caring the experiences of other countries is needed. However, it is also needed to conceive that there is no unique successful model in the world. The existing functioning model of the electricity market should be revised in accordance with the tenets stated above.In this study, restructuring process is analyzed and some recommendations for the upcoming period are made.