Moğollar ve Memlûklerde haber alma teşkilâtı
Intelligence organiation in the Monol and Mamluk
Yazar: RAKKUŞ KARADUMAN
Danışman: PROF. DR. KAZIM PAYDAŞ
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
İnsanlar arasındaki iletişim ve bilgi alışverişi, insanlığın başlangıç dönemlerine
kadar uzanmaktadır. İnsanlık, doğasından kaynaklanan özellikleri ve yaşamını
sürdürebilmek adına mevcut imkânlar doğrultusunda sürekli bir iletişim içinde bulunmuştur.
Çünkü iletişim, hem hayatlarını devam ettirebilmek hem de yaşam koşullarını
iyileştirebilmek adına vazgeçilmez bir unsurdur. Bu nedenle, insanlık tarihi boyunca iletişim
konusunda sürekli bir faaliyet ve gelişme gösterilmiştir. İlk toplumlardan modern toplum ve
devletlere kadar olan tüm insanlık tarihi, bu konuda örneklerle doludur. Haberleşme,
devletler ve milletler için hayati bir öneme sahiptir ve aynı zamanda bu konu, bir toplumun
kültür ve medeniyet seviyesinin en temel belirleyicisi durumundadır. Bu açıdan Moğol ve
Memlûk devletlerinin temellerinin atıldığı ilk dönemlerde haberleşmenin durumu son derece
önem arz etmektedir. Bu kadar ehemmiyetli olmasına rağmen bu dönemleri ele alan haber
alma teşkilâtları ile ilgili müstakil bir çalışmanın bulunmaması bizi doktora tezi olarak bu
konuları araştırmaya sevk etmiştir.
Çalışmamız giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında, haber almanın
tarihi Moğollar ve Memlûkler dönemine kadar getirilmiştir. Birinci bölümde Moğollarda
Haber Alma (yam) Teşkilâtı başlığı altında yamla ilgili etimolojik tartışmalar, Moğol
İmparatorluğu'nda ve ardıllarında haber almanın tarihi, yam teşkilâtının işleyişi ve
görevlileri ele alınmıştır. İkinci bölümde Moğollarda İstihbarat başlığı altında, istihbaratı
tanımlayarak, çeşitleri sıralanmış, casus, munhî, gibi kavramlar işlenmiş, Moğolların
casuslukta kullanıldığı faaliyetler irdelenmiştir. Üçüncü bölümde Memlûklerde Haber Alma
(berîd) Teşkilâtı, başlığı altında berîd kavramı, haberleşmenin insanî ve diğer unsurları
açıklanmıştır. Son bölümde ise Memlûklerde İstihbarattan söz edilerek her iki devletinde
muhabere faaliyetleri detaylı olarak irdelenmiştir
Anahtar kelimeler: Moğol, Memlûk, Berîd, Yam, Resmî Posta, Muhabere, Casusluk,
İstihbarat.

Abstract:
Communication and information exchange between people dates back to the
beginning of humanity. Humanity has been in constant communication in line with its
inherent characteristics and the opportunities available to sustain its life. Because
communication is an indispensable element in order to both continue their lives and improve
their living conditions. For this reason, humanity has shown a continuous activity and
development in communication throughout its history. The entire history of humanity, from
the first societies to modern societies and states, is full of examples in this regard.
Communication is of vital importance for states and nations, and at the same time, this issue
is the most fundamental determinant of the level of culture and civilisation of a society. In
this respect, the state of communication in the early periods when the foundations of the
Mongol and Mamluk states were laid is extremely important. Despite such importance, the
lack of an independent study on the news-receiving organisations in these periods prompted
us to research these issues as a doctoral thesis.
Our study consists of an introduction and four chapters. In the introduction, the
history of newsgathering is brought up to the Mongols and Mamluks. In the first chapter,
under the heading of Newsgathering (yam) Organisation in the Mongols (1206-1502),
etymological discussions about yam, the history of newsgathering in the Mongol Empire and
its successors, the functioning of the yam organisation and its officials are discussed. In the
second chapter, under the title of Intelligence in the Mongols, intelligence is defined, its
types are listed, concepts such as spy, munhî, and the activities of the Mongols in espionage
are examined. In the third chapter, under the title of Intelligence (berîd) Organisation in the
Mamluks (1250-1517), the concept of berîd, human and other elements of communication
were explained. In the last part, Intelligence in the Mamluks is mentioned and the
communication activities of both states are analysed in detail.
Keywords: Mongol, Mamluk, Berîd, Yam, Official Mail, Correspondence, Espionage,
Intelligence.