Türk çini sanatında kullanılan ağaç motifleri ve sembolik anlamları ve kişisel uygulamalar
Symbolic meanings of tree motifs used in Turkish tile art and personal applications
Yazar: ESMAÜL HÜSNA CEVİZCİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ DENİZ ÇELİKER
Süleyman Demirel Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Ağaçlar = Trees ; El sanatları = Handicrafts ; Motifler = Motifs ; Sembolik = Symbolic ; Sembolik anlatım = Symbolic expression ; Sembolik değerler = Symbolic values ; Seramik sanatı = Ceramic art ; Seramikler = Ceramics ; Çini sanatı = Tile art

Özet:
İnsanoğlunun yaşayış biçiminin şekillenmesini sağlayan en önemli unsur
doğanın kendisi olmuştur. İlk çağlardan itibaren gerek korunma gerek beslenme için
insanın doğadaki en yakın ve işlevsel aracı özellikle ağaçlardır. Bu durumun etkisi ve
ağacın başlı başına ihtişamlı duruşu ile insan ve ağaç arasında ki bağ giderek daha
fazla kuvvetlenmiştir. İnsanoğlu hayatının her alanında sürekli olarak karşılaştığı ve
etkileşimde bulunduğu ağacı bu kuvvetli bağ sayesinde somut bir nesne olmaktan
çıkartarak kutsaliyet atfetmiş günlük hayatına bir sembol olarak yer vermiştir. Öyle ki
ağaç kimi zaman bir yaşam kaynağı kimi zamansa sonsuzluğun ve bereketin sembolü
olmuştur. Tüm kültürlerde biçimsel olarak farklılıklar gösterse de, sembolik anlamları
neredeyse ortaktır. "Kozmik Ağaç", "Dünya Ağacı", "Yakut Ağacı", "Hayat Ağacı",
"Kutsal Ağaç" vb. birçok farklı isimler ile anılan hayat ağacı; bereket, doğurganlık,
sağlık, uzun yaşam, sonsuzluk, mutlak gerçeklik, ölümsüzlük, kutsallık vb. sembolik
anlamları ile ortak bir "iyi" düşüncesini/duygusunu temsil etmektedir.
Türk kültüründe hayat ağacı Türk boylarına göre "Bay terek" ve "Baygaç-
Bayağaç" gibi farklı isimlerle anılmış; doğumun, yaşamın ve ölümün sembolü olmuş
önemli bir motiftir. Bu bağlamda hayat ağacı motifinin Türk çini sanatın da ki
kullanımı ve sembolik anlam boyutunu gelecek nesillere ışık tutması ve toplu bir
kaynak olması açısından ele alan "Türk Çini Sanatında Kullanılan Bitkisel Motifler ve
Sembolik Anlamları" başlıklı bu tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Kavramsal
Temeller başlığı altında çalışmanın anahtar kelimelerini oluşturan motif ve sembol
kavramları tanımlanarak, çini sanatının tarihçesi ve gelişimi hakkında bilgi
verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde; çini sanatında kullanılan bezeme teknikleri ve
çini sanatında kullanılan bitkisel motifler tanıtılmıştır. Ağaç motiflerinin çini
sanatındaki yeri, gelişimi ve sembolik anlamlarına bu bölümde yer almaktadır. Tezin
üçüncü bölümünde farklı biçim ve sembolik anlamları ile hayat ağacı motiflerinden
düzenlenen özgün çini tasarımları uygulamaları ve tanıtımlarına yer verilmiştir
Anahtar Kelimeler: Çini, Tasarım, Motif, Sembol, Ağaç

Abstract:
Nature itself has been the most important factor in shaping the way of life of
human beings. Since the first ages, trees have been the closest and most functional tool
of man in nature for both protection and nutrition. With the effect of this situation and
the magnificent stance of the tree on its own, the bond between man and tree has been
strengthened more and more. Thanks to this strong bond, man has removed the tree,
which he constantly encounters and interacts with in all areas of his life, from being a
concrete object, and has placed it as a symbol in his daily life, which has attributed
holiness. So much so that the tree has sometimes been a source of life and sometimes
a symbol of eternity and fertility. Although they differ in form in all cultures, their
symbolic meanings are almost common. "Cosmic Tree", "World Tree", "Ruby Tree",
"Tree of Life", "Sacred Tree" etc. the tree of life, known by many different names;
abundance, fertility, health, long life, eternity, absolute truth, immortality, holiness,
etc. It represents a common "good" thought/feeling with its symbolic meanings.
In Turkish culture, the tree of life was called with different names such as "Mr.
terek" and "Baygaç-Bayağaç" according to Turkish tribes; It is an important motif that
has been the symbol of birth, life and death. In this context, this thesis study titled
"Vegetable Motifs Used in Turkish Tile Art and Their Symbolic Meanings", which
deals with the use of the tree of life motif in Turkish tile art and its symbolic meaning
in terms of shedding light on future generations and being a collective resource,
consists of three parts. Under the title of Conceptual Foundations, the concepts of
motifs and symbols, which are the keywords of the study, were defined and
information was given about the history and development of tile art. In the second part
of the thesis; Decoration techniques used in tile art and plant motifs used in tile art are
introduced. The place, development and symbolic meanings of tree motifs in tile art
are included in this section. In the third part of the thesis, the applications and
presentations of original tile designs arranged from tree of life motifs with different
forms and symbolic meanings are given.
Keywords: Tile, Design, Motif, Symbol