Kentsel mekanda tarihi çeşmelerin dönüşümü: Beyoğlu örneği
Regeneration of historical fountains in urban space: Beyoğlu case
Yazar: NİLÜFER ÖNDER
Danışman: DOÇ. DR. ERCAN KOÇ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Mekan Organizasyonu ve Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Dönüşüm = Transformation ; Koruma = Conservation ; Sürdürülebilirlik = Sustainability ; Çeşmeler = Fountains

Özet:
Yerel ve küresel ölçekteki hızlı kentleşmeden, genellikle olumsuz yönde etkilenen tarihi doku ve kültür varlıklarımız olmuştur. Hızla dönüşen kentlerde yatay ve düşeyde artan mimari, tarihi dokuyu ve yapıları baskılamakta, hem kentlerin özgünlüğü, hem de kültür mirasımız olan tarihi eserleri yok etmektedir. Bu kapsamda, birbirinin aynısına dönüşen kentler, küresel ölçekte öne çıkmalarını sağlayabilecek olan kimlik değerlerini ve sahip oldukları potansiyellerini yitirmektedir. 
Kent dokusu içerisinde, fiziki ve sosyokültürel açıdan yok olan değerlerden birisi de çeşme kültürümüzdür. Evlere suyun gelmesiyle birlikte, insanların ve diğer canlıların temel ihtiyacı suyu temin ettikleri, bu esnada sosyalleştikleri, tanıştıkları ve toplandıkları çeşmeler, hızlı kentleşmeyle birlikte bağlı oldukları su yollarının tahrip olması sonucunda temel işlevini de yitirmiştir. Günümüzde kent dokusu içinde suyu akan çok az çeşme kalmış olup çoğu çeşme fiziksel olarak oldukça kötü durumdadır.
Bu çalışmanın amacı, günümüzde hızla yok olan tarihi çeşmelerin kentleşme sürecindeki dönüşümünü inceleyerek, kentsel mekana ve toplumsal hayata dahil etmek, fiziksel ve sosyokültürel sürdürülebilirliğinin sağlanması noktasında öneriler getirmektir.
Tezin ikinci bölümünde İstanbul ilinde tarihi çeşmelerin bağlı olduğu isale hatları anlatılmıştır. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemi isale hatları ve çeşmelerine değinilmiş, çeşme kavramı çevre ilişkisi ile ele alınmıştır.
Tezin üçüncü bölümünde ise, sürdürülebilir kentsel gelişme kavramı içerisinde tarihi çeşmelerin önemi vurgulanmış, konu ile ilgili literatür incelemesi ve mevcut kentsel dokuda çeşmelerin durumuna ilişkin yapılan gözlemler neticesinde, çeşmelerin fiziksel ve sosyokültürel sürdürülebilirliğinin sağlanmasında etkili olan kriterler belirlenmiştir.
Tezin dördüncü bölümünde, İstanbul ili, Beyoğlu ilçesinde, çoğunluğu Beyoğlu Kentsel Sit Alanı içerisinde kalan 8 adet tarihi çeşme seçilmiş, geçmişten günümüze dönüşümleri ve bugünkü mevcut durumları incelenmiş, tezin üçüncü bölümünde belirlenen kriterler analiz ve tespit tablosunda değerlendirilmiştir.
Tezin son bölümünde, her birinde farklı baskın sorunlar gözlemlenen 8 çeşmede yapılan analizler tek tabloda toplanmış, günümüzde tarihi çeşmelerin kentsel mekanın bir parçası olarak yaşamasına engel olan sorunlar saptanmıştır. 
Yapılan tüm araştırma ve analiz sonucunda, tarihi çeşmelerin tek bir yapı ölçeğinde değil, çevresiyle bütüncül ele alınarak korunmasının, çeşmelerin sürdürülebilirliğini sağlarken kentsel imaj öğesi olarak kent kimliğine katkı sağladığı, insan ile kent arasındaki bağı güçlendirdiği tespit edilmiştir.

Abstract:
Our historical texture and cultural assets are often negatively affected by the rapid urbanization on the local and global scale. The architecture increased in the horizontal and vertical level in the cities transformed rapidly suppresses historic fabric and structures, destroys both the originality of the cities and the historical artifacts which are our cultural heritage. In this context, cities that are transformed into the same with eachother are losing their identity values and potential, which can make them stand out on a global scale. 
One of the values lost in physical and sociocultural terms within the urban texture is our fountain culture. With the arrival of water to the houses, the fountains where people and other living things provided the basic need of water, where they socialized, met and gathered, lost their basic function as a result of the destruction of the waterways with rapid urbanization. Today, there are few fountains and many fountains are physically in poor condition in the urban fabric.
The aim of this study is to make suggestions for ensuring physical and socio-cultural sustainability by examining the regeneration of rapidly disappearing historical fountains in the urbanization process, including them to the urban space and social life.
In the second part of the thesis, the water-distribution pipelines to which the historical fountains are connected in İstanbul are explained. Roman, Byzantine and Ottoman water-distribution pipelines and fountains were mentioned and the concept of fountain was handled with environmental relations.
In the third part of the thesis, the importance of historical fountains in the concept of sustainable urban development was emphasized, as a result of the literature review on the subject and observations on the state of the fountains in the existing urban texture, the criteria that were effective in ensuring the physical and sociocultural sustainability of the fountains were determined.
In the fourth part of the thesis, in Istanbul, Beyoglu District 8 historical fountains which are mostly located in the Beyoğlu Urban Conservation Area were selected, their regenerations from the past to the present and their present conditions were examined and the criteria determined in the third part of the thesis were evaluated in the analysis and determination table.
In the last part of the thesis, the analyzes of 8 fountains, each with different dominant problems, were collected in a single table and the problems that prevented the fountains to be part of the urban space are determined. It is determined that as a result of all research and analysis, protection of historical fountains not only in a single building scale, but also in a holistic manner contributes to urban identity as an urban image element while ensuring the sustainability of fountains and strengths the link between people and city.