Endüstriyel kazaların kök nedenlerine göre kuruluş kaza riskinin analitik hiyerarşi prosesi (AHP) ile değerlendirilmesi
Evaluation of accident risk of organizations according to the root causes of industrial accidents with analytical hierarchy process (AHP)
Yazar: ŞEHMUS ÜNVERDİ
Danışman: DOÇ. DR. SALİHA ÇETİNYOKUŞ
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı / İş Sağlığı ve Güvenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering ; Kazalar = Accidents ; Kimya Mühendisliği = Chemical Engineering

Özet:
Endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin en aza indirilmesi tüm gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin olduğu gibi ülkemizin de öncelikli iş sağlığı ve güvenliği konuları arasında yer almaktadır. Bu tez çalışmasında, endüstriyel kazaların kök nedenlerine göre kuruluş kaza riskinin çok kriterleri karar verme yöntemlerinden (ÇKKV) olan Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) ile değerlendirilmesi amaçlanmıştır. İlk aşamada, kök neden kriterlerini belirlemek amacıyla Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistikleri kullanılarak kimya sektöründe 2015-2020 yılları arasında yaşanmış ölümlü ve uzuv kayıplı iş kazası verileri Pareto analizi ile değerlendirilmiştir. Analiz sonucunda, sektörde yaşanan kazaların %80'ini oluşturan ana kriterler belirlenmiştir. Ardından, literatür araştırması ve beyin fırtınası çalışmaları yürütülerek endüstriyel kaza kök nedeni olabilecek nihai ana ve alt kriterler tespit edilmiş ve belirlenen bu kriterler AHP analizi kullanılarak ilgili uzman görüşleri üzerinden ağırlıklandırılmıştır. Ana kriterlerden biri olan insan hataları, %35 önem ile en önemli kriter olarak belirlenmiştir. Bunu %20 önem ile ekipman hataları, %19 önem ile proses hataları izlemiştir.  İkinci aşamada, yine AHP analizi ile örnek 3 üst seviyeli endüstriyel kuruluşta, aynı kök neden ana ve alt kriterleri üzerinden saha uygulaması yapılmıştır. Kuruluşlar, endüstriyel kaza riski açısından ayırt edici bir sıralama sergilemiştir (B Kuruluşu= 0,420>, A Kuruluşu= 0,354 >, C Kuruluşu=  0,226). Önerilen metodolojinin, birden çok kriterin karşılaştırılmasını amaçlayan bu tür problemlerde uygun olduğu gösterilmiştir. AHP analizi ile nicel ve nitel değerlendirme kriterleri eş zamanlı olarak modele dâhil edilerek, uzman görüşleri üzerinden objektif bir sonuç sağlanmıştır. Tez çalışmasında elde edilen bulguların, İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) profesyonellerine rehberlik edeceği ve önemli bir kaynak teşkil edeceği düşünülmektedir.

Abstract:
Prevention of industrial accidents and minimizing their effects are among the highest priority occupational health and safety issues in our country as well as in all developed and developing countries. In this thesis, it is aimed to evaluate the accident risk of organizations according to the root causes of industrial accidents with Analytical Hierarchy Process (AHP) which is one of the multi-criteria decision-making methods (MCDM). In the first stage, in order to determine the root cause criteria, the data of occupational accidents with death and loss of limb between 2015-2020 in the chemical industry were evaluated with Pareto analysis using SGK statistics. As a result of the analysis, the main criteria that make up 80% of the accidents in the sector were determined. Then, the final main and sub-criteria that could be the root cause of industrial accidents were determined by conducting literature research and brainstorming studies, and these criteria were weighted over the opinions of the relevant experts using AHP analysis human errors, one of the main criteria, were determined as the most important criterion with 35% importance. This was followed by equipment errors with 20% importance and process errors with 19% importance. In the second stage, field application was carried out on the same root cause main and sub-criteria in the sample 3 high-level industrial establishments, again with the AHP analysis. Establishments showed a distinctive ranking in terms of industrial accident risk (Establishment B= 0.420>, Establishment A= 0.354 >, Establishment C= 0.226). The proposed methodology has been shown to be suitable for such problems aiming to compare multiple criteria. With the AHP analysis, quantitative and qualitative evaluation criteria were included in the model simultaneously, and an objective result was obtained through expert opinions. It is thought that the findings of this thesis are the guides to Occupational Health and Safety (OHS) professionals and they are important resources.