2000'li yıllarda İstanbul sahnelerinin repertuvar oluşumunda çevirinin konumu ve işlevi
The position and function of translation in the making of repertoires of Istanbul theaters in the 2000s
Yazar: MELDA ENGİNSU
Danışman: PROF. DR. İHSAN KEREM KARABOĞA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Devlet tiyatroları = State theatres ; Habitus = Habitus ; Tiyatro = Theatre ; Çeviri = Translation ; Özel tiyatro = Private theatre ; İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları = İstanbul Metropolitan Municipality City Theatre

Özet:
Tanzimat Fermanıyla birlikte başlayan Batılılaşma hareketi, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti topraklarında geleneksel tiyatrodan kopuş ve batılı anlamda tiyatroyla modernleşmeyi beraberinde getirmiştir. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte hız kazanan çeviri hareketi hem edebiyat hem de tiyatro alanını yeni ve güncel oyunlarla, kuramlarla ve fikirlerle tanıştırmaya devam etmiştir. 1940'larda başlayan sistematik ve devlet temelli çeviri harekatının Türk edebiyatına katkısı birçok araştırmada izlenmektedir. Osmanlı döneminden başlayarak hem biçim hem içerik olarak besleyici rol oynayan tiyatro çevirilerinin Türk tiyatro dizgesine katkıları da bilinmektedir. Bu çalışmanın öncül tohumlarını atan soru şudur: Genel anlamıyla çeviri çalışmaları edebiyat ve sanat dizgelerini kapsayan tiyatro alanında başlangıcı Tanzimat'tan olmakla birlikte Cumhuriyet dönemi ele alınacak şekilde Türkiye'de nasıl bir rol oynamıştır? Yaptığım araştırmalar kapsamında çalışmanın daha öznel sorusu şudur: 2000 yılından sonra İstanbul'da bulunan ödenekli tiyatro ve özel tiyatro sahnelerinde hangi çeviri oyunlar sahnelenmiş, hangi kaynak diller ve temalar ağırlıklı olarak tercih edilmiştir ve repertuvarlarda yer alan oyunlar, ödenekli ve özel tiyatroların kültürel eyleyicilik rollerini ve habituslarını nasıl etkilemiştir? Bu bağlamda çalışmada kullanılan Bourdieu'nün sosyal alan kuramında yer verdiği alan, habitus ve sermaye kavramları da çeviri tiyatro alanı kapsamında ele alınarak İstanbul'da sahne açan ödenekli ve özel tiyatroların repertuvarlarında bulunan ve sahnelenen çeviri oyunların kaynak dil ve klasik ile çağdaş oyun temalarına göre incelenmesi ve ödenekli ve özel tiyatroların repertuvar karşılaştırmasıyla Türkiye tiyatro alanında sahip oldukları hacimleri, kültürel dizgedeki yerleri belirlenecektir. Ayrıca çeviri politikalarının cumhuriyetin kuruluşundan itibaren oynadığı politik ve kültürel eyleyiciliğinin, tiyatro oyunları bağlamında devamlılığı irdelenmiş olacaktır.

Abstract:
The Westernization movement, which started with the Tanzimat, brought with it a break from traditional theater and modernization with theater in the western sense in the lands of the Ottoman and Turkish Republic. The translation movement, which gained momentum with the proclamation of the Republic, continued to introduce both literature and theater to new and contemporary plays, theories, and ideas. The contribution of the systematic and state-based translation movement, which started in the 1940s, to Turkish literature is observed in many studies. It is also known that theatrical translations, which played a nourishing role in both form and content starting from the Ottoman period, contributed to the Turkish theater system. The question that sheds the seeds of the premise of this study is this: What kind of a role did translation studies play in Turkey, in the field of theater, which covers literary and artistic systems, with the beginning of the Tanzimat, in the Republic period? The more subjective question of the study within the scope of the research I have done is: Which translated plays were staged in the paid theater and private theater stages in Istanbul after 2000, which source languages and themes were predominantly preferred, and the plays in the repertoires, the cultural activism roles of paid and private theaters and how did it affect their habitus? In this context, the field, habitus, and capital concepts used in Bourdieu's social field theory used in the study are handled within the scope of translation theater and the analysis of the translated plays in the repertoires of the subsidized and private theaters that set the stage in Istanbul according to the source language, classical and contemporary play themes. and by comparing the repertoire of subsidized and private theaters, the volumes they have in the field of theater in Turkey and their place in the cultural system will be determined. In addition, the continuity of the political and cultural agency of translation policies since the foundation of the republic will be examined in the context of theater plays.