Whitehead'in kozmoloji anlayışının ahlaki otonomi ile ilişkisi
The relation between Whitehead's understanding of cosmology and moral autonomy
Yazar: ELİF YAVUZYILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA ÇAKMAK
Giresun Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Tanrı'nın evrenle ilişkisi ve insanın özgürlüğü meselesi yüzyıllardır üzerinde konuşulan ve gelecekte de konuşulmaya devam edilmesi muhtemel önemli bir meseledir. 20. yüzyılın önemli düşünürlerinden Alfred North Whitehead kendi metafiziksel şemasını oluşturarak yeni bir kozmolojik bakış açısı teklifinde bulunmaktadır. Ona göre evren, tüm varlıkların birbirine karşı duyarlı olduğu canlı bir organizma şeklinde tasvir edilir. Dolayısıyla her varlık evrendeki diğer varlıklarla karşılıklı bir etkileşim halindedir. Evrendeki bu oluşum süreçlerinde Tanrı da aktif bir şekilde rol almaktadır. Dolayısıyla Tanrı, evrendeki değişimlerden etkilenmektedir. Tanrı'nın evrenle münasebeti O'nun oluşan bir mahiyete sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Whitehead Tanrı'yı asli doğa (primordial nature) ve oluşan doğa (consequent nature) şeklinde çift yönlü bir yapıya sahip olacak şekilde ele almaktadır. Tanrı, asli doğasıyla zamansal ilişkilerden bağımsız ve mutlaktır, oluşan yönüyle ise zamanın içinde ve her oluşum sürecinde kabul edilir. Ahlaki otonomiyi, insanın kendi yasasını kendisinin belirleyip ona göre hareket etmesi anlamında ahlakın kaynağı meselesi ve etkilerden uzak bir şekilde tercihte ve eylemde bulunması anlamında ahlaki özgürlük meselesiyle irtibatlı olarak ele almak mümkündür. Whitehead'e göre insan, aklıyla ahlaki değer yargılarına ulaşabilir. Bununla birlikte ahlakın temel kaynağı insanın tecrübe durumlarıdır. İnsan doğuştan itibaren irade ve eylem özgürlüğüne sahiptir. Tanrı'nın evrendeki özellikle ahlaki kötülüklerin var olması hususunda öznel amacı ile varlıkları her daim iyi eylemlerde bulunmaya sevk etmeyi hedef edinmesi ve evrendeki evrimsel süreci insanın meydana gelebileceği şekilde cezbetmesi şeklinde iki açıdan sorumlu olduğu kabul edilir. Tanrı'nın gelecek olaylara dair bilgisi meselesinde ebedi nesne kavramına yüklenen anlamın önemi ön plana çıkmaktadır. Whitehead'in metinlerindeki ifadeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde ona göre Tanrı'nın eylemlerin aksi yönde gerçekleşmesi halinde nasıl olacağı bilgisine sahip olması gerekir. Bu nedenle ebedi nesnelerin, çerçevesi belli ölçülerde çizilmiş potansiyel durumlar şeklinde anlaşılması daha doğru gibi gözükmektedir.

Anahtar Kelimeler: A. N. Whitehead, Kozmoloji, Tanrı, Ahlaki Otonomi, İrade Özgürlüğü.

Abstract:
The question of God's relationship with the universe and human freedom is a significant issue that has been discussed for centuries and is likely to continue to be discussed in the future. Alfred North Whitehead, an important 20th century thinker, proposed a new cosmological perspective by creating his own metaphysical schema. According to him, the universe is depicted as a living organism in which all beings are sensitive to each other. Therefore, every being is in a mutual interaction with other beings in the universe. God also plays an active role in these formation processes in the universe. Therefore, God is affected by the changes in the universe. God's relationship with the universe stems from the fact that He has a constituted nature. Whitehead considers God as having a bidirectional structure in the form of primordial nature and consequent nature. With his primordial nature, God is absolute and independent of temporal relations, whereas with his consequent nature, God is considered to be in time and in the process of every formation. It is possible to consider moral autonomy in relation to the issue of the source of morality, in the sense that human beings determine their own laws and act accordingly, and the issue of moral freedom, in the sense that they make choices and act free from influences. According to Whitehead, human beings can reach moral value judgments with their reason. However, the main source of morality is human experience. Human beings have freedom of will and action from birth. It is accepted that God is responsible for the existence of moral evils in the universe in two respects: His subjective purpose of always aiming to lead beings to perform good actions and attracting the evolutionary process in the universe in such a way that human beings can come into existence. In the matter of God's knowledge of future events, the importance of the meaning attributed to the concept of eternal object comes to the fore. When the statements in Whitehead's texts are evaluated as a whole, according to him, God must have the knowledge of how actions would be if they were to occur in the opposite direction. For this reason, it seems more accurate to understand eternal objects as potential states of affairs whose framework is drawn to a certain extent.

Key Words: A. N. Whitehead, Cosmology, God, Moral Autonomy, Freedom of Will.