Kur'an'da hidayet teolojisi
Theories regarding spiritual direction in the Quran
Yazar: YUSUF AKBAŞ
Danışman: PROF. DR. AHMET AKBULUT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Ahlak = Morality ; Biliş = Cognition ; Fıtrat = Religious capability ; Hakikat = Truth ; Hidayet = Right way ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kurtuluş = Independence ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmada, Kur'an ışığında hidayet teolojisi ve tarih içerisinde dini geleneklerde oluşan kurtuluş anlayışları genel hatlarıyla incelenmiştir.
Giriş bölümünde Yahudi, Hıristiyan ve Müslüman geleneğinde kurtarıcı inancının oluşum ve gelişim süreçleri ele alınmıştır. Şiî gelenekte temelleri atılan ve özellikle Sünnî tasavvuf geleneğiyle Müslüman toplumlarda yayılan kurtuluş anlayışı, günümüzde birçok mezhep, tarikat ve tasavvuf geleneğinde varlığını sürdürmektedir. Biz de bu geleneklerdeki kurtuluş anlayışlarını ortaya koymaya çalıştık. Çalışmanın ana eksenini oluşturan ve adına 'Kur'an'da Hidayet Teolojisi' dediğimiz süreci Kur'an merkezli olarak irdeledik. Yahudi, Hıristiyan ve Müslüman geleneğinde yer bulan kurtuluş teolojisi anlayışıyla Kur'an'ın insanlığa sunduğu hidayet teolojisini karşılaştırıp değerlendirdik.
Birinci bölümde insanın fıtrî kapasitesi, hidayetin varlıksal temelleri, hidayetin hakikat ve varlık ile olan ilişkisi temellendirilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde hidayetin bilişsel temelleri, insanın bilişsel yetenekleri ve Kur'an'ın bilişsel içeriği ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde ise insanın hidayete erişiminin varlıksal ve bilişsel olmasının yanında ahlakî bir süreç olduğu ortaya koyulmaya çalışmıştır. Son olarak hidayetin önündeki fıtrî, geleneksel, siyasi, kültürel, toplumsal, bireysel ve psiko ahlâkî engeller tartışılmıştır.

Abstract:
In this research, we tried to analyse the situation of the human being on the Divine Test in this process. In the introduction, we examined the religious traditions that emerged in the historical process and linked human liberation to a savior. We dwelled on the reflections of these traditions to the present. In the first and second parts, we evaluated the process that we call "Spiriual Direction Theology in the Qur'an", which forms the basis of our research. We analysed the existential potential of human beings in the first part, cognitive abilities in the second part and the moral foundations of spiritual direction in the third part.
In the preamble, the formation and development processes of the Messianism (the belief in the advent of a messiah who acts as the savior or liberator of a group of people) in the Jewish, Christian and Muslim traditions are addressed. The understanding of salvation, whose foundations are laid in the Shia tradition and spread especially in the Muslim societies with the Sunni Sufi tradition, continues to exist in many religious sects and Sufi traditions today. We tried to present their understanding of salvation in these traditions. We have studied the process that constitutes the main axis of the work and which we call "Salvation Theology in The Qur'an". We compared the salvation theology in The Qur'an to the salvation theologies in Jewish, Christian and Muslim traditions.
In the first part, it is tried to found the Fitrah ( the original disposition of the human) capacity of the human, the existential foundations of salvation, the relationship of salvation with truth and being. In the second part, the cognitive foundations of salvation, the cognitive abilities of man and the cognitive content of the Qur'an are presented. In the third chapter, it is tried to reveal that human's achieving to salvation is a moral process, as well as an intellectual and cognitive one. Finally, the fitrah (the original disposition of the human), traditional, political, cultural, social, individual and psychological moral barriers to salvation were discussed.