Bazı Salvia (adaçayı) türlerinin biyolojik ve kimyasal yönden incelenmesi
Biological and chemical analyse of some Salvia (sage) species
Yazar: HAVA BATIBAY
Danışman: PROF. DR. BERRİN ZİYADANOĞULLARI ; YRD. DOÇ. DR. ELİF VARHAN ORAL
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kimya Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Kimya = Chemistry

Özet:
Salvia türleri dünya üzerinde 220' ye yakın cins ve 4000' e yakın tür ile temsil edilen Lamiaceae familyasının üyeleridirler. Dünyada en çok Türkiye ve Akdeniz bölgesinde doğal yayılış göstermesine rağmen, hemen hemen tüm habitat türlerinde ve yüksekliklerde yetişebilen Lamiaceae familyasının dünyada yayılış göstermediği çok az bölge bulunmaktadır. Türkiye'de 46 cins ve bunlara ait 586 tür ile temsil edilmekte ve bu türlerin de yaklaşık 239 tanesi endemiktir. Salvia cinsi Türkiye'de 45'i endemik olmak üzere 89 tür ile temsil edilmektedir. Eski zamanlardan beri şifalı bitki olarak dünyanın birçok yerinde kullanılmaktadır. Salvia türleri, ağrıdan epilepsiye kadar özellikle soğuk algınlığı, bronşit, tüberküloz, kanama, menstrual bozukluklar karın ağrısı, baş ağrısı, hazımsızlık ve kalp rahatsızlıkları gibi atmıştan fazla hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Ayrıca Salvia türlerinin kozmetik, gıda, boya ve ilaç sanayisinde de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Bu çalışmada 8 farklı Salvia türünün (Salvia staminea, Salvia macrochlamys, Salvia kronenburgii, Salvia pachystachys, Salvia spinosa, Salvia blepharochlaena, Salvia suffruticosa, Salvia sclarea) çiçek, yaprak, dal ve kök kısımları ve bu kısımlardan karışımları oluşturulmuş ve daha sonra bu 8 türün 5 kısmının etanol ekstreleri hazırlanmıştır.  Bu ekstrelerin toplam fenolik-flavonoit miktarlarının tespiti, β-karoten renk açılımı, DPPH serbest radikali giderimi, ABTS katyon radikali giderimi ve Cuprac yöntemleri ile antioksidan aktiviteleri  ve Ellman yöntemi ile antikolinesteraz aktivitelerinin tayini yapılmıştır. Ayrıca hazırlanan ekstrelerin, LC-MS/MS ile bazı fenolik ve flavonoid bileşiklerin miktarsal tayinleri ve sonuçların kemometrik değerlendirilmesi yapılmıştır.
Antioksidan yöntemlerde en aktif ekstrelere baktığımızda DPPH yönteminde SP-F ekstresi (IC50: 22.52±0.11), ABTS yönteminde SB-R (IC50: 5.40±0.67), β-karoten-linoleik asit yönteminde SSt-R (IC50: 20.49±0.37) ve CUPRAC yönteminde ise SB-M ekstresi (3.291±0.31) olduğu belirlenmiştir. Çalışılan türler arasında toplam fenolik içerik bakımından SSp-R ekstresinin (283.43±18.83µg pirokatekole eşdeğer/mg ekstre) en zengin olduğu, flavonoid içerik bakımından ise SSf-M ekstresinin (53.81±0.39µg kersetine eşdeğer/mg ekstre) en zengin olduğu tespit edilmiştir.  Türlerin antikolinesteraz aktivite sonuçlarına baktığımızda BChE' ye karşı en iyi aktiviteyi SSp-L ekstresinin  (81.22± 1.67) gösterdiği belirlenmiştir. Ekstrelerin LC-MS/MS sonuçlarına baktığımızda ise tüm ekstrelerin fenolik bileşiklerce zengin olduğu belirlenmiş ve özellikle yüksek miktarda rozmarinik asit içerdikleri belirlenmiştir. Çalışılan türlerin zengin fenolik içeriğine ve yüksek antioksidan potansiyellerine bakıldığında tüm türlerin gıda koruyucu katkı maddesi olma potansiyellerinin olduğu söylenebilir.
Anahtar Kelimeler: Salvia, Antioksidan, Antikolinesteraz, LC-MS/MS, Kemometri

Abstract:
Salvia L. genus is member of Lamiaceae family which exists approximately 220 genus and 4000 species on the World. Althought it shows mpst natural distribution in Turkey and mediterranean region on the world, almost it can be grown in all habitat types and heights. Lamiaceae family is represented 46 genus and 586 species in Turkey and about 239 species of them are endemic. Salvia L. genus is represented about 89 species in Turkey and 45 species of them are endemic. Since ancient times, Salvia species have been used in folk medicine in many parts of world. Salvia species are used for treatment of more than sixty diseases such as, colds, bronchitis, tuberculosis, bleedingi menstrual disorders, stomachache, headache, indigestion and heart disorders. Salvia species are also widely used in the cosmetics, food, dye and pharmaceutical industries. İn this study different part of (flowers, leaves, branches, root ant mix of these parts) 8 different Salvia species (Salvia staminea, Salvia macrochlamys, Salvia kronenburgii, Salvia pachystachys, Salvia spinosa, Salvia blepharochlaena, Salvia suffruticosa, Salvia sclarea) were prepared and then ethanol extracts of these 5 parts of each species were prepared. The phenolic and flavonoid contents (determined as pyrocatechol and quercetin equivalents, respectively), antioxidant activity (DPPH free radical scavenging, β-carotene bleaching assay, CUPRAC methods, ABTS cation radical scavenging) and anticholinesterase activities by Ellman method of these extracts were determined. İn addition quantitative determination of some phenolic and flavonoid compounds by LC-MS/MS and chemometric evaluation of the result were performed.
When we look at the most active extracts in antioxidant methods, for DPPH SP-F (IC50:22.52±0.11), for ABTS methods SB-R (IC50: 5.40±0.67), for β-carotene method SSt-R (IC50: 20.49±0.37) and CUPRAC method SB-M (3.291±0.31) extracts were the most active ectracts in the studied methods. İt was found that in total phenolic content SSp-R (283.43±18.83 µg pyrocatechol eqivalent/mg extract) and in total flavonoid content SSf-M extract (53.81±0.39 µg quercetin eqivalent /mg extract) was richest extracts in studied species. When we looked at the anticholinesterase activity results of the species, it was determined that SSp-L extract (81.22±1.67) showed the best activity against BChE. When we look at the LC-MS/MS results of the extracts, it was determined that all the extracts were rich in phenolic compounds and it was determined that they contain especially high amount of rosmarinic acid. When we look at the rich phenolic contents and high antioxidant potantials of the species have the potantial to be food additives.
Keywords : Salvia, Antioxidan, Anticholinesterase, LC-MS/MS, Chemometri