Türkiye'nin toplumsal metabolizması: Metal ve metal dışı madenlerin metabolik profili
Social metabolism of Turkey: Metabolic profile of metallic and nonmetallic minerals
Yazar: HACER SELAMOĞLU ÇAĞLAYAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET YETİŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyal Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Metabolik profil = Metabolic profil ; Toplumsal metabolizma = Social metabolism ; Tüketim = Consumption

Özet:
Toplum ve doğa ilişkisini açıklamaya çalışan toplumsal metabolizma, biyolojik anlamıyla analoji kurularak toplum veya ekonomilerin bir metabolizması olduğunu varsayar. Toplumların, madde girdilerini doğadan alırken çıktılarının doğaya dönmesini sağlayan ve bunu sürdüren enerji ve madde akışını organize etme biçimleri vardır.
Bu tez kapsamında toplumsal metabolizma yaklaşımı hesaplama yöntemi Madde Akış Hesabı (MAH) kullanılarak 1960-2015 döneminde Türkiye'nin metal, metal dışı madenler ve bunların toplamına yönelik metabolik profili incelenmiştir.
MAH göstergeleri ile Türkiye'nin metal ve metal dışı madenlerinin Yurt İçi Çıkarım (YÇ), Doğrudan Madde Girdisi (DMG), İthalat, İhracat, Fiziksel Ticaret Dengesi (FTD), Yurt İçi Madde Tüketimi (YMT) hesaplanmıştır. Madde akışlarında bu göstergelerin artış ve azalış eğilimlerinin Türkiye ekonomik tarihi dönemleriyle 1962-1976, 1977-1979, 1980-1988, 1989-1997, 1998-2009 uyum içinde olduğu görülmüştür. Ekonomik durgunluklar, krizler döneminde metabolik hız düşerken ekonomik büyümenin yükseldiği dönemlerde yükselişler gözlenmiştir. Tezde fiziksel veriler kullanılarak yapılan analizin, iktisadi ve parasal verilerle yapılan analizle desteklendiği görülmüştür. 1962-1976 arası metabolik hız artarken, 1977-1979 arası düşüş göstermiş, 1980-1988 arası genel artış eğilimi göstermiş ve 1989'dan 2015'e kadar 1994, 2001, 2008-2009 kriz dönemlerinde azalması dışında sürekli artış eğilimi göstermiştir.
Metabolik hız, metal madenler, metal dışı madenler ve toplam madenler açısından 1960 yılı için sırasıyla 0,17 ton/kişi, 1,14 ton/kişi ve 1,31 ton/kişi ton ve 2015 yılı için sırasıyla 0,63 ton/kişi, 8,75 ton/kişi ve 9,39 ton/kişi olarak hesaplanmıştır.
Çalışmada FTD göstergesi ile dış kaynaklara olan bağımlılık fiziksel olarak ölçülmüştür. Metal madenler açısından 1960-2015 yılları pozitif değerlerle dış kaynaklara olan bağımlılık tespit edilmiştir. Metal dışı madenlerde ise Türkiye 1982, 1984-1989, 1994, 2001-2015 yıllarında net ihracatçı konumundadır, bu yıllar dışında ithalatçı konumundadır. Bu durum metal dışı madenler ve metal madenler toplamında da 1988, 2004 ve 2010-2014 yılları hariç pozitif FTD değerleriyle net ithalatçı durumu ortaya koymuştur.
Yakın dönem için AB ülkeleriyle karşılaştırma yapılmış ve Türkiye'nin metabolik hızının 2010'da AB ülkeleri ortalaması altında iken 2014'te metabolik hızının AB ülkeleri ortalamasının üzerine çıktığı tespit edilmiştir.
Bir diğer önemli sonuç ise ekonomik olarak gelişmekte olan Türkiye'nin GSYH/kişi ve YMT/kişi arasındaki ilişkiye bakıldığında ekonomik gelişimi kaynak tüketimi ile korelasyon göstermesidir, böylece GSYH/kişi göstergesi artışının madde tüketimi ile eşleştiği tespit edilmiştir.
Çalışılan dönemdeki nüfus yoğunluğu artışı ve diğer taraftan metabolik hızın sürekli artış eğilimi kaynaklar üzerindeki baskı ve ekosistemde bozulmaların artacağını ima etmektedir. Gelişmekte olan Türkiye'nin sürdürülebilirliğinin sağlanması için planlama politikalarında Türkiye'nin metabolik profilinin tüm madde grupları için takip edilmesinin, MAH yönteminin Ulusal Hesaplama Sistemi'nin bir parçası haline gelmesinin, kaynak kullanımı ve verimliliğine ilişkin göstergelerin izlenmesinin faydalı olacağı sonucuna varılmıştır.

Anahtar kelimeler: Toplumsal metabolizma, madde akış hesabı, metabolik profil, yurt içi madde tüketimi, metabolik hız.

Abstract:
Social metabolism describing the society-environment relation assumes that the societies or the economies has a metabolism by drawing analogy with its biological usage. Societies organize the sustainability of their material and energy flow that ensures to get materials' input from the environment and return outputs to the environment. 
In this study Material Flow Accounting (MFA) methodology of social metabolism was used to investigate the metabolic profile of Turkey for the period 1960-2015 for metal and non-metal ores. 
Domestic Extraction (DE), Imports, Exports, Direct Material Input (DMI), Domestic Material Consumption (DMC), Physical Trade Balance (PTB) indicators were calculated. Material flows were observed in parallel with the Turkish economical historical classification 1962-1976, 1977-1979, 1980-1988, 1989-1997, 1998-2009 through these indicators' trends. The analysis of this study in physical terms is supported by the economic analysis in monetary terms. Metabolic rate decreased with the economic recession and crisis while increasing in economic growth periods. In 1962-1976 period metabolic rate was increased, 1977-1979 it decreased, 1980-1988 period showed an increasing trend and for 1989-2015 period except the crisis 1994, 2001, 2008-2009 metabolic rate continually increased. 
Metabolic rate for 1960 was calculated as 0,17 tonnes/capita, 1,14 tonnes/capita and 1,31 tonnes/capita for metal, non-metal ores and their sum, respectively. 
Dependence on outsourcing was physically analyzed with the indicator PTB. For the studied whole period metal ores showed dependence on outsourcing. For non-metal ores Turkey was observed as a net exporter in 1982, 1984-1989, 1994, 2001-2015, these years as a net importer. For the total of the ores except 1988, 2004, 2010-2014 FTD was positive implying that the imports are bigger than exports. 
Turkey's metabolic rate were under the average of EU countries in 2010 whereas higher in 2014 according to DMC/capita comparison. 
The other important result of this study was the highly correlated relation between DMC/capita and GDP/capita, showing that economic growth couples with material consumption. 
For the studied period continuous growth trend of population density and also metabolic rate implies the growth of pressures on resources and degradation of the ecosystem. It is concluded that metabolic profile for all the materials should be analyzed and followed, MFA methodology should be a part of National Accounting System, resource usage and resource efficiency indicators should be accounted for sustainable development of the developing country Turkey. 

Key words: social metabolism, material flow analysis, metabolic profile, domestic material consumption, metabolic rate.