Hanefî usulünde sahâbe
Companions in Hanafi usul
Yazar: FURKAN YÜKSEL
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÖZŞENEL
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Sahâbe nesli, Hz. Peygamber ile bizzat görüşmüş ve onun öğretileri doğrultusunda yetişmiş bireylerden oluşmaktadır. Bu nesil, İslâmî ilimlerin vücûd bulmasında temel dinamiklerden biri olmuştur. Sahâbîlerin sözleri ve uygulamaları, İslâmî ilimlerin pek çok alanında temel referans noktalarından birini teşkil eder. Sahâbîlere atfedilen bu değer, onların vahyin inişine tanıklık etmiş ve Hz. Peygamber'in uygulamalarını doğrudan gözlemlemiş olmalarına dayanmaktadır. Bu durum, sahâbe neslinin dini metinleri anlama ve yorumlamada daha yetkin olduğu düşüncesine vesile olmuştur. Bu yaklaşım, sahâbenin Hz. Peygamber'in öğretilerini doğrudan bir hoca-talebe ilişkisi çerçevesinde edinmiş olmalarına matuftur.

Sahâbîlerin sahip olduğu bu konum ve öneme rağmen, İslâmî ilimlerin her disiplininin sahâbî anlayışı aynı olmamıştır. Bu çalışma, Hanefî usûlcülerin sahâbe anlayışını ele almayı hedeflemektedir. Bu amaca ulaşmak için belirli bir zaman sınırlamasına bağlı kalmaksızın, dönemsel olarak temsil kabiliyeti yüksek matbu temel Hanefî fıkıh usulü metinleri esas alınmıştır. Geniş bir zaman diliminin ele alınmasındaki gaye Hanefî usûlcülerinin sahâbî tasavvurlarının bütüncül bir tespiti ve mezhebin sahâbî algısının dönemsel olarak geçirdiği değişim ve dönüşümün ortaya çıkarılmasıdır. Bu hedef doğrultusunda çalışmada, literatür taraması ve mukayeseli yöntem kullanılmıştır. Böylece hem Hanefî mezhebi içindeki değişimlerin izlenmesi hem de hadis ehlinin anlayışıyla farklılaştığı noktaların tespiti mümkün olmuştur.

Bu çalışma, Hanefî bakış açısıyla sahâbenin tanımı, taksimi, adâleti ve zabtı gibi konuların yanı sıra mürsel rivayetler ve Ebû Hureyre, Enes b. Mâlik gibi sahâbîlerin rivayetlerine yönelik değerlendirmeleri ele almayı amaçlamaktadır. Ayrıca sünnetin tanımı ve kapsamı sahâbenin kullandığı bazı terimler bağlamında tartışılmış; haberlerin reddine ilişkin râvî kaynaklı nedenler ve sahâbenin bazı rivayetlerle ilgili tutumları incelenmiştir. Son olarak, rivayet eserlerinde yer alan sahâbe görüşlerinin fıkhî meselelerde nasıl algılandığı ve değerlendirildiğine dair tespitler yapılmıştır. Ayrıca sahâbe kavlinin delil değeri ile onun kıyâs ve icmâyla olan ilişkisi etrafındaki meselelere değinilmiştir. Netice olarak Hanefî usûlcülerin sahâbe tasavvurlarında belli sebeplere binaen dönemsel olarak değişim ve dönüşümlerin izlerine rastlanılmış ve tek düze bir sahâbî algılarının olmadığı tespit edilmiştir.

Abstract:
The generation of companions are individuals who saw the Prophet and were raised in accordance with his teachings. This generation has been one of the fundamental dynamics in the emergence of Islamic sciences. Because the words and practices of the companions constitute basic reference points in many fields of Islamic sciences. This value given to the companions is based on the idea that this generation understands religious texts better because they personally observed the revelation and practices of the Prophet, the source of religion. This understanding is based on the fact that the companions took over the teachings of the Prophet through a teacher-student relationship.
Despite this importance of the companions, the understanding of the companions of every discipline of Islamic sciences has not been the same. This study aims to address the understanding of the companions of the Hanafi sect, especially the Hanafi scholars. In order to achieve this aim, the works of Hanafi scholars, who are periodically representative and have high representational ability, without being subject to any temporal limitation, have constituted the main sources of the study. The purpose of covering a wide period of time is to determine the Hanafi scholars' vision of the companions in their entirety and to reveal the periodic change and transformation of the sect's perception of the companions. Therefore, in order to achieve the mentioned goal, a literature review and comparative method was followed in the study. Thus, it was possible to follow the changes within the Hanafi sect and to identify the points where it differs from the understanding of the hadith scholars.
In general, in this study, from the Hanafi point of view, focuses on the definition of the companions, division, justice, records, mursals, revealing the view of the narrations of the companions such as Abu Hurayra, Anas b. Mâlik etc. discussion of the scope of the sunnah in the context of the description of the sunnah and some words used by the companions, the failure of the companions to act on the news, the rejection of the news originating from the narrator. In addition, it aims to make some determinations about how the statements of the companions in the narrated works are perceived and evaluated on fiqh issues. In addition, the issues surrounding the evidential value of kavlu's-sahâbî and its relationship with qiyas and ijma will be touched upon. As a result, it has been observed that there are traces of periodic change and transformation in the vision of the companions of Hanafi scholars, due to certain reasons. It can not be Saîd that he had a uniform perception of the Companions.