Kerkük merkez ağzının diğer Irak Türkmen ağızlarıyla karşılaştırmalı biçim bilgisi (Türetim morfolojisi)
Comparative morphology of Kirkuk central dialect with other Iraqi Türkmen dialects (Derivative morphology)
Yazar: DALYA YAWZ SALAH SALAH
Danışman: DOÇ. DR. MURAT KÜÇÜK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ağızlar = Dialects ; Biçimbilim = Morphology ; Dil bilgisi-yapım ekleri = Grammar-constructive affix ; Irak Türkleri = Iraq Turkish ; Irak-Kerkük = Iraq-Kirkut ; Karşılaştırmalı dil bilim = Comparative linquistics ; Sözlük = Dictionary ; Türkmen ağzı = Turkmen dialect

Özet:
Kerkük Merkez Ağzının Diğer Irak Türkmen Ağızlarıyla Karşılaştırmalı Biçim
Bilgisi (Türetim Morfolojisi) adlı yüksek lisans tezinde Doğu Oğuz grubunun güney
kolunda yer alan Kerkük Türkmen ağzı, biçim bilgisi açısından ele alınıp bölgede
Türkmenlerin konuştuğu diğer ağızlarla karşılaştırılmıştır. Bu yüksek lisans tezi üç ana
bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde Irak coğrafyası, Irak Coğrafyasında Türkmenler ve yaşadıkları
bölgelerin tarihleri hakkında bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca bölgede yaşayan
Türkmenlerin kimler oldukları ve bölgeye nereden geldiklerinden bahsedilirken
Türkmenlerin kültürlerine ve konuştukları dil ve ağızın özelliklerine de değinilmiştir.
Çalışmanın ikinci bölümü çalışmaya temel teşkil eden biçim bilgisi ve yapım
eklerinden oluşturulmuştur. Bu bölümde yararlanılan yazılı kaynaklardan ve derlenerek
yazılı formata dönüştürülen metinler üzerinden Kerkük, Erbil, Telafer ve Tuzhurmatu
şehri Türkmenlerinin ağız özellikleri karşılaştırmalı olarak yapım ekleri dikkate alınarak
değerlendirilmiştir. Bu bölümde biçim bilgisi başlığı altında Kerkük, Erbil, Telafer ve
Tuzhurmatu Türkmen ağızlarının yapım ve türetim morfolojisi çalışılmıştır. Bölüm içinde
verilen yapım eklerinin temel işlevleri örneklerle açıklanmıştır.
Çalışmanın üçüncü bölümünde Kerkük, Erbil, Telafer ve Tuzhurmatu şehri
Türkmenlerinin ağız özellikleri dikkate alınarak bu ağızlar içinde kullanılan sözcüklerin
türlerine yer verilmiştir.
Sonuç bölümünde ise Kerkük, Erbil, Telafer ve Tuzhurmatu şehri Türkmenlerinin
ağız özellikleri dikkate alınarak yapılan karşılaştırmalarda Türkiye Türkçesinin biçim
özellikleri bakımından ortaya çıkan farklılıklar tespitler halinde verilmiştir.
Metinler ve Şiirler bölümünde Kerkük, Erbil, Telafer ve Tuzhurmatu şehirlerinde
yaşayan Türkmenlerin konuşmaları kayda alınmış, bu kayıtlar titiz bir biçimde
çözümlenerek ses tespiti yapılmış, daha sonra konuşmalar çeviri yazı yöntemiyle yazılı
metne aktarılmıştır. Ayrıca bölge ile ilgili eserler veren araştırmacıların çalışmalarından
da yararlanılmıştır.
Tezin son bölümünü Sözlük oluşturmaktadır. Bu sözlük Kerkük, Erbil, Telafer ve
Tuzhurmatu şehirlerinde yaşayan Türkmenlerin ağız özellikleri ve kullandıkları sözcük
ve eklerin özelliklerinin ortaya çıkarılması için derlenen metinlerden oluşturulmuştur.
Anahtar sözcükler: Irak Türkmen ağızları, yapım ekleri, sözcük türleri, türetim
morfolojisi.

Abstract:
In the master's thesis titled Comparative Morphology of Kirkuk Central Dialect
with Other Iraqi Turkmen Dialects (Derivative Morphology), Kirkuk Turkmen dialect,
which is located in the southern branch of the Eastern Oghuz group, was discussed in
terms of morphology and compared with other dialects spoken by Turkmens in the region.
This master thesis consists of three main parts.
In the first part, information about the geography of Iraq, the Turkmens in the Iraqi
Geography and the history of the regions they live in is given. In addition, while talking
about who the Turkmen living in the region are and where they came from, the cultures
of the Turkmens and the features of the language and dialect they speak are also
mentioned.
The second part of the study is composed of morphology and construction suffixes
that form the basis of the study. In this section, the dialect characteristics of the Turkmens
of Kirkuk, Erbil, Telafer and Tuzhurmatu cities have been evaluated comparatively by
taking into account the construction affixes, through the written sources used and the texts
that have been compiled and converted into written format. In this section, under the
heading of morphology, the production and derivational morphology of Kirkuk, Erbil,
Telafer and Tuzhurmatu Turkmen dialects has been studied. The basic functions of the
affixes given in the chapter are explained with examples.
In the third part of the study, the types of words used in these dialects are given
considering the dialect characteristics of the Turkmens of Kirkuk, Erbil, Talafer and
Tuzhurmatu.
In the conclusion part, the differences that emerged in terms of the morphological
features of Turkey Turkish in the comparisons made by considering the dialect
characteristics of the Turkmens of Kirkuk, Erbil, Talafer and Tuzhurmatu are given as
determinations.
In the Texts and Poems section, the speeches of the Turkmens living in the cities
of Kirkuk, Erbil, Talafer and Tuzhurmatu were recorded, these recordings were
meticulously analyzed and the sound was determined, and then the speeches were
transferred to the written text with the transcription method. In addition, the studies of
researchers who produced works related to the region were also used.
The last part of the thesis is the Dictionary. This dictionary was created from the
texts compiled in order to reveal the dialect characteristics of the Turkmen living in the
cities of Kirkuk, Erbil, Telafer and Tuzhurmatu and the characteristics of the words and
suffixes they use.
Key words: Iraqi Turkmen dialects, suffixes, word types, derivational
morphology.