Descartes, Spinoza, Leibniz: Töz anlayışları üzerine bir inceleme
Descartes, Spinoza, Leibniz: An investigation on their understanding of substance
Yazar: EDA HAYRİOĞULLARI
Danışman: PROF. DR. YAVUZ KILIÇ
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Descartes = Descartes ; Leibniz, Gottfried Wilhelm = Leibniz, Gottfried Wilhelm ; Modern felsefe = Modern philosophy ; Spinoza, Baruch = Spinoza, Baruch ; Töz = Substance

Özet:
Descartes, Spinoza ve Leibniz'i birleştiren en temel unsur olarak genellikle rasyonalist epistemolojik programları gösterilmektedir. Ancak söz konusu filozofların birarada düşünülebileceği tek olanaklı bağlam bu değildir. Rasyonalist bilgi kuramı kadar incelenmiş olmasa da Descartes, Spinoza ve Leibniz, ontolojide de ortak bir zeminde, töz öğretisinde buluşurlar. Aristoteles'in varlık araştırmalarına dayanan geleneksel töz öğretisi, onun ortaçağdaki yorumcuları tarafından da büyük ölçüde kabul görmüş ve süreklilik göstermiştir. Descartes, Spinoza ve Leibniz'in de varlık felsefelerini töz temelinde inşa ettikleri görülmektedir. Ancak geleneksel töz öğretisi ile benzerlikler taşımalarına rağmen, bu düşünürlerin töz öğretileri ondan birçok noktada farklılaşarak töz temelli modern bir varlık anlayışının de çerçevesini oluşturmuştur. Bu çalışmada, töze dayalı bu modern varlık anlayışını ortaya koymak ve yapısını ve sınırlarını belirlemek amacıyla Descartes, Spinoza ve Leibniz'in töz anlayışları incelenmiştir.
Bu incelemede ilk olarak, Descartes'ın töz öğretisi tarihsel bir bağlamda ele alınmış ve bu öğretinin felsefi bir amaçla oluşturulduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Descartes'ın özne olmak ve bağımsızlık ölçütlerine dayalı iki farklı töz tanımı sunduğu, ancak onu öğretisinde asıl ayırt edici yönün sonsuzlukla da bağlantılı olan bağımsızlık temelli töz tanımıyla ortaya çıktığı vurgulanmıştır. Descartes'ın düşünen tözü, idealar kuramı ve düşünce yetileri temelinde çözümlenmiş ve onun ruhun kapsamını daraltıp düşüncenin kapsamını genişlettiği ileri sürülmüştür. Son olarak, cisimsel tözün özünün uzam olarak kabul edilmesinin, fizikte benimsenen mekanizmin türünü de belirlediği ifade edilmiştir.
İkinci bölümde, Spinoza'nın töz öğretisinin bağımsızlık ölçütüne dayanan töz öğretileri arasında olduğu ve ontolojik bağımsızlık dışında kavramsal bir bağımsızlık da tanımlayarak aynı kategorideki diğer töz öğretilerinden ayrıldığı iddia edilmiştir. Ayrıca, tözün özünü güç ve sonsuzluk kavramlarıyla ele almasının da özgünlüğü vurgulanmıştır. Spinoza'nın töz ve sıfat arasında kurduğu ilişki, birlik ve çokluk problemi temelinde tartışılmış ve bu öğelerin sonsuz oluşlarının gerektirebileceği perspektif değişimine dikkat çekilmiştir. Ayrıca, töz ve sıfat arasında tanımlanan ifade etme ilişkisi ve bu ilişkinin dinamik yönünün Spinoza'nın töz ontolojisine getirdiği yenilikçi perspektifin katkıları olduğu belirtilmiştir. Daha sonra, töz ve kip arasındaki ilişkiye dair alternatif yorumlar ele alınmış ve bu tartışmanın çözümünün töz ölçütü seçimine bağlı olabileceği ifade edilmiştir. Tözün belirlenimlerinin ele alındığı son kısımda ise Spinoza'nın Tanrı'yı doğaya indirgemediği, doğayı Natura naturans kavramıyla Tanrısallığa doğru genişlettiği iddia edilmiştir.
Üçüncü bölümde, Leibniz'in töz öğretisi analitik, dinamik ve monadik töz anlayışı olarak kronolojik bir doğrultuda ve üç başlık altında incelenmiştir. Leibniz'in analitik töz görüşünün çekirdeğini oluşturan tözün bireysel kavramı anlayışı, onun doğruluk kuramıyla bağlantılı bir biçimde ele alınarak, töz ve kip arasındaki ilişkinin zorunlu bir bağa dönüşmesi vurgulanmıştır. Leibniz'in etkinlik olarak töz tanımına dayalı olan dinamik töz görüşünün onun Descartes'ın cisimsel töz anlayışına dair eleştirileri sonucunda ortaya çıktığı ileri sürülmüştür. Bu bölümde son olarak Leibniz'in birlik ve yalınlık temelinde ele aldığı monadik töz anlayışının ortaya koyduğu sonsuz varlık hiyerarşisi ve buna dayalı dünya görüşü incelenmiştir.
Sonuç bölümünde ise, Descartes, Spinoza ve Leibniz'in benzer töz tanımlarından yola çıkarak, farklı ontolojiler ortaya koydukları tespit edilmiştir. Farklılıklarına rağmen bu üç düşünürün de tözü sonsuzlukla ve Tanrı ile bağlantılı bir biçimde düşündükleri görülmüştür. Erken modern döneme ait geleneksel töz anlayışından farklı bir töz anlayışından bahsedilebileceği ve bu anlayışın da töz ontolojisine yaptığı en büyük katkıların başında kip kategorisinin ortaya çıkarılması olduğu iddia edilmiştir.

Abstract:
Descartes, Spinoza and Leibniz are generally considered to be united by their rationalist epistemological programme. However, this is not the only possible context in which these philosophers can be considered together. Although not as much studied as the rationalist epistemology, Descartes, Spinoza and Leibniz also meet on a common ground in ontology, namely on the doctrine of substance. The traditional doctrine of substance, based on Aristotle's investigations of being, was largely accepted by his medieval commentators and remained in continuity. Descartes, Spinoza and Leibniz also constructed their philosophies of being on the basis of substance. However, although they share similarities with the traditional doctrine of substance, these thinkers' doctrines of substance diverged from it at many points and thus formed the framework of a modern conception of being based on substance. In this study, Descartes, Spinoza and Leibniz's conceptions of substance are analysed in order to reveal this modern conception of being based on substance as well as to determine its structure and limits.
Firstly, Descartes' doctrine of substance is addressed in a historical context and it is attempted to show that this doctrine was created for a philosophical purpose. It is emphasised that Descartes offers two different definitions of substance based on the criteria of being a subject and independence, but the main distinctive aspect of his doctrine appears with the definition of substance based on independence, which is also related to infinity. Descartes' thinking substance was analysed on the basis of his theory of ideas and the faculties of thought, and it was argued that while reducing the scope of the soul he also expanded the scope of thought. Finally, it is stated that the acceptance of the essence of the corporeal substance as space determines the type of mechanism adopted in physics.
In the second part, it is argued that Spinoza's doctrine of substance is among the doctrines of substance based on the criterion of independence and that it differs from other doctrines of the same category by defining a conceptual independence in addition to ontological independence. In addition, the uniqueness of his treatment of the essence of substance with the concepts of power and infinity is also emphasised. Spinoza's connection between substance and attribute is discussed on the basis of the problem of unity and multiplicity, and attention is drawn to the shift in perspective that the infinity of these elements may require. Furthermore, the expressive relation defined between substance and attribute and the dynamic aspect of this relation are stated to be the contributions of Spinoza's novel perspective to the ontology of substance. Then, alternative interpretations of the relation between substance and mode are discussed and it is argued that the settlement of this debate may depend on the choice of the criterion of substance. In the last part, where the determinations of the substance are discussed, it is argued that Spinoza does not reduce God to nature, but extends nature towards divinity with the concept of Natura naturans.
In the third section, Leibniz's doctrine of substance is analysed under three headings: analytic, dynamic and monadic conception of substance in a chronological order. Leibniz's notion of the individual concept of substance, which constitutes the core of his analytic view of substance, is discussed in connection with his theory of truth, and the transformation of the relation between substance and mode into a necessary bond is highlighted. It is argued that Leibniz's dynamic view of substance, which is based on the definition of substance as activity, emerged as a result of his criticism of Descartes' corporeal substance. Finally, Leibniz's monadic conception of substance based on unity and simplicity, the infinite hierarchy of being and the worldview grounded on it are analyzed in this section.
In the final section, it was concluded that although having similar definitions of substance, Descartes, Spinoza and Leibniz developed different ontologies. Despite their differences, it was seen that these three thinkers thought of the substance in relation to infinity and God. It has been argued that a new understanding of substance belonging to the early modern period different from the traditional one can be distinguished and that one of the major contributions of this modern understanding to the ontology of substance is the introduction of the category of mode.