Musul Atabegliği; Zengiler (Musul kolu: 1146-1233)
The Atabagate of Mosul; Zangids (the branch of Mosul: 1146-1233)
Yazar: HALİL İBRAHİM GÖK
Danışman: DOÇ.DR. İLHAN ERDEM
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2001
Konu: Tarih = History
Dizin: Irak = Iraq ; Irak-Musul = Iraq-Mosul ; Musul Atabegliği = Atabegate of Mosul ; Suriye = Syria ; Zengiler = Zangids

Özet:
Doktora Tezi olarak hazırlanan bu çatışmada, XII. -XIII. yüzyıllarda Kuzey Irak ve Suriye'de hüküm sürmüş olan Musul Atabegliğinin siyasi tarihi incelenmektedir. Çalışmada, Atabegliğin teşkilat yapısı ile kültür ve ekonomik hayatı üzerinde de durulmuştur. Bilindiği üzere Musul Atabegliği'nin tarihi, bir Selçuklu komutanı olan İmâdeddin Zengi'nin, 1127 yılında, Irak Selçuklu Sultanı Mahmud tarafından Musul'a vali olarak tayin edilmesiyle başlar. Sultan Mahmud, Zengi'yi vali olarak Musul'a gönderirken oğullan Alp Arslan ile Ferruhşah'ı da yetişmeleri için yanma vermiş ve onu "atabeg" tayin etmişti. îmâdeddin Zengi'nin Musul valiliği, Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından da onaylanmıştı. İşte Zengi, Irak'ta zamanla Selçuklu otoritesinin zayıflamasıyla kendi otoritesini yerleştirmiştir. 1146 yılında en son kuşattığı Caber kalesi önünde katledildiği zaman, topraklan oğullan ve emirleri tarafından korundu. Nureddin Mahmud'un yerleştiği Haleb'e mukabil, Musul'a hakim olan Seyfeddin Gazi, Atabegliğin tümü üzerinde otorite tesis edebilmiştir. Seyfeddin, aynı zamanda, babası zamanında Musul'a bağlanan komşu hükümdarların bağımsızlık çabalarını da sonuçsuz bırakmıştı. İşte bu çalışma, Seyfeddin Gazi ve ondan sonra Musul'a hakim olan Zengi hükümdarlarının tarihini ele almaktadır. Esasen Nureddin Mahmud, Haleb'in yanısıra, uzun bir dönem boyunca Atabegliğin tümü üzerinde otorite kurmuş olmasına rağmen Musul kolu, kepdi iktidarını korumasını bilmiştir. Musul hükümdarlar, başkentlerinin konumu dolayısıyla kendi topraklarını genişletmek yerine mevcut durumu korumanın yollarını aramışlar ve özellikle Salahaddin Eyyubi'nin ortaya çıkışı ile birlikte tıpkı Artuklular'da olduğu gibi, artık Anadolu Selçukluları ile Eyyubiler arasında bir nüfuz mücadelesi alanına dönen Güney Doğu Anadolu ile Mezopotamya' daki küçük iktidarlarını korumanın neredeyse tek yolu olan denge siyasetinin esaslarını benimseyip tatbik etmişlerdir. Zengi hanedanının Musul'daki son üyesi olan Atabeg Nasreddin Mahmud'un 1233 yılındaki ölümü ile tarih sahnesinden çekilen Musul Atabegliği, yerini Atabegliğin naibi olan Bedreddin Lü'lü'nün hakimiyetine bırakmıştır. Musul Atabegliği zamanında Musul ve yöresi, bu döneme gelinceye kadar gördüğü tarihi boyunca en verimli çağıyla karşılaşmıştır. Kaynaklardan ve günümüze kadar gelen eserlerden anlaşıldığı kadarıyla Atabegler çağında bir imar hamlesine sahne olan Musul, el-Cezire ve Suriye'de üretim ve ticaretin artmasıyla ekonomik bir canlanma olmuş, aynı zamanda bu bölgelerdeki büyük şehirler, sayısız medreselerin kurulup alimlerin davet edilmesiyle dönemin en önemli ilim merkezleri haline getirilmişlerdir.

Abstract:
This thesis deals with the political history of the Mosul Atabagate, which prevailed during the Xllth and XHIth centuries in the Northern Iraq and Syria. It also dwells on the Atabagates organization, cultural and economic life. As it is known, the history of the Mosul Atabagate begins with the appointment of the Seljukid commander Imad al-Din Zangi as the governor of Mosul by Irakian Seljukid Sultan Mahmud in 1127. Sultan Mahmud, while appointing Zangi as the governor of Mosul, he also send his two sons, Alp Arslan and Farrukhshah, with him for their training and dignified Zangi as the "atabak". Imad al- Dins office was also approved by the Great Seljukid Sultan Sanjar. In the course of time, when the Great Seljukid authority diminished in Iraq, Zangi established his own authority there. When he was killed during the siege of the Ja'ber Castle, his territories was kept by his sons and chiefs. Equivalent to the Nur al-Din Mahmud' s gain of Halep, Sayf al-Din Ghazi ruled in Mosul and was able to establish his authority in the whole of the Atabagate. Sayf al-Din was also able to make the independence efforts of the vassal neighbour rulers, who were attached to Mosul during his fathers reign, futile. Thus, this work deals with the history of the Sayf al- Din Ghazi and his successor Zangi sovereigns, who ruled in Mosul. In fact, although Nur al-Din Mahmud dominated besides Aleppo, the whole Atabagate for a long time, the Mosul branch succeeded in keeping her own rule. The Mosul sovereigns, because of their capitals location, instead of making conquests, they looked for the means in keeping their territories, and especially by the coming of Salah al-Din Ayyubi, they adopted and practiced, almost the only way of keeping their small lands, the principles of balance of power policy, as in the example of the Artukids, in Southeastern Antolia and Mesopotamia, which became an area of influence conflicts of the Anatolian Seljukids and the Ayyubids. By the death ot Atabak Nasr al-Din Mahmud, the last member of the Zangi dynasty in Mosul, in 1233, the Mosul Atabagate ceased to exit, and was replaced by the rule of Badr al-Din Lu'lu, who was the regent of the Atabagate. During the time of the Mosul Atabagate, Mosul and its neighbourhood, enjoyed its most productive time, througout its history, until this period. As it is understood from the sources and works which, survived until today, during the time of Atabagate, Mosul rendered a prosperous time. And by means of mass production and increase in trade in al-Jazirah and in Syria, there occured a vitality in economy, and at the same time, the great cities of the region became the centers of science, by the establishment of numerous madrasas and invititation of the outstanding scholars (al-ulamd) to the cities.