Aktif yaşlanmada yapı ve kent ilişkisi, ilkeler ve kriterler
The relationship between structure and city in active aging, principles and criteria
Yazar: ŞİRİN BAYRAM
Danışman: DOÇ. DR. HATİCE KIRAN ÇAKIR
Trakya Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Dünyada olduğu gibi ülkemizde de nüfusun yaşlanması, içinde bulunduğumuz yüzyılda ortaya çıkan demografik olgulardan biridir. Gelişmiş ülkelerin sorunu olarak kabul edilen yaşlanma, gelişmekte olan ülkeler açısından da önemle üzerinde durulması gereken bir konu haline gelmiştir. Türkiye'de yapılan istatistiksel çalışmalar ile 65 yaş ve üstü nüfusun yakın gelecekte çarpıcı bir şekilde artacağına dikkat çekilmektedir. Bu artışın beraberinde yaşlanan toplum için yeni sosyal, ekonomik, kültürel, sağlık gibi sorunlar ortaya çıkaracağı ve bu sorunların en önemlilerinden birinin de yaşlı bireylerin barınma gereksinimi olacağı belirtilmektedir. 
Nüfusun yaşlanmasının sağlıktan sosyal güvenliğe, sosyo-kültürel yapıya ve aile yaşamına kadar toplumun bütün yönleriyle etkilendiği dikkate alındığında; konunun kent bütününden yapı ölçeğine kadar farklı boyutları ile planlama ve tasarım gündemine taşınması bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda yaşlılara yönelik barınma ihtiyaçlarının tespit edilmesi ve kamusal alan, yapı-kamusal alan ara yüzü ve mimari boyutu, son derece önem taşımakta ve diğer disiplinlerin verilerinden beslenmektedir. Her insanın olduğu gibi yaşlıların da barınma ihtiyaçlarının karşılanmasında, onların fizyolojik, psikolojik ve sosyal özelliklerinin göz önüne alınarak yaşam çevrelerinin oluşturulması gerekmektedir. Yaşlının özellikleri göz önüne alınarak yapılan tasarımlar ve düzenlemeler yaşlının aktif yaşlanmasını destekler ve onların daha uzun ve daha sağlıklı, mutlu, bağımsız, üretken ve sosyal olmalarını sağlar. 
Yaşlı; barındığı yapı ve bulunduğu kent (iç ve dış çevresi) ile kurduğu ilişkide biyolojik, psikolojik ve sosyolojik olarak karşılıklı etkileşim halindedir. Yaşlı bireylerin barınma alanlarına yönelik yaşadıkları biyolojik, psikolojik ve sosyolojik sıkıntılardan hareket ile yaşlı, yapı ve kent ilişkilerinin bütünleşik bir bakış açısı ile ele alınmasıyla oluşturulacak planlama ve tasarım kriterlerinin,  aktif yaşlanmayı sağlayabilecektir. Çalışma, DSÖ'nün "Aktif Yaşlanma" ilkeleri ve "Yaşlı Dostu Kentler" kriterleri, kapsamında hazırlanmıştır. Bu ilke ve kriterleri daha iyi yönetebilmek, organize edebilmek ve sonuç odaklı bir yaklaşım sunabilmek için çalışmada barınma alanları, çevre ve ulaşım olmak üzere üç üst başlıktan oluşan "Aktif Yaşlanma Planlama ve Tasarım Kriterleri" geliştirilmiştir. Bu kriterler yaşlının, yapı ve kent  (çevre) ile kurduğu ilişki ve ihtiyaçları doğrultusunda belirlenmiştir. Belirlenen kriterlerin varlığının sorgulanması amacı ile üç bölümden oluşan  "kontrol listesi" hazırlanmıştır.   
Yaşlanan nüfusun barınma taleplerinin kent dışı, çeperi ya da sosyal yaşamdan soyutlanmış mekanlarda sağlanıyor olmasının getirdiği sorunlar, çalışmanın çıkış noktasını oluşturmuştur. Ulusal ve uluslararası literatürden beslenerek gerçekleştirilen çalışma kapsamında; yaşlı barınma kurumlarının tasarımında kent ile bütünleşmesini sağlayacak mekânların hedeflenmesinin izole edilmişlik duygusunu azaltarak, yaşamsal kalitesini artıracağı ilkesi benimsenmiştir. Çalışmada, İstanbul ili, Beşiktaş İlçesi'nde yaşayan 65 yaş ve üstü olan yaş grubu ile anket çalışması yapılmıştır. Çalışma sonucunda elde edilen verilere bağlı olarak, problem, talep ve ihtiyaçlar bağlamında önerilen yöntemin uygulanabilir olduğu belirlenmiştir. Çalışma kapsamında 65 yaş ve üstü bireylerin yapı ve kent ile kurduğu biyolojik, psikolojik ve sosyolojik sıkıntılardan doğan veya doğabilecek problemlerin çözümüne yönelik, yaşlıların aktif yaşlanmalarında etkili olan uygun yapı ve kent oluşturulmasına ve sürdürülmesine katkı sağlanması amaçlanmaktadır.

Abstract:
The aging of the population, a demographic phenomenon that has emerged in this century, is one of the significant challenges in our country as it is worldwide. Aging, once considered a problem for developed countries, has become a matter of great importance for developing countries. Statistical studies conducted in Turkey indicate that the population aged 65 and over will increase dramatically in the near future. This increase is expected to bring about new social, economic, cultural, health, and other challenges for the aging population, with one of the most significant issues being the housing needs of the elderly.
Considering that population aging affects all aspects of society, from health to social security, socio-cultural structure, and family life, it becomes necessary to bring planning and design discussions about this issue from the scale of the entire city to the scale of individual buildings. In this context, determining the housing needs of the elderly is of utmost importance, and it draws from data from various other disciplines concerning public spaces, the interface between buildings and public spaces, and architectural aspects. Just like every individual, the living environment for the elderly should be created by taking into account their physiological, psychological, and social characteristics. Designs and arrangements made with the characteristics of the elderly in mind support their active aging and help them lead longer, healthier, happier, independent, productive, and social lives. 
The elderly have a mutual interaction with their biological, psychological, and sociological aspects in relation to their living environment, both indoors and outdoors. By adopting an integrated approach to the relationship between the elderly, buildings, and the city, it is possible to create planning and design criteria that will facilitate active aging based on the difficulties the elderly experience in their biological, psychological, and sociological aspects. The study was prepared within the scope of the World Health Organization's "Active Aging" principles and "Age-Friendly Cities" criteria. In order to better manage and organize these principles and criteria and provide a results-oriented approach, the study developed "Active Aging Planning and Design Criteria" consisting of three main headings: housing spaces, environment, and transportation. These criteria were determined based on the relationship and needs of the elderly with buildings and the city (environment). A "checklist" consisting of three sections was prepared to question the existence of the determined criteria.
The problems arising from the fact that the housing demands of the aging population are met in locations outside the city, on the periphery, or in isolated spaces from social life constituted the starting point of the thesis. By drawing from national and international literature, the study aimed to reduce the sense of isolation by targeting the design of spaces that would integrate with the city in the design of elderly housing institutions, thus increasing the quality of life. In the study, a survey was conducted with the age group of 65 and over living in the Beşiktaş district of Istanbul. Based on the data obtained from the study, it was determined that the proposed method is applicable within the context of problems, demands, and needs. Within the scope of this study, it is aimed to contribute to the creation and maintenance of suitable buildings and cities that are effective in the active aging of the elderly, focusing on solving problems that arise from biological, psychological, and sociological issues related to the relationship between the elderly, buildings, and the city.