Kırgızca-Türkçe çevirideki fiilin gramer kategorileri (Cengiz Aytmatov'un kıyamat romanı üzerine)
Кыргыз жана түрк тилинде котормодогу этиштин грамматикалык категориялары (ч. айтматовдун кыямат романынан мисалдар)
Yazar: AHMET ALİ YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. TAALAYBEK ABDİYEV
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu çalışmada Kırgızca ve Türkçedeki fiil çekimleri, Cengiz Aytmatov'un Kıyamat
romanını örneğinde ele alındı. Fiil çekimlerinin iki dil arasındaki benzerlikleri ve
farklılıkları ortaya kondu. Çalışmada karşılaştırma metodu uygulandı.
Bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde fiil, kip, zaman, şahıs gibi
temel terimler hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde haber kipleri, üçüncü bölümde
dilek kipleri, dördüncü bölümde ise birleşik kipler incelenmiştir.
Kipler incelenirken ilk olarak Kırgızca zaman verildi, bu zamanla ilgili çekimlerin
olumlu, olumsuz biçimleri tablolar halinde gösterildi. Daha sonra Kırgızca'daki zamanı
karşılayan Türkçe zaman verildi, yine aynı şekilde bu zamana ait olumlu, olumsuz
biçimleri tablolar şeklinde gösterildi. Bu çeviride her iki dil karşılıklı sayfalarda
bulunmaktadır. Bu anlamda bu çeviri iki dil üzerine yapılacak canlı bir örnektir. İki
dilin birbirini zaman olarak karşılama düzeyi örneklerden hareketle incelendi. Bazı
yerlerde çeviri ile ilgili önerilerde bulunuldu. Değerlendirme bölümleriyle her iki vi
dildeki zaman hem şekil hem anlam bakımından karşılaştırıldı. Eserden alınan farklı
örnekler incelendi.
S o n uç bölümünde ise iki dildeki zamanlar ve fiil çekimleri yönünde genel
değerlendirmeler yapıldı.
Anahtar Sözcükler: Fiil, kip, zaman, çekim, haber kipi, dilek kipi, birleşik zaman

Abstract:
Бул магистрдик диссертацияда кыргыз жана түрк тилиндеги этиштин
грамматикалык категорияларынын которулушун иликтөөдө Чыңгыз Айтматовдун
«Кыямат» аттуу романынан мисалдар алынды. Мында эки тилдин ортосундагы
окшоштуктар менен айырмачылыктар белгиленди. Изилдөөдө салыштырма метод
колдонулду. Эки элдин ортосундагы тыгыз байланыштар бүгүнкү күндө бул
изилдөөлөрдү талап кылат. Айрыкча, кыргыз-түрк тилиндеги котормолор бир
тилден экинчи тилге которулган китептер, фильмдер жана сериалдар менен
кеңири жайылууда. Биздин изилдөөбүз мына ушул тармактагы кемчиликтерге
карата жооп табуу максатында жүргүзүлдү.
Изилдөө иши 4 бөлүмдөн турат. Биринчи бөлүмдө этиш, ыңгай, чак, жак
сыяктуу негизги терминдер тууралуу маалымат берилди. Экинчи бөлүмдө чак
категориясы, ал эми үчүнчү бөлүмдө ыңгай категориясы, төртүнчү бөлүмдө
татаалчактар иликтөөгө алынды. viii
Изилдөөдө алгач кыргыз тилиндеги чак категориясы берилип, бул чактарга
байланыштуу уланды мүчөлөрдүн оң жана терс, ошондой эле суроолуу
формалары таблица түрүндө көрсөтүлүп, ушул эле система менен түрк тилиндеги
чактар да таблица түрүндө берилди. Эки тилдеги чактар Недаметтин Бонжукчу
тарабынан түрк тилине которулган Ч.Айтматовдун «Кыямат» романынан алынган
мисалдар аркылуу берилди. Бул котормодо эки тилди жанаша бетте
жайгаштырган. Мындай которуу бир тилден экинчи тилге эң туура которуунун
бирден бир мисалы боло алат. Мында эки тилдеги мисалдар салыштырылып
изилдөөгө алынды. Айрым жерлеринде котормо менен байланыштуу сунуштар
берилди. Жыйынтыгында кош тилдеги чактар түзүлүшү жагынан да, маанилик
жактан да салыштырылып, анализ жүргүзүлдү.
Корутундуда кыргыз-түрк тилиндеги чактар, этиштин жакталышы
тууралуу жалпы жыйынтык берилип, кыргыз тилинде чакты билдирүүчү
формалар түрк тилине салыштырмалуу көбүрөөк колдонулары белгилүү болду.
Бул изилдөөбүз кыргыз жана түрк тили боюнча иликтөө жүргүзүүчүлөргө
пайдасы тиет деп ишенебиз.
Түйүндүү сөздөр: этиш, ыңгай, чак, уланды мүчө, ниет ыңгай, татаал чак