Avrupa Birliği'nin dış politikada aktörlüğü tartışması: Avrupa Birliği - İran müzakereleri örneği
The debate on the European Union's actorness in foreign policy: The case of the European Union - Iran negotiations
Yazar: KÜBRA ÇAVDAR
Danışman: PROF. DR. Ö. AYKUT ÇELEBİ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrupa Birliği ve Uluslararası Ekonomik İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Avrupa Birliği = European Union ; Müzakere = Agontiation ; Uluslararası politika = International policy ; İran = Iran

Özet:
AB, kuruluşu itibariyle dış politika oluşturarak uluslararası siyasette bir aktör
olmayı amaçlamıştır. Bu çalışma çerçevesinde AB'nin aktör olup olmadığı İran
müzakereleri çerçevesinde incelendi. Çalışma, 2009 yılı esas alınarak başlasa da üye
ülkelerin geçmişe dayanan ilişkileri çerçevesinde tarihsel süreç de göz önüne alındı.
AB, dış politikada aktör olup olmadığı literatürde pek çok açıdan tartışılır. Tez
çerçevesinde, öncelikle AB'nin dış politika tartışmalarında kullanılan kavramlar
açıklandı ve bu kavramlar çevresinde dış politika literatürü tartışıldı. Bunlardan ilki çok
taraflılıktır. Çok taraflılık, uluslararası kurumlar, uluslararası hukuka riayet ve kurallara
uyulan bir uluslararası sisteme dayanarak karar almayı belirtir. AB, İran müzakereleri
çerçevesinde çok taraflı bir dış politika izledi. Dış politika belgelerinde yer alan diğer dış
politika kavramı da prensipli faydacılıktır. Prensipli faydacılık etkili çok taraflılık ve
dayanıklılık inşaası ile açıklanır. Bu kavramlar, krizlere karşı dayanıklılık ve iyileşebilme
yetkinliğini, tek taraflı dış müdahalelerin yerini bölgede yerel işbirlikleri yaparak
kalkınma ve toplumsal barışın sağlanmasını amaçlar. AB, İran müzakerelerinde de
toplumun çeşitli kesimleri ile görüştü, idamın kaldırılması gibi politikalarda iyileşme
sağlanması için çalıştı.
AB'nin nasıl bir aktör olduğu bir diğer kavramsal çerçeveyi oluşturur. AB,
normatif gücünü kullanan bir yumuşak güç müdür? Yoksa sert güç mü? AB'nin
kullandığı araçlara bakılarak yumuşak güç olduğu görülür. Fakat bazı yazarlar bu
yumuşak gücün sert köşeleri olduğunu ileri sürer. Dış politika karar alma sürecinde bir
liderin olup olmadığı da başka bir soru olarak karşımıza çıkar. Burada cevaplardan ilki
Almanya, Fransa ve İngiltere'nin liderlik ettiğidir. Bu, İran müzakere sürecinin
başlangıcında doğrudur. İkinci cevap ise Almanya'nın liderliğidir. Bu da Ukrayna krizi örneği ile açıklanır.
Bu tartışmalar, AB'nin dış politika önceliklerini belirlemesi, bu öncelikleri
uygulayacak araçlara sahip olup olmamasına dayanır. İran müzakere sürecinde AB'nin
ekonomi ve diplomasiye dayanan araçları kullandığı görülmüştür. Aktörlük
tartışmalarının bir diğer yönü, bir uluslararası aktör olarak beklentileri karşılayıp
karşılamadığı temeline dayanır. İran müzakere sürecinde AB, komşuları ve bölge
ülkelerinde AB'nin İran'ın nükleer sorununu çözeceğine dair beklenti oluştuğu görülür.
Müzakere sürecinde 2015 yılında JCPOA'nın imzalanması ile anlaşmaya varılmıştır.
Fakat İran'ın aşamalı olarak bu anlaşmayı ihlal etmesi sorunun çözülmediğini gösterir.
Aktörlük tartışmalarının bir başka boyutu ise AB'nin nasıl bir aktör olduğu üzerinedir.
Burada AB'nin normatif ve prensipli faydacılık temellerine dayanan bir aktör olduğu
görülür. AB, kitle imha silahlarının yayılmasının önlenmesi konusunda uluslararası norm
ve kurumların işler olması için çaba harcar. Bu müzakere sürecinde de İran'ın nükleer
programının UAEK tarafından denetlenmesi ve belli kurallar çerçevesinde barışçıl
amaçlar ile kullanması amaçlanmıştır. AB, müzakere sürecinde prensipli faydacılık
temelinde de hareket etmiştir. Bazı ihlallere rağmen bölgesel istikrarın ve barışın
sürdürülmesi için müzakere sürecine devam etmiştir.
AB, müzakere sürecine Almanya, Birleşik Krallık ve Fransa'dan oluşan üç üye
devleti ile başladı sonra Yüksek Temsilcilik de dahil oldu. AB'nin dış politikada kendi
içinden bir grup ile hareket ettiği örnekler vardır. Burada da üç üye ülke, Yüksek
Temsilcilik ve BM Güvenlik Konseyi'nin daimî üyeleri ile çok taraflılık ve kapsayıcılık
ilkeleri çerçevesinde müzakereler sürdürüldü. Müzakere sürecinin tarafları AB Yüksek
Temsilciliği, Almanya, Birleşik Krallık, Fransa, ABD, Çin ve Rusya'dır.
Yapılan çalışma neticesinde, AB'nin İran müzakerelerinde dış politika kurumu
olan Yüksek Temsilciliği etkin biçimde kullandığı görülür. Müzakere sürecinin
başlangıcında, üye ülkeler ortak amaç için beraber hareket etti. Fakat, ABD'nin
JCPOA'dan çekilmesi bazı çatlaklara neden oldu. AB, ABD'nin çekilmesi sonucu
anlaşmanın sürdürülmesi için INSTEX'i kurmuştur. Fakat bu İran'ın beklentilerini
karşılamadı ve İran anlaşmayı aşamalı olarak ihlal etmeye başlamıştır. AB'nin müzakere
sürecinde bir aktör olarak uluslararası toplum ve İran'ı bir araya getirmiştir. Fakat
anlaşmanın sürdürülememesi beklentileri karşılayamadığını gösterir.

Abstract:
The EU aimed to become an actor in international politics since it was founded.
EU actorness examined within the framework of Iran negotiations. Although the study
focuses on the events after 2009, the historical process was also taken into account within
the framework of the historical relations of the member countries.
EU actorness is discussed in many aspects in the literature. Within the framework
of the thesis, firstly, the concepts used in the EU's foreign policy discussions are explained
and the foreign policy literature was discussed around these concepts. The first concept
is multilateralism. Multilateralism refers to a decision-making process based on
international institutions, compliance with the international law and an international
system that complies with the rules. The EU pursued multilateral foreign policy during
the Iran negotiations. Another foreign policy concept take place in foreign policy
documents is principled pragmatism. Principle pragmatism is explained with effective
multilateralism and resilience building. These concepts aim at resilience to crises and the
ability to recover, and the development of social peace through development and local
collaborations in the region instead of unilateral interventions. The EU also met with
various segments of the society in Iran during negotiation process and worked to improve
policies such as abolishing execution.
It is another conceptual framework that argue what kind of an actor the EU is. Is
the EU a soft power that uses its normative power? Or hard power? Looking at the tools
used by the EU, it is seen that there is soft power. But some authors suggest that this soft
power has hard edges. Whether there is a leader in the foreign policy decision making
process is another question. The first answer is that Germany, France and Britain lead. This is true at the beginning of the Iran negotiation process. The second answer is the
leadership of Germany. This is explained by the example of the Ukrainian crisis.
EU's actorness in foreign policy has been discussed in many aspects in the
literature. These discussions are based on the EU's determination of its foreign policy
priorities and whether it has the means to implement those priorities. In the negotiations
with Iran, the EU has been using economic and diplomatic instruments. Another aspect
of the actorness debate is whether or not the EU meets expectations as an international
actor. During negotiations with Iran, the EU, its neighbors and countries in the region are
expecting that the EU will solve the Iranian nuclear problem. During the negotiation
process, an agreement was reached with the signing of JCPOA in 2015. But Iran's gradual
violation of this agreement shows that the problem has not been solved. Another aspect
of the actor debate is on what kind of actor the EU is. The EU is an actor based on
normative and principled pragmatism. The EU endeavors to make international norms
and institutions work to prevent the spread of weapons of mass destruction. During this
negotiation process, it was aimed to monitor Iran's nuclear program by IAEA and to use
it for peaceful purposes within the framework of certain rules. The EU has also acted on
the basis of principled pragmatism in the negotiation process. Despite some violations, it
has continued the negotiation process to maintain regional stability and peace.
The EU started the negotiation process with three member states: Germany, the
United Kingdom and France, and then the High Commissioner was involved. There are
examples in which the EU acts with a group within itself in foreign policy. Negotiations
continued with the three member states, the High Commissioner and the permanent
members of the UN Security Council within the framework of multilateralism and
comprehensiveness. The parties of the negotiation process are the EU High Commission, Germany, the United Kingdom, France, the United States, China and Russia.
As a result, this study showed that the EU is actively using the High
Commissioner as the foreign policy institution in the negotiations with Iran. At the
beginning of the negotiation process, the member states acted together for a common
purpose. However, the US withdrawal from the JCPOA has caused some cracks. The EU
established INSTEX to continue the agreement as a result of the withdrawal of the US.
But this did not met Iran's expectations and Iran has gradually started to violate the
agreement. It has brought together the international community and Iran as an actor in the
EU's negotiation process. But the failure of the agreement shows that it does not meet the
expectations.