Konya İç Kale ve Selçuklu Sarayı kazıları lüle buluntuları
Pipe finds from Konya Citadel and Seljuk Palace excavations
Yazar: ÖZLEM PINAR SAMANCI
Danışman: PROF. DR. AHMET ÇAYCI
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Konya = Konya ; Osmanlı sanatı = Ottoman art

Özet:
17. yüzyıl başlarında, Osmanlı topraklarına bir şifa aracı olarak getirilen tütün, çok geçmeden
her tabakadan insan tarafından kabul görerek, yaygınlaşmıştır. Zaman zaman farklı yasaklara tabi
tutulmuş ancak yasaklar tütün içme adetinin önüne geçememiştir. Tütünün yaygınlaşması üzerine içim
aleti olan lüleler, Osmanlı'nın kendine özgü sanat anlayışıyla ürettiği, el sanatlarının sergilendiği bir
simge haline gelmiştir. Konya İç Kale ve Selçuklu Sarayı Kazı çalışmalarında 2010, 2015 ve 2018
yıllarında ele geçirilen 90 adet lüle buluntusu incelenmiştir. Buluntu tarihi 2010 ve 2018 olan lüleler
günümüzde, Karatay Medresesi Çini Eserler Müzesi'nde, sayıca fazla olan 2015 yılı lüle buluntuları ise
Konya Etnografya Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Çanak biçimine göre lüleler, duman yolu
bulunmayan kaideli lüleler ve tipi tespit edilemeyen lüle parçaları olmak üzere üç ana başlık altında
incelenen lüleler, çanak biçimine göre yedi gruba ayrılmaktadır. Bu tipoloji doğrultusunda kataloğu
oluşturulan lüleler, malzeme, teknik, form, bezeme teknikleri ve unsurları ile mühür ve damgalar alt
başlıkları altında, değerlendirilmiştir.
Tamamı kil malzeme ile üretilen Konya İç Kale ve Selçuklu Sarayı lüle buluntuları, form
açısından oldukça zengindir. Lüleler kalıp ve çark olmak üzere iki farklı teknikte üretilmiş olup,
çoğunluğu rulet baskı olmak üzere, kazıma ve baskı teknikleri kullanılarak, oldukça çeşitli geometrik ve
bitkisel motifler ile bezenmiştir. Çark yapımı olan lüleler genellikle bezemesizdir. İncelenen lülelerde
bezeme amacının yanı sıra üretici ve üretim yerine ilişkin bilgi veren, mühür ve damgalar ile
karşılaşılmıştır. Yapılan değerlendirme sonucunda, lüle buluntuları 17. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasına
tarihlendirilmiştir. Tarihlendirmeler, lülelerin buluntu yerine ilişkin bilgiler ile desteklenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Konya, Osmanlı, Tütün, Lüle.

Abstract:
The excavations of Konya Inner Castle and Seljuk Palace in 2010, 2015 and 2018 yielded 90
pipes finds. The pipes found in 2010 and 2018 are preserved in the Karatay Medresesi Çini Eserler
Müzesi, while the more numerous 2015 pipes finds are preserved in the Konya Etnografya Müzesi.
The pipes, which are analyzed under three main headings: pipes according to bowl shape, pipes with
pedestal without smoke paths and pipes fragments of which type cannot be determined, are divided
into seven sub-groups according to bowl shape. The pipes cataloged in line with this typology were
evaluated under the subheadings of material, technique, form, decoration techniques and elements,
and seals and stamps.
The pipes finds from Konya İç Kale and Seljuk Palace, all of which are made of clay, are quite
rich in terms of form. The pipes were produced in two different techniques, mold and wheel, and were
decorated with a wide variety of geometric and floral motifs using engraving and printing techniques,
mostly roulette printing. Wheel-made pipes are generally undecorated. In addition to the purpose of
decoration, seals and stamps giving information about the manufacturer and place of production were
encountered on the examined pipes. As a result of the evaluation, the pipes finds from Konya İç Kale
and Seljuk Palace were dated between the 17th and 20th centuries. These dates are supported by the
information about the place where the pipes were found.

Anahtar Kelimeler: Konya, Osmanlı, Tütün, Lüle.