Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde mezhep tartışmaları
The sect arguments in the transitional period from the ottoman Empire to the Turkish Republic
Yazar: SÜLEYMAN ÇAM
Danışman: DOÇ. DR. İSMAİL ŞIK
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; İslamiyet = Islam

Özet:
"Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Geçiş Sürecinde Mezhep Tartışmaları" başlığını taşıyan çalışmamızda, dönemin temsil gücü yüksek olan Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşâd ile Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi Mecmûası başta olmak üzere diğer dergilerdeki yazılar, mezhep tartışmaları bağlamında ele alınmıştır. Ayrıca araştırmamızda, söz konusu dergilerdeki İslâm mezhepleri ile ilgili makaleler ve dönemin mezheplerle ilgili düşünce yapısını yansıtan eserler incelenmiştir. Araştırmada buhranlı zamanda yaşanan mezhep tartışmalarının temelde hangi meseleyi merkeze alıp onu çözmeye çalıştığı tespit edilmiş ve dönemin tasvîri yapılmıştır.
Çalışmamızın birinci bölümünde Osmanlı'nın son döneminde İslâm mezhepleri tarihi çalışmaları, Mezhepler Tarihinin ders oluş süreci, İslâm dünyasının Doğu-Batı ilişkileri, devletin dağılması sürecinde din-devlet-siyaset tartışmalarında ortaya çıkan akımlar ve dinî hayata yön veren geleneksel eğitim kurumları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Osmanlı'nın mezhebî yapılanması, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşâd ile Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi Mecmûası'nda mezhepler hakkında yazı yazanların yanı sıra onların çalışmaları, Osmanlı coğrafyasında yaşayan İslâm mezhepleri ile İslâm'dan farklılaşan mezhepler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise söz konusu dergilerde imâmet ve hilâfet, teceddüd ve terakki, kaza ve kader, iman-amel münasebeti, takrîbü'l-mezâhib, ittihâd-ı İslâm, mehdîlik, ictihad ve taklid gibi kelâmî ve mezhebî konular ve problemler tartışılmıştır.

Abstract:
In our studies, which carry the title of "Sectarian Debates in the Process of Transition from Ottoman to Republic", the articles mainly in "Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşâd" and "Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi" magazines which had a high representation power then and also in some other magazines have been dealt with in the context of sectarian debates. In addition, in our research, articles related to the Islamic Sects in these journals and the works reflecting the thought structure of the sects in the period have been examined. In the light of the information obtained from the research, it has been determined which problem or problems, in the most critical period, the sectarian debates would solve.
In the first part of our study, the studies of the History of the Islamic Sects in the late Ottoman period, the process of the formation of the History of the Sects, the formation of the sect of the Ottoman Empire, the journals in question, the relations between the east and the west of the Islamic world, the movements in the religion-state-politics debates and traditional educational institutions giving direction to the religious life have been focused on. In the second part, the studies and writers about the sects in "Sırâtımüstakîm-Sebîlürreşât" and "Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi" magazines and the Islamic sects living in the Ottoman Geography and the sects differing from Islam have been discussed. In the third chapter, the kalamic and sectarian topics such as imamah and caliphate, conception and progression, accident and fate, belief-faith relationship, convergence of sects, Islamic unity, Mahdism, ijtihad and imitation have been discussed.