Dikey boyutta bir yerel tarih çalışması: Karye-i Yozgat'tan Elmadağ'a
A vertical local history study from Karye-i Yozgat to Elmadağ
Yazar: TUĞÇE ENES ÖNEMLİ
Danışman: PROF. DR. RAHMAN ÂDEMİ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Ankara-Elmadağ = Ankara-Elmadağ ; Kent tarihi = Urban history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyoekonomik durum = Socio-economic situation ; Sosyoekonomik yapı = Socio-economic structure ; Tahrir Defteri = Tahrir Register

Özet:
Osmanlı Döneminde Anadolu'nun önemli şehirlerinden biri olan Ankara, kale ve etrafındaki
yerleşim ağıyla günümüzdeki görünümü oluşmuştur. Çalışmaya konu olan Ankara
sancağına bağlı Yozgat karyesi de günümüzde Ankara'nın Elmadağ ilçesidir. Diğer taraftan
bakıldığında Anadolu coğrafyasında ekonomik faaliyetlerin, ticaret yolu güzergâhını etkisi
altına alması Ankara'daki şehirleşmeyi ortaya çıkarmıştır. Nitekim bu çalışma, bir yerel
tarih araştırması olup söz konusu karyenin Osmanlı dönemi yapısı idari, sosyal ve ekonomik
yönlerden ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Arşiv belgeleri ve özelikle Fatih Sultan Mehmed döneminde kayıt altına alınan H.
867-M.1463 tarihli, Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi'nde MAD 9 olarak kayıtlı olan Ankara
sancağı mufassal tahrir defterlerinden başlayarak, II. Selim dönemine kadar olan süreçte
kayda alınan tahrir defterleri çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra 19. yüzyılın
ortalarına doğru kayıt altına alınan Temettüat defterleri, araştırmamızın diğer önemli
bir kaynağını teşkil etmektedir. Bu kaynaklar dışında, 19. yüzyılın önemli bir kaynak serisi
olan nüfus defterlerinden de yararlanılmıştır. Nüfus defterlerinden elde edilen verilerle
Yozgat karyesinin demografik verileri aktarılmıştır. Araştırmamızın konusu olan belgelere
nazaran Temettuat kaydına göre, Yozgat karyesi 189 hane ile tabi olduğu Bala kazasının
en kalabalık köyü ve buna bağlı olarak en fazla vergi getirisi olan yerleşim yeri olmuştur.
Bugün Elmadağ ismiyle ve ayrı bir ilçe olarak varlığını devam ettiren Yozgat karyesi,
ekonomik olarak Ankara vilayetinin önemli ilçelerindendir. Günümüzde özellikle savunma
sanayisinde Türkiye'nin en önemli fabrikalarından biri olan Roketsan, bu ilçenin sınırları
içinde bulunmaktadır.
1463, 1522, 1530 ve 1571 yıllarına ait tahrir defterlerinin kayıtlarıyla, üretilen ürünlerin
türleriyle ve toplanan vergiler ortaya konulmuştur. Birinci el kaynaklara dayalı olarak
ortaya çıkarılan bu çalışma, Cumhuriyet Arşivi'nden elde edilen içeriklerle bütünlüğü sağlayacak
biçimde değerlendirilmeye çalışılmaktadır. Yozgat karyesi sadece iktisadi yapısıyla
değil, başka özelliklerle de dikkat çekmektedir. Ankara'nın önemli vakıflarından ve Doğan
Bey Oğlu Mehmed'e ait olan vakfın söz konusu bugün Elmadağ'a bağlı olan tarihi kayıtlarda
Yenişeyh (Yenimahalle) olarak geçen yerleşim yerinde yaptırıldığına ulaşılmaktadır.
Yapının hayrat olarak bir cami ve bir zaviyesi olduğuna dair kaydı bulunmaktadır. Bugün
cami ve zaviye'nin herhangi bir kalıntısı bulunmamakla beraber sadece Yenişeyh'te bir mezarlık
girişinde tarihi sütunlarına rastlanılmıştır. Ayrıca, şeriye sicilleri üzerinden yaptığımız
araştırma neticesinde söz konusu vakfın akarı olarak köyde, Kargalı Bağları mevkiinde bir
üzüm bağının bulunduğu da ifade edilmektedir. Bu üzüm bağları mevkiinde Recep Paşa adlı
kişiye ait bir vakıf kısmı kaydı da bulunmaktadır.
Tahrir belgelerinin yanı sıra ele aldığımız diğer belgeler köyün sosyo-ekonomik yapısı
hakkında yeterli malumat vermektedir. Buna göre, temettuat defterleri, köyün iktisadi
durumunu ortaya koymaktadır. Değerlendirdiğimiz nüfus defterlerinin içerikleri sayesinde,
hane sayılarının ortaya çıkarılması ve hane reislerinin mesleklerinin tespit edilmesi mümkün
olmuştur.

Anahtar Kelimeler: Ankara, Karye-i Yozgat, Tahrir Defterleri, Doğan Bey oğlu Mehmet Vakfı, Elmadağ.

Abstract:
Ankara Province, which was one of the important cities of Anatolia during the Ottoman
Period, created its presence in the region with the castle and the settlement network
around it. The fact that the economic activities in the Anatolian geography influenced the
trade route revealed the urbanization in Ankara. This study is a local history research. In
accordance with the study, the socio-economic structure of Yozgat karyesi was tried to be
revealed.
Starting from the archive documents and especially the detailed cadastral registers of
1463, which were created during the reign of Fatih Sultan Mehmed, the cadastral registers
recorded in the period up to the II. Selim period form the basis of the study. In addition, the
property registers, which were started to be kept in the 19th century, constituted another very
important source of our research. In addition, the information obtained from the population
registers enabled us to reveal the socio-economic status of the village in a more comprehensive
way. In the light of these documents, we tried to evaluate the social structure and economic
opportunities of the Yozgat karyesi village. According to the documents that are the
subject of our research, Yozgat karyesi village has been the most crowded village of the Bala
district with 189 households and accordingly the settlement with the highest tax income.
Yozgat karyesi, which continues its existence as a separate district with the name Elmadağ
today, is one of the important districts of Ankara province economically. Roketsan, which is
one of the most important factories of Turkey especially in the defense industry, is located
within the borders of this district.
With the records of the cadastral registers of 1463, 1522, 1530 and 1571, the types
of products produced and the taxes collected were revealed. This study, which is based on
primary sources, has been tried to be evaluated in a way that will ensure integrity with the
contents obtained from the Republic Archive. Yozgat karyesi draws attention not only with
its economic structure, but also with other features. The foundation, which belongs to one
of the important foundations of Ankara and belongs to Mehmed, the son of Doğan Bey, had
a mosque and a hermitage in the village in question. There are no remains of the mosque
today. On the other hand, only two columns of the Zawiya have survived to the present day.
In addition, as a result of our research on the sharia registers, as the flow of the foundation in
the village it was also revealed that there was a vineyard in Kargalı Bağları locality.
In addition to the registration documents, the other documents we have discussed provide
sufficient information about the socio-economic structure of the village. Accordingly,
the property registers reveal the economic status of the village. Thanks to the contents of the
population registers we evaluated, it was possible to reveal the number of households and to
determine the occupations of the household heads.

Keywords: Ankara, Yozgat Karyesi, Registration Books, Doğan Bey's son Mehmet Foundation, Elmadağ.