Tipolojik farklılaşma
Typological differentiation
Yazar: YILMAZ TAHA SEZGİN
Danışman: PROF. DR. AYŞE ŞENTÜRER
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Mimarlık nesnesi, tarih boyunca ortaya koyulmuş üretim ve durumlar üzerinden ele
alınan, başlangıcı, kaynakları ve üretim şekline dönük bakış açıları değişen mimarlık
faaliyetinin ortaya çıkartmış olduğu olgudur. Tarihsel süreç içinde mimarlık
disiplininin üretimleri ve o üretimleri ortaya çıkartan süreçler farklı şekillerde ele
alınmıştır. Tip kavramı ve tipoloji, mimarlık nesneleri arasındaki ve nesneler ile
onların altında yatan fikirler arasındaki bağlantıyı okuyabilmek için önerilmiş
yaklaşımlardan birisidir. Araştırma tip kavramının disiplin içinde tarih boyunca
değişen yaklaşımlar ile ele alınış biçimlerinden hareketle, güncel söylem ve
üretimlerde tipin ve tipolojinin mimarlık nesnesi üretimindeki rollerini ve olası
görevlerini inceler.
Araştırma kapsamında odaklanılan esas konu mimarlıkta tip kavramı üzerine en
önemli eleştirilerden olan sabitleyici bakış açısının, tarih boyunca ve güncel
yaklaşımlarda hangi şekillerde aşıldığı; tipolojik bakışla hangi şekilde farklılaşma
unsurlarının bulunduğu ve üretildiğidir. Buna bağlı olarak farklılaşma noktalarının
varlığı ve durumu aynı zamanda tip ve tipoloji kavramlarının ve yaklaşımının yeniden
tanımlanmasına da aracı olacak durumdur.
Mimarlıkta tipolojik bakış kapsamında farklılaşma unsurlarının değerlendirilmesi, tüm
tarihsel bakış açıları dahilinde mimarlık nesnesinin nasıl ele alındığı ve tip ile
ilişkilendirildiği ile başlar. Buradan hareketle araştırma, öncelikli olarak Vidler'in
gruplandırışı ile tarih boyunca ortaya çıkmış 3 farklı tipoloji yaklaşımına; güncel pratik
ve teorik üretimlerde tip konusunun işleyişi ile birlikte değinerek tipin mimarlık
disiplini içindeki kavranışını, mimarlık nesnesi ile bağlantılı olarak yerini ve
durumunu inceler. Buna göre araştırmada tüm tarihsel görevi ile birlikte tipolojik bakış
açısının hangi şekillerde farklılık üretici unsur olarak kullanıldığı ve son tahlilde
üzerine atılı olan sabitleyici olma durumu dışına nasıl çıktığı irdelenir.
Araştırma sürecinde, mimarlık nesnesi özelinde farklılaşma kurgusunun gözlendiği ilk
bağlantı tip ve model arasında bulunan iki yönlü bağlantıdır. Tip kavramının tarihsel
yaklaşımlardaki farklı ele alınışları üzerinden tip ve model ikilisi arasındaki bakış da
yeniden tanımlanmış, tip kavramının ilk açıklamalarında modelden farkı
vurgulanmakta iken, kimi zaman aralarındaki ayrım yok sayılarak tip kavramı model
üzerinden düşünülerek kurgulanmıştır. Tip ve model, ve tipolojik bakışta modeller
arasındaki farklılık, yaklaşım olarak matematik biliminden ödünç alınan diferansiyel
teriminden hareketle ulaşılan türev fonksiyonu üzerinden organize edilir. Bu yaklaşım,
türev fonksiyonunun sunduğu bakışla tipe ve tipolojiye ilişkin bir karşılaştırma
düzlemi oluşturma girişimidir. Bunun gibi farklılık kavramının değerlendirilmesi
noktasında Derrida'nın différance'ı ve Deleuze'ün farklılığa dair yaklaşımına da
disiplin dışı bakış açıları olarak başvurulmuştur. 
Tip ile ilişkili olarak ortaya çıkan prototip, stereo-tip, arketip gibi kavramlar, türev
fonksiyonunun soyutladığı fikir-ürün, tip-model ikilileri arasındaki bağlantıları ortaya
çıkartmayı hedefler. Buna göre yaklaşımları ve üretimleri anlamak için izlenecek yol
tipolojik serileri oluşturmak, ya da oluşturulmuş olan serileri çözümlemektir. Tipolojik
bakış kapsamında ortaya çıkan serilerin içerdiği nesneler arasındaki ilişkilerin
değerlendirilmesi sırasında da genetik biliminden ödünç alınan kavramlar olarak
genotip ve fenotipin sunduğu bakış açıları, konunun kavrayışı boyutunda yeni
açılımlara imkan verecek yaklaşımlar olarak ele alınmıştır.
Tipolojik bakış dâhilinde farklılık üretiminin kökeni, farkın ne olduğunu ortaya
dökerek, üretici süreçlerdeki etkinlik biçimini ortaya çıkartmaktır. Tipolojik bakış
açısı ile ele alınan tasarım sürecinin çıktıları, tekrara dayalı tip bakış açısı dışında,
üretici ve farklılaştırıcı bir yaklaşım tarif etmektedir. Bu bağlamda çizilecek kavramsal
çerçeveden elde edilen çıkarımla Foreign Office Architects'in filogenetik ağaç olarak
adlandırdığı üretimler arası, bütünsel ilişkiler kuran tasarım süreci ve
Peter Eisenman'ın diyagramatik ''EV'' tasarımları, üretimleri ve dolayısıyla
farklılıkları ortaya çıkartan vektörlerin kurgulanışı bağlamında ele
alınacaktır. Yaklaşım olarak vektörler, tasarım sürecinde farklılaşmayı ortaya çıkartan
biçimi oluşturan yapısal kurgu (tip) ve biçimin üretimi (model) arasındaki dönüşümü
sağlayan ilkesel hamleler olarak ele alınmaktadır.
Son tahlilde tipolojik bakış açısının anlaşılması, farklılık üretimi ve bu farklılığı ortaya
çıkartan unsurların anlaşılması ile gerçekleşir ve tip fikrinin tanımı değilse de, etki
alanı ve taşıdığı bilginin niteliğine dair söz söyleme imkanı ortaya çıkar.

Abstract:
The object of architecture has been approached from different points of view during
the history of architecture. The roots of the object; in particular, the roots of the
outcome of architectural production, may lead a discourse of origins in order to explain
the historical point zero in terms of the production process of the architecture. Besides
that, starting from the Plato and Aristotle of the Ancient Period, there has been a
discussion on the world of things as the dualistic approach as ideas and the sensible
physical objects. This dualistic point of view through matter has also shown in
the typal and typological approaches of the thinkers and theorists. This distinction has
first appeared in the Enlightenment Period, as the division of idea as type; and the
material production or representations as models. Starting from that point, concept of
type and typology is selected as the main frame of dissertation with all the different
points of view during the history. Besides that, this research focuses on the existence
and the creation of the notion of difference within the typological logic of the process
of the architectural production. In order to understand the relationship and differences
between objects and relationship between ideas and objects, creations of typological
series are crucial. Upon the typological series, from the point of differential in order to
understand difference, the function of derivative is used to frame the research. The
function of Derivative, here, is held as conceptual abstraction to understand and show
the different approaches and situations related to typology. Thus, in the thesis,
typological series have been introduced with the sub-situations like prototype,
stereotype, archetype and new type, being told and explained in respect to function of
derivative as a tool for abstraction. In the first chapter of the thesis, notions to
understand the typology and the elements of differentiation are presented with the
major instances of the emergence of the typology in the history.
Commonly, it is accepted that there are 3 different paradigms have been occurred since
the notion of type had first appeared on the discourse of architecture. Firstly the
approach of Enlightenment Period searching for the historical origins with the idea of
imitation of nature, secondly the point of view through the object of architecture of the
modernists as an object of mass production, and lastly with the occurrence of the NeoRationalist
Movement right after the World War 2 in relation to the city and the shared
memory of citizens. All the different approaches are different comments on the
typology with nuances in between and according to recent architectural theorists and
their praxis; the notion of type and typology is still valid within different manners and
treatments. Apart from aiming to describe type and typology in the ''most correct'' way,
the research instead focuses on the state of typology in the manner of creation of
architectural object as the single object with variations and changes although coming
from the same structure of mind. In the first chapter of the dissertation, a brief
conclusion sums up the direction of the research on the typology in order to understand
the difference which occurred related to to its own logic.
With the beginning of the second chapter, typology, with its ways of understanding
the past design solutions and objects of architecture, and the ability of creating new
series within a shared form structure has been introduced in detail once more. Rather
than searching for the historical approaches and changing logic of typology, in the
second chapter, the logic of typology provides a systemization process to gather and
look to different individual architectural productions in a given shared ground. To be
able to obtain that comparison ground, the research first divides the roles of typology
by generative and analytical typologies. The first reflects the way typology approaches
and designs series of objects in respect to a shared logic, while the second one shapes
the ways of typology of understanding and relating produced individuals. In addition
to these roles of typology as generative and analytical tools of architecture, the notions
retrieved from genetics represented to explain and organize the mission of typology
focusing on the physical materializations of the objects as phenotypes, and the
organizing structure lying behind the physical configurations of form as
genotypes. Furthermore, phenotype includes architectural and tectonic elements
leading to the act of the building with all its stylistic attributions.
Within the research, to be able to reach to genotypes that leads to the models or
phenotypes, an abstractive point of view has been hired. At that point diagram as a tool
to state the relationship between ideas and physical interpretations, is an outstanding
actor being able to convert the conceptual ideas which genotype has, to the physical
realization of objects or models, which phenotype is attributed. With the help of the
diagram, the deep structure of type, which is abstract in its nature, could be converted
to the graphic schemes of dynamic relationships creating the object. What diagram
does in this case is being a kind of bridge in between ideal knowledge of type and
physical conditions of produced models. Noting that diagram, in the research, is not
accepted as equivalent of the type or the drawn receipts, but rather accepted as the
mediator graphic representation, by determining the general conditions of the borders
of idea with all the possible options which come out from the root idea of type within
the knowledge it carries and produces.
In the case of the single architectural object; diagram, abstractly creates layers of
vectors as decisions and movements on the process of design, starting from the setting
up of the idea to the materialization. This vectors, directs the steps of the process by
creating outcomes in order to create variations, as well as being used as the tool of
analysis of a single object by reading its layers which produce it step by step. Thus,
single object of architecture by the diagrammatic point of view can be analysed and
produced in order to grasp the idea creating the differences in between objects through
vectors. However, in order to create difference, it is needed to have different objects
to rely on and to compare with. In this case, the relationship in between single design
solutions, or models needed to be approached in groups, in other words in typological
series. Typology, here works as the incubator of difference by putting single objects
together to analyze or generate them in order to create variations. Creation and the
existence of the differences within the variations, like the one in the
Derrida's difference, constantly states, changes and re-states the type by delaying its
static conclusion and meaning. Thus, understanding the difference in the typology
leads to understanding of type without stating it with sharp descriptions. The frame
that point of view of the derivative provides an alternative looking to the notion of type
and differentiation processes within it. By replacing type with a variable "x", leads to
permition of differentiation with the help of the diagrammatic vectoral moves of it
without dealing with the exact meaning it has.
In order to understand the creation of differences and variations, the multiple design
processes of Foreign Office Architects called as phylogenies, and the Peter Eisenman's
houses analyzed within the dissertation. While FOA's phylogeny aims to create
consistency in between their production of buildings, organized by the logic of genetic
tree with all the relationships in between; Peter Eisenman's design
process, creation of the houses starting from a cube shows the usage of the
diagrammatic vectors in order to create different instances within the one single
process of design.