İmparatorluk ve Emirlik: Erdelan Emirliği Osmanlı ve İran İmparatorlukları arasında bir Kürt emirliği
Empire and emirate: Emirate of Erdelan A Kurdish emirate between the Ottoman and Iranian Empires
Yazar: CAFER AÇAR
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ÖZCOŞAR
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Afşarlılar = Afsharids ; Aşiretler = Tribes ; Erdelan Emirliği = Erdelan Khanate ; Kaçarlar = Qajars ; Kürtler = Kurdish ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Safeviler = Safavids ; Zendler = Zands ; İmparatorluk = Empire ; İran = Iran

Özet:
Bu araştırmanın konusu Erdelan Emirliği'nin Osmanlı ve İran imparatorlukları (Safeviler,
Afşarlar, Zendler ve Kaçarlar) ile olan münasebetleridir. On ikinci yüzyılın sonlarına doğru
Şehrezor merkezli olarak kurulan Erdelan Emirliği Kürt emirlikleri içinde en önemli ve etkili
olanlardan birisidir. On altıncı yüzyılın ortalarına kadar Şehrezor bölgesinde bağımsız ve
yarı bağımsız bir şekilde varlık gösteren Erdelan Emirliği, Osmanlı ve Safevilerin
Şehrezor'da hakimiyet kurmak için mücadele ettikleri dönemlerde bölgedeki dengelerinin
oluşmasında büyük bir etkiye sahip olmuştur. Osmanlı-İran sınırında bulunan Erdelan
Emirliği stratejik konumunun verdiği avantajı değerlendirerek ve adı geçen imparatorluklar
arasında denge stratejisi izleyerek uzun süre siyasi varlık göstermeyi başarmıştır. On yedinci
yüzyılın başlarında İran merkezi devletlerine bağlı olarak hakimiyetini sürdüren emirlik,
İran'da yürütülen merkezileşme politikaları sonucunda Kaçarlar devrinde, 1867 yılında
ortadan kaldırılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde emirlik örgütlenmesinin doğru
anlaşılması için Kürt toplumunda uzun süre varlık göstermiş olan aşiret kurumu incelenmiş,
birçok aşiret ve aşiret konfederasyonunu bünyesinde barındıran ve aşiretin üst formu olarak
değerlendirilen emirlik idaresi Erdelan Emirliği özelinde tartışılmıştır. Çalışmanın ikinci
bölümünde İran-Erdelan, üçüncü bölümünde de Osmanlı-Erdelan münasebetleri; Osmanlı,
İran ve Erdelan dönem kaynaklarına, arşiv belgelerine, araştırma eserlere ve seyyahların
notlarına bağlı olarak irdelenmiştir. Erdelan Emirliği'ni diğer Kürt emirliklerinden ayıran
önemli bir nokta, emirlik bünyesinde gelişen tarih yazıcılığı geleneğidir. Gerek Erdelan
kaynakları ve gerekse Osmanlı-İran kaynakları çalışmanın literatür taraması bahsinde
işlenmiş, adı geçen eserler genel hatlarıyla tanıtılmıştır. Erdelan mirlerini bölgenin etkili
güçlerinden kılan temel faktörler; Osmanlı ve İran imparatorlukları arasında bulunmanın
verdiği avantajı iyi değerlendirmeleri, Kürt aşiret kuvvetlerinin askeri desteğinden
yararlanmaları ve Kürt coğrafyasının sağladığı doğal koruma özelliğini etkili
kullanmalarıdır. Bunlar çalışmada ulaşılan temel sonuçlardır.

Abstract:
The subject of this research is the relations of the Emirate of Erdelan with the Ottoman and
Iranian Empires (Safevids, Afshars, Zands and Qachars). The Emirate of Erdelan, founded in
the late twelfth century, is one of the most important and influential among the Kurdish
emirates. The Emirate of Erdelan, which had an independent and semi-independent presence
in the Sharzor region until the middle of the sixteenth century, had a great influence in the
formation of the balance in the region during the periods when the Ottomans and Safevids
struggled to establish dominance in Sharzor. The Emirate of Erdelan, located on the
Ottoman-Iranian border, had managed to maintain a political presence for a long time by
taking advantage of its strategic position and pursuing a strategy of balance between the
aforementioned empires. The emirate, which continued to dominate under the central states
of Iran at the beginning of the seventeenth century, was abolished in 1867 as a result of
centralization policies carried out in Iran during Qachar period. At the first part of the study,
the tribal institution, which has long existed in Kurdish society, was examined in order to
understand the organization of the emirate correctly, and the emirate administration that
includes many tribal and tribal confederations and is considered as the upper form of the
tribe was examined in the specialty of the Emirate of Erdelan. Iran-Erdelan relations were
examined in the second part of the study and Ottoman-Erdelan relations in the third part on
the basis of the Ottoman, Iranian and Erdelan period sources, archival documents, research
works and notes of travellers. An important point that distinguishes the Emirate of Erdelan
from the other Kurdish emirates is the tradition of historiography that develops in the
emirate. Both Erdelan sources and Ottoman-Iranian sources were processed in the literature
review of the study and the mentioned works were introduced in general terms. The main
factors that make the emirs of Erdelan one of the effective local powers of the region; That
they made use of the advantage of being among the Ottoman and Iranian empires, that they
made use of military support of Kurdish tribal forces and that they used the natural
protection provided by the Kurdish geography effectively. These are the main results of the study.