Türk Borçlar Kanunu ile karşılaştırmalı olarak CISG m. 79 kapsamında sorumluluktan kurtulma
Exemptions from liability in the scope of the CISG Art. 79 with comparison to Turkish Code of Obligations
Yazar: CAN BOYACI
Danışman: PROF. DR. ÇİĞDEM KIRCA
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk Ana Bilim Dalı / Medeni Hukuk Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Öngörülemez, kaçınılamaz ve borçlunun hakimiyeti dışında gerçekleşen bir engel sebebiyle borcun ifa edilemediği durumlarda borçlunun sorumluluktan kurtulmasını düzeneleyen CISG m. 79 hükmü Konvansiyon'un en tartışmalı düzenlemelerinden biridir. Sorumluluktan kurtulmaya ilişkin sorunlar yerel hukuk kurallarında imkansızlık, mücbir sebep, frustration, impracticability ve aşırı ifa güçlüğü gibi çeşitli teorilere konu olmuştur. CISG m. 79 hükmü, bu teorilerden bağımsız olarak, sorumluluktan kurtulma konusunda otonom bir çözüm ortaya koymayı amaçlamaktadır. Uluslararası mal satım sözleşmeleri bakımından CISG m. 79 hükmünün ortaya koymaya çalıştığı çözüm oldukça önemlidir ve bu sebeple de incelenmeye değerdir.
Uluslararası mal satım hukukunda sözleşmesel sorumluluk ve sorumluluktan kurtulmayla ilgili ortaya çıkan uyuşmazlıklar oldukça ilgi çekici konulardır. Sorumluluk ve sorumluluktan kurtulma kavramları birbirlerine sıkı şekilde bağlıdır. Bu sebeple, tezin ilk bölümünde, CISG'nin şekillenme aşamasında önemli etkileri olan münferit hukuk düzenlerinin sözleşmesel sorumluluk konusunda benimsemiş oldukları sistem değerlendirilmiştir. Bu hukuk düzenlerindeki sorumluluktan kurtulma mekanizmalarının neler olduğu ve nasıl işledikleri de özetle ortaya konmaya çalışılmıştır. Böylece CISG m. 79 ile münferit yerel hukuk kurallarının sorumluluktan kurtulma konusundaki yaklaşımlarını karşılatırma imkanımız olmuştur.  
Çalışmanın ikinci bölümünde, sorumluluktan kurtulmanın şartları ayrıntılı olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu sayede CISG m. 79 hükmünün uygulama alanı ortaya konmuştur. Borçlunun sorumluluktan kurtulabilmesi için, temelde, borçlunun bir engel sebebiyle herhangi bir borcunu ifa edememiş olması gerekir. Dolayısıyla borçlunun sorumluluktan kurtulabilmesi için aranan şartlar, ilk olarak, bir engelin varlığı ve engel ile borcun ifa edilmemesi arasındaki nedensellik bağıdır. Bunun yanında, engelin taşıması gereken bazı zorunlu unsurlar da bulunmaktadır. Engelin borçlunun hakimiyeti dışında ortaya çıkmış olması, öngörülmez ve karşı konulamaz nitekte olması gerekmektedir. CISG m. 79'da yer alan şartlar gerçekleştiğinde borçlu sorumluluktan kurtulur. Ancak sorumluluktan kurtulmanın kapsamı önem taşır. Bu önemi ortaya koyabilmek adına çalışmamızın üçüncü bölümünde CISG m. 79 hükmünün hüküm ve sonuçları ele alınmıştır. CISG m. 79 uyarınca sorumluluktan kurtulan borçlu yalnızca alacaklının ifa etmeme dolayısıyla uğradığı zararları tazmin etme yükümlülüğünden kurtulur. Alacaklının tazminat talep etme hakkı dışındaki diğer seçimlik hakları varlığını korur. Tazminat talep etme hakkını kaybeden alacaklının diğer haklarını kullanmasının sözleşme üzerindeki etkileri ve bu durumun ortaya çıkardığı sonuçlar aktarılmaya çalışılmıştır.

Abstract:
CISG Art. 79 which is about exemption from liability in the event of an unforeseeable and insurmountable impediment arising beyond the debtor's control is one of the most controversial regulations in the Convention. The examples of exemption from contractual liability in domestic laws bring out the theories such as impossibility, force majeure, frustration, impracticability and hardship. Apart from such theories, CISG Art. 79 tries to bring an autonomous solution for the sales contract in the event of failure to perform due to an impediment. The significance of CISG Art. 79 for international sales deserves a detailed analysis in this subject. 
The disputes arising from contractual liability and exemptions in international sales law are challenging and attractive subjects. The subjects of liability and exemption are closely connected to each other. For this reason, in the scope of this thesis, the liability regime of the domestic laws which have an influence on the embodiment of the CISG are analyzed in the first chapter. The theories about exemption in these domestic laws are also tried to be summarized for comparison of the CISG Art. 79 and the solutions in the domestic laws. 
In the second chapter, the requirements to be met for exemption from liability are closely examined. With this examination, the application area of CISG Art. 79 is tried to be enlightened. Basically for an exemption from liability, there must be an impediment that causes failure to perform any obligations of the debtor. So there must be an impediment and also a causality element in the first step. The impediment must carry some conditions. It must be beyond the control of the debtor and such impediment must be unforeseeable and insurmountable. When all the requirements for CISG Art. 79 are met, the debtor has a relief for the non-performance. But the scope of the exemption has critical importance. For clarifying such importance, in the last chapter of the thesis, the consequences of the application of CISG Art. 79 are presented. CISG Art. 79 only gives the debtor a relief for compensation of the damages arising from the non-performance of the contract. Other remedies of creditor are not affected by the exemption of liability. So the relation between the exemption of the debtor and the remedies that can be asserted by the creditor is closely examined.