İbn Berrecân'ın vahiy ve i'tibâr anlayışı
Ibn Barrajân's understanding of revelation and i'tibâr
Yazar: HALİL İBRAHİM GÖRGÜN
Danışman: PROF. DR. MUHSİN DEMİRCİ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Endülüs = Andalucia ; İşari tefsir = Implicit interpretation

Özet:
Tez, İbn Berrecân'ın düşünce dünyasını dikkate alarak üç bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde, müfessirin siyasi tartışmalar ışığında hayatına temas edilmiş, eserleri değerlendirilerek bu eserler çerçevesinde ilmî şahsiyetine yer verilmiştir. Ayrıca İbn Berrecân'ın çok yönlü bir âlim olması sebebiyle, Endülüs dini düşüncesine ana hatlarıyla temas edilmiştir. Bu kısma, onun düşünce dünyasının anlaşılması için bir basamak olarak yer verilmiştir. Onun hayatı hakkında yapılan önceki çalışmalara kıyasla, müfessirin ilmî kişiliği ön planda tutulmuştur. 
İkinci bölümde, tefsir ilminin en önemli meseleleri arasında yer alan ve müfessir için yorum ameliyesine mukaddem/hatime olan vahiy düşüncesini ele aldık. Çünkü İbn Berrecân, âlemle birlikte vahyi, varlığın türleri arasında saymıştır. Onun vahiy anlayışını eserlerinden hareketle inşâ ederken, varlık ve bilgi düşüncesini de ihtiva eden bir başlıklandırma yoluna gittik. Bu bölüm içerisinde, İbn Berrecân'a göre "vahiy nedir?", "Vahiy hangi kavramlarla ilişkilidir?", "İnsan ve vahiy ilişkisi nasıldır?" temel soruları etrafında ulaştığımız cevapları sistematik bir şekilde aktarmaya çalıştık. Dolayısıyla vahyin; ilâhî kelâm, âlem, ilâhî isim-sıfatlar ve insanla irtibatlı bir kavram olduğunu, İbn Berrecân düşüncesi içerisinde ortaya koyduk. Müfessirin ağırlıklı olarak vahyin kelâmullah oluşunu dikkate aldığı tespit edilmiş, onun açısından kitâbullahın her türlü bilgiyi kuşattığı düşüncesinin temel bir konumda olduğu ortaya konulmuştur.
Son bölümde, müfessirin te'vîl yaklaşımını ortaya koyan en temel kavramlarından biri olan i`tibâr meselesi üzerine yoğunlaştık ve i`tibâr kavramı özelinde te'vîlin şartlarını izah ettik. İbn Berrecân'ın i'tibâr düşüncesinin çift yönlü olduğunu, zâhir-bâtın dengesini koruduğunu, dilden hareketle yola çıktığını ve onun açısından nasların bütünlüğünü dikkate alan bir terim olduğunu ortaya koymaya çalıştık. Bu bölümün ikinci kısmında, i`tibâr yaklaşımının Kur'ân ilimleri üzerinde cüz'î birtakım farklılıklara kapı araladığını tespit ederek, bu ilimleri problematik şekilde farklı veçhelerle ele aldık. Zerkeşî (ö. 794/1392) ve Suyûtî'nin (ö. 911/1505) çerçevesini çizdiği Kur'ân ilimleri anlayışının, klasik dönemdeki düşünceyi tamamen kuşatamadığı sonucuna ulaştık. Bu noktadan hareketle, dönemin ilmî tartışmalarını dikkate alarak, Kur'ân ilimlerinin İbn Berrecân açısından değerlendirilişine problematik bir mesele olarak temas ettik. Bu kısımda, sıklıkla âyetlere yer vererek, Kur'ân ilimlerine dair tartışma ve meseleleri İbn Berrecân düzleminde açıklığa kavuşturduk.

Abstract:
The thesis is divided into three sections, taking into account the intellectual world of Ibn Barrajân. In the first section, the life of the commentator is discussed in light of political debates, his works are evaluated, and his scholarly personality is highlighted within the framework of these works. Additionally, due to Ibn Barrajân being a multifaceted scholar, the religious thought of Andalusia is outlined. This part serves as a stepping stone to understanding his intellectual world. Compared to previous studies on his life, the focus is placed on the commentator's scholarly personality.
In the second section, we address the concept of revelation, which is among the most important issues in the science of exegesis and is preliminary/final for the commentator's act of interpretation. Ibn Barrajân considers revelation as one of the types of existence along with the universe. While constructing his understanding of revelation based on his works, we took an approach that also includes his thoughts on existence and knowledge. In this section, we systematically present the answers we found to the fundamental questions around Ibn Barrajân's perspective on "What is revelation?", "With what concepts is revelation related?", and "What is the relationship between man and revelation?". Thus, we demonstrated that in Ibn Barrajân's thought, revelation is a concept connected with divine speech, the universe, divine names-attributes, and humans. It was determined that the commentator primarily considers revelation as the word of God, and that the idea that the Book of God encompasses all types of knowledge holds a fundamental position in his perspective.
In the final section, we focused on the issue of i'tibâr, one of the most fundamental concepts that reveal the commentator's approach to allegorical interpretation (ta'wil), and explained the conditions of ta'wil specific to the concept of i'tibâr. We tried to show that Ibn Barrajân's thought of i'tibâr is twofold, maintaining the balance between the apparent and the hidden, originating from language, and for him, it is a term that takes into account the integrity of the texts. In the second part of this section, by identifying that the i'tibâr approach opens the door to some particular differences in the sciences of the Qur'an, we tackled these sciences in a problematic manner with different aspects. We concluded that the understanding of the Qur'anic sciences outlined by Zarkashi (d. 794/1392) and Suyuti (d. 911/1505) does not fully encompass the thought of the classical period. From this point, considering the scholarly debates of the period, we addressed the evaluation of the Qur'anic sciences from the perspective of Ibn Barrajân as a problematic issue. In this part, we frequently referred to verses, clarifying the discussions and issues related to the Qur'anic sciences within the context of Ibn Barrajân.