XIX. yüzyıla kadar olan mevlevî âyinlerinde usûl-vezin ilişkisi
The concordance between musical and prosodic meters in mevlevî âyins which took place until 19th century
Yazar: AYŞE BAŞAK İLHAN
Danışman: Y.DOÇ.DR. NURİ ÖZCAN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: Din = Religion ; Müzik = Music ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Arap orijinli aruzun, örf, âdet ve geleneklerin sembolleştirdiği Arap dilisemantiğinin ritmik ve îkaî bulmaca benzeri bir îcadı olması (El Halil), buna bağlıolarak yine aynı çadır kültürü geleneğinden hareketle, müzikte (ritmik jimlastikdenebilecek bir yolla) ?Ten, nen, te-nen, ten-ni ...? gibi ikâî kalıplar kullanarak şiirmûsikîilişkisinin ortaya konulduğu kabul edilebilir. Terennüm adıyla Klâsik TürkMûsikîsi'nde kullanılan bu unsurlar aruz vezni ile birlikte benimsenen müzik kalıplarıolmuşlardır. Dolayısı ile aynı yolla (bir çeşit onomatopei ?tabiî seslerin taklidindenyapılmış kelime? ile) elde edilen ve müzikteki usûlü meydana getiren kuvvetli-zayıf,uzun-kısa darpların ( Düm, tek, te-ke, tek-kâ ...), terennümlerle ve aruzun tef'ileleri ileorganik bağı şüphe götürmez bir durumdadır.Özellikle sözlü müzik besteciliğinde usûl-vezin ilişkisi, karşımıza bu vecheyle çıkar.Zamanla gelişen estetik zevk ve buna bağlı olarak yaygın kullanım kazanan Türk Aruzukendine uygun usûllerin tercihinde başlıca rolü oynamıştır.Aynen aruzdaki tef'ilelerin değişik kombinasyonlarının bir arada kullanılmasısonucu vezinlerin ortaya çıkması ve tercih edilir olmaları gibi farklı usûl düzümlerininde değişik kombinasyonlarla birleşmeleri sonucu yine kuvvetle tercih edilen usûlîka'larının ortaya çıkmış olmasıdır. Usûl-vezin ilişkisinin elde edilmiş en bâriz sonucuda budur.Semâ kıyâmî (ayakta), devrânî (dönerek) ve hafî (sessiz) yapılan Mevleviyye tarîkatınaözgü bir zikir türüdür. Mûsîki, semâ`ın ayrılmaz bir parçasıdır. Mevlânâ ve ondan sonraki ilkçelebiler döneminde, sonradan muk?bele adı verilecek törende, buna eşlik edecek özel olarakbestelenmiş eserler de yoktu. Semâ`, muk?bele şeklini aldıktan sonra Mevlevî âyin-i şerîfi birmûsikî formu olarak ortaya çıkmaya başladı. Bu formun ilk örnekleri bestekârı bilinmediğinden?Beste-i Kadîm? adını almış olan pençgâh, dügâh ve hüseynî âyinleridir.XIX. yüzyıla kadar ondokuz Mevlevî âyini bestelenmiş, bunlardan onbeşi günümüzeulaşabilmiştir. Bu çalışmada XIX. yy.'a kadar bestelenmiş onbeş Mevlevî âyinini usûl ve vezinilişkileri açısından incelenmiştir.Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Mevlevî Âyîn-i Şerîfi, Mevlevîâyinlerinde yapı, Mevlevî âyînlerinin usûl özellikleri, güfte özellikleri ve beste ve makamözellikleri üzerine açıklayıcı bilgi verilmiştir.İkinci Bölümde XIX. yüzyıla kadar bestelenmiş Mevlevî Âyinleri notalarıyla birlikteverilerek, her âyin kendi içinde selâmlara göre usûl-vezin ilişkileri tablolarla geniş biçimde elealınmıştır.Değerlendirme ve Sonuç bölümlerinde ise XIX. yüzyıla kadar bestelenmiş Mevlevîâyinlerindeki selâmların usûl-vezin ilişkisi açısından karşılaştırmalı değerlendirmesi yapılmıştır.

Abstract:
Turkish Literature and Music underwent a critical change in the period after theTurks accepted Islam due to the Aruz meter (poetic prosodic meter). However a longtime elapsed after their first contact with Arabic and Persian Aruz, before Aruz wasutilized. This can be verified by the fact that the first known metered poetic versescontained undevloped metric errors and that these meters were later abandoned.Independent of Arabic and Persian Aruz, Turkish Aruz brought to our poetry anaestheic taste which together with music evolved over time in a manner allowing it toreach its peak.Aruz which is of Arabic origin, appears to have been created like a rythmic andîkaî (verbal) puzzle of semantics of the Arabic language symbolizing their customsand traditions (El Halil), and thus it can be considered that the relationship betweenpoetry and music also sprang from this same nomadic cultural tradition using verbalpatterns (ikâî terennüms) like ?Ten, nen, te-nen, ten-ni ?? in music (in a mannerakin to that of rythmic gymnastics). Under the name of terennüm (extra-lyric verbalembellishments) these elements were utilized in Classical Turkish Music togetherwith the Aruz meter in accepted musical patterns. Therefore, there is no doubt that ina similar manner (with a kind of onomatopoeia (words made by copying naturalsounds) the usûl (rythmic pattern) in music was obtained and came about from thestrong-weak and long-short beats (Düm, tek, te-ke, tek-kâ...) and that there is anorganic connection between terennüms and the Aruz tef?iles (word patterns of aruz).We especially come across this point of view in the relationship between usûl(rythmic pattern) and vezin (prosodic meter) in the composing of vocal music. Theaesthetic taste which developed over time and with this the gaining of its widespreadusage played a major role in the choice of especially appropriate usûls for TurkishAruz.Just as the utilization of different combinations of tef?iles (word patterns ofaruz) together resulted in the appearance of the vezins and their becoming preferable,in the same manner the different düzüms (rhytymic combinations) of variouscombinations and mergings resulted again in strongly preferred usûl îka?s (cyclicalrythmic patterns) being created. This is the most obvious conclusion that has beengained from the usûl-vezin (concordance of prosodic and musical meters)relationship.Sema is a kind of dhikr made by whirling, standing with silence. During theperiod of Mevlânâ and his first followers, there were no composed works which wascalled afterwards mukabele. As soon as sema has taken the shape of mukabele,Mevlevî âyini began to come into picture as a musical form. The most beautifulsamples of this form are pençgâh, dügâh and hüseynî âyins which were called beste-ikadim because of their unknown composers.Until 19th century, 19 mevlevî âyins had been composed and only 15 had beenmanaged to reach this time. In this thesis, the Mevlevî âyins which took place until19th century and their concordance between musical and poetic meters had beenanalyzed.This thesis includes three chapters. In the first chapter, the information relatedto Mevlevî âyins, the form of Mevlevî âyins, ritmic, poetic and musical features ofMevlevî âyins has been given.In the second chapter, 15 Mevlevî âyins have been examined with their scoreand each akin has been taken on according to their selams. The concordance betweenrhythmic and poetic meters has been indicated by some tables.In the conclusion chapter, comparative evaluation of 15 Mevlevî âyins has beendiscussed according to their concordance between rhythmic and poetic meters.