19. yüzyılın ilk yarısında Saraybosna Sancağı'nın sosyo-ekonomik yapısı
Socio-economic structure of Sarajevo Sanjak in the first half of the 19th century
Yazar: ZARİFE ALBAYRAK
Danışman: PROF. DR. MUCİZE ÜNLÜ
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Bosna-Hersek-Saraybosna = Bosnia-Herzegovina-Sarajevo ; Nüfus = Population

Özet:
Bu çalışma, 19. yüzyılın ilk yarısı boyunca Saraybosna Sancağı'nın sosyal,
demografik ve ekonomik panoramasını ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Şeriye
sicilleri ve nüfus defterleri gibi dönemin önemli kaynakları temel alınarak hazırlanan
bu çalışmada, öncelikle coğrafi ve siyasi bir arka plan sunulmakta; Saraybosna
şehrinin oluşumunda ve gelişiminde vakıf kurumunun rolüne odaklanılarak söz
konusu dönemde sancağın yerleşim yerleri belirlenmeye çalışılmaktadır.
19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin diğer coğrafyalarında olduğu gibi Bosna için de
sık sık savaşların ve isyanların yaşandığı, siyasi tablonun karmaşık olduğu bir
dönemdir. Bununla birlikte Osmanlı Devleti'nin merkezileşme siyaseti ve Boşnak
muhafazakarlığı çatışma hâlindedir. Elbette siyasi tablonun bu kadar çalkantılı olması
Saraybosna Sancağı'nın sosyal hayatını ve ekonomisini de etkilemiştir. Siyasi sorunlar
beraberinde otorite boşluğunu getirmiştir. Bu durum ise emniyet sorunlarına, halkın
merkeze olan güveninin sarsılmasına, haksız kazanç elde etmek isteyenlerin türlü
yollara başvurmasına, ehil olmayanların rüşvet karşılığında istedikleri mansıpları elde
etmesine ve eğitim, hukuk gibi alanlarda yozlaşmanın başlamasına sebep olmuştur.
Bosna'nın siyasi tabanında meydana gelen sorunlar halkı derinden etkilemiş;
komşuluk ilişkileri gibi pek çok alanda sorunların arttığı ve sosyal düzende hızlı bir
değişmenin meydana geldiği tespit edilmiştir.
Bu çalışmada, nicel ve nitel veri analiz yöntemleri kullanılarak halkın evlilik
davranışları, mihr, statü, çocuk sayısı ve servet durumları tespit edilip yorumlanmış;
19. yüzyılın ilk yarısında halkın unvan ve mansıp yarışına girmesinin sosyal düzene
ne şekilde yansıdığı irdelenmiştir. Sancağın 1850 yılı tahmini nüfusu ve nüfus
hareketliliği tespit edilerek hane büyüklüğü hesaplanmıştır. Saraybosna şehrinin
önemli bir ticaret merkezi olması, Bosna Eyaleti'nin ekonomik hareketliliğine yön
vermiştir. Dolayısıyla, sancak ekonomisinin genel hatları ortaya çıkartılarak bölgedeki
ekonomik unsurlar incelenmiştir. Bu çalışma, daha geniş bir bağlamda, Saraybosna
Sancağı özelinde dönemin sosyal ve ekonomik şartlarını betimleyerek Bosna Eyaleti
genelindeki durumun daha iyi anlaşılmasını sağlamayı amaçlamaktadır.
Anahtar Sözcükler: Bosna, Saraybosna, Şehir, Nüfus, Ekonomi.

Abstract:
This study aims to reveal the social, demographic, and economic panorama of
the Sanjak of Sarajevo during the first half of the 19th century. Based on important
primary sources such as court records and registers of persons, this study first presents
a geographical and political background, focuses on the role of the waqf institution in
the formation and development of the city of Sarajevo, and tries to identify the
settlements of the sanjak.
For Bosnia, the 19th century was a period of frequent battles and rebellions, as
in other parts of the Ottoman Empire, and the political picture was complex. At the
same time, the Ottoman policy of centralization and Bosnian conservatism were in
conflict. Such a turbulent political picture also affected the social life and economy of
the Sanjak of Sarajevo. Political problems brought along a vacuum of authority. This
situation led to security problems, shaken public confidence in the center, those who
wanted to gain unfair gains resorting to various means, unqualified people obtaining
the posts they wanted in exchange for bribes, and corruption in areas such as education
and law. The problems that occurred in Bosnia's political base deeply affected the
people; it was determined that problems increased in many areas such as neighborly
relations and a rapid change in the social order occurred.
In this study, quantitative and qualitative data analysis methods are used to
determine and interpret the marriage behavior, bride wealth, social status, number of
children, and wealth of the people as well as to examine how the competition for
honorific titles and state offices in the first half of the 19th century was reflected in the
social order. Furthermore, the estimated population and demographic mobility of the
sanjak in 1850 were computed, as well as the household size. The fact that Sarajevo
was an important commercial center shaped Bosnia Province's economic activity.
therefore, the general contours of the sanjak economy are exposed, and the economic
aspects in the region are examined. In a broader sense, the purpose of this study is to
provide a better understanding of the situation in Bosnia Province in general by
documenting the social and economic situations in Sarajevo Sanjak during this period.
Keywords: Bosnia, Sarajevo, City, Population, Economy.