Kıbrıs'ta Türkçe ve edebiyat öğretimi tarihçesi (1906-2022)
History of Turkish - literature teaching in Cyprus (1906 -2022)
Yazar: FURKAN UYSAL
Danışman: DOÇ. ELZA ALIŞOVA DEMİRDAĞ
Girne Amerikan Üniversitesi / Yurtdışı Enstitü / Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bu araştırmanın amacı, Kıbrıs adasında Türkçe ve edebiyat öğretiminin
tarihçesini ortaya çıkarmaktır. Araştırmamız ile ilgili yazılı belge ve kaynak çok
fazla bulunmamaktadır. Bu sebeple araştırmamızı, en eski tarih olarak; bilmeyenler
için okuma, yazma ve Türkçe eğitimi vermek amacıyla Dr. Hâfız Cemal Lokman
Hekim'in 1906 tarihinde açtığı "Gece Mektebi" ile başlatıp, 2022 tarihine kadar
getirdik (An, 1997). 1906 – 2022 yılları arasında Kıbrıs Türk varoluş mücadelesi
Türkçe ve edebiyat öğretimine de dolaylı olarak yansımıştır. Nitekim Kıbrıs Türkleri
varlığını sürdürmek, kendi öz Türkçelerine sahip çıkıp yaşatabilmek adına tarihi
süreçte çeşitli girişimlerde ve çalışmalarda bulunmuşlardır. Kıbrıs Türklerinin,
Türkiye ile ilişkileri ve istekleri doğrultusunda, Türkiye'den Kıbrıs'a eğitim ve
öğretim amaçlı görevlendirilen Türkiyeli eğitimciler de bu girişim ve çalışmaların
içinde yer almış ve destek vermişlerdir.
Kıbrıs, tarihi çağlar boyunca çeşitli devlet ve milletler tarafından rağbet
görmüştür. Bunun en önemli sebepleri ise; coğrafi konumu, jeopolitik zenginlikleri
ve Akdeniz'de bir uç ada konumunda yer almasıdır. 1571 tarihinde Kıbrıs, Osmanlı
İmparatorluğu tarafından fethedilmiş ve Müslüman Türk nüfus adaya, Karaman -
Konya çevresinden iskân politikası uygulanarak göç ettirilmiştir. Kıbrıs'ın
alınmasındaki en önemli husus Osmanlı İmparatorluğu açısından, hacca giden
Müslümanları, korsanların saldırılarından korumak, Akdeniz'deki güzergâhı kontrol
altına alarak Kıbrıs'ı bir uç kale olarak kullanmak ve Akdeniz'e hâkimiyet
sağlayarak, Müslüman Türk sancağını dalgalandırmaktır. Kıbrıs'ın alınmasındaki
temel hususa paralel, adada Kıbrıs'ta Türkçe ve edebiyat öğretimine Osmanlı
İmparatorluğu tarafından ne yazık ki fazla önem verilmemiştir. Bu sebeple Kıbrıs'ta
eğitim ve öğretim halkın kendi çabaları ile ayakta kalmaya çalışmıştır. Bu ayakta
kalmanın en önemli isimlerinden biri şüphesiz Dr. Hâfız Cemal Lokman Hekim'dir.
"Gece Mektepleri" kursları ile bilmeyenlere okuma ve yazma öğretmeyi hedeflemiş,
halkı bilinçlendirmeyi amaçlamıştır. Kıbrıslı Türkler her zaman anavatan Türkiye'yi
takip ederek kendi gelişimlerini anavatana göre ayarlamaya ve ayak uydurmaya çaba
sarf etmişlerdir. Türkiye'den Kıbrıs'a eğitim amaçlı gelen öğretmenlerin bu ayak
uydurmada büyük bir emeği vardır. Nitekim Türkiye'de Latin harfleri ilan
edildiğinde, Kıbrıs'ta eğitimci olarak görev yapan İsmail Hikmet Ertaylan, Kıbrıs
Türk Alfabesi adlı alfabe kitabını yazarak halka yeni harfleri öğretmeyi amaçlamış ve
Türkiye'nin izinden gidilmesinde büyük ölçüde rol oynamıştır. Bu Türkçe ve Türk
edebiyatı öğretim süreci, Türkiye'den gelen öğretmenler, yerli öğretmenlerin
çalışmaları, Türkiye'den getirilen Türkçe ve Türk edebiyatı ders kitapları ve özellikleiii
1990'lardan sonra hareketlenen yerli ilköğretim, ortaöğretim ve lise Kıbrıs Türk
edebiyatı ders kitaplarının hazırlanması şeklinde bir seyir izleyecektir.

Abstract:
The purpose of this work, is to reveal the history of Turkish Language and
literature teaching in Cyprus. Unfortunately, there are not many written documents
and sources related to our research. For this reason, we start our research with the
oldest date; as "Night School" opened by Dr. Hâfız Cemal Lokman Hekim in 1906 in
order to provide reading, writing and Turkish education for those who do not know,
and brought it until 2022. Between 1906 and 2022, the Turkish Cypriot struggle for
existence was indirectly reflected in the teaching of Turkish and literature. As a
matter of fact, Turkish Cypriots have made various initiatives and studies in the
historical process in order to maintain their existence and to protect and maintain
their own Turkish language. In accordance with the relations and wishes of the
Turkish Cypriots with Turkey, Turkish educators assigned to Cyprus from Turkey
for education and training also took part in these initiatives and studies and supported
them.
Cyprus was in demand of various states and nations throughout the historical
ages. The most important reasons for this are; its geographical location, geopolitical
richness and its strategical location as an island in the Mediterranean. In 1571,
Cyprus was conquered by the Ottoman Empire and the Muslim Turkish population
was immigrated to the island from the Karaman - Konya region by applying a
settlement policy. For the Ottoman Empire, the most important objective in the
conquest of Cyprus was to protect the Muslims going on pilgrimage from the attacks
of pirates, to control the route in the Mediterranean and use Cyprus as a terminal
point fortress, and to dominate the Mediterranean, to wave the Muslim Turkish flag.
In parallel with the main objective in the conquest of Cyprus, the Ottoman Empire
did not give much importance to the teaching of Turkish and literature in Cyprus on
the island. For this reason, education in Cyprus tried to survive with the efforts of the
people themselves. Undoubtedly, Dr. Hâfız Cemal Lokman Hekim is one of the most
important names in this survival. With the "Night Schools" courses, he aimed to
teach reading and writing for those who don't know, and aimed to raise awareness of
the public. The Turkish Cypriots have always followed the Turkey as homeland and
made an effort to adjust and keep up with their own development according to the
homeland. Teachers who came to Cyprus from Turkey for educational purposes had
great efforts in this keeping up. As a matter of fact, when the Latin letters were
declared in Turkey, İsmail Hikmet Ertaylan, who worked as an educator in Cyprus,v
aimed to teach the people new letters by writing alphabet book called "The Turkish
Cypriot Alphabet" and played a major role in following Turkey's footsteps. This
Turkish language and Turkish literature teaching process will follow a course of; the
work of teachers from Turkey and local teachers, Turkish language and Turkish
literature textbooks brought from Turkey, and preparation of Turkish Cypriot
literature textbooks for primary, secondary and high school education especially
mobilized after 1990s.