İdiyopatik intrakraniyal hipertansiyon hastalarında transorbital ultrasonografi ve optik koherens tomografi bulgularının değerlendirilmesi
Evaluation of transorbital ultrasonography and optical coherence tomography findings in patients with idiopathic intracranial hypertension
Yazar: MERT GÖBEL
Danışman: DR. HACI ALİ ERDOĞAN
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Nöroloji Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Nöroloji = Neurology

Özet:
Amaç: İdiyopatik intrakraniyal hipertansiyon (İİH) başağrısı, tinnitus, görme kaybı gibi semptomlarla giden genellikle genç yaştaki obez kadınlarda görülen altta bir neden bulunmaksızın intrakraniyal basıncın arttığı bir hastalıktır. Tanısında klinik, radyolojik özelliklerin ve laboratuvar parametrelerinin yanı sıra lomber ponksiyon yer almaktadır. Transorbital ultrason ile kafa içi basınç artışına sekonder artan optik sinir kılıf çapı ölçülebilmektedir. Yine intrakraniyal basınç artışına bağlı gelişen papilödem optik koherens tomografi ile saptanabilmektedir. Çalışmamızın amacı, İİH hastalarının tanısında lomber ponksiyonla ölçülen BOS basıncı yerine invazif olmayan TOUS ve OKT tetkiklerinin kullanılabilirliğini değerlendirmektir.
Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, 1 Haziran - 1 Ekim 2024 tarihleri arasında Sağlık Bilimleri Üniversitesi Bakırköy Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde yürütülmüştür. Çalışmaya İİH tanısı almış 31 hasta ve yaş, cinsiyet uyumlu 31 sağlıklı bireyden oluşan bir kontrol grubu dahil edilmiştir. İİH tanısı, Modifiye Dandy Kriterleri doğrultusunda belirlenmiş, sekonder intrakraniyal hipertansiyon nedenleri dışlanmıştır.
Tüm katılımcılarda, transorbital ultrasonografi (TOUS) ile optik sinir kılıf çapı (OSKÇ) ölçümleri yapılmış, ayrıca optik koherens tomografi (OKT) ile retina sinir lifi tabakası (RSLT) ve ganglion hücre kompleksi (GHK) kalınlıkları kaydedilmiştir. İİH hastalarında, lomber ponksiyon (LP) ile BOS basıncı ölçülmüş ve işlem öncesi ile 30 dakika sonrası OSKÇ değerlerindeki değişim incelenmiştir. Ölçüm işlemlerinde standart protokoller uygulanmış, TOUS ve OKT verileri her iki gözde ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Veriler istatistiksel analizlerle değerlendirilmiş ve gruplar arası farklar karşılaştırılmıştır.
Bulgular: Hasta grubunun yaş ortalaması 35,1±9,84 yıl, kontrol grubunun 31,3±7,68 yıl olarak bulunmuştur. Vücut kitle indeksi (VKİ) hasta grubunda kontrol grubuna göre anlamlı derecede yüksektir (p<0,001). Hasta grubunda 6 gözde papilödem izlenmemiş, 19 gözde derece 1, 14 gözde derece 2, 13 gözde derece 3 ve 4 gözde derece 4 papilödem saptanmıştır. Hasta grubunda LP ile ölçülen ortalama BOS basıncı 300 mmHg [272;332] olarak belirlenmiştir. Her iki gözde ve her iki planda hasta ve kontrol grubu OSKÇ ölçümleri arasında yüksek derecede istatistiksel anlamlı fark mevcuttur (p<0,001). Papilödem saptanan ve saptanmayan İİH hastalarının kendi içinde OSKÇ ölçümleri arasında fark bulunmazken papilödem saptanmayan İİH hastaları ile kontrol grubu arasında istatistiksel anlamlı fark saptandı. Hasta grubunda LP öncesi ve sonrası OSKÇ ölçümlerinde belirgin fark bulunmaktaydı. Transvers OSKÇ ölçümü için 5,83 mm, sagital ölçüm için 5,71 mm kesme değeri bulundu. OKT'de tüm kadranlarda RSLT ölçümleri hasta grubunda kontrollere göre kalın saptandı (p<0,001). Bu fark papilödem saptanan ve saptanmayan gözlerde de izlenirken papilödem saptanmayan İİH grubu ile kontrol grubunun kıyaslanmasında görülmedi. GHK ölçümleri arasında belirgin farklılık saptanmadı. Retinal katmanların değerlendirilmesinde fovea, parafovea ve perifoveada total kalınlıklar ve dış katman kalınlıkları arasında hasta grubunda artmış saptanırken iç katmanların ayrı değerlendirilmesinde farklılık saptanmadı. BOS basınçları ile RSLT kalınlıkları arasında temporallerde ve ortalama kalınlıklarda pozitif yönlü korelasyonlar saptandı. Papilödem dereceleri ile RSLT kalınlıkları arasında pozitif yönlü güçlü ilişki saptandı. OSKÇ ölçümleri ile ortalama RSLT kalınlıkları arasında pozitif yönlü orta derecede ilişki saptandı.
Sonuç: İİH, başağrısı, tinnitus, progresif olabilen görme kaybı ile giden, tanısında lomber ponksiyon gibi oldukça invazif bir yöntem kullanılan kafa içi basınç artışı sendromudur. Bu çalışmada, İİH hastalarında intrakraniyal basınç artışını dolaylı olarak gösterebilen ve hastalığın klinik izlemini destekleyebilecek transorbital ultrasonografi (TOUS) ve optik koherens tomografi (OKT) parametreleri incelenmiştir. Çalışmada elde edilen bulgular, TOUS ile OSKÇ ölçümünün intrakraniyal basınç (İKB) artışını gösterme açısından etkili bir noninvaziv yöntem olduğunu ve LP sonrası bu değerin azalma göstermesinin İKB düşüşünü yansıttığını göstermektedir. OKT ile elde edilen RSLT ve GHK kalınlıklarındaki artışın, papilödemin ve İKB artışının doğrudan bir göstergesi olduğu düşünülmektedir.
İİH hastalarında TOUS ile OSKÇ ölçümü ve OKT ile RSLT ve GHK kalınlıklarının değerlendirilmesi, İKB artışı ve papilödemin noninvaziv izleminde etkili ve güvenilir bir yaklaşım sunmaktadır. Bu çalışma, TOUS ve OKT'nin İİH tanısında tamamlayıcı bir araç olarak kullanılabileceğini ortaya koymuştur. Klinik pratiğe kazandırılması durumunda, bu yöntemlerin İİH tanı ve tedavi sürecinde invazif işlemlere olan ihtiyacı azaltarak hasta konforunu arttırabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
Objective: Idiopathic intracranial hypertension (IIH) is a condition characterized by increased intracranial pressure without an underlying cause, typically seen in young, obese women, and presents with symptoms such as headache, tinnitus, and vision loss. The diagnosis involves clinical features, radiological findings, laboratory parameters, as well as lumbar puncture. The optic nerve sheath diameter, which is increased secondary to raised intracranial pressure, can be measured using transorbital ultrasonography (TOUS). Additionally, papilledema resulting from increased intracranial pressure can be detected using optical coherence tomography (OCT). The aim of our study is to evaluate the feasibility of using non-invasive TOUS and OCT techniques in the diagnosis of IIH patients, as an alternative to the lumbar puncture measurement of cerebrospinal fluid (CSF) pressure.
Materials and Methods: This study was conducted between June 1 and October 1, 2024, at Bakırköy Dr. Sadi Konuk Training and Research Hospital of the Health Sciences University. The study included 31 patients diagnosed with idiopathic intracranial hypertension (IIH) and a control group of 31 healthy individuals matched for age and gender. The IIH diagnosis was made according to the Modified Dandy Criteria, with secondary causes of intracranial hypertension being excluded. In all participants, optic nerve sheath diameter (ONSD) measurements were performed using transorbital ultrasonography (TOUS), and the retinal nerve fiber layer (RNFL) and ganglion cell complex (GCC) thicknesses were recorded using optical coherence tomography (OCT). In IIH patients, cerebrospinal fluid (CSF) pressure was measured via lumbar puncture (LP), and changes in ONSD values were assessed before and 30 minutes after the procedure. Standard protocols were applied for the measurement procedures, and TOUS and OCT data were evaluated separately for each eye. The data were analyzed statistically, and differences between the groups were compared.
Results: The mean age of the patient group was 35.1 ± 9.84 years, while the mean age of the control group was 31.3 ± 7.68 years. The body mass index (BMI) was significantly higher in the patient group compared to the control group (p<0.001). In the patient group, papilledema was not observed in 6 eyes, degree 1 papilledema was observed in 19 eyes, degree 2 in 14 eyes, degree 3 in 13 eyes, and degree 4 in 4 eyes. The average CSF pressure measured by LP in the patient group was determined to be 300 mmHg [272;332]. A highly statistically significant difference was found between the patient and control groups in ONSD measurements in both eyes and both planes (p<0.001). No difference was found in ONSD measurements within IIH patients with and without papilledema, but a statistically significant difference was found between IIH patients without papilledema and the control group. A significant difference was observed in the ONSD measurements before and after LP in the patient group. The cutoff value for transverse ONSD measurement was 5.83 mm, and for sagittal measurement, it was 5.71 mm. In OCT, retinal nerve fiber layer thickness (RNFL) measurements in all quadrants were thicker in the patient group compared to controls (p<0.001). This difference was observed in both eyes with and without papilledema, but it was not observed when comparing IIH patients without papilledema to the control group. No significant difference was found in ganglion cell complex (GCC) measurements. In the assessment of retinal layers, total thickness and outer layer thicknesses in the fovea, parafovea, and perifovea were increased in the patient group, whereas no differences were found in the inner layers. Positive correlations were found between CSF pressures and RNFL thicknesses in the temporal regions and the average thickness. A strong positive correlation was found between the degree of papilledema and RNFL thickness. A moderate positive correlation was observed between ONSD measurements and average RNFL thickness.
Conclusion: Idiopathic intracranial hypertension is a syndrome characterized by increased intracranial pressure, accompanied by symptoms such as headache, tinnitus, and progressively worsening vision loss. The diagnosis involves highly invasive procedures, such as lumbar puncture. In this study, parameters of transorbital ultrasonography (TOUS) and optical coherence tomography (OCT) were examined, as they can indirectly indicate increased intracranial pressure and potentially support the clinical monitoring of the disease. The findings of this study suggest that the measurement of optic nerve sheath diameter (ONSD) by TOUS is an effective non-invasive method for detecting intracranial pressure (ICP) increase, and that a decrease in this value following lumbar puncture reflects a reduction in ICP. The increase in retinal nerve fiber layer (RNFL) and ganglion cell complex (GCC) thicknesses obtained by OCT is considered a direct indicator of papilledema and ICP elevation.
In IIH patients, the assessment of ONSD by TOUS and RNFL and GCC thickness by OCT provides an effective and reliable approach for non-invasive monitoring of ICP increase and papilledema. This study demonstrates that TOUS and OCT can be used as complementary tools in the diagnosis of IIH. If integrated into clinical practice, these methods are thought to reduce the need for invasive procedures, thereby improving patient comfort during the diagnostic and treatment process.