Bergama Taşhan'ın koruma sorunları ve restorasyon projesi önerisi
Conservation issues and restoration project propositon of Bergama Taşhan
Yazar: YALIN PEKVAR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEVLÜDE KAPTI
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Koruma ve Yenileme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
ÖZET

Çalışma konusu olan Bergama Taşhan Bergama'nın Osmanlı Dönemi'nden kalan en
önemli yapılarından birisi olma özelliğini taşımaktadır. Bunun yanında, Osmanlı
İmparatorluğu Dönemi'nde ticaret ve lonca teşkilatlanmalarıyla ünlü olan
Bergama'da günümüze ulaşabilmiş az sayıdaki han yapısından birisidir. Yapı,
kitabesinden anlaşıldığı üzere 1432 yılında, Bergama'da hatiplik yapan ve sonrasında
paşa rütbesi verilen Hatip Paşa lakaplı Bedreddin Mahmud'un oğlu Hibeytullah
tarafından yaptırılmış olup "Hatip Paşa Vakfı"nın akarıdır. Bu vakıfta ayrıca İncirli
Mescid Camii, Küplü Hamam ve Hatip Paşa Medresesi (Karaca Ahmet Medresesi)
olarak geçen yapılar da kayıtlıyken günümüzde bu vakıf bulunmamaktadır.
Yapı özgün plan kurgusu ile Anadolu'daki diğer Osmanlı Dönemi hanlarından
ayrılmakta ve daha çok Selçuklu Dönemi kervansaraylarını andırmakta iken
19.yy.'da geçirdiği tadilatlardan sonra iş hanı olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Vakıf kayıtlarında kervansaray (karbansaray) olarak gözükürken sonradan han olarak
geçmeye başlamıştır. 19. yy.da giriş cephesinin bulunduğu kol üzerine eklenen bir
üst kat, yapının özgün plan kurgusunu ve cephesini kısmen bozmuş olsa da, yapılan
eklentilerin kendine özgü mimarisi ve döneminin mimari özelliklerini yansıtması
sayesinde Anadolu han yapıları arasında farklı bir konum kazandırmıştır.
Özgün döneminde tamamen kargir olarak yapılan yapının içerisinde bir çok farklı
kargir yapım tekniğini bir arada görmek mümkündür. Cephe duvarlarında devşirme
olduğu düşünülen büyük kesme taş duvar ile taş-tuğla almaşık duvar görünürken, iç
kısımlarda moloz taş tonozlar, günümüze ulaşamayan tuğla tonozlar, devşirme
sütunlar ve tuğla kemerli kapılar bulunmaktadır. 19. yy sonunda da giriş üzerindeki
kerpiç yığma duvarlı bir kat eklenmiş ve yapım sistemi çeşitlilik
kazanmıştır. Üst kat yapılırken yapının tuğla tonozlarının bir kısmı hasar görmüş geri
kalanı ise tamamen yok olmuştur. Yapı 20.yy'da da oldukça müdaheleye uğramış ve
çok sayıda eklenti oluşmuştur. Bu süreç içinde özgün mekan kurgusunda değişik

v

meydana gelmiştir. 1978 yılında geçirdiği yangın sonrasında da tamamen işlevsiz ve
atıl kalmıştır.
Bergama Taşhan'ın günümüzdeki Bergama içerisindeki konumu, yapının özgün
mekan kurgusu ve yapım teknikleri, mekan ölçüleri ve ulaşım dikkate alındığında
yapının Bergama halkının çok sık olarak kullandığı ve ticaret hayatını etkileyen ya
da kontrol eden bir yapı olarak değerlendirilmesi istenmiştir. Bu nedenle "Ticaret
Odası" olarak işlevlendirilmiş ve bu doğrultuda bir restorasyon önerilmiştir. Yapının
restorasyon kararlarındaki ana ilke, mevcut özgün özelliklerin olduğu gibi korunması
veya bilimsel verilere göre yeniden yapılması fakat kesin verilerin olmadığı
konularda kalıcı ve yapıya zarar verecek müdahalelerden kaçınılması, hafif, çağdaş
malzemelerle ve geri dönüşümü mümkün tamamlama yapılıp mekanın işlevini yerine
getirmesinin sağlanması olarak belirlenmiştir. Bu sayede Taşhan hem ticaret
yaşantısıyla ünlü Bergama'nın hak ettiği nitelikte bir idari yapı olacak, hem de çok
sık kullanılan ve ilgi gören bir yapı haline gelip günümüzdeki atıl halinden
kurtarılmış ve günümüze kazandırılmış olacaktır.

Abstract:
SUMMARY

Bergama Taşhan, which is the subject of study, has the singularity of being one of
the most important buildings in Bergama (Pergamon) which dated Ottoman Era.
Beside this, Taşhan is one of the few commercial (han, inn, caravanserai...)
buildings which could reach today in Bergama, the city was famous once for its
commerce and guilds in Ottoman Era. As written in the epigraph, the building was
built in 1432 for Hibeytullah, the son of Bedreddin Mahmud, who is called "Hatip
Paşa" for taking the rank of pascha. It was a part of a foundation called "Hatip Paşa
Foundation" and built for its income. This foundation was also included İncirli
Mescid Camii, Küplü Hamam and Hatip Paşa Medresesi (Karaca Ahmet Medresesi)
but not active at the moment.
The building is divided from the other Otttoman Era han buildings in Anadolu for its
unique plan form and seemed more like Seljukian Era caravanserais but after the
19th century alterations, the building was started to use as an office block.In its
foundation records, the han was stated as a caravanserai but after 16th century as a
han. Even though the 19th century alterations and additions (upper floor, the places
in the court...) had deformed its original plan form and front view, the distinctive
architecture of additional parts and reflecting the architectural form of its own era,
made the building earn a specific status in the han buildings in Anadolu.
It is possible to see various masonry techniques together at the building, which was
built completely with bricks and Stones in its original period. As appeared at the
surfaces of outer walls huge stone blocks, which thought as reused materials, was
used with the brick-stone togehter techniques. At inner walls and parts, brick vaults
(which were not reached today) and stone vaults, reused stone columns and capitals,
doorways with brick archs built. A wood with timber filling upper floor was added at
late periods and structure systems diversified. Some parts of brick vaults were
damaged when the upper floor was built and the rest of the brick vaults were
destroyed completely. In 20th century too, the building had many reparations and

vii

alterations and various non-original additions on it. This situation deformed the
building from its original form, finally, a fire in 1978 abandoned the building
completely.
Considering the location, the original plan form and structural techniques, the size of
the places and rooms and transportation facilities of Taşhan in Bergama, it is
demanded to be used as an administrative building of commerce and business
activities in Bergama, and used frequently by the public. Therefore, Taşhan adapted
as "Chamber of Commerce" and a ( project at this direction proposed. The main
principle on restoration decisions is to protect parts as existed today or rebuild, which
exact datas could acquired, but at the controversial parts, to avoid intervention which
can be harmful and permanent, instead, to integrate parts and places and to help the
building adapt to its newfunction with light, contemporary and easily detachable
material.With the help of this Taşhan will be an administrative building of commerce
and business of Bergama, which Bergama deserve, and bring in to our time and
saved from its current abandoned situation, become a frequently used and interested
building.