Sudan- Hartum (Khartoum) eyaletinde tarımsal kooperatiflerin sulama işletme performanslarının değerlendirilmesi
Evaluation of irrigation operating performance of agricultural cooperatives in Khartoum state- sudan
Yazar: YASSİR FADEL ALLAH ABDERAHMAN MOHAMMED
Danışman: PROF. DR. NİZAMETTİN ÇİFTÇİ
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarımsal Yapılar ve Sulama Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu çalışmada genelde Sudan'ın toprak-su kaynaklarının dağılımı ve kullanım durumu, özelde ise Hartum Eyaletinin toprak-su kaynaklarının kullanım durumu ve sulama kooperatiflerinin karşılaştığı işletme sorunları araştırılmıştır. Araştırma 2018-2020'ın yılları arasında yapılmıştır.
Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre;
- Sudan'ın tarımsal potansiyelinin 112×106 ha olduğu tahmin edilmekte ve bu alanı sadece %18,6'sı ekilmektedir (21×106 ha). Sulanan arazilerin ekili alana oranı %9'dur (1,9×106 ha). Hartum eyaletinin tarımsal potansiyeli 756×103 ha'dır ve yıllık ekilebilir alanların sadece 147×103 ha'ı (%19,4) kullanılmaktadır.
- Sudan, tarımsal kooperatiflerinin kurulduğu ilk ülkelerden biridir. Hartum Eyaletinde tescil edilen sulama kooperatiflerinin sayısı 203'e ulaşmıştır. Bunlardan 45 kooperatif (%22,17) aktif halde, 36 kooperatif (%17,73) ise aktif değildir. Henüz arazi tahsisi yapılmayan kooperatif sayısı 122 (%60,10)'dir,
-Hartum eyaletinde kayıtlı sulama kooperatiflerinin toplam tarım alanı 66.780,45 ha, aktif olan sulama kooperatiflerinin alanı ise 35.390,07 ha'dır (%52,99). Sulama kooperatiflerinin toplam alanının Hartum eyaletinin tarım alanına oranı %45,43 ve aktif olan sulama kooperatiflerinin alanın Hartum Eyaletinin yıllık ekili alanına oranı ise %24,1'dir.
- İncelenen kooperatiflerde en büyük pompa gücü 255 kw/saat ile Al˗bagair El˗ailafon, Al˗jamuiye ve Wad Ramli kooperatiflerinde ve en düşük pompa gücü ise 22 kw/saat Al˗hamdab ve El˗neye kooperatiflerindedir.
-incelenen 10 adet kooperatif için 2018 yılı pompaj toplam elektrik enerjisi tüketimi 1.693.306 kw/saat olup enerji ücreti tutarı ise 76.015 dolardır. En yüksek enerji tahakkuku 33.333 $/yıl ile Al-jamuiye sulama kooperatifinde, en düşük tahakkuk ise 333 $/yıl ile Seyal El-hawab sulama kooperatifindedir. Maksimum yıllık çalışma süresi 4.105 saat ile Al˗hamdab sulama kooperatifinde, en az çalışma süresi ise 58 saat ile Seyal Al˗hawab sulama kooperatifinde olmuştur.
-Teorik olarak yıllık çekilen su miktarı 15.646.858 m3 olmuştur. En yüksek çekilen su miktarı 5.610.000 m³ ile Al˗Khojalab, 4.500.000 m3 ile Al˗jamuiye ve 2.156.250 m3 ile Wad Ramli sulama kooperatiflerinde olurken, en az çekilen su miktarı ise 38.250 m³ ile Seyal Al˗hawab sulama kooperatifindedir.
-Birim sulama alanına düşen ortalama enerji gideri 490,35 kw/saat olup en yüksek enerji tüketimi 2.551,02 kw/saat ile Al˗Khojalab sulama kooperatifinde, en düşük enerji tüketimi ise 33,69 kw/saat ile Seyal Al˗hawab sulama kooperatifindedir. İncelenen kooperatiflerde 1 m3 suyun ortalama enerji bedeli 0,0067 $/m³, birim su bedelinde en yüksek ve en düşük değer arasındaki farkın küçük olduğu görülmüştür (0.0154 $).
-Ankete katılan ve 5 yıldan az üretim yapan çiftçilerin oranı %1,1, 5- 10 yıl arasında üretim yapanların oranı %17,0, 10- 20 yıl arası üretim yapanlarının oranı %38,6 ve 20 yıldan fazla üretim yapan çiftçilerin oranı ise %43,2'dir. 
Ankete katılan çiftçilerin çoğunluğu (%81,1) toprağın bünyesini bilmemektedirler. Gübre uygulamalarını çiftçilerin %9,1'i toprak analizleri sonucuna göre, %64,8'i tahmini olarak ve %25'i de arkadaşlarına sorarak yaptıklarını ifade etmişlerdir. Çiftçilerin %45,5'i sulama suyu kalitesini bilmediğini, %38,6'si bildiğini ve %15,9'i de su kalitesinin önemli olmadığını beyan etmişlerdir. 
Ankete katılan çiftçilerin %18,2'si sulama ücretinin sulama saatine göre, %19,3'ü sulama debisine göre ve %51,1'i ise tarım alanına göre hesaplanmasını tercih etmişlerdir. Çiftçilerin %93,2'sı elektrik veya dizel ücretini pahalı ve %6,8'i ise normal seviyede olduğunu ifade etmişlerdir.
Çiftçilerin %4,5'i sulama zamanını toprağı kontrol ederek, %85,2'si bitkiye bakarak ve %10,2'si de tahminen belirlediklerini söylemişlerdir. Ankete katılan çiftçilerin %78,4'ü tarlaya verilecek su miktarını tahmin olarak belirlediklerini söylemişlerdir.
Çiftçilerin %97,7'si yüzey sulama tava-uzun tava ve %2,3'ü ise yağmurlama sulama yöntemini kullandıklarını beyan etmişlerdir. Çiftçilerin %67'si uygun bir sulama yaptığı, %12,5'i uygun bir sulama yapmadığını ve %20,5'i uygun bir sulama yapıp yapmadığını bilmediğini ifade etmişlerdir.
Çiftçilerin %12,5'i tarımsal sulamada en uygun sulama metodu olarak yağmurlama sulama metodunu %5,7'si damla sulamayı, %68,2'si yüzey sulama en uygun sulama metodu olarak tercih ettikleri ve %13,6'sı da bilgisi olmadığını ifade etmişlerdir. Çiftçilerin %6,8'i damla sulama sistemini kullandığını, %30,7'si kullanmayı düşündüğünü, %40,9'u sistemi pahalı bulduğundan kullanmadığını ve %21,6'sı ise sistemin işletmesinin zor olduğundan dolayı kullanmadığını ifade etmiştir.
Çiftçilerin %27,3'ü kooperatiften sulama konusunda bilgi aldığını, %50'sı alamadığını ve %21,6'sı da sulama kooperatiften sulama konusunda çok az bilgi aldığını ifade etmişlerdir. Çiftçilerin %36,4'ü sulama kooperatiflerinin ihtiyaçlarını daha iyi karşılayacağını, %25'i sulama birliğinin ve %7,5'i ise devlet sulama işletmeciliğinin ihtiyaçlarını daha iyi karşılayacağına inandıklarını ifade etmişlerdir.
Çiftçilerin %87,5'i sulama planından memnun olmadıklarını, %67'si sulama zamanın idare ettiğini, %60,2'si sulama aralığını idare eder olduğunu, %40,9'u sulama ücreti idare eder bulduğunu ve %45,5'i de sulama ücretini iyi-çok iyi olduğunu beyan etmiştir. Çiftçilerin %68,2'si sulama şebekelerinde bakım-onarımın kötü-çok kötü değerlendirmelerini yapılmıştır.
Sonuç olarak; Hartum Eyaletinde sulanan tarım projelerin başlıca sorunu sulamadır. Alt yapı zayıflığı ve elektrik sorunları tüm kooperatiflerin ortak sorundur. Ülkede ve bölgede tarım sektörünün geliştirilmesi, tarımsal üretim ve altyapı ile ilgili tüm hususlara dikkat edilmesi ön koşuldur. Bunun için de tüm tarım paydaşlarını içine alacak geniş katılımlı tarım politikalarının belirlenmesi ve uygulamaya geçilmesi zorunludur.

Abstract:
In this research, which is being considered as a doctoral thesis, the distribution and use of soil-water resources in Sudan in overall, specifically the use of soil-water resources in Khartoum State, and the operational problems confronting agricultural cooperatives are studied. The research was conducted between 2018-2020. 
According to the results of the research;
Sudan's arable land is estimated to be 112x106 ha, with only 18,6% of this area under cultivation (21 x 106 ha). The proportion of irrigated land to cultivated land is 9% (1,9 106 ha). The agricultural potential of Khartoum State is 756×103 ha, however only 147×103 ha (19.4%) of arable land are utilized annually,
Sudan is one of the first countries to establish agricultural cooperatives. In Khartoum State, 203 agricultural cooperatives have been registered. 45 (22,17%) of these are active cooperatives, while 36 (17,73%) are inactive. There are 122 cooperatives that have not yet been assigned land (60,10%),
The total area of registered agricultural cooperatives in Khartoum State is 66.780,45 ha, and the area of active agricultural cooperatives is 35.390,07 ha (52,99%). The ratio of the total area of agricultural cooperatives to the agricultural area of Khartoum State is 45,43%, and the ratio of the area of active agricultural cooperatives to the annual cultivated area of Khartoum State is 24,1%,
In 2018, the total consumption of electricity by pump stations for the (10) cooperatives researched was 1.693.306 kw/h. Al˗bagair El˗ailafon, Al˗jamuiye, and Wad Ramli cooperatives have the highest pump's power of 255 kw/h, while Al˗hamdab and El˗neye cooperatives have the lowest pump power of 22 kw/h. The total energy fee was 76.016 $/year, with Al-jamuiye cooperative getting charged the most (33.333 $/year) and Seyal Al˗hawab cooperative costing the least (333 $/year). The maximum annual pump operating time was 4.105 hours/year in Al˗hamdab cooperative, while the minimum pump operating time was 58 hours/year in Seyal Al˗hawab cooperative.
 Theoretically, the annual amount of water withdrawn was 15.646.858 m3. The highest amount of water withdrawn is in Al˗Khojalab with 5.610.000 m3, Al˗jamuiye with 4.500.000 m3, and Wad Ramli with 2.156.250 m3, While the lowest amount of water withdrawn is in Seyal Al˗hawab irrigation cooperative with 38.250 m3,
The average energy consumption per unit irrigation area is 490,35 kw/h, with Al˗Khojalab cooperative consuming the most at 2.551,02 kw/h and Seyal Al˗hawab cooperative consuming the least at 33,69 kw/h. The average energy cost of 1 m3 of water in the examined agricultural cooperatives was 0,0067 $/m3, and the difference between the highest and lowest value in the unit water cost was small (0,0154 $),
The percentage of farmers who participated in the survey and had less than 5 years of experience in agriculture production was 1,1%, the farmers who had 5-10 years of experience was 17,0%, the farmers who had 10-20 years of experience was 38,6%, while the percentage of farmers who have been farming for more than 20 years is 43,2%,
The vast majority (81,1%) of farmers surveyed do not know the structure of their soil. 9,1% of farmers stated that they used fertilizer based on soil analysis results, 64,8% of farmers said they use fertilizer based on guesswork, and 25% of farmers use fertilizer by asking their friends. 45,5% of farmers stated they don't know the quality of irrigation water, 38,6% said they know, and 15,9% said it's unimportant to know irrigation water quality,
According to the survey, 18,2% of farmers preferred that the irrigation costs be calculated based on irrigation duration, 19,3% based on water flow, and 51,1% of farmer said irrigation costs must be determined based on agricultural area. According to 93,2% of the farmers the electricity or diesel fee is expensive,
4,5% of farmers said they determined irrigation time by controlling the soil, while 85,2% of the farmers determined irrigation time by checking the plant. According to the survey, 78,4% of farmers determined the amount of water to be applied to the field by guesswork,
The surface irrigation method basin-border was used by 97,7% of the farmers surveyed, while sprinkler irrigation was used by 2,3%. 67% of farmers believe they irrigate appropriately, 12,5% do not make appropriate irrigation, and 20,5% are unsure whether they are irrigating properly or not,
12,5% of farmers prefer sprinkler irrigation as the most suitable irrigation method for agricultural irrigation, 5,7% prefer drip irrigation, 68,2% prefer surface irrigation, and 13,6% stated that they lacked knowledge. 6,8% of the farmers surveyed used the drip irrigation system, 30,7% stated that they were considering using the system, 40,9% did not use the system because they found it expensive, and 21,6% did not use the drip irrigation system because is difficult to operate it,
27,3% of farmers surveyed stated that they received information about irrigation applications from the cooperative, 50% did not, and 21,6% stated that they received very little information about irrigation applications from the agricultural cooperative. 36,4% of farmers said agricultural cooperatives would better meet their needs, 25% prefer farmers unions, and 7,5% of farmers believe that government irrigation administration would better meet their needs,
87,5% of farmers surveyed were dissatisfied with the irrigation plan, 67% thought the irrigation time is controllable, 60,2% thought the irrigation interval is manageable. 40,9% of the farmers thought the irrigation cost is reasonable, and 45,5% thought the irrigation cost is good-very good. 68,2% of farmers stated poor-very poor evaluations to irrigation networks maintenance and repair operations.
As a result, irrigation is the main issue to irrigated agricultural projects in Khartoum State. Weakness of infrastructure and a lack of electricity supply are common problems of all cooperatives. A prerequisite for developing the agricultural sector in the country and region is to pay attention to all aspects of agricultural production and infrastructure. To achieve this, agricultural policies must be developed and implemented with participation from all agricultural stakeholders.