Roma ve Türk Hukukunda vesayet
The guardianship in Roman and Turkish Law
Yazar: MURAT İNCEEL
Danışman: PROF. DR. ERKAN KÜÇÜKGÜNGÖR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Hukuk (Roma Özel Hukuku) Ana Bilim Dalı / Roma Özel Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Aile hukuku = Family law ; Roma hukuku = Roman law ; Türk Hukuku = Turkish Law ; Vesayet = Guardianship ; Özel hukuk = Private law

Özet:
Vesayet, çağdaş hukuklarda olduğu gibi, Roma Hukuku'nun da önemli konularından birisidir. Vesayet (tutela), sui iuris olup henüz ergenlik yaşına gelmemiş küçüklerin ve her yaştaki kadınların mal varlıklarını korumak, eksik olan fiil ehliyetlerini tamamlamak üzüre kurulan korumaya yönelik bir kurum olarak tanımlanmaktaydı. Bu durumda olan kişilere bir vasî atanır ve vasîlerinin izniyle geçerli hukukî işlem yapabilirlerdi. Roma Hukuku'na göre erkekler 14 yaşını, kızlar ise 12 yaşını doldurunca ergen oldukları için, erkekler ergen olduktan sonra kendilerine tayin edilen vasînin görevi sona erer, fakat 25 yaşına kadar işlemlerinde yardımcı olmak üzere kendilerine bir kayyım atanırdı. Kadınlarda ise ergenlik yaşının tamamlanması vesayeti sona erdirmezdi.Roma Hukuku'nda kadınlar ya aile babasının ya da kocalarının egemenliği altında bulunurlardı. Böyle bir egemenlik altında bulunmayan sui iuris kadınlara hukukî işlemlerinde yardımcı olmak üzere bir vasî atanması gerekirdi Zamanla kadın üzerindeki vesayetin kapsamı daralmaya başladı. Kadınlar, vasîlerini kendileri seçebiliyor ve istediği zaman vasîsini değiştirebiliyorlardı. Kadına atanan vasînin yetkileri, küçüklere atanan vasîninkine nazaran daha sınırlı idi.Roma Hukuku'nda yer alan en eski vesayet çeşidi ?tutela legitima?dır. Bu vesayet türü hısımlık ilişkisine dayanmaktaydı ve diğer vesayet çeşitlerinin bulunmaması halinde kanunî vasî kendiliğinden atanmış olurdu. XII Levha Kanunları'nda yer alan bir düzenlemeye göre, bir aile babası, ölüme bağlı tasarrufla (vasiyetname), kız veya erkek aile evlatlarına vasî tayin edebilirdi. Bu vesayet türü ?tutela testamentaria?dır. Buna göre aile babası, eğer en yakın kanunî mirasçının vasî olmasını istemiyorsa vasiyetname ile dilediği kişiyi vasî olarak tayin ederdi. Roma'da yer alan diğer bir vesayet türü ise ?tutela dativa?dır. M.Ö. II. y.y.da (M.Ö. 186) çıkarılan bir kanunla (lex Atilia) tutele legitima ve tutela testamentaria'nın uygulama imkanının bulunmadığı hallerde, küçüğe veya kadınlara praetor tarafından bir vasi görevlendirilmesi emredilmiştir. Bu kanun çerçevesinde, baba egemenliğine dayanan akrabanın bulunmadığı ve aile babasının da vasiyetname ile vasî tayin etmediği durumlarda magistra tarafından vasî atanması yoluna gidilmekteydi.Roma Hukuku'na göre, vasî olarak atanacak kişide belli özelliklerin bulunması gerekirdi. Genel kural olarak vasînin, erkek ve Roma vatandaşı olması ayrıca ergenlik çağını geçmiş olması gerekirdi. Bunun dışında sağır veya dilsiz kişiler de vasî olamazdı. Vasî olarak atanan kişinin (özellikle İustinianus Dönemi'nde vesayetin bir kamu görevi olmasıyla birlikte) kural olarak vasîlik görevini kabul yükümlülüğü vardı. Ancak bazı durumlarda vasînin geçerli mazeretlerini ileri sürerek vasîlikten feragatını isteyebilirdi. Hangi durumların mazeret olarak kabul edileceği ?Digesta?da belirtilmişti. Magistra'nın mazeretleri uygun görmesi ile vasînin görevi sona ererdi ancak yerine yeni bir vasî atanıncaya kadar görevine devam ederdi.Vesayet altında bulunan kişiye birden fazla vasî tayin edilmesi mümkündü. Bu gibi durumlarda, mal varlığının idaresi bütün vasîlere ait olacağından kararların hep birlikte alınması gerekirdi. Bununla birlikte, vesayetin fiilen idare edilmesi görevi, vasîlerden sadece birine de verilebilirdi.Vesayet altında bulunan kişilerden sınırlı olarak fiil ehliyetine sahip olan kişilerin (örneğin, 7-14 yaş grubunda bulunanların, ergin olan kadınların) yapmış oldukları kazandırıcı işlemler geçerli sayılırdı. Bunun dışındaki hukukî işlemlerinin geçerli olabilmesi için, vasîlerinin işlem sırasında kısıtlının yanında bulunarak auctoritas'ını (aynı yöndeki iradesini) koyması gerekirdi. Auctoritas, vesayet altında bulunan kişinin yapmak istediği bir hukukî işlem sırasında vasînin hazır bulunarak iradeyi tamamlaması anlamına gelir.Bir kamu görevi niteliğini kazanan vesayet ilişkisine resmi organların ilk müdahalesi, vasîlik görevine başlamadan önce vasîden aynî veya şahsî olabilecek bir teminat göstermesinin istenmesi şeklinde olmuştur.Roma Hukuku'nun ilk dönemlerinde kastı (dolus) nedeniyle sorumlu tutulabilen vasî, Klasik Hukuk Dönemi ile birlikte, kastı (dolus) ve kusuru-ihmali (culpa) nedeniyle de sorumlu tutulmaya başlandı. Hatta bu dönemde vasînin sorumluluğu culpa ve dolus yerine ?bona fides? (iyi niyet) ve periculum (hasar) ölçütlerine göre ele alınarak incelenmişti. Buna göre vasînin kendi işlerinde gösterdiği özen ölçü alınmaktaydı.Vasînin vesayet ilişkisi nedeniyle, vesayet görevlerini gereği gibi yerine getirmemesi durumunda, vesayet altındaki kişinin (veya ilgililerin) vasîye karşı dava açma hakkı vardı. Vesayet davalarının en önemlisi ?actio tutelae?dır. Vasînin de bu davaya karşılık olarak, vesayet altındaki kişinin mal varlığını idare ederken yaptığı zorunlu masraflar ile uğramış olduğu zararları talep edebileceği ?actio tutelae contraria? isimli bir dava hakkı vardı. Bu davalar dışında vasîye karşı açılabilecek davalar şunlardı: accusatio suspecti tutoris, actİo rationibus distrahendis, actio tutelae utilis. Bu davalar görevini kötüye kullanan vasîye karşı açılan bir kamu davası niteliğindeydi ve vasînin vasîlik görevini fiilen sona erdirirdi.Vesayet ilişkisinin tarafları vasî ve vesayet altında bulunan kişilerden oluşmaktadır. Vesayet ilişkisinin taraflarından birinin ölmesi veya capitis deminutio'ya düşmesi ile birlikte vesayet ilişkisi sona ererdi. Vesayet altında bulunan küçüğün ergenlik yaşına ulaşması ile de vesayet ilişkisi kendiliğinden sona ererdi ve bu kişiye 25 yaşına kadar bir kayyım atanırdı. Vasînin belirli bir süre için atanması durumunda da bu sürenin dolması ile vesayet ilişkisi kendiliğinden sona ererdi. Son olarak, vasînin vesayete ilişkin görevlerini gereği gibi yerine getirmemesi durumunda, vasînin kötü niyetli olarak hareket ettiğinin ispatlanması ile vesayet ilişkisi sona ererdi. Böyle bir durumda vesayet altında bulunan kişi için yeni bir vasî ataması yapılırdı.

Abstract:
Guardianship, as in contemporary law, is one of the important issues of Roman Law. Guardianship protects the people who are not able to manage their own affairs and not under the authority of the ?pater familias? since every person who has the capacity to acquire rights doesn?t have the capacity to act according to Roman Law. Guardianship was a ?sui iuris? and it was defined as a protective institution which was established in order to protect the assets of the children who are under the age of adolescence and the women at all ages and help them increase their capacities to act. Tutors were being assigned for people under these circumstances and they could do the legal processes with the permission of their tutors. Since the boys who were at the age of 14 and the girls who were at the age of 12 were accepted as adolescents according to Roman Law, the service of the tutors would finish when the boys reached adolescence; however, curators would be assigned to help those boys manage their affairs until they become 25 years old. Guardianship wouldn?t come to an end in girls when they were at the age of puberty.According to Roman Law, women were under the authority of their fathers or husbands. It was necessary to assign tutors for the ?sui iuris? women who were not under such an authority in order to help them manage their affairs. The scope of guardianship on women began to narrow in the course of time. Women could choose their tutors by themselves and change them whenever they wanted to. The powers of the tutors assigned for the women were rather limited than of the tutors assigned for children.The oldest type of guardianship taking place in Roman Law is ?tutela legitima.? This type of guardianship was based on kinship, and the legal tutor was assigned naturally in case of a lack of other types of guardianship. According to an arrangement within the Law of Twelve Tables, a family man was permitted to appoint tutors for their children by testament whether they are masculine or feminine gender. This type of guardianship was called ?tutela testamentaria.? Accordingly, if the family man doesn?t want the closest legal heir to be the tutor, he can appoint a tutor whoever he wants by testament. Another type of guardianship was ?tutela dativa? in Rome. According to a legislation (lex Atilia) enacted in 186 BC, it was determined to assign a tutor for children or women by the Magistra in case there weren?t any opportunities to apply ?tutele legitima? and ?tutela testamentaria.? Within the framework of this law, tutors were assigned by the Magistra in case of the absence of an agnate or a tutor assigned by the family man by testament.The person that would be assigned as a tutor had to have certain characteristics according to Roman Law. As a common rule, the tutor had to be a male Roman citizen and an adult man, too. Besides, anyone who was deaf or dumb could not be a tutor. The person who was assigned as a tutor had to accept it. (Especially, when the guardianship became a civil service in İustinianus Era.) However, in some cases, the tutor could abdicate the guardianship by claiming reasonable excuses. Those cases were specified in ?Digesta.? The service of the tutor would finish when the Magistra accepted the excuses; however the tutor would continue the service until a new tutor was appointed.It was possible to assign more than one tutor for the person under guardianship. In such cases, the decisions had to be made together because each tutor was responsible for the administration of the assets. Besides, the service of managing the guardianship could be given to only one of the tutors.The gainful activities that the people being under guardianship and having a limited capacity to act (the children between the ages of 7 and 14 and the adult women) were considered valid. The tutors had to express their will (auctoritas) in order that the other legal processes would be valid. Auctoritas was a principle of law that the ward could not incur liability without the tutor?s authority.The first intervention of the official organs in guardianship came into existence by asking a real or personal properties from the tutor before beginning the service.While the liability of the tutor was assessed according to his fraud (dolus) in the first period of Roman Law, it was assessed according to his fraud (dolus) and fault-negligence (culpa) in classical law period, too. Moreover, the responsibility of the tutor was assessed in terms of ?bona fides? (good faith) and ?periculum? (risk) instead of ?culpa? and ?dolus.? Accordingly, the tutor was assessed with the attention that he paid to his service.The people under guardianship (or related people) had the right to bring an action against the tutor because of his direct relationship with the guardianship in case he didn?t do his service properly. The most important case of guardianship was ?actio tutelae.? The tutor had also had the right of a contrary action which was called ?actio tutelae contraria? against the ward for the expences and indemnity during the management of the assets of the person under guardianship. The other actions that could be brought against the tutor were ?accusatio suspecti tutoris?, ?actio rationibus distrahendis? and ?actio tutelae utilis?. These actions were against the tutor in case of a misconduct, and it would end the guardianship service of the tutor.Tutor and the ward were the two sides of the guardianship. The guardianship would end with the death of either side of the guardianship or ?capitis deminutio?. When the children under guardianship reached adolescence, guardianship would come to an end naturally, and curators would be assigned until they become 25 years old. Finally, the guardianship would be ended when the tutor didn?t do the guardianship service properly or the bad faith of the tutor was proved. Guardianship would be also finished when the time given for the appointment of the tutor was over. In such cases, a new tutor was appointed for the person under guardianship.