Azerbaycan`daki İslami Dönem yapılarında süsleme
Decoration of the İslamic Period monuments in Azerbaijan
Yazar: ERSEL ÇAĞLITÜTÜNCİGİL
Danışman: PROF. DR. İNCİ KUYULU ERSOY ; DOÇ. DR. YÜKSEL SAYAN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü
Derece: Doktora, 2007
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Tuğla = Brick ; Çini = Tile

Özet:
Anadolu ile Kafkas dagları arasında köprü olan Azerbaycan daglık bir bölgedir.Azerbaycan; doguda Hazar Denizi, kuzeyde Rusya Federasyonu ve Gürcistan, batıdaErmenistan, güneyde de İran ile komsudur. Yüzölçümü 86. 800 km2, baskenti Bakü'dür.Nüfusun %80-85'i Müslümandır. Bunların büyük çogunlugunu Azeri Türkleri teskil ederken,geri kalan halk Gürcü, Rus, Fars, Ermeni ve Lezgiler'den meydana gelmektedir.Azerbaycan topraklarında, XI. yüzyıldan XIX. yüzyıl sonuna kadar insa edilmis pek çokmimari eser yer almaktadır. Günümüze kadar ulasabilen bu yapılar, Azerbaycan mimarlıkgelenegini, dolayısı ile de süslemelerini tanıtan önemli birer kaynak durumundadır.Azerbaycan mimarisi hakkında ilk bilgiler tarihi kaynaklardan elde edilmektedir.Özellikle X - XI. yüzyıl Arap tarihçi ve cografyacılarının bu konudaki notları çok önemlidir.Ülkedeki arkeolojik çalısmalar ilk olarak 1920'lerde baslatılmıstır. Bunu 1930-1940arasındaki arkeolojik çalısmalar takip etmistir Azerbaycan mimarlıgı konusunda yürütülenasıl sistemli arastırmalar ise II. Dünya Savası'ndan (1945) sonraki dönemlere rastlamaktadır.XI-XIX. yüzyıllarda, Azerbaycan'da mimari süslemenin baslıca malzemesi; tugla, tas,çini, boya, alçı ve ahsap olmustur. Bunlar arasında tugla, tas, çini ve boya, örnekleri, hemmotif hem de malzeme bakımından sayıca daha zengindir. Alçı ve ahsapla yapılan örneklerise daha azdır. Bu durumun baslıca sebebi, bahsi geçen malzemelerin fiziksel özelliklerinindıs etkenlere karsı dayanıksız olmasıdır.Azerbaycan mimarlıgında süsleme önemli bir yer tutmaktadır. Kimi yapılar süslemesizve sade olmalarına karsın bazılarının duvar, sütun, kemer, taçkapı, minare, pencere, üst örtü,mihrap, minber gibi unsurları farklı form ve kompozisyonlara sahip motiflerle süslenmistir.Malzemenin fiziksel özellikleri, genelde motifin olusturulmasında da belirleyici bir roloynamıstır. Azerbaycan mimarisini süsleyen konuları; geometrik örnekler, bitkisel örnekler,figürlü ve sembolik örnekler (insan, hayvan ve fantastik yaratık) ve yazı örnekleri (bütündekoratif yazı türleri) olmak üzere bes ana baslık altında toplanmak mümkündür. Yapılarsüslenirken, konuların bir veya birkaçının beraberce bazen de hepsinin birlikte kullanıldıgıgörülmektedir.Türk süsleme tarihinde önemli bir rol oynayan Azerbaycan'da, süslemeler daha çokgeleneksel kaidelere baglı kalınarak yapılmıstır. Azerbaycanlı ustalar, çok az yapıyısüslemesiz bırakmıslardır. Kullandıkları motifler arasında insan, hayvan ve fantastikyaratıklardan olusan figürlü örnekler ile palmet, rumî ve hayat agacı gibi bitkisel desenlerköken olarak Orta Asya sanat çevresi ile iliskilendirilirken, düz ve kırık hatlar, balıksırtımotifler ve çesitli (kare, dikdörtgen, üçgen vs.) geometrik sekiller ise yerel kültürebaglanmaktadır. Bir merkezden çıkarak çevreye dogru yayılan geometrik düzenlemeler,kıvrım dallarla birbirine baglanan çiçek ve yapraklardan olusan bitkisel motifler ile önemlisahısların isimlerinin de yer aldıgı dini içerikli metinler ise daha çok İslâm kültürünedayandırılmaktadır.Sonuç olarak, eldeki mevcut örnekler Azerbaycan mimari süslemesinin kökleri vegelisimi hakkındaki görüslerimizi genisletmektedir. Tüm bunlar, Azerbaycan'da güçlü birsüslemecilik anlayısının oldugunu, Azerbaycan'ın Türk süsleme sanatının gelismesine katkıdabulunan önemli merkezlerden biri haline geldigini açıkça göstermektedir.

Abstract:
Azerbaijan, the bridge between Anatolia and the Caucas mountains, is a mountaniousarea. Azerbaijan is neighbour with the Caspian sea at the east, Russia Federation ve Georgiaat the north, Armenia at the west and Iran at the south. Her capital city is Baku and her area is86.800 kilometer square. % 80-85 of her population is muslim. Most of them are AzerbaijaniTurks and rest of them are composed of Georgians, Russians, Persians, Armenians andLezgis.There are a lot of architectural work of arts, constructed from the eleventh century to theend of the nineteenth century on the lands of Azerbaijan. Each of these work of arts, whichhave come today, are important sources about the architecting tradition and also indirectly forintroducing the decorations.The first informations about the Azerbaijan architectury have been gotten from thehistorical sources. Especially, the notes of the Arabian historians and geographers, lived in thetenth and the eleventh centuries, about this topic are very important.The archeological studies have been started in 1920?s for the first time. Thearcheological studies in 1930-1940 have followed these studies. The real sistematicalresearchs about the Azerbaijan architectury are after the period of Second World War (1945).Between the eleventh and nineteenth centuries, the main materials of the architecturaldecoration in Azerbaijan were brick, stone, tile, dye, plaster and wooden. The examples ofbrick, stone, tile and dye are rich in number both from the point of motif and material amongthese. The examples made from plaster and wooden are lesser. The main reason of this fact isthe weakness of the physical pecularities of the materials at issue, to the exterior factors.Decoration has an important place in the Azerbaijan architectury. Some of themonuments are simple and don?t have any decoration. In spite of this, some of thecomponents of the monuments like wall, column, belt, crowndoor, minaret, window, uppercover, mihrab, minber have been decorated with the motifs, formed of different shapes andcompositions.The physical pecularities of the materials usually have played a diagnostic role in theformation of the motif. It is possible to gather the decoration subjects of Azerbaijanarchitectury on five main titles as geometrical examples, vegetal examples, symbolicexamples and the examples with figures (human, animal and fantastic creature). Whiledecorating the monuments, it is seen that one or several of the subjects have been usedsometimes together, sometimes with all.Decorations have been made mostly according to the traditional rules in Azerbaijan,which played important role in the history of Turkish decoration. Masters in Azerbaijan haveremained very few monuments without decoration. While the motifs of figurative examplesforming from human, animal, fantastic creatures and the vegetal designs like palmet, rumî,hayat agacı are being related to Central Asia art surrounding; flat and broken lines, cambermotifs and various geometrical shapes (square, rectangle, triangle, etc.) are been linked tolocal culture. Geometrical arrangements, departing from the centre and spreading to theperiphery; vegetal motifs, forming from flowers and leaves, bound with curl branches and thereligious texts including the names of important individuals are mostly being relied on theIslamic culture.As a conclusion, the present examples have widened our opinions about the origins andthe progress of the Azerbaijan architectury decoration. All of these clearly indicated that thereis a strong decorating comprehension in Azerbaijan and Azerbaijan is one of the importantcentres, contributing to the progress of Turkish decorating art.