Anadolu Türk mimarisinde çinili lahitler
Tiled sarcophagi in Anatolian Turkish architecture
Yazar: ÜMMÜHAN DEMİRAYAK
Danışman: PROF. DR. GÖKBEN AYHAN
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Çin'de ilk kez üretilen ve ismini buradan alan çini Türk-İslâm sanatında en 
erken örnekleri Karahanlılar döneminde verilmiş; ardından sırasıyla çiniler Gazneliler, 
Hârizmşahlar, Büyük Selçuklu, Timurlu ve Safevî yapılarını çinilerle süslemiştir. Asıl 
gelişimini Anadolu'da gösteren çini işçiliği ile yapıların mihrapları, pencere alınlıkları, 
duvar yüzeyleri, lahitleri gibi pek yüzeye kaplanması suretiyle hem görsellik sunarken 
hem de bulunduğu alanın korunmasını da sağlamıştır. Bu bağlamda tez konumuz olan 
birçoğu sultanlara ait olan lahitler çini ile kaplanarak geleceğe aktarılmıştır. Çini, 
toprağın pişirilmesi ile elde edilen içinde mine bulunan, ince ama şeffaf olmayan bir 
tür topraktan elde meydana getirilerek çininin ana maddesi olan kil içindeki yabancı 
maddelerden temizlenerek bir havuza konulmaktadır. Bu havuzda çamur hâline 
getirilmektedir. Birkaç defa tekrarlanan bu işlemden sonra hamur kıvamına gelmesinin 
ardından, çini ustalarının elinde atölyelerde istenilen şekle sokulduktan sonra 
kurumaya bırakılır ve zımparalanmaktadır. İleriki aşama olan fırınlamada pişirme 
işlemi yapılmaktadır. Çini, günlük kullanım eşyalarında, sarayların duvarlarında, 
kitabelerde, mutfak eşyaları, mimari eserlerin farklı mekânlarında, lahitlerde olmak 
üzere bunlar gibi pek çok kullanım alanı vardır.
"Anadolu Türk Mimarisinde Çinili Lahitler" adlı tez çalışmamız kapsamında 
Konya II. Kılıçarslan Türbesi'nde beş, Sivas I. İzzettin Keykavus Türbesi'nde iki, 
Konya Mevlana Türbesi'nde dört, Konya Karaaslan Türbesi'nde bir, Sivas Divriği Ulu 
Cami Şifahane Türbesi'nde iki, Konya Sırçalı Medrese Bedreddin Müslih Türbesi'nde 
üç, Amasya Gök Medrese Türbesi'nde beş, Isparta Atabey Ertokuş Medrese 
Türbesi'nde bir, Tokat Gök Medrese Türbesi'nde bir, Konya Sahip Ata Medresesi 
Hanikah Türbesi'nde altı, Karaman/Ermenek Tol Medrese Türbesi'nde bir, Kütahya 
II. Yakup Çelebi İmaret Türbesi'nde bir, Bursa Yeşil Türbe'de beş ve Adana Ulu Cami 
Türbesi'nde üç adet toplamda kırk tane çinili lahit incelenmiştir. Bu lahitler hükümdar, 
yönetici, komutan, ileri gelen din insanları veya akrabalarının olduğu tespit edilmiştir.
Bu lahitler hükümdar, yönetici, komutan, ileri gelen din insanları veya 
akrabalarının olduğu tespit edilmiştir. Çini lahitlerin Anadolu'da görülen ilk örneği 
olarak II. Kılıçarslan Türbesi'ndeki lahit kabul edilmektedir. Terminolojide kapaklı, açık ve sanduka tipi olarak üç gruba ayrılan lahitler, mezar anıtlarının üzerine ziyaret 
amacıyla sembolik olarak yerleştirilmiştir. Lahitlerin kullanımı Selçuklu dönemi ile 
yaygınlaşmaya başlamıştır. Selçuklu dönemine tarihlenen lahitler çoğunlukla iki 
kademeli olarak inşa edilmişlerdir. Bu geleneği Osmanlılar ve Germiyanoğulları da 
devam ettirmiştir. Elde edilen verilere göre incelenen eserlerin üst kademeleri farklı 
form çeşitleri göstermektedir. Bunlar üçgen, beşgen, dikdörtgen prizma, üçgenimsi ve 
yarım daire biçiminde düzenleme göstermektedir. Tez kapsamında incelenen 
lahitlerde tek sır altı, renkli sır, tek renk sırlı, mavi-beyaz, kabartma, mozaik ve sahte 
mozaik tekniği görülmektedir. Daha çok sır altı, tek renk sır tek sırlı tekniği 
kullanılmıştır. Süsleme bağlamında bitkisel bezemede rumi, palmet, ortabağ, lotus, 
kıvrım dallar, yapraklar, şakayık, hatayi, üzüm salkımı ve kabartma çiçekler tercih 
edilirken, geometrik bezemede altıgenler ve etrafına konumlandırılan üçgenler ile 
karelerle kompozisyon oluşturulmuştur. Öte yandan yıldız motifleri ve bunlarla elde 
edilen sonsuzluk motifleri de sevilerek kullanılmıştır. Ele alınan lahitlerin yüzeylerini 
süsleyen, kitabeliklerde ve bordürlere uygulanmış yazı kuşaklarında mezarda yatan 
kişi hakkında temel bilgiler yazılmıştır. Diğer yandan bazı kuşaklarda Ayetel Kürsi 
Ayeti, Amenerresulu, Ali İmran, Nisa, Rad, Tevbe, Ankebut, İhlas, Rahman, Kasas,
Taha ve Bakara Suresi işlenmiştir. Eserlere işlenen yazı kuşakları ve kitabeliklerdeki 
yazı hatları bakımından sülüs, celi sülüs, nesih tercih edilmiştir. Anadolu'daki çinili 
lahitlerin günümüze ulaşan tarihli örnekleri ışığında 13. yüzyılın 3. çeyreği ile 16. 
yüzyılın 3. çeyreği arasında Anadoluda üretiminin söz konusu olduğu tespit 
edilmektedir.
Çini lahitlerle ilgili belirli dönemlere ait lahitleri ele alan çalışmalar yapılmış 
olsa da söz konusu lahitler hakkında doğrudan bir çalışma yapılmamıştır. Bu tez 
çalışmasında ilk kez Anadolu Türk Mimarisinde Çini Lahitler ayrıntılı bir şekilde 
incelenmiştir. Söz konusu dönemlere ait lahitlerin Anadolu ve dışındaki diğer 
örneklerle kıyaslaması yapılarak Sanat Tarihi alanındaki yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Çini, Lahit, Selçuklu, Osmanlı.

Abstract:
The earliest examples of tiles in Turkish-Islamic art, which were produced for 
the first time in China and took their name from here, were given during the 
Karakhanid period; Then, the Ghaznavids, Khwarezmahs, Great Seljuks, Timurids and 
Safavids decorated their buildings with tiles, respectively. Tile craftsmanship, which 
showed its real development in Anatolia, provides both visual appeal and protection 
of the area by covering many surfaces such as altars of buildings, window pediments, 
wall surfaces and sarcophagi. In this context, the sarcophagi, most of which belonged 
to the sultans, which is our thesis subject, were covered with tiles and transferred to 
the future. Tile is hand-made from a thin but not transparent type of soil containing 
enamel, which is obtained by cooking the soil, and it is cleaned of foreign substances 
in the clay, which is the main material of the tile, and placed in a pool. It is turned into 
mud in this pool. After this process, which is repeated several times, reaches the dough 
consistency, it is shaped into the desired shape by the hands of tile masters in the 
workshops, then left to dry and sanded. The cooking process is carried out in the next 
stage, baking. Tile has many uses such as daily use items, walls of palaces, 
inscriptions, kitchen utensils, different places of architectural works, and sarcophagi.
Within the scope of our thesis titled "Tiled Sarcophagi in Anatolian Turkish 
Architecture", Konya II. Five in Kılıçarslan Tomb, two in Sivas İzzettin I Keykavus 
Tomb, four in Konya Mevlana Tomb, one in Konya Karaaslan Tomb, two in Sivas 
Divriği Ulu Mosque Şifahane Tomb, three in Konya Sırçalı Medrese Bedreddin 
Müslih Tomb, Five in Amasya Gök Madrasa Tomb, one in Isparta Atabey Ertokuş 
Madrasa Tomb, one in Tokat Gök Madrasa Tomb, six in Konya sahibi Ata Madrasa 
Hanikah Tomb, one in Karaman/Ermenek Tol Madrasa Tomb, one in Kütahya II. A 
total of forty tiled sarcophagi were examined, one in Yakup Çelebi Imaret Tomb, five 
in Bursa Yeşil Tomb and three in Adana Ulu Mosque Tomb. It has been determined 
that these sarcophagi belong to rulers, administrators, commanders, prominent 
religious people or their relatives.
It has been determined that these sarcophagi belong to rulers, administrators, 
commanders, prominent religious people or their relatives. It is the first example of 
tile sarcophagi seen in Anatolia. The sarcophagus in Kılıçarslan Tomb is accepted. 
Sarcophagi, which are divided into three groups as lidded, open and sarcophagus type 
in terminology, were symbolically placed on the grave monuments for the purpose of 
visiting. The use of sarcophagi began to become widespread during the Seljuk period. 
Sarcophagi dating back to the Seljuk period were mostly built in two stages. The 
Ottomans and Germiyanoğulları also continued this tradition. According to the data 
obtained, the upper levels of the examined works show different types of forms. These 
show arrangements in the form of triangles, pentagons, rectangular prisms, triangular 
and semicircular shapes. In the sarcophagi examined within the scope of the thesis, 
single underglaze, colored glaze, single color glaze, blue-white, relief, mosaic and fake 
mosaic techniques are seen. Mostly, the underglaze, single color glaze and single glaze 
technique was used. In terms of decoration, rumi, palmette, midbag, lotus, folded 
branches, leaves, peonies, hatayi, bunches of grapes and relief flowers were preferred 
in vegetal decoration, while in geometric decoration, a composition was created with 
hexagons and triangles and squares positioned around them. On the other hand, star 
motifs and the infinity motifs obtained with them were also used fondly. Basic 
information about the person lying in the grave was written on the inscriptions and 
inscriptions applied to the borders that decorated the surfaces of the sarcophagi. On 
the other hand, in some generations, Ayetel Kürsi Verse, Amenerresulu, Ali İmran, 
Nisa, Rad, Tevbe, Ankebut, İhlas, Rahman, Kasas, Taha and Bakara Surah were 
processed. In terms of the writing lines on the works and the writing lines on the 
inscriptions, thuluth, jali thuluth and naskh were preferred. In the light of the surviving 
examples of tiled sarcophagi in Anatolia, it is determined that they were produced in 
Anatolia between the 3rd quarter of the 13th century and the 3rd quarter of the 16th 
century.
Although there have been studies on tile sarcophagi from certain periods, no 
direct study has been done on the sarcophagi in question. In this thesis study, Tile 
Sarcophagi in Anatolian Turkish Architecture were examined in detail for the first 
time. By comparing the sarcophagi from the mentioned periods with other examples 
from Anatolia and abroad, their place and importance in the field of Art History has 
been tried to be determined.

Keywords: Tile, Sarcophagus, Seljuk, Ottoman.