Tecrîdü'l- itikad ve şerhlerinde illiyet problemi
The problem of causation in tecrîdü'l- itikad annotations
Yazar: ÖMER KARA
Danışman: PROF. DR. MURAT DEMİRKOL
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
İllet bir mevcut veya hadiseyi meydana getiren şeydir. İslâm felsefesinde kozmolojik ve
epistemolojik bir doktrinin de ifadesi olan illiyet hem varlık kavramının ontolojik
temellendirilişini sağlamakta, hem de sebeplerin bilgisine ulaşma çerçevesinde ilmî faaliyeti
yönlendirmektedir. İlliyet, illetle eser (sebeple sonuç) arasındaki nisbetin adıdır. İlliyet
kavramının muhtevasını da bu nisbetin mahiyeti oluşturmaktadır. Bir nesne veya değişmenin
nasıl meydana geldiğini açıklarken hâsıl olan sonuçtan hareketle hâsıl eden sebebi araştırmak,
insan zihninin bir yatkınlığı olması yanında çağlar boyu benimsenmiş metodolojik bir kabuldür.
Var oluş, oluş ve hareketin ya da genel olarak değişmenin açıklanmasında illiyet doktrini
geçmişteki ve günümüzdeki bütün tartışmalara rağmen felsefî önemini daima korumuştur.
İlliyyet doktrinini en geniş şekilde ele alan İbn Sînâ olmuş, eş-Şifâʾ adlı eserinin gerek
eṭ-Ṭabîʿiyyât gerekse el-İlâhiyyât bölümlerinde konuyu etraflı şekilde incelemiştir. Aynı
şekilde Nasîrüddin Tûsî'nin (ö. 672/1274), İbn Sînâ (ö.428/1037) felsefesine karşı ilgisi
bilinmekle birlikte felsefi düşüncenin kelâm disiplinine adaptasyonunu sağlayan bir isim
olması, Tecrîdü'l-İtikad adlı eserinin farklı ekollere mensup isimler tarafından şerh edilmesini
sağlamıştır. Nitekim yazarın da belirttiği üzere Tecrîd metni kadar İslam dünyasının farklı
kesimlerinde ciddi bir ilgiye mazhar olan başka bir metin bulmak pek de kolay
gözükmemektedir. Çalışmamız da başvurduğumuz eser üzerine yazılmış şerhlerden olan
İbnü'l-Muṭahhar el-Ḥillî'nin Keşfü'l-Murād'ı, Ali Kuşcu'nun, Şerhu Tecrîdi'l- Akâid'i ve
Celâleddin Devvanî'nin Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi't-Tecrîd'i de bu söylemimizi doğrulamaktadır.
Tecrid metnine ilk şerh yazan ve aynı zamanda Tusi'nin de öğrencisi olan Hilli, geleneğin
başlatıcısı olması ve kendisinden sonraki şerh ve haşiyelere kaynaklık etmiş olması bakımından
ii
önemli bir şahsiyettir. Ayrıca Ali Kuşçu'nun Tecrid'in tümünü içine alan bir şerh ortaya
koyması da geleneğin devamı ve İslam düşüncesinde tartışılmaya açılması bakımından
önemlidir. Biz de bu noktalardan hareketle, Tecrîdü'l-İtikad isimli eserde ve bu eser üzerine
yazılmış ismini zikrettiğimiz şerhlerde illiyet problemine değinmeye çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: Nasîrüddin Tûsî, İllet, Mâ'lül, İlliyet, Tecrîdü'l- İtikad

Abstract:
Causality refers to the reason that yields an event or existence. Causality, which is the
cosmological and epistemological expression of Islamic philosophy, provides an explanation
for the existence and orients scholarly activities in the study of reasoning. Causation, "Cause
and effect" refer to the relationship between reason and outcome. The relationship between
reason and outcome is the essence of cause and effect. Searching for answers by starting with
the effect when searching for its cause is a predisposition for the human mind as well as a
common methodology that has been around for centuries. The causation doctrine has been
important when providing an explanation of epistemology and transformation.
İbn Sînâ explored causation doctrine thoroughly in his book called eş-Şifâ. Similarly,
Nasîrüddin Tûsî's interest in İbn Sînâ's ideas and his adaption of philosophy into Islamic
scholastic theology yielded his book called Tecrîdü'l-İtikad to be annotated by many scholars
that belonged to various schools of thought. As the author indicated, it is almost impossible to
find another book that could spark interest among those who favor various schools of thought.
In our work, we cited the following commentaries of Tecrîdü'l-İtikad: Keşfü'l-Murād by
İbnü'l-Muṭahhar el-Ḥillî, Şerhu Tecrîdi'l- Akâid by Ali Kuşcu and Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi't-Tecrîd
by Celâleddin Devvanî. Hilli, who had been a student of Tûsî, was the first scholar to annotate
the Tecrid. He started the tradition of annotation of the Tecrid and provided guidance to the
next commentators. Moreover, the commentary by Ali Kuşcu covered the Tecrid in its entirety,
helped continue this tradition, and opened up the Tecrid to the discussion in Islamic philosophy.
In our work, we will discuss Tecrîdü'l-İtikad and its aforementioned commentaries within the
context of the matter of cause and effect.