İstanbul'da akciğer tüberkülozlu olgularda tanı ve tedavi gecikmeleri ardındaki dinamikler
Dynamics behind the diagnostic and treatment delays of patients with pulmonary tuberculosis in İstanbul
Yazar: NEŞERİZ YEŞİM YASİN
Danışman: PROF. DR. SELMA KARABEY
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Aile hekimliği = Family practice ; Damgalama = Watermarking ; Teşhis = Diagnosis ; Teşhis-ayırıcı = Diagnosis-differential ; Tüberküloz = Tuberculosis ; Tüberküloz-pulmoner = Tuberculosis-pulmonary

Özet:
Tüberküloz (TB), bilinen en eski hastalıklardan biri olmasına rağmen bugün hala halk sağlığı açısından önemini koruyor. Bu nedenle hastalıkla mücadelede Ulusal Tüberküloz Kontrol Programları?nın (UTKP) varlığı ve sürdürebilirliği önemli yer tutuyor. UTKP'lerin temel amaçları en hızlı şekilde bulaş döngüsünü kırmak ve aktif hastaları bir an önce tedavi etmek. Bu noktada, olabildiğince hızlı vaka bulmak önem kazanıyor. Dolayısıyla hastalığın tanısı ve tedavisindeki gecikmelerin uzunluğu, bir UTKP'nin başarısını ölçen en önemli parametrelerden biri.
Bu tez öncelikle İstanbul'da, (ARB)+ akciğer tüberkülozu tanısı almış hastalarda, tanı ve tedavi gecikmelerini ölçen kesitsel bir çalışma olarak planlanmıştır. Bu amaçla yedi Verem Savaş Dispanserinde 2012'nin Ocak-Aralık döneminde, 291 hastaya anket uygulanmış ve ortalama tanı gecikmesi kadınlarda 66,0±80,3 gün, erkeklerde 54,7±75,9 gün ve tedavi gecikmesi kadınlarda 4,2±11,9 gün, erkeklerde 3,5±10,7 gün bulunmuştur. Gecikmelerin cinsiyet, yaş, eğitim durumu, gelir, medeni durum, çalışma durumu, sosyal güvencenin olup olmadığı gibi sosyo-demografik ve sosyo-ekonomik etmenler ve yandaş hastalığın, ailede tüberkülozlu birinin olup olmaması veya tanı almadan önce farklı kurumlardan hizmet alıp almamış olmak gibi sağlık durumu göstergeleriyle ilişkisi araştırılmış, istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Diğer taraftan 30 gün toplam gecikme süresi için kesme noktası olarak alındığında, bu süresinin erkeklerde, kadınlara göre anlamlı derecede kısa olduğu ortaya çıkmıştır.
Tez ikinci olarak, İstanbul'da aile hekimliğine geçişle birlikte TB tanı ve tedavi gecikmeleri başta olmak üzere, UTKP'nin yeni sistemden nasıl etkilenebileceğini sorgulamıştır. Bu amaçla niceliksel çalışmaya paralel olarak 10 aile hekimi, onların aile sağlığı elemanları ve ayrıca tüberkülozla ilgilenen 10 hekimle yarı-yapılandırılmış derinlemesine mülakatlara dayanan bir niteliksel araştırma da planlanmıştır. Araştırmanın bu bölümünde en çok öne çıkan bulgular DGT ile ilgili sorunlar ve damgalama sorunu olmuştur.

Abstract:
Although tuberculosis (TB) is one of the most ancient diseases known in the history, it still remains a major public health concern. Therefore, the permanence and sustainability of  the National Tuberculosis Control Programmes (NTPs) is of great importance. The main objectives of NTPs are to break the chain of transmission and treat the patients with an active disease. That entails fast case-finding. Hence, the length of delay in diagnosis and treatment is one of the most important parameters by which the success of NTPs can be measured. 
This thesis is primarily planned as a cross-sectional study  that measures diagnostic and treatment delays in AFB+ pulmonary TB patients in Istanbul. To that end, questionnaires were distributed to eligible patients in seven anti-TB dispanseries during the period between January to December 2012. Of 291 patients enrolled, mean diagnostic delay was 66,0±80,3 days in women and 54,7±75,9 days in men; mean treatment delay was 4,2±11,9 days in women and 3,5±10,7 days in men. Socio-demographic and socio-economic factors (gender, age, education, income, marital status, employment status, social insurance), coupled with mitigating circumstances (co-morbidity, family history of tuberculosis, utilization of other health-care units before diagnosis) were investigated. Upon examination, these factors were found to be statistically insignificant. On the other hand, with the cut-off point of 30 days, the total delay was found to be significantly shorter in men comparing to women.
Secondly, the thesis aims at questioning how NTP is influenced by the transition of family medicine in Istanbul focusing largely on diagnostic and treatment delays. For this purpose, semi-structured in-depth inteviews were conducted with 10 family physicians together with their health personnel and 10 doctors involved in TB. The most prominent findings in this part of the study were directly observed treatment (DOT) problems and stigmatization.