Rezidans tipi konutlarda özel alan-ortak alan ayrımının irdelenmesi: Fikirtepe örneği
Examination of the distribution of private areas and common areas in residence type houses: Fikirtepe example
Yazar: BANU GÜVENÇ YAZICILAR
Danışman: PROF. DR. İLKAY ÖZDEMİR
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
19. yüzyılda tüm dünyada başlayan modernleşme hareketleri, Türkiye'yi de etkilemiştir. Özellikle Tanzimat Fermanı'nın ilanından sonra ülkemiz sınırları içinde yaşayan gayrimüslimlere bazı hakların tanınması ile hem toplumsal hem de mimari açıdan batılılaşmanın ilk adımları atılmıştır. Osmanlı konut mimarisi, yerini cephelerinde ve planlarında batı etkilerinin görüldüğü apartman yapılarına bırakmıştır. Cumhuriyet'in ilânından sonra modernleşmenin etkileri daha belirgin hale gelmiştir. Toplumsal değişim kapsamında aile dinamiğinin değişmesi, modern aile strüktürünün oluşması, konutta mekânsal açıdan farklılıkları beraberinde getirmiştir. 1980'li yıllarda Türkiye'de artan nüfus ve iyileşen ekonomik koşullar ile değişen ihtiyaçlar doğrultusunda, yine batının ön ayak olduğu farklı konut sunum biçimleri ortaya çıkmıştır. Kent merkezinde rezidanslar, gerek kent çeperinde, gerekse kent merkezinde orta ve üst gelir grubuna hitap eden konut siteleri, karma kullanımlı yapı grupları yapılmaya başlanmıştır. Araştırmaya konu olan rezidansların ülkemizdeki ilk uygulamalarına 1980 yılı sonrasında rastlanmaktadır. Rezidans tipi konutlar üst gelir grubuna hitap etmekte, kolektif yaşama uygun, ofis, alışveriş merkezi, spor merkezi gibi işlevleri de yapısında barındırabilmekte, kullanıcıya pek çok hizmeti bir arada sunmaktadır.
Bu çalışmada rezidanslar konut biriminde planlama boyutunda ele alınmaktadır. Teorik kısımda konutta mekân kurgusu, eylem alanları, modernleşme sürecinde konutun geçirdiği değişimlerden bahsedilmiştir. Alan çalışması için İstanbul'da Anadolu yakasında kent merkezinde bulunan Fikirtepe bölgesi seçilmiştir. Kentsel dönüşüm projesi kapsamında inşa edilmiş 10 adet rezidans tipi konut ele alınmış, toplam 126 adet konut planı incelenmiştir. Analiz yöntemi olarak mekân dizim yönteminin bir alt başlığı olan graf teori yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntem ile kent merkezinde bulunan rezidans konutlarında mekân örgütlenmesinde özel alan – ortak alan ayrımının bir yeri olup olmadığına bakılmıştır. Yapılan analizler göstermedir ki, konut metrekaresi arttıkça özel alan - ortak alan ayrımına duyulan ihtiyaç artmaktadır. Ancak düşük metrekareli konutlarda eylem alanları arasında belirgin bir ayrıma gerek duyulmamaktadır. Ayrıca rezidans tipi konutlarda açık mutfak, açık alan (balkon-teras) kullanımı, konuta eklenen mekânlar gibi konular hakkında da fikir edinilmiştir.

Abstract:
The modernization movements that started all over the world in the 19th century also affected Turkey. Especially after the proclamation of the Tanzimat Edict, the first steps of westernization were taken both socially and architecturally, with the granting of some rights to non-Muslims living within the borders of our country. Ottoman residential architecture gave way to apartment buildings with western influences on their facades and plans. After the proclamation of the Republic, the effects of modernization became more evident. The change in family dynamics within the scope of social change and the formation of the modern family structure have brought about spatial differences in housing. In the 1980s, in line with the increasing population and improving economic conditions in Turkey and changing needs, different forms of housing presentation emerged, again pioneered by the West. Residences in the city center, residential sites appealing to middle and upper income groups, and mixed-use building groups have begun to be built both on the city periphery and in the city center. The first applications of the residences subject to the research in our country were seen after 1980. Residence type houses appeal to the upper income group, are suitable for collective living, can accommodate functions such as offices, shopping malls and sports centers, and offer many services to the user.
In this study, residences are discussed in the planning dimension in the housing unit. In the theoretical part, the space setup in the house, action areas, and the changes the house went through during the modernization process were mentioned. Fikirtepe region, located in the city center on the Anatolian side of Istanbul, was chosen for the field study. 10 residence-type houses built within the scope of the urban transformation project were considered and a total of 126 housing plans were examined. Graph theory method, which is a subtitle of space syntax method, was used as the analysis method. With this method, it was examined whether the distinction between private and common areas had a place in the spatial organization of residences located in the city center. The analyzes show that as the square meter of the house increases, the need for the separation of private and common areas increases. However, in low-square meter residences, there is no need for a clear distinction between action areas. In addition, ideas were obtained about issues such as open kitchens, use of open spaces (balcony-terrace) in residence-type houses, and spaces added to the house.