Zaman mekân sıkışmasının gündelik bir taktik olarak yolculuk deneyimi üzerinden okunması: İstanbul örneği
Reading of time space compression through travel experience as an everyday tactic: The case of İstanbul
Yazar: FURKAN EVLİYAOĞLU
Danışman: PROF. DR. İPEK AKPINAR AKSUGÜR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Antik dönemden beri insanlığın sorunsallaştırdığı zaman ve mekân kavramları toplum yaşamanın değişmesiyle birlikte yeni anlamlar kazanarak sürekli bir dönüşüm içerisinde olmuştur. Bu çalışma ise küreselleşme sürecinin yaratmış olduğu etkilerle birlikte değişen zaman ve mekân kavramlarına odaklanmaktadır.
Henri Lefebvre, küreselleşmeyle birlikte zoraki zaman olarak belirttiği yolculuk sürelerinin bireylerin gündelik hayatlarında giderek daha fazla yer kapladığını ifade etmiştir. Bu sebeple bireyler, gündelik hayatlarında zoraki zaman dilimini kısaltmak amacıyla bir takım taktikler üretmişlerdir. Bireylerin, gündelik hayatlarında her gün deneyimledikleri evden işe gidiş, işten eve geliş yolculuklarını en kısa sürede, en kısa rota üzerinden gerçekleştirerek zoraki zamanı minimize etmeye çalışmaları bu taktiklerindendir. Bu taktiklerle birlikte günümüz kentlerinde yaşayan bireyler, mekânsal engelleri çok kısa sürede aşarak gündelik hayatlarında zaman mekân sıkışmasını belirgin bir şekilde yaşamaya başlamışlardır. Özellikle insan ve araç nüfusunun çok fazla olduğu metropollerde, yoğunluğa bağlı olarak ortaya çıkan ulaşım sorunlarının, alternatif ulaşım araçları ve eksenleri ile çözülmeye çalışılması, zaman mekân sıkışmasını daha da tetiklemiştir.
John Urry, gündelik hayatlarındaki zoraki zaman dilimini azaltmak için yolculuk süreçlerini artık daha hızlı bir biçimde gerçekleştiren bu çağdaş öznelerin yaya flâneur'ler olmadığını vurgulayarak, bu bireylerin otomobil, uçak ve jetlerin yolcusu olduğunu ifade etmiştir. Günümüz çağdaş flâneur'leri olarak nitelendirilen bu bireyler, gelişen ulaşım araçları ve eksenleri ile zamansal bağlamda büyük avantajlar elde etmişlerdir. Ancak bu deneyimin mekânsal boyutu göz ardı edilmiştir. Bu çalışma kapsamında ise özellikle metropolde yaşayan bireylerin, gündelik hayatlarını oluşturan zoraki zaman dilimini kısaltmak amacıyla yaşadıkları zaman mekân sıkışmasının, kent deneyimlerini zamansal ve mekânsal olarak nasıl değiştirdiği irdelenecektir. Çünkü günümüz yolcuları bu taktikleriyle zoraki zaman dilimleri azalmış, ancak bununla birlikte bireylerin kentle olan temasları sınırlandırılmış, kentte geçirdikleri süre kısıtlandırılmıştır. Bu sınırlandırmanın ve kısıtlamanın mekânsal deneyimi nasıl etkilediği sorusu çalışmanın ana motivasyonunu oluşturmaktadır.
Günümüz kentlilerinin dönüşen deneyimlerini ortaya koymak amacıyla öncelikle kenti yürüyerek deneyimleyen bireylerin incelenmesi, bu dönüşümü ortaya koymak açısından önemli bir kıstas oluşturmaktadır. Bu sebeple çalışmaya öncelikle Charles Baudelaire'ın ve Walter Benjamin'in kavramsallaştırdığı flâneur kavramı ile yola çıkılmıştır. Ancak flâneur'ün amaçsız bir şekilde kenti aylak aylak gezen bir figür olması sebebiyle asıl olarak, Frédéric Gros'un, flâneur'ü bir adım öteye taşıyarak tanımladığı kentli flâneur kavramı incelenerek devam edilmiştir. Gros'nun modern uygarlığın temsilcisi olarak tanımladığı kentli flâneur, kentin kabalıklarını yürüyerek aşıp, her gün işine yetişmeye, daha sonra ise evine kavuşmaya çalışmaktadır. Bu sebeple çalışmanın kuramsal bölümünde kentli flâneur figürü ve kentli flâneur'ün yolculuk deneyimi ortaya koyulmuştur. Kentli yürüyerek deneyimleyen bu bireylerin deneyimleri John Urry'nin yürüme edimi için sıraladığı dört farklı başlığa göre irdelenmiştir. 
Literatür bölümünde ortaya koyulan kentli flâneur'lere yönelik deneyimin ardından çağdaş flâneur'lerin dönüşen kent deneyimlerini deşifre etmek için alan çalışması yapılmıştır. Alan çalışması kapsamında, İstanbul Kültür Üniversitesinde çalışan üç farklı yolcunun üç farklı yolculuk taktiği incelenmiştir. Bireylerin zoraki zaman dilimlerini azaltabilmek adına kentli flâneur'den farklı olarak, farklı ulaşım araçları ve eksenleri kullanarak tasarladığı yolculuk deneyimleri gözlemlenmiş, örneklem grubuyla mülakatlar yapılmıştır. Çağdaş öznelerin zamansal ve mekânsal bağlamda kentli flâneur'den ayrıştığı yolculuk deneyimleri, kentli flâneur'lerin yolculuk deneyimleri ile kıyaslanarak tartışılmıştır. Kıyaslamanın daha sistematik olarak ilerlemesi adına bireylerin yolculuk deneyimleri, kentli flâneur'lerin yolculuk deneyimlerinin incelendiği başlıklara göre tartışılmıştır. Buna göre yolculuk süreçlerinde öncelikle beden-kent ilişkisi incelenmiştir. Bedeniyle kentin içinde var olan kentli flâneur, tüm duyularıyla kenti duyumsayabilirken, günümüz yolcularının bedeni artık bir ulaşım aracının içerisindedir. Dolayısıyla birey doğrudan kenti duyumsayamaz ve algılayamaz olmuştur. Diğer bir deyişle, bireyin bedeni kentten kopmuştur. Bu durumda kent, kentliler için etkileşimli bir alan olmaktan çıkıp, uzaktan izlenebilen bir nesneye dönüşmüştür. İkinci olarak, beden-hız ilişkisi ele alınmıştır. Kenti kendi yürüme ritmiyle algılayan kentli flâneur, artık yüksek hızlı bir aracın içerisindedir ve kente odaklanamamaktadır. Bireyin kazandığı bu hız, bireyin daha çabuk bir şekilde eve ulaşmasını sağlasa da, bireyin kentte geçirdiği sürenin kısalmasına, bir başla deyişle kent deneyiminin azalmasına neden olmuştur. Bu duruma ek olarak; beden-rota ilişkisi tartışılmıştır. Kentli flâneur, kentte özgürce yürüme eylemini gerçekleştirerek, kendi yürüme rotasını kendisi oluşturmaktadır. Ancak günümüz metropollerinde ulaşım araçlarının ve eksenlerinin komplike bir hal almasıyla, yolcular rotalarını bu ulaşım araçlarına ve eksenlerine bağlı olarak kurgulamaktadır. Bu durum bireyler için sınırlandırılmış bir kent deneyimi sunarak, bireylerin kentin her noktasına özgürce erişmesine engel olmaktadır. Son olarak ise beden-deneyim ilişkisi irdelenmiştir. Buna göre kentli flâneur için yolculuk deneyimi kentte yürümekten ibaretken, kentsel ulaşım araçlarını kullanan yolcuların aktif bir konumdan edilgen bir konuma geçmesiyle yolculukları kahvaltı yapma, film seyretme, telefonla görüşme sürecine dönüşmüştür. Bu dönüşümle birlikte ulaşım araçları yolcular için mekânsal olarak daha özel bir alan tanımlamıştır. 
Sonuç olarak, metropolde yaşayan bireylerin gündelik hayatlarında önemli bir yer tutan ev-iş, iş-ev arası yolculuklarında zaman kavramı belirleyici bir rol oynamaktadır. Diğer bir deyişle, günümüz çağdaş özneleri evlerine en kısa sürede, en kısa rota üzerinden ulaşabilecekleri yolculuk taktikleri kurgulamaktadır. Kentli flâneur'lerin yolculuk deneyimleri referans alınarak oluşturulan kavram setleri altında yapılan tartışmalara göre; bu bireylerin gündelik hayatlarında zaman mekân sıkışmasını belirgin olarak yaşadıkları ve zamansal bağlamda avantajlar elde ettiği, ancak bu avantaja rağmen bireylerin kentle kurdukları ilişkinin sekteye uğradığı, bireylerin mekânsal deneyimlerinde niteliksel olarak bir kayıp yaşadıkları sonucuna ulaşılabilir.

Abstract:
The concept of time and space problematized by humankind since the ancient times together with the changes in the communal living have always been in a state of flux as it gains new meanings. This study focuses on the influences that are created by the globalization process associated with the transformation of the concepts of time and space.
The major change that globalization process had brought is the concept of speed that has got into the human lives with the development of transportation and communication technologies. 
Individuals and commodities with the introduction of transportation vehicles such as trains, ships, autocars and aircrafts into our lives; information with the improvements of the communication tools such as telegraphs, phones, radios, televisions, computers and the internet have in fact  begun to cover a long distance in a short period of time by surpassing the spatial impediments. Under the circumstance locations have got closer spatially and distances have become insignificant. Thereby concept of time has got ahead of the concept of space. Argued with different approaches, this situation has been addressed as time-space compression.
Henri Lefebvre expressed this new community structure occurred as a result of globalization, as the society of leisure time. According to this time phenomenon, actions which are necessary for the continuity of individuals' lives such as working or studying are pledged time, actions that are make the pledged time bearable such as entertaining, resting are free time, actions which are accompanying the pledged time like travelling are stated as compulsive time.
One of the major problems in today's society is the growing occupation of compulsive time zone in individuals' lives. Individuals produce tactics to limit the compulsive time due to the gradual decrease of pledged and free time in their lives. It is one of these tactics that individuals try to minimize the compulsive time of daily commuting to the shortest time and the route. With these tactics individuals that are living in today's cities, have started to experience the time-space compression markedly by overcoming the spatial obstacles in a very short time. Especially in metropolitan areas where there is a high population of people and many vehicles, trying to solve the transportation problems that have arisen due to density, with alternative transportation vehicles and axis, has triggered time and space compression.
John Urry emphasises those contemporary subjects who has carried out their times in travelling quicker to reduce the compulsive times in their daily lives, are not walker flaneurs and states that those individuals are the passengers of autocars, aircrafts, jets. These individuals that are qualified as today's modern flaneurs have obtained big advantages in time context with transportation vehicles and axis. However, the spatial aspect of this experience has ignored. In the context of this study, it will be examined how the time-space compression that urbanite living through, especially ones living in the metropolitan areas, change the urban experiences in the meanings of time and space in order to shorten the compulsive time zone that forms their daily lives. Because today's passengers have reduced their compulsive time zones with these tactics of theirs, however individuals' contacts with cities have limited and their times in the cities have restricted. Main motivation of the study is formed by the question of how these limitation and restriction have affected the spatial experience.
On the purpose of presenting the transforming experiences of person in today's cities, analysing primarily the individuals who are experience cities with walking creates an important criterion in terms of presenting this transformation. Therefore, the study is based primarily on the concept of flaneur conceptualized by Charles Baudelaire and Walter Benjamin. However, since flaneur is a figure of wanderer who walks aimlessly in the city, the study essentially continues with analysing the concept of urban flaneur defined by Frédéric Gros which takes the term of flaneur one step forward. Defined by Gros as a representative of the modern civilization, urban flaneur tries to go to work in time while overcoming the city's crowd with walking every day, and then tries to come back to home again. For this reason, theoretical part of the study is presenting the figure of urban flaneur and its experience of travelling. The travelling experience of the urban flaneur has been examined according to four different titles that John Urry has lined up for the action of walking.
According to these titles firstly (i) travelling, body and city title and the urban flaneur's relationship with the city by means of all its body and its perception and sensation of the city have been stated. After that (ii) travelling, body and speed title and urban flaneur's perception of the city by flaneur's rhythm of walking has been analysed. In another one (iii) travelling, body and route, the route that has created by urban flaneur to arrive its work or home and how this route has affected the urban experience have been addressed. Finally, in the title of (iv) travelling, body and experience, meaning of this travelling experience which has formed by walking for the urban flaneur has been examined.
In the literature part after the experience for urban flaneurs that has been presented, a case study has been made to uncover the modern flaneur's transformed urban experiences. In the scope of this case study three different passengers' different travelling tactics, who are work at the Istanbul Kültür University, have been analysed. To decrease the compulsive time zone of individuals, distinctive from the urban flaneur, their travelling experiences which are created with using different transportation vehicles and axis have been observed and interviews with sample group have been made. Urbanites' travelling experiences which are distinctive from urban flaneurs, in the contexts of time and space, have been discussed with the comparation of urban flaneurs' travelling experiences. To be more systematic in comparation process modern flaneurs' travelling experiences have been discussed by the titles of urban flaneurs' travelling experiences have been analysed. 
In the third part of the study discussions of the today passengers' urban experiences have been opened under the titles of (i) separation of body from the city, (ii) acceleration of body, (iii) body's following of a certain route, (iv) changing of the travelling experience. According to this, primarily the relationship of body and city have been analysed in travelling process. While urban flaneur who has existed in the city with its body, can perceive the city with all its senses, today's passenger's body has in a transportation vehicle. Consequently, the individual has not able to perceive or sense the city directly. In another word, individual's body has separated from the city. In this case city has no longer an interactive space for urbanite and has become an object which can be observed from distance. Secondly, the relationship of body and speed has been discussed. Urban flaneur who had perceived the city with its walking rhythm, has transformed into a contemporary passenger who perceives the city as a blur in a high-speed vehicle. Although this transformation has made quickly arriving at home possible for individuals, it also has caused individual to spend less time in the city. In other word, it has caused a decrease in the urban experience. In addition to these, relationship of body and route has been discussed. Urban flaneur creates its own route with the action of walking in the city freely. However, with complexity of transportation vehicles and axis in the today's metropolises, contemporary voyage builds its routes depending to these. This situation offers a limited urban experience to urbanites and prevents people from freely accessing every part of the city. Lastly, relationship of body and experience has been discussed. According to this, while urban flaneur's travelling experience has only consisted of walking in the city, today's passenger's travels has become process of having breakfast, watching movie, talking in the phone with its transition from a passive status to an active status. Together with this transformation, transportation vehicles have defined a more personal space for passengers. 
As a result, in home-to-work and work-to-home travels, which are have an important place in today people's daily lives, concept of time plays a significant role. Stated in other words, today's voyager's builds tactics which are allow them to arrive their homes in shortest time with shortest route. According to discussions, which have been made with the help of the concept sets that are based on urban flaneurs' travelling experiences, in daily lives of these metropolitan individuals they have experienced the time-space compression distinctively and gained advantages in the context of time; but, despite these advantages, individuals' relationship with city has interrupted and they have come through with a qualitative loss in their spatial experiences, has able to reach as a result.