Ulusararası krizler ve insan hareketliliğinin araçsallaştırılması
Instrumentalization of human mobility during the international crises
Yazar: KATİBE DİCLE BAYIR
Danışman: DOÇ. DR. FUAT AKSU
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Araçsallaştırma = Instrumentalization ; Kriz = Crisis ; Küresel kriz = Global crises ; İnsan hareketi = Human motion

Özet:
Güncelliğini yitirmeyen insan hareketliliği konusu bu çalışmada alanda ihmal edildiği düşünülen uluslararası kriz ve araçsallaştırma ilişkisi bakımından incelenmektedir. İnceleme, uluslararası krizlerin ne boyutta insan hareketliliği yarattığı, bu hareketliliğin hangi aktörler tarafından, hangi alanlarda ve neden araçsallaştırıldığı üzerinden yapılmaktadır. Araştırmada savaşların, çatışmaların ve doğal afetlerin insanların hayatta kalma içgüdülerini harekete geçirerek akut ve "zorunlu" kitlesel hareketliliğe yol açtığı ve bu zorunluluğun araçsallaştırmaya zemin hazırladığı gözlemlenmiştir. "1990 sonrası dönemde yaşanan uluslararası krizlerin hangilerinde kitlesel insan hareketliliği gözlemlenmiştir?" sorusundan yola çıkılarak yapılan araştırmada, savaş ve çatışma kaynaklı yirmi altı adet uluslararası kriz saptanmıştır. Doğal afetler de kriz olarak nitelendirilerek araçsallaştırma faaliyetleri kapsamında teze dâhil edilmiştir. Uluslararası Kriz Davranışları Projesi'nin ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin temel kaynak olduğu bu çalışmada, hem niceliksel hem de niteliksel araştırma yöntemlerinden yararlanılmış, esas itibariyle mültecilere ve sığınmacılara odaklanılmıştır. Uluslararası kriz, kitlesel insan hareketliliği ve araçsallaştırma kavramlarından ne anlaşıldığı ortaya konduktan sonra, her bir krizin yaratmış olduğu hareketlilik niceliksel olarak incelenmiş, akabinde karşılaşılan araçsallaştırma faaliyetleri niteliksel olarak analiz edilmiştir. Bu doğrultuda, alınan kararlar, kriz bölgesinde bulunmuş kişilerin anıları, insan hakları örgütlerinin raporları, basında çıkan haberler ve davalar ışığında araçsallaştırma faaliyetlerinin izi sürülmüştür. İncelenen tüm krizlerde en az bir araçsallaştırma faaliyetine rastlanmakla birlikte, araçsallaştırma kararının en nihayetinde aktörlerin dış politikalarına dair bir karar olduğu saptanmıştır. Savaş ve çatışma kaynaklı krizlerdeki araçsallaştırma faaliyetlerinin doğal afetlerdekilere kıyasla daha fazla alanda görüldüğü ve daha uzun soluklu olduğu elde edilen önemli bulgular arasında yer almıştır. Bir diğer önemli bulgu araçsallaştırma faaliyetleri ile insan hareketliliğinin boyutu arasında her zaman bir bağ kurulamayacağı, bazı krizlerde bir kişinin bazı krizlerde ise beş milyon kişinin bu faaliyetlere maruz kaldığı olmuştur. Araçsallaştırmada esasında krizin süresinin, niteliğinin, krize müdahil olan aktör sayısının ve krizin yaşandığı coğrafyanın etkili olduğu tespit edilmiştir. Araçsallaştırmanın denetim ve yaptırım mekanizması kurulmadıkça süreceği ve bunun bir insan hakları ihlali olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Uluslararası Kriz, İnsan Hareketliliği, Araçsallaştırma

Abstract:
Human mobility issues continue to be relevant today and here studied in the context of relationship between international crisis and instrumentalisation, which aspects seem to have been neglected so far. This study analyzes the extent of human mobility stemmed from international crises and the aspects of instrumentalisation of it by various actors.  Research shows how wars, military conflicts, natural disasters cause acute and "forced" massive human movement and pave way to instrumentalisation. "Which international crises triggered human mobility in the post-Cold War era?" Based upon this question, the study concludes that there are twenty-six war/conflict-based crises. Natural disasters also considered as crisis and included in the scope of instrumentalisation activities. This study mainly focuses on refugees and asylum-seekers by using both quantitative and qualitative research methods while taking International Crisis Behavior Project and The UN Refugee Agency as primary references. First of all, the concepts of international crisis, massive human mobility and instrumentalisation are described detailedly. Secondly, as the extent of mobility caused by every single crisis is analyzed qualitatively, observed instrumentalisation activities are analyzed quantitatively. These activities traced in the light of resolutions, memories, human right reports, news and case documents. As a result, at least one instrumentalisation activity observed in each crisis and the motivation behind actor's activities is related to their foreign policy decision. Other significant conclusion of this study is that, instrumentalisation activities are much widespread and lengthy in times of war/conflict-based crises compare to natural disaster-based crises. Another is there may not necessarily be a relation between instrumentalisation activities and extent of human mobility, in some cases one person, in others five million people are subjected to these activities. Instrumentalisation effected by the length, characteristics, quantity of actors involved and geography of the crisis. This study demonstrates that instrumentalisation acvtivities are human rights violation and will not cease unless supervisory and sanction mechanisms are established.

Key Words: International crisis, human mobility, instrumentalisation