Âteş-zâde Mehmed İzzet Paşa'nın Yûsuf u Züleyhâ tercümesi (Transkripsiyonlu metin – inceleme)
Âteş-zâde Mehmed İzzet Pasha's translation of Yûsuf u Züleyhâ (Transcribed text – analysis)
Yazar: NAGİHAN DİREK
Danışman: PROF. DR. MÜJGAN ÇAKIR
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Klasik Türk Edebiyatı, oluşumundan Tanzimat Fermanı'nın ilanına kadar çeşitli
evreler geçirmiş; şiir anlayışı, edebî muhitler, kullanılan mazmunlar, edebî sanatlar ve
nazım şekillerinde meydana gelen değişiklikler; sosyal ve siyasi yapıdaki yeniliklerle
XIX. yüzyılın sonuna dek sürmüştür.
XIX. yüzyılda edebiyatta farklı bir sanat anlayışının geliştiği görülmektedir. Bu
dönemde eser veren sanatçılar, yeni konular işlemeye başlamış ancak eski şiirin sanat
zevkiyle yetişmeleri vesilesiyle vezin, dil ve nazım şekilleri bakımından eskiye bağlı
kalmışlardır.
Eski ve yeni şiirin iç içe olduğu bu dönemde Klasik Türk Edebiyatı da son ürünlerini
vermiş; Leskofçalı Gâlip, Hersekli Arif Hikmet, Yenişehirli Avnî gibi şairler, klasik
şiir anlayışını devam ettirmeye çalışmışlar; Keçeci-zâde İzzet Molla, Hasan Aynî ve
Mehmed İzzet Paşa gibi şairler de mesnevî edebiyatının son temsilcileri olmuşlardır.
Mesnevî, tahkiyeye dayalı metinler için tercih edilen bir nazım şeklidir. Türk
edebiyatında şairler; konularını Arap-Fars mesnevîleri, tarihî-dinî-ahlâkî hikâyeler ya
da kişisel gözlemlerinden elde etmişlerdir. Kaynağını Arap ve Fars edebiyatlarından
alan mesnevîlerin farklı şairler tarafından tercüme edilmesi dikkat çekici bir husustur.
Bu tercümelerle zenginlik kazanan mesnevî edebiyatında şair, tercümesine kaynaklık
eden zemin eserden daha başarılı bir eser sunarak kendi yeteneğini ortaya koymayı
amaçlar. Geleneğin kuralları çerçevesinde şairin özgün üslubunu yansıtması, klasik
edebiyatın da temel vasıflarından biridir. Bizim edebiyatımızda Farsçadan Mantıku'tTayr, Hüsrev ü Şîrîn, Cemşîd ü Hurşîd gibi mesnevîlerin birçok tercümesi yapılmış;
bu mesnevîlerin kimi birebir tercüme iken kimileri de te'lîfe yaklaşmıştır.
Son dönem mesnevileri içinde Mütercim Mehmed İzzet Paşa'nın Yûsuf u Züleyhâ
isimli mesnevîsi dikkat çekmektedir. Bu mesnevî, Fars şairi Molla Câmî'nin Yûsuf u
Züleyhâ'sını nazmen tercüme eden örneklerden biridir. Yusûf u Züleyhâ, Şeyyad
Hamza'dan Hamdullah Hamdî ve Kemal Paşa-zâde'ye birçok tercüme ile
edebiyatımıza kazandırılmış bir mesnevîdir. İzzet Paşa'nın tercümesi diğer mesnevîler
içinde son dönemde yapılmış olması, Farsçadan bire bire yaklaşan bir tercüme özelliği
göstermesi, metinde tercümeye kaynaklık eden Farsça beyitler ile yanlarında Türkçe
karşılıklarının yer alması, bazı kelimelerin anlamlarının verilmesi ve bazı kavramların
metnin yanında açıklanması, edebî sanatlara dair notlar düşülmesi, kıssaya kaynaklık
eden ayetlerin tercümelerinin yapılması gibi vasıflarıyla edebiyatımızda tercüme ve
şerh faaliyetleri açısından büyük önem taşımaktadır. Bunun yanı sıra metin, Latin
alfabesi ile alınan notlar ve noktalama işaretleri içermektedir.
Yûsuf u Züleyhâ, dönemin Farsçaya hâkim, münevver şahsiyetlerinden İzzet Paşa'nın
tercümeye olan katkılarını yansıtmaktadır. Eser, Kâmûs-ı Fârisî isimli bir sözlük
çalışmasının da müellifi olan İzzet Paşa'nın tercüme yeteneğini ortaya koyduğu bir
ürün olarak değerlendirilebilir. Paşa'nın elyazmasından hareketle bir mesnevînin
tercüme serüveninin takip edilmesi mümkündür. Bazı beyitlere sunduğu birden fazla
tercüme örneği ile vezin, üslûp ve anlam bakımından daha iyi bir tercümeye ulaşma
çabası olduğu âşikârdır. Metin giderek olgunlaşan bir yapı arz etse de 55 varaktan
ibaret olup tamamlanamamıştır.
Mütercim Mehmed İzzet Paşa'nın Yûsuf u Züleyhâ mesnevîsini ele aldığımız bu
çalışma, dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Klasik Türk Edebiyatı'nda
tercüme geleneği bağlamında Yusûf u Züleyhâ mesnevîleri ile tercümeye kaynaklık
eden eserin müellifi Molla Câmî'nin eseri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde
Mehmed İzzet Paşa tanıtılmış, hayatı ve eserleri işlenmiştir. Üçüncü bölümde
çalışmanın konusu olan Mehmed İzzet Paşa'nın Yûsuf u Züleyhâ mesnevîsi
incelenmiş; eserin şekil ve muhtevâ özelliklerinin yanı sıra tercüme yöntemi
değerlendirilmiş ve Molla Câmî'nin eseri ile mukâyese edilmiştir. Dördüncü bölümde
eserin transkripsiyonlu metni yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler: Âteş-zâde Mehmed İzzet Paşa, Molla Câmî, Yûsuf u Züleyhâ, tercüme

Abstract:
Classical Turkish Literature has gone through various stages from its formation to the
declaration of the Tanzimat Fermanı. With the transformation in the social and
political structure; such stages involved changes in the understanding of poetry,
literary circles, metaphors, literary arts, and verse forms, continuing until the end of
the 19th century.
It is seen that a different understanding of art developed in literature in the 19th
century. Artists of this period worked on new themes, but they remained loyal to the
old in terms of prosody, language and verse forms, as they grew up with the artistic
taste of the old poetry.
In this period when old and new poetry were intertwined, Classical Turkish Literature
also gave its final products. Poets such as Leskofçalı Galip, Hersekli Arif Hikmet and
Yenişehirli Avni maintained the classical understanding of poetry, while Keçecizade
İzzet Molla, Hasan Aynî and Mehmed İzzet Pasha were the last representatives of
masnavi literature.
Masnavi is a preferred verse form for narrative texts. Poets in Turkish literature took
their themes from Arab-Persian masnavis, historical-religious-moral stories and their
own experiences. It is noteworthy that several poets translated the masnavis, which
took their source from Arabic and Persian literature. In the masnavi literature, which
has become rich with these translations, the poet aims to reveal his own talent by
presenting a more successful work than the source of his translation. One of the basic
characteristics of classical literature is reflecting the poet's original style within the
framework of the rules of tradition. In Turkish literature, many translations of
masnavis from Persian such as Mantıku't-Tayr, Hüsrev ü Şîrîn, Cemşid ü Hurşid were
made. While some of these masnavis are literal translations, some of them are close to
original re-writing.
Among the masnavis of the last period, the masnavi named Yûsuf u Züleyhâ by
Mütercim Mehmed İzzet Pasha draws attention. This masnavi is one of the examples
of verse translation of the Persian poet Molla Câmî's Yûsuf u Züleyhâ. Yûsuf u Züleyhâ
is a masnavi that has been brought to Turkish literature by many translations from
Şeyyad Hamza to Hamdullah Hamdî and Kemal Paşa-zâde. The translation of İzzet
Pasha stands out among other masnavis of the same period in terms of translation and
commentary activities in Turkish literature, with its features such as; showing an
almost exact translation from Persian, the presence of Persian beyits in the text together their Turkish translations, providing the meanings of some words and
explaining some concepts in addition to the text, notes on literary arts, and translations
of the Quran verses which are the source of the story. In addition, the text includes
Latin script notes and punctuation marks.
Yûsuf u Züleyhâ reflects the contributions of İzzet Pasha to the translation, who was
one of the enlightened personalities of the period and had a good command of Persian.
The work can be considered as a product in which İzzet Pasha, who is also the author
of a dictionary named Kâmûs-ı Fârisî, demonstrates his translation skills. In Pasha's
manuscript, it is possible to follow the translation adventure of a masnavi. It is obvious
that there is an effort to reach a better translation in terms of prosody, style and
meaning, as demonstrated by more than one translation examples for some beyits.
Although the text presents a gradually maturing structure, it consists of 55 leaves and
was not completed.
This study, which deals with Mütercim Mehmed İzzet Pasha's Yûsuf u Züleyhâ
masnavi, consists of four chapters. In the first chapter, information is given Yûsuf u
Züleyhâ masnavis and the author of the work about the translation tradition in Classical
Turkish Literature context and Molla Câmî's Yûsuf u Züleyhâ. In the second chapter,
Mehmet İzzet Pasha is introduced and his life and works are discussed. In the third
chapter, Mehmed İzzet Pasha's Yûsuf u Züleyhâ masnavi, which is the subject of the
study, is examined. In addition to the form and content characteristics, the translation
method has been evaluated and compared with the work of Molla Câmî. The fourth
chapter contains the transcripted text of the work.

Keywords: Ateş-zade Mehmed İzzet Paşa, Molla Cami, Yusuf u Züleyha, translation