Özbek Türkçesinde "Baş" ve "Baş Organları"yla kurulan deyimler
Idioms formed with "Head" and "Head Organs" in Uzbek
Yazar: RIDVAN OKUL
Danışman: DOÇ. DR. VELİ SAVAŞ YELOK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı / Çağdaş Türk Lehçeleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Deyimbilim = Phraseological ; Deyimler = Idioms ; Kafa = Head ; Organ adları = Names of organs ; Özbekçe = Uzbek language

Özet:
Bu çalışmada, Türkçenin Güneydoğu grubunda yer alan Özbek Türkçesi ile Türkçenin Güneybatı grubunda yer alan Türkiye Türkçesinde bulunan somatik deyimler leksikal ve semantik açıdan karşılaştırılarak incelenmiştir. Bu incelemenin verisini oluşturan deyimler, baş ve başta bulunan organ adlarını içeren deyimler ile sınırlandırılmıştır. Bu doğrultuda belirlenen 16 organ adını içeren deyimler tespit edilmiş ve bu deyimler, leksikal ve semantik inceleme esasında dört grupta tasnif edilmiştir. Söz konusu deyimler, bu tasnif esasında oluşturulan 4 ana başlık altında, her biri bir organ adından oluşmak üzere toplam 16 alt başlıkta değerlendirilmiştir. Bu deyimlerin önce Özbek Türkçesindeki biçimleri tespit edilmiş ve bunlar madde başı olarak Türkiye Türkçesindeki karşılıkları ile birlikte verilmiştir. Daha sonra her bir deyimin anlamı açıklanıp leksikal ve semantik açıdan değerlendirmesi yapılmış ve ilgili deyimin geçtiği örneklere yer verilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda elde edilen bulgular, iki Türk lehçesinin deyim varlığının büyük ölçüde örtüştüğünü ve önemli oranda benzerliğe sahip olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte Özbek Türkçesinde bulunup Türkiye Türkçesinde bir deyimsel karşılığı bulunmayan deyimlerin varlığı da göze çarpmaktadır. Bu çalışmada elde edilen bulguların kültür dilbilim, lehçeler arası aktarma, sözlük çalışmaları ve söz konusu lehçelerin öğretimi gibi alanlara katkı sağlaması beklenmektedir.

Abstract:
In this study, somatic idioms in Uzbek, which is in the Southeast group of Turkic Languages, and Turkish, which is in the Southwest group of Turkic Languages, were compared in terms of lexical and semantic. The idioms constituting the data of this study are limited to the idioms containing the word "head" and the name of the organs in the "head". In this direction, idioms containing 16 organ names were determined and these idioms were classified into four groups on the basis of lexical and semantic analysis. The idioms in question were evaluated under 4 main headings created on the basis of this classification, and a total of 16 sub-headings, each of which was composed of an organ name. Firstly, the forms of these idioms in Uzbek were determined and they were given together with their Turkish equivalents as per item. Then, the meaning of each idiom is explained and evaluated in terms of lexical and semantic, and examples of the relevant idiom are given. The findings obtained as a result of the examination show that the existence of idioms in the two Turkic dialects largely overlap and have a significant similarity. However, the existence of idioms in Uzbek that do not have an idiomatic equivalent in Turkish is also striking. It is expected that the findings obtained in this study will contribute to fields such as cultural linguistics, interdialectal translation, lexicon studies and teaching of these dialects.