Hicri VII. asra kadar Arap dilbilimcilerinde mecaz ve kinaye
Metophor and allusion in the Arabic linguists up to Hijri VII. century
Yazar: FETULLAH YENER
Danışman: DOÇ. DR. MUSA ALP
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Benzetme = Converge ; Dil bilimciler = Linguists ; Dilbilim = Linguistics ; Hakikat = Truth ; Metafor = Metaphor

Özet:
Birer belagat terimi olarak, mecaz; "Ortak bir iletişim dilinde hakiki anlamının anlaşılmasını engelleyecek bir karînenin varlığıyla beraber aralarındaki bir alâka'dan ötürü lafzın konulduğu anlam dışında kullanılması", kinaye ise; "Gerçek anlamının kastedilmesi mümkün olmakla birlikte gerçek anlamı dışında kullanılan lafız" şeklinde tanımlanmıştır. Bütün dillerin ortak yönlerinden ve Arap dilinin önemli ifade üsluplarından biri olan mecaz ve kinayenin dildeki varlığı Arap dili ve edebiyatının başlangıç safhası olan Cahiliye döneminden itibaren fark edilmeye başlanmıştır. Kur'ân-ı Kerim'in nüzulüyle dini metinlerin anlaşılması çabasına matuf olarak dilsel araştırmalara yönelen Arap-İslam toplumundaki bu çabalar dilin kelime hazinesi, yapısı ve gramerine olduğu kadar dildeki ifade biçimleri üzerine de yoğunlaşmıştır. Bir mananın farklı ifade yollarıyla hangi şekillerde dile getirilebileceğini araştıran Beyan ilmi ile bu yollardan biri olan mecaz ve kinaye üslupları başlangıcından itibaren dilbilimsel araştırmaların bütününe konu olmuştur.
Başlangıçta dilsel bir olgu ve edebi bir üslup olarak görülen mecaz ve kinaye farklı çevrelerce yürütülen dilbilimsel araştırmalar içerisinde uzun bir kavramlaşma süreci geçirmişlerdir. Bu süreç Müslüman toplumunun geçirdiği kültürel gelişim aşamalarından doğrudan etkilenmiştir. Dilin kelime hazinesini, yapısını ve kurallarının tespit ve tesis etmeye çalışan ilk dönem dil ve gramer faaliyetleri, Kur'an'ın kelime ve ifadelerinin dildeki doğru anlamlarına ulaşma çabasıyla yürütülen tefsir çalışmaları, zamanla ortaya çıkan inanç mezheplerinin dilbilimsel zemindeki tartışmaları, mevcut edebi birikimin toplanması ve edebi tenkit faaliyetlerinin sistematikleşmesi ile yabancı kültürlerin etkileri bu süreci oluşturan aşamalardır. Mecaz ve kinayenin kavramlaşarak ilmi birer disipline dönüşmeleriyle neticelenen bu süreç aynı zamanda Belagat biliminin gelişim sürecine de işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Arap Dilbilimi, Hakikat, Mecaz, Kinaye, Belagat, Beyan.

Abstract:
Metaphor, a term of rhetoric, defined as: "The figure of speech in which a word or phrase is applied so that it is impossible to understand of the true meaning because of the existence of a presumption, but it is used in a way that there is a link between them". Like so, another term of rhetoric is allusion which means: "The word which is used outside the true meaning while it is possible to use in its real meaning". From the common aspects of all languages and the important expression of the Arabic language, the supposed existence of metaphor and allusion has begun to be noticed from the beginning of the Age of Ignorance (Jahilliyyah), which is the beginning point of Arabic language and literature. These efforts in the Arab-Islamic society, which are directed towards linguistic research in an attempt to understand the religious texts of the Qur'an, have concentrated on the forms of expression as well as the structure and structure of the language and its grammar. The discipline of recital (البيان) which studies the ways in which a narrative can be expressed in different forms and branches of these forms, metaphor and allusion, have been the topic of the whole of the linguistic research from the beginning. 
In the beginning, metaphor and allusion, was seen a linguistic phenomenon and literary styles but have undergone a long conceptualization in linguistic research conducted in different environments. This process was directly influenced by the cultural development stages of the Muslim community. The first language and grammar activities to detect and construct the language vocabulary, structure and rules of the language was the exegetical studies carried out in an effort to reach the correct meanings of the words and expressions of the Qur'an. Linguistic discussions of sects that emerged through time were another dimension. Collection of existing literary accumulation and the systematization of literary criticism activities and the effects of foreign cultures were also the stages that constitute this process. This process has resulted in conceptualizing of metaphor and allusion and at the same time points out to the development of the science of rhetoric (al-balagha).

Keywords: Arabic Linguistics, Truth, Metaphor, Allusion, al-Balagha, al-Bayan.