XVIII. yüzyıl Osmanlı gümrük kayıtları ışığında Edirne ticaret hayatı
Commercial life in Edirne according to XVIII th century Ottoman customs registers
Yazar: FULYA FEYİZ
Danışman: PROF. DR. NUMAN ELİBOL
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
Edirne, coğrafi konumu itibariyle Anadolu, Balkanlar ve Akdeniz arasındaki 
ticarette kritik roller üstlenmiş bir şehirdir. Edirne ticari faaliyetlerinde haiz olduğu 
önemli konumunu Osmanlı devrinde de devam ettirmiş; XVIII. yüzyıl boyunca hem 
iç kesimlerdeki karayolları hem de İnöz ve Rodoscuk gibi kıyı şehirlerinin iskeleleri
vasıtasıyla yoğun bir mal akışının merkezi hâline gelmiştir. Edirne'deki ticari 
faaliyetlerin canlılığında İstanbul'un iaşesi kadar Rumeli pazarındaki dinamizm ve 
Batı piyasalarındaki talep artışı da etkili olmuştur. Bu nedenle Edirne'den dışarıya 
ihraç edilen malların varış noktaları arasında her biri İstanbul kadar beynelmilel bir 
pazar halini almaya başlayan İslimye, Uzuncaabat, Ferecik ve Pazargah gibi panayırlar 
da önemli yer işgal etmiştir. XVIII. yüzyıl gümrük kayıtlarına göre bölgedeki ticari 
faaliyetlerde hem yerli hem de yabancı tacirler yer almıştır. Yerli tacirler Müslüman, 
Yahudi ve diğer gayr-ı Müslimlerden oluşu, yabancılar arasında Fransızlar ve 
İngilizlerin adları zikredilmiştir.
Edirne Gümrüğü'ne gelen malların vergilendirilmesinde tacirlerin dinî
aidiyetleri esas alınmıştır; genel olarak Müslüman tacirlerin ödedikleri vergilerde 
oranlar daha düşük tutulmuştur. Vergilerden elde edilen gelirlerle önce gümrükte 
çalışanların maaşı ödenmiş; sonra diğer masraflar karşılanmış; geriye kalan tüm 
gelirler Edirne Gümrüğü'nün bağlı olduğu İstanbul Emtia Gümrüğü Sandığı'na 
gönderilmiştir. Vergilendirilen mallar kendi içlerinde tasnif edildiğinde ilk sırada 
tekstil, tuhafiye ve manifatura ürünlerinin yer aldığı; ardından deri ve gıda ürünlerinin 
sıralandığı; bu iki mal grubunun toplam ticaret eşyasının 2/3'ünü oluşturduğu 
görülmüştür. 
İncelenen süreç boyunca gümrüğe giren malların gümrükten çıkan mallardan 
fazla olduğu tespit edilmiştir. Ancak mal bazında yapılan incelemeler sonucunda, 
şehrin hammadde niteliği taşıyan kırsal ve zirai karakterli bazı malların arzında büyük 
potansiyele sahip olduğu; tekstil ürünleri başta olmak üzere bazı yarı mamul ve mamul 
malları dışarıya ihraç edebildiği; ancak Avrupa menşeili bir kısım endüstriyel ürünün 
ithaline de açık olduğunu ortaya koymuştur.
Tez boyunca yararlanılan ana kaynakları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri
Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi'nde bulunan Kamil Kepeci tasnifi ile Bâb-ı Defterî 
İstanbul Mukataası Kalemi, Bâb-ı Defterî İstanbul Gümrük Emini Kalemi ve Bâb-ı 
Defterî Baş Muhasebe Maden Mukataası İstanbul Gümrük Emini Kalemi gümrük 
defterleri oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra muhtelif kaynak eserler, araştırma-inceleme eserleri ve ilgili tezlerden de yararlanılmıştır.

Abstract:
Due to its geographical location, Edirne is a city that has played a critical role 
in the trade between Anatolia, the Balkans and the Mediterranean. It continued its 
important position in the commercial activities of Edirne during the Ottoman period 
as well; XVIII. Throughout the century, it has become the center of an intense flow of 
goods through both the inland highways and the piers of coastal cities such as Inöz and 
Rodoscuk. The dynamism in the Rumelian market and the increase in demand in the 
Western markets were as effective as the food supply of Istanbul in the vitality of 
commercial activities in Edirne. For this reason, fairs such as İslimye, Uzuncaabat, 
Ferecik and Pazargah, each of which started to become an international market as 
much as Istanbul, occupied an important place among the destinations of the goods 
exported from Edirne. XVIII. According to the customs records of the 19th century, 
both domestic and foreign traders took part in commercial activities in the region. 
While the local merchants consisted of Muslims, Jews and other non-Muslims, the 
names of the French and the British were mentioned among the foreigners.
The religious affiliation of the merchants was taken as a basis in the taxation 
of the goods coming to Edirne Customs; In general, the rates of taxes paid by Muslim 
traders were kept lower. With the income obtained from taxes, the salary of the 
customs employees was paid first; then other expenses are covered; all remaining 
revenues were sent to the Istanbul Commodity Customs Fund, to which Edirne 
Customs is affiliated. When the taxed goods are classified within themselves, textile, 
haberdashery and drapery products are in the first place; followed by leather and food 
products; it has been seen that these two goods groups constitute 2/3 of the total trade 
goods.
During the examined process, it has been determined that the goods entering 
the customs are more than the goods leaving the customs. However, as a result of the 
examinations made on the basis of goods, it was concluded that the city has a great
potential in the supply of some rural and agricultural goods, which are raw materials; 
exporting some semi-finished and finished goods, especially textile products; 
however, it has revealed that it is open to the import of some industrial products of 
European origin.
With the classification of Kamil Kepeci, the main sources used throughout the 
thesis are in the Ottoman Archives of the Presidency of the General Directorate of 
State Archives, Bâb-ı Defterî Istanbul Mukataasi Office, Bâb-ı Defterî Istanbul 
Customs Enforcement Office and Bâb-ı Defterî Chief Accountant Mine Mukataasi 
creates customs books of the Istanbul Customs Enforcement Office. In addition, 
various source works, research-analysis works and related theses were also used.