Sanayileşme sürecinde Feshane-i Amire
The imperial Fez factory in the industrialization process
Yazar: BEKİR EMRE AŞKIN
Danışman: PROF. DR. AHMET KALA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı / İktisat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Ekonomi = Economics ; Tarih = History
Dizin: Ekonomi tarihi = Economic history ; Endüstrileşme = Industrialization ; Feshane Fabrikası = Feshane Factory ; Makineleşme = Mechanization ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Rekabet = Competition ; Tekstil fabrikaları = Textile factories ; İthal ikamesi = Import replacement

Özet:
Kuruluşundan itibaren hem Avrupa hem de Tunus'ta üretilen feslere karşı rekabet etmek zorunda kalan Feshane-i Amire, Osmanlı Devleti için iktisadi ve siyasi öneme haizdir. Fabrikanın kuruluş amacı, kaliteli fakat pahalı Tunus fesleri ile ucuz fakat kalitesiz Fransız feslerine karşı ithal ikameci bir politikayla yerli üretimi başarıya ulaştırmak olmuştur. Başarısızlıkla sonuçlanan ilk girişimlerden sonra fes üretimine nâzır olarak Ömer Lütfi Efendi atanmış ve eksik olan teknik bilgiyi edinmek için üretimde mahir Tunuslu ustalar 1832'de Feshane'ye getirilmiştir. Yerli kıvırcık koyunu yapağısı fes üretiminde istenilen sonucu vermediğinden Tunusluların kullandığı gibi İspanya Merinos koyunu yapağısının ithaline başlanmıştır. Teknik bilgi ve kaliteli hammadde ile üretim yoluna girmiş ve elde edilen kârda artış meydana gelmiştir. Daha güvenli bir piyasa sunan devlet alımlarının aksine, halka yapılan satışlarda uluslararası rekabette öne geçmek için üretim maliyetlerini düşürüp daha ucuza satış yapmak amaçlanmış ve 1841'de Fransa'dan makineler ithal edilmiştir. 1843'te ise daha önce İngiltere'den ithal edilen buhar makinesi kullanılmaya başlanarak fabrikada inorganik enerjiye geçilmiştir. Bu tarihten sonra fabrikanın kârları kullanılarak İngiltere, Fransa, Belçika ve Saksonya'dan tarak, vargel, şardon-perdaht makineleri ithal edilmiş hatta elle örmeye ikame olarak örme makineleri dahi satın alınmıştır. Sonuç olarak, rekabete ve hammadde sıkıntısına rağmen Feshane, devletin talebini karşılamanın ötesine geçerek sivil piyasada da büyük pay sahibi olmuş, kendi mekanizasyonunu kârlarıyla gerçekleştirerek yıllık yüz binlerce fes üretim hacmine ulaşmış, kuruluş ve gelişmesinde başarılı olmuştur.

Abstract:
The Imperial Fez Factory, which had to compete against the fezzes produced in both Europe and Tunisia since its establishment, has economic and political importance for the Ottoman Empire. The aim of the factory was to achieve success in domestic production with an import substitution policy against high-quality but expensive Tunisian fezzes and cheap but low quality French fezzes. After the first unsuccessful attempts, Ömer Lütfi Efendi was appointed as the minister of fez production and in order to obtain the missing technical knowledge, the skilled Tunisian masters were brought to the Factory in 1832. Since the domestic "kıvırcık" sheep fleece did not give the desired result in fez production, the importation of Spanish Merino sheep fleece started as used by Tunisians. With technical knowledge and high quality raw materials, production has been regulated and the profit obtained has increased. Unlike government purchases that offer a safer market, it was aimed to reduce production costs and sell cheaper in order to get ahead in international competition in sales to the public and for this purpose, machines were imported from France in 1841. In 1843, the steam engine, which was previously imported from England, started to be used and inorganic energy was introduced at the factory. After this date, using the profits of the factory; carding, spinning, teasel raising-polishing machines were imported from England, France, Belgium and Saxony, and even knitting machines were purchased as a substitute for hand knitting. As a result, despite the competition and the shortage of raw materials, the Imperial Fez Factory went beyond meeting the demand of the state and gained a large share in the civilian market, achieving the volume of producing hundreds of thousands of fez by realizing its own mechanization with its profits, and succeeding in its establishment and development.