Eğitim ve toplumsal hareketlilik ilişkisine dair biyografik bir araştırma
A biographical research on the relationship between education and social mobility
Yazar: YEŞER TORUN HAKVERDİ
Danışman: PROF. DR. LEYLA IŞIL ÜNAL
Ankara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Yönetimi ve Politikası Ana Bilim Dalı / Eğitim Ekonomisi ve Planlaması Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Biyografi = Biography ; Eğitim = Education ; Eğitim ekonomisi = Education economy ; Eğitim sosyolojisi = Education sociology ; Sosyal hareketlilik = Social activity ; İş hayatı = Work life

Özet:
Bu çalışma, üniversite mezunlarının yaşam öykülerinden ve anlatımlarından yola çıkarak, eğitim ile kuşaklararası toplumsal hareketlilik ilişkisine dair bir çözümleme yapmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda, 1985'den sonra üniversiteden (Orta Doğu Teknik Üniversitesinden) mezun olmuş bireylerin demografik özelliklerine bakılmış, farklı toplumsal kökenden bireylerin, eğitim ve iş yaşantılarına ilişkin değerlendirme ve görüşlerine başvurulmuştur. Toplumsal kökenin -ekonomik, sosyal ve kültürel sermayeler ile ırk, etnik köken, dinsel aidiyet vb. özellikler açısından- eğitim ve iş yaşantılarındaki seçme ve eleme süreçlerindeki etkisi ve rolü incelenmiş, böylece eğitim ve kuşaklararası toplumsal hareketlilik arasındaki ilişkinin nasıl temellendirildiği ve anlamlandırıldığı belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma nitel bir yaklaşımla tasarlanmıştır. Veri toplama aşamasında, ilkönce demografik bilgilerin çalışmanın konusu ve amacı için önemi dikkate alınarak, hedeflenen çalışma grubunun bu özelliklerini betimlemeye yönelik bir soru formu kullanılmıştır. Bu form 533 üniversite mezununa yüzyüze görüşerek ya da e-mail aracılığıyla uygulanmıştır. İkinci veri toplama aracı ise bu katılımcılar arasından belirlenen 30 kişinin, konuya ilişkin anlam ve algı dünyalarına bakmak amacıyla kullanılan yarı yapılandırılmış görüşme formudur. Soru formlarından elde edilen veriler SPSS 17 paket programı kullanılarak, görüşmelerden elde edilen veriler ise niteliksel içerik analizi yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Araştırmada, bireyin arkaplan özelliklerinin -ekonomik, kültürel ve sosyal sermaye ile bireye aktarılan mirasın, etnik köken, din, toplumsal cinsiyet vb. atfedilen özelliklerin- eğitim ile işyerindeki eleme süreçlerinde oldukça etkili olduğu ve dolayısıyla ulaşabildikleri toplumsal konumlar için belirleyici olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte, mezunların liyakate dayalı eleme ve mükâfatlandırmayı esas alan meritokrasi düşüncesine -uygulamadaki sorunları dikkate almalarına rağmen- yatkın oldukları görülmüştür. Eğitim aracılığıyla kuşaklararası dikey toplumsal hareketliliğin geçmişte daha mümkün olduğu ve daha fazla gerçekleştiği görüşü öne çıkmıştır. Günümüzde ise –özellikle dezavantajlı toplumsal kesimlerden olanlar için- yukarı yönlü dikey hareketlilik olasılığının giderek zorlaştığı ve daha da azaldığı kanaatinin hâkim olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
This study aims to make an analysis about the relationship between education and intergenerational social mobility based upon the graduates' life stories and experiences. In this context, socio-demographic characteristics of the individuals -who graduate from university (Middle East Technical University) after 1985- are investigated and also, some of whom coming from different social origins are asked to their views and interpretations about their school and work life. The role and effect of social origins –with regards to economic, social and cultural capital, ethnicity, religious identity, etc.- on the selection and elimination process throughout school and work life are researched. In this respect, it is attempted to determine how the relation between education and intergenerational social mobility is grounded and explained. This study is designed by a qualitative approach. Having considered as being appropriate for the subject/aim of the study, first of all, a question form is prepared especially for acquiring demographic information in the data collection process. This form is applied to 533 graduates either face-to-face interview or through e-mail. The second one, on the other hand, is the semi-structured interview form which is used to look onto the worlds of meaning and sense associated with the subject matter of 30 participants chosen among these graduates. The data gathered from the question forms is analysed by using software programme SPSS-17 and the one gathered from the interview form is analysed by using the qualitative content analysis method. In the study, it is revealed that the background characteristics of the individual –inheritance by transmission of the economic, social and cultural capital as well as other ascribed characteristics such as ethnicity, religion, gender etc.- are very influential on the selection and elimination process throughout school and work life and thus determiners for his/her final social position. In addition, it is indicated that the graduates tend to favor the meritocracy view – which is based on the idea of rewarding people in accordance with their merit-   though they take into consideration the problems about implementing this. Intergenerational vertical mobility through education is regarded as more possible and as much more realized in the past than today. As for present day, possibility of upward vertical mobility -for especially the people in a disadvantaged social position- is viewed as getting more difficult and being on the decline.