COVID-19 pandemi (Mart 2020-Aralık 2021) döneminde İstanbul İli 3.basamak hastanelerde çalışmakta olan aile hekimi asistanlarında tükenmişlik sendromu sıklığının araştırılması
Investigation of the frequency of burnout syndrome in Family physician assistants working in İstanbul 3RD stage hospitals during the COVID-19 pandemic (March 2020-Dec 2021) period
Yazar: ZEYNEP TEKDEMİR
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA REŞAT DABAK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Doktorlar = Physicians ; Doktorlar-aile = Physicians-family ; Sağlık personeli = Health personnel ; Tükenmişlik düzeyi = Burnout level ; Tükenmişlik sendromu = Burnout syndrome ; İntörnlük ve asistanlık = Internship and residency ; İstanbul = Istanbul

Özet:
GİRİŞ: Hastanelerde çalışan doktor, hemşire, sağlık personeli beden ve
ruhen güçlerini önemi yüksek seviyede göstrerek sağlık bakım hizmeti vermektedirler.
COVID - 19 salgını devam ederken, sağlık bakım sektöründe meydana getirdiği
çöküntü nedeniyle mevzubahis olan hastane sağlık ekibindekiler üzerinde önemli bir
tükenmişlik tehlikesi meydana getirmektedir. İnsan yaşamının söz konusu olduğu
sağlık bakım hizmetinde, görev alan sağlık bakım hizmeti veren çalışanların tü-
kenmişlik tehlikesi en çok olan grup olduğu anlaşılmaktadır. Araştırmamızda aile
hekimlerinin tükenmişlik seviyeleri araştırılmış olup, COVID 19 pandemisi devam
ederken bu tükenmişlik seviyeleri üzerine neticesini tanımlamak amaçlanmıştır.
GEREÇ YÖNTEM: Bu çalışma prospektif, tek merkezli, gözlemsel,
kesitsel, tanımlayıcı çalışma olarak tasarlanmış bir anket çalışmasıdır. Çalışmaya
başlanmadan önce T.C. Sağlık Bakanlığı Haseki Sağlık Uygulama ve Araştırma
Merkezi İlaç Dışı Klinik Araştırmaları Etik Kurulu'ndan 23.02.2022 tarihinde 36-
2022 karar numarası ile onay alınmıştır. Çalışmaya İstanbul ili 3.basamak hastanelerde çalışmakta olan Aile hekimi asistan doktorları' nda tükenmişlik sendromuN sıklığının araştırılması için örneklem %90-95 güven aralığında 198 kişi ile belirlenmiş olup anket çalışması yapılmıştır. Anket öncesinde yazılı ve sözlü onam alınarak 198 aile hekimi asistanı çalışmaya dahil edilmiştir. Çalışma anketi 08.01.22 tarihinde örneklem büyüklüğünün büyük çoğunluğuna ulaşılmıştı. 5 gün sonunda anket
çalışması tamamlandı.
İstatistiksel analiz için SPSS 15.0 for Windows programı kullanılacaktır.
İstatistiksel alfa anlamlılık seviyesi p < 0,05 olarak kabul edilecek.
BULGULAR: Çalışmamıza katılım sağlayan 223 aile hekimi arasından
dahil olma kriterlerine uyan 198 aile hekimi çalışmaya dahil edilmiştir.
Katılımcıların yaş ortalaması 30, 0±5, 3 (min: 24 - max: 55 yıl ) idi. Katılımcıların
meslekte süre ortalamsı 4 , 6 ± 5 , 1 (min : 0 – max : 30 yıl) idi.
Katılımcıların % 67, 7 'i ( n: 151) kadın , %32, 3 'I (n: 72) erkek, idi.
Katılımcıların % 48 ' i ( n: 107 ) bekar, % 49, 8 ' i ( n: 111 ) evli, % 2.2 ' si ( n: 5 )
boşanmış idi.Katılımcıların % 77, 6 ' sı ( n: 173 ) çoçuk sahibi değil, % 22 , 4 ' si( n : 50 ) çocuk sahibi idi.
Katılımcıların % 79, 8'inin ( n: 178 ) kronik bir hastalığa sahip olduğu, % 20,
2 ' sinde ( n: 45 ) kronik hastalığı olmadığını belirtmişlerdi. Katılımcıların % 77, 6 '
sı ( n : 173 ) düzenli kullanmış olduğu kronik hastalık ilacı olduğunu, katılımcıların
%22,4'side (n:50) düzenli bir kronik hastalık ilacı kullanmadığını belirtmişlerdir.
Katılımcıların % 40, 8 ' i ( n : 91 ) pandemi sırasında psikiyatrik destek
( görüşme , tedavi ) alma ihtiyacında artış gösterdiğini belirtirken, % 59, 2 ' si pan-
demi döneminde psikiyatrik destek alma ihtiyacı artışı olmadığını belirtmiştir.

Katılımcıların % 25 , 1' i ( n : 56 ) pandemi döneminde antidepresan gereksinimi

olduğunu belirtirken, % 74 , 9' u ( n: 167 ) pandemi döneminde antidepresan ger-
eksinimi olmadığını belirtmiştir.

Katılımcıların % 51 , 1 ' I ( n: 114 ) son 2 hafta içinde covıd kliniklerinden bi-
rinde ( pandemi poliklinik, servis, yoğun bakım, acil ) aktif görev aldığı belirtirken,

katılımcıların % 48, 9 ' u ( n : 109 ) son 2 hafta içinde covıd kliniklerinde aktif görev
almadığını belirtmiştir.
Katılımcıların % 12 , 6 ' sı ( n: 28 ) pandemi döneminde sigara adet / gün
sayısında değişiklik artışı olduğunu belirtirken, katılımcıların % 87 . 4 ' ü ( n: 195 )
pandemi döneminde sigara adet / gün değişiklik artışı belirtmedi.
Katılımcıların % 77 ' si( n: 172 ) pandemi döneminde yoğun bakım da hiç
çalışmadığını, % 10, 8' i ( n: 24 ) 1 ay yoğun bakımda çalıştığını, % 4, 9' u ( n: 11 )
1- 3 ay yoğun bakımda çalıştığını, % 7, 2' si ( n: 16 ) 3- 5 ay yoğun bakımda
çalıştığını belirtirtti.
Katılımcıların % 26, 9' u ( n: 60 ) pandemi döneminde acil serviste hiç
çalışmadığını belirtirken, % 35' i ( n : 78 ) 0- 1 ay pandemi döneminde acil serviste
çalıştığını, % 20, 2' si ( n : 45 ) 1-3 ay acil serviste çalıştığını, % 17,9 u ( n: 40 ) 3- 5
ay acil serviste çalıştığını belirtti.

Katılımcıların % 19, 3 ' ü ( n: 43 ) pandemi döneminde oluşturulan covıd klin-
iklerinde toplam 1-3 ay , katılımcıların % 10, 8' i ( n: 24 ) covıd kliniklerinde toplam

3-5 ay, katılımcıların % 12, 1' i ( n: 27 ) pandemi döneminde oluşturulan covıd klin-
iklerinde toplam 5-7 ay , katılımcıların %19, 3'ü ( n: 43 ) toplam 7-9 ay,

katlımcıların % 38, 6 ' sı ( n : 86 ) 9 ay - 1 yıldan fazladır pandemi döneminde
oluşturulan covıd kliniklerinde çalıştığını belirtmiştir
Maslach tükenmişlik ölçeği duygusal tükenme alt boyutunda 22, 2 ± 8, 4 (

xii

min 0 – max 36 puan ), duyarsızlaşma alt boyutunda 9, 2 ± 4, 5 ( min 0 - max 20 pu-
an ), kişisel başarıda azalma hissi alt boyutunda 18, 2 ± 5, 5 ( min 0 - max 32 puan )

puan dağılımına sahiptir.

Duygusal tükenme meslekte kıdem derecesi ile negatif yönde, pandemi döne-
minde çalışma yeri acil servis ve süresi ile pozitif yönde, duyarsızlaşma meslekte

çalışma süresi ile negatif yönde, kişisel başarıda azalma hissi yaş, meslekte çalışma
süresi, pandemi döneminde diğer çalışma yeri ve süresi ile pozitif yönde istatistiksel
olarak anlamlı ilişkili saptandı (sırası ile p=0,021 p=0,003 p=0,022 p=0,001 p=0,001
p=0,015).
Meslekte kıdem derecelerinde duygusal tükenme puanlarında istatistiksel
olarak anlamlı fark saptandı (p=0,007). Diğer (başasistan,öğretim görevlisi)duygusal
tükenme puanı asistan ve uzmanlara göre düşüktü (p=0,003 p=0,0166).
Çocuğu olmayanların kişisel başarıda azalma hissi puanı alanlara göre istatistiksel

olarak anlamlı düşüktü (p=0,025). Kişisel başarıda azalma hissi puanı azaldıkça tü-
kenmişlik artmaktadır.

Kullandığı ilaç olanların duygusal tükenme, duyarsızlaşma, kişisel başarıda azalma
hissi puanları ilaç olmayanlara göre istatistiksel olarak anlamlı yüksek saptanmadı
(p=0,016 p=0,009 p=0,014).
Pandemi sırasında herhangi bir psikiyatrik destek alma ihtiyacınızda artış
olmayanların duygusal tükenme, duyarsızlaşma puanı olanlara göre istatistiksel
olarak anlamlı düşüktü (p<0001 p=0,009).
Pandemi dönemi başladığında ve devam ederken antidepresan gereksinimi
olmayanların duygusal tükenme, duyarsızlaşma puanı olanlara göre istatistiksel
olarak anlamlı düşüktü (her ikiside p<0001).
Pandemi döneminde sigara adet/gün sayısında değişiklik artışı olanlarda duygusal
tükenme, duyarsızlaşma puanı olmayanlara göre istatistiksel olarak anlamlı yüksekti.
(p=0,005 p=0,022).

Pandemi döneminde acil serviste çalışma durumlarında Duygusal tükenme pu-
anlarında istatistiksel olarak anlamlı fark saptandı p=0,032). Pandemidöneminde acil

serviste 3-5 ay çalışanların Duygusal tükenme puanı hiç çalışmayanlara göre istatis-
tiksel olarak anlamlı yüksekti (p=0,012).

Pandemi döneminde diğer servislerde çalışma durumlarında Duyarsızlaşma, Kişisel
başarıda azalma hissi puanlarında istatistiksel olarak anlamlı fark saptandı p=0,008


p=0,048).Duyarsızlaşma 0-1 ay çalışanlarda hiç çalışmayanlara ve 1-3 ay çalışanlara

göre, Kişisel başarıda azalma hissi 3-5 ay çalışanlarda hiç çalışmayanlara göre istat-
istiksel olarak anlamlı yüksekti (p= 0,006 p=0,001 p=0,030).

Pandemi döneminde oluşturulan covıd klinik (yoğun bakım, acil servis, diğer

çalışma yeri...) çalışma toplam süresi gruplarında Duygusal tükenme puanında istat-
istiksel olarak anlamlı fark saptandı (p=0,042). Pandemi döneminde oluşturulan

covıd kliniğinde 5-7 ay çalışanların Duygusal tükenmepuanı 1-3 ay çalışanlara göre
istatistiksel olarak anlamlı yüksekti (p=0,006).

SONUÇ: COVID-19 pandemisinde görev yapan sağlık çalışanları, has-
talığa yakalanma ve bulaştırma riskleri ile karşı karşıya oldukları gibi, travma ve

stresör ile ilişkili ruhsal bozukluklar açısından da risk altındadırlar
Sağlık çalışanlarında % 20-80 oranında tükenmişlik, yorgunluk, anksiyete
görülmektedir
Pandemi dönemlerinde sağlık çalışanlarının travma sonrası stress bozukluğu,
anksiyete, depresyon, uykusuzluk ve madde kullanım bozuklukları semptomları
geliştirebileceğini bildirilmiştir

Abstract:
INTRODUCTION: Health workers provide health services by using
their mental and physical energies seriously. The Covid-19 pandemic process poses a
serious risk of burnout for these healthcare professionals due to the crisis it creates in
the healthcare system. In the health sector, where human life is concerned, it is
known that health workers are the group with the highest burnout risk. Therefore, in
our study, the burnout levels of family physicians were examined and it was aimed to
determine the effect of the Covid-19 pandemic process on these burnout levels.
MATERIAL AND METHOD: This is a prospective, single-center,
observational, cross-sectional, descriptive survey designed as a survey study. Before
starting work, T.C. Approval was obtained from the Ministry of Health Haseki
Health Application and Research Center Non-Pharmaceutical Clinical Research
Ethics Committee with the decision number 36-2022 on 23.02.2022. The sample was
used to investigate the frequency of burnout syndrome in Family Physician
Assistants working in the 3rd level hospitals in Istanbul. It was determined with 198
people in the 90 confidence interval and a survey study was conducted. .Written and
verbal consent was obtained before the survey and 198 family physician assistants
were included in the study. The majority of the sample size was reached on 08.01.22.
The survey study was completed at the end of 5 days.
SPSS 15.0 for Windows program will be used for statistical analysis.
Statistical alpha significance level will be accepted as p<0.05.
RESULTS: Among the 223 family physicians who participated in our study,
198 family physicians who met the inclusion criteria were included in the study. The
mean age of the participants was 30.0±5.3 (min:24-max:55 years).
67.7 % (n:151) of the participants were female, 32.3 % ( n:72 ) were male. 48
% ( n:107 ) of the participants were single, 49.8 % ( n:111 ) were married, 2.2% (n:5)
were divorced. 77.6% (n:173) of the participants had no children, 22.4% (n:50) had
children.They stated that 79.8% (n: 178) of the participants had a chronic disease and
20.2% (n: 45) did not have a chronic disease. stated that it was a chronic disease
drug, and 22.4% (n:50) of the participants did not use a regular chronic disease drug.
While 40.8% (n:91) of the participants stated that the need for psychiatric
support (interview, treatment) increased during the pandemic, 59.2% stated that there
was no increase in the need for psychiatric support during the pandemic. 25.1% of
the participants While (n:56) stated that they needed antidepressants during the
pandemic period, 74.9% (n:167) stated that they did not need antidepressants during
the pandemic period.
While 51.1% (n:114) of the participants stated that they took an active role in
one of the covid clinics (pandemic polyclinic, service, intensive care, emergency) in
the last 2 weeks, 48.9% (n: 109) of the participants stated that they took an active
role in the last 2 weeks. He stated that he did not take an active role in covid clinics.
While 12.6% (n:28) of the participants stated that there was an increase in the
number of cigarettes/day during the pandemic period, 87.4% (n:195) of the
participants did not indicate an increase in the number of cigarettes/day during the
pandemic period.
77% (n:172) of the participants never worked in the intensive care unit during
the pandemic, 10.8% (n:24) worked in the intensive care unit for 1 month, 4.9%
(n:11) 1-3 months reported that they worked in the intensive care unit, 7.2% (n:16)
stated that they worked in the intensive care unit for 3-5 months.
While 26.9% (n:60) of the participants stated that they never worked in the
emergency service during the pandemic period, 35% (n:78) worked in the emergency
room during the pandemic period of 0-1 months, 20.2% (n:45) They stated that they
worked in the emergency room for 1-3 months, and 17.9% (n:40) stated that they
worked in the emergency room for 3-5 months.
19.3% of the participants (n:43) took a total of 1-3 months in the covid clinics
established during the pandemic period, 10.8% of the participants (n:24) took a total
of 3-5 months in the covid clinics, 12.1% of the participants (n:27) a total of 5-7
months in the covid clinics established during the pandemic period, 19.3% of the
participants (n:43) 7-9 months in total, 38.6% of the participants (n:86) 9 months-1
He stated that he has been working in covid clinics created during the pandemic
period for more than years.
22.2±8.4 (min 0-max 36 points) in the emotional exhaustion sub-dimension of
Maslach burnout scale, 9.2±4.5 (min 0-max 20 points) in the depersonalization sub-
dimension, 18 in the feeling of decrease in personal achievement sub-dimension, It
has a score distribution of 2±5.5 (min 0- max 32 points).
Emotional exhaustion was negatively associated with the degree of seniority
in the profession, positive with the emergency service and duration of the workplace
during the pandemic, depersonalization negatively with the duration of work in the
profession, the feeling of decrease in personal success was statistically significant
with age, duration of work in the profession, other work place and duration during
the pandemic period. A significant correlation was found (respectively p=0.021
p=0.003 p=0.022 p=0.001 p=0.001 p=0.015).
A statistically significant difference was found in the emotional exhaustion
scores of seniority in the profession (p=0.007). Other (chief assistant, lecturer)
emotional exhaustion scores were lower than residents and experts (p=0.003
p=0.0166).
The sense of decrease in personal achievement score of those who did not
have children was statistically significantly lower than those who received it
(p=0.025). As the score of feeling of decrease in personal achievement decreases,
burnout increases.
Emotional exhaustion, depersonalization, and decreased sense of personal
accomplishment scores of those who were using drugs were not statistically
significantly higher than those who did not use drugs (p=0.016 p=0.009 p=0.014).
Emotional exhaustion and depersonalization scores of those who did not have
an increased need for any psychiatric support during the pandemic were statistically
significantly lower (p<0001 p=0.009).
When the pandemic period started and continued, those who did not need
antidepressants were statistically compared to those who had emotional exhaustion
and depersonalization scores. was significantly lower (both p<0001).
Emotional exhaustion was statistically significantly higher in those who had
an increase in the number of cigarettes per day during the pandemic period compared
to those who did not have a depersonalization score. (p=0.005 p=0.022).
A statistically significant difference was found in Emotional Exhaustion
scores in working conditions in the emergency department during the pandemic
period, p=0.032. Emotional exhaustion score of those who worked in the emergency
department for 3-5 months during the pandemic period was statistically significantly
higher than those who did not work at all (p=0.012).
A statistically significant difference was found in the scores of
depersonalization and decreased sense of personal accomplishment in working
conditions in other services during the pandemic period p=0.008 p=0.048.
Depersonalization was observed in 0-1 month employees compared to those who
never worked and those who worked for 1-3 months, decreased sense of personal
achievement 3-5 months it was statistically significantly higher in workers than in
those who never worked (p=0.006 p=0.001 p=0.030).
A statistically significant difference was found in the emotional exhaustion
score of the covid clinic (intensive care, emergency room, other workplace...) study
duration groups created during the pandemic period (p=0.042). Emotional exhaustion
score of those working for 5-7 months in the covid clinic created during the
pandemic period was statistically significantly higher than those working for 1-3
months (p=0.006).
CONCLUSION: Healthcare workers working in the COVID-19 pandemic
are not only at risk of contracting and transmitting the disease, but are also at risk for
trauma and stressor-related mental disorders.
Burnout, fatigue and anxiety are seen in 20-80% of healthcare workers.
It has been reported that health workers may develop symptoms of post-
traumatic stress disorder, anxiety, depression, insomnia and substance use disorders
during pandemic periods.