Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara iletişim başlatmanın kazandırılmasında fırsat öğretiminin etkililiği: Azerbaycan örneği
The effectiveness of incidental teaching in initiating communication to children with autism spectrum disorder: The Azerbaijan sample
Yazar: GILA SAFAROVA
Danışman: PROF. DR. ŞERİFE YÜCESOY ÖZKAN
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Özel Eğitim Ana Bilim Dalı / Özel Eğitim Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Amaç: Araştırmanın amacı, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara iletişim
başlatma becerisinin kazandırılmasında fırsat öğretiminin etkililiğini incelemektir.
Araştırmada ayrıca müdahale tamamlandıktan 2, 4 ve 6 hafta sonra katılımcıların
edindikleri beceriyi koruyup korumadıkları ve farklı kişi, ortam ve araç-gereçlere
genelleyip genellemedikleri ile katılımcıların ebeveynlerinin hedef davranışın önemine,
kullanılan yöntemin kabul edilebilirliğine ve elde edilen sonuçların anlamlılığına ilişkin
görüşleri de incelenmiştir.
Yöntem: Bu araştırmada, tek-denekli deneysel araştırma yöntemlerinden
katılımcılar arası yoklama denemeli çoklu yoklama deseni kullanılmıştır. Araştırmanın
bağımlı değişkeni iletişim başlatma, bağımsız değişkeni fırsat öğretimidir. Araştırmaya
Azerbaycan'da yaşayan, otizm spektrum bozukluğu tanısı almış, 2–3 yaş arasında üç
erkek çocuk katılmıştır. Araştırmanın deney süreci, başlama düzeyi, müdahale, izleme ve
genelleme oturumlarından oluşmuştur. İzleme oturumları müdahale oturumları
tamamlandıktan 2, 4 ve 6 hafta sonra, genelleme ön-test oturumları müdahale evresinden
hemen önce, genelleme son-test oturumları ise müdahale tamamlandıktan hemen sonra
gerçekleştirilmiştir. Her evre ve katılımcı için tüm oturumların en az %30'unda
gözlemciler arası güvenirlik ve uygulama güvenirliği verisi toplanmış, her iki güvenirlik
verisi de yüksek düzeyde bulunmuştur. Araştırmada ayrıca ebeveynlerden sosyal geçerlik
verileri toplanmıştır.
Bulgular: Bulgular, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara iletişim başlatma
becerinin kazandırılmasında, kazanılan becerinin müdahale sona erdikten 2, 4 ve 6 hafta
sonra korunmasında ve farklı ortam, kişi ve araç-gereçlere genellenmesinde fırsat
öğretiminin etkili olduğunu göstermektedir. Ebeveynlerin görüşlerine dayalı olarak
2
belirlenen sosyal geçerlik bulguları da olumlu yöndedir. Ebeveynler çocuklara
kazandırılmak istenen hedef davranışın önemli olduğunu, kullanılan müdahalenin kabul
edilebilir ancak uzmanlık gerektiren bir yöntem olduğunu, kazanılan iletişim başlatma
becerisinin çocukların günlük yaşamları için anlamlı olduğunu ve problem davranışların
azalmasını sağladığını, ayrıca becerinin doğal ortamlara da genellendiğini belirtmişlerdir.
Sonuç ve Öneriler: Fırsat öğretiminin otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara
iletişim başlatma becerisinin kazandırılmasında etkili olduğu belirlenmiştir. Fırsat
öğretimi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara hem sözel olmayan hem de sözel
becerilerin öğretiminde etkili şekilde ve kolaylıkla kullanılabilir. Bu nedenle gelecek
araştırmalarda fırsat öğretiminin otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara doğal
ortamlarda ebeveynler tarafından farklı becerilerin öğretimindeki etkisi incelenebilir.
Anahtar kelimeler: Otizm spektrum bozukluğu, Fırsat öğretimi, İletişim başlatma

Abstract:
Purpose: The study aimed to investigate the effectiveness of incidental teaching
in teaching initiating communication skills to children with autism spectrum disorder.
The study also examined whether the participants maintained the acquired skill 2, 4, and
6 weeks after the intervention and whether they generalized it to different people,
environments, and materials. In addition, the views of the participants' parents on the
importance of the target behavior, the acceptability of the intervention used, and the
significance of the results.
Method: This study employed a multiple-probe design with probe trials across
participants, one of the single-case experimental. The study's dependent variable was
communication initiation, and the independent variable was incidental teaching. Three
boys diagnosed with autism spectrum disorder, aged 2–3, living in Azerbaijan,
participated in the study. The experimental process of the study consisted of baseline,
intervention, follow-up, and generalization sessions. Follow-up sessions were conducted
2, 4, and 6 weeks after the intervention sessions, generalization pre-test sessions were
conducted just before the intervention condition, and generalization post-test sessions
were conducted just after the completion of the intervention. Interobserver reliability and
treatment integrity data were collected for at least 30% of all sessions for each condition
and participant, and both reliability data were found to be high.
Results: The findings demonstrated that incidental teaching was effective in
teaching children with autism spectrum disorder to initiate communication, maintain the
acquired skill 2, 4, and 6 weeks after the intervention, and generalize the target behavior
to different settings, people, and materials. The social validity findings determined based
on the views of the parents are also positive. The parents stated that the target behavior
4
was essential and meaningful for the children's daily lives, and the intervention was
acceptable but required expertise, the behavior was generalized to natural environments,
and the behavior change reduced problem behaviors.
Conclusion and Suggestions: It has been determined that incidental teaching is
effective in teaching children with autism spectrum disorder to initiate communication.
Incidental teaching can be used effectively and efficiently in teaching both nonverbal and
verbal communication skills to children with autism spectrum disorder. Therefore, in
future studies, the effect of incidental teaching on teaching different skills to children with
autism spectrum disorder by parents in natural settings can be examined.
Keywords: Autism spectrum disorder, Incidental teaching, Communication initiation.