İzmir'de yüksek kapasiteli bazı süt işleme tesislerine gelen inek sütlerinin bileşimi ve kalitesi ile bunların mevsim ve yöreye göre değişimi
The composition and quality of cow milk from high-capacity milk processing plants in Izmir and their changes according to season and region
Yazar: ABDURRAHMAN BİRHAN YÖRÜKOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. İBRAHİM KAYA
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Zootekni Ana Bilim Dalı / Hayvan Yetiştirme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Donma noktası = Freezing point ; Kimyasal bileşim = Chemical composition ; Somatik hücre sayısı = Somatic cell count ; Süt fabrikası = Milk factory ; Süt kalitesi = Milk quality ; Sıcaklık stresi = Temperature stress ; Çiğ süt = Raw milk ; İnek memesi = Udder ; İnek sütü = Cow milk ; İzmir = Izmir

Özet:
Bu çalışmanın amacı, İzmir'de yüksek kapasiteli süt işleme tesislerine gelen inek sütlerinin bileşimi ve kalitesi ile bunların mevsim ve yöreye göre değişimini incelemektir. Çalışma, İzmir'de süt üretimi ve süt işleme tesisi sayısı bakımından ilk sıralarda bulunan 4 ilçede gerçekleştirilmiştir. Her ilçeden en yüksek kapasiteli birer süt işleme tesisinin taşıma tankerlerinden ayda bir kere olmak üzere 11 ay boyunca süt örnekleri alınmıştır. Örnek alımı sırasında her taşıma tankının hangi güzergâhlardan süt topladığı, taşıma tankında kaç çiftliğin sütünün bulunduğu, örnek alma tarihleri ve saatleri, sütün sıcaklığı ve pH değerleri formlara kaydedilmiştir. Daha sonra süt örnekleri Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Süt Analiz Laboratuvarına getirilmiştir. Burada toplam 911 süt örneğinde Somacount150 cihazı ile sütte somatik hücre sayısı (SHS), Bentley150 cihazı ile kuru madde, yağ, protein, laktoz, yağsız kuru madde ve donma noktası tespit edilmiştir. Ayrıca depolama tanklarından alınan toplam 44 süt örneğinde toplam bakteri sayısı (TBS), Standard Plate Count yöntemi ile tespit edilmiştir. Elde edilen veriler, tanımlayıcı istatistiklerin hesaplanması yanı sıra ilçe, ay, tankta sütü bulunan işletme sayısı ve SHS sınıfı gibi faktörlerin yer aldığı bir modelle analiz edilmiştir.
Sütte incelenen özelliklere ilişkin tanımlayıcı istatistikler aşağıdaki gibi bulunmuştur. Ortalama kuru madde oranı % 12.00 (en düşük % 10.70, en yüksek % 13.35), yağ oranı % 3.54 (en düşük % 2.24, en yüksek % 5.25), toplam protein oranı % 3.22 (en düşük % 2.88, en yüksek % 3.63), laktoz oranı % 4.64 (en düşük % 4.13, en yüksek % 4.94), yağsız kuru madde % 8.46 (en düşük %7.86, en yüksek % 9.03), SHS 568 000 hücre/mL (en düşük 75 000, en yüksek 2 300 000 hücre/mL), TBS 8 340 000 kob/mL (en düşük 120 000, en yüksek 57 300 000 kob/mL), pH 6.74 (en düşük 6.06, en yüksek 7.00) ve donma noktası -0.536 °C (en düşük -0.628 °C, en yüksek  0.492 °C) olarak saptanmıştır.
Sütün bileşimi ve kalitesi mevsime göre önemli değişim göstermiştir. Süt bileşenlerinin oranı kış aylarında yükselmiş, yaz aylarında ise önemli düzeyde düşmüştür. İlçeler arasında da sütün bileşimi ve kalitesi bakımından önemli farklılıklar bulunmuştur. Özellikle süt kalitesinin, genellikle sıcak sütlerin toplandığı ilçelerde diğerlerine göre daha kötü olduğu görülmüştür. Alınan örneklerin kaç işletmenin sütünü temsil ettiğine göre de sütün bileşimi ve kalitesinin değiştiği belirlenmiştir. Süt bileşimlerinin oranları, 1-10 arası işletmenin sütünün bulunduğu tanklardan alınan örneklerde benzer iken, 11-175 arası işletmenin sütünün bulunduğu tanklardan alınan örneklerde oranlar daha düşük bulunmuştur. Benzer eğilim kalite ölçütleri için de gözlenmiştir. Sütte SHS arttıkça yağ ve kuru madde oranı artmış, protein oranı ise çok az yükselmiştir. Buna karşılık laktoz ve yağsız kuru madde oranı SHS arttıkça düşmüştür. SHS çok fazla olduğunda pH düşük bulunmuştur. Donma noktası ise SHS düzeyinden etkilenmemiştir.
Çalışma kapsamında aşağıda yer alan bazı öneriler getirilmiştir: İlgili mevzuat gerektiği şekilde uygulanmalıdır. Sürü düzeyinde SHS ve TBS bağımsız bir kuruluş tarafından etkin bir şekilde izlenmelidir. Sıcaklık stresi sütün bileşimini ve kalitesini olumsuz yönde etkilediğinden, sıcaklık stresinin inekler üzerindeki etkisini en aza indirmeye yönelik olarak yaz mevsiminde gerekli önlemler alınmalıdır.

Abstract:
The objective of this study is to examine the composition and quality of cow milk from high-capacity milk processing plants in Izmir and their changes according to season and region. The study was carried out in 4 districts of İzmir that are on the top of the list regarding their milk production and number of milk processing plants. Milk samples were collected once a month from the transport tankers of the highest capacity milk processing plant in each district for 11 months. During the sample collection, the routes of each transport tank that picked up milk, the number of farms that have milk in tank, sample collection dates and times, temperature and pH values of milk were recorded. Then the milk samples were brought to the Milk Analysis Laboratory of the Animal Science Department of the Faculty of Agriculture of Ege University. In here somatic cell count (SCC) were determined using Somacount150 device and dry matter, fat, protein, lactose, solids-non-fat and freezing point were detected with Bentley150 device in 911 milk samples. In addition, total bacteria count (TBC) in the 44 samples from milk storage tanksof processing plants were determined by Standard Plate Count method. The data were analyzed in a model that included factors such as district, month, number of farms that have milk in tank, and SCC class, as well as calculating descriptive statistics.
Descriptive statistics related to the traits determined in the milk samples were obtained as follows. Average dry matter content is 12.00% (min. 10.70%, max 13.35%), fat content is 3.54% (min. 2.24%, max. 5.25%), total protein content is 3.22% (min. 2.88%, max. 3.63%), lactose content is 4.64% (min. 4.13%, max. 4.94%), solids-non-fat is 8.46% (min. 7.86%, max. 9.03%), SCC is 568 000 cells/mL (min. 75 000, max. 2 300 000 cells/mL), TBC is 8 340 000 cfu/mL (min. 120 000, max. 57 300 000 cfu/mL), pH is 6.74 (min. 6.06, max. 7.00), and freezing point is -0.536 °C (min.-0.628 °C, max.-0.492 °C).
The composition and quality of the milk varied greatly according to the season. The proportion of milk components increased during the winter months and decreased markedly in the summer months. Significant differences were found between the districts in composition and quality of milk. Especially milk quality is worse than the others in the districts where usually non-cooled milk is picked up. It has been found that the composition and quality of the milk vary also according to the number of farms that have milk in tank. The proportion of milk components were similar in the samples collected from the transport tanks which include milk from the farms between 1 and 10, whereas the proportions were found lower in the samples collected from the transport tanks which include milk from farms between 11 and 175. A similar trend was observed for milk quality measures. As the SCC in milk increased, the fat and dry matter percentage increased and the protein percentage slightly increased. On the other hand, the percentage of lactose and solids-non-fat decreased as the SCC increased. pH has been found low when SCC is too high. Freezing point was not affected by SCC level.
Within the scope of the study, some recommendations have been introduced as follows: The relevant legislation should be implemented as required. Bulk tank milk SCC and TBC should be effectively monitored by an independent organization. Since heat stress affects the composition and quality of milk negatively, necessary precautions should be taken in summer months to minimize the effect of heat stress on dairy cows.