Osmanlı Devleti'nde taşra müftüleri (1550-1700)
Provincial muftis in the Ottoman Empire (1550-1700)
Yazar: ÖMER FARUK KÖSE
Danışman: PROF. DR. ABDÜLKADİR ÖZCAN
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Bu tez 1550-1700 yılları arasında Osmanlı Devleti'nde taşra müftülüğünün
gelişimini ve dönüşümünü, imparatorluğun farklı bölgelerindeki resmî vazifeli
müftülerin kariyerleri üzerinden incelemektedir. Tezin genel çerçevesini 16. yüzyılın
ortalarından itibaren Osmanlı ilmiye hiyerarşisinin büyüdüğü ve ulemanın merkezî
bürokrasi içerisinde rolünün arttığı dönem oluşturmaktadır. Başta Şakâik zeyilleri
olmak üzere ulema biyografilerinin yer aldığı tabakat kitapları ile müftü atama
kayıtlarının bulunduğu ruus defterleri çalışmamızın iki temel kaynak grubunu
oluşturmaktadır. Taşra müftülüğünün gelişimi ve yayılma süreci kabaca iki dönemde
gerçekleşmiştir. 17. yüzyılın başlarına kadar olan ilk dönemde, merkezî pozisyonlarda
görev yapan ulema taşranın belli başlı önemli şehirlerine müftü olarak atanmıştır.
Taşra müftülüğünün eyalet ve sancaklara ilaveten birçok kazaya da yayıldığı 17.
yüzyılın ikinci çeyreğinden sonraki dönemde ise ekseriyetle yerel ulema bu
mansıplarda istihdam edilmiştir. Müftülere aynı zamanda bulundukları bölgedeki en
prestijli medresenin müderrislik vazifesi de verildiği için bu süreçte birçok medrese de
ilmiye hiyerarşisine dahil edilmiştir. Müftü-müderrislik, 16. yüzyılın ortalarından
itibaren Osmanlı ilmiyesinde artan mansıp ihtiyacına da önemli bir katkı sunmuştur.
Atanma belgelerinde Hanefî mezhebinin hâkim görüşüne göre fetva vermeleri ve
muteber fıkıh kitaplarından nakil yazmaları istenen taşra müftüleri, Osmanlı
Devleti'nin resmî mezhep uygulamasına geçtiği süreçte kadılarla birlikte önemli bir
rol oynamıştır.

Abstract:
This thesis examines the development and transformation of the provincial
muftiship in the Ottoman Empire between the years 1550-1700, through the careers of
the officially appointed muftis in different regions of the empire. The general
framework of the thesis consists of the period from the middle of the 16th century in
which the Ottoman learned establishment (ilmiye) grew and the role of the ulema in
the central bureaucracy increased. Biographical dictionaries including the lives of the
scholars, especiallay the Şakaik continuations, and the ruus registers containing the
appointment records of the muftis are the two main source groups of our study. The
development and expansion process of the provincial muftiship took place in roughly
two periods. In the first period, until the beginning of the 17th century, the ulema who
served in the central positions were appointed as muftis to the major cities of the
province. In the period after the second quarter of the 17th century, when the provincial
muftiship spread to many districts in addition to the provinces and sanjaks, mostly
local ulema were employed in these ranks. Since muftis were also given the task of
teaching in the most prestigious madrasas of the region, many madrasas were included
in the hierarchy of ilmiye in this process. Since the middle of the 16th century, the
mufti-mudarris positions have also made an important contribution to the increasing
need for office in the Ottoman ilmiye. In their appointment documents, provincial
muftis, who were asked to issue fatwas according to the authoritative view of the
Hanafi sect and to write references from the reliable fiqh books, played an important
role, together with the judges, in the process of the Ottoman Empire's adoption of
Hanafi law as its official legal school.