Kentsel mekanda görünen ve görünmeyen sınırlar arasındaki ilişkinin çözümlenmesi: Tarlabaşı üzerine bir inceleme
Decoding of the relationship between visible and invisible boundaries in urban space: An examination on Tarlabası
Yazar: MERVE ÇİLTAŞ ÇATALBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. DİLEK YILDIZ ÖZKAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Sembolik sınırlar = Symbolic boundaries ; Sosyal sınırlar = Social boundaries ; Sınır = Boundary

Özet:
Sınır kavramını, kent, toplum ve mekan kavramları çerçevesinde disiplinler arası bir yaklaşımla ele alan çalışmanın amacı kent içinde zamanla oluşmuş veya oluşturulmuş görünen ve görünmeyen sınırları kentsel pratikler, mekansal dönüşümler ve toplumsal değişimler eşliğinde deşifre etmektir. Çalışmaya görünen sınırların yani fiziksel ve mekansal sınırların kent içinde görünmeyen sınırlar olarak adlandırılan sembolik ve sosyal sınırları derinleştirdiği ve dönüştürdüğü varsayımı ile yola çıkılmıştır. Sınır mefhumu çok boyutlu bir yapıya sahip olduğundan net bir neden sonuç ilişkisi içinde indirgemeci bir yaklaşımla açıklamaya çalışmaktan ziyade sınır olgusunu tümevaran bir yaklaşımla incelemek daha yerinde görünmektedir. Bu nedenle çalışmanın literatür araştırması kısmında sınır kavramına ve kavramın yapı sökümüne odaklanılmıştır. Çeşitli sınır türleri ve yapısal özelliklerine değinildikten sonra kentsel ve mekansal ölçekte sınır örneklerine yer verilmiştir. 
Çalışma alanı olarak katmanlı toplumsal ve mekansal yapısıyla Tarlabaşı Semti belirlenmiştir, katmanlı yapı içerisinde yaşanan sosyal ve fiziksel dönüşümler semt içinde çeşitli sınırlar yaratırken, sınırlara karşı uygulanan kentsel müdahaleler mevcut sınırları dönüştürmüştür ve bazı durumlarda daha da derinleştirmiştir. Tarlabaşı'nda sınırlar ilk olarak kozmopolit toplumsal dokuda belirmiş ve gayrimüslimlerin zorunlu göç ettirilmesi ile yerini farklı dinamiklere bırakmıştır. 1970 sonrası aldığı yeni göçlerle Tarlabaşı'nda çöküntüleşme süreci başlamıştır. Çöküntüleşme sürecine ek olarak; suçla anılan bir mekan haline gelmesine neden olan çeşitli kentsel politikalar vardır. Bu politikalardan biri ise 1980'li yılların ikinci yarısında başlayan bulvar yıkımlarıdır. Tarlabaşı Bulvarı inşaatı gibi net bir sınır, semti Beyoğlu'ndan tamamen koparmıştır. Çizilen bu kentsel sınırla çöküntüleşme süreci kaçınılmaz olarak hızlanırken yapısal ve toplumsal iyileştirme adına müdahaleler yapılmamıştır. 2005 yılında İstanbul'un ilk yenileme alanı ilan edilen semtte dokuz yapı adasında kentsel dönüşüm projesi başlamıştır. Semt içinde sokakları ve kentsel pratikleri kesintiye uğratan mekansal bir sınır olarak kentsel dönüşüm alanı, kullanıcıların da değişmesi ile toplumsal bir dönüşüm yaratmış olup mevcut sosyal ve sembolik sınırları derinleştirmiştir. Tarlabaşı semti, sınırları doğrultusunda kamusal yüz ve mahrem yüz olarak ayrılmıştır, mahrem yüz semtin içini ve sokaklarını tariflerken, Tarlabaşı Bulvarı ve Kurtuluş Deresi Caddesi'nin fiziksel sınır çizdiği yerler kamusal yüzü tarifler. Kamusal ve mahrem yüz ayrımının yapılmasındaki nedense görünmeyen sınır türlerinin bu yüzlerde farklı özelliklere sahip olmasıdır. Mahrem yüzde sosyal ve sembolik sınırlar bulanık ve etkileşime açıktır, net bir ayrım tariflemez, semt içinde toplumsal ayrım ve eşitsizlik hissedilmez, kamusal yüzde ise sınırlar nettir, etkileşime açık değildir; mekansal ve toplumsal dışlanmayı besler. 
Sınır bilgisinin inşa edilmesinde önemli rol oynayan anlama ve açıklama arasındaki ilişki üzerinden sınırların deşifre edilmesi amaçlanmıştır, ancak görünmeyen bir mefhum olarak sınırın nasıl görünür kılınabileceği yönteme dair sorulan bir soru olmuştur. Bu soru doğrultusunda yöntem Tarlabaşı'nın kentsel yıkım ve toplumsal dönüşüm süreçlerini ele alan belgesel türünde üç filmin analiz edilmesi üzerine kurulmuştur. Mekansal ve toplumsal değişimlerin okunmasında bir arayüz görevi görecek olan filmler üç farklı film analizine tabi tutulmuştur. İlk analiz çeşidi kentsel mekanın ritmi, ritim içinde gözlemlenen sınırlara dair analizler; ikincisi filmin görsel malzemelerinden üretilen kentsel anlatı temelli analizler ve son olarak filmlerde Tarlabaşı'na ve toplumsal yapısına dair söylemlerden elde edilen eleştirel söylem analizleridir. Bu analizlerden elde edilen verilerle görünmeyen sınır mefhumu değişen kentsel pratiklerde, kent aktörlerinin söylemlerinde ve kamusal alan kaybında gözlemlenebilmiş ve yorumlanmıştır. 
Filmlerde Tarlabaşı'nın bulvar yıkımları ve kentsel dönüşüm yıkımlarına değinilmiş; bu süreçlerden etkilenen toplumsal dokunun değişimine vurgu yapılmıştır. Elde edilen bulgularda toplumsal eşitsizlik, mekansal ayrışma, sosyal dışlanma ile sonuçlanan toplumsal problemler ortaya çıkarken; fiziksel ve mekansal sınırların görünmeyen sınırları ne denli derinleştirdiği de açığa çıkmıştır.

Abstract:
The concept of boundary appears in cities as a result or reason of social life in visible and invisible ways. Invisible boundaries constructed by the temporal and spatial change of social structure, without deep researches they remain insoluble and they become complex mechanisms that prevent to transcend, transfer or resolve between urban actors. The aim of the study, which deals with the concept of boundary with an interdisciplinary approach within the framework of the concept of city, society and space, is to decipher the visible and invisible boundaries that have been formed or created over time in the city, in the context of urban practices and social changes. The study based on the assumption that visible boundaries, namely physical and spatial boundaries, deepen and transform the symbolic and social boundaries in the city. Since the notion of boundary has a multidimensional structure, it cannot be explained in a clear cause and effect relationship. Therefore, in the literature research part of the study, the focus is on the concept of boundary and its deconstruction. After mentioning various types of borders and their structural features, examples of borders at urban and spatial scales are given. 
Tarlabasi District with its layered social and spatial structure has been determined as the study area. While the social and physical changes experienced with the layered structure created various boundaries within the district, the urban interventions applied against the boundaries transformed the existing boundaries, and in some cases deepened them further. The cosmopolitan texture of Tarlabasi started to deteriorate with the exclusion and forced migration of non-Muslims, and the exclusion policies applied to non-Muslims showed their results with immigration as the first social border drawn in the minds of the society. Then, with the internal migration from various parts of the country, a heterogeneous texture that contains ethnic differences was formed. Tarlabasi Boulevard drew a sharp boundary and accelerated the process of collapse of the district. Tarlabasi has become a district known for crimes, since no security measures or precautions were taken to protect the buildings in the district, which has become a ruin. Tarlabasi is divided into public face and private face according to its boundaries, while the private face defines the interior part of district and the streets, the places where the physical boundaries of Tarlabasi Boulevard and Kurtulus Deresi Street define public face. The reason for distinguishing between public and private faces is that invisible border types have different features on these faces. On private face, the social and symbolic boundaries are blurred and open to interaction, no clear distinction is defined, social discrimination and inequality are nor felt in the neighborhood, on the public face the borders are clear and not open to interaction; fosters spatial and social exclusion. 
Borders first appeared in the cosmopolitan social fabric in Tarlabaşı and were replaced by different dynamics with the forced migration of non-Muslims. With the new immigrations after 1970, the process of depression started in Tarlabaşı.In addition to the collapse process; There are various urban policies that cause it to become a crime scene, one of these policies is the boulevard demolitions that started in the second half of the 1980s.A clear border district, such as the construction of Tarlabasi Boulevard, has completely separated it from Beyoğlu. While the process of collapse inevitably accelerated with this drawn urban border, no interventions were made in the name of structural and social improvement. In the district, which was declared the first renewal area of Istanbul in 2005, an urban transformation project has started in nine building blocks. As a spatial boundary interrupting the streets and urban practices in the district, the urban transformation area has created a social transformation with the change of users and deepened the existing social and symbolic borders.
Social and symbolic boundaries came to the forefront in the process of collapse rather than being physical and spatial, Tarlabasi was perceived as an uncanny with the concept of otherness and should not be visited after a certain hour. No official intervention was made in order to change this perception on the public face and to save the district from the state of ruin, on the contrary, this exclusion process was reinforced by public discourses. When the social and symbolic boundaries were visible from everywhere, Tarlabasi was commodified as poisoned princess and was saved under the name of urban transformation. That project forced the neighborhood to social transformation as a spatial boundary, and an insurmountable wall was built on the public face with the changes experienced during and after the transformation process. The current boundaries of Tarlabasi have been further deepened by urban interventions that prove the hypothesis of the thesis. 
It was aimed to decipher the boundaries through the relationship between understanding and explanation, which play an important role in the construction of border knowledge, but a question was asked about the method, how to make the border visible as an invisible concept. This question has led to the researches supply the method and focused on the method to be designed to decipher the invisible and make it interpretable. In line with this question, the method is based on the analysis of three documentary films that deal with the urban destruction and social transformation processes of Tarlabaşı. Films used as a tool represent an interface for reading both spatial and social traces in the city. 
Three different analysis methods (rhythm-analysis, critical discourse analysis, narrative layers methodology) designed within the framework of film analysis were used in all three films. In the city, rhythm is found in the way spaces operate, social networks and time zones; the rhythm sought in films has been determined as space usage times, functions, practices in urban space and daily repetitions. The narrative layers methodology is a method in which important scenes in the name of urban space are taken and layered in order to decipher the urban codes in the film. With this method, both the physical and spatial boundaries were determined and the architectural and urban elements accompanying these boundaries were examined by separating them into parts. The third and final stage of film analysis is critical discourse analysis, which consists of interpreting the discourses on urban space, urban practices and social transformations in a classification.
While critical discourse analysis can provide data on an individual and societal scale for the interpretation of social events, it cannot be considered separately from the context as it must be considered together with social practices and historical background. In all three of the films, many discourses on the social structure in the urban space, daily life practices and the concepts of otherness and exclusion were obtained. Apart from these discourses that provide data for the interpretation of invisible borders, the spatial problems, inequality and migrations experienced after the destruction of Tarlabaşı Boulevard and urban transformation were obtained, and the social problems created by physical and spatial borders were mentioned.
However, the three analysis methods could not show a homogeneous distribution in the three films due to the contents, duration and editing styles of the films. In the data obtained from these analyzes, the concept of invisible border could be observed and interpreted in changing urban practices, in the discourses of urban actors and in the loss of public space. While social problems resulting in social inequality, spatial segregation, and social exclusion emerged in the findings; It has also been revealed how physical and spatial boundaries deepen the invisible boundaries.