Otuz eserdeki isim türeten eklerin morfo-semantik işlevleri
The morpho-semantic functions of the suffixes in thirty works that make nouns
Yazar: ÇİÇEK VAROL
Danışman: PROF. DR. AHMET AKÇATAŞ
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-ekler = Grammar-suffixes ; Dil bilim = Linguistics ; Morfolojik özellikler = Morphological properties ; Sözcük türetme = Vocabulary derivation ; Türkiye Türkçesi = Türkiye Turkish ; İsim yapım ekleri = Derivational affixes

Özet:
Türkiye Türkçesinde sözcük türetme, dil yapısı itibariyle sonekler ile 
yapılmaktadır. Soneklerin bazıları yapım ekleri grubuna dâhil edilmektedir. Yapım 
ekleri, isim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni isim veya fiil gövdeleri oluşturan 
eklerdir. Bu çalışmada isim türeten ekler üzerine durulmuştur. İsimden isim yapan 
ekler, isim kök veya gövdelerinden yeni bir isim yapmak için kullanılan eklerdir. Bu 
türetme ile oluşturulan kelimelerde, yeni bir anlam da ortaya çıkmaktadır. Gramer 
çalışmalarında eklerin sadece işlevleri üzerine durulmakta, kelimeye verdiği anlam 
göz ardı edilmektedir. Sözcüklerdeki anlamı oluşturan unsurların kök merkezli ele 
alınması nedeniyle, eklerin kelimeye kattığı anlam yeterince incelenmemiştir. 
Türkiye Türkçesi dil bilgisinde daha çok görünüş ve yapıya ağırlık verilmesi; isim 
veya eylem kökü veya gövdesine kattığı anlamların yüzeysel olarak ele alınmasına 
sebep olmuş, bununla birlikte eklerin türettiği kelimelere farklı görevlerde anlamlar 
katmasına değinilmemiştir.
İşlev ve anlam birbirleriyle ilişkili olmasına rağmen işlev sınırlı anlam 
muğlaktır. Kelimelerin kazandıkları anlam farklı farklıdır. Ekleri sadece işlev altında 
ele almak kelimelerin kullanım alanını sınırlandırmaya ve yanlış türetmelere de 
sebep olmaktadır. Bundan dolayı çalışma içerisinde eklerin morfolojik işlev ile 
morfo-semantik işlev başlıkları altında ele alınması gerektiği tartışılmıştır.
Dolayısıyla çalışmada eklerin anlam boyutu ele alındı ve bu anlam da morfo-semantik adı altında incelendi. 
Morfo-semantik için kaynaklarda mevcut bir tanım bulunmamaktadır. Eğer 
tanım yapılacak olursa morfo-semantik, eklerin eklendikleri kelimelere 
kazandırdıkları anlamı inceleyen anlambilimin alt kolu olarak değerlendirilebilir. Bu çalışmada gramer çalışmalarında belirlenen isim türeten eklerin listesi 
oluşturuldu ve eklerin tespiti için otuz eser seçildi. Bu otuz eser incelenerek isim 
türeten eklerin olduğu kelime listesi sıralandı, kelimeler üzerinde eklerin verdiği 
anlamlar tablo halinde gösterildi ve cümle içerisinde kazandığı diğer anlamlar diğer 
kullanım örnekleri başlığı altında incelendi.
Bazı eklerin, eklendikleri kök veya gövde ile bağlantılı; bazı eklerin, kök 
veya gövdenin anlamından farklı bir anlam oluşturduğu, bazı eklerin ise, tek başına 
anlamı olmayan kelimelerden anlamlı yeni bir kelime türettiği tespit edilmiştir. 
Morfo-semantik türetimin yeni kavram ve sözcük dağarcığına nasıl katkıda 
bulunduğu gösterilmiştir.

Abstract:
Suffixes are the main elements of word derivation in Turkish when the 
language structure is considered. Some of the suffixes are included in the group of 
derivational affixes that form new noun or verb stems from the noun or verb roots 
and stems. This study focuses on the suffixes that make nouns from nouns. Suffixes 
that make nouns from nouns are the ones that are used to make a new noun from 
noun roots or stems. A new meaning also emerges in the words created by 
derivation. In grammar studies, only the functions of the suffixes are emphasized 
while the meaning that they give to the word is ignored. Since the elements that 
make up the meaning in the words are handled root-centered, the meaning that the 
affixes add to the word has not been adequately examined. Focusing more on 
appearance and structure in Turkey Turkish grammar; The meanings added to the 
root or stems of the noun or verb are handled superficially, however, it is not 
mentioned that the affixes add meanings to the words they derive from different 
functions.
Although function and meaning are related, the limited meaning of function is 
ambiguous. The meanings of words are different. Considering the affixes only under 
the function limits the usage area of the words and causes wrong derivations.
Therefore, it has been discussed in the study that affixes should be handled under the 
headings of morphological function and morpho-semantic function. Therefore, in the 
study, the meaning dimension of the affixes was discussed and this meaning was also 
examined under the name of morpho-semantic.
There is no definition for morpho-semantics in the sources. However, it can 
be considered as a sub-branch of semantics which examines the meanings that 
suffixes give to the words they are added.
In this study, a list of noun-deriving suffixes determined in grammar studies 
was created and thirty works were selected for the determination of suffixes. By 
examining these thirty works, the word list with the suffixes that derive nouns was 
listed, the meanings of the suffixes on the words were shown in a table, and the other meanings gained in the sentence were examined under the heading of other usage 
examples.
It has been determined that some suffixes are connected with the root or stem 
to which they are attached; some suffixes create a meaning different from the 
meaning of the root or stem, and some suffixes derive a meaningful new word from 
words that do not have a meaning alone. How morpho-semantic derivation 
contributes to new concepts and vocabulary has been shown as well.