Sağlıklı olmayı desteklemeye yönelik eğitim programının yaşlıların yaşam kalitesi, bütünlük duygusu ve psikolojik sağlamlıkları üzerine etkisi
The effect of the training program for supporting healthy living on the quality of life, sense of coherence and psychological resilience of the elderly
Yazar: DENİZ EREN
Danışman: PROF. DR. AYNUR UYSAL TORAMAN
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Geriatri = Geriatrics ; Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing
Dizin: Bütünlük = Integrity ; Eğitim programları = Education programs ; Geriatri = Geriatrics ; Psikolojik sağlamlık = Resilience ; Sağlık = Health ; Sağlık eğitimi = Health education ; Yaşam kalitesi = Quality of life ; Yaşlılar = Aged

Özet:
Bu çalışmanın amacı, sağlıklı olmayı desteklemeye yönelik salotajenik modele dayalı eğitim programının yaşlıların yaşam kalitesi, bütünlük duygusu ve psikolojik sağlamlıkları üzerine etkisini belirlemektir. Bu çalışma, randomize kontrollü ön test-son test düzeninde deneysel tasarımda yapılmıştır. Araştırma, Şubat-Haziran 2018 tarihleri arasında Bornova bölgesinde bulunan Çamdibi 20 Nolu Aile Sağlığı Merkezi'nde yürütülmüştür. Çalışma evrenini, uygulama süreci ve kurum çalışanları ile işbirliği sağlanması durumu göz önüne alınarak Çamdibi 20 No'lu ASM'de yer alan bir aile sağlığı birimine kayıtlı bulunan 65 yaş ve üstü yaşlı bireyler oluşturmuştur (N= 400). Araştırmanın örneklem büyüklüğünün hesaplanmasında güç analizi yönteminden yararlanılmıştır. Etki büyüklüğü, orta etki büyüklüğü alınarak (d=0.50), %80 güç ve %95 güven düzeyinde en az örnek büyüklüğü kontrol grubu için 40 kişi, girişim grubu için 40 kişi olmak üzere, toplam 80 kişi olarak belirlenmiştir. 
Araştırma süreci içerisinde örneklem kayıpları yaşanabileceği için hesaplanan kişi sayısının %10 fazlasının uygun olacağı düşünülmüştür Sonuç olarak her bir grup için 45 kişinin alınmasına karar verilmiştir. Araştırma verilerinin toplanmasında, Sosyo-demografik Özellikler Veri Formu, Katz Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği, Yaşlılar İçin Yaşam Kalitesi Ölçeği, Yaşam Kalitesi Ölçeği Türkçe Kısa Sürümü, Bütünlük Duygusu Ölçeği ve Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği kullanılmıştır. Araştırma verileri, araştırmacı tarafından yüz yüze görüşülerek toplanmıştır. Eğitim programı, girişim grubuna haftada bir kez 60 dakikalık beş oturum şeklinde uygulanmıştır. 
Eğitim programında anlatım, deneyimleri paylaşma, göster-yaptır, role play, video izlemi gibi yöntemler kullanılmıştır.  Eğitim planı Salutojenik Model temel kavramları doğrultusunda araştırmacı tarafından oluşturulmuştur. Araştırmanın yapılabilmesi için Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu onayı ve İzmir İl Sağlığı Müdürlüğü'nden yazılı izinalınmıştır. Verilerin istatistiksel analizinde SPSS 20.0 (Stastical Package for Social Science) paket programı kullanılmıştır.
Girişim grubunu oluşturan yaşlıların yaş ortalaması 71.76±6.43 olup, % 62.2'si erkektir. Yaşlıların, % 75.6'sı ilkokul mezunu, %80.0'ı evli ve % 77.8'i emeklidir. Kontrol grubu yaşlıların, yaş ortalaması 69.00±5.64 olup, % 57.8'i erkektir. Yaşlıların % 68. 9'u ilkokul mezunu, % 86.7'si evli, % 51.1'i emeklidir.
Girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası Yaşam Kalitesi Ölçeği puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmuştur (p<0.05). Yaşam Kalitesi Ölçeği'nin alt boyutlarına bakıldığında, girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası "Fiziksel Alan", "Psikolojik Alan" ve "Çevre Alanı" alt boyut puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunduğu belirlenmiştir (p<0,05).
Girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası Yaşlılar İçin Yaşam Kalitesi Ölçeği puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0.05). Yaşlılar İçin Yaşam Kalitesi Ölçeği'nin alt boyutlarına bakıldığında, girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası "Duyusal İşlevler", "Özerklik", "Geçmiş, Bugün ve Gelecek Aktiviteler", "Ölüm ve Ölmek", "Yakınlık" alt boyut puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0.05).
Girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası Bütünlük Duygusu Ölçeği puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmış; ancak Kısa Psikolojik Sağlamlık puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır (p>0.05). Bunun yanısıra, girişim ve kontrol grubu yaşlıların eğitim sonrası Bütünlük Duygusu Ölçeği'nin "Anlamlılık ve Yönetilebilirlik Alt Boyutları" puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0.05).
Eğitim programının etki düzeyinin Yaşam Kalitesi Ölçeği'nin "Fiziksel Alan (d=0.67), "Psikolojik Alan" (d=0.55) ve "Sosyal İlişkiler Alanı" alt boyutunda (d=0.62) orta düzeyde ve "Çevresel Alan" alt boyutunda (d=0.96) yüksek düzeyde olduğu saptanmıştır. Yaşam kalitesi Ölçeği'nin tüm alt boyutlarında çalışma gücü yüksek düzeyde bulunmuştur.
Çalışmadan elde edilen sonuçlar ve bulgular doğrultusunda, salutojenik modele dayalı eğitimin yaşlı bireylerin yaşam kalitesi ve bütünlük duygusu üzerinde olumlu etkisinin olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Yaşlı; Yaşam Kalitesi; Salutojenik Model; Bütünlük Duygusu;
Hemşirelik.

Abstract:
The purpose of this study is to determine the effect of the education program on supporting healthy life style on the quality of life, sense of coherence and psychological integrity of the elderly.
This is a randomized, controlled study, and with a pretest-posttest and an experimental design. The research was carried out at Çamdibi No 20 Family Health Center (FHC) in Bornova region between February and June 2018. Taking into consideration the working environment, the implementation process and the cooperation with the employees of the institution, Çamdibi created 65 years old and over elderly individuals who were enrolled in a family health unit in FHC number 20 (N = 400). The power analysis method was used to calculate the sample size of the study. The effect size was determined as 80 persons, with a median effect size (d = 0.50), at least 40 sample size for the control group at the 80% power and 95% confidence level, and 40 for the enterprise group. It is considered that 10% of the calculated number of people would be suitable because there may be loss of sampling within the research process. 
As a result, it was decided to take 45 people for each group. Sociodemographic data form, Quality of Life İnstrument-Older Adults Module, Quality of Life Scale, Sense of Coherence Scale, Short Psychological Resilience Scale and Katz Daily Activities Scale were used in the collection of research data. Quantitative data collection methods were used in the research. The research data were collected between February and June 2018 and the researcher interviewed face to face. The training program was applied to the group of entrepreneurs once a week for 60 minutes. In the training program, methods such as narration, sharing experiences, show-play, role play, video watching were used. The training plan was formed by the researcher in the direction of "Salutogenic Model".
The average age of the elderly who constitute the intervention group is 71.76 ± 6.43 and 40.0% is in the 65-69 age group. 62.2% of the elderly are male, 75.6% are primary school graduates, 80.0% are married and 77.8% are retired. 
The mean age of the control group was 69.00 ± 5.64 and 44.4% were in the 65-69 age group. 57.8% of the elderly were male, 68.9% were primary school graduates, 86.7% were married and 51.1% were retired.
When the posttest scores of the intervention and control groups were examined, there was a statistically significant difference between the mean scores of the Quality Of Life Scale, The Physical, Psychological And Environmental Subscale Scores, The Sense Of Coherence Scale Scores, The Subscale Scores Of The Quality Of Life İnstrument-Older Adults Module- Sensory Functions, The Autonomy Of The Elderly, Present And Future Activities, Death And Death and Intimacy subscales point average (p <0.05). There was no significant difference between the averages of the psychological resilience scores of the elderly in the intervention group and the averages of the points obtained after the training (p> 0.05). The level of effectiveness of the training program was moderate in the subscale of "Physical Domain (d = 0.67), Psychological Domain" (d = 0.55) and "Social Interaction Domain" (d = 0.62) and "Environmental Domain" subscale of the WHO Quality of Life Scale (d = 0.96) was found to be high. In all sub-dimensions of the WHO Quality of Life Scale, the working strength is high.
In terms of findings and findings from the study, it was determined that salutogenetic model based education had a positive effect on life quality and sense of coherence of elderly individuals.

Keywords: Elderly; Quality Of Life; Salutogenic Model; Sense of Coherence;
Nursing