Büyük ölçekli projelerin sosyal hasar görebilirlik bağlamında değerlendirilmesi: İstanbul Arnavutköy ilçesi örneği
Evaluation of large-scale projects in the context of social vulnerability: The case of İstanbul - Arnavutköy district
Yazar: KADİR BULUT
Danışman: DOÇ. DR. SENEM KOZAMAN AYGÜN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de nüfus artışı ve kentsel yerleşim alanlarının hızlı durdurulamayan büyümesi, yakın çevresindeki doğal değerlerin ve yaşam alanlarının sürdürülebilirliği konusunu gündeme getirmektedir. Bu baskı unsurları, kentsel alanların çeperlere doğru genişlemesine neden olmakta ve düşük yoğunluklu, kırsal karakteri ağır basan yerleşmeleri hem mekânsal hem de sosyal olarak etkilemektedir. Bu bağlamda, kent çeperinde arazi kullanım değişimlerinin yarattığı etkileri sosyal hasar görebilirlik yoluyla anlamaya yönelik araştırmalar da önem kazanmaktadır.

Son yıllarda İstanbul'da geliştirilen büyük ölçekli yatırım kararlarının korunması gereken alanlara doğru kayması, çevresel etkilerin yanı sıra sosyal değişimleri de gündeme getirmektedir. Bu projelerden büyük ölçüde etkilenen yerleşmelerden biri de Arnavutköy ilçesidir. Kuzey Marmara Otoyolu ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü, İstanbul Havaalanı ve İstanbul İli Avrupa Yakası Rezerv Alanı planlaması kapsamında Kanal İstanbul projesi gibi hem gerçekleşmiş hem de planlanan büyük

ölçekli altyapı ve kentsel yatırımların çevrelediği ilçede tarımla uğraşan nüfusun yaşadığı kırsal karakterli mahallelerin varlığından söz etmek mümkündür. Mahallelerde hâlihazırda tarım faaliyetleri devam etmekle birlikte, projelerin mekânsal kararlarının, işlev değişiklikleri ve mülkiyet el değiştirme süreçleriyle birlikte sosyal açıdan da değişimleri tetiklediği görülmektedir. Bu kapsamda; çalışmada belirtilen üst ölçekli kentsel projelerin sosyo-mekansal etkileri kantitatif betimleyici analizler ve kalitatif yöntemlere dayalı olarak değerlendirilmiştir. İlçede projenin etkileri mahalle bazında mikro ölçekli sosyo-ekonomik değişkenler ve göstergeler üzerinden sosyal hasar görebilirlik endeksi oluşturularak incelenmiştir. Sonuç olarak ilçenin sosyal hasar görebilirlik düzeyi yüksek çıkan mahallelerinde bu projelerin sosyal yapıda yarattığı ve yaratacağı etkiyi anlamak üzerine yarı-yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Kentleşme, sosyal hasar görebilirlik, arazi kullanım değişimi, büyük ölçekli projeler, İstanbul

Abstract:
As in many countries, population growth and the pressure of urbanization affect the sustainability of cities by creating socio-economic and environmental problems in Turkey. These pressures cause urban areas to expand and spread towards the peripheries and affect less dense settlements in which agricultural activities continue. Research aiming to understand the consequences created by land use changes in the city periphery through social vulnerability is also getting importance.

The shift of large-scale investment decisions towards areas that need protection brings up social changes as well as environmental impacts in Istanbul. One of the settlements greatly affected by these projects is the Arnavutköy district. In the district, it is possible to talk about the existence of rural neighborhoods where the population engaged in agriculture surrounded by large-scale infrastructure and urban investments, both realized and planned, such as the Kanal Istanbul project, Northern Marmara Highway, Yavuz Sultan Selim Bridge, the Istanbul Airport and the European Side Reserve Area of the Istanbul Province. Although agricultural activities are continuing in the neighborhoods, it is seen that the spatial decisions of the projects trigger social changes along with land use and ownership changes.

In this context, the socio-spatial effects of the mega urban projects mentioned in the study were evaluated based on quantitative descriptive analyzes and qualitative

methods. The effects of the projects were examined by evaluating the social vulnerability index based on micro-scale socio-economic indicators on the neighborhood scale. Semi-structured interviews were conducted to understand the impact these projects have created and will create on the social structure in the neighborhoods with the high level of social vulnerability.

Keywords: Urbanization, social vulnerability, land use change, large-scale projects, Istanbul