Arşiv belgeleri çerçevesinde XV. ve XVI. asırlarda Osmanlı sarayının sanatı himayesi
According to archievesdocuments the sultans art patronage in the Ottoman court in the fifteenth and sixteenth centuries
Yazar: HİLAL KAZAN
Danışman: PROF. M. HÜSREV SUBAŞI
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History

Özet:
XIII. asrın sonunda dağılan Selçuklu Devleti'nden sonra bir uç beyliği olarakkurulan Osmanlı Devleti, XV. ve XVI. asırlarda üç kıtaya yayılarak bir cihan devletihaline gelmiştir. Geçirdiği bu süreçte idarî, askerî ve ekonomik güçlenmeye paralelolarak sanat alanında da güçlenmiş, özellikle XVI. asrın ortalarından itibaren sanattaOsmanlı üslûbundan söz edilir olmuştur. Bu üslûbun oluşmasında en büyük pay şüphesizOsmanlı sarayı dolayısıyla sultandır.İslam ve Orta Asya Türk geleneğini mecz eden Osmanlı sultanı, sâhibü'l-mülkvasfı ile bütün tebaanın hâmîsi olmuştur. Buna bağlı olarak sanatçılar da sultanın buvasfından istifade etmişler ve sultanın himayesine girmek için genellikle yüksek kültüresahip olan sultan sarayları çevresine girmeye çalışmışlardır. Sultan saraylarından sonrasanatkârların, şehzade vilayetlerinde ve merkezde sultanın çevresinde yer alan sadrazam,şeyhülislam, nişancı gibi yüksek düzey devlet ricalinin konakları da kendilerine himayearadıkları ortamlar olmuşlardır.Sanatkârlar, sultanın himayesine girmek için saraya hediye takdim ederler. Bununiçin cülusları, bayramları, mevsimleri, doğumları, düğünleri, ölümleri, sultanların inşaettirdikleri külliyelerin küşâd merasimlerini kısaca her şeyi bir vasıta bilirlerdi. Hattagünlük ihtiyaçlarını dahi başta şairler olmak üzere takdim ettikleri eserlerde doğrudandile getirdikleri gibi îma yoluyla da ifade ederlerdi. Maddî destek, maaş cinsindendüzenli olarak verilen mevacip denilen üç aylık maaş ile bayramlar vesilesiyle bir nevibugünkü terminolojide ikramiye diyebileceğimiz tarzdan toplu para verilmesidir. Buin'am adı altında bayramlarda verilen ekstra paraların devlet bütçesini meydana getirenRuznamçe Defterleri'nde yer alması sanatkârın desteklenmesinin resmi oluşunugöstermektedir, denilebilir. Bunların yanı sıra müteferrikalık, divan kâtipliği,defterdarlık gibi payelerin verilmesinin de sanatkârlara ayrı bir ek gelir sağladığıgörülmektedir. Bunun yanı sıra elbise, tîmar, gibi aynî adlandırabilecek destekler de birvşekilde sanatkârları maddi açıdan rahatlatmışlar, daha iyi eser meydana getirmelerineneden olmuşlardır.Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi, sanatkâr ve sultanarasındaki himaye ilişkisine ait belgeleri havidir. Sultandan himaye gören sanatkârlarınbaşında sultanın sanatçıları ehl-i hıref gelmektedir. Şairler, mûsikîşinaslar ve az da olsakadın sanatkârlar da XV. ve XVI. asırda Osmanlı sarayından himaye gören sanatkârlararasında yer almıştır

Abstract:
The Ottomans, who started out as a small border principality after the collapse ofthe Seljuk state in the thirteenth century, became a strong world empire stretching overthree continents in the fifteenth and sixteenth centuries. Together with theiradministrative, military and economic skills, they also developed their artistic skills, sothat we can speak of a distinct Ottoman style beginning with the sixteenth century.Without a doubt it was the court artists who developed this style.The Ottoman sultans, who appropriated both Islamic and Central Asian Turkishtraditions, became art patrons, as their title sahib-ül mülk suggested. Artists tookadvantage of this sultanic duty and tried to enter the courts of the usually very welleducatedand cultured sultans. Apart from the sultan?s court, there also developed theminor courts of princes serving as provincial governors and of grand vezirs and otherhigh officials possessing their own mansions, and artists also tried to secure theirsupport.In order to receive the sultan?s patronage, artists presented gifts at the court, onoccasions such as processions, religious holidays, births, weddings, deaths and thededication of new mosque complexes. The artists, and especially the poets, hinted attheir own daily needs in the works they presented as gifts. Financial support was givento the artists as regular salary in the form of a sum paid every three months (mevacip)?in today?s terminology, this might be called a bonus. The additional sums of moneygiven on holidays (in?am) were registered in the Ruznamçe Defterleri, showing how anofficial support system for artists emerged. Furthermore, artists often secured additionalincome by working as scribes to the council, record-keeper and in other variouspositions. Also, imperial support in the form of clothing and landholdings made sure thatthe artists could devote themselves to their craft and produce works of even higherquality.Many documents concerning the patronage relationship between the sultan andthe artists have survived in the Topkapı Palace Archives and the Prime Ministry?sOttoman Archives. The most important among the artists receiving support from thesultan were those belonging to the palace guilds (ehl-i hiref). We also find poets,musicians, and in small numbers even women artists among the craftsmen sponsored bythe Ottoman courts of the fifteenth and sixteenth centuries.