Sağlığın sosyal belirleyicileri ile yoksulluk ve sağlık arasındaki ilişkiyi açıklayacak indeks önerisi
Index proposal to explain the relationship between social determinants of health and poverty and health
Yazar: MUSTAFA POLAT
Danışman: PROF. DR. GÜLŞAH SEYDAOĞLU
Çukurova Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Biyoistatistik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Biyoistatistik = Biostatistics
Dizin: Biyoistatistik = Bioistatistics ; Sağlık = Health ; Sağlığın sosyal belirleyicileri = Social determinants of health ; Yoksulluk = Poverty ; Yoksunluk = Deprivation

Özet:
Sağlık, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından "Sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedence, ruhça ve sosyal yönden tam iyilik hali" olarak tanımlanmıştır. Tanımdan da anlaşılacağı üzere sağlığı sadece hastalıkla ilişkilendirmek ve biyolojik verilerle açıklamanın eksik kalacağı, bunların yanı sıra sosyal etkenlerle de ilişkilendirerek açıklamak gerektiği açıktır. Bununla birlikte tüm dünyada sağlık, sıklıkla sadece biyolojik verilerle, mortalite-morbidite hızları ile açılanmaktadır. Oysa içinde bulunduğumuz toplumun ve çevrenin sosyal gelişmişliği, yaşam kalitemiz sağlığımızı- iyi olma halimizi doğrudan etkilenmektedir.  Bu noktadan yola çıkılarak son yıllarda sağlığın sosyal belirleyicilerine dikkat çeken çalışmalar artmaktadır. Sağlığın Sosyal Belirleyicileri (SSB), bireyin ya da toplumun sağlık düzeylerini etkileyen sosyal değişkenler ve ekonomik değişkenleri içermekte ve cinsiyet, sosyoekonomik düzey, yoksulluk, yoksunluk, eğitim düzeyi gibi sosyal eşitsizlik parametrelerini kullanmaktadır1. Bu değişkenler her toplumda farklılık gösterebilmekte ve sağlığı ne boyutta etkilediği değişkenlik göstermektedir2. Çok boyutlu bir faktör olan SSB saptamak için standart bir ölçüm aracı geliştirmek sağlık hizmeti verecek olan çalışanlar, sağlık planlaması ve politikası geliştirecek olan yapılar için yararlı olacaktır. Bu çalışmanın amacı, sosyal eşitsizliklerin bir sonucu olarak ortaya çıkan yoksulluk ve yoksunluk gibi sağlığın sosyal belirleyicilerini oluşturan faktörler ile sağlık durumu arasındaki ilişkiyi gösterebilecek toplumsal ve bireysel indeksler geliştirmektir.
Bu çalışmada, resmi istatistiksel veriler kullanılarak sosyal belirleyicileri içeren değişkenlerin yardımıyla "sağlık için yoksulluk ve yoksunluk" (PDH) temelinde indeks geliştirilmiştir. Sağlık için yoksulluk ve yoksunluk endeksi bireysel veri seti (I-PDH) ve hanehalkı veri seti (H-PDH) olmak üzere iki ayrı endekste hesaplanmıştır. Bireysel sağlık için yoksulluk ve yoksunluk endeksi ile hanehalkı sağlığı için yoksulluk ve yoksunluk endeksi hesaplanmıştır. Endekslerin tüm alt ölçekleri ile sağlık arasındaki ilişki regresyon analizi ile hesaplanmıştır. Farklı değişkenler arasındaki ilişkiler faktör analizi ile birçok boyutta değerlendirilmiştir. Korelasyon matrisindeki korelasyonların önemi Bartlett Sphericity Test ile incelenmiş ve Kaiser Meyer Olkin kriteri örneklemin faktör analizi için uygunluğunu belirlemek için kullanılmıştır. Bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla lojistik regresyon analizi uygulanmıştır. Denklem ve faktördeki değişkenlerden oluşturulacak her ölçek için güvenilirlik analizleri yapılmıştır. Geliştirilen ölçeklerin iç tutarlılığını belirlemek için Kuder ve Richardson 20, 21 (KR20,21) ve Cronbach Alpha yöntemleri kullanıldı. Araştırmadan elde edilen verilerin analizinde SPSS 20.0 paket programları kullanılarak test edilmiştir.
 Sonuçlara göre sağlık, yoksulluk ilişkisinde mülkiyet, eğitim, cinsiyet, sağlık ve gelir gibi birçok argüman etkili olmaktadır. Sonuçlar, yaş arttıkça sağlık düzeyinin düştüğünü göstermektedir. Ayrıca, kadınların erkeklerden daha yüksek düzeyde kötü sağlığı vardır. Sosyal parametreleri içeren PDH indeksi sağlığı ölçmek ve insanların sağlık durumunu belirlemek için kullanılabilir.
Sonuçlar, ülkelerin sağlık gelişim düzeylerini karşılaştırmak için kullanılabilecek endekslere sosyal parametrelerin dâhil edilmesi gerektiğini ve bireylerin sağlık durumlarını değerlendirirken bireyin sosyal göstergelerinin değerlendirmede tutulması gerektiğini göstermektedir.
Anahtar Sözcükler: Sağlık, Yoksulluk, Yoksunluk, Sağlığın Sosyal Belirleyicileri, İndeks

Abstract:
Health is not only the absence of illness and disability, but also full physical, spiritual and social well-being (WHO). Health is often explained only by biological data and mortality-morbidity rates. Health cannot only be associated with disease and biological data, but also with social factors. the social development of the society and the environment (our quality of life) is directly affected by our health and well-being. therefore, studies focusing on the social determinants of health have been increasing in recent years. Social Determinants of Health (SDH) include social and economic variables that affect the health levels of an individual or society and use social inequality parameters such as gender, socioeconomic level, poverty, deprivation, and education level. SDH is a multi-dimensional concept. Developing a standardized measurement tool to identify these determinants will be beneficial for health care workers and structures that will develop health planning / policy. The aim of this study is to develop social and individual index that can show the relationship between health status and factors that make up the social determinants of health such as poverty and deprivation as a result of social inequalities.
In this study, the index was developed on the basis of "poverty and deprivation for health" (PDH) with the help of variables containing social determinants by using official statistical data. Poverty and deprivation index for health was calculated on two separate indexes as individual data set (I-PDH)  and household data set (H-PDH). Poverty and deprivation index for individual health and poverty and deprivation index for household health were calculated. The relationship between all subscales of the indexes and health was calculated by regression analysis. The relationships between different variables were evaluated in many dimensions by factor analysis. The significance of the correlations in the correlation matrix was investigated by Bartlett Sphericity Test and Kaiser Meyer Olkin criterion was used to determine the suitability of the sample for factor analysis. Logistic regression analysis was used to investigate the cumulative effects of independent variables on dependent variables. Reliability analyzes were performed for each scale to be formed from the variables in the equation and factor. Kuder & Richardson 20, 21 (KR20,21) and Cronbach Alpha methods were used to determine the internal consistency of the developed scales. In the analysis of the data obtained from the research, it was tested by using SPSS 20.0 package programs.
 According to results, many arguments such as property, education, gender, sanitation and income are effective in the relationship between health and poverty. Results show that health level deteriorates as age increases. And also, women have a higher level of bad health than men. PDH index which containing social parameters can be used to measure health and determine the health status of people. 
The results indicate that social parameters should be included in the indexes which can be used to compare the health development levels of the countries, and that the social indicators of the individual should be kept in the evaluation while evaluating the health status of the individuals.

Key Words: Health, Poverty, Deprivation, Social Determinants of Health, Index