Doğu pontidlerde bulunan alkalen kayaçlardaki foid minerallerinin kökeni
The origin of foid minerals in alkalen rocks of the eastern pontides
Yazar: UFUK CELAL YAĞCIOĞLU
Danışman: PROF. DR. CÜNEYT ŞEN
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Mineraloji Petrografi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering

Özet:
Trabzon ve Bayburt yörelerinde bulunan Eosen yaşlı alkalen volkanik kayaçlardaki
analsim minerallerinin kökeni incelenmiştir. Potasyumca zengin olan volkanitlerin içerdiği
özşekilli analsim kristallerinin, lösit kristallerinden itibaren oluşup oluşamadığı evvelki
çalışmalardan farklı olarak, deneysel ortamlar oluşturularak irdelenmiştir. Faz geçişlerini
irdelemek için kullanılan SiO2 – NaAlSiO4 – KAlSiO4 diagramlarında doğal ortamlarda
oluşmuş analsim örneklerinin PH2O=1 kbar basınçtan daha düşük ve 1000℃ civarı sıcaklıkta
oluşmuş lösitlerin dönüşüm ürünleri oldukları sonucuna varılmıştır. Hidrotermal ortamda
gerçekleştirilen deneysel çalışmalar sonucunda, lösit dönüşüm ürünü analsimlerin SEM –
EDS incelemeleri neticesinde difüzif yolla oluştukları belirlenmiştir. Özellikle laboratuar
ortamında sentezlenen lösit kristallerinin üzerinde analsim nüvelenmeleri görülmesi ve tek
başına analsim kristali bulunmayışı difüzif yolla mineral dönüşümüne işaret etmektedir.
Laboratuar ortamında gerçekleştirilen lösit analsim sentezlerinin ve dönüşüm
reaksiyonlarının bazik ortamlarda başarılı oluşu, doğal ortamlardaki dönüşümlerin de bazik
koşullarda oluştuğunu göstermektedir. Dönüşüm sürecinin çok kısa sürede
gerçekleşebilmesi ve kayaç oluşum sürecinde paleocoğrafik verilerin denizel ortamın
varlığına işaret etmesi kayaçlardaki doğal lösit kristallerinin bazik ve yüksek sodyum
konsantrasyonuna sahip denizel ortamda analsime dönüştüğünü göstermektedir.

Abstract:
The origin of foid minerals in Eocene aged alkaline volcanic rocks in Trabzon and
Bayburt regions was studied. Differences from previous studies, it was investigated whether
euhedral analcime crystals in potassium-rich volcanics could form from leucite crystals by
creating experimental environments. On the SiO2 – NaAlSiO4 – KalSiO4 diagrams used to
examine the phase transitions, it was concluded that analcime samples formed in natural
environments were leucite transformation products at a temperature of less than 1 kbar and
at a temperature of around 1000°C. As a result of the experimental studies carried out in the
hydrothermal environment, it was determined that the leucite transformation product
analcimes were formed by diffusion means as a result of SEM – EDS examinations.
Especially the presence of analcime on the leucite crystals synthesized in the laboratory
environment and the absence of a single analcime crystal indicate mineral transformation by
diffusion method. The success of leucite analcime syntheses and transformation reactions
carried out in the laboratory environment shows that the transformations in natural
environments also occur in basic conditions, but the transformation process can take place
in a very short time and the paleogeographic data point to the presence of a marine
environment during the rock formation process shows that it recrystallize to analcime in the
marine environment.