Farklı gelişme dönemleri ve azot seviyelerinin fesleğen (Ocimum basilicum L.) 'in verim, uçucu yağ oranı ve bileşenleri üzerine etkileri
The effects of different growth stages and nitrogen rates on yield, essential oil content and composition of basil (Ocimum basilicum L.)
Yazar: ZEYNEP ÜRÜŞAN
Danışman: PROF. DR. TAŞKIN POLAT
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Tıbbi ve Aromatik Bitkileri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Amaç: Bu çalışmada tescilli Large sweet (yeşil) ve Midnight (mor) fesleğen çeşitlerinde farklı hasat zamanları (ontogenetik varyabilite) ve azot dozlarının verim ve kalite özellikleri üzerine etkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Deneme "Şansa Bağlı Tam Bloklar" deneme deseninde faktöriyel düzenlemeye göre 3 tekerrürlü olarak kurulmuştur.  Üç faktörün yer aldığı denemede, birinci faktörü fesleğen çeşitleri (Large sweet ve Midnight), ikinci faktörü hasat zamanları (çiçeklenme başlangıcı, tam çiçeklenme ve çiçeklenme sonu) ve üçüncü faktörü azot dozları (0, 3, 6, 9 ve 12 kg/da) oluşturmuştur. Araştırmada çiçeklenme süresi, bitki boyu, dal sayısı, yeşil herba verimi, kuru herba verimi, kuru yaprak oranı, kuru yaprak verimi, uçucu yağ oranı, uçucu yağ verimi, uçucu yağ bileşenleri, azot ve ham protein oranı, bitki besin elementleri, toplam fenolik madde içeriği, toplam flavonoid madde içeriği ve fenolik asitler incelenmiştir. 
Bulgular: Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre mor ve yeşil fesleğen çeşitlerinde ölçülen ortalama değerler sırasıyla çiçeklenme süresinde 57,1 gün, bitki boyunda 31,28 ile 30,71 cm, dal sayısında 13,04 ile 12,36 adet, yeşil herba veriminde 715,59 ile 931,53 kg/da, kuru herba veriminde 144,21 ile 197,66 kg/da, kuru yaprak oranında % 45,38 ile %45,98, kuru yaprak veriminde 67,28 ile 83,76 kg/da, uçucu yağ oranında %0,22 ile %0,29, uçucu yağ veriminde 0,13 ile 0,24 kg/da, ham protein oranında %17,98 ile %16,91, toplam fenolde 129,16 ile 97,24 µg/mg ve toplam flavonoidde 185,36 ile 154,64 µg/mg olarak tespit edilmiştir. Besin elementlerinden makro besin elementleri yüksek konsantrasyona sahip olurken, fenolik bileşen bakımından ise rosmarinik asit en yüksek konsantrasyona sahip olup, bunu kafeik ve gallik asit takip etmiştir. Artan azot dozlarının dal sayısı, yeşil herba verimi, kuru herba verimi, kuru yaprak verimi, uçucu yağ oranı, uçucu yağ verimi, protein oranı ve linalol içeriğini olumlu yönde etkilediği tespit edilmiştir.    
Sonuç: Fesleğen bitkisinin kuru yapraklarının baharat ve uçucu yağ üretiminde kullanılması nedeniyle uçucu yağ oranı, kuru yaprak verimi ve uçucu yağ verimi önemli parametreler arasında yer almaktadır. Söz konusu parametreler dikkate alındığında Erzurum ekolojik koşullarında fesleğen yetişriciliğinde kuru yaprak verimi bakımından 6 kg/da, uçucu yağ oranı ve verimi bakımından 12 kg/da azot dozlarının, en uygun hasat zamanının ise tam çiçeklenme döneminin olduğu kanaatine varılmıştır.

Abstract:
Purpose: In this study, it was aimed to determine the effects of different growth stages (ontogenetic variability) and nitrogen rates on yield and quality characteristics of proprietary green and purple colored basil cultivars. 
Method: The experimental design was a randomized complete block with three replicates. Treatments consisted of the combinations of two cultivars (Large sweet (green) and Midnight (purple)), three development stages (beginning of flowering, full flowering and the end of flowering), and five nitrogen rates (0, 3, 6, 9 and 12 kg da-1). In the study, flowering time, plant height, number of branches, green herb yield, dry herb yield, dry leaf rate, dry leaf yield, essential oil rate, essential oil yield, essential oil components, nitrogen and crude protein rate, plant nutrients, total phenolic substance content, total flavonoid substance content and phenolic acids were examined.
Findings: According to the results obtained from the research, the mean values in purple and green basil cultivars were 57.04 and 57.12 days in flowering period, 31.28 and 30.71 cm in plant height, 13.04 and 12.36 in number of branches, 715,59 and 931,53 kg da-1 in green herb yield, 144,21 and 197,6 kg da-1 in dry herb yield, 45.38% to 45,98% in dry leaf rate, 67,28 to 83,76 kg da-1 in dry leaf yield, 0.22% to 0.29% in essential oil rate, 0,13 to 0,24 kg da-1 in essential oil yield, 17.98% to 16.91% in crude protein, 129.16 µg/mg and 97.24 µg/mg in total phenol and 185.36 µg/mg and 154.64 µg/mg in total flavonoids. While macronutrient elements had high concentrations, rosmarinic acid had the highest concentration in terms of phenolic components, followed by caffeic and gallic acid. It was determined that increasing nitrogen doses positively affected the number of branches, green herb yield, dry herb yield, dry leaf yield, essential oil ratio, essential oil yield, protein ratio and linalool content.
Results: Basil is a plant whose leaves and essential oil are used. For this reason, dry leaf yield, essential oil rate and essential oil yield are important factors. According to the results obtained, it was determined that 6 kg da-1 nitrogen rate was more suitable in terms of dry leaf yield, 12 kg da-1 nitrogen rate was more suitable in terms of essential oil rate and yield, and the full flowering period was more suitable as the harvest period.