CBS ile yerbilimsel açıdan yerleşime uygun alanların belirlenmesi: İstanbul örneği
Determining suitable residental areas of İstanbul province in geoglogical perspective with GIS
Yazar: YASEMİN GAZİOĞLU
Danışman: PROF. DR. FATMAGÜL BATUK
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeodezi ve Fotogrametri Ana Bilim Dalı / Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Jeodezi ve Fotogrametri = Geodesy and Photogrammetry

Özet:
İstanbul'un hızla büyümesi , bir yandan trafik, hava ve yeraltı/yüzey sularının kirliliği, doğal kaynakların yok olması ve kuraklık gibi sosyal ve çevresel sorunların ortaya çıkmasına neden olurken, diğer yandan da üzerinde yer aldığı coğrafyadan kaynaklanan doğal dinamiklerin oluşturduğu olumsuzlukların şehri yoğun bir biçimde etkilemesine yol açmaktadır. Şehrin karşı karşıya kaldığı en önemli yerbilimsel tehlike, Marmara Denizi içerisinden geçmekte olan Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) tarafından oluşturulması olası depremlerdir. Gelecekte Marmara Denizi'nde meydana gelebilecek büyük bir depremin öncelikle Marmara Denizi kıyıları başta olmak üzere şehirde önemli bir yıkıcı etkisinin olacağı öngörülmektedir. Söz konusu yıkıcı etki yapıların, depremin kaynağından olan uzaklıkları yanı sıra, üzerinde bulundukları jeolojik birimlerin özelliklerine göre de değişmektedir. Şehrin üzerinde kurulduğu jeolojik birimlerin özellikleri ayrıca, heyelan oluşma riski ve oluşacak heyelanın türü ile binaların temellerindeki geoteknik sorunlar gibi yapılaşma açısından önemli kriterleri de kontrol etmektedirler. Bunun yanı sıra, yamaç eğimi ve akarsu vadi şekillenmesi de, heyelan ve sel/taşkın oluşumu açısından son derece önemli diğer yerbilimsel kriterleri oluşturmaktadır.Bu çalışmanın amacı genel olarak; İstanbul'da yerleşime uygun alanların yerbilimsel bakış açısı ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) desteği ile belirlenmesidir. Detayda ise bölgenin morfolojik evrimi hakkında bilinen bilgiler Sayısal Yükseklik Modeli (SYM) oluşturularak irdelenmiş, sisteme genel jeolojik veriler ve jeoloji bilgisi de katılarak, ileri düzeyde CBS bilgisi ile birleştirilmiş ve yerleşime uygunluk ile ilgili bir model hazırlanmıştır. Uygulanan model, daha önce yerbilimsel (Jemorfoloji, Jeoloji, Jeofizik, Jeodezik vb.) ve geoteknik metotlar kullanılarak hazırlanmış olan yerleşime uygunluk haritası verileri ile karşılaştırılmış ve modelin geçerliliği araştırılmıştır.Sonuç olarak; bir bölgedeki yerleşime uygun alanların belirlenmesinde, çok uzun zaman ve maliyet alan yatırımlar yerine, veri ve bilgi altyapısının CBS ortamında modellenmesi ile daha verimli ve pratik olarak kullanılabilecek bir model, bu çalışma ile ortaya konmuştur. Buna göre, Trakya-Kocaeli Penepleni olarak adlandırılan ve yüksekliği 50-200 m arasında değişen, 5 dereceden az eğimli alanlar, aynı zamanda çoğunlukla eski kristalin kayaların da üst yüzeylerini oluşturduklarından, sadece yerbilimleri kriterleri göz önünde bulundurularak hazırlanmış olan yerleşime uygunluk haritasında en uygun alanlar olarak seçilmişlerdir. Söz konusu özelliğe sahip alanlardan eğim artışı, yükseklik azalması ve jeolojik birimlerde gençleşme ve kaya niteliğinden zemin niteliğine geçiş özellikleri ile ayrılan bölgeler ise, yapılan sınıflamada yerleşime uygun sınıflamasından sorunlu ve sakıncalı alanlara doğru değişen sınıflama içerisinde değerlendirilmişlerdir.

Abstract:
Rapid growth of Istanbul causes social and environmental problems such as traffic, air and ground/surface water pollution, natural resource destruction and drought, on the other hand, due to negativity of the natural dynamics of the geography leads to an intense affects on the city. The most important geological hazard of the city is earthquakes that can be likely generated by the North Anatolian Fault Zone (NAF) which is passed through the Sea of Marmara. A large earthquake may occur in the Sea of Marmara in the future and when it occurs, a significant disruptive effect is expected for the city, especially in the Marmara Sea coast. Destructive effects of such structures change according to the distance from the source of earthquake and the characteristics of geologic units. The features of geological units which the city was founded on control the important criteria for structures such as the risk of landslides, type of landslides and geotechnical problems of the buildings. Besides that, slope gradient and river valleys in shape constitutes an extremely important other geological criteria for formation of landslides and floods/overflow.The purpose of this study is to determine most suitable residential areas in Istanbul with the support of Geographic Information System (GIS) and geological perspective. In detail, known information about morphological evolution of the region was examined by creating Digital Elevation Model (DEM), general geological data and geological information joined to the system and combined with advanced knowledge of GIS, a model of settlement suitability was prepared. Applied model was compared with settlement suitability map data which were prepared by using geological (geomorphology, geology, geophysics, geodesy etc.) and geotechnical methods and the validity of the model were investigated.As a result, in this study, more efficient and practical model is revealed by modeling data and information infrastructure with the environment of GIS instead of very long time and cost of the investment for the case of determining suitable residential areas in a region. According to this, referred to as Thrace-Kocaeli peneplain and height ranging between 50-200 m, less than 5 degrees slope areas that is also formed the upper surface of old crystalline rocks are selected as the appropriate fields in the settlement suitability map which is prepared by considering only geosciences criteria. Increase in slope of the field, height reduction and rejuvenation of the geological units and rock attribute soil quality transition properties are separated by regions that, in the classification, it was evaluated in the classification of troubled and dangerous areas moved towards.