Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi çerçevesinde Mevlevi sema töreni
Mevlevi sema ceremony within the framework of the Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage
Yazar: BÜŞRA BAYSAL
Danışman: PROF. DR. RUHİ ERSOY
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Türk Halk Bilimi (Folklor) Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Türkiye, toplumların kültür varlıklarının yaşatılarak korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasını amaçlayan Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesine 27 Mart 2006 tarihinde taraf olmuştur. Mevlevi Sema Töreni Sözleşme'nin İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesi'ne 2008 yılında kaydedilmiştir. Kültürel miras unsurların yaşatılmasının, korunmasının ve gelecek nesillere aktarımının gerçekleşebilmesi için öncelikle kültürel mirasa sahip topluluk, grup ve bireylerin kültürel mirasa dair görüşlerinin alınması, bugünkü durumun tespit edilmesi önemlidir. Bu amaçla tezde performans teori uygulanmış olup ikinci bölümde Mevlâna'nın hayatından başlayarak Sema Töreni'ni oluşturan çevre ve şartlar incelenmiştir. Sema Töreni'nin dinamizmini sağlayan mekân olması gerekçesiyle Mevlâna Türbesi'nin çözümlemesi yapılmıştır. Sema Töreni'nin günümüzdeki icracıları olan semazenler, mutrıp heyeti ve muhibban için Sema Töreni'nin ne anlam ifade ettiği saha çalışmasından elde edilen veriler ışığında değerlendirilmiş ve SOKÜM konusu için güncel bilgiler elde edilmiştir. Üçüncü bölümde Sözleşme'nin koruma yöntemleri, koruma tedbirlerinden olan eğitim konusu, somut olmayan kültürel mirasın korunması programları, projeleri, etkinlikleri ile yumuşak güç, 2030 sürdürülebilir kalkınma hedefleri, Mevlâna'ya dair ilk UNESCO dikkatinin ortaya çıktığı 1973 yılından 2023 yılına kadar ne gibi gelişmeler yaşandığı tartışılarak ritüelin günlük yaşamdaki yerinin güncellenmesine dair öneriler ele alınmıştır. Tezin son bölümünde Sema Töreni'nin medyada ve kültür endüstrisindeki durumu, akımlar özelindeki incelenmesi ve buna bağlı olarak gelişen Mevlâna ve semazenlerle ilgili imge ve imajlar çözümlenmiştir. Bu çalışmayla "Mevlevi Sema Törenleri"nin örgün, yaygın ve sargın eğitim alanlarında ve medyada görünürlüğü tartışılmış, ayrıca geleneğin korunma, aktarım yolları ve güncelleme koşulları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunlar gerçekleştirilirken de bağlamsızlaştırma, değersizleştirme gibi risk alanlarına dikkat edilmelidir. Çalışmanın sonucunda Sema Töreni'nin popülerleşmesi ile birlikte icrası yaygınlık kazansa da bu icraların pek çoğunun "gösteri" olarak nitelendirilecek faaliyetler olduğu, dolayısıyla geleneğe uygun olmadığı, bu durumun sözleşmenin ele aldığı koruma yöntemleri, eğitim, programlar, faaliyetler aracılığıyla, medya desteğiyle iyileştirilmesi gerektiği söylenebilir.

Abstract:
Turkey, became a member's Contract of Protection of Intangible Cultural Heritage on March 27, 2006, which aims to preserve the cultural assets of societies and transmitting them to future generations. Mevlevi Sema Ceremony was inscribed in the Contract's, Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in 2008. In order to cultural heritage elements alive, protect and transmitted them to future generations, it is important to first take the opinions of the communities, groups and individuals who have cultural heritage on the cultural heritage and determine the current status. For this purpose, the performance theory is applying in the thesis, and in the second part, the environment and conditions that constitute the Sema Ceremony, starting from the life of Mevlâna, are examined. The Mevlâna Tomb is analyzed on the grounds that it is the place that provides the dynamism of the Sema Ceremony. The meaning of the Sema Ceremony for the whirling dervishes, mutrıp members and muhibban, who are the performers of the Sema Ceremony today, was evaluated in the light of the data obtained from the field study and up-to-date information was obtained for the subject of SOKÜM. In the third part, the safeguarding methods of the convention, the topic of education, which is one of the safeguarding precaution, soft power with programmes, projects, activities for the safeguarding of intangible cultural heritage, UN 2030 sustainable development goals, what kind of developments took place from 1973, when the first UNESCO attention to Mevlâna emerged, to 2023 are discussed, and suggestions for updating the place of the ritual in daily life were examined. In the last part of the thesis, the situation of the Sema Ceremony in the media and the culture industry, its analysis in terms of movements, and the images of mind and images related to Mevlâna and the whirling dervishes that developed accordingly were analyzed. With this study, the visibility of the "Mevlevi Sema Ceremonies" in formal, non-formal and informal education areas and in the media was discussed, and also safeguarding, transmission ways and update conditions of the tradition were tried to be revealed. While performing these, attention should be carefull to risk areas such as decontextualization and devaluation. As a result of the study, Although the performance of the sema ceremony has become widespread with it is popular, it can be said that most of these performances are activities that can be described as "show", therefore they are not in line with the tradition, this situation should be improved via the smethods of safeguarding covered by the convention, education, programs, activities and media support.