Tarihi mekânların aydınlatılması: Nene Hatun Tarihi Milli Parkı, Aziziye Tabyası örneği
Illumination of historical sites: Erzurum Nene Hatun Historical National Park, Aziziye Bastion case
Yazar: HİLAL YANIK
Danışman: PROF. DR. METİN DEMİR
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture
Dizin: Peyzaj tasarımı = Landscape design ; Yapay aydınlatma = Artificial lighting

Özet:
Amaç: Yapılan tez çalışmasında; Erzurum Nene Hatun Tarihi Milli Parkı'nın içeresinde bulunan 1 No.lu Aziziye Tabyası örneğinde, tarihi mekanların nasıl aydınlatılacağı, uygulanabilecek aydınlatma teknikleri ve ışık renk seçim alternatiflerine yer verilerek tarihi mekân aydınlatmasının önemini ortaya koymak genel amaç olarak belirlenmiştir.
Yöntem: Çalışmanın yöntemi yedi aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada çalışmanın araştırma alanı ve amacı belirlenmiştir. İkinci aşamada; literatür taraması yapılmış, tarihi mekânlardaki aydınlatma örnekleri incelenmiştir. Üçüncü aşama, çalışma alanındaki durumu saptamaya yönelik veri toplanmış, alanın halihazır vaziyet planı, restorasyon ve restitüsyon projeleri ilgili kamu kurumlarından temin edilmiştir. Ayrıca alanda halihazırda elektrik ve aydınlatma sistemlerinin mevcut durumları incelenmiştir. Daha sonra alan yöneticileriyle röportajlar yapılarak mekânın aydınlatılmasıyla ilgili veriler toplanmıştır.  Dördüncü aşamada, alınan projeler doğrultusunda Aziziye Tabyasının 3D modeli oluşturularak, Render (Görselleştirmeler) gerçekleştirilmiştir. Beşinci aşamada, modellenen alanın aydınlatılacak bölgeleri Giriş merdiven, Tabya cephe yüzeyi, Bitki, Aziziye anıtı, Anıt mezar olarak belirlenerek bu alanlara yönelik aydınlatma teknikleri, kullanılarak renk sıcaklıkları (Kelvin değerleri) ve aydınlatma tipi gerçekleştirilmiştir. Altıncı aşamada, hazırlanan model sonrası alınan görüntüler ile katılımcılar ile anket çalışmaları yapılarak anket değerlendirilmesi yapılmıştır.  Son aşama olan yedinci aşamada, anket sonuçlarının değerlendirildiği ve önerilerin yapıldığı kısmını oluşturmaktadır.  
Bulgular: Çalışma alanı olan 1 No.lu Aziziye Tabyası, tasarım stratejileri ile seçilen 5 bölgede hazırlanan değerlendirme tabloları üzerinden irdelenmiştir. Bu bölgelerde farklı aydınlatma tasarım alternatifleri geliştirilerek, kullanılan aydınlatma tekniği, renk sıcaklık değerleri ve armatür tipleri 5 farklı genel değerlendirme tablosu üzerinden, tarihi mekân materyal ölçeğinde değerlendirilmiştir. Geliştirilen alternatif aydınlatma tasarımlarının toplam sayısı 60 adettir. Geliştirilen alternatif aydınlatma tasarımlarını değerlendirmek üzere 381 katılımcıyla anket çalışması yürütülmüştür. Anket içeriğinde, aydınlatma tasarım uygulamalarına karşı halkın beğeni durumu, estetik değerlendirmesi, tarihi dokuyu ön plana çıkarma düzeyi, mekânın güven hissi ile mekânın farklı bir atmosfere dönüşmesiyle ilgili genel sorulara yer verilmiştir. 
Sonuç: Tez kapsamında elde edilen verilere göre, aydınlatma tasarımı yapılan her bölge için ışık renklerinin dönüşümlü kullanılması, genel olarak çok olumlu değerlendirilmiş, mekâna dinamizm katılabileceği belirlenmiştir. 5 bölge ve tüm tekniklerde en çok tercih edilen amber ışık rengi olurken, ikinci tercih edilen çoğunlukla gün ışığı rengi olmuştur. RGB değerleri ile yapılan tasarımlar ise daha az etkileyici bulunmuştur. Uygulanan aydınlatma tekniklerinin değerlendirilmesinde her bölge için farklı teknikler beğenilmiştir. Bu bağlamda yapılan çalışma birçok önemli kaynak değerini barındıran Nene Hatun Tarihi Milli Parkının ilerde yapılacak aydınlatma çalışmalarında alanı sevk ve idare eden uygulayıcıları önemli bir altlık olacağı öngörülmektedir. 
 
Anahtar Kelimeler: Aydınlatma, Tarihi mekân Aydınlatması, Modelleme, Nene Hatun Tarihi Milli Parkı

Abstract:
Purpose: In the thesis study, using the example of Aziziye Bastion No.1 located within the Nene Hatun Historical National Park in Erzurum, the general purpose is defined as highlighting the importance of historical place lighting by addressing how historical places can be illuminated, applicable lighting techniques, and light color selection alternatives.
Method: The methodology of the study consists of seven stages. In the first stage, the research area and purpose of the study were determined. In the second stage, a literature review was conducted, and examples of lighting in historical places were examined. In the third stage, data were collected to determine the current condition of the study area, and the existing site plan, restoration, and restitution projects of the area were obtained from the relevant public institutions. Additionally, the current state of the existing electrical and lighting systems in the area was examined. Daha sonra, alanın aydınlatılmasına ilişkin veri toplamak için alan yöneticileriyle görüşmeler yapılmıştır. In the fourth stage, a 3D model of Aziziye Bastion was created based on the obtained projects, and renders (visualizations) were produced. In the fifth stage, the illuminated areas of the modeled site were identified as the entrance staircase, fortification façade, vegetation, Aziziye Monument, and Mausoleum. Appropriate lighting techniques were employed for these areas, considering their specific characteristics. Additionally, color temperatures (Kelvin values) and types of lighting were applied accordingly. In the sixth stage, survey evaluations were conducted by carrying out questionnaires with participants based on the images obtained from the prepared model. The final stage, the seventh stage, consists of evaluating the survey results and providing recommendations.
Findings: Aziziye Bastion No.1, which is the study area, was examined through the evaluation tables prepared in 5 regions selected with design strategies. In these areas, various lighting design alternatives were developed, and the applied lighting techniques, color temperature values, and luminaire types were evaluated through five distinct general evaluation tables at the scale of historical site materials. A total of 60 alternative lighting designs were developed. To evaluate these alternative lighting designs, a survey was conducted with 381 participants. The survey included general questions about the public's appreciation of the lighting design applications, aesthetic evaluation, the level of emphasis on the historical texture, the sense of security in the space, and the transformation of the space into a different atmosphere.
Results: According to the data obtained within the scope of the thesis, the alternating use of light colors in the lighting design for each area was generally evaluated very positively, and it was determined that this approach could add dynamism to the space. In all five areas and techniques, the most preferred light color was amber, while the second most preferred color was predominantly daylight. Designs created with RGB values were found to be less impactful. In the evaluation of the applied lighting techniques, different techniques were preferred for each area. The study is expected to serve as an important foundation for practitioners managing future lighting projects in the National Park, which contains numerous valuable resources.

Keywords: Lighting, Historical place Lighting, Modelling, Nene Hatun Historical National Park