Mimar ve hoca: Mehmet Ali Handan
Architect and professor: Mehmet Ali Handan
Yazar: MERVE DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. VESİLE GÜL CEPHANECİGİL
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Tarih = History

Özet:
Cumhuriyet Dönemi mimarlık tarih yazımı genellikle belirli figürlere yoğunlaşarak,
dönemin en az devleşen mimarları kadar değerli, anlaşılmaya değer meslek insanlarını
ve eserlerini gözden kaçırmaya açık hale gelmiştir. Bu sebeple bu çalışmada,
Akademi'deki 44 yıllık eğitimcilik hayatının yanı sıra, Cumhuriyet dönemi silüetinin
oluşturulduğu yıllarda pek çok mimari ve şehircilik eseri ortaya koyan Prof.Mehmet
Ali Handan'ın "mimar" ve "hoca" sıfatları incelenecektir.  

MSGSÜ'deki Personel Arşiv Dosyası incelendiğinde, Handan'ın 34 yıl Şehircilik
derslerine girdiği ve Akademi'deki Şehircilik kürsüsünün temellerini atması onu diğer
mimarlardan ayıran bir özelliktir. Handan 1950'li yıllardan itibaren Şehircilik dersleri,
mimari proje yürütücülüğü ve bir dönem de ince yapı derslerini üstlenmiştir. Mesleki
faaliyelerini incelediğimizde AHE ortaklarıyla birlikte yaptıkları şehir planlama işleri
ve projeleri de mimarın şehircilik ile olan ilişkisini ortaya koymaktadır. Bürokrat bir
aileden gelen Handan'ın, mesleki bakış açısının gelişmesinde ailesiyle ve yalnız
yaptığı yurt dışı seyahatlerinin, Galatasaray Lisesi'nde aldığı eğitimin ve çizim
kabiliyetinin olması unsurlarının etkili olduğunu söyleyebiliriz.  

Handan'ın hayatını incelerken Akademi'yle kurduğu bağın ne denli güçlü olduğunu;
Ernst Egli, Bruno Taut'un ve Sedad Hakkı'nın öğrencisi olmasıyla başlayan
serüveninin, 1948 yangını sonrası Akademi Restorasyonu'na bizzat katkı sağlamış
olması ve 44 yıl boyunca eğitimci ve yönetici rollerinde bulunması izlemiş,
emekliliğinden sonra dahi Akademi'ye sık ziyaretleri ve proje tashihlerine katılması
kanıtlar niteliktedir. Bu sebeple de Handan'ın hayatını Akademi'den bağımsız ele
almak pek mümkün olmayacaktır. Handan, önemli hocalardan eğitim almanın yanı
sıra; Akademi'deki önemli eğitim reformlarına da şahit olarak, Akademi tarihinin
önemli dönüm noktalarında burada bulunmuştur.  

Güzel Sanatlar Akademisi'nde başlayan eğitimcilik kariyerini ömrünün son yıllarına
kadar sürdürmüş, pek çok mimar ve şehir planlamacının yetişmesine katkı sağlamıştır.
Mimari pratiği ele alındığında; pek çok çağdaşı gibi öğrencilik yıllarında hocalarına
projelerinde yardımcı olarak kendini kanıtlama fırsatı yaratmıştır. Bruno Taut'un
Ankara Dil Tarih Fakültesi ve Sedad Hakkı'nın Ağaoğlu Evi ve Yalova Oteli
projelerinde yardımcı olarak katkı sağlamıştır. 1939'da Akademi'yi bitirdikten sonra
yurtdışı bursuyla Fransa Beax Arts De Ecole'e kayıt yaptırmıştır, Paris'te geçirdiği
dönemde Auguste Perret ve Le Corbusier ile temasının bulunduğunu belirtse de, her
ikisinin ofisinde çalıştığına dair de bir belge bulunamamıştır. Fakat söylemleri ve
mimari üslubunda Perret'den izler görmek mümkündür. II.Dünya Savaşı sebebiyle
kısa süren yurt dışı eğitimi, 1941 yılında Akademi'ye dönüşüyle tamamlanmıştır.
Sonraki süreçte Handan'ın iki döneme ayırabileceğimiz mimarlık dönemlerinin ilki
başlamış olur. Handan'ın ilk dönemi olarak adlandırabileceğimiz bu evre, 1960'lara
kadar sürecek olan bireysel konut projeleridir. Müşterilerinin belirli bir aristokrat kesimi oluşturduğu bu dönemde, mimari tarzı tahminen henüz müşteri önerilerine açık
ve dönemin milli mimari çizgilerinin izlerini de gördüğümüz henüz kararsız
diyebileceğimiz ilk evredir. Ancak, 1948 Akademi yangını sonrası Akademi'de
yaptıkları yenilemeler ve Handan'ın bireysel konut projelerinde de özgün modern
mimari dili kendini göstermeye başlamaktadır. 1960'lar sonrası, AHE oluşumuna
katılması ile AHE projeleri ve kendi yaptığı konut projeleriyle modern mimari
çizgilerinin oldukça net ve kararlı bir çizgiye taşındığını görebiliriz.  

M.A.Handan'ı çağdaşı mimarlardan ayıran önemli özelliklerden birisi de, çağdaşları
gibi mimari teorisini anlatmaya çabalamamış olması, projelerinin pek çoğunu dönemin
Arkitekt gibi ünlü dergilerinde yayınlamamış olmasıdır. Bu sebeple pek çok projesinin
detayları ve çizimleri günümüze ulaşmamıştır. Personel dosyasındaki proje
listelerinden Handan'ın projelerine ulaşarak, bilinmeyenlerin de gün yüzüne
çıkarılması amaçlanmıştır. Dönemin ve Akademi'nin basılı yayınları incelenerek,
Handan'ın eğitimcilik yaptığı döneme ait öğrenci projeleri, personel arşiv dosyasında
belirtilen projelere ait haber ve verilerin toplanması ve analiz edilmesi hedeflenmiştir.
AHE ile ilgili bilgilere ulaşılmasında Kemal Ahmet Aru Arşivi önemli bir değer
taşımaktadır. Aru'nun titiz düzeni sayesinde, AHE bürosunun yayınlanmamış pek çok
proje ve çalışması gün yüzüne çıkabilir şekilde beklemektedir. Handan'ın vefatından
önce, Ataman Demir'e araştırarak derlemesi amacıyla teslim ettiği eskiz çalışmaları ve
vaziyet planları da, projelere ait yol gösterici bir kaynak olmuştur. Bu kaynakların
incelenmesi ile Handan'ın eğitimciliği ve mimarlığı analiz edilirken, dönemin ve
Akademinin mimari bakış açısı ve kimliğinin de değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
The architectural historiography of the Republican Period generally focused on
specific figures and became overlooked the professionals and their projects that were
as valuable and worth understanding as the star architects of the period. In this light,
the purpose of this essay is to examine Prof. Mehmet Ali Handan's life and
contributions to architecture and urban planning throughout the years when the
Republican Era's silhouette was developed, as well as his 44 years of lecturer at the
Academy. 

According to Archive at MSGSU, Handan had Urbanism lectures for 34 years and he
was founder of the Department of Urbanism at the Academy, which distinguishes him
from other architects. Handan had been giving lectures on fine structure, architectural
project and urban planning since the 1950s. When we look into his professional
activities, his urban planning projects that cooperated with AHE partners also reveal
the relationship of the architect with urbanism. 

His adventure started with being a student of Ernst Egli, Bruno Taut and Sedad Hakkı,
has personally contributed to the Restoration of the Academy after the fire in 1948,
and has been in the roles of lecturer and manager for 44 years. Apart from being
educated by great educators, Handan was there for important milestones of the
Academy's history and witnessed significant changes in education. He was
participating in project lessons, even after his retirement. He contributed to the educate
many architects and urban planners from the beginning of his career at the Academy
until his last years. Considering the architectural practice, he created the chance to
prove himself as many of his contemporaries, by assisting his professors with their
projects during his student years. After graduating from the Academy in 1939, he
joined in Beax Arts De Ecole with a scholarship. He contacted with Perret and
Corbusier in Paris. He came back Istanbul because of WW-II. 

The initial phase, which we can call the first period of Handan, is the individual
housing projects that will last until the 1950s. The architectural style of this period is
the first and only phase where we see the traces of the national architectural lines of
the period. In his works, his own modern architectural style is noticed with the
renovations they made in the Academy after the Academy fire. After the 1960s, his
modern architectural style has been revealed clearly and he had firm lines with his
projects. 

One of the important things that distinguish Handan from his contemporaries is that
he didn't need to explain his architectural theory like others, and he didn't publish
many of his projects in famous magazines of the period such as Arkitekt. For this
reason, his theory and the drawings of many of projects have not survived. 

Another purpose of this paper is to reach the projects of Handan from the lists in the
personnel file and to reveal the unknowns. It is aimed to collect and analyze the studentprojects, and news about the projects from the era when Handan was a lecturer by
examining the printed publications of the Academy and the period.  

Kemal Ahmet Aru Archive is a crucial  resource for learning about AHE. Numerous
unreleased projects and research of the AHE office are waiting to be revealed, largely
due to Aru's scrupulous organizing. 

While studying the architectural identity of Handan and this period, it is aimed to
reveal our modern architectural heritage, many of which have been demolished today,
and have not been taken under any protection.