Karadeniz'de Osmanlı-Rus rekabeti: Azak filosundan Karadeniz filosuna (1700-1792)
Ottoman-Russian rivalry in The Black Sea: From the Azov fleet to the Black Sea fleet (1700-1792)
Yazar: CEM BAYINDIR
Danışman: PROF. DR. FATMA ÜREKLİ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Karadeniz = Black Sea ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Rusya = Russia

Özet:
XVIII. yüzyılda Osmanlı-Rus ilişkileri, bölgesel çatışmalar ve Karadeniz'e hakim olma mücadelesi çerçevesinde şekillendi. Bu döneme kadar Doğu Avrupa'da karasal bir güç olarak varlık gösteren Ruslar, denizlere erişim sağlamak amacıyla Osmanlılara karşı uzun bir mücadele başlattı. Bu amaçla, sadece siyasî değil; coğrafî engellerle de mücadele eden ve küresel bir güç olma yolunda ilerleyen Rusya için Karadeniz hakimiyeti önemli bir mesele haline geldi. Denizlere erişimin ülkenin hızlı ve dengeli gelişimi için kritik öneme sahip olduğunu kavrayan Rusya, 1700-1792 yılları arasında Karadeniz'de Osmanlı Devleti ile deniz gücü kapsamında rekabet etti. Bu doğrultuda Rusya, Osmanlı Devleti'nin hâkim olduğu Karadeniz'de deniz gücü oluşturma çabalarına girişerek Don Nehri'nde Azak filosunu oluşturdu. Bu hamlenin ardından gemilerini Karadeniz'e çıkarmayı hedefleyerek Osmanlı Devleti'nin deniz egemenliğini tehdit etmeye başladı. Karadeniz'i iç deniz olarak kullanan Osmanlı Devleti ise bu bölgede Rusların bir deniz gücü olarak varlık göstermesine engel olmaya başladı. Ancak Rusya, Karadeniz hedefinden vazgeçmeyerek mücadelesini sürdürdü. Osmanlı Devleti, Karadeniz'deki deniz egemenliğini korumak için yoğun çaba sarf etse de yüzyılın sonlarına doğru bu kontrolünü büyük ölçüde kaybetti. 1768-1792 yılları arasındaki savaşlar, Karadeniz'in statüsünde köklü değişiklikler meydana getirdi ve Rusya'nın bu denizde, Karadeniz filosunu oluşturarak bir deniz gücü olarak yer edinmesine yol açtı.
1700-1792 yıllarında Osmanlı-Rusya arasındaki deniz gücü rekabeti, Karadeniz'in siyasî ve askerî tarihini şekillendirdi ve Karadeniz'i bir güç mücadelesi alanı haline getirdi. Rusya'nın Karadeniz'e hakim olma çabası ve Osmanlı Devleti'nin bu girişimleri durdurma gayreti, her iki devletin deniz gücü oluşturma ve geliştirme süreçlerine doğrudan yansıdı. Bu çalışma ile XVIII. yüzyıl Karadeniz'inde, Osmanlı ve Rus donanmalarının altyapı, teşkilâtlanma ve modernleşme süreçleri karşılaştırmalı olarak incelendi. Karadeniz'deki güç dengesinin değişimi kapsamında Osmanlı donanmasının karşılaştığı askerî ve stratejik zorluklar aydınlatıldı. Ayrıca Osmanlı ve Rus donanmalarının gemi yapısı, ateş gücü ve kullanılan stratejiler gibi niteliksel ve niceliksel farklar sayısal verilerle analiz edilerek Karadeniz'de bu iki güç arasındaki deniz gücü rekabetine olan etkileri değerlendirildi.

Abstract:
In the 18th century, relations between the Ottoman Empire and Russia were shaped by a complex interplay of regional conflicts and the struggle for dominance in the Black Sea. This situation was particularly influenced by Russian expansion and its efforts to gain access to the seas. Russia's expansionist policy frequently resulted in confrontations with the Ottoman Empire, particularly in the vast territory extending from the Volga to the Danube. As Russia emerged as a global power, the strategic importance of gaining access to the Black Sea became increasingly evident. To achieve this, efforts were made to establish a naval power in the Black Sea, which was dominated by the Ottoman Empire.
At the beginning of the century, the Russians constructed the Azov Fleet on the Don River near the Sea of Azov. They subsequently aimed to sail their ships in the Black Sea, thereby threatening Ottoman sovereignty. By utilizing the Black Sea as an inland sea, the Ottoman Empire was able to impede Russian attempts to establish a naval presence in the region during the first half of the century. Despite the Ottoman Empire's efforts to maintain control of the Black Sea from the early 1700s onwards, it was unable to retain its authority over the region during the latter half of the century. The wars of 1768–1774 and 1787–1792 precipitated profound alterations in the status of the Black Sea, culminating in the consolidation of Russia's position as a dominant naval power in the region, marked by the establishment of the Black Sea Fleet.
The Ottoman-Russian naval conflicts of 1700-1792 had a profound impact on the political and military history of the Black Sea, transforming it into a region characterised by power struggles. Russia's attempts to expand into the Black Sea and the Ottoman Empire's efforts to resist these moves were directly reflected in the naval construction and development processes undertaken by both states. This study presents a comparative analysis of the infrastructure, organisational structure and modernisation processes of the Ottoman and Russian navies in the Black Sea during the 18th century. The transformation in the equilibrium of power in the Black Sea, as well as the military and strategic challenges faced by the Ottoman Navy, have been thoroughly analyzed. Furthermore, an evaluation of the qualitative and quantitative differences between the Ottoman and Russian navies, including aspects such as ship structure, firepower, and employed strategies, has been conducted using numerical data. This analysis aims to assess the impact of the struggle for naval dominance in the Black Sea between these two powers.