Turgut Cansever'in demir tatil köyü projesinin yerel veri kullanımı açısından incelenmesi
Examination of Turgut Cansever's demir holiday village project in terms of local data use
Yazar: MUHAMMET TALHA ÖKSÜZOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ARAS NEFTÇİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Cansever, Turgut = Cansever, Turgut ; Mimari tasarım = Architectural design ; Modern mimari = Modern architecture ; Tatil köyleri = Holiday villages ; Yerellik = Locality

Özet:
Yerel veriler, tarih boyunca mimari tasarım için önemli girdiler olmuşlar; toplumlar, bilinçli veya içgüdüsel olarak bulundukları coğrafyanın doğal ve kültürel verileri ile yapılar, şehirler inşa etmişlerdir. Fakat bu doğal durum, modernizm ve modernizmle gelişen evrensellik anlayışıyla tarihsel sürekliliğini yitirmiştir. Modern mimarlık erken dönemlerinde dünyanın tüm coğrafyalarında mimarlık üretimlerini birbirine benzetmiş, büyük ölçüde tektipleştirmiştir. Bu tavra tepki olarak birçok mimar, tekrar yerel verileri önceleyerek, önemseyerek mimarlık yapmak gerektiğini savunmuş ve bu güzergahta mimari üretimler yapmaya çalışmışlardır. Fakat bu mimarlar artık başka bir çağda, başka kullanıcı beklentileri, başka yapı malzemeleri, yapım teknik ve teknolojileri, yapı üretim süreçleri ile muhataptırlar ve böylece yerel veri kullanımını kendi çağlarında hangi şartlarda, nereye kadar var edecekleri sorusuna cevap aramak durumundadırlar. Sözgelimi doğal verilerin kullanımını hangi ölçüde önemseyip, hangi ölçüde ellerindeki yeni teknoloji ile doğaya galip gelmeyi tercih edecekler, kültürel verilerin hangilerini bugüne taşıyıp hangilerinin bugünün toplumunda karşılığı olmadığına karar vereceklerdir? Bu soruya verilen cevapların adedince çağımızda mimari tasarımda yerel veri kullanımı çeşitlenmiş, bu konuda birbirinden farklı tercihler ortaya çıkmıştır.
Türkiye mimarlığında çağdaş dönemde yerel veri kullanımı konusu ele alındığında göze ilk çarpan isimlerden birisi, belki de en göze çarpanı Turgut Cansever'dir. Cansever, hem teorik üretimlerinde yerel veri kullanımı başlığı altında ele alınabilecek söylemlerde bulunmuş hem de mimari üretimlerinde yerel veri kullanımı açısından dikkat çekici örnekler tasarlamıştır. Tabiata saygı duyma, ona onu örselemeden ilişme, toplumun geçmiş birikimlerini bugüne taşıma gibi söylemler ile şekillenen Cansever'in teorisinin izleri pratiğinde de açıkça görülebilmektedir. 1946-47 yıllarından başlayarak 2009 yılına kadar yaklaşık altmış yıl süresince mimari üretimler yapan Turgut Cansever'in projelerinin neredeyse tamamında yerel veri kullanımı başlığı altında kabul edilebilecek tavırlar olduğu görülebilir. Ama yerel veri kullanımı anlamında Cansever'in en ilgi çekici projesi ise uygulanan en büyük ölçekli projesi olan Demir Tatil Köyü projesidir. Hem proje ölçeğinin diğerlerinden büyük olması hem Cansever'in arsa sahibi, müteahhit ve mimar konumlarının hepsinde bulunarak serbest karar alma imkanının olması, bu projede istediklerini rahatça gerçekleştirebilmesini sağlamıştır. Dolayısıyla yerellikle kurduğu ilişkide de istediklerini rahatça yapabilmiş, düşüncelerini pratiğe dökebilmiştir. Belki de ondandır ki kendisi de verdiği röportajlarda en çok önemsediği projesi olarak hep Demir Tatil Köyü'nden bahsetmiştir. Bu çalışmada ise Cansever'in mimarlığında özel bir yeri olan bu projesine odaklanılmış, Demir Tatil Köyü'nde Turgut Cansever'in yerel veri kullanımı incelenmiştir.
Tezin teorik kısmında, yerellik, yerel veri, mimari tasarımda yerel veri kullanımı kavramlarından bahsedilmiş; yerel veri kullanımı doğal veriler ve kültürel veriler başlıkları altında irdelenmiştir. Üçüncü bölümde ise Turgut Cansever'in Demir Tatil Köyü projesini tasarlamadan önce ne tür yerel verilerle karşılaştığı anlaşılmaya çalışılmış; bunu anlayabilmek için projenin inşa edildiği ilçe Bodrum'un yerel verileri incelenmiştir. Bu bölümde proje arsası olan Demir Koyu'nun doğal verilerini inceleyebilmek için Cansever Arşivi'nden elde edilen arazi krokilerinden ve arazi ağaç rölövesinden taratılarak faydalanılmıştır.
Son bölümde ise Demir Tatil Köyü projesi, üst ölçekten başlanarak, üç farklı ölçekte incelenmiş ve bu ölçeklerde projenin yerel verilerle nasıl ilişkiler kurduğu anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu bölümde Cansever Arşivi'nden çıkarılan proje çizimleri taratılıp dijitalleştirilmiş ve bu çizimler üzerinden analizler yapılmıştır. Bu analizlerle birlikte proje, yerel veri kullanımı açısından irdelenmiştir.

Abstract:
Local data have been important for architectural design throughout history; Societies have constructed buildings and cities with natural and cultural data of their geography, consciously or instinctively. But this natural situation has lost its historical continuity with modernism and the universality which comes with modernism. In the early stages of modern architecture, architects made alike architectural production in all geographies of the world and architecture largely uniformized worldwide. In response to this attitude, many architects argued that architecture must prioritize local data. With that approach, they tried to make architectural productions. But these architects are now in another age and they come across different user expectations, new building materials, construction techniques, construction technologies, building production processes, and thus they face some new questions. How local data should be used under these new conditions? To what extent should they care about the use of natural data, and to what extent they should prefer to prevail in nature with their new technology? Which of the cultural data should they carry to today from the past and for which of them, they should decide that they are not equivalent in today's society? In our age, the use of local data in architectural design was diversified in with different answers to these questions and thus, different preferences have emerged.
When the focus is on the use of local data in contemporary Turkish architecture, one of the first names that come to mind, perhaps the most prominent is Turgut Cansever. Cansever made both theoric and practical productions related to architecture. He wrote articles and books, he designed many architectural projects which some of them are built. In both of these areas, Cansever has some attitudes that can be handled under the title of local data usage. In his theoretical productions, he mentions concepts like "respecting nature", "relation to nature without harming it", "carrying the past experiences of society to the present day" which can be easily seen as local data usage. In his architectural projects, he makes use of local materials, traditional plan schemes, traditional building elements, etc. Also, these design decisions can be seen as local data usage. So it can also be clearly seen in the practice of the traces of Cansever's theory, which has been shaped by the discourses such as respecting nature, relationship with it, and carrying the past experiences of society to the present day. It can be seen that Turgut Cansever, who made architectural productions for approximately sixty years from 1946-47 to 2009, has attitudes that can be accepted under the title of local data in almost all of his projects. But Cansever's most interesting project in terms of local data usage is the Demir Holiday Village Project, which is the largest scale project of him constructed. The project's area is a bay located in Bodrum, which is approximately 500 acres. Cansever is not only architect of this project, but he is also the land owner and contractor. In 1970, he buys this land with some partners, to build a settlement there. After buying the land, he starts designing the whole bay land. When Cansever's Office archive was investigated, projects with different dates appeared. Although Cansever started the project in 1970, in 1972, and in 1984 he made some revisions to the project. After these revisions, the latest project which was designed in 1984, was started to construct. The construction process of this project which contains houses with gardens was an unusual one. Here Cansever and his partners parcel the land according to their project and sell these parcels with the promise of constructing houses on them. In 1992, when the project has awarded by Aga Khan due to its local value, only 35 houses have constructed. After that date, 22 houses were constructed and totally in the area, there are 57 houses with gardens. These houses were built in just a 30-acre part of the area which was set as the first phase of the project by Cansever. Other phases were not built, so today when we talk about "Demir Holiday Village" we refer to only this 30-acre part of the main project. 
In this project, because Cansever is architect, land owner and contractor at the same time, he is free to make his own decisions. The scale of the project is large, and thus he has the opportunity to reflect his architectural thoughts on all of these different scales. Perhaps it is the cause that he has always mentioned the Demir Holiday Village as the project he cares about the most in his interviews. So in this study, for these reasons, Demir Holiday Village was selected to study local data usage in Cansever's architecture.
In the theoretical part of the thesis, the concepts of locality, local data, and local data use in architectural design are mentioned; local data use is examined under natural data and cultural data. In the third section, it was tried to understand what kind of local data Cansever encountered before designing the Demir Holiday Village; to understand that, the local data of Bodrum, where the project was built, was examined. In this section, to examine the natural data of the project's land, Demir Bay, was studied with the land draftings and land tree surveys obtained from the Cansever Archive and were used by scanning.
In the last section, the Demir Holiday Village was examined on different scales starting from the top scale and it was tried to understand how the project established relations with local data on different scales. In this section, the project drawings taken from the Cansever Archive were scanned and digitized and analyzes were made through these drawings. Together with these analyzes, the project was compared with the local architecture of Bodrum and so the project was examined in terms of local data usage.