Gemi işletmeciğinde operasyonel maliyet analizi üzerine yeni bir model önerisi
A new model proposal on operational cost analysis in ship management
Yazar: DAVUT PEHLİVAN
Danışman: DOÇ. DR. KADİR ÇİÇEK
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Deniz Ulaştırma Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Deniz Ulaştırma Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Denizcilik = Marine ; Ekonomi = Economics ; İşletme = Business Administration
Dizin: Deniz işletmeciliği = Maritime business ; Faaliyete dayalı maliyetleme =   ; Yük gemileri = Cargo vessels ; Zaman sürücülü faaliyet tabanlı maliyetleme = Time driven activity based costing

Özet:
Küreselleşmenin etkileri ile rekabetin tüm dünya da her geçen gün artarak devam ettiği
günümüz koşulları içerisinde işletmelerin rekabetçiliklerini sürdürebilmeleri için sıkı
ve sürdürülebilir bir finansal yönetim sistemi tesis etmeleri önem arz etmektedir. Bu
nedenle günümüz dünyasında işletmeler tarafından maliyet analizinin daha kapsamlı
ve detaylı yapılması bir zorunluluk haline gelmiştir.
Günümüz işletmelerinin büyük bir çoğunluğu, finansal yönetim sistemi olarak
geleneksel maliyetlendirme sistemini tercih etmektedirler. Ancak, geleneksel
maliyetlendirme yönteminin iş faaliyetlerinin maliyetlerini yeterince
incelememesinden dolayı, ürün ve hizmet maliyetlerini kesin olarak ortaya
çıkaramadığı düşünülmektedir. Buna ek olarak geleneksel maliyetlendirme sistemi
içerisinde teknolojik gelişmeler, haberleşme ve taşımacılıktaki yenilikler, kalite
anlayışı ve yönetim şekli ve uluslararası rekabet gibi yeni nesil kavramlar ve bunların
olası etkileri dikkate alınmadığı bilinmektedir. Özellikle bilgisayar sistemlerinin
gündelik hayata girmesi ile üretim ve hizmet anlayışındaki teknolojik gelişmeler
geleneksel maliyetlendirme sisteminden stratejik maliyetlendirme sistemlerine geçişi
zorunlu hale getirmiştir.
Stratejik maliyetlendirme sistemi, işletmelerin her bir maliyet unsurunu çok daha
detaylı bir şekilde incelemesine olanak sağlayan bir sistemdir. Stratejik
maliyetlendirme yöntemleri birçok konu ve alanda maliyetlendirme unsurları
açısından derinlemesine değerlendirmeler yapar. Bu ilgili maliyet unsurları içerisinde
ise taşımacılık hizmetleri/lojistik faaliyetler önemli bir yeri kapsamaktadır.
Küresel bir rekabet içerisinde olan işletmelerin ihtiyaç duydukları ham madde, ürün,
ekipman vb. pek çok ihtiyacın temin edilmesi noktasında en önemli aktörlerden birisi
denizyolu taşımacılığıdır. Dolayısıyla, denizyolu taşımacılığı küresel rekabetin ortaya
çıkartmış olduğu sıkı finansal yönetim anlayışından üstüne düşen payı almaktadır. Yük
sahibi işletmelerin finansal olarak en uygun gemi ile yüklerini taşıtma arayışı
içerisinde olmaları armatörleri ve/veya gemi işletmecilerini de sürdürülebilir bir
stratejik finansal yönetim sistemi kurmaya mecbur bırakmaktadır. Gemi işletmeciliği
firmalarının tesis edeceği finansal yönetim sistemlerin etkileri de denizyolu
taşımacılığın en önemli taşımacılık modu olması sebebi ile son derece hissedilir ve
büyük olacaktır.
Denizyolu taşımacılığı yapan işletmelerde, diğer sektörlerde olduğu gibi en çok
Geleneksel Maliyetlendirme Yöntemi ile maliyetlendirme işlemlerini
gerçekleştirmektedir. Ancak geleneksel yöntemin eksiklikleri ve yetersizlikler dikkate
alındığında denizyolu taşımacılığı içinde yeterli gelmeyeceği düşünülmektedir. Bu
nedenle bu tez çalışmasında, 1980'li yıllarda ortaya çıkan Faaliyet Tabanlı
Maliyetlendirme yöntemi ve 2000'li yıllarda ortaya çıkan Zaman Odaklı Faaliyet
Tabanlı Maliyetlendirme yöntemleri kullanılmıştır. Elde edilen sonuçların geleneksel
maliyetlendirme yöntemi sonuçları ile karşılaştırılması gerçekleştirilmiştir.
Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme yöntemi, bir hizmetin veya ürünün elde edilmesi için
yapılan işlemlerdeki faaliyet miktarlarına odaklanır. Aynı şekilde Zaman Odaklı
Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme yöntemi de faaliyetleri ve bu faaliyetler için geçen
süreleri de dikkate alır. Bu sayede farklı işlem miktarı gerektiren ürün veya hizmetlerin
daha doğru maliyetinin belirlenmesi sağlanır.
Stratejik bir yönetim anlayışı içinde olması gereken denizcilik sektörü yapısı gereği iş
yoğunluğu değişkenlik gösterebilen bir sektördür. Bu değişkenliklerin ve maliyetlerin
daha doğru hesaplanabilmesi ve kullanılan modellemeleri destekleyebilmesi adına bu
tez çalışmasında benzetim programından yararlanılmıştır. Bir gemi işletmeciliğinin 1
aylık sürede karşılaştığı durumları ve faaliyet miktarları gözlemlenerek benzetim
programına aktarılmıştır. Hazırlanan benzetim, daha doğru sonuç verebilmesi adına 60
aylık periyot ile tekrarlanmıştır. Bu sayede, işletmenin karşılaşabileceği olası farklı
yoğunlukların tespiti gerçekleştirilmiştir. Bu yoğunluklar; en az yoğunluk, ortalama
yoğunluk ve en fazla yoğunluk olarak çalışmada belirtilmiştir.
Elde edilen faaliyet miktarları öncelikle Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme yöntemi ile
maliyet hesabında kullanılmıştır. Olası farklı yoğunluktaki maliyetin belirlenmesi
gerçekleştirilmiştir. Daha sonra çalışmada kullanılan ikinci modelleme olan Zaman
Odaklı Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme yöntemi kullanılmıştır. Önceki modelde
kullanılan faaliyet miktarları için geçen sürenin hesaba katılması sağlanmıştır. Zaman
Odaklı Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme yönteminde ayrıca kullanılmayan süre
hesaplaması gerçekleştirilmiştir. En son olarak gemi işletmesinin geleneksel
maliyetlendirme yöntemi ile hesaplaması yapılmıştır.
En son olarak üç farklı maliyetlendirme yöntemi ile yapılan maliyet hesaplamalarının
karşılaştırılması yapılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, geleneksel maliyetlendirme
yönteminin diğer modellemelere göre daha fazla maliyet belirlediği görülmüştür.
Faaliyet tabanlı maliyetlendirme yöntemin de 5,470.19 Usd, yani toplam maliyetin
%0,68 aşağısında, zaman odaklı faaliyet tabanlı maliyetlendirme yönteminde ise
4,079.64 Usd, yani toplam maliyetin %0,51 aşağısında, fark olduğu görülmüştür.
Elde edilen bu sonuçlara göre işletmenin hedeflediğinden daha uyguna yüklemeyi
gerçekleştirdiği söylenebilmektedir. Ancak bu sonuçların bir diğer gerçeği de, toplam
yıllık maliyetlerin değişmediği göz önüne alındığında, işletme diğer yüklemelerinde
tahmin ettiği maliyetten daha fazla maliyete taşımaları gerçekleştirdiği söylenebilir.
Zaman odaklı faaliyet tabanlı maliyetlendirme yöntemi ile elde edilen bir diğer sonuç
ise çalışanların işe harcadıkları zamanların doğru tespit edilmesidir. Elde edilen
kullanılmayan kapasite rakamlarına göre işletmenin daha fazla gemi ile çalışmasına
imkân sağlayabilecek personele sahip olduğu görülmüştür. İşletmeye olası farklı
tavsiyeler verilmiştir.
Mali veriler dışında, bu tez çalışması ile denizcilik sektörünün daha rekabetçi
olabilmesi ve stratejik bir yönetime bürünebilmesi adına imkânların olduğu
gösterilmiştir. Literatürdeki diğer çalışmaların aksine tüm maliyetler aynı anda
değerlendirilmeye alınmış ve gelenekselin dışındaki modellemeler ile de işletmelerin
çalışabileceği gösterilmiştir. Akademik açıdan bakıldığında ise, modellemelere destek
olması adına benzetim programı kullanılmış ve olumlu sonuçlar verdiği görülmüştür.
Bu sayede deniz işletmeciliği literatürüne katkı sağladığı düşünülmektedir.

Abstract:
Regarding the effects of globalization, businesses are facing increasing competition
daily worldwide. To stay competitive, it is critical for them to implement a rigorous
and long-lasting financial management system. For this reason, conducting more
thorough and in-depth cost analyses has become essential for businesses in the modern
world.
The traditional costing method is still the preferred financial management system for
most modern businesses. However, it is believed that because the traditional costing
method does not sufficiently analyze the costs of business activities, it cannot
accurately reveal the costs of products and services. Furthermore, it is well known that
the traditional costing system does not account for new generation concepts like
technological advancements, innovations in communication and transportation,
quality understanding and management style, international competition, and their
potential effects. It is now essential to switch from traditional to strategic costing
systems due to the widespread use of computers in daily life and advancements in
technology that affect how production and services are understood.
A strategic costing system is one that enables companies to look more closely at each
cost component. In-depth analyses of costing components are made on a variety of
topics and domains using strategic costing methods. Among these relevant cost
elements, transportation services and logistics-related activities are two of the most
significant cost components.
One of the most significant players in meeting a variety of needs, including those for
raw materials, finished goods, and equipment that companies in the global economy
depend on, is maritime transportation. Therefore, maritime transportation benefits
from the stringent financial management guidelines brought about by intense
international competition. Shipowners and/or ship operators are required to set up a
sustainable strategic financial management system because cargo owners want to
transport their goods on the most financially viable ship. The financial management
systems that ship management companies will implement will have a significant and
highly noticeable impact, given that maritime transportation is the main method of
transportation.
Like in other industries, the traditional costing method is primarily used in the
operations of maritime transportation companies. Nonetheless, it is believed that the
traditional approach will not be adequate for maritime transportation, given its flaws
and shortcomings. Because of this, the 1980s-emerging Activity-Based Costing
method and the 2000s-emerging Time-Driven Activity-Based Costing method were
applied in this thesis study. The outcomes were contrasted with those of the traditional
costing approach.
The activity amounts in the operations performed to obtain a service or product are the
main focus of the activity-based costing method. The activities and the time spent on
them are also considered by the Time-Driven Activity-Based Costing method. This
guarantees a more precise estimation of the costs of goods or services that call for
various transaction amounts.
Because of its structure, the maritime industry, which needs a strategic management
approach, has a variable work intensity. A simulation program was used in this thesis
study to support the modeling used and to more precisely calculate these variations
and costs. The scenarios and activity levels that ship management encountered over
the course of a month were noted and added to the simulation program. To get more
accurate results, the prepared simulation was run again for a period of sixty months.
The various densities that the business might experience have been identified in this
manner. The study refers to these densities as the minimum, average, and maximum
densities.
The Activity-Based Costing method was primarily utilized to calculate costs using the
obtained activity amounts. The cost of potential variations in densities was calculated.
Next, the Time-Driven Activity-Based Costing method -the second modeling
technique used in the study—was applied. The duration of the activity amounts utilized
in the prior model has been considered. Unused time was also computed in the TimeDriven Activity-Based Costing method. Lastly, the traditional costing method was
employed to compute the ship operation.
Lastly, a comparison of cost estimates produced using three distinct costing techniques
was performed. The results showed that the traditional costing approach identified
more costs than alternative modeling techniques. It was found that the difference in
the activity-based costing method was 5,470.19 Usd, or 0.68% less than the total cost,
and that the difference in the time-driven activity-based costing method was 4,079.64
Usd, or 0.51% less than the total cost.
These findings suggest that the company exceeded its goals in terms of load
affordability. Nevertheless, an additional finding of these results is that, given the
constant annual total costs, it can be concluded that the company's transportation
expenses exceed the projected costs of other shipments.
An additional outcome of the time-driven activity-based costing approach is the
precise estimation of workers' work hours. Based on the figures for capacity that were
not utilized, it was observed that the company possessed employees who could
facilitate operations with multiple ships. Several recommendations have also been
made to the company.
This thesis study has demonstrated that, in addition to financial data, the maritime
industry has the potential to enhance its competitiveness and implement strategic
management. In contrast to other research in the literature, this study evaluated all
costs at the same time and demonstrated that non-traditional modeling can be used by
businesses. From an academic standpoint, modeling was supported by a simulation
program, and it was observed that this produced fruitful outcomes. It is believed to add
to the literature on maritime management in this way.
This thesis, briefly described above, consists of nine main headings. Under the first
main heading, the motivation required for the study, the purpose and scope of the
thesis, the limitations of the thesis, and the organization of the thesis are explained. A
literature review was carried out under the second main heading. First, a literature
review was mentioned, and then a literature review was conducted on the basis of
method. The study, which continued with a sectoral literature review, was concluded
with an evaluation of all literature findings.
Under the third main heading, maritime transportation, its importance and stakeholders
are mentioned. In the last title of the chapter, information about ship management,
which is the subject of the study, is given. In the fourth section, information about the
cost items encountered by ship operators has been prepared. Information is given about
the capital costs, operating costs, and navigation costs faced by ship operators.
In the fifth chapter, information about costing methods is given. First of all, while
information is given about the traditional costing methods, which have the widest
usage area, information is also given about why this costing method is incomplete.
Under the same main heading, activity-based costing and time-oriented activity-based
costing methods used in the study are mentioned. Information about the history, model
structure, and pros and cons of the two models used is given.
In the sixth main heading, the steps of the modeling used in the study are mentioned.
The application was carried out under the seventh main heading. First, activity-based
costing, then time-oriented activity-based costing, and finally the traditional costing
method were applied. In the eighth chapter, the obtained application results were
evaluated.
In the last main heading, the ninth main heading, the results are evaluated, and the
contributions of the study to both the academy and the industry are mentioned. At the
end of the study, suggestions for future studies are given.