Adıyaman yöresi Alevi Bektaşi kültürü çerçevesinde azizdede türbesi (Apaziz)'nin ve Zakirlik geleneğinin incelenmesi
Saint in the framework of Adıyaman region Alevi Bektashi cultureinvestigation of dede tomb (Apaziz) and the Zakir tradition
Yazar: LEYLA BOYRAZ
Danışman: DOÇ. DR. ÜNSAL DENİZ
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Müziği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Müzik = Music

Özet:
Anadolu coğrafyasında birçok kültür bir arada yaşamaktadır. Bu kültürler
arasında bulunun Alevi Bektaşi kültürü bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Bu
araştırma ile Alevi Bektaşi kültürünün açıklaması, ritüelleri, Adıyaman yöresine göre bu
kültürün tanımı, Adıyaman yöresinde bulunan ve önemli kişilik olarak görünen Aziz
Dede'nin türbesi ve bu türbede Aziz Dede anma törenlerinde yapılmakta olan müziksel
faaliyetler ortaya konulmaktadır.
Bu araştırmada literatür tarama ve kişisel görüşme yöntemi kullanılmaktadır.
Doküman ve kayıt incelemesi yapılarak konunun daha iyi özümsenmesi sağlanmıştır.
Yapılan görüşmeler gerekli izinler çerçevesinde ses kaydı ve video görüntüsü olarak
kayıt altına alınmıştır.
Alevi toplumu içerisinde bu toplumun ibadet şekli bulunmakta, bu ibadete cem
adı verilmektedir. Alevi toplumu ibadetlerini yerine getirirken bazı unsurları göz önüne
almaktadır. Cem ayinini yürütmekte olan kişiye dede adı verilmektedir. Dedeler cem
törenlerini başından sonuna kadar belli bir düzen içerisinde yürütmektedirler. Bu
törenler yapılırken cem geleneği içerisinde on iki hizmet bulunmaktadır. Zakirlik
geleneğinin de bu on iki hizmet içeresinde geçtiği görülmektedir.
Zakirler dedelerden sonra alevi toplumunda önemli görülen bir diğer kişilerdir.
Zakirler usta-çırak ilişkisi içerisinde kendilerini geliştirerek cem ayinlerinde bağlama
çalan kimseler olarak adlandırılmaktadır. Cem törenlerini dedeler ile birlikte bir düzen
içerisinde devam ettirdiği bilinmektedir.
Bu çalışma ile Adıyaman yöresinde bulunan Aziz dede türbesinde, Aziz Dede
adına yapılan anma törenlerine katılan ünlü Ozan, Âşık ve Zakirlerin müzikal
faaliyetleri ortaya koyulmaktadır. Yapılan görüşmeler sonucunda alevi kültüründeki beş
farklı deyişin Adıyaman yöresindeki icra farklılıkları ortaya koyularak analizleri
yapılmış ve kendilerine ait icra biçimleri notaya alınmıştır.
Anahtar Sözcükler: Kültür, Zakir, Türbe, Ritüel.

Abstract:
Many cultures live together in the geography of Anatolia. The Alevi Bektashi
culture, which is among these cultures, is the subject of this study. This research
presents the explanation of the Alevi Bektashi culture, its rituals, the definition of this
culture according to the Adıyaman region, the tomb of Aziz Dede, who is seen as an
important figure in the Adıyaman region, and the musical activities performed in the
commemoration ceremonies of Aziz Dede in this tomb.
Literature review and personal interview methods are used in this research.
Document and record review were conducted to ensure a better understanding of the
subject. The interviews were recorded as audio and video recordings within the
framework of the necessary permissions.
There is a form of worship in the Alevi society, this worship is called cem. The
Alevi society takes certain elements into consideration when performing their worship.
The person who performs the cem ceremony is called dede. Dedes perform the cem
ceremonies in a certain order from beginning to end. There are twelve services in the
cem tradition while performing these ceremonies. It is seen that the tradition of Zakir is
also included in these twelve services.
Zakirs are another important person in the Alevi society after the dedes. Zakirs
are called people who play the bağlama in the cem ceremonies by developing
themselves within the master-apprentice relationship. It is known that they continue the
cem ceremonies in an orderly manner with the dedes.
This study reveals the musical activities of famous Bards, Ashiks and Zakirs
who participated in the commemoration ceremonies held in the name of Aziz Dede at
the Aziz Dede tomb in the Adıyaman region. As a result of the interviews, the
differences in the performance of five different folk songs in the Alevi culture in the
Adıyaman region were revealed and their analysis was made and their own performance
styles were notated.
KeyWords: Culture, Zakir, Tomb, Riıtual.