Yetenek yönetimi sürecinde kullanılan yapay zekâ teknolojilerinin güvenilirlik sorunsalı: Örgütsel adalet üzerine bir araştırma
The problem of trustworthiness of artificial intelligence technologies used in talent management process: A study on organizational justice
Yazar: HARUN SIÇRAR
Danışman: PROF. DR. FATİH KARCIOĞLU
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations

Özet:
Yapay zekâ teknolojileri, günümüzde insanların başarılı oldukları pek çok alanda
uzmanlaşmaktadır ve sayısızca kolaylığı beraberinde getirmektedir. Şirketler bu
teknolojileri akıllı ürünler yaratmak, akıllı hizmetler sunmak ve iş süreçlerini akıllı hale
getirmek için kullanmaktadırlar. Bu amaçla yapay zekâ teknolojilerinin yetenek yönetimi
sürecinde kullanımı giderek artmaktadır. Yetenek yönetimi sürecinde bu teknolojiler idari
personelin iş yükünü azaltmaktadır. Şirketlere hız ve zaman kazandırmakta, yetenek
kazanımına ve doğru iş için doğru adayların belirlenmesine, çalışanların elde tutulmasına,
bağlılıklarının artırılmasına yardımcı olmaktadır. Fakat yapay zekâ teknolojilerinin
beraberinde getirmiş olduğu ve göz ardı edilen opaklık, veri gizliliği ve güvenliği etik gibi
zorlukları bulunmaktadır. En önemli zorluk ise yapay zekâ teknolojilerinin insanlara benzer
ön yargılara sahip olması, insanlara ayrımcılık yapması ve adaletsiz davranma
potansiyelinin olmasıdır. Yetenek yönetimi sürecinde kullanılan yapay zekâ teknolojilerinin
bu zorlukları, çalışanların tutum ve davranışlarını olumsuz etkilemektedir. Bu çalışmanın
amacı yetenek yönetimi sürecinde kullanılan yapay zekâ teknolojilerinin çalışanların adalet
algıları üzerindeki etkisini belirlemektir. Bu kapsamda İstanbul ve çevre illerde faaliyet
gösteren büyük ölçekli 52 şirkette 1666 çalışana anket uygulanarak veriler toplanmış,
araştırma modeli oluşturulmuştur. Modelin bağımlı değişkeni çalışanların örgütsel adalet
algıları iken bağımsız değişkenleri ise Avrupa Komisyonunun oluşturduğu Yapay Zekâ
Konusunda Üst Düzey Uzman Grubunun (AI HLEG) hazırladığı Güvenilir Yapay Zekâ için
Etik İlkeler (Ethics Guidelines for Trustworthy AI)" yönergesinde bulunan yedi
gereksinime ait alt bileşenlerdir. Bağımlı değişken üç kategorili ve sıralı ölçekli yapıda
olduğu için araştırmanın modeli ve hipotezleri Genelleştirilmiş Sıralı Lojistik Regresyon
analiziyle sınanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre yetenek yönetimi sürecinde kullanılan
yapay zekâ teknolojilerinin; temel haklar, insan etkinliği, saldırı ve güvenlik direnci, geri
dönüş planı, genel güvenlik, doğruluk, güvenilirlik tekrarlanabilirlik, gizlilik veri
koruması, verilerin kalitesi ile bütünlüğü, açıklanabilirlik, iletişim, haksız ön yargılardan
kaçınma, sürdürülebilir bir çevre dostu olma, toplum ve demokrasi, denetlenebilirlik ve
düzeltme yeteneği özelliklerine sahip olması durumunda çalışanların örgütsel adalet algıları
yükselmektedir.
Anahtar Kelimeler: Yapay Zekâ, Yetenek Yönetimi, Örgütsel Adalet, Güvenilir
Yapay Zekâ, Ön Yargı, Şeffaflık, Açıklanabilirlik, Hesap Verebilirlik

Abstract:
Artificial intelligence technologies are now specializing in many areas where humans
have excelled and bringing countless conveniences. Companies are using these technologies
to create smart products, offer smart services and make their business processes smart. For
this purpose, the use of artificial intelligence technologies in the talent management process
is increasing. In the talent management process, these technologies reduce the workload of
administrative staff, save speed and time, help talent acquisition and identify the right
candidates for the right job, and improve employee retention and engagement. However,
there are challenges that artificial intelligence technologies bring with them, such as
opacity, data privacy and security, and ethics. The most important challenge is that AI
technologies have the potential to have human-like biases, discriminate against people and
behave unfairly. These challenges of artificial intelligence technologies used in the talent
management process negatively affect the attitudes and behaviors of employees. The
purpose of this study is to determine the impact of artificial intelligence technologies used
in the talent management process on employees' perceptions of justice. In this context, data
were collected by applying a questionnaire to 1666 employees in 52 large-scale companies
operating in Istanbul and neighboring provinces and the research model was created. While
the dependent variable of the model is employees' perceptions of organizational justice, the
independent variables are the sub-components of the seven requirements in the Ethics
Guidelines for Trustworthy AI prepared by the High-Level Expert Group on Artificial
Intelligence (AI HLEG) of the European Commission. Since the dependent variable has a
three-category and ordinal scale structure, the model and hypotheses of the study were
tested with Generalized Ordered Logistic Regression analysis. According to the results
obtained, employees' perceptions of organizational justice increase if the artificial
intelligence technologies used in the talent management process have the following
features: fundamental rights, human agency, resilience to attack and security, fallback plan
and general safety, accuracy, reliability and reproducibility, respect for privacy and data
protection, quality and integrity of data, explainability, communication, unfair bias
avoidance, sustainable and environmentally friendly, society and democracy, auditability,
ability to redress.
Keywords: Artificial Intelligence, Talent Management, Organizational Justice,
Trustworthy Artificial Intelligence, Bias, Transparency, Explainability, Accountability