Ötekileştirme eğilimi açısından Anadolu imam hatip liseleri
Anatolian imam hatip high schools in terms of the otherization tendency
Yazar: RABİA YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN YILMAZ
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Din eğitimi = Religious education ; Din öğretimi = Religious teaching ; Ötekileşme = Otherisation ; Ötekilik = Otherness ; İmam hatip liseleri = İmam hatip high schools

Özet:
Araştırmada ötekileştirme eğilimini önlemeye yönelik Anadolu İmam Hatip Lisesinin müfredatı, ders kitapları, öğretmen ve öğrenci görüşleri incelenip değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel amacı, AİHL'de din eğitimi ve öğretiminin ötekileştirme eğilimini önlemedeki rolünü, nitel ve nicel yöntemlerle incelemektir. Bu amaç doğrultusunda hazırlanan araştırmanın ilk bölümünde çalışmanın problem durumu, amacı, önemi ve yöntemi anlatılmıştır.
Araştırmamanın "Ötekileştirme ve İslâm" adlı ikinci bölümünde öteki ve ötekileştirme kavramları açıklanmış, ötekileştirmenin yansıması olan ön yargı, dışlama, taassup, ayrımcılık, adaletsizlik gibi kavramlar açıklanmıştır. Ayrıca ötekileştirmenin farklı bir çeşidi olan ırkçılık, kültürel ayrımcılık, cinsiyet, din ve siyasî düşünce ayrımcılığı gibi kavramlar da analiz edilmiştir. Daha sonra İslâm'ın farklı dinlere, dinî anlayışlara ve ideolojilere bakışı irdelenmiş, İslâm'ın bu sosyolojik farklılıklar karşısında ötekileştirmeyi önleyici ilkeleri üzerinde durulmuştur. İslâm'da ötekinin bulunduğu ancak ötekileştirmenin olmadığı belirtilerek Müslümanlar arasındaki farklılıkların İslâm kardeşliğini zedeleyecek bir ayrışmaya neden olmaması gerektiği önemle vurgulanmıştır.  
Araştırmanın üçüncü bölümünde AİHL meslek derslerinin ötekileştirme eğilimini önleme düzeyi incelenmiştir. Ötekileştirme eğiliminin önlenmesi açısından AİHL meslek dersleri programı, ders kitapları, öğrenci tutumları ve öğretmen görüşleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Program ve ders kitapları nitel yöntemlerden içerik analizi yapılarak incelenmiş, öğretmen görüşlerinin tespiti için anket uygulanmıştır. Öğrencilerin tutumunun incelenmesi için de "Din öğretiminin ötekileştirme eğilimini önleme düzeyi" ölçeği geliştirilerek örneklem öğrenci grubuna uygulanmıştır. Ders kitaplarında yapılan içerik analizi sonucunda, en fazla bulgunun sosyal düzenin korunması temasına, en az bulgunun ise sosyal bütünleşme temasına ait olduğu görülmüştür. Temaların alt kategorileri incelendiğinde en fazla bulgunun adalet alt kategorisinde, en az bulgunun da hoşgörü alt kategorisinde bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca sınıf düzeyi arttıkça kitaplardaki ötekileştirme eğilimini önleme bulgularında artış olduğu görülmüştür. 
Araştırma sonucunda AİHL din öğretiminin ötekileştirme eğilimini önleme düzeyinin yeterli olduğu söylenebilir.  Ancak AİHL programının ve ders kitaplarının din içi ötekileştirme eğilimini önleme konusunda bazı iyileştirme çalışmalarının yapılması gerektiği önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Din eğitimi, Din öğretimi, Ötekileştirme Eğilimi, Anadolu İmam Hatip Lisesi.

Abstract:
In this research, the curriculum, textbooks, opinions and teachers of Anatolian Imam Hatip High School regarding the prevention of the tendency to marginalize were examined and evaluated. The main purpose of the study is to examine the role of religious education and teaching in preventing the marginalization tendency in the AİHL by qualitative and quantitative methods. With this purpose in mind, the problem situation, purpose, importance and method of the study are explained in the first part.
In the second part titles "Marginalization and Islam", the concepts of other and marginalization are explained, and concepts such as prejudice, exclusion, bigotry, discrimination, and injustice, which are the reflections of marginalization, are explained. In addition, concepts such as racism, cultural discrimination, gender, religion and political opinion discrimination, which comprise a different type of marginalization, have also been analyzed. Then, the view of Islam on different religions, religious understandings and ideologies were examined, and the principles of Islam to prevent marginalization against these sociological differences were emphasized. It was emphasized that there is the other in Islam but there is no marginalization, and that the differences between Muslims should not cause a separation that would harm the Islamic brotherhood.
In the third part of the study, the level of AİHL vocational courses in preventing the marginalization tendency was examined. In terms of preventing the tendency to marginalize, the program, textbooks, students 'attitudes and teachers' opinions of the AİHL vocational courses were determined. The curriculum and textbooks were analyzed through content analysis, one of the qualitative methods, and a questionnaire was applied to determine the teachers' views. In order to examine the students' attitudes, the scale of "Prevention of alienation tendency in religious education" was developed and applied to the sample student group. As a result of the content analysis of the textbooks, it was seen that most of the findings belonged to the theme of maintaining the social order, and the least to the social integration theme. When the sub-categories of the themes were examined, it was found that most of the findings were in the justice sub-category and the least was in the tolerance sub-category. In addition, as the grade level increases, it has been observed that there is an increase in the prevention of marginalization tendency in the books.
As a result of the research, it can be said that the level of preventing the marginalization tendency of the AİHL religious education is sufficient. However, it has been suggested that some improvement work should be done to prevent the intra-religious marginalization tendency of the AİHL program and textbooks.

Key Words: Religious Education, Religious Teaching, Marginalization Tendency, Anatolian Imam Hatip High Schools.