Çocuk hakları eğitimi programı'nın ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin çocuk hakları tutum ve farkındalıklarına etkisi
Effect of the children rights education program on 4th grade student's attitudes and awareness of children rights
Yazar: SEDA ÇARIKÇI
Danışman: DOÇ. DR. ZELİHA NURDAN BAYSAL
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Sınıf Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Eğitim = Education ; Eğitim etkinliği = Effectiveness of training ; Eğitim programları = Education programs ; Farkındalık = Awareness ; Sosyal bilgiler = Social studies ; Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education ; Çocuk hakları = Children's rights ; İlkokul öğrencileri = Primary school students

Özet:
Bu araştırmanın amacı; ilkokul 4. sınıf Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nda yer alan çocuk haklarına ilişkin kazanımlara yönelik hazırlanan Çocuk Hakları Eğitimi Programı'nın (ÇOHEP) ilkokul 4. Sınıf öğrencilerinin çocuk hakları tutumlarına ve çocuk hakları farkındalıklarına etkisinin incelenmesi ve ÇOHEP kapsamında uygulanan etkinliklerin öngörülen kazanımları öğrencilere kazandırma durumunun belirlenmesidir.
Araştırmanın temel amacına yönelik olarak aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır:
•	ÇOHEP uygulamasının öğrencilerin çocuk hakları tutum düzeylerine olumlu etkisi var mıdır?
•	ÇOHEP uygulamasının öğrencilerin çocuk hakları farkındalık düzeylerine olumlu etkisi var mıdır?
•	ÇOHEP kapsamında uygulanan etkinliklerin öngörülen kazanımları öğrencilere kazandırma durumu nedir/nasıldır?
•	Katılımcı öğrencilerin ÇOHEP uygulaması hakkında görüşleri nelerdir?
Araştırmada nitel ve nicel veri toplama yöntemleri birlikte kullanılarak araştırma sonuçları bütünleştirildiği için karma yöntem desenlerinden paralel karma yöntem kullanılmıştır. Çalışmanın nicel boyutunda deneysel desenlerden ön test son test kontrol gruplu model, nitel boyutunda ise eylem araştırması ve odak grup görüşmesi kullanılmıştır. Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı incelenerek çocuk hakları ile ilgili kazanımlar belirlenmiş ve aktif öğrenme yöntemleri, oyun ve drama etkinliklerinden de faydalanılarak çocuk haklarının etkin bir şekilde öğretilmesini amaçlayan ÇOHEP hazırlanmıştır. Beş kazanım ve 22 etkinlikten oluşan bir program olan ÇOHEP, 13 hafta boyunca Sosyal Bilgiler dersinde haftada iki ders saati olmak üzere toplam 26 ders saatinde uygulanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2015–2016 eğitim-öğretim yılında İstanbul ili Pendik ilçesindeki bir devlet ilkokulunda 4. sınıfa devam eden 42 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmada örneklem seçiminde nicel boyutta kolay ulaşılabilir durum örneklemesi, nitel boyutta ise amaçlı örneklem ve odak grup görüşmesinde de ölçüt örneklem yöntemlerinden faydalanılmıştır. Nicel boyutta veri toplama aracı olarak Kepenekçi (2006) tarafından geliştirilen "Çocuk Haklarına İlişkin Tutum Ölçeği", Uçuş (2011) tarafından geliştirilen "İlköğretim Öğrencileri için Çocuk Hakları Farkındalık Ölçeği" kullanılırken nitel boyutta öğrenci ve araştırmacı günlükleri, ÇOHEP çalışma kağıtları, kamera kayıtları ve belirlenen öğrencilerle yapılan odak grup görüşmesi kullanılmıştır. Nicel veri toplama araçları ile elde edilen veriler SPSS programı kullanılarak Mann Whitney U ve Wilcoxon testleri ile; nitel veri toplama araçlarından elde edilen veriler ise içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Araştırma bulguları incelendiğinde; ÇOHEP uygulamasının öğrencilerin çocuk haklarına yönelik tutum ve farkındalık düzeylerinde ve çocuk hakları bilgisinde olumlu yönde artış sağladığı tespit edilmiştir. Ayrıca Çocuk Hakları Sözleşmesi'nde yer alan maddeleri öğrendikleri, bu hakların önemini ve gerekliliğini kavradıkları görülmüştür. Bireysel farklılıkları tanıyıp kabul etmenin insan ve çocuk haklarına saygılı yaşama açısından da önemli olduğunu ve bir kimliğe sahip olmanın kişinin en doğal hakkı olduğunu öğrenmişlerdir. Kişilerin duygu ve düşüncelerini istediği şekilde açıklama hakkı olduğunu kavradıkları ve her çocuğun ve her bireyin kendi düşüncesini geliştirme ve ifade etme hakkı olduğunu, bu duruma saygı duyulması gerektiğini öğrenmişler; boş zamanlarını değerlendirebilmeleri, kendilerini geliştirebilmeleri için katılacağı eğitsel ve sosyal etkinlikleri seçme hakları olduğunu kavramışlardır. Ayrıca ÇOHEP süresince heyecanlandıklarını, eğlendiklerini, mutlu hissettiklerini ve sürecin verimli geçtiğini söyledikleri; ÇOHEP boyunca kendi çocuk haklarını ve yakınlaşıp birbirlerinin özelliklerini öğrendikleri; 18 yaşına kadar herkesin çocuk sayıldığını kavradıkları ve en fazla yaşama ve eğitim hakkından bahsettikleri görülmüştür. Ayrıca engellilerin yaşamı konusunda fikir sahibi oldukları, duygu ve düşüncelere saygılı olmayı öğrendikleri ve hakların yasalarla korunması gerektiğini söyledikleri tespit edilmiştir. Ayrıca Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin okulda kurslarla, derslerde etkinlikler yaparak ve çocuk hakları ile ilgili kitaplar okunarak öğretilmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Bu bulgular ışığında çocuk hakları eğitiminin iyileştirilmesi için uygulayıcılara ve araştırmacılara çeşitli önerilerde bulunulmuştur. 

Anahtar Kelimeler: Çocuk hakları eğitimi, Çocuk hakları eğitim programı, ilkokul 4. Sınıf, tutum, farkındalık.

Abstract:
This research aimed to examine the effect of the Children's Rights Education Program (CHREP) developed for the learning outcomes regarding the children's rights in the primary school 4th-Grade Social Studies Curriculum and to identify the circumstances of the predicted learning outcomes of the activities that is applied to students within this program. According to this main purpose of the research, answers were sought to the following questions:
•	Does the implementation of CHREP have any positive effects on students' towards children rights attitudes levels?
•	Does the implementation of CHREP have any positive effects on students' towards children rights awareness levels?
•	What is the circumstances of the predicted learning outcomes of the activities that is applied to students within the CHREP?
•	What are the participating student opinions on the CHREP implementation?
As the research results were combined using the qualitative and quantitative data collection methods, parallel mixed method of mixed designs was utilized in the research. The pretest-posttest control group design of experimental methods was used in the quantitative part of the study while the qualitative part utilized the action research and focus group interview. The Social Studies Curriculum was examined to identify attainments related to children's rights, and active learning methods, game and drama activities were utilized to prepare CHREP which aims the efficient teaching of children's rights. Composed of five learning outcomes and 22 activities, CHREP was implemented in the Social Studies course for 13 weeks for two class hours a week (in 26 class hours in total). The study group consisted of 42 students attending the 4th grade in a public primary school in Pendik district of İstanbul province in the academic year of 2015-2016. Convenient sampling method was used to select the cases in quantitative part of research. Purposive sampling method and criterion sampling method was used to select the cases in qualitative part of research. As data collection instruments, the study utilized the "Questionnaire for Measuring Attitudes towards Children's Rights" developed by Kepenekçi (2006), "Awareness of Children's Rights Scale for Elementary Students" developed by Uçuş (2011) as well as student and research logs, CHREP worksheets, voice records and the focus group interview performed with different students. The data obtained with the quantitative data collection instruments were analyzed using SPSS software with Mann Whitney U ve Wilcoxon tests and the data obtained with the qualitative data collection instruments were analyzed with the content analysis method. According to the research findings, the implementation of CHREP led to a positive increase in students attitude and awareness levels of children's rights and their knowledge of children's rights. In addition, it was observed that they learned the articles of the Convention on the Rights of the Child and that they comprehended the importance and necessity of these rights. They learned that recognizing individual differences is also important in terms of being respectful to human and children's rights and that having an identity is the most natural right of the person. They learned that individuals have right to express their own emotions and thoughts in whichever way they want and that each child and individual has the right to develop and express their own thoughts and that it is something to be respected, and they understood that they have right to choose educational and social activities in which they will participate to make use of their pastime and improve themselves. Moreover, they stated that they were excited, had fun and felt happy during the CHREP and that the program was efficient, and it was observed that they learned their own children's rights and got closer to each other and found out about each other's characteristics during the CHREP, that they comprehended that everyone is considered a child until the age of 18 and that they mentioned about the right to life and education the most. It was also found that they gained insight of the life of the disabled, learned to respect others' emotions and thoughts and said that rights must be protected by laws. They also stated that the Convention on the Rights of the Child should be taught in the school in courses, by carrying activities in lessons and reading books on children's rights. In the light of these findings, various recommendations were made to the practitioners and researchers to improve children's rights education. 
Key Words: Children Rights Education, Children Rights Education Program, primary school 4th grade, attitude, awareness.