Âşık Dertli Divani'nin tasavvuf konulu şiirlerinde yapı ve izlek
Structure and theme in Âşık Dertli Divani's poems on sufism
Yazar: GÜLDANE SORAN
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN ALTINKAYNAK
Ardahan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Alevilik = Alawiism ; Aşıklar(Aşıklık geleneği) = Minstrel tradition ; Batıni = Esoteric ; Tasavvuf = Mystic ; Tema = Theme ; Türk halk şiiri = Turkish folk poetry ; Yapısal çözümleme =   ; Zahiri = Zahiri ; Şanlıurfa-Kısas = Şanlıurfa-Kısas

Özet:
Türkiye'de âşıklık geleneğinin yoğun olarak sürdürüldüğü yerlerden olan 
Şanlıurfa'nın Kısas Mahallesi bu anlamda çok önemli âşıklar yetiştirmiştir. Kısas 
Mahallesi'nde doğmuş ve günümüzde âşıklık geleneğini halen devam ettiren âşıklardan 
biri de asıl adı Veli Aykut olan Dertli Divani'dir. Saz ve söz şairi olan Dertli Divani, 
ozanlığın vermiş olduğu çalıp söyleme geleneği ile yeni eserler ortaya koymuş olmasının 
yanı sıra, derlemeci ve besteci özelliği ile de Türk halk müziğine katkı sağlamıştır. Âşık, 
2010 yılında UNESCO tarafından "Âşıklık ve Zakirlik" alanında 'Yaşayan İnsan 
Hazinesi' ödülüne layık görülmüştür. Günümüz âşık edebiyatı alanında giderek azalan 
âşıkların yerinin doldurulması, âşıklık geleneğinin unutulmaması adına çaba veren Âşık 
Dertli Divani çeşitli yerlerde ve zamanlarda çalışmalar yürütmekte, düzenlenen konferans 
ve dinletilere katılmaktadır. Yine bu doğrultuda 2012 yılında Türkiye'de ve yurtdışında 
başlattığı "Mekteb-i İrfan Sohbetleri" ile âşıklık geleneğine ait bilgi, birikimini geniş 
kitlelere ulaştırmaya çalışmış ve bu topluluk sayesinde binlerce insana ulaşmıştır. Türk 
halk müziğinin tanıtılması ve yaşatılması hususunda etkin rol almış olan Divani'nin, 
halen bu hedef doğrultusunda büyük emek ve çaba sarf ettiği görülmektedir. Âşık Dertli 
Divani, sade türkçesi, samimi üslubuyla ve kendine has edasıyla âşıklık geleneğinin XXI. 
yüzyıldaki önemli temsilcilerindendir. Hakkında daha önce ciddi bir inceleme 
yapılmamış olan Dertli Divani âşıklık geleneği içerisinde kendisine önemli bir konum 
kazandırmış otodidakt bir âşıktır. Başlattığımız bu çalışmada onun eserleri (toplamda 7 
albüm ve çeşitli dergi ve makalelerde yayımlanmış şiirler) hem izlek (tema) olarak hem 
vermek istediği ana mesajlar ve aynı zamanda yapısal analizleri de yapılarak sunulmuştur.
Âşığın son çıkardığı tekli çalışma (Unutma Halkım) da tez konusuna dâhil edilmiştir. Tez 
çalışmamız, altı bölüm halinde ele alınmıştır. Birinci bölümde saha araştırmasının 
tanıtılmasıyla başlayıp Dertli Divani'nin doğduğu yer olan Kısas köyü çeşitli yönleriyle 
tanıtılmıştır. İkinci bölüm âşığın hayatı, sanatı ve eserlerine ayrılmış olup bu bölümde
âşığın doğumu, çocukluğu, eğitimi, gençliği ve ailesi hakkında bilgilere yer verilmiştir. 
Üçüncü bölümde âşığın bağlı olduğu Alevi inancı doğrultusunda Aleviliğin ne olduğu
tanımlanmış, Kısas Mahallesi'nde Alevi inanç geleneğinin üzerinde durulmuştur. 
Dördüncü bölümde Dertli Divani'nin şiirlerinde tasavvufi temaların tespiti yapılarak
bâtınilik-zahirilik felsefesi çerçevesinde incelenmiştir. Beşinci bölümde âşığın şiirlerinde 
kullandığı dil ve üslup incelenmiş olup altıncı ve son bölümde ise âşığın şiirleri yapısı 
yönünden incelenip tahlil edilmiştir. Genel olarak metin çalışması yapılan bu tezin odak 
noktası âşığın şiirlerinin felsefi açıdan yorumlanması, kendi poetik bakış açısının ne 
olduğunun belirlenmesi, ilhamını ve bilgi birikimini kullanarak ürettiği şiirlerinde 
tasavvufi temaların neler olduğu ve buna bağlı alt unsurları tespit etmektir. Tezin sonunda 
kendisiyle yapılmış olan röportaj metni ve albümlerinin içeriği ek halinde sunulmuştur.

Abstract:
Kısas District of Şanlıurfa, which is one of the places where the minstrel tradition 
is intensely maintained in Turkey, has raised very important minstrels in this sense. One 
of the minstrels who was born in Kısas neighborhood and still continues the tradition of 
minstrelsy today is Dertli Divani, whose real name is Veli Aykut. Dertli Divani, an 
instrumental and spoken word poet, not only created new works with the tradition of 
playing and singing as a bard, but also contributed to Turkish Folk Music as a compiler 
and composer. Minstrel was awarded the "Living Human Treasure" award by UNESCO 
in the field of Minstrelsy and Chanting in 2010. Ashik Dertli Divani, who strives to fill 
the place of the decreasing number of minstrels in today's minstrel literature and to ensure 
that the minstrel tradition is not forgotten, carries out studies in various places and times, 
and participates in conferences and concerts. In this direction, he tried to convey the 
knowledge and experience of the minstrelsy tradition to large masses with the "Mekteb-i 
İrfan Conversations" he started in Turkey and abroad in 2012, and thanks to this 
community, he reached thousands of people. It is seen that Divani, who has played an 
active role in promoting and keeping Turkish Folk Music alive, still makes great efforts 
towards this goal. Ashik Dertli Divani, with its simple Turkish, sincere style and unique 
style, is a part of the XXI tradition of minstrelsy. He is one of the important 
representatives of the century. Dertli Divani, who has not been seriously studied before, 
is an autodidact minstrel who has gained an important position for himself within the 
minstrelsy tradition. In this study we have initiated, her works (7 albums in total and 
poems published in various magazines and articles) are presented both as a theme and the 
main messages she wants to give, and also by structural analysis. Minstrel's latest single 
work (Don't Forget My People) is also included in the thesis topic. Our thesis study is 
discussed in six chapters. In the first chapter, starting with the introduction of the field 
research, the village of Kısas, the birthplace of Dertli Divani, is introduced in various 
aspects. The second chapter is devoted to the life, art and works of the minstrel, and in 
this section, information about the minstrel's birth, childhood, education, youth and
family is included. In the third chapter, what Alevism is is defined in line with the Alevi 
belief to which the minstrel adheres, and the Alevi belief tradition in Kısas neighborhood 
is emphasized. In the fourth chapter, Sufi themes in Dertli Divani's poems were identified 
and examined within the framework of esoteric-exoteric philosophy. In the fifth chapter, 
the language and style used by the minstrel in her poems were examined, and in the sixth 
and last chapter, the poet's poems were examined and analyzed in terms of their structure. 
The focus of this thesis, which is generally a text study, is to interpret the poet's poems 
from a philosophical perspective, to determine what his own poetic perspective is, to 
identify the Sufi themes and related sub-elements in the poems he produced using his 
inspiration and knowledge. At the end of the thesis, the text of the interview with him and 
the content of his albums are presented as an appendix.