19. yüzyıl Osmanlı İstanbul mimarlığında dökme demir ve çeliğin kullanımı
Use of cast iron and stell in 19th century Ottoman Istanbul architecture
Yazar: BEYZANUR TAN
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
19. yüzyılda Osmanlı mimarlığında yeni malzeme ve tekniklerin uygulanışı ile ilgili literatürde çalışmalar ve araştırmalar mevcuttur. Ancak yeni yapım teknolojileri ile inşa edilmiş 19. yüzyılın uluslararası dünya fuarlarında yapılan geçici çelik yapılar, 19. yüzyılda endüstriyel cam kullanımı, saray bahçelerindeki seralar, bahçe düzenlemelerinde kullanılan kapılar ve Sveti Stefan Kilisesi gibi sınırlı örnekleri içeren bu çalışmalar yeni malzemeler ile inşa edilen Osmanlı yapılarının (demir yolu, istasyon ve gar binaları, iş hanları, vakıf apartmanları, fabrika-ı hümayunlar vb.) genel bir tipolojisini oluşturmamaktadır.
19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı dünyasına açıldığı merkezi otoritenin artırılması yönünde devlet yapısında radikal değişimlerin hız kazandığı kritik bir dönem olmuştur. Endüstri Devrimi'nin getirdiği yeni yapım malzemeleri ve teknikleri ile daha önce örneği bulunmayan yeni yapı türleri ortaya çıkmıştır. Sanayinin gelişimiyle Avrupa'da; mimarlıkta cam, demir ve çeliğin beraber kullanım potansiyelleri 1851 Londra Uluslararası Sergisi'nin ikonik yapısı Kristal Saray ile tüm dünyaya duyurulmuştur. Aynı zamanda Osmanlı mimarlığında da dökme demir, çelik ve camın kullanıldığı geçici ve kalıcı yapılar oluşmuştur. Demir yollarının inşasıyla başlayan bu süreç diğer yapı türleriyle de devam etmiştir. Bu çalışmada Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda İstanbul'da dökme demir ve çeliğin yapıda kullanımı araştırılmak istenmiştir. Var olan literatür bilgileri ışığında dönemin bilgi ve belgelerine dayanarak çelik ve dökme demir malzemesinin hangi yapılarda kullanıldıklarının ortaya çıkarılması ve bunların derlenmesi hedeflenmektedir. Bu kapsamda 19. yüzyılda İstanbul'daki saraylar ve saray bahçeleri (seralar, limonluklar, kış bahçeleri); fuar binaları; fabrika-ı hümayunlar (karhane-i amire); taklar ve tribünler, demir yolu binaları (istasyon, gar ve cer yapıları); hanlar, pasajlar ve apartmanlar incelenmiş; her birinden önemli bulunanlar örneklenmiştir. Söz konusu dönemde dökme demir, çelik, betonarme yapı malzemelerinin kullanıldığı yapıların tümünü ele alan ve tipolojiler oluşturan kapsamlı bir çalışmaya rast gelinmemiştir. Elbette bu çalışma bütün bu noksanlıkları gidermek iddiasında da değildir. Fakat 19. yüzyılın demir-çelik yapılarının tipolojik olarak örnekleriyle beraber bütününü görmeyi amaçlayan bu çalışma, ileriki çalışmalar adına kapsamlı ve değerli bir kaynak olmak iddiasını taşımaktadır.

Abstract:
In the 19th century, there are studies and researches in the literature on the application of new materials and techniques in Ottoman architecture. However, these studies, which include limited examples such as temporary steel structures built in the international world fairs of the 19th century, the use of industrial glass in the 19th century, greenhouses in palace gardens, gates used in garden arrangements and Sveti Stefan Church built with new construction technologies, do not constitute a general typology of Ottoman buildings built with new materials (railway, station and station buildings, business inns, foundation apartments, factories, etc.).
The 19th century was a critical period in which the Ottoman Empire opened up to the Western world and radical changes in the state structure accelerated in the direction of increasing central authority. The new construction materials and techniques brought by the Industrial Revolution led to the emergence of new building types that had no precedent before. With the development of industry in Europe, the potentials of using glass, iron and steel together in architecture were announced to the whole world with the Crystal Palace, the iconic structure of the 1851 London International Exhibition. At the same time, temporary and permanent structures using cast iron, steel and glass were formed in Ottoman architecture. This process, which started with the construction of railway lines, continued with other building types. In this study, it is aimed to investigate the use of cast iron and steel in the buildings of the Ottoman Empire in Istanbul in the 19th century. In the light of the existing literature, it is aimed to reveal and compile the structures in which steel and cast iron materials were used based on the information and documents of the period. In this context, palaces and palace gardens (greenhouses, orangeries, orangeries, winter gardens); fair buildings; factories (karhane-i amire); cabins and tribunes; railway buildings (stations, railway stations and traction structures); inns, passages and apartment buildings in Istanbul in the 19th century were analysed and the important ones from each were sampled. There is no comprehensive study that deals with all the buildings in which cast iron, steel and reinforced concrete building materials were used in the period in question and creates typologies. Of course, this study does not claim to eliminate all these deficiencies. However, this study, which aims to see the whole of the iron and steel buildings of the 19th century typologically together with their examples, claims to be a comprehensive and valuable source for future studies.