Osmanlılarda XVIII. yüzyılda balistik çalışmaları
Ballistics studies in the 18th century Ottoman empire
Yazar: VURAL BAŞARAN
Danışman: PROF. DR. MELEK DOSAY GÖKDOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Bilim Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Tarih = History
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Askeri faaliyetler = Military activities ; Askeri teşkilat = Military organization ; Balistik = Ballistics ; Bilimsel araştırmalar = Scientific researchs ; Dönüşüm = Transformation ; Mühendislik = Engineering ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history

Özet:
1950'lerde tarihçiler, Erken Modern Dönem olarak adlandırılan tarihsel
süreçte askeri strateji ve teknolojilerde gerçekleşen dönüşümleri açıklamak için askeri
devrim kuramını ortaya atmışlardır. O günden beri süren tartışmalar bu teze katkı ve
eleştirilerle devam etmiştir. Tarihçilerin eksik bıraktığı bir nokta olan kuramsal fizik ve
matematikteki gelişmeleri kuramın içine yerleştirme görevi bilim tarihçilerine
düşmüştür. Bu sahada yapılan çalışmalar sonucunda balistik alanındaki gelişmelerin
askeri devrim tezine yerleştirilmesi gerektiğini bildiren görüşler ortaya atılmıştır.
Balistik devriminin gerçekleştiği XVIII. yüzyıl, Osmanlılarda dönüşümün
başladığı süreç olarak karşımıza çıkmaktadır. Savaşlardaki yenilgilerin sonucunda
Osmanlı düşünürleri ve bürokratları, Avrupa'da gerçekleşen askeri gelişmelerin
takibinde öncü olmuşlardır. Batı'da gerçekleşen bilimsel devrimin önemli bir ayağı olan
Galileocu hareket kuramları ilk olarak bu bürokratlar aracılığıyla Osmanlılara
tanıtılmıştır. Bunun sonucu olarak geometrik ispatlar, logaritma gibi mühendislerin ve
askerlerin sahada kullanabilecekleri matematiksel araçlar tanıtılmaya çalışılmıştır.
Bununla beraber deneyin de önemi fark edilmiştir. Yine bu yüzyılda Avrupa tarzı eğitim
kurumları olan Mühendishâneler açılarak ordunun mühendis ihtiyacı giderilmeye
çalışılmıştır.
Bu dönem bir 'bocalama dönemi' olarak daha fazla dikkat edilmesi gereken
bir dönemdir. Bu dönemde bürokratlar yaptıkları çalışmalar sonucunda medreseli
ulemanın yerine geçmeye başlamıştır.

Abstract:
In 1950's, historians put forth the military revolution hypothesis in order to
explain the transformation of military strategies and technology in the so called early
modern period. Until today, discussions on the issue continue to make contributions or
criticize the military revolution hypothesis. What is left incomplete by historians is to
link up the hypothesis with developments of theoretical physics and mathematics which,
however, is considered by science historians. As a result, studies done in this field
reveal the fact that developments in ballistics should be taken into account in the
context of the military revolution hypothesis.
In the 18th century, where the ballistic revolution takes place, the Ottoman
Empire begins to transform and Ottoman thinkers and bureaucrats for the first time
follow the advances in military technology in Europe in consequence of the defeats
against western countries. Beside the Galileo's theories of movement, which are
momentous for the scientific revolution, mathematical tools such as geometrical proofs
and logarithm which can be used by engineers and solders in the field are introduced by
these bureaucrats to the Ottoman society. Moreover, the crucial role of experiment is
realized and western-style educational institutions for engineers are established to
supply the need for engineers in the Ottoman army.
As a 'staggering period', more attention should be paid to this period and
regarding the works of bureaucrats (or officials) and their impacts one could notice that
the ulema – i.e., muslim theologians and scholars – are taken over by bureaucrats (or
officials).