Eğitsel hiper ortamlarda metaforik arayüzlerin bilişim teknolojileri öğretmen adaylarının gezinim performansına etkileri
Effects of metaphorical interfaces on information technologies teacher candidates? navigation performances in educational hypermedia
Yazar: MEHMET FIRAT
Danışman: YRD. DOÇ. DR. IŞIL KABAKÇI YURDAKUL
Anadolu Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Aday öğretmenler = Candidate teachers ; Arayüz tasarımı = Interface design ; Arayüz özellikleri = Interface properties ; Arayüzler = Interfaces ; Bilişim teknolojileri dersi = Information technology course ; Bilişsel yüklenme = Cognitive load ; Bölünmüş dikkat = Divided attention ; Dikkat = Attention ; Elektronik memnuniyet = Elektronic satisfaction ; Hipermedya = Hypermedia ; Metafor = Metaphor ; Motivasyon = Motivation ; Performans = Performance

Özet:
Hiper ortamların öğrenen kontrollü yapısı öğretim için sağladığı en önemli üstünlüklerden biri olarak görülmektedir. Ancak hiper ortamların öğrenenlere sunduğu bu esneklik beraberinde kaybolma, aşırı bilişsel yüklenme, dikkat bölünmesi ve zaman kaybı gibi gezinim problemlerini de ortaya çıkarmıştır. Bu noktada öğrenenlerin bu problemlerle başa çıkabilmesi için yeni ve karmaşık bir kavram, sistem veya modelin anlaşılmasında ipuçları sağlayabilen yapılar olarak metaforlardan oluşturulan metaforik arayüzlerden yararlanılabileceği düşünülmektedir. Bu bağlamda araştırmada, metaforik arayüzlerin Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının eğitsel hiper ortamlardaki gezinim performansına etkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır.Nitel ve nicel verilerin bir arada toplandığı bu araştırma karma yöntem araştırması olarak desenlenmiştir. Araştırmanın nitel boyutunda fenomenoloji nicel boyutunda ise gerçek deneme modellerinden son-test kontrol gruplu modelden yararlanılmıştır. Araştırmanın katılımcılarını 2011-2012 öğretim yılının bahar döneminde Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve Öğretim Teknoloji Eğitimi Bölümü 2. ve 4. sınıfta öğrenim gören 76 Bilişim Teknolojileri öğretmen adayı oluşturmaktadır. Verilerinin toplanmasında araştırma kapsamında geliştirilen ve iç tutarlılık katsayısı ?=.90 olan Hiper Ortamlarda Gezinim Performansı Ölçeğiyle birlikte gözlem ve odak grup görüşmesinden yararlanılmıştır. Araştırma kapsamında toplanan nicel verilerin analizinde bağımsız iki örneklem t-testi, tek yönlü ANOVA ve iki yönlü ANOVA testleriyle birlikte yüzde (%), ortalama (X), frekans (f) gibi betimsel istatistiklerden yararlanılmıştır. Elde edilen nitel verilerin analizinde ise betimsel içerik analizi ve tematik analizden yararlanılmıştır.Araştırmadan elde edilen verilerin analizi sonucunda, metaforik arayüzlerin Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının gezinim performansı üzerinde ?yüksek? düzeyde anlamlı bir etkiye sahip olduğu görülmüştür (?2=.16). Metaforik arayüze sahip eğitsel hiper ortamlarda verilen görevleri yerine getiren 2. ve 4. sınıf Bilişim Teknolojileri öğretmen adayları metaforik olmayan arayüzde verilen görevleri yerine getiren öğretmen adaylarından daha yüksek gezinim performansı göstermişlerdir. Cinsiyet, internet kullanım sıklığı ve internet kullanım yeterliği gibi bağımsız değişkenlerin ise Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının eğitsel hiper ortamlardaki gezinim performansı üzerinde yeterli etkiye sahip olmadığı belirlenmiştir. Bununla birlikte 2. sınıf Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının ortama ilişkin daha az hareket ve davranışlarda bulunup gezinim yollarını kısa tutarak zayıf gezinim stilini yansıttıkları, 4. sınıf Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının ise daha uzun sürede ve ortama ilişkin daha fazla hareket ve davranışlarda bulunarak yorucu gezinim stilini yansıttıkları belirlenmiştir.Araştırmada elde edilen diğer bir sonuca göre eğitsel hiper ortamlarda gezinim performansının Bilişim Teknolojileri öğretmen adayları tarafından gezinilen ortamın tasarımı, içerik yapısı, niteliği ve güvenirliğinden etkilenen; hız, doğruluk, çaba, motivasyon ve memnuniyet değişkenlerinin bir bütünü olarak algılandığı sonucuna varılmıştır. Ayrıca Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının sıklıkla kullandıkları eğitsel hiper ortamlarda ortamın karmaşıklığı ve yönlendirme eksikliğinden dolayı aşırı bilişsel yüklenme ve kaybolma problemleriyle karşılaştıkları sonucuna varılmıştır. Karşılaşılan bu durumun ise Bilişim Teknolojileri öğretmen adaylarının istenilen bilgiye ulaşmaktan vazgeçmesiyle sonuçlanabildiği görülmüştür. Araştırmadan elde edilen sonuçlara dayalı olarak uygulamaya ve gelecekte yapılabilecek araştırmalara yönelik öneriler sunulmuştur.

Abstract:
The learner-controlled structure of hypermedia is considered to be one of the most important strengths provided for education. However, this flexibility provided by hypermedia for learners brings about such navigation problems as disorientation, cognitive overload, distraction and loss of time. In this respect, in order for learners to cope with these problems, it is important to use metaphorical interfaces made up of metaphors as structures that provide clues to understand a new and complex concept, system or model. Thus, in the study, the purpose was to determine the effects of metaphorical interfaces on Information Technologies teacher candidates? navigation performances in educational hypermedia.This study gathering qualitative and quantitative data was designed as a mixed method research. For the qualitative dimension of the study, phenomenology was used, while the post-test control group model, one of real experimental models, was used for the quantitative dimension of the study. The participants of the study were 76 2nd grade and 4th grade Information Technologies teacher candidates attending the department of Computer and Instructional Technologies at the Education Faculty of Anadolu University in the Spring Term of the academic year of 2011-2012. In order to collect the data, the observation technique, focus-group interviews and the Hypermedia Navigation Performance Scale developed within the scope of the study ? whose internal coefficient was found as ?=.90 ? were applied. For the analysis of the quantitative data collected in the study, independent two-sample t test, one-way ANOVA and two-way ANOVA as well as such descriptive statistics as percentages (%), mean scores (X), frequencies (f) were used. As for the analysis of the qualitative data obtained, descriptive content analysis and thematic analysis were run.As a result of the analyses of the data obtained in the study, it was seen that the metaphorical interfaces had a high level of significant influence on the teacher candidates? navigation performances (?2=.16). The 2nd grade and 4th grade Information Technology teacher candidates carrying out the tasks in educational hypermedia which had a metaphorical interface demonstrated a higher level of performance than the teacher candidates carrying out the assigned tasks via a non-metaphorical interface. It was also revealed that such independent variables as experience, Internet use frequency and Internet efficacy did not have enough influence on the Information Technologies teacher candidates? navigation performances in educational hypermedia. In addition, it was also found out that the 2nd grade Information Technologies teacher candidates took fewer actions regarding the media and reflected a weak navigation style by keeping the ways of navigation short, while the 4th grade Information Technologies teacher candidates reflected a tiring navigation style by taking more actions regarding the media in a longer period of time.Depending on another result obtained in the study, it could be stated that the Information Technology teacher candidates? navigational performance in educational hyper environment was influenced by the design, content structure, quality and reliability of that environment and that such variables as speed, correctness, effort, motivation and satisfaction were all perceived as a whole. Moreover, it was also revealed that the Information Technology teacher candidates faced such problems as cognitive overload and disorientation due to the lack of guidance and the complexity of the educational hypermedia which the Information Technology teacher candidates frequently used. It was also seen that this situation could be a result of the fact that Information Technology teacher candidates gave up trying to reach the information desired. Depending on the results obtained in the study, several suggestions were put forward for future research and related applications.