Geleneksel şehirsel mekanlar, değerlendirme ve korunmaları bağlamında sistematik yaklaşım -Gaziantep örneği
A systematic approach for the evaluation and conservation of traditional urban spaces -Gaziantep case
Yazar: HÜSNÜ UĞUR
Danışman: PROF. DR. CENGİZ GİRİTLİOĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2004
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Özellikle, ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde, geleneksel şehirsel doku ve mekanlar çeşitli nedenlere bağlı olarak hızlı bir şekilde bozulmakta ve yok olmaktalar. Geçmişin, şehirsel kimliğini oluşturan, mekansal ve anlamasal özellikleri yanında kültürel, sosyal, algısal, yaşamsal ve bireysel özellikleri yansıtan oluşumların, fiziki yapı, sosyal yapı ve anlamsal özelliklerinin korunması ve yaşatılması, günümüzde şehirsel tasanmm temel ilkelerinden sayılmaktadır. Ancak, geleneksel şehirsel doku ve mekanların, korunmaları, yaşatılmalan ve değişimlerinin kontrol altına alınmasında oluşan, kuram ve araştırmaların, özellikle, dokuların mekansal organizasyonları, biçimsel özellikleri ve estetik kurallarıyla ilgili olarak, araştırma ve tespit yaptıkları gözlenmektedir. Günümüzde, geleneksel şehirsel doku ve mekanların fiziksel yapı öğeleri yanı sıra, sosyal ve anlamsal değerleri de öne çıkmakta mekan "yer" e dönüşmektedir. Ayrıca, şehirsel mekan; fiziki yapısı, sosyal yapısı,(sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yapı) ve aralarındaki ilişkilerde anlamsal ve çevresel değerlere ilişkin bir sisteme dönüşmekte.. Şehirsel mekan konusunda yapılacak değerlendirmelerde, mekanın yalnız fiziki yapısı ve/veya sosyal yapışım, birbirinden veya anlamsal/kimliksel özelliklerinden bağımsız olarak yapılan değerlendirmelerinde, böylesine yaklaşım gerekir.. Şehirsel Tasarımın, günümüzde kavramsal gelişim sürecinin bütünselci bir görüş doğrultusunda olduğu görülmektedir. Özellikle son yıllarda, şehirsel mekanın fiziki, sosyal ve anlamsal yapısının tanımlamasına yönelik olarak, sosyal, duyusal, çevresel, kimliksel ve ekolojik değerlerin korunması ve bunların sürdürttlebilirlilik anlayışıyla gelişmesi yönünde, ilke ve ölçütler oluşması gerekir.. Geleneksel şehirsel doku ve mekanların incelenmesi, korunması ve yaşatılması konusunda, mevcut şehirsel dokuların değişimi, değişimin yönünün araştırılması, değerlendirmesi, ve bu değerlendirmenin sürdürülebilirlilik ölçütleriyle yapılabilmesini sağlayacak bir sistematik yöntemin gerekliliği, tezin temel hipotezini oluşturmaktadır. Bu bağlamda tezin amacı, geleneksel şehirsel doku ve mekansal oluşumların korunup yaşatılması konusunda, Eylem-Form-Anlam, sistematik doku ve mekansal inceleme modeline bağlı, sonuç ve öneriler oluşturulmasıdır. ıxTezde izlenen yöntem; mevcut geleneksel şehirsel doku ve mekan karakteristiklerinin, Eylem-Form-Anlam sistematik yaklaşımına göre, tarihsel oluşum sürecine bağlı olarak tanımlanması, güncel durumlarının tespiti için, alan çalışması, gözlem ve anket soruşturmaları yapılması, bunlara bağlı olarak göstergeler oluşturulması, değişim ve değişimin yönünün tespit edilmesi, değerlendirmeler yapılarak, korunmaları ve yaşatılmalan bağlanımda, sürdürülebilirlilik şartlarının belirlenebilmesi ve öneriler oluşturulması olarak özetlenebilir. Geleneksel şehirsel doku ve mekan oluşumlarının korunması ve yaşatılmasında, a- kullanıcı özelliklerinin araştırılması, b-oluşturulacak örgütlenme ve organizasyonlarda katkılarının sağlanması, c-konu ile ilgili yerel örgüt ve organizasyonların kurulması, d-yerel finans kaynaklarının oluşturulması, tezin ana sonuçlarını oluşturmaktadır. Belirlenen yöntem ve amaca bağlı olarak geliştirilen tez çalışması, aşağıdaki şekilde kurgulanmıştır. 1. Bölümde, amaç, kapsam ve yöntem anlatılmaktadır. 2. Bölümde, çalışmanın kapsamı gereği, mekan, şehirsel doku ve mekan konusu kavramsal ve felsefi boyutta araştırılmış ve bu konuda yapılan yorumlar irdelemiştir. Buradan elde edilen kazanımlar doğrultusunda oluşturulan, mekana sistematik yaklaşım modeli, (Eylem-Form-Anlam modeli) Gaziantep geleneksel şehirsel doku ve mekansal oluşumları ve alan çalışmasının çözümlemesinde kullanılmıştır. 3. Bölüm, alan çalışmasının uygulanacağı, Gaziantep geleneksel şehirsel dokusunun, fiziksel, sosyal ve anlamsal yapısını tarihsel gelişim sürecinin, sistematik yaklaşım modeline göre araştırılmasıdır. Bu araştırma ile, geleneksel şehirsel dokunun oluşumunda etkin olan yönlendiriciler ve belirleyicilere bağlı olarak, dokunun fiziksel, sosyal ve anlamsal/çevresel karakteristiklerin ve oluşumlarının ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. 4. Bölüm, Gaziantep Geleneksel şehirsel dokusunu oluşturan bölgelerde, analitik araştırma ve anket soruşturmalanyla, geleneksel şehirsel doku ve mekan oluşumlarının değişimi ve yönünü gösteren göstergelerin elde edilmesidir. Bu yolla, değerlendirmeler ve kestirimler yapılması olanaklı kılınmaya çalışılmıştır. 5. Bölüm, sonuç bölümü olup burada, Eylem-Form-Anlam modeli doğrultusunda, elde edilen göstergeler değerlendirilerek, geleneksel şehirsel doku ve mekanların korunması ve yaşatılması için, (a) kullanıcı ve mekansal özelliklerinin kapsamlı olarak, bilinmesi gereği, (b) yörenin istem seviyesinin artırılması için, plan+uygulama birlikteliği, (c) çok aktörlü katılımın gerekliliği, sonuç ve önerileri elde edilmiştir.

Abstract:
Traditional urban pattern and spaces are changed and lost quickly due to many reasons, especially in developing countries like Türkiye. It is accepted that one of the main criteria of contemporary urban design is conserving and revitalizing the traditional urban patterns and spaces, which is defined as the urban identity, morphological and semiotic properties of the past, and also, reflects the cultural, social, perceptional and individual properties. Unfortunately, it is observed that the current urban design theories and research, which deal with conservation and revitalization of the traditional urban space, concentrate only on defining the physical properties, space organization, and aesthetic rules of the traditional urban space. These days, social and meaning properties of traditional urban patterns and spaces have become more important than its physical properties so that spaces turned to be places. On the other hand, physical structure, social structure of urban space, and the relationship between them form a system related to the environmental and semiotic properties.. Any work for the evaluation of urban spaces requires a systematic way of approach while considering urban spaces as a combination of physical, social and/or semiotic properties.. It is observed that the development of the urban design theory is in the direction of holistic way of thinking. Therefore, it is necessary to develop new measurements and criteria related to the sustainability of urban spaces regarding their physical, social, semiotic, identical, sensing, ecological and environmental properties.. The main hypothesis of this thesis is a development of a necessity a systematic method regarding the conservation, revitalization, and evaluation of traditional urban spaces, which depends on the evaluation of the changes and the direction of change of the existing traditional urban pattern and spaces made by sustainability measures. XIIn relevance, the aim of this research is to derivation of results and suggestions from the proposed Activity-Form-Meaning systematic approach model for the, conservation and revitalization of traditional urban pattern and spaces. The method of the research was to precisely specify the definition of the characteristics of the existing traditional urban patterns and space from the historical development point of view by using suggested Activity-Form-Meaning model through investigating and evaluating all the observations required, case studies, questionnaires on site, analysis of data, the development of a group of indications, defining the direction of changes, and the definition of sustainability measures for the conservation of traditional urban pattern and spaces. The final conclusion of the thesis regarding the conservation and revitalization of the traditional urban pattern and spaces may be presented as: a-Investigating the user characteristics; b- The need for user participation for the establishment of local public and semi public organizations; c- Enabling for the establishment of local organizations and bodies; d- The development of local finance sources related to conservation of traditional environments. The research was structured according to the goals and method as stated previously as follows: Chapter 1. The contents, aim, and method of the thesis are explained. Chapter 2 In relevance to the need of the research in this thesis, the term of space, urban pattern and space, are researched and identified in terms of theoretical and philosophical point of view, and also, commentaries were reviewed. The findings of this chapter lead to the development of a systematic approach model (Activity- Form-Meaning) of the space, which was used in the research of Gaziantep traditional urban pattern and spaces. Chapter 3 The physical and social structure of some parts of the traditional urban patterns and space of Gaziantep were investigated by means of the developed model. This investigation was aimed to find the physical, social and semiotic characteristics of the traditional urban patterns according to the orientation and determinative factors. Chapter 4 Indications were obtained according to the magnitude and direction of the changes of the traditional urban patterns and space in the field study area of Gaziantep. This enabled to make evaluations and estimations of the investigated tendency. xnChapter 5 The assessment, results and suggestions regarding the found indicators according to Activity-Form-Meaning model are presented for the purpose of conserving and revitalizing the traditional urban patterns of Gaziantep. These results and suggestions are: a- The necessity of the knowledge of the definition of the characteristics of both the users and urban space; b- In order to increase the local need, the combination of planning and implementation are supposed to be performed; c- The necessity of the participation of multi actors. Xlll