Hanefi mezhebi bağlamında İslâm hukukunda havâle sözleşmesi ve Osmanlı uygulaması
Debt assignment in Islamic law with specific reference to Hanafī school of law and Ottoman legal practice
Yazar: ALİ EKBER ÇINAR
Danışman: PROF. DR. FETHİ GEDİKLİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law ; Tarih = History
Dizin: Alacağın temliki = Transfer of the credits ; Hanefiler = Hanifies ; Havale = Remittance ; Hukuk tarihi = Law history ; Mezhepler = Sects ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Türk borçlar hukuku = Turkish law of obligations ; İslam borçlar hukuku = Islamıc law of debts ; İslam hukuku = Islamic law ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Bu çalışma, İslâm hukukunda borcun bir başkası üzerine naklini sağlayan havâle sözleşmesini konu edinmektedir. Bu bağlamda, öncelikle Hanefî mezhebi özelinde havâle sözleşmesinin üzerine binâ edildiği teorik altyapı incelenmiş, sözleşmenin genel özellikleri, kuruluşu, sona ermesi, hüküm ve sonuçları günümüz hukuk sistematiği kullanılarak aktarılmıştır. Akabinde, bu teorik altyapının pratiğe yansıması Osmanlı uygulaması ışığında ele alınmıştır.

Çalışmada temel olarak Hanefî mezhebine göre yazılmış klasik fıkıh kitaplarından, Osmanlı döneminde kaleme alınmış fetvâ mecmûalarından, İstanbul kadı sicillerinden ve Osmanlı döneminde yürürlüğe koyulmuş bazı hukukî düzenlemelerden yararlanılmıştır. Bu kaynaklardan hareketle, Hanefî fukahâsının havâle sözleşmesine ilişkin olarak ortaya koyduğu esaslar ve üzerinde ihtilâf edilen hususlar tespit edilmiş, Osmanlı uygulamasında bu esasların ne derece uygulandığı ve ihtilâflı hususlarda hangi görüşün tercih edildiği sorularına cevap aranmıştır.

Yapılan çalışma sonucunda İslâm hukukunda borcun naklini sağlayan havâle sözleşmesinin tutarlı bir bütün oluşturacak şekilde tesis edildiği ve İstanbul özelinde Osmanlı uygulamasının çok büyük ölçüde bu bütüne uygun ve riâyetkâr olduğu sonucuna varılmıştır.

Abstract:
This study focuses on the debt assignment contract in Islamic law, which provides the transfer of debt to a new debtor, also called assignee. For this reason, at the outset, the theoretical framework upon which the contract has been built in the Ḥanafī madhhab is examined, and then its general features, formation, termination, terms, and results are thrown light upon using today's legal methodology. Subsequently, the manner in which this framework reflected on legal practice is discussed in the light of the Ottoman law.

In the study, principally the classical Ḥanafī fiqh books, fatwa compilations written in the Ottoman period, court registers from Istanbul and some legal regulations put into effect in the Ottoman period are drawn on. Based on these sources, the principles of the Ḥanafī madhhab regarding the contract and the points upon which Ḥanafī jurists have disputed are shed light on, and the compatibility of the Ottoman legal practice with the Islamic legal theory are called into question.

As a result, the study reveals that the theoretical framework for the debt assignment contract in Islamic law has been well-established and the Ottoman legal practice in Istanbul was to a great extent compatible and consonant with this framework.