Postmenopozal osteoporoz tanılı hastaların COVID-19 pandemisi sürecinde tedavi durumları
Treatment status of the patients with postmenopausal osteoporosis during the COVID-19 pandemic
Yazar: AHMET KAVAKLI
Danışman: PROF. DR. İLKNUR AKTAŞ
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon = Physical Medicine and Rehabilitation
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Osteoporoz = Osteoporosis ; Osteoporoz-postmenopozal = Osteoporosis-postmenopausal ; Pandemiler = Pandemics ; Tedavi = Treatment

Özet:
Amaç: 2020 yılı itibariyle tüm dünyayı etkisi altına alan Koronavirüs Hastalığı 2019 (COVID-19) pandemisi başlıca sağlık sistemleri, ekonomi, eğitim gibi birçok alanda aksamalara neden olmuştur. Pandemi döneminde postmenopozal osteoporoz (PMO) hastalarının takip ve tedavi süreçlerinin ne derece etkilendiğini ve yüksek stres düzeylerinin bireyin davranış ve tedavi uyumuna etkisini ortaya koymayı amaçladık.
Gereç ve Yöntem: Çalışmaya 1 Ağustos-1 Ekim 2020 tarihleri arasında Sağlık Bilimleri Üniversitesi Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Kliniği'ne başvuran, PMO tanısıyla medikal tedavi alan hastalar dahil edildi. 1 yıldan kısa süredir tedavi gören ve çalışmaya katılmaya gönüllü olmayan hastalar dahil edilmedi. Hastaların tedaviye devamı, takip ve kontrollere zamanında gelme, ilaca ulaşım, takviye vitamin D ve kalsiyum kullanım durumları ve egzersiz alışkanlıklarını sorgulandı. Algılanan Stres Ölçeği-14 (ASÖ-14)'e verilen cevapları kaydedilerek istatistiksel analiz yapıldı.
Bulgular: Yaş ortalaması 68,1 yıl olan, 31'i aktif çalışan 179 kadın hasta incelemeye alındı. 70 mg/hafta oral alendronat kullanan 76 hastanın 18'i(%23,6), 60 mg/6ay subkutan denosumab kullanan 84 hastanın 29'u(%34,5), 5 mg/yıl intravenöz  zoledronat kullanan 14 hastanın 6'sı(%28,5), 150 mg/ay oral ibandronat kullanan 5 hastanın 3'ü(%60) minimum 4 hafta ilacını bırakmıştı. Parenteral ve oral tedavi gruplarında tedavi bırakma açısından istatistiksel anlamlı fark saptanmadı (p>0,05). İlaç bırakma nedenleri incelendiğinde %37,5 ile COVID-19'a yakalanma endişesiyle kontrole gelmeme ve %25,0 ile randevu alamama yada hekime ulaşamamanın en sık 2 neden olduğu görüldü. 
Hastaların aktif olarak 32,4'ü vitamin D ve %21,8'i oral kalsiyum takviyesi alıyordu, %62,1'inin en az bir komorbid hastalığı olduğu görüldü. Hastaların %28,5 inin egzersiz yaptığı, fakat bunların da sadece %35,3'ünün pandemi döneminde egzersize devam edebildiği belirlendi.
Hastaların ASÖ-14 skorları incelendiğinde ilacı zamanında kullanmayan hastaların kullananlara göre, kendini osteoporoz hastalığı nedeniyle COVID-19 açısından risk grubunda görenlerin görmeyenlere göre algılanan stres düzeylerinin anlamlı derecede yüksek olduğu görüldü (p<0,05).
Sonuç: COVID-19 pandemisi, PMO'nun tedavi süreçlerini etkilemiştir. Bu dönemde, PMO hastalarında vitamin D düzeyleri yetersizdir. PMO hastaları bu dönemde yüksek oranda egzersiz ve tedavi bırakmıştır. Yeterli kalsiyum alımı ve vitamin D kullanımının artırılması, egzersiz devamlılığının sağlanması açısından yeni stratejiler geliştirilebilir. İlacı bırakan hastaların yarıdan fazlası, COVID-19'a yakalanma endişesi nedeniyle kontrole gelmeyerek ve doktoruna ulaşamama nedeniyle ilaç bırakmıştır. Bu dönemdeki tedavi bırakma durumu, tedavi uygulanma şeklinden bağımsız, fakat yüksek algılanan stres düzeyleri ile ilişkili bulunmuştur. Pandemi ve doğal afetler gibi sağlık hizmetini aksatabilecek ve hastaların stres düzeylerini artırabilecek durumlarda, PMO hastalarının, özellikle denosumab kullananların olmak üzere, yakın takibi, bilgilendirilme ve yönlendirilmesi için teletıp sistemlerinin yaygınlaştırılması ve ulusal bir takip sisteminin kurulması faydalı olabilir.

Abstract:
Objective: The COVID-19 pandemic, which has affected the whole world as of 2020, caused disruptions in many areas, especially health systems, economy and education. We aimed to reveal, how affected the follow-up and treatment processes of patients with postmenopausal osteoporosis (PMO) and to reveal the effect of high stress levels on the individual's behavior and treatment compliance, during pandemic.
Materials and Methods: Patients who applied to Health Sciences University Fatih Sultan Mehmet Training and Research Hospital, Physical Medicine and Rehabilitation Clinic between August 1 and October 1, 2020 and receiving medical treatment with the diagnosis of PMO were included in the study. Patients who received treatment for less than 1 year and did not volunteer to participate in the study were not included. The patients' continuation of treatment, timely attendance to follow-up and controls, access to medication, use of supplemental vitamin D and calcium and exercise habits were questioned. Their responses to the Perceived Stress Scale-14 (PSS-14) were recorded and statistical analysis was performed.
Results: A total of 179 female patients, 31 of whom were actively working, with a mean age of 68.1 years, were studied. 29 (34.5%) of 84 patients using 60 mg/6 months subcutaneous denosumab, 18 (23.6%) of 76 patients using 70 mg/week oral alendronate, 6 of 14 patients using 5 mg/year intravenous zoledronate (28.5%) and 3 (60%) of 5 patients using 150 mg/month of oral ibandronate discontinued their medication for a minimum of 4 weeks. There was no statistically significant difference in terms of discontinuation of treatment in parenteral and oral treatment groups (p>0.05). When the reasons for discontinuation were examined, it was seen that the two most common reasons were, not coming to the check-up due to the fear of getting COVID-19 with 37.5% and not being able to reach the doctor or not being able to get an appointment with 25.0%.

Of the patients, 32.4% were actively taking vitamin D and 21.8% were taking oral calcium supplements. It was determined that 28.5% of them exercised, but only 35.3% of them were able to continue exercising during the pandemic period. It was observed that 62.1% of the patients had at least one comorbid disease.
When the PSS-14 scores of the patients were examined, it was seen that the perceived stress levels of the patients who did not use the drug on time were significantly higher than those who used the drug, and those who saw themselves in the risk group for COVID-19 due to osteoporosis disease.
Conclusion: The COVID-19 pandemic has affected the treatment processes of patients with PMO. During this period, vitamin D levels are insufficient in PMO patients. PMO patients discontinued exercise and treatment at a high rate during this period.  New strategies can be developed to increase adequate calcium intake and vitamin D use, and to ensure exercise continuity. More than half of the patients who stopped the drug, stopped taking the drug because of the fear of getting COVID-19 and not being able to reach their doctor. Treatment discontinuation during this period was independent of the type of treatment, but was associated with high perceived stress levels. It may be beneficial to expand telemedicine systems and establish a national follow-up system for close follow-up, information and guidance of PMO patients, especially those using denosumab, in situations such as pandemics and natural disasters that may disrupt health care and increase the stress levels of patients.