Osmanlı-Türk modernleşmesi süreci ve eğitimin belirlenimi: 1789-1946
The process of Ottoman-Türk modernization and determination of education: 1789-1946
Yazar: TARIK SOYDAN
Danışman: PROF. DR. METİN ÖZUĞURLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Yönetim Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2012
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History
Dizin: Batılılaşma = Westernization ; Eğitim = Education ; Eğitim etkinliği = Effectiveness of training ; Modernleşme = Modernization ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Türkiye = Turkey

Özet:
İlk olarak Batı Avrupa'da ortaya çıkan ve başlangıçtan itibaren bir dünya sistemi olarak gelişme eğiliminde olan kapitalizmin Batı Avrupa dışına yayılması ile birlikte, önce kapitalistleşen ülkelerle pre-kapitalist toplumsal formasyon niteliği gösteren ülkeler arasında süregelen ekonomik, toplumsal ve siyasal ilişkiler hem yoğunlaşmış hem de önce kapitalistleşmiş ülkeler lehine eşitsiz ve belirlemeci bir nitelik kazanmıştır. Bu eşitsiz, belirlemeci ve yoğun ilişkilenme tarzı Çevre niteliğindeki toplumsal formasyonların tarihsel ve toplumsal gelişme süreçleri açısından bir dizi çarpıklığa neden olmuş ve ?azgelişmişlik? olgusunu şekillendirmiştir.Eğitim, insanın türsel varlığından toplumsal varlığına uzanan tarihsel ve toplumsal gelişme sürecinde farklı toplumsal sistemler içinde farklı işlevler görmüş ve farklı biçimler almış toplumsal bir kurumdur. Bu niteliği ile, tarih içinde hem farklı toplumların özelliklerini yansıtan hem de bu özellikleri değiştiren ve dönüştüren bir etkinlik alanı olmuştur.Batı Avrupa'da kapitalizmin gelişimi ile birlikte ivme alan bir dizi toplumsal değişikliği karşılayan modernleşme süreci ile birlikte eğitim sistemi de bu sürecin hem etkileyeni hem de etkileneni olarak önemli bir parçasını oluşturmuştur.18. yüzyıldan itibaren Batı'nın gelişmesi ve güçlenmesi karşısında önce askeri, sonra idari, daha sonra da bir bütün halinde toplumsal ve ekonomik olarak yetersizliklerin anlaşılması Osmanlı'da, Batılılaşma yönünde değişimi zorlamış, değişim istemi ve/veya değişim zorlaması ise bir yanıyla modern temellerde bir devlet ve toplum yapısı oluşturmaya dönük reformları bir yanıyla da yarı sömürgeleşmiş bir sosyo-ekonomik yapıyı beraberinde getirmiştir. Bu niteliğiyle batılılaşma/modernleşme bağımlılık ilişkilerini süreklileştirdiği ölçüde Osmanlı'nın toplumsal gelişimi için bir handikapa dönüşmüştür.Osmanlı-Türk modernleşmesi sürecinde, eğitim reformuyla, çeşitli dönemlerde farklı öncelikler ve politikalar üzerinden hareket edilmekle birlikte, asıl olarak, dönemlere göre farklılaşan çerçeveye uygun olarak, egemenlik sisteminin yeniden üretimi ve sürekliliğinin sağlanması hedeflenmiştir. Bu süreçte eğitim, kapitalist gelişme sanayileşme aşamasına yükselemediği için sistemin maddi yeniden üretiminde Batı'ya nazaran sınırlı bir işlev görmüş, asıl olarak önce merkezi devlet yapısının tahkimi, sonra modern temellerde devletin ve toplumun yeniden inşası süreçlerinde etkili olmuştur.Osmanlı modernleşmesi sürecinde, Osmanlı'nın bir yarı-sömürge olarak dünya ekonomisine eşitsiz eklenmesinin belirlediği zeminde, önce sistemi restore etmek, sonra da Batıcı tarzda yeni bir sistem kurmak için işlevsel bir araç olarak görülen eğitim, mülkiyet düzeninin ve egemenlik sisteminin özellikleri ile birlikte bağımlılık ilişkilerinin şekillendirdiği handikapları bünyesinde taşımıştır. Cumhuriyet dönemindeki reformlar yeni bir üretim tarzı ve toplumsal ilişkiler evreni yaratmaya dönük olmadıkları için bu olguyu özsel olarak değiştirmemiş; bu dönemde eğitim, asıl olarak laiklikle de bağıntılı şekilde milliyetçi bir eksende Türk milleti inşası sürecinde işlevsel bir araç olarak değerlendirilmiştir.Bu çalışmanın amacı, Osmanlı - Türk modernleşmesinin ve bu süreçte önemli bir toplumsal kurum olarak öne çıkan eğitimin gelişimini ele almak, farklı tarihsel zamanlarda eğitim sisteminin nasıl şekillendiğini ve ne tür işlevler üstlendiğini çözümlemektir. Çalışmada, Batı'da kapitalizmin bir dünya sistemi olarak gelişimi ile birlikte Batı dışı dünyada gelişen çevreleşme süreçleri üzerinden Osmanlı ? Türk modernleşmesi süreci dışarıya dönük olarak ?bağımlılık ilişkileri? ve içeriye dönük olarak da mülkiyet ilişkileri ve bu ilişkiler üzerinde şekillenen egemenlik ilişkileri temelinde ele alınmıştır.

Abstract:
With the spread of capitalism, first emerging in West Europe, and that tends to develop as a global system out of West Europe, ongoing economic, social and politic relations between countries having been capitalist before and countries in the nature of pre-capitalist social formation have intensified, and also become unequal and determined in advantage of countries having become capitalist first. This unequal, determining and intensive way of associations has caused a series of distortions through the historical and social development process of social formations in the character of Periphery, and structured the fact of ?underdevelopment.?Education is a social institution which functioned in different ways and took different forms through the human?s process of species being to become social being. With this particularity, it has been a field of activity both reflecting the characteristics of different societies, and changing and transforming these characteristics.With the modernization process corresponding to a series of social changes accelerated along with the progress of capitalism, also the education system has been an essential part of this process as both effecting and being affected. As from the eighteenth century, realizing first military, then administrative, after all within an entirety of social and economic inadequacies forced the change in the direction of Westernization, and demand for change and/or force of change brought about on the one hand reforms to build a government and a social form on modern basis, on the other hand a semi-colonized social structure in the Ottoman Empire. With this particularity, Westernization/modernization turned into a handicap for the Ottoman Empire?s social development to the extent of having dependency relationships consistent.During the Ottoman-Turkish modernization process, fundamentally, within the frame of differing terms, reconstructing of domination system and providing continuity was aimed with the education reform, while it is acted in various terms with different priorities and policies. In this process, since capitalist development couldn?t reach to the level of and industrialization, education functioned restricted compared to the West with the material reproducing of system, it affected the process before fundamentally strengthening central government structure, then reconstruction of state and society on modern foundations.In the process of Ottoman modernization, education that was taken as a functional means to restore the system at first, then to build a new system in a Western-oriented style, included handicaps embodied from the dependency relationships with the characteristics of property order and dominant system. Reforms in the Republican Era didn?t change this fact inherently, due to not looked to create a new manufacturing type and a universe of social relations, in this period education was used as a functional tool to construct Turkish nation in a nationalist axis also basically related with laicism. The purpose of this study is to deal with the Ottoman-Turkish modernization, and progress of education which stands out as a social institution within this process; analyze how the education system was formed and what kind of functions realized by that. In this study, in addition to development of capitalism as a global system, Ottoman-Turkish modernization process is dealt on the basis of relations which are ?dependency relationships? outwards, and property and sovereignty relations on these inwards.