Gaziantep mevlevihanesi vakıf müzesinde bulunan kilimlerin tahlilleri
The analysis of rugs i̇n the Gaziantep mevlevihane foundation museum
Yazar: OĞUZHAN KABALCI
Danışman: DOÇ. DR. AYŞE ASLIHAN EROĞLU
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı / Geleneksel Türk El Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: El Sanatları = Crafts ; Müzecilik = Museology ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: El dokumaları = Handwovens ; El sanatları = Handicrafts ; Gaziantep = Gaziantep ; Kilimler = Rugs ; Mevlevihaneler = Hous of Mevlevis ; Müzeler = Museums ; Vakıf müzeleri = Foundation museums

Özet:
Gaziantep, geçmişten günümüze kadar birçok medeniyetin yanı sıra Türk-İslam
medeniyetlerine de ev sahipliği yapmıştır. Gaziantep‟in tarihi olarak mühim olmasında
bulunduğu bölgenin önemi büyüktür. Mezopotamya gibi ilk uygarlıklara ev sahipliği yapan
bölge; Akdeniz arasındaki konumu, aynı zamanda güneyden ve Akdeniz‟den doğuya ve
kuzeye giden yolların birleştiği bölgede oluşu sebebiyle bölgenin tarihini şekillendirmiştir.
Mevlevi tarikatının temeli, Hz. Mevlana‟nın ebedi aleme doğuşundan sonra,
sevenleri, sözleri, vaazları ve eserlerinden yarar sağlayanların bir araya gelmesiyle oğlu
Sultan Veled önderliğinde atılmıştır. Bu tarikatı "Mevlevilik" olarak isimlendirmişlerdir.
Mevlevihaneler, Mevlevi tarikatlarının sahip olduğu yapılardır. Gaziantep
Mevlevihanesi inşa yapısıyla zaviye görünümlü bir mevlevihanedir. 1980‟li yıllarda halı,
kilim, el yazması Kur‟an-ı Kerim, şamdan gibi teberrükât eşyaları ile dolmaya başlayan
Vakıflar Genel Müdürlüğü‟nün deposu, birkaç ilde Vakıf Müzeleri açma fikrini zorunlu
hale getirmiştir.
Tarihi çok eski zamanlara dayanan "Dokumacılık", insanın hayvan postlarını ince
deri, kiriş ve bağırsakla dikmeyi öğrenmesiyle birlikte başlamakta ve sonrasında hayvansal
ve bitkisel lifleri çekip bükerek iplik yapmasıyla devam etmektedir. Düz dokuma yaygı ve
halı geleneği, Orta Asya‟da Türklerin yaşadığı bölgelerde ortaya çıkmış ve gelişimini bu
bölgede sürdürmüştür. Daha sonrasında Selçuklularla beraber Anadolu‟ya gelmiş ve burada
gelişmeye devam etmiştir.
Düz dokumalar arasında bulunan "kilim", arkası ve önü aynı olan, çözgü ipliklerinin
desen iplikleriyle kapatıldığı düz dokumalardır. Anadolu‟nun neredeyse her bölgesinde bu
dokumalara rastlanmaktadır.
Gaziantep Mevlevihanesi Vakıflar Müzesi‟nde bulunan kilimler 18-20. yüzyılları
arasında tarihlendirilmektedir. Bu dokumalar geç dönem özelliği taşımaktadır. Kilimler
müzede teşhir salonu ve depoda olmak üzere 31 adettir.
Müzede bulunan kilimler Konya, Kars, Malatya, Sivrihisar ve Bulgar-Göçmen
yörelerinden olup, o yörelere özgü motifleri içermektedir. Bu dokumaların incelenmesinde
cinsleri, boyutları, teknikleri, motif, renk ve kompozisyon özellikleri incelenerek literatüre
geçmesi amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Gaziantep, Orta Asya, Akdeniz, Dokumacılık, Mevlevihane,
Müze, Kilim, Kompozisyon.

Abstract:
Gaziantep has hosted many civilizations as well as Turkish-Islamic civilizations
from the past to the present day. Gaziantep has significance because of the importance
of its location. Gaziantep hosting the first civilizations like Mesopotamia has shaped the
history of the region because it is in the crossroads between the roads from the South
and Mediterranean to the East and the North.
Mevlevi sect was founded by the son of Rumi, Sultan Veled after Rumi‟s passage
to the eternal life by drawing together his lovers who had been benefited from his
words, preaches, and works. This order was named as "Mevleviyeh".
Mevlevihanes (Mevlevi lodges) are the buildings that are owned by Mevleviyeh
sects. Gaziantep Mevlevihane were built as a zawiyah. When the storehouse of General
Directorate of Foundations started to be filled up with rugs, carpets, hand-written
Qurans, and candlesticks in 1980s, it became necessary to found Foundation Museums
in some cities.
Having a long history, "weaving" has started when people learned to stitch the
animal hides using thin leather and intestine, and continued by making thread by
twisting animal and herbal fibers. Flat weaved rugs and carpet tradition emerged among
the Turks living in Central Asia, and developed there. Then, it was brought to Anatolia
by Seljuk Turks, and improved here.
The rugs have the same faces where the warp threads are covered by design
threads. It is possible to see these kinds of weaves in almost every corner of Anatolia.
The rugs in Gaziantep Mevlevihane Foundations Museum are dated back to 18th
-
20th centuries. These rugs have the late period characteristics. The total number of rugs
is 31, which are both in exhibition hall and the store.
The rugs in the museum are from Konya, Kars, Malatya, Sivrihisar, and the
locations where the immigrants from Bulgaria lived, and the rugs have the motifs
pertain to these regions. The purpose of this study was to examine these weaved rugs in
terms of types, sizes, techniques, qualities, motifs, colors, and composition properties.
Keywords: Gaziantep, Central Asia, Mediterranean, Weaving, Mevlevihane,
Museum, Rug, Composition