Eski Türkçede ölçü
Measurement of old Turkic
Yazar: AYBÜKE BETÜL DOĞAN
Danışman: DOÇ. DR. BÜLENT GÜL
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Dilbilgisi = Grammar ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Göktürkçe = Kök Turks Language ; Karahanlı Türkçesi = Karakhanid Turkish ; Terimler = Terms ; Uygurca = Uighur language ; Ölçü = Measure

Özet:
Bu çalışmada, öncelikle Eski Türkçe döneme ait çeşitli eserler taranmıştır. İnceleme neticesinde elde edilen ölçü ile ilgili veriler tespit edilmiş ve bunlar kendi arasında belli konu başlıkları hâlinde tasnif edilmiştir. 

Anlamsal ve dil bilgisel açıdan ölçü ifadesi taşıyan terimler ve terim dışı ifadeler, yapılar bulunmuş ve metinlerde geçtiği şekliyle transkriptlerine sâdık kalınarak örneklendirilmiştir. 

Başlıklar hâlinde ortaya konan ölçü terimleri ve ölçü değeri taşıyan yapılar ile farklı sahalarda ve farklı dinî inanışlarda olan Eski Türklerin ekonomik ve sosyal hayatı algılayışı ortaya konmaya çalışılmış, buna dikkat çekilmiştir. Bu amaçla sadece sayısal değer ifade eden sabit ölçü terimleri değil, Eski Türklerin yararlandığı diğer ölçü unsurlarına değinilmiştir. Genel ölçü adları ve ölçme ile ilgili fiillerin yanı sıra benzetmeye dayalı deyim aktarmalı yapılar, antropometrik ve adet bildiren ölçü terimleri bu kapsamda önem arz eden ana başlıklar olarak tezde üzerinde durulan konulardır.

Köktürkçe, Budist ve Maniheist çevreye ait Uygurca metinler ile İslamî çevre ilk Türkçe eserlerin taranması sonucu tespit edilen ölçü birimleri çeşitli etimolojik sözlüklerde de incelenmiştir. Tarama ve derleme sözlüklerine bakılarak terimlerin Batı Türkçesinde ve günümüz Türkiye Türkçesinde yaşayıp yaşamadığı yahut hâlâ kullanımda olup olmadığı araştırılmıştır.

Anahtar Sözcükler
Köktürkçe, Eski Uygurca, Karahanlı Türkçesi, Ölçü Terimleri, Anlam Bilimsel
Yaklaşım, Dil Bilgisel Yaklaşım.

Abstract:
In this study, various works from the old Turkish period are analysed. Then the obtained data about the measurement have been identified and classified under specific topics among themselves.

The semantical and grammatical words which carry out meaning of measurement and non-semantic terms and structures are found and exemplified with fidelity to their original forms from the transcripts.

By putting the measurement words and structures as titles, this study tries to put forward and draw attention to the understanding of economical and the social life of Old Turkish people. For this purpose, instead of focusing on the fixed numeric terms; this study mentions the other measurement terms which Old Turkish people used. As well as names of general measurement and verbs about measurement; indirect idiom analogy, anthropometric and quantity terms are given importance and higlighted as main topics.

The measurement words, which are identified as a result of examining runic Turkic and Uigur texts from Buddhist, Manichean environment and first examples of Turkish - Islamic environment, are also analyzed with the help of several etymologic dictionaries. By looking at analysis and compilation dictionaries, it is investigated if these terms are still exists and still used in Western Turkish and present day Turkey Turkish.

Keywords
Runic Turkic, Old Uigur Turkic, Qarakhanid Turkic, Measurement Terms, Semantic
Approach, Grammatical Approach