Kādî Abdülcebbâr'da idrak teorisi
Theory of perception in Qādî Abd al-Jabbâr
Yazar: SAMİ TURAN EREL
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA SİNANOĞLU
İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu tez, Basra Mu'tezilesi'nin Behşemiyye kolunun meşhur kelâmcısı Kādî Abdülcebbâr'ın rü'yetullah meselesinden hareketle duyusal olanın hem kadîm özne hem de hâdis özneler tarafından nasıl idrak edildiğini açıklamak üzere geliştirdiği idrak teorisini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Kādî problemi metafizik, fizik ve epistemolojik yönleriyle incelemiştir. Hem kadîm varlık hem de hâdis varlıklar hakkında geçerli olacak şekilde inşa ettiği idrak teorisi, giriş ve iki bölümden oluşan bir planla incelenecektir.
Birinci bölüm idrakin neliği ve idrakin kurucu unsurları şeklinde iki kısımdan oluşmaktadır. Bu kısımlardan birincisinde idrakin neliği meselesi ele alınarak Kādî'nın bu husustaki konumunu da tespit edecek şekilde idrak tartışmalarının ana çerçevesini vermek hedeflenmektedir. İkinci kısımda ise Kādî'nın kendi idrak anlayışı çerçevesinde ortaya koyduğu özne, nesne ve dış dünya şartları şeklindeki idraki kuran temel unsurlara ilişkin düşünceleri ele alınmaktadır.
İkinci bölüm iki ana kısımdan oluşmakta ve birinci kısımda kadîm varlık olan Allah'ın, ikincisinde ise hâdis varlıkların idrak nesnelerini idrakleri incelenmektedir. Kādî'ya göre kadîm varlığın nesneleri idrakindeki durumun aksine hâdis varlıklar çeşitli fiziksel ve epistemolojik süreçlere tabidir. Bu nedenle bu bölümün ikinci kısmı birincisine göre daha ayrıntılı bir şekilde işlenmiştir. İkinci kısımda herbir idrak türüne özgü idrak nesneleri ve bu nesnelerin idrakinde söz konusu olan süreçler izah edilmiştir. Allah'ın ahirette görülüp görülemeyeceği meselesinin idrak tartışmalarının özel bağlamını teşkil etmesi ve bu açıdan idrake ilişkin meselelerin tartışılmasında yönlendirici etkisinin bulunması nedeniyle görme idraki diğer idrak türlerine oranla daha geniş bir şekilde tartışılmıştır. Ayrıca burada idrak türlerinin izahından sonra idrake dair söz konusu olan muhtemel engeller incelenmiştir. Bunu yaparken ilgili engeller birinci bölümdeki kurucu unsurlar sistematiği takip edilerek özne, nesne ve dış dünya şartları merkezinde ele alınmıştır. Son olarak idrak sürecinin sonunda idrak bilgisinin nasıl meydana geldiğine yer verilmiştir. Burada idrak eden öznenin idrak ettiği şeyi bilmesini sağlayan aklın neliği ve içeriğine değindikten sonra duyumun algıya nasıl dönüştüğü ve bir nesneyi duyumsayan kişinin aklî olgunluğu sayesinde onu nasıl bilebildiği ele alınmıştır.

Abstract:
This thesis aims to reveal the theory of perception developed by Qādî Abd al-Jabbâr, the renowned theologian of the Behshamiyya branch of the Basran Mu'tazilites, in which he discusses how sensory objects are perceived by created (hâdith) and the Eternal (Qadîm) subject by focusing on the problem of the vision of God (ru'yatullah) by believers in the afterlife. He discussed the problem with its metaphysical, physical and epistemological dimensions and developed a theory of perception that could be applied to created beings as well as the Eternal being. His theory of perception will be examined with two chapters following an introduction.
The first main section consists of two chapters: the nature of perception and the its fundamental elements. The first chapter is devoted to the nature and essence of perception with the aim of outlining the main framework of the discussion and determining Qādî's position on the problem. The second chapter focuses on Qādī's ideas regarding the key elements of perception, such as subject, object, and conditions of the external world, within the context of Qādī's own interpretation of perception.
The second main section of the study consists of two chapters; the first chapter examines the God's (the Eternal Being) perception of sensory objects whereas the second section deals with created being's perception of sensory objects. According to Qādî, created beings, in contrast to eternal being, are subject to various physical and epistemological processes. Therefore, with the aim of revealing these physical and epistemological processes in more detail, the second chapter of this main section is broader and more comprehensive than the first. In the chapter, the objects of perception specific to each mode of perception and the processes involved in those different perception modes are analysed. The perception of vision is discussed more extensively in this chapter than the other types of perception because the question of whether God can be seen in the afterlife constitutes the specific context of the discussions on perception and has a guiding effect on the discussions of the issues related to perception. Further, the potential barriers to perception alongside accounts for different categories of perception are also studied. The relevant potential barriers or obstacles are analysed by putting subject, object, and conditions of the external world in the centre. Finally, the knowledge of the formation of perception that emerges as a result of the perception process. Here, after discussing the nature and the scope of the intellect which enables the perceiver to know what he perceives, how sensation turns into perception and how one who senses an object can know it through his intellectual maturity (kamâl al-'aql) are examined.