Küresel salgında birinci basamak sağlık çalışanlarının ahlaki sıkıntısı: İstanbul ili örneği
Moral distress of primary health care workers in the global pandemic: The case of Istanbul
Yazar: MELTEM DOĞAN
Danışman: DOÇ. DR. ASLIHAN AKPINAR
Kocaeli Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics

Özet:
Amaç: COVID-19 Pandemisi, tüm sağlık hizmetlerinde olduğu gibi birinci basamak sağlık hizmeti sunan aile sağlığı merkezlerinde de olağanüstü koşullar, dolayısıyla potansiyel olarak ahlaki sıkıntıya neden olan etik çatışmalar yaratmıştır. Bu çalışmanın amacı, İstanbul'daki aile sağlığı merkezleri çalışanlarının ahlaki sıkıntı yaşama durumu ve sıklığı ile çalışılan merkezin algılanan etik iklimine COVID-19 pandemisinin etkisini araştırmaktır. 
Yöntem: Metodolojik, tanımlayıcı ve kesitsel tasarımlı bu çalışmanın örneklemini, İstanbul'da nüfusa oranla bulaşıcı hastalık nedeniyle en yüksek (Bahçelievler, Şile, Kartal) ve en düşük (Tuzla, Silivri, Adalar) ölüm oranına sahip olan ilçelerdeki aile sağlığı merkezlerinde görev yapan 270 birinci basamak sağlık çalışanı oluşturdu. Veriler, Sosyo-Demografik Özellikler Formu ve geçerlik güvenilirlik analizi yapılarak kullanılan Türkçeye uyarlanmış Ahlaki Sıkıntıyı Ölçme-Sağlık Çalışanları (ASÖ-SÇ) ve Kısaltılmış Hastane Etik İklim Ölçeği (HEİÖ-K) ile yüz yüze toplandı. En yüksek ve en düşük ölüm oranına sahip olan ilçelerdeki sağlık çalışanlarının verilerinin karşılaştırılmasında normal dağılım gösteren değişkenler ortalama±standart sapma, normal dağılım göstermeyen değişkenler ortanca (25.-75. yüzdelik) olarak verildi. Kategorik değişkenler frekans (yüzde) şeklinde ifade edildi. Gruplar arasındaki farklılık normal dağılıma sahip olan değişkenler için bağımsız örneklem t testi ile, normal dağılıma sahip olmayan değişkenler için Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis testleri ile belirlendi. Çoklu karşılaştırmalar için Dunn testi kullanıldı. Hipotez testlerinde p<0,05 istatistiksel önemlilik için yeterli kabul edildi.
Bulgular: Çalışmaya %77,4'ü kadın, %72,5'i çocuklu, 44,9'u aile hekimi, %26,6'sı ebe, %25,5'i hemşire olan ve 39,92±9,19 yıl ortalama yaşa sahip 270 sağlık çalışanı katıldı. En yüksek ölüm yaşanan ilçelerdeki sağlık çalışanlarının en düşük ölüm yaşanan ilçelere oranla ahlaki sıkıntı yaşama düzeyi istatiksel anlamlı derecede yüksekti (p<0,05). Her iki gruptaki ilçelerde aile hekimlerinin ahlaki sıkıntı düzeyi aile sağlığı elemanlarından yüksekti (p<0,05). Kurumsal etik iklim ise her iki gruptaki ilçede aile sağlığı elemanları tarafından daha yüksek algılanıyordu. COVID-19 pandemisinin daha fazla ahlaki sıkıntıya neden olduğu ve ahlaki sıkıntıyı en fazla yaşayan meslek grubunun etik iklim algısı da düşük olan aile hekimleri olduğu belirlendi. 
Sonuç: Bu sonuçlar pandemi gibi olağandışı durumlarda başta aile hekimleri olmak üzere aile sağlığı çalışanlarının ahlaki sıkıntısını önlemeye yönelik müdahalelerin önemini göstermektedir. Olağandışı durumlarda birinci basamak sağlık hizmetlerinin sunumuna yönelik hazırlanacak etik rehberlerin sağlık çalışanlarının refahını ve dolayısıyla hasta bakım kalitesini artıracağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler: ahlaki sıkıntı, etik iklim, covid-19 pandemisi, aile sağlığı merkezleri, aile sağlığı çalışanı

Abstract:
Objective: The COVID-19 pandemic has created extraordinary conditions in family health centers, which provide primary health care services, as in all health services, and thus ethical conflicts that potentially cause moral distress. This study aimed to investigate the impact of the COVID-19 pandemic on the status and frequency of moral distress of family health center staff in Istanbul and the perceived ethical climate of the center. 
Method: The sample of this methodological, descriptive and cross-sectional study consisted of 270 primary health care workers working in Family Health Centers in districts with the highest (Bahçelievler, Şile, Kartal) and lowest (Tuzla, Silivri, Adalar) mortality rates due to infectious diseases in relation to population density in Istanbul. Data were collected face-to-face using the Socio-Demographic Characteristics Form and the Turkish- version of "Measure of Moral Distress-Healthcare Professionals (MDS-HP)" and "Shortened Hospital Ethical Climate Scale (HECS-HEC)", which are both valid and reliable. In the comparison of the data of healthcare workers in the districts with the highest and lowest mortality rates, normally distributed variables were given as standard deviation and non-normally distributed variables were given as median (25th-75th percentile). Categorical variables were expressed as frequency (percentage). Differences between groups were determined by independent sample t-test for normally distributed variables and Mann-Whitney U and Kruskal-Wallis tests for non-normally distributed variables. Dunn's test was used for multiple comparisons. In hypothesis testing, p<0.05 was considered sufficient for statistical significance.
Results: The study included 270 healthcare workers, 77.4% of whom were women, 72.5% had children, 44.9% were family physicians, 26.6% were midwives, 25.5% were nurses, and the mean age was 39.92±9.19 years. The level of experiencing moral distress was statistically significantly higher in the districts with the highest number of deaths compared to the districts with the lowest number of deaths (p<.05). In both groups, family physicians had higher levels of moral distress than family health workers (p<.05). Institutional ethical climate was perceived higher by family health workers in both groups of districts. It was determined that the COVID-19 pandemic caused more moral distress and the occupational group that experienced moral distress the most was family physicians, who also had a low perception of ethical climate. 
Conclusions: These results show the importance of interventions to prevent the moral distress of family health center staff, especially family physicians, in extraordinary situations such as pandemics. It is predicted that ethical guidelines to be prepared for the provision of primary health care services in extraordinary situations will improve the well-being of health professionals and thus the quality of patient care.

Keywords: moral distress, ethical climate, Covid-19 pandemic, family health centers, family health worker