Osmanlı'dan Cumhuriyete hastane yapılarındaki mimari değişimin İstanbul örnekleri üzerinden incelenmesi
An examination of the architectural transformation in hospital buildings from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye through examples from İstanbul
Yazar: BÜŞRA TONBULOĞLU ALTUNDAĞ
Danışman: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture ; Tarih = History

Özet:
Anadolu Selçuklularından diğer alanlarda devraldığı sağlık sistemini geliştirerek
kullanmaya devam eden Osmanlı Devleti'nde, Sultan III. Selim Dönemi ile yaşanan
yenilenmeler sonucu değişim öncelikle askeri alanda başlamış, daha sonra topluma
yansımış ve sağlık alanında da kendini göstermiştir. Vakıf sisteminin bozulmasıyla
birlikte darüşşifalar eski etkisini kaybetmiş, artık hastaların tedavi edildiği sağlık
kurumları olarak değil, düşkünlerin, meczupların toplandığı Bimarhaneler olarak
anılır olmuştur. 19.yy. başında devlet sisteminde yapılan ve Osmanlı kaynaklarında
'II. Mahmut Han reformları' olarak anılan köklü değişimler sürecinde, sağlık
alanında da çeşitli değişimler yaşanmış medrese planından olan darüşşifaların
yerine bulaşıcı hastalıklar koğuşunun yüksek kapılarla ayrıldığı Askeri hastaneler
ve Sivil hastaneler almaya başlamıştır. Takip eden süreçte bulaşıcı hastalıklar
koğuşunun ayrı bir binaya dönüşmesi, binaların birbirinden ayrı bağımsız birimler
olarak tasarlanması Osmanlı sağlık kuruluşlarının mimari değişimini de
beraberinde getirmiştir. Bu yeni tasarıma sahip sağlık kuruluşları; dönemin
kaynaklarında, kitabelerinde 'hastane' adıyla anılarak yeni bir tür sağlık kuruluşunun varlığı tescil edilmiştir. 19.yüzyıl'ın ortalarından itibaren darüşşifalar
yerlerini modern anlamda sağlık hizmetleri sağlayan hastane binalarına
bırakmışlardır. Çalışma kapsamında geleneksel şemadaki sağlık kuruluşlarından
modern sağlık kuruluşlarına geçiş İstanbul'daki örnekler gösterilerek, plan şemaları
ve cepheleri üzerinden mimari analizler yapılarak gerçekleşen değişim
vurgulanmıştır.

Abstract:
The Ottoman Empire, which continued to develop the healthcare system inherited
from the Anatolian Seljuks and made advancements during the reign of Sultan
Selim III, initially started its reforms in the military sector, which later extended to
the public and healthcare sectors. With the decline of the waqf system, the
traditional healing facilities, known as darüşşifas, lost their former influence and
were now referred to as asylums where the destitute and mentally ill were gathered.
In the early 19th century, during the radical reforms known in Ottoman sources as
the "Reforms of Mahmud II," various changes occurred in the healthcare sector.
Instead of traditional darüşşifas based on the medrese plan, military and civilian
hospitals with separate wards for contagious diseases began to emerge, marked by
high doors. Subsequently, the transformation of contagious disease wards into
separate buildings and the design of buildings as independent units led to
architectural changes in Ottoman healthcare institutions. These new healthcare
facilities were officially recognized as a new type of healthcare institution, referred
to as "hospitals" in contemporary sources and inscriptions. From the mid-19th
century onwards, darüşşifas gradually gave way to modern hospital buildings that provided healthcare services in a modern sense. Particularly focusing on the 19th
and 20th centuries, this period's military and civilian hospitals have been thoroughly
examined in conjunction with their respective eras. Transitioning from traditional
healthcare institutions to modern ones in Istanbul, this study emphasizes
architectural changes through examples, floor plans, and facades