İslâm hukuk tarihinde insan hakları
Human rights in the history of Islamic law
Yazar: YUNUS AK
Danışman: PROF. DR. ORHAN ÇEKER
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Avrupa insan hakları hukuku = European law of human rights

Özet:
'İslâm Hukuk Tarihinde İnsan Hakları'nın incelenmeye çalışıldığı bu çalışmada; insan ve hak 
kavramları, aslında birbirinden ayrılamayacak derecede iç içe geçmiş bir bütün olup ikisinin birbirinden
ayrılamaz olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu açıdan bakıldığında insan hakları terimi insanlık tarihiyle eş 
zamanlıdır. İslam inancına göre, hak kelimesinin Allah'ın isimlerinden biri olması, tüm hakların kaynağının 
Allah'a ait olduğunu vurgular. İslam hukuk tarihine bakıldığında, bu vurguya ve inanca dayalı öğretiler tüm 
metinlerde görülebilir. İslam tarihinde insan haklarına yönelik ilk vurgu "Medine Sözleşmesi" ve "Veda 
Haccı" ile ilişkilendirilirken, "geride kalan öne geçmeye adaydır" hakikatine uygun olarak, Batı eserlerinde 
insan hakları kavramının bir terim olarak doğuşu ve önem kazanması iki yüzyılı aşmazken, bu konuda söz 
sahibi olmuşlardır. İslam dünyasında insan hakları kavramı böylesine köklü bir geçmişe sahip olmasına
rağmen, bu kavramın Batı'daki felsefi düşüncelerle ortaya çıktığı ve İslam dünyasındaki insan hakları 
ihlallerinin bu bilinç eksikliğinden kaynaklandığı öne sürülmektedir. Bu çalışma, insan haklarını evrensel ve 
tarihsel bir perspektiften, İslam hukuku bağlamında yorumlamayı ve bu alandaki modern yaklaşımlarla olan 
ilişkisini derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır.
İslâm hukukunda "hak" kavramını geniş ve çok katmanlı bir anlam örgüsüne sahip olduğu hem 
Allah'ın emir ve yasaklarına bağlı kalmayı hem de bireylerin sosyal ve kişisel yararlarını korumayı gerektiren 
bir ifade olduğu söylenebilir.
İslâm hukuk tarihinde insan haklarının dört ana teori altında incelenmesi mümkündür:
-İnsâniyyet/Âdemiyyet Teorisi; insanın yaratılışındaki değeri, sosyal ve ahlaki boyutlarını vurgular. Bu 
teori, tüm insanların eşit temel haklara sahip olduğunu savunur ve Hz. Âdem'in yaratılışı üzerinden insanın 
hak ve sorumluluklarını ele alır. İslam hukuku insanı sadece fiziksel bir varlık olarak değil manevi ve ahlaki 
sorumlulukları olan bir birey olarak değerlendirir.
-İman ve Emân Teorisi; İslam hukukunda vatandaşlık ve insan haklarını inanç ve devletle yapılan 
anlaşmalar çerçevesinde değerlendirir. İman Müslümanların Allah'a karşı sorumluluklarını tanımlarken, 
emân Müslüman olmayanlara sağlanan haklar ve güvenceleri kapsar. Bu teoride zimmet anlaşmaları, sosyal 
uyum ve toplumsal barışın temini için önemli bir yer tutar ve İslam hukukunun toplumsal düzeni koruma 
amacını yansıtır.
-Mekâsıd ve Maslahat Teorisi; İslam hukukunun amaçlarını (mekâsıd) ve toplumsal yararı (maslahat) esas 
alır. Hukuk, bireylerin ve toplumun ihtiyaçlarını karşılayarak refahı artırma ve adaleti sağlama hedefi üzerine 
inşa edilmiştir. Bu teori, hukukun esnekliğini ve zaman içindeki değişimlere uyum sağlama yeteneğini 
vurgulayarak, İslam hukukunun evrensel ilkelerle uyumlu olmasını sağlar.
-İnsan Onuru Teorisi; İslam hukukunda insan onurunun haysiyet ve adaletle eşdeğer kabul edildiğini 
belirtir. İnsan onurunun korunması, temel hakların savunulmasıyla mümkündür. İslam hukuku, insan 
onurunu her koşulda korumayı ve yüceltmeyi amaçlar; bu yaklaşım insan haklarının temelini oluşturur ve 
İslam hukukunun adalet ve merhamet ilkelerine dayandığını gösterir.
Sonuçta; çağımızda insan hakları ve temel özgürlükler bağlamında yapılan vurgular, insan onurunun 
korunmasını ve hukukun üstünlüğünü esas alır. İslâm hukukunun tarih boyunca bu prensipleri benimsemiş ve 
insan onurunu koruyacak şekilde teoriler geliştirdiği ve bu doğrultuda da yorumladığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku, İnsan Hakları, Adalet, Eşitlik, İnsâniyyet, Âdemiyyet, İman ve Emân, Mekâsıd, Maslahat, İnsan Onuru, Hürriyet, Özgürlük, İnsan Hakları Teorisi, Barış.

Abstract:
In this study, in which 'Human Rights in the History of Islamic Law' is tried to be analyzed, it is 
concluded that the concepts of human and rights are in fact an intertwined whole that cannot be separated 
from each other and that the two are inseparable. From this perspective, the term human rights is 
contemporaneous with human history. According to Islamic belief, the fact that the word "right" is one of the 
names of Allah emphasizes that the source of all rights belongs to Allah. When we look at the history of 
Islamic law, teachings based on this emphasis and belief can be seen in all texts. While the first emphasis on 
human rights in Islamic history is associated with the "Medina Convention" and the "Farewell Pilgrimage", 
in accordance with the truth that "the one who is left behind is a candidate to take the lead", it was not more 
than two centuries before the concept of human rights emerged as a term and gained importance in Western 
works. Despite the fact that the concept of human rights in the Islamic world has such a deep-rooted history, 
it is argued that this concept emerged with philosophical thoughts in the West and that human rights 
violations in the Islamic world stem from this lack of awareness. This study aims to interpret human rights 
from a universal and historical perspective in the context of Islamic law and to examine its relationship with 
modern approaches in this field in depth. It can be said that the concept of "right" in Islamic law has a broad 
and multi-layered meaning that requires both adherence to Allah's commands and prohibitions and the 
protection of individuals' social and personal interests.
In the history of Islamic law, it is possible to analyze human rights under four main theories: 
The Humanity/Adamity Theory posits the intrinsic worth of human beings as a consequence of their 
creation, highlighting their inherent social and moral dimensions. This theory champions the equality of all 
individuals in their entitlement to fundamental rights, exploring these rights and corresponding 
responsibilities through the prism of Prophet Adam's creation. Islamic thought transcends a purely physical 
understanding of humanity, recognizing individuals as bearers of profound spiritual and moral obligations.
The Belief and Protection Theory situates the concepts of citizenship and human rights within the context 
of religious belief and the contractual relationship between the individual and the state. Belief (iman) 
delineates the responsibilities of Muslims towards God, while protection (aman) encompasses the rights and 
assurances granted to non-Muslims. Within this framework, covenants (dhimma agreements) are paramount 
in fostering social cohesion and communal harmony, underscoring the role of Islamic law in maintaining 
societal equilibrium.
The Objectives and Public Interest Theory (Maqasid and Maslaha) focuses on the overarching aims 
(maqasid) of Islamic law and the pursuit of collective well-being (maslaha). The legal structure is predicated 
on the fulfillment of individual and societal needs, the promotion of prosperity, and the establishment of 
justice. This theory emphasizes the adaptability of Islamic law and its capacity to evolve in response to 
societal changes, ensuring its conformity to universal ethical principles.
The Human Dignity Theory asserts the equivalence of human dignity, honor, and justice within the 
framework of Islamic jurisprudence. The protection of human dignity is inextricably linked to the 
safeguarding of fundamental rights. Islamic law strives to preserve and elevate human dignity under all 
circumstances. This foundational principle underscores the inherent rights of all individuals and exemplifies 
the commitment of Islamic jurisprudence to the principles of justice and compassion.
In conclusion, this abstract delineates four distinct theoretical constructs within the historical development of 
Islamic legal thought that illuminate the understanding and implementation of human rights. These 
frameworks emphasize the inherent dignity, responsibilities, and rights of individuals as articulated within 
the broader context of Islamic teachings and legal precepts.
After all, the emphasis on human rights and fundamental freedoms in our age is based on the 
protection of human dignity and the rule of law. It has been determined that Islamic law has adopted these 
principles throughout history and developed theories to protect human dignity and interpreted them accordingly.

Keywords: Islamic Law, Human Rights, Justice, Equality, Humanity, Adamiyyah, Faith and Emân, Mekāsid, Maslahat, Human Dignity, Liberty, Freedom, Human Rights Theory, Peace.