Roman mekânı olarak Batılılaşma sürecinde istanbul
Istanbul as a novel setting in the Eesternization period
Yazar: HACER ZEYNEP ZENGİN KARTAL
Danışman: PROF. DR. HANDAN İNCİ ELÇİ
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Batılılaşma = Westernization ; Kentsel mekan = Urban space ; Mekan = Space ; Roman = Novel ; Türk romanı = Turkish novel ; İstanbul = Istanbul

Özet:
İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarına katıldığı günden beri Türk edebiyatının merkezi olmuş ve imparatorluğun bütün kültür-sanat hayatı burada, özellikle de saray etrafında şekillenmiştir. Bu durum, yeni bir edebiyat anlayışının ortaya çıktığı, ilk romanların yazılmaya başlandığı 19. yüzyılda da değişmemiştir. İstanbul ayrıcalıklı konumunu korumaya devam etmiş ve Batılılaşmayla birlikte edebiyatımıza giren roman türünün ilk ve en sık kullanılan mekânı olmuştur. Batılılaşma hareketlerinin İmparatorluk başkentinde başlaması ve ilk dönem roman yazarlarının burada yaşamaları İstanbul'u doğal roman mekânı haline getirmiştir. 

Batılılaşma dönemi İstanbul'unun romanlar üzerinden takip edildiği bu çalışma Giriş ve Sonuç bölümleri dışında dört ana bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler, şehrin tarihini önemli siyasal ve sosyal olaylardan bağımsız düşünmenin imkânsızlığı nedeniyle Osmanlı tarihindeki önemli kırılma noktalarına göre belirlenmiştir. Buna göre ilk bölümde Tanzimat Dönemi İstanbul'u (1839-1876), ikinci bölümde II. Abdülhamid Dönemi İstanbul'u (1876-1908), üçüncü bölümde II. Meşrutiyet Dönemi İstanbul'u (1908-1918), dördüncü bölümde ise İşgal Dönemi İstanbul'u (1918-1923) anlatılmaktadır. Çalışma, şehrin başkentlik vasfını yitirdiği 1923 yılında sonlanmıştır. 

Tezin ana metnine bir zemin oluşturması amacıyla kaleme alınan "Giriş" bölümde, öncelikle İstanbul'un tarihinden kısaca bahsedilmiş ve İstanbul'un Osmanlı başkenti olarak yeniden inşa edilme sürecinden başlayarak şehrin yüzyıllar içindeki dönüşümü sosyal ve kültürel arka planını da göz önünde bulundurarak ele alınmıştır. Tezin diğer bölümlerinde ise önce bahsedilen tarihsel dönemin siyasal, sosyal, kültürel ve gündelik hayatına dair genel bir çerçeve çizilmiş ve şehrin tarihindeki önemli olaylardan bahsedilmiştir. Batılılaşmanın bu dönemlerde nasıl algılandığı ve İstanbul'un gündelik hayatı üzerindeki etkilerine değinildikten sonra söz konusu tarih aralığında yayımlanmış romanlar kronolojik bir sırayla incelenmiştir. Bu dönemde yayımlanmış romanların büyük bir çoğunluğu İstanbul'da geçmekle beraber tezde sadece şehrin dönüşümünü mimari ve kültürel açıdan bir sorun olarak ele alan romanlar tespit edilmiş ve bu dönüşümün dönemin şahitleri olan yazarlar tarafından nasıl işlendiği, hangi bakış açısıyla yorumlandığı süreli yayınlar ve anı kitaplarından da faydalanılarak değerlendirilmiştir Bu sayede hem şehrin hem de romanlardaki mekân kullanımının yıllar içindeki değişiminin kolayca takip edilmesi amaçlanmıştır.

Abstract:
Since its annexation by the Ottoman Empire, Istanbul has been the heart of the Turkish literature and the entire cultural and artistic life of the empire was, thus, shaped here, especially around the palace. This did not change also in the 19th century when a new literary understanding emerged and the first novels were written. Istanbul preserved its privileged status and it is the first and the most frequently used setting of the novel genre that was introduced to our literature as part of the westernization process. Istanbul became the natural setting of novel yet the westernization movements emerged and the early period novelists lived in the imperial capital. 

This study, where Istanbul in the westernization period is analyzed, consists of four main chapters besides the Introduction and Conclusion chapters. We have determined these chapters according to the significant breaking points in the Ottoman history yet one cannot think about the city's history without considering the important political and social incidents. Accordingly, Istanbul in the Tanzimat Reform Era (1839-1876) is discussed in chapter one, Istanbul in the Era of Abdulhamid, the 2nd, (1876-1908) in chapter two, Istanbul in the Second Constitutional Era (1908-1918) in chapter three, and Istanbul in the Occupation Period (1918-1923) in chapter four. This study ends in 1923 when the city lost its status as a capital. 

In the "Introduction" chapter that we wrote as a foundation for the dissertation's main text, we briefly referred to Istanbul's history and discussed the city's transformation over centuries by also considering its social and cultural background starting from Istanbul's reconstruction process as an Ottoman capital. In the dissertation's other chapters, we first described the relevant historic era's political, social, cultural, and daily life in a general sense and discussed the milestones in the city's history. After addressing the perception of the westernization concept in these eras, along with its effects on Istanbul's daily life, we chronologically studied the novels written in the relevant time intervals. Although the setting for the vast majority of novels published in this era is Istanbul, we selected only the ones that address the city's transformation as an issue in architectural and cultural terms and studied how this transformation was discussed and from what standpoints it was commented on by authors as the era's witnesses also with the help of periodicals and memoirs. We thus aimed at ensuring the easy follow-up of the change both in the city and also in the use of settings over years.