Şiî-usûlî gelenekte cebel-i âmil bölgesinin yeri: Muhammed B. Mekkî El-Amilî (Şehîd-i evvel) örneği
The position of the Jabal 'āmil region in Shiīte-Usūlī tradition: The case of Muhammed Ibn Makkī Al-Amilī (Al-Shahīd Al-Awwal)
Yazar: DURAN ESKİ
Danışman: DOÇ. DR. ADEM ARIKAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Şiî-İmâmiyye içerisinde Ahbârîlik ile Usûlîlik iki farklı bakış açısını temsil etmektedir. Rasyonel yöntemi esas alarak dinî meselelerde nakille birlikte aklî delillere de yer veren Usûlîlik, genel olarak İmâmî düşünce tarihinde hakim bir konumda olmuştur. Usûlî düşünce ortaya çıkmasından günümüze kadar olan süreçte birçok alimin katkılarıyla şekillenmiş ve gelişmiştir. Şehîd-i Evvel lakabıyla bilinen Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Mekkî el-Âmilî (ö. 786/1384) bu hususta öne çıkan alimlerden biridir. 
Giriş, üç bölüm ve sonuç kısmından oluşan bu çalışmada Şehîd-i Evvel'in ilmî kişiliği ve benimsediği görüşleri bakımından Usûlî düşünceye katkıları konu edilmiştir. Bu bağlamda yetiştiği ve bir ilim geleneğinin kurulmasına öncülük ettiği Cebel-i Âmil bölgesinin Şiî-Usûlî gelenekteki yerinin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Şahıslar ve fikirler üzerine derinleşme prensibine bağlı kalınmış ve kaynaklardan elde edilen bilgilerin değerlendirilmesiyle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Şehîd-i Evvel, Usûlî düşünceyi geliştirmiş ve ictihad hareketini devam ettirmiştir. Akıl deliline önem verip bununla neyin kastedildiğine dair kendinden önceki alimlerden daha fazla açıklama yapmış ve kapsamını genişletmiştir. Ayrıca gaybet döneminde fakihin Cuma namazını kıldırma hususunda imamın iznine sahip olduğunu söylemesi, fakihin zekâtı talep etme hakkı olduğuna işaret etmesi ve humusu idare edecek fakihten mutlak anlamda "gaybet nâibi" olarak bahsetmesi gibi görüşleriyle fakihlerin otoritesinin genişlemesine katkı sunmuştur. Şiî fıkhında kavâid literatürünün ilk örneği olan el-Kavâ'id ve'l-Fevâ'id başta olmak üzere eserlerinde takip ettiği metot ve içerikle gelenekte önemli bir rol oynamıştır.

Abstract:
In Shiīte-Imāmiyyah, Akhbāriyya and Usūliyya represent two different perspectives. Usūliyya, which is based on the rational method and includes rational evidence in addition to narration in religious matters, has been in a leading position in the history of Imāmī thought. Usūlī thought has been shaped and developed with the contributions of many scholars in the process from its emergence to the present day. Ebū Abdallāh Shams al-Dīn Muhammad ibn Makkī al-'Āmilī (d. 786/1384) who is known al-Shahīd al-Awwal is one of the prominent scholars in this regard.
This study, which consists of an introduction, three chapters and a conclusion, focuses on al-Shahīd al-Awwal's contributions to Usūlī thought in terms of the views and his scholarly personality. In this context, it is aimed to reveal the position of Jabal 'Āmil region, where he grew up and pioneered the establishment of a scientific tradition in the Shiīte-Usūlī tradition. Adhering to the principle of deepening on persons and ideas, it was tried to reach the result by evaluating the information obtained from the sources. al-Shahīd al-Awwal, who contributed to the scientific and cultural progress of the Jabal 'Āmil region, developed the Usūlī thought and sustained the ijtihād movement. He gave more importance to the rational evidence and explained what is meant by it than the previous scholars and expanded its scope. He also contributed to the expansion of the authority of the jurists in the period of occultation such as stating that the jurist has the permission of the imam to lead the Friday prayer, pointing out that the jurist has the right to demand zakat, and referring to the jurist who will administer khums as the "nāib of ghaybah" (regent of occultation). He played an important role in the tradition with the method and content he followed in his works such as al-Kawā'id wal-Fewā'id, which is the first example of kawā'id literature in Shiīte fiqh.