Arapgirli Ali Baba Rûmî'nin Dürrü'l-Fu'âd ve Şeyhü'l-İrşâd'ı (İnceleme, edisyon kritikli metin, indeks)
Durr al-Fu'âd and Sheikh al-Irshâd of Arapgirli Ali Baba Rûmî (Analysis, critical text, index)
Yazar: SELİM ÜMÜTLÜ
Danışman: DOÇ. DR. SEYDİ KİRAZ
Hitit Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Abdülkadir Geylani = Abdülkadir Geylani ; Türk tasavvuf edebiyatı = Turkish mysticism literature ; İslami tarikatlar = Islamic religious orders

Özet:
XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın başında yaşadığı düşünülen Ali Baba Rûmî, Kâdirîliğe mensup bir şeyhtir. Müellifin 1321/1903-1904'te tamamladığı Dürrü'l-fu'âd ve şeyhü'l-irşâd; tasavvufi muhtevası ağır basmakla beraber dili ve üslubu itibariyla nasihat-nâme geleneğine eklemlenebilen, biri 601 diğeri 674 sayfa olmak üzere iki nüshadan müteşekkil hacimli bir eserdir. Müellif, eserini Abdülkâdir-i Geylânî, Muhyiddin İbnü'l-Arabî ve Eşrefoğlu Rûmî'den manevi feyz alarak yazdığını ifade etmektedir. Eserin yaklaşık 9500 beyitten oluşan ana bölümleri mesnevi nazım biçimiyle kaleme alınmıştır. Bunun yanı sıra eserde, ana bölümlerde işlenen konuları desteklemek üzere kaleme alınmış, farklı nazım biçimlerinde ve türlerinde çok sayıda manzumeye yer verilmiştir. 
Rûmî, eserinde bölüm başlıklarına yer vermemiş; zaman zaman konuyu desteklemek ve muhatabını ikna etmek için Arapça kaynaklardan uzun alıntılar yapmıştır. Müellif, eserinde tarikat silsileleri, Hurûfîlerin ve Bâbîlerin bozuk itikadları, bazı kimselerin Mehdî hakkındaki yanlış görüşleri, cehrî zikrin mübah oluşu, hak yoldan sapan çeşitli toplulukların ahvâli,  Abdülkâdir-i Geylânî hakkında hatalı bilgiler içeren bazı kitapların eleştirisi, Abdülkâdir-i Geylânî'nin ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin eserlerinin değiştirilip başkalarına mal edilmesi gibi hususları nasihat-âmiz bir üslupla ele almıştır. Muhataplarına muhtevayı en kestirme yoldan ulaştırmayı amaçlayan şair, onların anlayabileceği sade bir dili tercih etmiş; sanatlı anlatımdan uzak durmuştur. 
Bu çalışmada, biyografik kaynaklarda hakkında herhangi bir bilgiye rastlanmayan Arapgirli Ali Baba Rûmî'nin hayatını ve edebî kişiliğini ortaya koymanın yanı sıra Dürrü'l-fu'âd ve şeyhü'l-irşâd adlı eserinin çeviri yazılı metnini ve tahlilini araştırmacıların istifadesine sunmak amaçlanmıştır. Bu amaçla, öncelikle nasihat-name türüyle ilgili genel bilgiler verilmiş; ardından şairin hayatı ve edebî kişiliği, eserinden hareketle ortaya konulmuştur. Eser, biçim ve muhteva yönünden tahlil edilmiş; mevcut iki nüshadan hareketle oluşturulan transkripsiyonlu metin sunulmuştur. Ekler kısmında indekse, yazma nüshalardan örneklere ve eserde geçen bazı mekânlara ait fotoğraflara yer verilmiştir.

Abstract:
Ali Baba Rûmî, who is thought to have lived in the second half of the 19th century and the first quarter of the 20th century, is a sheikh belonging to the Qâdirî order. Durr al-fu'âd and sheikh al-irshâd, completed by the author in 1321/1903-1904, is a voluminous work that is articulated with the nasihat-nâme tradition in terms of its language and style, although its sufistic content predominates. There are two copies of the work, one with 601 pages and the other with 674 pages. The author states that he wrote his work by receiving spiritual inspiration from Abdülkâdir-i Geylânî, Muhyiddin ibnü'l-Arabî and Eşrefoğlu Rûmî. The main parts of the work, consisting of approximately 9500 couplets, were written in masnavi verse. In addition to this, many poems written in different verse forms and genres related to the subjects covered are also included in the work.
The main topics in Durr al-fu'âd are as follows: Sequences of sects, corrupt creeds of Hurufis and Babis, wrong opinions of some people about al-Mahdi, the fact that jahri dhikr is right, the situation of various communities that deviate from the right path, criticism of some books containing erroneous information about Abdülkâdir-i Geylânî, falsification of the works of Abdülkâdir-i Geylânî and Ibn al-Arabî. These are discussed in an advisory manner. Aiming to convey the content to his addressees in the shortest way, the poet preferred a plain language that they could understand; stayed away from artistic expression.
In this study, it is aimed to reveal the life and literary personality of Arapgirli Ali Baba Rûmî, about whom there is no information in biographical sources, as well as to present the transcripted text and analysis of his work Durr al-fu'âd and sheikh al-irshâd for the benefit of researchers. For this purpose, first of all, general information about the type of nasihat-name was given, then the life and literary personality of the poet was revealed based on his work. The work has been analyzed in terms of form and content. The transcripted text created from the two existing copies is presented. Under the heading of additions, there is an index, examples from the manuscripts and photographs of some of the places mentioned in the work.