Eğitim politikası süreçlerinde eğitim yöneticilerinin rollerinin incelenmesi
Investigating the role of educational administrators in education policy process
Yazar: MİTHAT KORUMAZ
Danışman: PROF. DR. AYŞEN BAKİOĞLU
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Eğitim Yönetimi ve Denetimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Eğitim denetimi = Supervision of education ; Eğitim politikaları = Educational policies ; Eğitim yönetimi = Educational administration ; Okul yöneticileri = School administrators ; Okul yöneticileri = School administrators ; Süreç yönetimi = Process management ; Yöneticiler = Managers ; Yöneticiler = Managers

Özet:
Toplumsal örgütlenmelere işlev kazandıran bir üst örgütlenme biçimi olarak
devletin, eğitimle ilgili olarak kapsayıcı bir şekilde problemlerin çözümü, talep ve
ihtiyaçların karşılanması için toplumun önceden belirlediği amaç ve hedeflerle tutarlı,
tüm unsurları kapsayacak planlı, uzun vadeli ve sürekli eylemlerini, niyetini ve
eylemsizliğini kapsayan bir karar alma süreci olarak eğitim politikası karmaşık ve çok
boyutlu bir yapıyı ifade etmektedir. Bu karmaşık yapı içerisinde eğitim yöneticileri
bürokratlar, baskı grupları ve çıkar gruplarının üyeleri, politika tasarlayıcı, uygulayıcı ve
değerlendirici, biçimsel olmayan örgütlü yapıların üyeleri ve eğitim politikası sürecinde
gerekli deneyime sahip uzmanlar olarak çok sayıda birbirinden farklı rolü
oynamaktadırlar. Ancak eğitim yöneticilerinin eğitim politikası süreçlerine ne düzeyde
dâhil oldukları, hangi bireysel ve örgütsel değişkenlerin bu dâhil olma düzeyini
farklılaştırdığı, eğitim politikası sürecinde ne türden politika ağları oluşturdukları, bu
ağlar arasındaki ilişkilerin biçimi, eğitim yöneticilerinin eğitim politikasına dâhil olma
gerekçeleri ve eğitim politikası süreçlerine dâhil olurken kullandıkları stratejiler gibi
eğitim yöneticilerinin eğitim politikası sürecindeki rollerini belirleyen etmenler açıklığa
kavuşturulmuş değildir. Bu çalışmada eğitim yöneticilerinin, eğitim politikalarının her
aşamasında en etkili aktörlerden biri olduğu varsayımından yola çıkılarak, Türkiye'de
eğitim politikası süreçlerinde eğitim yöneticilerinin yaptığı etkinin biçimi, düzeyi ve bu
süreçte oluşan politika alt sistemlerini analiz ederek, eğitim yöneticilerinin politika
süreçlerindeki rollerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda yapılan incelemeler
sonucunda son on dört yılda on beş kez değişikliğe uğrayan okul yöneticisi seçme
politikası süreci özelleştirilmiş bir alan olarak ele alınmıştır.
Eğitim yöneticilerinin, eğitim politikası süreçlerine etki etme biçimlerinin,
düzeylerinin, oluşturdukları politik alt sistemlerin, politik alt sistemler arasındaki
ilişkilerin yönü, anlamlılığı ve düzeyinin ve eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme
politikası süreçlerindeki rollerinin belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilen bu araştırmada,
araştırma konusunu anlama ve doğrulamada hem geniş bir alan hem de derinlemesine bir
kavrayış geliştirebilmek için nitel ve nicel veri toplama, analiz etme ve yorumlama
yaklaşımlarının bir arada kullanıldığı karma araştırma yönteminin (mixed methods
research) desenlerinden biri olan yakınsayan paralel desen (the convergent parallel
design) tercih edilmiştir. Araştırmanın nicel yaklaşım boyutu ilişkisel desene, nitel
yaklaşım boyutu olgubilim desenine uygun olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın nicel
boyutunda oranlı tabakalı örnekleme yöntemi ile belirlenen 518 eğitim yöneticisi yer
alırken nitel boyutunda maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemi ile belirlenmiş 26 eğitim
yöneticisi yer almaktadır. Araştırmanın nicel boyutunun verileri, araştırmacı tarafından
geliştirilen politika aktörlerini tanıma, eyleme geçme, politika ağları, gayri resmi politika
ağlarına katılma, politik etki, yerel düzeyde etki oluşturma ve yaygınlaştırma olmak üzere
yedi alt boyuttan ve 37 maddeden oluşan ve güvenirlik katsayısı .768 olarak hesaplanan
"Eğitim Politikasına Dâhil Olma Ölçeği" ve ayrıca "Sosyal Ağ Envanteri" ile
toplanmıştır. Araştırmanın nitel boyutunun verileri ise yüz yüze görüşmeler yoluyla
toplanmıştır. Araştırmanın nicel verileri parametrik testler ile analiz edilirken nitel
verileri içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir.
Araştırma sonucunda eğitim yöneticilerinin, politika aktörlerini tanıma, eyleme
geçme, politika ağları, politik etki ve yaygınlaştırma alt boyutlarında eğitim politikası
süreçlerine yüksek düzeyde dâhil oldukları görülmüştür. Eğitim yöneticilerinin, gayri
resmi politika ağlarına katılma ve yerel düzeyde etki oluşturma alt boyutlarında ise okul
yöneticisi seçme politikası süreçlerine orta düzeyde dâhil oldukları sonucuna ulaşılmıştır.
Eğitim yöneticilerinin politika probleminin tanımlanması sürecinde oluşturdukları
politika ağlarının merkezinde siyasi partiler, kanun yapıcılar, sendikalar, düşünce
kuruluşları ve vakıfların olduğunu ortaya koymaktadır. Eğitim yöneticilerinin eğitim
politikası olgusuna ilişkin tanımlamalarını politika sürecinde yaşanan belirsizliğin bir
"bilinmezlik" ve "denge arayışı", değişimin bir "tutarsızlık" ve "yenileşme", hedef
belirlenmesinin bir "hedef koyma" ve "vizyon" belirleme ve son olarak toplumun sahip
olduğu "ideolojik yapının" yansımaları olarak gruplandırdıkları görülmüştür. Eğitim
politikasının politik özelliklerini ise işbirliği ve tekillik olarak kategorilere ayrılan ve
oluşan politika ağında yönetsel güç ile aktörlerin yaptıkları seçimleri ve bu parameterler
arasındaki ilişkiyi ifade eden "güç ve seçim", paylaşılan değerlerin üretimini ifade eden
ve bu değer üretimi sürecinin yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya şeklinde
kategorilere ayrılan "paylaşılan değer üretimi", toplumsal taleplerin karşılanması ve
devletin oynadığı rolü ön plana çıkaran kategorilerden oluşan "meşrulaştırma" ve
bürokratik güç ve dinamizim ile ortaya çıkan ve bürokrasinin işlevini ifade eden
"fonsiyonel bürokrasi" olarak ifade ettikleri sonucuna ulaşılmıştır. Okul yöneticisi seçme
politikasının toplumun gündemine taşınmasında oluşan politika ağının merkezinde
sendikalar, siyasi partiler, düşünce kuruluşları ve politika yapıcılar bulunmaktadır. Okul
yöneticisi seçimine ilişkin politika sürecinin formülleştirilmesi aşamasında ise oluşan
politika ağının merkezinde bürokratlar, sendikalar ve siyasi partiler ve kanun yapıcılar
bulunmaktadır. Okul yöneticisi seçimine ilişkin politika sürecinin yasalaştırılması
aşamasında oluşan politika ağının merkezinde kanun yapıcılar, bürokratlar ve siyasi
partiler olduğu görülmüştür. Diğer yandan eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme
politikası sürecine dâhil olan aktörler ve bu aktörlerin bu süreçte oluşan öznel
kimliklerine yönelik bakış açıları etki ajanları olarak kavramsallaştırılmıştır. Etki ajanları
kavramı, eğitim politikası süreçlerinde rol oynayan tüm bireyleri ya da bu bireylerin bir
araya gelerek oluşturdukları bir grubu ifade ettiği gibi aynı zamanda devlete ait
teşkilatlanmayı, kurumları, bürokrasiyi ve özel kuruluşları, biçimsel ya da biçimsel
olmayan sivil toplum kuruluşlarını, düşünce kuruluşlarını, vakıfları, dernekleri ve her
türden örgütlü veya örgütsüz yapıları ifade etmektedir. Bununla ilişkili olarak araştırma
kapsamında eğitim yöneticilerinin görev türü, eğitim durumu, atanma şekli, eğitim
yönetimi alanında eğitim alma durumu ve okul yöneticisi seçim komisyonunda görev
almış olma durumlarına göre eğitim politikası süreçlerine dâhil olma düzeylerinin
farklılaştığı sonucuna ulaşılmıştır. Eğitim yöneticileri ile yapılan yüz yüze görüşmeler
sonucuna elde edilen sonuçlardan hareketle eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme
politikasına dâhil olma gerekçeleri "mesleki idealizm" olarak kavramsallaştırılarak
incelenmiştir. Araştırmanın sonuçlarına göre eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme
politikası süreçlerine dâhil olurken kullandıkları stratejiler "etki stratejileri" teması
altında incelenmiştir. Etki stratejileri teması, "aktif etki", "pasif etki" ve "pro-aktif etki"
olmak üzere üç alt temadan oluşmaktadır. Okul yöneticisi seçme politikasının
uygulanması aşamasında oluşan politika ağının merkezinde sendikalar, vakıflar,
bürokratlar ve eğitim yöneticileri bulunmaktadır. Okul yöneticisi seçme politikasının
değerlendirilmesi aşamasında sendikalar, düşünce kuruluşları ve bürokratlar yer
almaktadır. Araştırmanın bu ulaşılan sonuçları doğrultusunda yapılan tartışma ve
yorumlamalar neticesinde hem politika yapıcılar ve uygulayıcılar hem de diğer
araştırmacılara sonraki araştırmaları için önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
The state as a form of higher-level organization that gives functions to social
organizations, has a long-term and continuous action, inclusive of its intention and
inaction, which will cover all elements, consistent with the objectives previously
determined by the society for the solution of problems. Education policy that is a long
term decision making is so complex and multi-dimension. Within this complex structure,
education administrators play a vastly different role as bureaucrats, members of the
pressure groups and interest groups, policy makers, practitioners and evaluators, members
of informal organizations and experts with the necessary experience in the educational
policy process. However, the level of involvement of education administrators in
education policy processes, individual and organizational variables differentiate this level
of involvement, the types of policy networks constituted in education policy process, the
form of relations among these networks, the reasons for inclusion of education
administrators in education policy, the factors determining the roles of education
administrators in the education policy process and the strategies they use, are not clarified
yet. In this study, it is aimed to determine the roles of education administrators in the
policy processes by analysing the form and their level of effectiveness in education policy
processes in Turkey, the policy subsystems and networks formed in this process, on the
assumption that education administrators are one of the most effective actors at all stages
of education policies. In this context, the process of selection of school principals that has
changed fifteen times in the last fourteen years is considered as a specific field of the
study. In this study conducted to determine the direction, meaning and level of
relationships among administrators, political sub-systems and roles of education
administrators in the processes of school principals selection policy, the convergent
parallel design qualitative and quantitative data collection, analysis and interpretation
approaches were used together to develop both generalization and in-depth
understanding. The quantitative approach of the study was designed in accordance with
relational design and the qualitative approach of the study was designed in accordance
with the phenomenological design. In the quantitative dimension of the study, there were 518 administrators determined by stratified sampling method. There were 26
administrators determined by maximum variation sampling method in qualitative
dimension of the study. The data of the study's quantitative dimension were collected with
the seven sub-dimensions as recognizing policy actors, actuation, policy networks,
participating in informal policy networks, political influence, effect in local level and
dissemination. The scale of which reliability coefficient was .768 and social network
inventory developed by the researcher were used to collect quantitative data of the
research. On the other side the qualitative data were collected through face-to-face indepth
interviews. Qualitative data of the study were analysed by parametric tests while
qualitative data were analysed through content analysis.
As a result of the research, it was reached that the education administrators were
highly involved in the education policy processes in the recognition of policy actors,
actuation, policy networks, political influence and dissemination sub-dimensions. In the
dimensions of informal policy networks and effect in local level, education administrators
were found to involve in moderate level. In the process of defining the policy problem,
education administrators created networks consisting of political parties, lawmakers,
unions, think tanks and foundations. It was resulted that the educational administrators
defined uncertainty in the policy process as an "obscurity", a "seek for balance",
"inconsistency", "innovation", "vision" and finally "ideological structure". The political
characteristics of the education policy were divided into categories of cooperation and
singularity. "Power and choice" expressed the relationship between the managerial power
and the choices made by the actors. And "shared value production" which expressed the
production of shared values was divided into categories of above value production period
from top to bottom and from top to bottom. "Legitimization" consisted of the
categorization of the social demands and the role the state in the foreground. Another
theme "functional bureaucracy" which emerged with bureaucratic power and dynamism
was used to express the function of bureaucracy. In agenda setting stage, unions, political
parties, think tanks, and policy makers were found at the centre of the policy networks.
The actors who involved in school principal selection policy process were conceptualized
as "policy brokers". The concept of policy brokers also covers all the individuals who
play a role in the process of education policy or a group, the state organization,
institutions, bureaucracy and private organizations, formal or informal civil societyorganizations, think tanks, foundations, associations and all forms of organized or
unorganized structures. It was also found out that the level of involvement of education
administrators in education policy process differentiated in accordance with the type of
task, education level, type of appointment and experience in selection commission. The
reasons for inclusion of the education administrators into the school principals selection
policy was conceptualized as "professional idealism". According to the results of the
research, the strategies that education administrators used when they were included in the
school principals selection policy processes were addressed "impact strategies". The
theme of effecting strategies consisted of three sub-themes, "active effect", "passive
effect" and "pro-active effect". There were unions, foundations, bureaucrats, and
education administrators in the centre of the policy network aroused in the process of
implementing the school principals selection policy. In the process of evaluating the
school principal selection policy, unions, think tanks and bureaucrats were involved in
the centre of the policy network. As an outcome of the discussions and interpretations
made in line with the results of the research, suggestions were made for both policy
makers and practitioners as well as other researchers.