Esneklik ve değişebilirlik kriterleri çerçevesinde alışveriş merkezleri programlaması üzerine analitik bir araştırma
An analytical research on the malls programming within the framework of flexibility and variability criteria
Yazar: YASEMİN BAŞAK
Danışman: PROF. DR. AHMET METE TAPAN
İstanbul Arel Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Ülke, Bölge, Kent kapsamında değerlendirildiğinde "insan" varlığına yaklaşımı ve mekan özelliklerinin insana yaşattığı etkilerin yakın olması nedeniyle AVM'ler toplumların altmış yedi yıldır hayatında varlığını sürdüren, kurgusu iyi tasarlanan prototip bir mimari ürün olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapının amacı tüketim objesi kabul edilen insanın "AVM'nin özel alanına" girmesidir.
Bugüne dek inşa edilen AVM'lerin sınıflama türü, tipolojileri, mekan dizilimleri, marka/konsept sistemi, hizmet türü kategorileri, malzeme standartları ve teknik uygulama gibi faktörler yönünden birbirleriyle benzerlik göstermesi dikkat çekicidir. AVM'lerin yapı fonksiyonlarının sürdürülebilirliği için değişim ve dönüşümü, kullanım sürecinde sadece ekonomik ve teknolojik gelişmelerin yapıya uygulanmasıyla sağlamak yeterli olmayacaktır.
AVM programlama sürecinin nasıl tanımlandığı ve uygulandığı araştırılmış ve mimari ürün olarak fonksiyon değişim ihtiyaçlarına göre kriterleri ile nasıl sürdürülebilir nitelik kazandırılabileceği üzerine bir yöntem bulmak amaçlanmıştır.
AVM'lerin projelendirilmesinde, kriterleri ile programlamanın hem mekan, hem de uygulama ihtiyacı oluştuğunda önce fonksiyonların bina ölçeğinde, sonra çevresel ölçekte mahalle, ilçe ve kent kapsamında diğer AVM'lerle bütünleşik "konum, yapı sınıflama türü, fonksiyon dağılımı, hizmet türü ve çeşitlerinde kategorizasyona sahip olması" hedeflenmektedir.
AVM'lerin fonksiyonlarını kaybetmemesi için programlamada önemi ana problem olarak tanımlanmış, Türkiye genelindeki AVM'lerin toplam kiralanabilir alan stokunun %40 payının İstanbul'da yer alması nedeniyle bu tez çalışmasındaki saha araştırması İstanbul ile sınırlandırılmıştır. Tezin kapsamında İstanbul'daki AVM yapılarının "Esneklik ve Değişebilirlik" analizleri ve "Derinlemesine Mülakat" çalışması yöntemine başvurulmuştur. Mimarlar, AVM Danışman ve GYO firma yetkilileri, AVM genel müdür ve yönetim yetkilileri, İBB ve ilçe belediyeleri İmar müdürlüğü ve sektör uzmanları ile görüşülmüştür.
Derinlemesine Mülakat sonucunda "Kaynak israfı ve atıl kapasiteye yol açılmaması için AVM sayı, Nüfus, Yapı stok oranları değerlendirilerek konum planlaması yapılması", "kullanım sürecinde oluşan yapı sınıflama türlerindeki belirsizliklerin giderilmesi", "Mahalle İlçe İl çevresel ölçekte orantısız "Fonksiyon Dağılımının" düzenlenmesi, hizmet türlerinin yeterli olmadığı, özellikle hizmet türünde esnekliğe gidilmesinin kaçınılmaz olduğu yönünde problemler olduğu ortaya çıkmıştır. 
İstanbul'daki AVM'lerin gelecekte taşıyıcı sistemlerin seçiminde gelişmiş teknolojilere yer verilmesi gerektiği, yeni trendlerin devreye girmesi sonucunda uygulama ihtiyacında önemli bir kriter olduğu ve yapılara kazandırılmasının bir zorunluluk olduğu saptanmıştır. Uzmanlarla yapılan mülakat sonucunda "Esneklik ve Değişebilirlik" kriteriyle ilgili sayısal verilere ulaşılmış, sorulara verdikleri cevaplar doğrultusunda yukarıda belirtilen saptamaların belirgin hale geldiği görülmüştür.
 Ayrıca, derinlemesine mülakat çalışmasında "AVM" yapılarının "sürdürülebilirlik" niteliğinin sağlanmasında alt amacının önemi (ağırlığı) tüm paydaşlar tarafından vurgulanmıştır.
Çalışmada, yazılı, basılı kitap, tez, dergi, makale, sektör raporları, bildiriler, kentsel strateji planları, İstanbul Bölge Planları, 2035 ve 2050 vizyon planları,  Kentsel tasarım rehberleri, AVM Değerlendirme raporları, İstanbul imar planları, Tuik veri portalı, yasa, yönetmelik, standartlar ve internet kaynakları incelenmiştir.
 Bu çalışmayla, AVM yapılarının gelecekte nasıl projelendirilmeleri ve sürdürülebilecekleri konusunda yardımcı olmaya çalışılmış, AVM, Programlama, Esneklik ve Değişebilirlik ile ilgili araştırma ve çalışma yapan yatırımcılara, AVM danışman ve gayrimenkul firmalara, öğrencilere, mimar/mühendislere, resmi kurum ve kuruluşlara, sektör paydaşlarına temel kaynak olması düşünülmüştür.

Abstract:
When evaluated within the scope of Country, Region and City, shopping malls appear as a well-designed prototype architectural product that has existed in the lives of societies for sixty-seven years, due to its approach to "human" existence and the close effects of space features on humans. The purpose of the building is to allow people, who are considered objects of consumption, to enter the "private area of the shopping mall".
It is noteworthy that the shopping malls built to date are similar to each other in terms of factors such as classification type, typologies, space arrangements, brand/concept system, service type categories, material standards and technical application. For the sustainability of the building functions of shopping malls, it will not be sufficient to ensure change and transformation only by applying economic and technological developments to the structure during the usage process.
It has been researched how the shopping mall programming process is defined and implemented, and it is aimed to find a method on how to gain a sustainable quality as an architectural product with criteria according to the needs of function change.
In the project design of shopping malls, when the need for both space and application of programming with criteria arises, the functions are first implemented at the building scale, then at the environmental scale within the scope of neighborhood, district and city, integrated with other shopping malls such as "location, building classification type, function distribution, It is aimed to have categorization in service types and types.
The importance of in programming has been defined as the main problem in order for shopping malls not to lose their functions. The field research in this thesis study has been limited to Istanbul since 40% of the total leasable area stock of shopping malls in Turkey is located in Istanbul. Within the scope of the thesis, "Flexibility and Variability" analysis of shopping mall buildings in Istanbul and "In-Depth Interview" study method were used. Architects, Shopping Mall Consultant and GYO company officials, shopping mall general managers and management officials, IMM and district municipalities Zoning directorate and sector experts were interviewed. As a result of the In-Depth Interview, "Location planning should be done by evaluating the number of shopping malls, population and building stock ratios in order to avoid waste of resources and idle capacity", "removing the uncertainties in the type of building classification that occurs during the usage process", "Arranging the "Function Distribution" on the environmental scale by District, District and Province, Problems have arisen where the types of service are not sufficient and it is inevitable to be flexible, especially in the type of service.
It has been determined that advanced technologies should be included in the selection of carrier systems for shopping malls in Istanbul in the future, and as a result of the introduction of new trends, is an important criterion. As a result of the interviews with the experts, numerical data regarding the "Flexibility and Changeability" criterion was obtained, and it was observed that the above-mentioned determinations became evident in line with the answers they gave to the questions. Additionally, in the in-depth interview study, the importance (weight) of the sub-goal in ensuring the "sustainability" quality of "Shopping Mall" structures was emphasized by all stakeholders.
In the study, written and printed books, theses, magazines, articles, sectoral reports, declarations, Istanbul "Region / Zoning / Master / Urban Strategy / 2035,2050 Vision" Plans, Shopping Mall Evaluation reports, Tuik data portal, laws, regulations, standards and Internet sources were examined.
With this study, we tried to help on how to project and maintain shopping mall buildings in the future, and provide basic information to investors, shopping mall consultants and real estate companies, students, architects/engineers, official institutions and organizations, and sector stakeholders who do research and studies on Shopping Malls, Programming, Flexibility and Variability. It was intended to be a source.