Yerel ekmeklik buğday çeşitlerinin bazı agro-morfolojik özellikler bakımından Bornova koşullarındaki performanslarınındeğerlendirilmesi
Assessment of performance of bread wheat landraces for some agro-morphological characters in Bornova conditions
Yazar: HÜSEYİN YILDIZ
Danışman: DOÇ. DR. REFİYE REFİKA AKÇALI GIACHINO
Ege Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Bitki Islahı ve Genetiği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Ekmeklik buğday = Bread wheat ; Yerel tohum = Local seed

Özet:
Bu araştırmada, Türkiye'nin farklı lokasyonlarından toplanmış 7 adet yerel ekmeklik buğday çeşitlerinin (Çalıbasan, Zerun, Kızılca, Kars Kırmızı, Krik, Ak Buğday, Üveyik) agro-morfolojik özelliklerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. İzmir ili Bornova ilçesi Yakaköy koşullarında, 2021-2022 yılları içinde tesadüf blokları deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak yürütülen denemede kontrol olarak 3 standart çeşit (Efe, Kayra, Meltem) Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nden temin edilmiştir. Varyans analiz sonuçlarına göre başak hasat indeksi ve hektolitre dışındaki özellikler p<0.01 seviyesinde önemli bulunmuştur. Araştırmada tespit edilen değerler; bitki boyu 83.7- 118.0 cm, kardeş sayısı 1.0- 2.4 adet, başak uzunluğu 5.5- 8.6 cm, başak ağırlığı 0.8- 2.2 g, başakçık sayısı 12.0- 16.3 adet, başakta tane sayısı 17.7- 35.9 adet, başakta tane ağırlığı 0.5- 1.7 g, başak hasat indeksi %62.4- %72.6, hektolitre 75.8- 80.1 kg/hl, bin tane ağırlığı 24.4- 40.2 g, parsel tane verimi 200- 653 g, dekara tane verimi 109.0- 333.3 kg/da arasında olduğu belirlenmiştir. Yerel ekmeklik buğday çeşitlerinin, bitki boyu ve kardeş sayısı bakımından standart çeşitlere göre daha yüksek ortalama değerler verdiği gözlemlenmiştir. Standart çeşitler, başak uzunluğu, başak ağırlığı, başakta başakçık sayısı, başakta tane sayısı, başakta tane ağırlığı, BTA, parsel verimi ve dekara verim bakımından yerel ekmeklik buğday çeşitlerine göre daha fazla ortalama değere sahip olmuştur. Ortalama tane verimi bakımından yerel çeşitlerin standart çeşitlerden %46.3 daha düşük verime sahip olduğu tespit edilmiştir. Ancak, Üveyik ve Ak buğday çeşitlerinin genel ortalamadan, Zerun çeşidi de yerel çeşit ortalamasından daha yüksek değerler vererek verim yönünden farklılık yaratmışlardır. Ayrıca, Üveyik ve Ak buğday çeşitleri Kayra standart çeşidinden daha fazla tane verimi vermiştir. Bu yerel buğday çeşitlerinin marjinal alanlarda, susuz koşullarda, sürdürebilir tarımda yetiştirilmesi yönünden Bornova ekolojik koşullarında önerilebilir. Başak uzunluğu, başak ağırlığı, başakçık sayısı, başakta tane sayısı, başakta tane ağırlığı ve BTA bakımından ön plana çıkan genotiplerin ıslah programlarında çeşit veya hatların geliştirilmesinde kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.

Abstract:
In this research, it was aimed to evaluate the agro-morphological characteristics of 7 bread wheat landraces (Çalıbasan, Zerun, Kızılca, Kars Kırmızı, Krik, Ak Wheat, Üveyik) collected from different locations in Turkey. Three breeding varieties (Efe, Kayra, Meltem) were obtained from the Aegean Agricultural Research Institute as a control in the experiment, which was carried out in 3 replications according to the randomized blocks experimental design, in Yakaköy conditions, Bornova district of Izmir, between the years 2021-2022. According to the variance analysis results, the characteristics other than the spike harvest index and hectoliter were found to be significant at the p<0.01 level. The values determined in the research; plant height 83.7- 118.0 cm, number of tillering 1.0- 2.4, spike length 5.5- 8.6 cm, spike weight 0.8- 2.2 g, number of spikelets per spike 12.0-16.3, number of grains per spike 17.7- 35.9, grain weight per spike 0.5- 1.7 g, spike harvest index 62.4%- 72.6%, hectoliter 75.8-80.1 kg/hl, thousand grain weight 24.4-40.2 g, plot grain yield 200-653 g, grain yield per decare 109.0- 333.3 kg/da. It has been observed that bread wheat landraces give higher average values in terms of plant height and number of tillers than breeding varieties. Breeding varieties had higher average values than bread wheat landraces in terms of spike length, spike weight, spikelets number on spike, number of grains on spike, grain weight on spike, thousand grain weight, plot yield and yield per decare. In terms of average grain yield, it has been determined that wheat landraces have 46.3% lower yield than breeding varieties. However, Üveyik and Ak Buğday gave higher values than the general average, and Zerun gave higher values than the landraces averages and created a difference in terms of yield. In addition, Üveyik and Ak Buğday landraces gave more grain yield than Kayra. It can be recommended to grow these cultivars in Bornova ecological conditions marginal areas, under dry conditions and in sustainable agriculture. It has been concluded that genotypes that are remarkable for spike length, spike weight, number of spikelets per spike, grain number per spike, grain weight per spike and thousand grain weight can be used in breeding programs for the development of varieties or lines.