Harşit Vadisi Gümüşhane ve Şalpazarı üçgeninde eski Türk inanışları ve bu inançlara dair metaforlar
Old Turkish beliefs and metaphors in the triangle of Harşit Valley, Gümüşhane and Şalpazarı
Yazar: SEVİL NİHAN KAYA
Danışman: DOÇ. DR. YUSUF GÖKKAPLAN
Kapadokya Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü  / Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Türklerin çağlar öncesine dayanan en eski inanışları günümüzde gelenek, görenek, inanış
ve bu inanışlara bağlı uygulamalarda, geleneksel törenlerde halen bazı izlerini
barındırmaktadır. Bu anlamda önemli bir yerleşim yeri olan Gümüşhane, Şalpazarı ve
Harşit Vadisi üçgeninde eski Türk inanışlarına dair kalıntılar aranmış ve tezde bu izler
üzerinde durulması planlanmıştır. Araştırma üçgeninde yapılan derleme çalışmalarında
bu izler sırasıyla su kültü, taş kültü, ölüm geleneği, atalar kültü, damga ve motif, oyun
kültü, hayvan ve bitki kültü, kuşdili olarak tespit edilmiş ve sahadaki diğer inanışlarda
eski Türk inanışları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu izlerin tespit edilmesi sırasında
Şamanizm'e yönelik inanışların daha baskın olduğu gözlemlenmiştir.
Bölgede su kültü ile ilgili olarak eski Türk inanışları içerisinde su ile ilgili inanışlar ele
alınmıştır. Yapılan saha araştırmasında su ile ilgili halk inanışları ve söylemler derlenmiş,
efsanelerle ilgili bilgi toplanmıştır. Taş kültü bölümünde ise hem Türk inanışları ve bu
inanışlara bağlı yapılan uygulamalar açısından mezar taşları, niyaz taşları, taş ile ilgili
ziyaret edilen yerler hakkında tespit edilen izlerle ilgili detaylı bilgilere ulaşılmıştır.
Araştırma üçgeninde yer alan tüm dokümanlarda rastlanılan damga ve motiflerin köken
bilgileri verilmeye çalışılmış, motiflerin anlamları yorumlanmıştır. Kullanım alanlarına
göre sınıflandırılan ürünlerde kullanılan renkler ve anlamları bölüm içinde farklı bir
başlık altında değerlendirilmiştir. Araştırma sahasında ölüm geleneklerinin uygulanması
ile ilgili inanışlar, defin törenleri ve sonrasında dikkat edilen unsurlar, eski Türklerin defin
törenleri ile karşılaştırılarak yorumlanmıştır. Atalar kültü ile ilgili yapılan çalışmada ise
türbe, ocak, evliya mezarları gibi yerler konu edilmiştir. Oyun kültü, törensel oyunlar,
dans türü oyunlar, köy seyirlik oyunları, çocuk ve yetişkin oyunları olarak sınıflandırılıp
edinilen ve derlenen bilgiler ışığında değerlendirilmiştir. Törensel oyunlar içerisinde
Mayıs 7'si, Nevruz gibi ritüeller; dans türü oyunlarda da horon, karşılama, turnalar ve
yılan barı; köy seyirlik oyunlarında Kalandar geleneği ve ayı oynatma; çocuk ve yetişkin oyunlarında ise dokuztaş, kuşkuturum ve aşık oyunları ele alınmıştır. Bu oyun türlerindeki eski Türk inanışları içerisinde daha baskın olan Şamanik unsurlar yorumlanmıştır. Hayvan ve bitki kültünde ise Şamanizm'de hayvan ve bitkilere dair inanç öğelerine yer verilmiş, araştırma üçgenindeki halk inanışları ve efsaneler eski Türk inanışları bağlamında değerlendirilmiştir. Bu konuda Şamanizm'de kuş ile ilgili inanışlar ve kuşdilinin konuşulması ile ilgili bilgilere yer verilmiştir.
Ele alınan başlıklarla ilgili tüm bulguların metafor analizi yapılarak; dil kullanımında,
törensel yapıdaki gelenek ve inanışlarla ilgili uygulamalardaki metaforlar tespit edilmeye
çalışılmıştır.

Abstract:
Shamanism, which is accepted as one of the oldest beliefs of Turks, still has some traces
in traditions, customs, beliefs and practices related to these beliefs and traditional
ceremonies. In this sense, remnants of Shamanism were searched for in the triangle of
Gümüşhane, Şalpazarı and Harşit valley, which is an important settlement, and it was
planned to focus on these traces in the thesis. In the compilation studies carried out in the
research triangle, these traces were determined as water cult, stone cult, ancestor cult,
stamp and motif, game cult, animal and plant cult, bird language, and evaluated within
the framework of Shamanism with other beliefs in the field.
Regarding the water cult in the region, the beliefs about water in ancient Turkish beliefs
are discussed. In the field research, folk beliefs and discourses related to water were
compiled and information on legends was collected. In the stone cult section, detailed
information was obtained about tombstones, niyaz stones, traces about the place visited
related to the stone in terms of both Turkish beliefs and practices related to these beliefs.
The origin information of the stamps and motifs encountered in all documents in the
research triangle was tried to be given and the meanings of the motifs were interpreted.
The colours used in the products classified according to their usage areas and their
meanings are evaluated under a different heading within the section. The beliefs related
to the implementation of death traditions in the research area, burial ceremonies and the
elements taken into consideration afterwards were interpreted by comparing them with
the burial ceremonies of the ancient Turks. In the study on the cult of ancestors, places
such as tombs, hearths, graves of saints were the subject of the study. The cult of games
was categorised as ceremonial games, dance type games, village spectacle games,
children and adult games and evaluated in the light of the information obtained and
compiled.
Among the ceremonial games, rituals such as the 7th of May and Nowruz; in dance type
games, horon, welcome, cranes and snake bar; in village spectacle games, Kalandar
tradition and bear play; and in children's and adult games, dokuztaş, Kuşkuturum and dokuztaş games were discussed. Shamanic elements in these game types were interpreted.
In the animal and plant cult, elements of beliefs about animals and plants in Shamanism
are included, and folk beliefs and legends in the research triangle are evaluated in the
context of ancient Turkish beliefs. In this subject, beliefs about birds in Shamanism and
information about speaking bird language were included.
Metaphor analyses of all the findings related to cults were made and metaphors in the use
of language, ceremonial structure, traditions and practices related to beliefs were tried to
be determined.