Afyonkarahisar, Antalya ve Isparta Kızıl Akbaba (Gyps fulvus) populasyonlarının biyoekolojisi
Bioecology of griffon vulture (Gyps fulvus) populations in Afyonkarahisar, Antalya and Isparta province
Yazar: YASEMİN ÖZTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ALİ TABUR
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Biyoloji = Biology ; Zooloji = Zoology
Dizin: Afyonkarahisar = Afyonkarahisar ; Antalya = Antalya ; Biyoekoloji = Bioecology ; Hayvan davranışları = Animal behaviors

Özet:
Bu tez çalışmasında, doğal dengenin en önemli halkalarından biri olan Kızıl akbaba?nın Gyps fulvus (Hablizl, 1783) biyoekolojik özellikleri araştırılmıştır.  Çalışma, Ağustos 2010-Ağustos 2012 tarihleri arasında Kızıl akbaba?nın tüneme ve üreme alanlarından olan Afyonkarahisar, Antalya ve Isparta illerinde gerçekleştirilmiştir. 

Türün alanlardaki dağılımı yıllara ve alanlara göre farklılık göstermiştir. En fazla birey sayıları sırası ile Afyonkarahisar?da Ağustos 2010?da 44 (ort:33), Ağustos 2011?de 38 (ort:17), Temmuz 2012?de 51 (ort:22,87); Antalya?da Eylül 2010?da 12 (ort: 5,6), Şubat 2011?de 13 (ort: 5,75), Ocak 2012?de 5 (ort: 1,62) ve Isparta?da Kasım 2010?da 6 (ort:1,4), Haziran 2011?de 3 (ort: 0,75), Mart 2012?de 6 (ort:1,5) olarak belirlenmiştir. Afyonkarahisar Akdağ Tabiat Park?ındaki birey sayısı yıllara göre artarken Antalya ve Isparta?da önemli bir düşüş söz konusudur. Yaşanan bu olumsuzlukların en büyük sebepleri; alan tahribatı ve kimyasal madde kullanımı sonucu yaşanan birey ölümleridir.

İki yıl boyunca (2010-2012) üreme sezonunda belirlenen 21 yuvanın 19?unda bir yumurta tespit edilmiş ancak üçünde yumurta görülmemiştir. Ortalama yumurta bırakma zamanının şubat-mart olduğu, ortalama kuluçka süresinin 52±4 gün sürdüğü, yumurtadan yavru çıkma döneminin de mart-nisan olduğu belirlenmiştir. Üreme başarısı; Afyonkarahisar?da 2011?de 1, 2012?de 1; Antalya?da 2011?de 0,33 ve 2012?de 0,5 yavru/üreme çifti/yıldır. Üreme başarısı Isparta?da her iki dönemde de sıfırdır.  Verimlilik ise Afyonkarahisar?da 2011?de 1 ve 2012?de 1; Antalya?da her iki yılda da 0,5 yavru/bölgesel çift/yıldır. Isparta ise sıfır olarak hesaplanmıştır. Koruma çalışmalarında, gerek verimliliğin gerekse üreme başarısının % 100 olduğu Afyonkarahisar?ın örnek model olacağı düşünülmektedir.   Türün üreme ve tüneme alanı seçiminde yuvanın; yönü, eğimi, yükseltisi, yerleşim yerlerine ve yola uzaklığın en etkili faktörler (% 94,9) olduğu tespit edilmiştir. Yuva yerlerinin çoğu çıplak ve kireçli kayalıklardır (% 68,1). Yuvaların yola uzaklığı Afyonkarahisar?da 10633, Antalya?da 2574,5 ve Isparta?da 630 m?dir. Yerleşim yerlerine uzaklık Afyonkarahisar 4836, Antalya 3305 ve Isparta?da 2652 metredir (p < 0.05). 

Aktif yuvaların yönünin (doğu), pasif yuvalardan farklı olduğu belirlenmiştir (p<0.05). Pasif yuvalar ortalama 729 m ve aktif yuvalar 1485,4 metre yüksekliktedir (p<0.05). Yuva yerlerinin gün geçtikçe daha yüksek noktalara taşındığı belirlenmiştir.

Kızıl akbaba populasyonu, Antalya ve Isparta?da giderek azalmaktadır. Bunun sebebi; habitat tahribatı, tarımsal alanlarda kimyasal madde kullanımı, zehirlenme ve antropolojik etkilerdir. Ayrıca, yuva ve tüneme alanlarında açılan mermer ocakları, Kızıl akbabanın alanı terk etmesine neden olmaktadır. 

Kızıl akbaba doğal dengenin korunmasında önemli bir türdür. Bu çalışmada türün biyolojisi incelenerek önemli bilgi eksikliği giderilmiştir. Elde edilen verilerin türün korunmasına yönelik plan ve programların uygulanmasında yol gösterici olacağı düşünülmektedir. 

Anahtar Kelimeler: Afyonkarahisar, Antalya, Biyoekoloji, Davranış, Gyps fulvus, Isparta, Kızıl akbaba, üreme.

Abstract:
Bioecological features of Griffon vulture Gyps fulvus (Hablizl, 1783) which is an important part of the natural balance was studied in this research performed between August 2010 and August 2012 in Afyonkarahisar, Antalya and Isparta cities which are the species? roosting and breding areas. 

The species? distribution showed variance according to subsequent years and the study areas. Highest number of the individuals were observed as 44 (avg. 33) in August 2010, 38 (avg. 17) in August 2011, 51 (avg 22.87) in July 2012 in Afyonkarahisar; 12 (avg. 5.6) in September 2010,  13 (avg. 5.75) in February 2011, 5 (avg. 1.62) January 2012 in Antalya, and 6 in (avg. 1.4) November 2010, 3 (avg. 0.75) in June 2011, 6 (avg. 1.5) in March 2012 in Isparta. While the number of individuals increased in Akdağ Natual Park in Afyonkarahisar according to years, a significant decrease was recorded in Antalya and Isparta. We belive that the decrease in number was caused by habitat degradation and increasing individual mortality due to chemical substance use.

We observed one egg in 19 nests among 21 identified in breeding season during two-year period (2010-2012). Also, we determined that the laying date was between February and March, the average incubation period was 52±4 days, and hatching events occurred from March to April. Breeding success was 1 in both 2011 and 2012 years in Afyonkarahisar;  0.33 in 2011 and 0.5 in 2012 in Antalya, and 0 in both 2011 and 2012 years in Isparta based on chicks/breeding pair/year. Breeding productivity was 1 in both 2011 and 2012 in Afyonkarahisar; 0.5 in both 2011 and 2012 in Antalya, and 0 in both 2011 and 2012 in Isparta based on chicks/territorial pair/year. We think that the Afyonkarahisar population which has 100% productivity and breeding success rates will be the model population for conservation studies. We determined that the most important factors (94,9%) for the species when choosing roosting and breeding areas were nests? orientation, slope, elavation, and distance from both the main road and the settlements. Nest locations were mainly bare limestone cliffs (68.1%). The distance of the nests to the main road is 10633 m in Afyonkarahisar, 2574.5 m in Antalya and 630 m in Isparta. The distance to the settlements were 4836 m in Afyonkarahisar, 3305 m in Antalya and 2652 m in Isparta (p < 0.05). 

We found that the active nests? orientation was statistically different from the passive nests  (p<0.05) and the active nests were oriented to east. In 2012, the passive nests had an average elevation of 729 m, while the value for the active nests was 1485.4 m (p<0.05).  Although previous nests had lower elevations, we observed that the species tendency towards nesting in higher areas increased day by day.

Griffon vulture population is decreasing in Antalya and Isparta. We belive that the main causes of the diminish are habitat degredation, chemical substance use in farmlands, use of poisoned meat by local people, and antropological effects. Also we determined that as the number of quarries in the areas had increased, the species left the areas to get further away.

Griffon vulture is an important species for protecting natural balance in our country. We tried to remove the information deficiency about the species biology in this Ph. Doctora Thesis. We belive that our findings will guide the application of conservation plans about the species.

Keywords: Gyps fulvus, Griffon Vulture, reproduction, Bioecology, Ethology, Afyonkarahisar, Antalya, Isparta.