Tarihi kentlerde tarihi park ve bahçelerin değerlendirilmesi ve İstanbul örneği
The Evaluation of historical parks and gardens situated in historical cities and case study of İstanbul
Yazar: RAHŞAN DEMİRKAYA
Danışman: PROF. DR. NURAN ZEREN GÜLERSOY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1999
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Bahçeler = Gardens ; Parklar = Parks ; Tarihi kent dokusu = Historical urban tissue ; Tarihi koruma = Historic preservation ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Kentlerde, göçünde etkisiyle daha büyük boyutlara ulaşan hızlı nüfus artışı ve bunun getirdiği yoğun iskan alanları kentlerin yapısını değiştirmektedir. Kentsel alanlardaki değişimler şehrin hem sosyal yapısında hem de fiziksel yapısında olmaktadır ve bu da insan psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadır. Bu nedenle İstanbul gibi büyük yerleşmelerde rekreasyon alanlarına ihtiyaç her geçen gün artarken bu alanların korunamayıp azalması ve yok olması sözkonusudur. İstanbul için günümüze kadar birçok plan yapılmasına ve bu planlarda getirilen birçok öneriye rağmen yeşil alan kaybı engellenememiştir. Bu yüzden insanların rekreasyon ihtiyaçları karşılanamaz olmuştur. İstanbul önemli bir tarihi geçmişe sahip ; bu nedenle de birçok tarihi yapı ve alanları içeren bir şehirdin Burada yeralan tarihi park ve bahçelerin de değişen sosyal ve fiziksel şartlardan etkilenmesi ve baskılara dayanamayıp değişime uğraması sözkonusudur. Bu tezin amacı; bu tarihi yeşil alanların günümüze kadar ulaşırken nasıl bir değişimden geçtiği, bu değişimden ne kadar etkilendiği ve günümüzde nasıl kullanıldığının belirlenmesidir. Bu belirlenirken; dünyadaki İstanbul gibi büyük ve önemli şehirlerde de tarihi parkların çeşitli yüzyıllarda nasıl değiştiği ve günümüze kadar gelirken nasıl bir süreçten geçtiği ve bugün nasıl kullanıldığı araştırılacaktır. Böylece tarihi park ve bahçelerin değişik ülkelerde nasıl kullanıldığı ve günümüze ne şekilde ulaştığı irdelenecektir. 5 ana bölümden oluşan çalışmanın, amacı, kapsamı ve yönteminin belirtildiği birinci bölümün ardından, park kavramının tanımı ve dünyadaki park anlayışının gelişmesi, ilk park kavramının ortaya çıkmasından günümüze kadar gelişi anlatılmaktadır. Yine bu bölümde dünyadan örnek şehirler olarak tarihi bir kimliği olan, günümüzde de önemini sürdüren Londra, Paris ve Viyana şehirlerinin tarihi park ve bahçelerinden örnekler incelenmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümünde, İstanbul'un tarihi park, bahçe ve korularından Gülhane ve Yıldız Parkı ile beraber Beylerbeyi Sarayı Bahçesi, Dolmabahçe Sarayı Bahçesi, Maçka Demokrasi Parkı, Abraham Paşa Korusu, Çubuklu Hidiv Korusu, Emirgan Korusu, Fethipaşa Korusu, Büyük ve Küçük Çamlıca Korusu, Kağıthane Mesire alanı, Küçüksu çayırı ve halka açık ilk park olan Millet Parkı (bahçesi)'nın tarihsel gelişimi incelenmiştir. xiiDördüncü bölümde bu tarihi parklardan Gülhane ve Yıldız Parkı'nın tarihi süreç içindeki gelişimi daha detaylı olarak anlatılmış ve bu alanlarda anket ve gözlem çalışmaları yapılarak günümüzde nasıl kullanıldığı, içindeki fonksiyonların neler olduğu ve günümüzde nasıl değiştiği ve bu alanların ne durumda olduğu değerlendirilmiştir. Araştırmanın beşinci ve son bölümünde ise, tarihi parkların yer aldığı Londra, Paris ve Viyana gibi diğer şehirler ve İstanbul'daki tarihi park ve bahçeler için elde edilen kaynak bilgileri ışığında ve Yıldız ve Gülhane Parklarında yapılan inceleme ve anket çalışması sonuçlarından elde edilen bilgiler doğrultusunda sonuçlar ve öneriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Beş bölümden oluşan çalışmada izlenen yöntemde ; İlk olarak, dünyada ilk parkların ortaya çıkışından günümüze kadar olan gelişimi değişik ülkeler ve şehirlerden tarihi park ve bahçe örneklerinin incelendiği bir kaynak araştırması yapılmıştır. Ayrıca yurt dışındaki parklarla ilgili bilgileri tamamlamak için bu ülkelerdeki çeşitli kuruluşlarla yazışmalar yapılmış ve İnternet ağından yararlanılmıştır. Daha sonra ise, İstanbul'daki tarihi park, bahçe ve korularının geçmişteki kullanımları ve geçmişten günümüze nasıl bir değişim geçirdiği incelenmiştir. Bu araştımanın ardından alan araştırmasının yapıldığı örnek alanlar olan İstanbul'un en eski parklarından Gülhane ve Yıldız Parklarının anket ve gözlem çalışmaları yapılmış, önemli fonksiyon alanlarının bugünkü durumlarım gösteren fotoğraflar çekilmiştir. Bu bölümde kullanılan yöntem ; Gülhane Parkı için 25 soruluk ve Yıldız Parkı için ise 24 soruluk iki adet anket föyü hazırlanarak, her park için 100 adet olmak üzere toplam 200 adet anket yapılmıştır. Anket soruları 2 bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde kullanıcıların demografik yapışım ortaya çıkarmaya yönelik sorular, ikinci bölümde ise İstanbul'daki hangi parkları ne sıklıkta kullandıkları ve anket çalışmalarının yapıldığı parklarla ilgili kullanıcı görüşlerini kapsamaktadır. Bu anketler araştırmacı tarafından parkın kullanıcıları ile yüzyüze görüşme şeklinde yapılmıştır. Böylece ortaya çıkan sonuçlar grafik ve tablo çizilerek değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Bu çalışmanın sonucunda ; Londra, Paris ve Viyana'daki tarihi park ve bahçelerinin tarihi süreç içinde nasıl değiştiğine bakıldığında; bu alanların halka açıldıktan sonra da oldukça iyi korunduğu, sadece bazılarında bir iki çok küçük parçanın (bazı fıskiyeler gibi) yoko İması dışında günümüze ulaştığı görülmektedir. Bugün pekçok olanaklara sahip olan ve özelliklerini koruyan bu tarihi park ve bahçeler yerli ve yabancı turistlerin de ilgi gösterdiği alanlardır. Bu ülkelerdeki halkın daha bilinçli olması tarihi park ve bahçelerin korunmasını kolaylaştırmaktadır. Bu şehirlerde halkın içinden çıkan kişilerin kurduğu gönüllü organizasyonlar bulunmaktadır. Bu ülkelerden özellikle İngiltere'de tarihi park ve bahçelerin korunması için bazı kurum ve kuruluşlar da yer almaktadır. Bunlar gönüllü organizasyonlar olup bu konuda hükümeti etkileyerek etkinlikleri göstermektedirler. İstanbuldaki tarihi park ve bahçeler incelendiğinde; Osmanlı İmparatorluğu döneminde padişahlar tarafından birçok park ve bahçeler yapılmıştır. Ancak zamanla xiiibu tarihi park, bahçe ve korular yeterince korunamamış ve bazıları tamamen ve bir bölümü de kısmen yokolmuştur. Günümüze kadar ulaşanların çoğu ise zaman içinde olumsuz yönde değişmiştir. Üçüncü bölümde incelenen bu tarihi park, bahçe ve koruların günümüzdeki durumu irdelendiğinde; Geçmişte yerli ve yabancı gezginlerin hayranlıkla söz ettiği Kağıthane mesiresi ve Küçüksu çayın 19. yy sonunda başlayan değişimden etkilenmiştir. 20. yy'da ise sanayinin gelişmesi, göç ve hızlı nüfus artışının getirdiği yoğun iskan ve gecekondu gibi olumsuzluklar nedeniyle yokolmuştur. Bugün bu tarihi alanların tekrar eski halini canlandırmak ve halkın kullanabileceği alanlar haline getirilmesi için Büyükşehir Belediyesi tararından ihale yoluyla projeler hazırlanmaktadır. Önceleri şahıs malı olan ve 20.yy'da kamu tarafından ele geçirilen Abrahampaşa, Çubuklu, Fethipaşa, Emirgan, Büyük ve Küçük Çamlıca gibi içlerinde değerli ağaç ve çalıların bulunduğu bu tarihi korular bir dönem kendi haline bırakılmıştır. Fakat daha sonraları bazılarının içinde yer alan tarihi yapılar özellikle TURING (Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu) tarafından restore edilerek ve yeşil alanları da yeniden düzenlenerek halka açılmışlardır. Korulardan bazıları zamanla korunamamış örneğin Çubuklu korusunun güney yamaçları satılmış ve yapılaşmaya açılmıştır. Bir bölümü de bugün bakımsız kalmıştır. Yine tarihi bir park olan Millet parkı günümüzde iyi durumda değildir. İki tarafı trafiğe açık olan parkta yapılan bir düzenlemeyle alçak duvarlar yapılarak emniyeti sağlanmaya çalışılsa da özellikle gürültü kirliliği parkı olumsuz etkilemekte ve kullanımını zorlaştırmaktadır. Araştırma alam olan Gülhane ve Yıldız Parkı anket ve gözlem sonuçlarına göre; Her iki parkında daha çok gençler tarafından kullanıldığı ve bunun en önemli nedeni de yakın çevredeki üniversitenin ve diğer okulların yer almasıdır. Kullanıcıların daha çok yakın çevreden ve ulaşımın kolay olduğu yerlerden geldiği belirlenmiştir. Her iki parkın yakınında yer alan vapur iskeleleri, bu alanlara Anadolu yakasından Üsküdar ve Kadıköy gibi deniz ulaşımı olan ilçelerden gelenlerin önemli bir sayıda olmasına neden olmaktadır. Yıldız Parkı'na gelenlerin Gülhane Parkı'na göre daha yüksek gelir seviyesine sahip olduğu ve yine Yıldız Parkı kullanıcılarının buranın tarihi kimliğini daha çok hissettikleri ve buraya gelmelerine etkisi olduğu tespit edilmiştir. Yıldız Parkı'na gelme sebeplerinin tarihi kimliği yanında, bu yerin muazzam yeşilliği sayesinde doğa ile içice olma, ulaşımının kolay olması ile TURING tarafından restore edilerek halkın kullanımına sunulan Malta Köşkü'nde yemek için olduğu belirlenmiştir. Gülhane Parkı ise, büyük oranda buradaki aktivitelerden olan şenlikler, lunapark ve en önemlisi de Hayvanat bahçesini görmek isteyenler tarafından tercih edilmektedir. Gülhane Parkı'na gelenlerin buraya gelme sebeplerinden biri olan tarihi kimliğinin etkisi Yıldız Parkı'ndan daha fazladır. Gülhane Parkı'nda yer alan ve özellikle pekçok kişiyi buraya çeken Hayvanat bahçesi günümüzde çok bakımsız ve yetersiz durumdadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yatırım Planlama Müdürlüğü tarafından ihale yoluyla Florya'da hayvanat bahçesi projesi hazırlanmıştır. Gülhane Parkı'ndaki hayvanat bahçesinin de buraya taşınması düşünülmektedir. Yazlan çok yoğun bir kullanıma sahip olan Gülhane'de, ana yürüyüş aksı boyunca her iki tarafında yer alan yiyecek satış yerleriyle dolmaktadır. Giriş ücretli olan parktaki donatım elemanları kullanıcılar tarafından hem bakım hemde sayı açısından genellikle orta ve iyi olarak değerlendirilmiştir. xivYıldız Parkı'nda bulunan donatım elemanları ise, yeşil alanlar ve yürüyüş alanları çok iyi diğerleri de iyi ve orta olarak değerlendirilmiştir. Oldukça uzun bir tarihi süreçten geçen bu iki parkta bugün zaman içinde kazandıkları yeni ve değişik fonksiyonlarla işlevlerini devam ettirmektedir. Yıldız Parkı içindeki alanların yemden düzenlenmesi ve tarihi yapıların restora edilmesi nedeniyle Gülhane Parkı'na göre daha iyi durumdadır. Geçmişten günümüze kadar meydana gelen değişikliklere baktığımızda Gülhane Parkı'nın Yıldız'a oranla daha fazla değiştiği ve bazı özelliklerini yitirdiği gözlenmiştir. Gülhane Parkı Osmanlı döneminde hasbahçe gibi bahçelere sahip olan çiçeklerle çevrili ve içinde tarihi köşk ve kasırların yer aldığı çok güzel bir alandı. Fakat zamanla iyi kullanılamayan park büyük ölçüde değişikliğe uğramıştır. Burada bulunan bahçeler günümüzde bulunmamaktadır. Sarayburnu tarafında oldukça güzel bir manzaraya sahip olan park günümüzde yaz aylarında oldukça rağbet edilmektedir. Yıldız Parkı konumu ve özellikleri bakımından halkın yaz aylarında gezdiği bir rekreasyon alanıdır. TURİNG'in çalışmaları ile bugün daha iyi durumda olan park doğası ilede ilgi çekmektedir. Yıldız Parkı'nda yer alan tarihi Malta köşkü yemek için buraya gelenlere nezih bir ortam sunmaktadır. Ayrıca parkta yer alan Çadır köşkü, kır kahveleri, oturma yerleri ve dinlenme alanları da kullanıcılara hizmet eden diğer alanlardır. Bu alanların genel olarak yeşil alanlarla uyum içinde olduğu gözlenmiştir. İstanbul içinde bulunan müze, tiyatro vb. gibi kültürel özellikleriyle nasıl önemli bir kültür merkezi ise, tarihi yapılan ve alanları ile de tarihi bir şehir olmaktadır. İstanbul'daki tarihi park ve bahçeler korunamayıp yokolursa bu durum kentin tarihi kimliğini zedeler. Ayrıca bu alanlar halkın rekreasyon ihtiyaçlarını karşılayamaz bir hale gelir ve şehre verdiği güzellikte yok olur.

Abstract:
The population explosion in the cities due to immigration and the resultant intense settlement areas have changed the urban structure. The transformations in the urban areas take place both in the social and physical structure of the city and this condition has negative implications on human psychology. In the metropolitan settlements like Istanbul, the need for recreational areas is being felt more and more and the number of such areas is getting shrunk owing to the lack of protection. In spite of many city planning made for Istanbul and numerous suggestions proposed, the decrease in the number of green areas has not been prevented so far and the inhabitants' needs for recreational facilities are getting more difficult to be met. The importance of Istanbul having a profound historical background originates from the fact that it was made capital city for some empires in different eras and in these eras, it served as the inhabitation place for many monarchs and sultans. Therefore, many historical buildings and sites have been handed down to our age. Some parks and gardens are a part of this heritage and being unable to resist the pressures, these historical parks and gardens have inevitably been affected by the changing social and physical conditions. The aim of this thesis is to determine what kind of changes these green areas have undergone through time and how these changes have affected them until today and how they are used now. While doing this, we will also study how important historical parks situated within important metropolises have changed, what phases they have gone through, and how they are used today. In this way, we will discuss how historical parks and gardens are used in different countries, and how they have reached to the present time. Following the first part in which the goal, scope and method of the study composed of 5 main parts have been specified, the definition of park concept, the development of park understanding throughout the world and the process from the emergence of first park concept until today have been given. Also handled in this part are the examples of historical parks and gardens of the cities such as London, Paris and Vienna which keep their importance today by the merit of historical identities they have as model cities of the world. In the third part of the study, the historical development of Beylerbeyi Palace Garden, Dolmabahçe Palace Garden, Maçka Democracy Park, Abraham Pasha Meadow, Çubuklu Hidiv Meadow, Emirgan Meadow, Fethipaşa Meadow, Large and xviSmall Çamlıca Meadows, Kağıthane Recreational area, Küçüksu Grassland and Millet Park (garden) - the first park opened to public - have been examined as historical parks, gardens and meadows of Istanbul in association with Gülhane and Yıldız Parks. In the fourth part, the development of Gülhane and Yıldız Parks during the historical process have been told in detail and it has been evaluated that how they are used today and what functions they serve and what changes they have gone through and the present conditions of said Parks in result of questionnaires and observations conducted on these areas. In the fifth and final part of the study, the results and proposals have been set forth under the light of source information obtained for historical parks and gardens in other cities such as London, Paris and Vienna where historical parks are situated, and also in Istanbul in line with information which has been obtained from the results of examinations and questionnaires carried out in Yıldız and Gülhane Parks. In the study which comprises five parts; firstly a source investigation has been made to examine the examples of historical parks and gardens situated in various countries and cities with different histories of development from the emergence of first parks up to now. Moreover some correspondence has been exchanged with various institutes of such countries in order to complete the information pertaining to the parks located abroad and Internet has been used therefor. Then the usage of historical parks, gardens and meadows of Istanbul in the past and how a transformation they have gone through from the past until today have been examined. Following this examination, some questionnaire and observation studies have been conducted on oldest Gülhane and Yıldız Parks which are model areas of Istanbul for any research and photos were taken to show the present condition of substantial function areas within these parks. The method used in this part was to prepare two questionnaire sheets containing 25 questions for Gülhane Park and 24 questions for Yıldız Park and to make interviews in order to get answers to totally 200 questionnaire sheets, 100 sheets for each park. The questions taking part in the questionnaire sheets was composed of two sections. The first section contained questions aiming to reveal the demographic structure of visitors and the second section covered visited parks and the visit frequency and views of visitors on the parks pertinent to the questionnaire study. The answers to these questionnaires have been taken from visitors by the investigator through interviews held face to face. So obtained results have been considered and construed by drawing graphs and tables. In conclusion of this study; As the transformation process of examined historical parks of London, Paris and Vienna in time was handled, it has been apparent that these areas have been well protected even after opening to public and reached today if we except a few small parts (like some fountain jets). These historical parks and gardens which have many facilities today in addition to the preservation of their properties, are subject to extensive interest paid by both native and foreign tourists. More conscious nature of common public in these countries facilitates the protection of historical areas. There xviiare volunteer organizations established by persons who emerge from public in these cities. Especially the United Kingdom has some institutes and associations dedicated to the preservation of historical areas. These institutes have volunteer nature and conduct activities by affecting the government on this subject. As we examine historical parks and gardens of Istanbul, we find that the Ottoman monarchs built many parks and gardens in the past. But these historical parks, gardens and meadows could not be adequately protected in time and some of them have been destroyed in part or whole. The majority of these parks and gardens reaching today have incurred to some changes. As the present conditions of historical parks, gardens and meadows of Istanbul investigated in the third part are handled; Kağıthane recreational area and Küçüksu grassland so flattered by native and foreign visitors in the past have been largely affected from the industrial developments, especially in 20th century, which started at the end of 19th century and the rapid population increase and the intense settlement areas and shanty towns and totally vanished after being left. Today said two areas have no traces remaining from the past. Nowadays the Metropolitan Municipality prepares projects to be tendered later in order to restore said historical areas to their old condition and to make them fit for visitation by the public. These historical meadows that included one time in the past valuable trees and bushes such as Abrahampaşa, Çubuklu, Fethipaşa, Emirgan, Large and Small Çamlıca owned by natural persons in the past and then expropriated by the state, have been left for some period with no care whatsoever. But later in time, the historical buildings taking place inside some of them have been restored especially by TURING and their green areas have been rearranged and opened to the public. Some meadows could not be protected in time, for instance the southern sides of Çubuklu meadow have been sold and opened to and allowed for the construction of buildings. Some parts of the same meadow have remained under no care until today. Moreover Millet park which is a historical park too, is not in good condition today. Even if low walls have been erected with a new arrangement to ensure safety in this park of which both sides are open to vehicle traffic, especially the noise pollution still affects the park negatively and makes its usage increasingly difficult. In result of questionnaire studies carried out in Gulhane and Yıldız Parks; it has been understood that both two parks are rather used by youngsters and the most important reason therefor is the existence of university and other schools in the close vicinity. It has been determined that the visitors usually come from the close environment and the locations easier to come from in terms of transportation. The boat piers situated near to both parks underlies the substantial number of visitors coming from districts such as Üsküdar and Kadıköy, located in the Anatolian side of the city, allowing access by sea. It has also been determined that the people visiting Yıldız Park have higher income levels compared to the people visiting Gülhane Park and that the visitors of Yıldız Park feel the historical identity of the location rather more and this feeling becomes effective in making decision for visit. It has been determined that the reasons for people to come to Yıldız Park are to feel the nature in this great green area and facility of access to the park and to eat lunch or xvindinner in the Malta Villa which has been restored and opened to the public by TURING. Gülhane Park is preferred by people who want to attend festivities arranged frequently there or to come to the amusement park or to see the zoological garden. The effect of historical identity of Gülhane Park in choosing there to visit is stronger than Yıldız Park. The Zoological Garden of Gülhane Park which especially attracts many people is not maintained well today and therefore it is insufficient and not in good condition. The Investment Planning Directorate of the Istanbul Metropolitan Municipality has prepared a zoological garden project in Florya by way of tendering. It has been put forward that the zoological garden in Gülhane Park to be moved there. The both sides of Gülhane Park that is intensely visited during summer months, alongside the main walking axis are occupied by fast-food serving outlets. The equipment elements of the park charging entrance fee to visitors, have been usually found either moderate or good by visitors in terms of their maintenance and number. If we handle the equipment elements present in Yıldız Park, the green areas and walking areas have been found very good and others good or moderate by visitors. Both two parks that have undergone through a long historical process, maintain their fimctions today by the merit of new and different functions they have acquired in time. Yıldız Park is in better condition compared to Gülhane Park since the areas inside Yıldız Park have been rearranged and the historical buildings have been restored. As we have examined the changes that have occurred in the past until today, it has been observed that Gülhane Park has changed to a substantial extent in comparison to Yıldız Park and therefore lost some of its properties. In the Ottoman era, Gülhane Park was a magnificent area which had gardens like the Monarch's garden encircled by flowers and contained historical villas and castles. But the park that has not been used well in time, has substantially changed. With its magnificent panorama, the park attracts many visitors during summer months. Yıldız Park is a recreational area visited by people during summer months due to its location and properties. Having better conditions today in result of the studies of TURING, the park attracts attention also with its nature. The historical Malta Villa situated in the park is much preferred today for having meals over there according to the results of questionnaires and observations made. Moreover among the facilities serving to visitors are Çadır Villa, outdoor cafes, seats and resting areas, all located inside the park. Istanbul is an important culture center with its cultural assets such as museums, theaters etc. And also a historical city with its historical buildings and areas. If the historical parks and gardens located in Istanbul are not protected well, this does harm to its historical identity. Consequently these areas fail to satisfy recreational needs of the public any more and the lovely appearance they confer upon the city gets vanished.