Kırım Tatarlarında aile (1700-1750) (Şer'iyye sicillerine göre)
Family in Crimean Tatars (1700-1750) (In Religious court records)
Yazar: ALP ATAKAN ERYILMAZ
Danışman: PROF. DR. NURİ KAVAK
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Tarih = History
Dizin: Aile = Family ; Aile = Family ; Kırım Hanlığı = Crimean Khanate ; Kırım Tatarları = Crimean Tatars ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Tereke Defterleri = Tereke Registers ; Şeriye sicilleri = Court registers

Özet:
Tarih alanında, özellikle de sosyal yapının araştırılmasında kullanılacak
kaynakların başında, gerçekçi ve yoruma dayanmayan verileri ihtiva eden "Şer'iyye
Sicilleri" gelmektedir. Osmanlı Devleti'nde olduğu gibi Kırım Hanlığında da kadılar
tarafından kayda alınmış olan siciller devlet ve halk arasındaki ilişkilerde adeta bir
köprü görevi görmüşlerdir. Siyasî, idarî, hukukî ve sosyal tarih araştırmalarının
başlıca kaynaklarından birisini teşkil eden "Şer'iyye Sicilleri" sunduğu zengin veri
kaynakları ile bölgenin sosyo-ekonomik ve kültürel yapısına dair içerdiği örnekler,
yüzyıllar sonra bile araştırmacılar tarafından doğru bilginin edinilmesinde büyük
önem arz etmektedir. Sicillerin içerisinde yöre insanının şikâyet ve dilekleri, gerek
merkezden kadıya gönderilmiş ferman, berat gibi emirler gerekse de kadı tarafından
merkeze gönderilen ilam ve hüccetler ile kişilerin ölümleri halinde mal varlıklarının
tespit edildiği terekelerden tutun da hemen hemen her alana dair kayıtlar
bulunmaktadır. Ayrıca son yıllarda tarih alanında aile kurumuna dair yapılan
araştırmaların çoğalması bu konunun ehemmiyetini gözle önüne sermektedir.
Karadeniz'in kuzeyinde çok geniş bir sahaya hükmeden Kırım Hanlığı,
Osmanlı Devleti'nin yalnızca kuzeyde değil, doğu ve batıda da her daim yanında
bulunmuş, desteğini her zaman hissettirmiştir. Nitekim Kırım Hanlığı'nın 1783
senesinde Ruslar tarafından ilhakı da Osmanlı Devleti'nin savaş meydanlarındaki
yenilgi sayısını arttırmıştır. İşte bu sebeplerden ötürü Kırım Hanlığı Tarihinin
araştırılması Osmanlı Tarihi bağlamında bir zarurettir.
Bu tezin hazırlanmasındaki ilk amaç Kırım Tatarlarının gündelik yaşamlarını
daha net bir biçimde gözler önüne serebilmektedir. Kırım Hanlığı Şer'iyye Sicilleri
kullanılarak şehir tarihi yazımı çok defa kaleme alınmıştır. Ancak aile konusunda
daha önce bir araştırmanın yapılmamış olması çalışmamızın temel motivasyonunu
oluşturmuştur.
Tez toplam 6 ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde Kırım'ın
tarihçesi yer almaktadır. Bu bölüm üç alt başlık halinde incelenmiş olup ilk olarak
Tatarlardan önce Kırım'ın tarihçesi, ardından yarımadanın Türkleşme süreci ve en
nihayetinde de Kırım Hanlığı Tarihi anlatılmıştır. İkinci bölümde İslâmiyet öncesi
Türklerde aile konusu işlenmiş ve eski Türk-Tatar topluluklarının aile kurumuna
bakış açıları aktarılmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde Müslüman Kırım
Tatarlarında aile konusu işlenmiştir. Evliliğe gidilen süreçte Kırım Tatarlarının nişan,
nikâh gibi gelenekleri sicillerden örneklerle kaleme alınmıştır. Dördüncü bölümde
evliliğin taraflara yüklediği hak ve sorumluluklar anlatılmıştır. Beşinci bölümde
boşanma konusu işlenmiş ve en nihayetinde altıncı ve son bölümde ise miras ve
paylaşım konusu incelenerek çalışma tamamlanmıştır.

Abstract:
In the researches conducted in the field of history, the most important sources
in which social structure is conveyed without any exaggeration or commenting and
also which is realistic are sharia records. Both the Ottoman State and the Crimean
Khanate registers recorded by the kadis served as a bridge in the relations between
the state and the people. Court Records, which constitute one of the main sources of
political, administrative, legal and social history researches, and the rich data sources
it provides, and examples of the socio-economic and cultural structure of the region,
are of great importance in obtaining accurate information by the researchers after
centuries. The records include the complaints and wishes of the local people, orders
such as edicts and orders sent to the kadi from the center, as well as the ilams and
hüccets sent to the center by the kadi and the records of almost all areas in which the
assets of the persons were determined. The increasing number of researches on the
family institution in the field of history in recent years shows the importance of this
issue.
The Crimean Khanate, which ruled a vast area in the north of the Black Sea,
has always been together with the Ottoman Empire, not only in the north, but also in
the east and west, and the Khanate offered always its support to the Ottoman Empire.
Indeed, the annexation of the Crimean Khanate by the Russians in 1783 increased the
number of defeats of the Ottoman Empire on the battlefields. For these reasons, it is
necessary to investigate the history of the Crimean Khanate in the context of
Ottoman History.
The first aim of this thesis is to reveal the daily lives of Crimean Tatars more
clearly. The fact that no comprehensive research has been conducted on this subject
has been another main motivation of our study.
The thesis consists of 6 main chapters. The first part is the History of Crimea.
This section is examined in three sub-titles. Under these three headings, the history
of Crimea, the Turkification process of the peninsula and finally the history of the
Crimean Khanate are explained before Tatars. In the second part, the issue of Family
in Pre-Islamic Turks was discussed and the perspectives of the old Turkish-Tatar
communities towards the family institution were tried to be explained. In the third
chapter, the family of Muslim Crimean Tatars is discussed. In the process of
marriage, the traditions of the Crimean Tatars such as engagement and marriage were
explained with examples from the registers. In the fourth chapter, The Results of
Marriage, the rights and responsibilities of the parties are explained. In the fifth
chapter, divorce was discussed and ultimately in the sixth and last chapter the
Heritage and Sharing were examined.