Osmanlı ilimler tasnifi literatüründe felsefî ilimler algısı
Perception of the philosophical sciences in the Ottoman literature of sciences classification
Yazar: ADEM YİĞİT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAKİM ARICI
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Din felsefesi = Religious philosophy ; Felsefe = Philosophy ; Felsefi düşünce = Philosophical thought ; Gazzali = Gazali ; Mebadi-i aşere = Mebadi-i aşere ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Bu tezde Osmanlı ilimler tasnifi literatürü esas alınarak Osmanlı ulemâsının felsefî ilimler algısı ortaya konmuştur. Konusunun ve literatürün genişliği sebebiyle tezimiz, önde geldiği tespit edilen meseleler çerçevesinde literatürün bütününü temsil etme kabiliyeti yüksek yedi eser ve müellifi üzerinden devletin kuruluşundan başlayarak bu alandaki klasik eserlerin yazıldığı XVIII. y.y. ile sınırlandırılmıştır. 
Süreç içerisinde "mebâdi-i aşere" şeklinde kendine özgü bir terminolojisi de oluşan ve genel olarak felsefî/aklî ve şer'î/naklî olarak iki alana ayrılan Osmanlı ilimler tasnifi literatürünün en önde gelen müelliflerinden Taşköprizâde bütüncül perspektifiyle "varlık mertebeleri", "yöntem" ve "kaynak" kriterlerini tasnifinde birleştirmiştir. Bu literatür içinde daha çok karşılaşılan üç mesele ise "âlemin kıdemi", "haşrin cismânîliği" ve "kelâmın konusu"dur. Bu meseleler etrafında Osmanlı ulemâsının yaptığı tartışmalar, Gazzâlî ve Fahreddin Râzî'nin etkileriyle İbn Sînâ felsefesinin teorik kısmı altında yer alan fizik ve metafiziğin mantıkla beraber kelâm ilmine tabi kılınması ve süreç içerisinde konusu "malûm" yapılmak suretiyle kelâmın, "en yüce ilim" olarak, kendisine ihtiyaç duyulması uygun görülmeyen metafiziğin yerini aldığının iddia edilmesiyle sonuçlanmıştır. Matematik ilimler ile fiziğin alt dalı olan tıp, ulemâ katında "Kur'an'ın tefekkür emrine uygun şekilde Allah'ın mükemmel yaratması, kudreti ve sıfatlarını göstermeleri", literatürün bütününde hâkim olan "fıkhî bakış açısıyla", "insan hayatının bekâsı, toplum ve devlet için zorunlu görülmeleri" şeklinde üç temel sebeple imtiyazlı ilimler olarak kabul görmüştür. Marifeti elde etme yolları tartışmalarıyla başta ahlâk olmak üzere pratik felsefî ilimler de literatür içinde sürekli çalışılmıştır.     
Anahtar Kelimeler: İlimler tasnifi, Osmanlı düşüncesi, felsefe, Gazzâlî, mebâdi-i aşere

Abstract:
In this thesis, the perception of the philosophical sciences of Ottoman scholars has been revealed, based on the Ottoman literature of sciences classification. Due to the width of the subject and the literature, our thesis is limited to the 18th century, in which the classical works in this area were written starting from the establishment of the state and through seven works and their authors whose abilities to represent the whole of the literature within the framework of the leading problems.
Tashkoprizadah who reached an unattainable position in the Ottoman literature of sciences classification which had a distinctive terminology as "mebadi-i ashara/ten principles" during the process and which has two main branches as philosophical/rational and religious/learnt by source, assembled the criteria of "ontological rank", "method" and "source" in his classification with a holistic perspective. In this literature, the three problems that are more encountered are "the eternality of the universe", "the corporeality of the resurruction" and "the subject of Ilm al-Kalam". The discussions made by the Ottoman scholars around these subjects have caused the physics and the metaphysics under the theoretical part of the philosophy of Avicenna along with the logic to be subject to Ilm al-Kalam with the influence of al-Gazzālī and Fakhr al-Dīn al-Rāzī. On top of it, these discussions have led the claim that Ilm al-Kalam which it's subject was made in the process "known" as "the highest science" has taken over the position of the metaphysics which is inappropriate to be needed. Mathematical sciences and medical sciences which are the sub-branches of physics are accepted as the privileged sciences by scholars due to the three main reasons: "Their showing of the perfect creation, the power and the attributes of Allah in accordance with the contemplation order of Qur'an", the "fiqh perspective" which is common in the whole literature and "being required for the survival of the human life, the society and the state." Practical philosophical sciences, especially ethics have been studied continuously in the literature with discussions on the ways of acquiring the knowledge.
Key Words:  Classification of sciences, Ottoman thought, philosophy, al-Gazzālī, ten principles