Cizre ilçesi çorap örücülüğü
The socks knitting of Cizre district
Yazar: VİLDAN GÖKALP
Danışman: PROF. DR. SEMA ETİKAN
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: El Sanatları = Crafts
Dizin: El sanatları = Handicrafts ; Türk el sanatları = Turkish handcrafts ; Çorap = Socks ; Örme = Knitted ; Örmecilik = Being a knitter ; Şırnak-Cizre = Şırnak-Cizre

Özet:
Toplumların yaşayış biçimleriyle şekillenerek gelişen el sanatları, var oldukları toplumun izlerini taşıyan kültürel değerlerdir. Kendi gelişimleri toplumun yaşam biçiminden beslenirken aynı zamanda beslendikleri toplumun kültürünü inşaa ederler. Her bir el sanatı var olduğu toplumdan izler taşır ve toplumun içerisinde köklü bir gelenek oluşturur. Bu oluşan gelenek de ait olduğu toplumun çağlar boyu geçirdiği evreleri aktaran ve geçmişine ışık tutan bir belge niteliği taşır. Geleneksel çorap örücülüğü de Anadolu'nun hemen her yöresinde kendine özgü köklü bir geleneği olan el sanatlarından biri olmuştur. Cizre yöresinde de kadınların uzun yıllardır yaptığı çorap örücülüğü özgün renk, motif ve desen özelliği ile yöre el sanatları arasında yerini almıştır. Yörede hem ihtiyacı karşılamak hem de aile bütçesine ek gelir sağlamak üzere yapılan çorap örücülüğünde, geçmişte asker çorabı,  çoban çorabı, erkek çorabı, çocuk çorabı ve kadın çorabı gibi farklı kullanım amaçları için üretim yapılırken, bugün daha çok kadınların kullanımı için namaz çorabı, gelin (çeyiz) çorabı ve günlük çorap örülmektedir. Bu çalışmada da namaz çorabı, gelin (çeyiz) çorabı ve günlük çoraplar incelemeye alınmış ve bazı örnekler üzerinden yöreye ait geleneksel el örgüsü çorap kültürü açıklanmaya çalışılmıştır. Yörede çorap ören yaklaşık 40 kadınla görüşme yapılmış hammadde kullanılan diğer gereçler, kullanılan araçlar, uygulayım ve çorapların renk motif ve desen özellikleri hakkında bilgi toplanmıştır. Araştırma kapsamında 21 adet namaz çorabı, 21 adet çeyiz (gelin) çorabı ve 13 adet günlük çorap olmak üzere yaklaşık 55 adet el örgüsü çorap incelenmiştir. Çoraplar fotoğraflarla belgelenmiş, çorapların ve üzerlerinde yer alan motiflerin çizimleri yapılmıştır. Yörede kullanılan motiflerin hemen hemen birçoğunun ismi ve görünümü diğer yörelere göre farklılık göstermektedir. Çaw (göz), gul (lale), pelçım (yaprak), gulhirik (küçük çiçekler), nivişti (muska), berg (yaprak), çarberg (dörtyaprak), guhar (küpe), dar (ağaç), dipişk (akrep), sterk (yıldız), dıl (kalp) motifi yörede çorap örücülüğünde kullanılan motiflerden bazılarıdır. Bunların arasında daha çok çaw (göz) ve nivişti (muska) motiflerine yer verilmiştir. Bu motifler nazara karşı koruduğuna inanıldığı için sıkça kullanılmaktadır.  Yörede çorap ören kadınların daha çok orta yaş ve üzerinde oldukları ve hediye verme ile aile bütçesine katkı sağlamanın yanı sıra çoğunlukla kendi ihtiyaçları için bu uğraşıyı sürdükleri gözlenmiştir.

Abstract:
Handicrafts, which develop by being shaped by the way societies live, are cultural values that bear the traces of the society in which they exist. While their own development feeds on the way of life of the society, they also build the culture of the society they feed on. Each handicraft bears traces of the society in which it exists and creates a deep-rooted tradition within the society. This tradition is a document that conveys the phases of the society to which it belongs throughout the ages and sheds light on its past. Traditional sock knitting has also been one of the handicrafts with its own deep-rooted tradition in almost every region of Anatolia. Sock knitting, which has been practiced by women in the Cizre region for many years, has taken its place among the local handicrafts with its unique color, motif and pattern features. In sock knitting, which is done in the region both to meet the needs and to provide additional income to the family budget, while production was made for different purposes such as soldier socks, shepherd socks, men's socks, children's socks and women's socks in the past, today prayer socks, bridal (dowry) socks and daily socks are knitted mostly for women's use. In this study, prayer socks, bridal (dowry) socks and daily socks were examined and the traditional hand-knitted sock culture of the region was tried to be explained through some examples. Approximately 40 women who knit socks in the region were interviewed and information was collected about the raw materials used, other materials used, tools used, application and color motif and pattern characteristics of the socks. Within the scope of the research, approximately 55 hand-knitted socks, including 21 prayer socks, 21 dowry (bridal) socks and 13 daily socks, were examined. The socks were documented with photographs and drawings of the socks and the motifs on them were made. The names and appearance of almost most of the motifs used in the region differ from other regions.  Çaw (eye), gul (tulip), pelçım (leaf), gulhirik (small flowers), nivişti (amulet), berg (leaf), çarberg (four leaves), guhar (earring), dar (tree), dipişk (scorpion), sterk (star), dıl (heart) are some of the motifs used in sock knitting in the region. Among these, çaw (eye) and nivişti (amulet) motifs are mostly used. These motifs are frequently used because they are believed to protect against the evil eye.  It has been observed that the women who knit socks in the region are mostly middle-aged and above, and that they mostly pursue this occupation for their own needs as well as contributing to the family budget by giving gifts.