Batı'da ve Türkiye'deki dinî gelişim modellerinin kuram ve yöntem açısından karşılaştırılması
Comparison of religious development models in the west and in Turkey in terms of theory and methods
Yazar: SEVİL TUNCER
Danışman: PROF. DR. ASIM YAPICI
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Batı toplumu = Western society ; Din kültürü = Religious culture ; Dini gelişim = Religious development ; Hristiyanlık = Christianity ; Pozitivizm = Positivism ; Türk-İslam dünyası = Turkish-Islam world ; Yahudilik = Judaism ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışma Batı'da ve İslam coğrafyasında, özellikle Türkiye'de ortaya konan dinî gelişim teorilerini kuram ve yöntem açısından ele almaktadır. Batı'daki dinî gelişim teorilerinin Yahudi-Hıristiyan kültürünün etkisinde gelişmesi ve pozitivist bir anlayışı benimsemesi, başka coğrafyaların inanç-kültür gerçekliğinin göz ardı edilmesine neden olmaktadır. Dinî gelişimin yaşlara ve dönemlere göre evrensel ilkelerinden bahsedilip bahsedilemeyeceği, bu bağlamda sosyo-kültürel yapıların dinî gelişime etkisi araştırmamızın temel problemini oluşturmaktadır.
Çalışmamızda literatür tarama yöntemi kullanılarak elde edilen veriler betimsel olarak analiz edilmiş ve yorumlanmıştır. Batı'daki yaklaşımların ağırlıklı olarak bilişsel temelli olduğu görülmüştür. Batı'da psikanalitik, sosyal-bilişsel ve ahlâk gelişimini esas alan ömür boyu dinî gelişim teorileri de önemli yer tutmaktadır. Batı'daki dinî gelişim modelleri evreci, evrensel ve normatif bir yapıdadır. Buna karşılık İslam coğrafyasında geleneksel bir anlayışa sahip tasavvufî yaklaşımın, kendine özgü yöntemlerle bireyin gelişimini idiyografik olarak ele aldığı görülmektedir. Ayrıca İslam âlimleri sistematik olarak dinî gelişimi açıklayan bir yaklaşımda bulunmamış olsa da dinî sorumlulukların yerine getirilmesinde aklın gelişimine ayrı bir önem atfetmişlerdir. Bu yaklaşım da kısmen bilişsel gelişim kapsamında değerlendirilebilir. 
Türkiye'de son yıllarda dinî gelişim konusunda belirli yaş dönemlerini ele alan çalışmalar ve model denemeleri Türk-İslam kültürüne özgü kavram ve insan yetiştirme biçimleri hakkında bilgi vermektedir. Türk-İslam coğrafyasında dinî gelişim konusunda kültürel bağlamda yapılan model deneme çalışmaları, eklektik bir karakterde ve Batı kaynaklı kuramların özeti düzeyinde bulunmaktadır. Batı'daki dinî gelişim teorileri, gelişimin evrensel boyutunu ortaya koysa da kültürel ve yerel olanı açıklayamamaktadır. Bununla birlikte bilginin tarihe ve mekâna göre değiştiği anlayışı, yerel ve evrensel anlayışların birlikte ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Dinî Gelişim Teorileri, Yahudi-Hıristiyan kültür, Türk-İslam kültürü, pozitivist anlayış, yerel-kültürel inanç.

Abstract:
This study examines the theories of religious development introduced in the West and in Islamic geography, and particularly in Turkey in terms of theory and methodology. The progress of the religious development theories in the West under the influence of Jewish-Christian culture with the adoption of a positivist understanding conduces the belief-culture reality of other geographies to be ignored. Whether or not universal principles of religious development can be referred to in terms of age and periods and the influence of socio-cultural structures on religious development constitute the main problems of the research.
Literature review method was used in our study and the obtained data were interpreted. Was found that the western approaches are predominantly cognitive-based. Theories of life-long religious development grounded on psychoanalytic, social-cognitive and moral development in the West also play an important role. Religious developments in the West have a phasic, universal and normative structure. On the contrary, it is seen that the Sufi approach with a traditional understanding in the Islamic geography addresses the individual's development ideographically with its own methods. Additionally, even though Islamic scholars did not adopt an approach that systematically explains religious development, they attached a particular importance to the development of reason in fulfilling their religious responsibilities.
Studies examining particular age period on religious development in recent years in Turkey and model experiments provide information about the Turkish-Islamic culture-specific notions and human upbringing. Model trial studies in the cultural context conducted in the Turkish-Islamic geography have an eclectic character and are at the level of a summary of theories originating from the west. Although the theories of religious development in the West reveal the universal dimension of development, they can not explain what is cultural and local. Nevertheless, the understanding that knowledge varies by date and place requires addressing local and universal understandings together.

Keywords: Theories of Religious development, Jewish-Christian culture, Turkish-Islamic culture, positivist understanding, local-cultural belief