Resm-i Osmânî bağlamında 1309/1892 tarihli Kayışzâde Hafız Osman mushafı
The Qur'ān codex (muṣḥaf) of Qāyishzāda Hāfiẓ 'Uthmān dated 1309/1892 in the context of al-Rasm al-'Uthmānī
Yazar: NACİ DEMİRCİ
Danışman: PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: El yazması =   ; Hafız Osman Efendi = Hafız Osman Efendi ; Hat sanatı =   ; Hattatlar = Calligrophers ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mushaf =   ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı sanatı = Ottoman art ; Yazma eserler = Manuscripts ; Yazı sanatı = Calligraphy

Özet:
Bu araştırma, Osmanlı dönemi hattatlarından Kayışzâde Hafız Osman Nuri'nin (v. 1311/1894) Michigan Üniversitesi Kütüphanesi'nde 173 numarayla kayıtlı bulunan 1309/1892 tarihli mushafını resm-i Osmânî'ye uygunluğu çerçevesinde incelemektedir. İslam dünyasının muhtelif bölgelerinde mushaf yazımında resm-i Osmânî'yi esas alma çağrılarının yoğunlaştığı ve buna bağlı olarak resm-i Osmânî temelli mushaf yazımının çoğaldığı bir dönemde istinsah edilmiş oluşu Kayışzâde Hafız Osman Nuri'nin söz konusu mushafını ayrıcalıklı ve incelemeye değer kılmaktadır. Matbaayla birlikte mushaf kitabetinde resm-i Osmânî'yi esas alma yönündeki hassasiyet daha belirgin bir hal almış, bunun bir tezahürü olarak da XIX. yüzyıl İslam dünyasında resm-i Osmânî uyumlu mushaf basımı yaygınlık kazanmıştır. Kayışzâde Hafız Osman Nuri'nin araştırmaya konu olan ve bilindiği kadarıyla basımı gerçekleşmemiş olan bir mushafının resm-i Osmânî'ye uyumlu mushaf uygulaması ile eşzamanlılık arz etmesi bu yönüyle de kayda değerdir. Osmanlı mushaf yazım geleneğinin kendine has özellikler taşıdığı ve bu kapsamda resm-i Osmânî imla tarzının dışına çıkan uygulamaları bünyesinde barındırdığı bilinmektedir. Kayışzâde'nin anılan mushafı bu yaygın uygulamanın dışına çıkma ve böylece geleneksel imladan resm-i Osmânî imlasına geçme zeminine oturması açısından da ayrı bir incelenmeyi hak etmektedir.
Araştırmanın en önemli hedeflerinden biri Osmanlı-Türk hattatlarının resm-i Osmânî'ye muhalefet ettiklerine ve böylece mushafı yazım itibariyle değiştirdiklerine dair iddiaların doğruluk derecesini soruşturmaktır. Özellikle Mısır-Suudi Arabistan çizgisinde yer alan ve yakın dönemde resm-i Osmânî'yi esas alma iddiası üzerinden adeta mushaf yazım uygulamaları üzerinde belli bir hakimiyet kurma çabası içine girip bunda da kısmen başarılı olan kurum ve kesimler tarafından serdedilen bu iddia tartışmaya açıktır. Araştırmamızda, Osmanlı geleneğinin resm-i Osmânî'yi tamamen göz ardı ettiği şeklindeki baskın algının bu geleneği derinlikli olarak tanımamaktan kaynaklandığı ve birçok eksik yönü olduğu gözler önüne serilmektedir. 
Kayışzâde örneği üzerinden gerçekleştirdiğimiz araştırmamızın sonuçları şunlardır: a) Osmanlı ve sonrası dönemde yazılan mushaflar, hat sanatı yönünden üst düzey sanat eserleridir. b) Söz konusu mushaflar Hz. Osman Mushaflarının yazım tarzına uyumlu örnekleri barındırmaları itibariyle resm-i Osmânî mushaf kitabeti uygulamasından tamamen ayrı bir yerde değillerdir. c) Türk-İslam geleneğinde resm-i kıyâsî'nin yanı sıra resm-i Osmânî'ye de muvafık pek çok mushaf istinsah edilmiştir. d) İstinsah edilen bu mushaflardaki imla, mesâdir-mesâhif düzleminde belli bir dayanağa ve karşılığa sahiptir.

Abstract:
This study examines the Qur'ānic text (muṣḥaf) dated 1309/1892 by the Ottoman calligrapher Qāyishzāda Ḥāfiẓ ꜤUthmān Nūrī [Kayışzâde Hafız Osman Nuri] (d. 1311/1894), registered in the University of Michigan Library under number 173, in terms of its conformity to the ꜤUthmānīc orthography or the ꜤUthmānic way of writing the complete text of the Qur'ān. It aims to analyze the Qāyishzāda's muṣḥaf in the context of its period of production, when the calls for writing the Qur'ān based on the ꜤUthmānic orthography were intensifying in various parts of the Islamic world. The historical fact that Qāyishzāda wrote this muṣḥaf at a time when the writing of Qur'āns based on ꜤUthmānic orthography was quite common makes Qāyishzāda's copy of the Qur'ān in question worth studying. With the introduction of the printing press, the sensitivity to the use of the ꜤUthmānic orthography as a basis and model for the writing of muṣḥafs became more pronounced, and as a manifestation of this, the printing of muṣḥafs according to the ꜤUthmānic orthography became widespread in the nineteenth-century Islamic world. It is noteworthy that the Qāyishzāda's muṣḥaf has never been printed and is synchronized with the practice of printing a muṣḥaf according to the ꜤUthmānic orthography. It is known that the Ottoman tradition of writing muṣḥafs had its own peculiarities, and in this context, it incorporated practices that deviated from the 'Uthmānīc orthography. Therefore, Qāyishzāda's muṣḥaf deserves to be analyzed separately in terms of its departure from this widespread practice and thus its transition from traditional orthography to the ꜤUthmānīc orthography.
One of the most important objectives of this study is to examine the degree of accuracy of the claim that Ottoman-Turkish calligraphers opposed the ꜤUthmānīc orthography and thus changed the script of the muṣḥaf. This claim is open to debate, especially by institutions and sectors along the Egyptian-Saudi Arabian line that have recently attempted, and partially succeeded, in establishing a certain dominance over the writing practices of the muṣḥaf by claiming to be based on the ꜤUthmānīc orthography. Our research shows that the prevailing perception that the Ottoman tradition completely ignored the ꜤUthmānīc orthography is due to the lack of in-depth knowledge of this tradition and that it has many shortcomings.
The results of our research on the example of the above-mentioned muṣḥaf of Qāyishzāda are as follows: a) The muṣḥafs written in the Ottoman period and later are high level works of art in terms of calligraphy. b) These muṣḥafs are not completely separated from the practice of the ꜤUthmānīc orthography, as they contain examples that are compatible with the writing style of the muṣḥafs of the Caliph ꜤUthmān. c) In the Turkish-Islamic tradition, many muṣḥafs have also been copied that are in accordance with the theoretical orthography (al-rasm al-qiyāsī) as well as the ꜤUthmānīc orthography (al-rasm al-ꜤUthmānī). d) The orthography in these copied muṣḥafs has a certain basis and correspondence at the level of the orthography of the original Qur'ānic codex.