Spinoza ve Kant'ta teleoloji anlayışı bağlamında ahlak ve özgürlük
Spinoza and Kant's teleological reading of the ethics and freedom
Yazar: NEŞE AKSOY
Danışman: PROF. DR. HASAN BÜLENT GÖZKAN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Ahlak = Morality ; Felsefe = Philosophy ; Kant, Immanuel = Kant, Immanuel ; Spinoza, Baruch = Spinoza, Baruch ; Özgürlük = Freedom ; İlahiyat = Theology

Özet:
Spinoza ve Kant ontolojisi geleneksel metafiziğin başat temalarından olan teleolojiye
ilişkin kesin bir eleştiri ortaya koymuşlardır. Spinoza Etika'sının Birinci Bölümü'nün
Ek bölümünde teleolojiyi Ortaçağ teologlarının bir önyargısı olarak değerlendirir.
Spinoza'ya göre, teleolojik bakış açısı doğanın nedenselliğinin tersine çevrilmesine ve
Tanrı'yı antropomorfik bir zeminde görmeye neden olduğu için oldukça yanılgılıdır.
Aynı zamanda Spinoza teleolojik doğa algısının şeylerin insan için, insanın da
Tanrı'ya tapınmak üzere yaratıldığını öngördüğünden araçsalcı bir bakış açısını ortaya
çıkardığını tartışır. Spinoza'nın tüm ontolojisi doğanın son nedenler etrafında
açıklanmasına karşı bir teori olarak ortaya çıkmıştır. Bu minvalde Jonathan Bennett,
John Carriero ve Gilles Deleuze gibi Spinoza yorumcuları Spinoza etiğinin de yararcı,
sübjektivist ve anti-teleolojik bir zeminde şekillendiğini savunurlar. Bu çalışma ise,
Edwin Curley, Don Garrett ve Martin Lin gibi Spinoza yorumcularına paralel olarak
Spinoza etiğinde teleolojik bir yönün olduğunu savunacaktır. Bu perspektifin
merkezinde, Spinoza'da insanın sonlu bir varlık olarak sonsuz ile kurduğu ilişkideki
zorunlu bir yönelim fikri yatmaktadır. Zira Spinoza insanı etik olarak çabalayıcı
(conative) bir varlık olarak tanımlayarak onu özsel bir çizgide okumaktan imtina
etmiştir. Spinoza'ya göre, insan özü itibariyle dinamik olarak kendi varlığını
korumaya (conatus) çabalar. Ancak bu çabalama edimi, bilinçsiz ve ereksiz bir faaliyet
değildir esasen. Zira Spinoza'nın conatus ile upuygun fikirler arasında kurduğu
zorunlu bağlantısallık insanın doğanın/Tanrının sonsuz bilgisini kavramaya yönelik
bir çabasını içerir. Spinoza ahlaka ilişkin bu teleolojik yaklaşımı skolastikten gelen en
yüksek iyi, kurtuluş, yetkinlik ve entelektüel sevgi kavramlarıyla da sürdürmüştür.
Öyle ki Spinoza'ya göre, sonlu insan sonsuz tözün kavranışı çabası bağlamında en
yüksek iyiye ulaşabilen, ve bu şekilde yetkinleşerek özgürleşebilen bir varlıktır. Bu
anlamda Spinoza etiği özgürleşmeyi, insan doğasının upuygun fikirlere yönelik olarak
sarf ettiği amaçlı çabaya dayandırmıştır. Ancak bu çaba aşkın bir Tanrı'ya yönelik bir
çaba değil, içkin bir doğanın kavranışına yöneliktir. Bu minvalde, bu çalışma Spinoza
etiğinde özgürleşme olgusunun içkin bir doğa/Tanrı anlayışına yönelim zemininde
açığa çıkan teleolojik bir olgu olarak da okunabileceğini tartışacaktır.
Kant ontolojisi geleneksel metafiziğin teleolojik yaklaşımına karşı eleştirel bir tutum
sergiler. Kant teleolojinin doğaya objektif bir olgu olarak atfedilemeyeceğini ve onun
ancak reflektif yargılar (sübjektif a priori) zemininde düşünülebileceğini savunmuştur.
Kant'a göre, doğa mekanik bir yapı olmanın yanında canlılığı da içermesi bakımından
teleolojik bir bakışla de görülebilir zira bu tür bir bakış, doğanın heterojenliğinin
sistemli bir şekilde kavranmasını sağlar. Kant teleolojisinde yer edinen bu eleştirel
bakış açısı, onun etiğine de yansır. Kant teorik ve pratik felsefe arasında yaptığı ayrım
temelinde, insanın iradesinin veya istemesinin bir nesneyi fiilen belirlemesini esas
aldığı ahlak teorisi bağlamında, ahlak yasasının onu koşulsuz bir tümlüğe ulaştıran en
yüksek iyi (summum bonum) kavramını belirlediğini ortaya koyar. Bu bağlamda Kant,
iyi ve kötünün ahlak yasasını belirleyen kendinde varlıklar olarak görmez de onların ahlak yasasının gerçekleştirilmesinin sonucunda tesis edildiğini düşünür. Bu bakımdan
Kant etiği, başta salt ahlak yasasının biçimsel olarak belirlenmesini esas alan
deontolojik bir etik teorisi olarak görülebilecekken, bütüncül olarak bakıldığında en
yüksek iyi idesinin de devreye girdiği teleolojik bir etik anlayışıdır. Bu anlamda, Kant
özgürlük temelinde açımlanan ahlak yasasına materyal kazandıran unsurun öznelerin
objektif bir zeminde bir araya geldiği bir ahlaki dünya olarak en yüksek iyi idesi
olduğunu tartışır. Ancak unutulmamalıdır ki Kant'ta en yüksek iyi ideali salt pratik bir
ideadır. Yani en yüksek iyi olgusu, ahlakiliğin birincil bir koşulu değil, salt bir
postülattır. Ancak bu idea, öte bir dünyaya ertelenebilir bir gerçeklik değil, bizatihi
uzaysal ve zamansal olan dünyada açımlanacak bir idealdir. Benzer şekilde, Kant en
yüksek iyi ideasının koşulsuz bir zemin olarak ruhun ölümsüzlüğü ve Tanrı idelerini
de gerektirdiğini savunur. Ona göre, en yüksek iyinin sağlanması, yani ahlakiliğe
paralel olarak mutluluğun orantılı bir biçimde sağlanması Tanrı'nın öznel bir
zorunluluk çerçevesinde kabul edilmesini gerektirir. Bu bakımdan Kant ontolojisi
teorik düzlemde Tanrı ve ölümsüzlük idelerinin nesnel gerçekliğini yadsısa da bu yolla
esasında pratik bir bilgi olarak Tanrı ve ölümsüzlüğe yer açmıştır. Diğer bir deyişle,
Kant bilginin sınırlarını çizerek rasyonel imana yer açmıştır. Bu anlamda, Kant'ın
teorik felsefesine karşı olarak pratik felsefesi en yüksek iyi ideasını ve ona zemin
oluşturan ölümsüzlük ve Tanrı idelerini postülat düzeyinde kabul etmeyi
gerektirdiğinden teleolojik algının pratik ve höristik düzeyde sürdürüldüğünü gösterir.
Bu bakımdan, bu tez çalışması, Spinoza ve Kant ontolojisinde Aristoteles ve
Aquinas'tan beri gelen geleneksel teleolojinin reddine rağmen, pratik felsefeleri (ahlak
teorileri) bağlamında içkinci ve sübjektivist bir tarzda teleolojik bakış açısının
korunduğunu iddia edecektir. Spinoza etiğinin doğanın/Tanrının sezgisel bilgisi
(üçüncü tür bilgi) zemininde açımlandığını ve insan doğasının sürekli bir çaba
etrafında doğaya/Tanrı'ya yönelim zemininde varolarak kendisini özgürleştirebilen bir
varlık olarak okuduğunu, Kant'ta ise ahlakiliğin birincil olarak ahlak yasasının
normativitesine dayandırılsa da bütüncül bir okumayla en yüksek iyi idealinin ve buna
bağlı olarak ölümsüzlük ve Tanrı idelerinin de devreye girdiği teleolojik bir süreç
olarak ele alındığı tartışılacaktır. Bu bağlamda, Spinoza ve Kant etiğinin farklı
ontolojik düzlemlerde de olsa, etiği ve özgürleşmeyi içkinci bir teleoloji anlayışı ile
yorumlamaları bakımından ortak bir paydada bir araya geldikleri iddia edilecektir.

Abstract:
Spinoza and Kant are usually thought to have anti-teleological outlooks. In the
Appendix of the Book I of his Ethics, Spinoza famously argues that teleological
models of explanation should be regarded as issuing from a prejudice of the medieval
theologians, who understood reality in reference to final causes. However, Spinoza's
ontology maintains that nature or God cannot be explained in terms of final causation.
Spinoza holds that God is the efficient cause of itself and of all natural phenomena. He
argues that teleology commits a fundamental fallacy when it turns the causality of
nature upside down and interprets God as an anthropomorphic entity with a will. Based
on this reading, Jonathan Bennett, John Carriero and Gilles Deleuze hold that
Spinoza's ethical theory is entirely anti-teleological. This dissertation, however, sides
with Edwin Curley, Don Garrett and Martin Lin in claiming that Spinoza's ethics has
a significant teleological aspect. It primarily claims that Spinoza's ethical project aims
to propose that the telos of human agent is to grasp the real nature of God through
adequate ideas. By describing human agent as a conative being, Spinoza avoids
committing to the idea that human agent has a substantial essence. Instead, he holds,
human agent has a dynamic nature and progresses towards an adequate understanding
of nature/God. So, this dissertation observes that in an ethical sense there is a
teleological inclination in the Spinozistic human agent towards grasping the truth of
nature/God. Similarly, Spinoza's conception of freedom (homo liber) is an ideal that
can be achieved on an ethical basis. Spinoza proposes that freedom is achievable by
increasing one's adequate understanding of nature/God. That is, Spinozistic freedom
does not consist in a purposeless act but involves the goal of increasing one's conative
power through act of knowing nature/God. Therefore, Spinozistic human agent is a
purposive being oriented toward an immanent goal of knowing nature/God.
Kant's transcendental philosophy interprets teleology in a critical sense. Kant observes
that teleological judgements are not objectively valid of nature but reflective
judgements (subjective a priori) that assign a purposiveness the living organisms. Kant
contends that reflective teleology helps us to see the heterogeneity of nature under a
systematic unity. Kant's critical view of teleology can also be found in his ethical
theory. On the basis of his dichotomy between theoretical and practical reason, Kant
suggests that practical reason determines the ultimate object of the moral law as an
unconditional totality: the highest good (summum bonum). Kant also holds that the
highest good provides the moral law with a content. In this sense, Kant's moral theory
is not merely limited to the categorical imperative and its specific injunctions but it
also offers the vision of a moral world of objective norms and values shared by
humanity. Moreover, Kant claims that the real possibility of the highest good can only
be grounded through the postulation of the immortality of the soul and the existence
of God. He argues that the highest good is an eternal goal that can only be achieved as
an object of hope that is grounded on the eternity of soul and God. In this way, Kant
offers that teleology is a practical and heuristic principle that can guide and organize
the ethical life of human agents.
As a result, this dissertation shows that contrary to their theoretical standpoints,
Spinoza and Kant do not entirely reject the teleological viewpoint in their ethical
theories. Instead, they offer teleological ethical theories, understanding freedom as an
achievable goal on an immanent ethical ground.