Vergi incelemesinde kurumsal etkinlik değerlendirmesi: Türkiye için bir model önerisi
Evaluation of institutional efficiency of tax audit system: A modal proposal for Turkey
Yazar: HÜSEYİN KARAKUM
Danışman: PROF. DR. DURAN BÜLBÜL
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Denetim = Control ; Kurumsal etkinlik = Corporate efficency ; Vergi denetimi = Tax audit ; Vergi incelemeleri = Tax examinations ; Vergi mükellefi = Taxpayer ; Vergiler = Taxes

Özet:
Verginin, demokrasinin bir aracı olmaya başlaması ile birlikte, doğru miktarda verginin ödenmesi daha fazla önem arz etmeye başlamıştır. Modern vergi sistemleri beyan esasına dayanmaktadır. Bu esasın önemli bir unsuru da mükellef tarafından beyan edilen ve ödeneceği bildirilen verginin doğruluğunun araştırılmasıdır.

Vergi incelemesi, mükellef tarafından ödenmesi gereken verginin doğruluğunun araştırılması, tespit edilmesi ve sağlanması eylemini içeren faaliyetler bütünüdür. Bütün ülkeler etkin bir vergi inceleme sistemi uygulamaya koymayı amaçlamaktadırlar. Etkin bir vergi inceleme sistemi, bu faaliyetten amaçlanan sonucun gerçekleştirilmesini sağlayacaktır. Vergi incelemesinden amaç, inceleme ile mükelleflerin vergi kaçırma faaliyetlerine engel olma ve bu anlamda caydırıcılıktır.

Kamu alanında geçerli olan etkinliğin ölçülmesi sorunu, vergi incelemesinde etkinliğin ölçülmesin konusunda da karşımıza çıkmaktadır. Bu etkinliğin varlığı konusunda, denetim elemanı sayısı, inceleme sonuçları gibi çeşitli istatistikler kullanılmakla birlikte her bir istatistiği çevreleyen unsurların dikkate alınması gerekmektedir. Vergi incelemesinde etkinlik bir sistem konusudur. 

Mevcut durumda Türkiye'de vergi inceleme sisteminde değişiklik yapılması gerekmektedir. Var olan durumu değerlendirdiğimizde, Türkiye'de vergi inceleme sistemi, denetim biriminin kendi planlamasını yapamayarak iş yükü altında ezildiği, standart iş yapış tarzına sahip olunmayan, mükelleflerin her bir müfettişin farklı uygulamalarına muhatap olabildiği, bireysel nitelikte, öngörülemez ve maliyetli bir süreç olduğu hususları karşımıza çıkmaktadır.

Bütün bu sorunların çözümü bütüncül bir konsept değişikliğini gerektirmektedir. Konsept değişikliğinde ana unsur teknoloji kullanımı olmalıdır. Teknolojik gelişmelerle birlikte vergi inceleme sisteminin müfettiş odaklılıktan sistem odaklı hale gelen, ekip çalışmasına yatkın, bilgi işlem teknolojileri konusunda da yetkin denetim elemanlarının olduğu, kurumsal, öngörülebilir ve daha az maliyetli bir sisteme dönüşmesi gerekmektedir. 

Ayrıca "her işe uygun" denetim elemanı yaklaşımından, uzmanlaşmanın geçerli olduğu bir sisteme geçilmesi, vergi kaybının yüksek olduğu sektörler ile vergi gelirininin önemli kısmını ödeme kapasitesi olan büyük mükelleflere odaklanılan, standart denetimlerin farklı bir birim tarafından gerçekleştirildiği, teknoloji yoğun bir denetim modeli kurgulanması gerekmektedir.

Abstract:
With the beginning of the tax as being a tool of democracy, paying the right amount of tax has become an important issue. Modern tax systems are based on declaration. An important element of this principle is auditing the correctness of the tax declared and paid by the taxpayer.

Tax audit is the investigation of the correctness of the tax that should be paid by the taxpayer, the determination and examination of it. All countries would like to have an effective tax audit system. With an effective tax audit system, main purpose can be achieved. The main purpose of tax audit system is to prevent and deter taxpayers' tax evasion activities.

We come across the same problem of measuring whether an efficient system is applied in public services as in the efficiency of tax audit system. Even though to measure the efficiency of tax audit system, some statistics, such as the number of auditors, the results of the audits, might be considered, the elements of surroundings of this statistics should be taken into account. Effectiveness in tax audit is a system issue.

In the current situation, it is necessary to make some big changes in tax audit system of Turkey. In the evaluation of the existing system, the audit unit cannot implement its own plan by being crushed under the workload, the system does not have a standard work style, subjected to different applications by each auditor, costly and unforeseen process.

With the improvements in technology, tax audit system in Turkey should be changed from an auditor oriented system into a technology oriented system. Auditors should prone to teamwork and become qualified with the usage of technologic tools. The system should be institutional, inexpensive and foreseeable. "One fits for all" approach should be changed with specialization. Audit unit should focus on the sectors which has sheer amount of tax evasion and also on the large taxpayers. In addition, the standard audits are conducted by a different unit.