Kullanıcı verisi ve içeriği üzerinden gerçekleşen dijital emek sömürüsü: Facebook'un eleştirel ekonomi politiği
Digital labour exploitation through user-generated data and content: Political economy of facebook
Yazar: MALİK ASLANYÜREK
Danışman: PROF. DR. SEÇKİN ÖZMEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Dijital emek = Digital labor ; Dijital kapitalizm = Digital capitalism ; Dijital okuryazarlık = Digital literacy ; Eleştirel okuryazarlık = Critical literacy ; Sosyal medya = Social media ; Yeni medya = New media

Özet:
Meta Platforms (Facebook), en büyük sosyal medya şirketidir. Şirketin gelir modeli mikro hedeflemeye dayanan reklamcılıktır. Bu gelir modelinde kullanıcıların sosyal platformlarda bıraktığı beğeni ve veriler, meta olarak reklamverenlere satılmaktadır. Sosyal platformlarda kullanıcıların tüm zaman ve dikkatlerini platforma vermesi beklenmektedir. Kullanıcı sayısı ne kadar artar, platformda ne kadar zaman harcanırsa o kadar fazla kullanıcı dikkati ve verisi hasat edilebilmektedir.  Platformların sermaye birikimi gerçekleştirebilmesinin önkoşulu budur. Kullanıcılar, bu platformların onlara sağladığı göreli kazanımlardan vazgeçmemek adına çoğunlukla verilerinin toplanıp reklamverenlere satılmasına razı olmaktadırlar. Aynı zamanda kullanıcılar, içeriğin hem üreticisi hem tüketicisidir. Bu döngüde kullanıcıların hatırı sayılır bir emek-zamanı harcadığı bilinmektedir. Platformda harcadıkları emek-zamanı ve satılan verileri karşılığında kullanıcılara hiç ödeme yapılmaz. Bu durum dijital emek sömürüsü olarak adlandırılmaktadır. Sosyal medya teoride bedavadır; fakat pratikte ödenen bedel kullanıcının sömürülmesidir. Bu tez çalışmasında literatürdeki konuya ilişkin teorik ve pratik eksikliğin giderilmesi amaçlanmıştır. Bu bağlamda, sosyal medyada karşılığı ödenmemiş kullanıcı emeği ve verisiyle karakterize olan dijital emek sömürüsü bir olgu olarak sunulmuştur. Tezin kuramsal kısmında dijital emek sömürüsü eleştirel ekonomi politik yaklaşım kullanılarak, Facebook'un sermaye birikim modeli üzerinden incelenmiştir. Pratiğe ilişkin boşluğu gidermek amacıyla kotalandırılmış tesadüfi örneklem sitemiyle seçilen Türkiye'deki sosyal medya kullanıcılarının dijital emek sömürüsü karşısındaki tutum ve farkındalıklarını tespit etmek amacıyla da anket tekniğiyle bir alan araştırması gerçekleştirilmiştir. Alan araştırmasında, kullanıcıların yabancılaşması nedeniyle dijital emek sömürüsüyle ilgili farkındalıklarının yüksek olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca, sömürüye en çok maruz kalan Z kuşağı mensubu kullanıcıların yüksek oranda yabancılaşma nedeniyle sömürülmeye razı oldukları ve platform kullanımından vazgeçmedikleri ortaya çıkmıştır.

Abstract:
Meta Platforms (Facebook) is the largest social media company. The company's revenue model is advertising based on microtargeted. In this revenue model, social platform users' likes and data are sold to advertisers as a commodity. On social platforms, users are expected to devote their complete time and attention to the platform. The greater the number of users and time spent on the platform, the greater the amount of user attention and data that can be harvested. This is the prerequisite for platforms to realise capital accumulation. Users frequently consent to the collection and sale of their data to advertisers in order to retain the relative benefits that these platforms provide. Users are simultaneously producers and consumers of content. It is known that users devote a substantial amount of labour-time to this cycle. Users are neither compensated for the time they spend on the platform nor for the sale of their data. This is referred to as digital labour exploitation. Social media is free in theory, yet the exploitation of the users is the price to be paid in practice. This dissertation seeks to address the theoretical and practical gaps in the relevant literature. Digital labour exploitation, characterised by unpaid user labour and data in social media, is presented as a phenomenon in this context. In the theoretical part of the the dissertation, digital labour exploitation is examined through the viewpoint of Facebook's model of capital accumulation and a critical political economy perspective. In order to address the gap in practise, a survey-based field research was conducted to determine the attitudes and awareness of social media users in Turkey, selected using a quota random sampling system, towards digital labour exploitation. Due to alienation, it was determined through field research that users' awareness of digital labour exploitation is inadequate. Furthermore, it came to light that Generation Z users, who are the most exposed to exploitation, are willing to be exploited at a high rate due to alienation and do not abandon the platforms.