Safevi döneminde Şii itıkadının gelişimi
The developmentof shia in the period of the Safaids
Yazar: ELKHAN GARAYEV
Danışman: PROF. DR. ABDÜLGAFFAR ASLAN
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Akaid = Akait ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Safeviler = Safavids ; İnançlar = Beliefs ; Şah İsmail = Şah İsmail ; Şia = Şia ; Şiiler = Shi'is

Özet:
Hz. Muhammed'in ahirete irtihal etmesinden sonraki dönemlerde İslâm çatısı
altında farklı mezhepler kurulmuştur. Bu mezheplerin ilk çıkış sebebi araştırıldığında,
kimisinin siyasî, kimisinin de fıkhî, usulî farklılıklardan dolayı ortaya çıktığı
anlaşılmaktadır. Aynı zamanda İslâm devleti adı altındada birçok devlet kurulmuştur.
Safevîler devleti de aynı zamanda İslâm şemsiyesi altında kurulan bir devletidir. Bu
devlet hakkında araştırmalar yapılmış olsa da, bazı konuların yeterince
aydınlatılmadığı anlaşılmaktadır. Kaynaklarda rastlanılan bilgilere göre, bu devleti
kuran hanedan, ilk zamanlarda Ehl-i sünnete müntesip iken, zamanla bazı politik
sebeplerden dolayı Şia mezhebini benimsememişdir. Bunun en önemli politik
sebeplerinin biri, eski İran hanedanlıklarında "veraset" sisteminin bulunması, ikincisi
ise, Safevîler'in komşuluğundaki devletlerin Sünnî mezhebinde oluşudur. Safevîler'in
mezhep değiştirmesi, hangi hanedan liderinin döneminde olduğu ihtilaflıdır. Eski İran
devlet geleneklerine oldukça fazla atıf yapılarak iki devlet arasındaki idari ve fikri
açılardan benzerlikler kaydedilmiştir. Bu benzeşme sadece Safevî devletiyle sınırlı
olmayıp, Şia düşüncesinde de çokça rast gelinmektedir. Safevi Devleti tarihinde en
çok tartışılan diğer konu ise, nesep meselesidir. Mezhep meselesinde olduğu gibi nesep
meselesi de, tamamen politik sebeplere dayanmaktadır. Mezhep değiştirme olayı ve
devletin kurulmasından sonra Sünnî kesime şiddetli zulümler yapılmış ve
mezheplerini değiştirmeleri için işkencelere maruz kalmışlardır. Sünnî ulemaya
yapılan katliamlarla yetinilmemiş, Ebu Hanife ve Fahrettin Râzî gibi âlimler
kabirlerinden çıkartılarak kemikleri teşhir edilmiştir. Safevîler'in bu tutumu ve Şah
İsmail'in Sünnî halka karşı izlediği bu kanlı siyasetin sebepleri kaydedilmektedir..
Safevîler'in bu tutumu, Sünnî olan Özbekler ve Osmanlı İmparatorluğu tarafından iyi
karşılanmamış ve Osmanlıların ilk İslâm Halifesi Yavuz Sultan Selim'in İran'a
üzerine yürümesine ve Çaldıran harbine sebep olmuştur. Safevîler aynı zamanda
Özbeklerle de savaşmış ve Herat şehrinde mezheplerinden dolayı yerli halkı
vahşicesine katlemişlerdir. Safevîler'in inanç sisteminin temelinde Şiî mezhebi
bulunsa da, kızılbaş öğretileri hakim durumundaydı. Kızılbaşların inancı sistemsizdi
ve belirli kaynağa dayanmıyordu. Kızılbaşların bu yanlış itikadı, muhacir ulema
tarafından ortadan kaldırılmıştır. İmamiyye itikat sistemi hakim rol oynamıştır. Safevî
devletinin ikinci döneminde çok farklı bir siyaset izlenilmiştir. Şah Tahmasb'la
başlayan bu dönemde dışarıdan davet edilen âlimlerin devlet makamlarına getirildiği
v
müşahede edilmektedir. Alimlerden dolayı ilmiye sınıfı güçlenmiş ve bu sınıfın
sayesinde "Merceiyyet" makamı tesis edilmiştir. Bir zaman sonra ulema sınıfı,
Şahların otoritesi de büyük rol oynamıştır. Alimlerin bu konumu ve Safevî devletinin
zayıflaması, "Velayet-i Fakih" nazariyesinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
Anahtar Kelimeler: Şah İsmâil. Safevîler. Şia, Râfizî. Akâid.

Abstract:
After the Prophet Muhammad passed away, different sects were established
under the roof of Islam. When the reason for the emergence of these sects is
investigated, it is understood that some of them emerged due to political, some due to
ethical and procedural differences. At the same time, many states were established in
the name of Islam. The Safavid state was also a Muslim-Turkic state established under
the of Islam. Although much research has been done on this state, some parts remain
obscure. According to the information found in the history books, the dynasty that
founded this state was a follower of Ahl'i-Sunnah in the early days, but in the course
of time, due to some political reasons, they adopted the Shia sect. The most important
political reasons were, firstly, the system of "succession" in the ancient Iranian
dynasties, and secondly, the fact that the neighboring states of the Safavids were of the
Sunni sect. There is a dispute as to which dynastic leader led the Safavids to change
their sect. The general consensus and opinions of historians are recorded on this issue.
The administrative and intellectual similarity between the two states was noted with a
lot of references to the ancient Iranian state traditions. This similarity is not limited to
the Safavid state, but is also very common in Shia thought. The other most debated
issue in the history of the Safavid state was the issue of lineage. Like the sectarian
issue, the issue of lineage was based on purely political reasons. After the sectarian
conversion and the establishment of the state, Sunnis were severely persecuted and
tortured to change their sect. Not content with the murders of Sunni scholars, same
time scholars such as Abu Hanifa and Fakhrettin Razi were exhumed from their graves
and their bones were exposed. The reasons for this manner of the Safavids and this
bloody policy pursued by Shah Ismail are recorded. At the same time, they went too
far in religious thought. This manner of the Safavids was not well received by the
Sunni Uzbeks and the Ottoman Empire and led to the expedition of the first Islamic
Caliph of the Ottomans, Yavuz Sultan Salim to Iran and the battle of Chaldiran. The
Safavids also fought with the Uzbeks and massacres took place in the city of Herat.
Although the belief system of the Safavids was based on Shia, the teachings of the
Qizilbash were dominant. The beliefs of the Qizilbash were unsystematic and
unsourced. This false belief of the Qizilbash was eliminated by the Muhajir ulama.
vii
Imami belief played a dominant role. In the second period of the Safavid state a very
different policy was pursued. In this period, which began with Shah Tahmasb, it is
observed that scholars invited from abroad were appointed to state posts. Thanks to
the scholars, the scholarly class became stronger and the "Merjiyyat" position was
established. After a while, the scholarly class played a major role in the authority of
the Shahs. This position of the scholars and the weakening of the Safavid state led to
the emergence of the theory of "Velayat-e-Faqih".
Keywodrs: Shah Ismail. Safavids. Shia. Rafizi. Aqaid.