Çok kriterli karar verme yöntemleriyle Türkiye 'deki illerin eğitim ve sağlık açısından performanslarının değerlendirilmesi
Evaluation of the performances of provinces in Turkey in terms of education and health with multi-criteria decision-making methods
Yazar: ÇETİN DEMİR
Danışman: PROF. DR. FEVZİ ERDOĞAN
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / İstatistik Ana Bilim Dalı / İstatistik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: İstatistik = Statistics

Özet:
Ülkelerin öncelikli amacı; vatandaşlarına kaliteli bir yaşam sağlayabilmek için uluslararası standartları sağlamaktır. Ülkeler bunun için ekonomik, sosyal, kültürel alanlarda düzenlemeler yapar ve bunun gerçekleştirilmesinde aktif rol almaktadırlar. Standartları sağlaması gereken öncelikli konuların başında eğitim ve sağlık gelmektedir. Çünkü geleceğin teminatı olan nesillerin yetişmesi için kaliteli bir eğitimin ve iyi bir sağlık hizmetinin alınması büyük önem arz etmektedir.
            Bu çalışmada Türkiye'deki 81 ilin eğitim ve sağlık verileri gerekli kurum ve kuruluşlardan alınarak sayısal verilere göre sıralanmıştır. Sıralamanın amacı; illerin eğitim ve sağlık alanlarında performanslarını belirlenmesidir. Bu amaçla 2020 yılına ait Türkiye'deki 81 ilin eğitim ve sağlık verileri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Sağlık Bakanlığı İstatistik Yıllığı ve Millî Eğitim Bakanlığı istatistikleri raporundan alınmıştır.
            Sıralama işlemi yaparken 81 alternatif ve birden çok kritere göre değerlendirme yapılmıştır. Bu aşamada karar vermek zor olduğu için çok kriterli karar verme (ÇKKV) tekniklerinden faydalanılmıştır. Bu tekniklerden seçim ve sıralama ölçekli CODAS (Combinative Distance-based Assessment), TOPSİS (Techniquefor Order Preferenceby Similarityto Ideal Solution) ve WASPAS (Weighted Aggregated Sum Product Assessment) kullanılmıştır. Bunun için öncelikle veriler normalizasyon yöntemiyle birimlerinden arındırılmıştır. Eşit Ağırlıklandırma, Entropi, CRITIC (The Criteria Importance Through Intercriteria Correlation) ve Standart Sapma yöntemleriyle de kriterlere ağırlık atanmıştır.
Çalışma sonunda Tunceli ili eğitim ve sağlıkta yüksek performans göstererek neredeyse her tekniğe göre birinci sırayı almıştır. Şanlıurfa ili eğitimde, Mardin ili ise sağlıkta en düşük performansı göstermiştir. Büyükşehirlerin çoğu orta veya düşük seviyede performans göstermişlerdir.

Abstract:
The primary aim of the countries is to provide international standards in order to provide a quality life to their citizens. Countries make arrangements in economic, social and cultural fields for this and take an active role in its realization. Education and health are at the forefront of the priority issues that need to meet the standards. Because it is of great importance to receive a quality education and a good health service in order to raise generations that are the guarantee of the future.
In this study, education and health data of 81 provinces in Turkey were obtained from the necessary institutions and organizations and ranked according to numerical data. The purpose of the ranking is to determine the performances of the provinces in the fields of education and health. For this purpose, education and health data of 81 provinces in Turkey for the year 2020 were taken from the Turkish Statistical Institute (TUIK), Ministry of Health Statistical Yearbook and Ministry of National Education statistics report.
While doing the ranking process, 81 alternatives and evaluations were made according to multiple criteria. Since it is difficult to make a decision at this stage, multi-criteria decision making (MCDM) techniques were used. Among these techniques, selection and ranking scaled CODAS (Combinative Distance-based Assessment), TOPSIS (Techniquefor Order Preferenceby Similarityto Ideal Solution) and WASPAS (Weighted Aggregated Sum Product Assessment) were used. For this, first of all, the data were de-united using the normalization method. Equal Weighting, Entropy, CRITIC (The Criteria Importance Through Intercriteria Correlation) and Standard Deviation methods have also been assigned weights to the criteria.
At the end of the study, the province of Tunceli showed high performance in education and health and took the first place according to almost every technique. Şanlıurfa province showed the lowest performance in education and Mardin province showed the lowest performance in health. Most metropolitans performed at a moderate or low level.