İran'da Ortaçağ İslam maden sanatı (İran Milli Müzesi ve Rıza Abbasi Müzesi koleksiyonları)
Iran Islamic metal ain Middle Ages (Iran National Museum and Reza Abbasi Museum collections)
Yazar: GHAZAL ADIB
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ RÜSTEM BOZER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
İslam coğrafyasında sanat üretimlerine dair araştırmalar açısından kilit bir bölge
konumundaki İran'ın maden sanatı eserleri üzerine yapılan çalışmamızda, İran'ın önemli
müzelerinde sergilenen, henüz yerli ve yabancı kaynaklarda yeterince tanıtılmayan 88
eser ele alınmıştır. Müze envanter fişleri, bu konuyla ilgili bilgi veren birçok yerli ve
yabancı kaynak ve eserlerin fotoğrafları dikkatlice taranıp incelenmesinin akabinde bu
eserler tür ve koronolojik olarak tasniflenip katalog bilgileri hazırlanmıştır. Çalışmamızın
daha verimli ve nitelikli olması adına İran topraklarında İslam öncesi maden sanatı
konusunda önemli kaynaklar taranıp eski medeniyetlerin ulaştığı teknik ve üsluplar tespit
edilmiştir. Ele aldığımız 88 eser türleri açısından çeşitlilik göstermektedirler; aydınlatma
araçları, mutfak ve yemek malzemeleri, yazı araçları ve kutular gibi kullanım eşyasından
oluşan eserler, kendi türleri içeresinde de farklı formlar ve tekniklerle yapılmışlardır. Bu
eserler, altın, gümüş, bakır, bakır-kalay alaşımı olan tunç, bakır-çinko alaşımı olan pirinç
ve demir madenlerinden üretilip, yapım aşamasında, dövme ve döküm, süsleme
aşamasında, çalma, kazıma, kabartma, delik işi, niello, kakma ve yaldızlama teknikleri
kullanılmıştır. Çalışmamızda bulunan eserlerin süslemelerinde yukarda bahsettiğimiz
teknikler tek başına kullanıldığı gibi birkaçı beraber de kullanılmıştır. Erken İslam
döneminden İlhanlı dönemin sonuna kadar çalma ve kazımanın en fazla kullanılan
teknikler olduğu öne sürülebilir. Selçuklu ve İlhanlı döneminde ise kakma tekniğinin
yaygınlaştığı, çalma ve kazıma gibi daha basit olan tekniklerin paralelinde hareket ettiği
görülür. Ele aldığımız örneklerin süslemeleri incelendiğinde, bu süre zarfında en yaygın
motiflerin yazı, bitkisel ve geometrik desenler olması, Selçuklu döneminden sonra
hayvan ve insan figürlerinin stilize bir biçimde bu motiflere eklenmesi söz konusudur.
Madeni eserlerin süslemeleri erken dönemlerde bir şerit kitabe ve birkaç bitkisel motiften
oluşmaktayken, ileri dönemlerde komplike kompozisyonlarla eserin tüm yüzeyini kaplar
biçimde yoğunlaşır. Zamanla yazı karakterlerinin tasarımlarında çeşitlilik gösteren
ilerlemelerin söz konusu olduğu kitabelerde kullanılan yazı türleri kûfi, sülüs ve nesih
hatlarıdır. Kitabelerin içeriklerinde genellikle Arapça ve çeşitli biçimlerde tasarlanan kûfi
veya sülüs hattıyla eserin sahibine hayırlı dua ve dilek, şiir ve nasihatlerin yanında sülüs
ya da nesih hattıyla Farsça şiir ve övgüler yer alır. Erken dönemlerde bani adı, kendisine
hayırlı dilek içeren metinlerde sade kûfi ile görülürken, daha geç dönemlerde usta, bani
veya yapım tarihini doğrudan aktaran kitabeler nesih hattıyla ve eserin ağız içi gibi göz
önünde olmayan kısımlarında işlenmiştir.

Abstract:
In our study on the metal artworks of Iran, a key region in terms of research on
art production in the Islamic geography, 88 works exhibited in important museums of Iran,
which have not been adequately introduced in domestic and foreign sources, were
examined. After carefully scanning and analysing museum inventory records, numerous
domestic and foreign sources providing information on this subject, as well as
photographs of the artworks, these pieces were classified, and catalogue information was
prepared in terms of type and chronology. To make our study more productive and
qualitative, important sources on pre-Islamic metal art in Iranian territory were searched,
and the techniques and styles achieved by ancient civilizations were identified. The 88
works we examined demonstrate diversity in terms of their types; they consist of
functional objects such as lighting fixtures, kitchenware, writing tools, and boxes, and
within their own categories, they are made using different forms and techniques. These
pieces were produced from gold, silver, copper, bronze (an alloy of copper and tin), brass
(an alloy of copper and zinc), and iron ores. During the manufacturing process, techniques
such as hammering and casting were used, and during the decoration phase, techniques
such as chasing, engraving, embossing, piercing, niello, inlay, and gilding were employed.
The decorations of the artworks in our study utilized the aforementioned techniques
individually as well as in combination. It can be suggested that chasing and engraving
were the most commonly used techniques from the Early Islamic period to the end of the
Ilkhanid period. In the Seljuk and Ilkhanid periods, it is observed that the inlay technique
became widespread and developed parallel to simpler techniques like chasing and
engraving. When examining the decorations of the examples we have studied, it is
noteworthy that during this period, the most common motifs were calligraphy, vegetal,
and geometric patterns, with animal and human figures being added in a stylized manner
to these motifs after the Seljuk period. While the decorations of metal works in the early
periods consisted of a band inscription and a few vegetal motifs, they became more
concentrated and covered the entire surface of the artwork with complex compositions in
later periods. Over time, there were advancements in the designs of calligraphic
characters used in inscriptions, and the types of scripts employed were Kufic, Thuluth,
and Naskh scripts. In the content of inscriptions, besides auspicious prayers and wishes,
poetry, and advice in Arabic and various forms of Kufic or Thuluth scripts, there are also
Persian poems and praises written in Sulus or Naskh scripts. In the early periods, the name
of the patron was seen in plain Kufic in texts containing well-wishes, while in later
periods, inscriptions created by skilled craftsmen or directly conveying the construction
date were executed in Naskh script, often in less visible parts of the artwork.