Sebe yazıtlarında din-siyaset ilişkisi
Religion-politics relationship in Sabaic inscriptions
Yazar: BÜŞRA NUR GÜLER
Danışman: PROF. DR. GÜLGÜN UYAR
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
İslâm'ın kökeni tartışmaları bağlamında Arap Yarımadası'nın İslâm öncesi durumu, Kitâb-ı Mukaddes arkeologları, oryantalistler ve Geç Antikçağ araştırmacıları tarafından incelenmiştir. Spesifik odaklarından birini Arap Yarımadası'nın güneybatısına tekabül eden Yemen ve çevresi olarak belirleyen bazı çalışmalar, çok tanrıcılık, Yahudilik ve Hıristiyanlığın da etkin olduğu Yemen'den göç eden kabilelerin dinî-siyasî  geleneklerinin kuzeye hangi surette taşındığının, İslâm'ın inanç ve ibadet esaslarına, İslâm toplumunun teşekkülüne muhtemel etkilerinin izlenmesini önermektedir. Bu itibarla, Hz. Peygamber'in nübüvvet zemininin ve İslâm'ın orijinalliğinin tespitinin bir adımını, İslâm öncesi Yemen'in çok tanrılı ve tek tanrılı dönemleri içeren dinî-siyasî geleneklerinin detaylarını, sosyo-politik atmosferi belirleyen dinî-siyasî âmilleri incelemek oluşturmalıdır. 
İslâm öncesi Yemen ve çevresinde hâkim dine- iman esaslarına, ibadetlerine ve ibadet biçimlerine, kulların tanrı karşısındaki hukukî-sosyal statü ve mesuliyetlerine ilişkin normatif veriler günümüze ulaşmamıştır. Buna karşılık MÖ. I. binyıl-VI. yüzyıla tarihlendirilen, inşa ve tapu kayıtları, ziraî kararlar, kraliyet fermanları, askerî harekatlar, günah itirafları ve hamd takdimelerini içeren yegâne yazılı kaynak olarak yazıtlar, metnin kaydedildiği dönemdeki kişilerin tanıklıklarının bugüne taşınmasına imkan sağlamaktadır. İçerik analizine dayanan bu çalışma, Sebe yazıtlarında yer alıp dine aidiyetine dair şüphe oluşturmayan fenomenler ekseninde bölgede etkin tanrı tasavvurunun tespitine, bu tasavvurun sosyo-politik hayattaki rolüne ve bu rolün yüzyıllar içerisindeki evrimine odaklanmıştır. Araştırmayla bölgede sosyo-politik yapının koruyucu tanrı-kral-halk unsurlarına dayandığı, bir kimlik oluşturma mekanizması olan koruyucu tanrıların halk ya da krallıklar için siyasî varlığın sancağı hükmünde olduğu, değişen siyasî dinamiklere koruyucu tanrıların da adapte edildiği, tek tanrılı dönemde değişen tanrı tasavvurunun bölgede siyasî istikrarsızlığa yol açtığı, bu sürecin Hz. Peygamber'in tebliğ sürecindeki sosyo-politik şartlarla uyumlu olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
In the context of the debate on the origins of Islam, the pre-Islamic situation of the Arabian Peninsula has been studied by biblical archaeologists, orientalists and Late Antiquity scholars. These studies, which have set Yemen and its environs in the southwestern part of the Arabian Peninsula as one of their specific point, suggest tracing the way in which the religio-political traditions of the tribes migrating from Yemen, where polytheism, Judaism and Christianity were also active, were carried northward and their possible effects on the principles of belief and worship of Islam and the formation of Islamic society. In this respect, one step in determining the Prophet's prophetic ground and the authenticity of Islam should be to examine the details of the religio-political traditions of pre-Islamic Yemen, including polytheistic and monotheistic periods, and the religio-political factors that determined the socio-political atmosphere. 
Normative data on the doctrine of the dominant religion in pre-Islamic Yemen and its environments - the principles of faith, worship and forms of worship, and the legal-social status and responsibilities of worshippers before God- have not survived. On the other hand, the Sabaic inscriptions, as the only written source dated to the first millennium-VIth century BCE and containing construction and land registries, agricultural decisions, royal edicts, military campaigns, confessions of sin and offerings of praise, allow the testimonies of the people of the period in which the text was recorded to be carried to the present day. This study, which is based on content analysis, focuses on the identification of the conception of God imagination in the region, the role of this conception in socio-political life and the evolution of this role over the centuries on the basis of the phenomena in the Sabaic inscriptions that do not raise doubts about their religious affiliation. The study concluded that the socio-political structure in the region was based on the elements of protector god-king-people, that the protector gods as an identity formation mechanism, served as the banner of political existence for the people/tribe or kingdoms, that the protector gods were adapted to the changing political dynamics, that the changing conception of gods in the monotheistic period led to political instability in the region and that this process was not compatible with the socio-political conditions during the Prophet's messenger process.