Peyami Safa'nın romanlarında zarflar ve kullanışları
Adverbs in Peyami Safa's novels and the methods of their use
Yazar: ALİ RIZA ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. AHMET AKÇATAŞ
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi-zarf = Grammar-adverb ; Dilbilgisi = Grammar ; Kelimeler = Words ; Roman = Novel ; Safa, Peyami = Safa, Peyami

Özet:
Zarf veya diğer adıyla belirteç gramatikal bir unsur olarak cümlenin önemli
tamlayıcılarındandır. Zarflar bir fiilin, bir sıfatın, bir sıfat-fiilin ve zarf niteliği taşıyan
bir başka söz veya söz grubunun önüne gelerek bu söz ve söz gruplarını zaman, yer,
yön, nitelik, durum, azlık çokluk bildirme, ölçü, pekiştirme, soru gibi birçok yönden
etkileyerek veya değiştirerek anlamlarını belirleyen söz ve söz grupları olarak
tanımlanmaktadır. Zarflar sözcük türleri içinde oldukça geniş bir yer tutmaktadırlar.
Bir fiilin, bir sıfatın veya bir zarfın anlamını etkileyen ve/veya açıklayan zarflar,
cümlenin anlam bakımından önemli bir parçası durumundadırlar. Anlatımın anlam
değerini belirlemede önemli bir yere sahiptirler. Anlatımı kolaylaştıran ve
zenginleştiren bu yapılar edebi eserlerin sanatsal niteliklerini de belirlemektedirler.
Anlamın derinliğini doğrudan veyahut dolaylı olarak etkileyen unsurlardır.
Peyami Safa Türk edebiyatının ve romancılığının önemli isimlerinden biri
durumundadır. Gerek yazdığı romanlar ve gerekse diğer edebi ve fikri türlerde verdiği
eserleriyle Türkçenin anlam zenginliğini ortaya koymuştur. Onun eserleri Türk
edebiyatı çalışmaları için önemli kaynaklardır. Peyami Safa'nın dili ve dil ile ilgili
fikirleri eserlerini dil çalışmaları için de önemli bir duruma getirmektedir. Bu
araştırmada sanatsal yönü ve kullandığı dil bakımından Türkçede önemli bir yere sahip
olan Peyami Safa'nın romanları kullanılmıştır. Peyami Safa'nın romanları içinden dört
tanesi seçilmiş ve incelemeye tabi tutulmuştur. Bu romanlar şunlardır: Fatih Harbiye,
Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Matmazel Noraliya'nın Koltuğu, Sözde Kızlar. Bu
eserlerden cümle örnekleri tespit edilerek zarflar yapı bakımından ve işlev bakımından 
iv
değerlendirilerek tasnife tabi tutulmuştur. İşlevin temelini anlam oluşturmaktadır.
Anlam işlevin belirleyicisi durumundadır.
Bu araştırmanın inceleme bölümünde kullanılan tasnif Prof. Dr. Hacı Ömer
Karpuz'un Türkçe'de Zarflar adlı çalışmasında belirlediği tasnif çalışmasıdır. Karpuz
zarfları yapı bakımından ve işlev bakımından olmak üzere iki ana başlıkta incelemekte
ve değerlendirmektedir. Çalışmanın ayrıntılarında bu başlıklara değinilecektir. Prof.
Dr. Hacı Ömer Karpuz'un Türkçe'de Zarflar adlı çalışmasındaki zarf tasnifi bu
araştırmanın metodu olarak belirlenmiş ve Peyami Safa'nın romanlarından seçilen
cümle örnekleri bu tasnife uygun bir biçimde bu çalışmaya eklenmiştir. Prof. Dr. Hacı
Ömer Karpuz'un adı geçen çalışması, Türkçede zarfları her yönüyle inceleyen,
detaylandıran ve örnekleyen bir çalışma olması hasebiyle büyük önem arz etmektedir.
Karpuz, Türk edebiyatının önemli isimlerinden aldığı çeşitli örnek cümleler ve zaman
zaman ağızlarda kullanımı olan zarf örnekleriyle çalışmasını zenginleştirmiştir. Bu
çalışmada da tespit edilen zarf kullanım örnekleri ayrıntılı bir şekilde ele alınıp
değerlendirilmiştir.
Zarfların kullanımları ve işlevleri detaylı bir şekilde ele alınmış ve
değerlendirilmiştir. Zarflar yapı ve işlev bakımından olmak üzere iki ana kategoride
işlenmiştir. Yapı bakımından zarflar yalın zarflar, türemiş zarflar ve birleşik zarflar
olmak üzere üç temel kategoride ele alınmıştır. İşlev bakımından zarflar ise 22 alt
başlıkta incelenerek değerlendirilmiştir. Romanlar taranarak toplamda 1139 cümle
örneği tespit edilmiştir. Bu cümle örneklerinden 849 tanesi işlev bakımından zarf
kullanımına örnek olmuştur. Yapı bakımından zarflar için belirlenen cümle
örneklerinin de işlevleri parantez içinde verilmiştir. Cümle örnekleri seçiminde
zarfların işlev bakımından durumları göz önünde bulundurulmuştur. Yapıları
bakımından zarflarda ise örnek cümle seçiminde yapısal durum belirleyiciliği dikkate
alınmıştır.
Zarflar, işlev bakımından 22 alt başlık olarak tespit edilmiş ve incelenmiştir.
Yapılan incelemede zarfların niteleme, zaman, yer-yönelme, neden, nicelik, sıralama,
birliktelik, benzetme, tekrar, karşılıklılık, karşıtlık, vasıta, ekleme, sınırlandırma,
karşılaştırma, görelik, doğrulama, kesinlik, yeterlik, gösterme, ihtimal, şart olarak 22
işlevi tasnif edilmiş ve bu işlevler örnek cümlelerle çalışmaya eklenmiştir.
Araştırmada zaman zarfları ve niteme zarfları geniş bir yer tutmaktadır. Bu tespitler
sadece kelime düzeyinde değil, aynı zamanda kelime grubu ve cümlecik olarak da
belirlenmiş ve verilere eklenmiştir. 
v
Verilerin sonucunda Türkçede anlatımın zenginliğinde zarfların rolü bir kez
daha ortaya konulmuştur. Zarflar anlamı belirgin duruma getiren önemli anlam
taşıyıcıları olarak cümlede yerlerini almaktadırlar. Aynı zamanda Peyami Safa'nın
anlatım zenginliğinde zarfların rolü ayrıntılı bir şekilde ele alınmış ve Peyami Safa'nın
dil kullanımında zarfların ne denli önemli bir yere sahip olduğu tespit edilmiştir. Bir
diğer deyişle Peyami Safa dilin diğer önemli unsurlarıyla beraber zarfları eserlerinde
ve cümlelerinde ustalıkla işlemiştir.
Anahtar Kelimeler: Zarflar, Zarf Türleri, Peyami Safa, Sözcük Türü, Araştırma

Abstract:
As a grammatical element, the adverb (also known as the term "belirteç" in
Turkish) is an important complement to the sentence. Adverbs are described as
precedes a verb, an adjective, an participle and other word or phrase that is adverb and,
words and phrases that determine their meaning by affecting or changing these words
and phrases in many ways such as time, place, quality, condition, quantity,
reinforcement, question. Adverbs have a extensive place in word classes. Adverbs that
affect and / or explain the meaning of a verb, an adjective or an adverb are an important
part of the sentence in terms of meaning. They have an important place in determining
the meaning value of expression. These structures, which facilitate and enrich
expression, also determine the artistic qualities of literary works. They are the factors
that affect the depth of meaning directly or indirectly.
Peyami Safa is one of the important names of Turkish literature and novelism.
Both his novels and his works in other literary (nonnovel) and intellectual revealed the
richness of meaning of Turkish. His works are important sources for Turkish literature
studies. Also, the language of Peyami Safa and his opinions about language make an
important his works for language researches. In this research, the novels of Peyami
Safa, which has an important place in Turkish in terms of its artistic and linguistic,
were used. Four of Peyami Safa novels were selected and examined. These novels are:
Fatih Harbiye, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Matmazel Noraliya'nın Koltuğu, Sözde
Kızlar. The sentence samples of these novels were determined and, adverbs are 
vii
classified in terms of structure and function. The basis of the function is meaning.
Meaning is the determinant of the function.
The classification used in the examination section of this research is the
classification study determined by professor Hacı Ömer Karpuz in his study called
Türkçe'de Zarflar. Karpuz examines and evaluates adverbs in two main titles: structure
and function. These titles will be mentioned in the details of this study. The
classification in Professor Hacı Ömer Karpuz's study called Türkçe'de Zarflar was
used as the method of this research and the sentence samples chosen from Peyami Safa
novels were added to this study in suitability with this classification. The study of
professor Hacı Ömer Karpuz abovementioned is of great importance since it is a study
that examines, details and exemplifies adverbs in Turkish. Karpuz enriched his work
with various sample sentences taken from important names of Turkish literature and
examples of adverbs that were used in the local dialects from time to time. In this
study, the samples of adverbs that were detected were examined and evaluated in
detail.
Uses and functions of adverbs are handled and evaluated in detail. adverbs are
examined in two main categories: structure and function. In terms of structure, adverbs
were examined in three basic categories: simple, derived, compund. In terms of
function, adverbs were evaluated as 22 subheading. Novels were examined and a total
of 1139 sentence examples were identified. 849 of these sentence examples are
examples of adverbs in terms of function. The functions of sentence examples
determined for adverbs in terms of structure are given in parentheses. In the chosen of
sentence samples, the condition of the adverbs in terms of function were taken into
consideration.
Adverbs were determined and examined as 22 subheading in terms of function.
The functions of the 22 subheadings of the adverbs are: qualification, time, place,
cause, quantity, coordination, togetherness, simile, repeatition, reciprocity, antonymy,
instrument case, adding, delimitation, comparison, relativity, confirmation, adequacy,
competence, demonstration, probability, conditional. And these functions are added to
the study with sample sentences. Adverbs of time and adverbs of manner have a large
place in the research. These determinations were examined not only as words but also
as phrases and subordinate clauses and these were added to the data.
As a result of data, the role of the adverbs in the richness of expression in
Turkish was once again demonstrated. Adverbs are important carriers of meaning that 
viii
make the meaning determinant in the sentence. In the same time, the role of adverbs
in Peyami Safa's expression richness has been handled in detail and it has been
determined how important the adverbs have in language of Peyami Safa. Peyami Safa
skillfully has been handled the adverbs in his works and his sentences.
Keywords: Adverbs, Adverbial Categories, Peyami Safa, Word Category, Research.