Kentsel süpürgeliklerin tipolojik analizi ve aktivite koreografisi bağlamında değerlendirilmesi: Beşiktaş örneği
Typological analysis of urban plints and evaluation in the context of choreography of activity: The case of Besiktas
Yazar: SİMGE GÜL KÖKÇÜ
Danışman: DOÇ. DR. DİLEK YILDIZ ÖZKAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Kentin, farklı ölçeklerde mekânsal bileşenlerin ve bu bileşenler arasında hem 
mekânsal hem de sosyal boyutta kurulan ilişkilerin oluşturduğu bütün olarak 
tanımlanması mümkündür. Çeşitli bağları mümkün kılan ilişkiler bütüne, yalnızca 
bileşenlerin toplamı olmanın ötesinde bir anlam katmaktadır. Dolayısıyla, mekânsal 
bileşenlerin kendisi kadar, kurulan bağlar ve bağlayıcı unsurlar da önemlidir. Bina ve 
kentsel mekân etkileşiminin kurulduğu hacimler de sosyo-mekânsal bağların 
oluşumu için en temel zemini oluşturmaktadır. Bu hacimler kent kullanıcısına 
doğrudan temas eden mekânsal bileşenler olmakla birlikte, kullanıcılar için de kenti 
temas edilebilir kılmaktadır. Bina ve kentsel mekân etkileşiminin kurulduğu hacimler 
aynı zamanda iç-dış, özel-kamusal ve bireysellik ihtiyacı-sosyalleşme ihtiyacı gibi 
karşıtlıklar arasında ilişki biçimleri yaratmaktadır. Bağlayıcı unsurlar, arasında 
bulunduğu karşıt uçlara ait özellikler barındırsa da kendi iç dinamiklerine ve kendine 
özgü bir karakteristiğe sahiptir. Bu çalışmada söz konusu bağlayıcı hacimler bina, 
kentsel mekân ve bağlam katmanlarından beslenen bileşke bir mekânsal oluşum 
olarak tariflenen kentsel süpürgelik (urban plinth) olgusu üzerinden irdelenmektedir.  
Kentsel süpürgelik yaya kullanıcının, kent mekânında göz hizasında 
deneyimleyebileceklerinin tamamını kapsayan hacimlere karşılık gelmektedir. 
Karşıtlıklar barındıran katmanların doğal bir biçimde iç içe geçmesi bu hacimlerin 
yaşantı potansiyeli üzerinde etkilidir. Kentsel süpürgelikler bağlamında insan 
zihninin zıtlıklarla uyarılması ve iki farklı imgenin bir arada algılanması, deneyimin 
daha yoğun ve derin bir hâl almasını sağlamaktadır. Bu doğrultuda, insan-çevre 
etkileşimi üzerinde etkin bir role sahip olan kentsel süpürgeliklerin sahip olması 
gereken temel niteliklerden biri mekânsal etkileşimdir.  
Karşıtlıklar arasında bulunma hâli mekânsal etkileşimin desteklendiği durumda, 
kullanıcıya mekâna özgü bir hareket kabiliyeti olarak geri dönmektedir. Deneyimin 
çift yönlü olarak, karşıt niteliklere sahip mekânlar arasında sızabildiği mekânsal 
etkileşime imkân tanıyan kentsel süpürgelikler; kullanıcıya salınım benzeri bir 
fiziksel deneyim sunmaktadır. Hareket kabiliyetinin sağladığı özerklik sayesinde 
kentsel yaşantı ile bütünleşen kullanıcı, devinen hareketin parçası olarak kente 
fiziksel boyutta eklemlenmektedir. Aynı zamanda, etkileşimin sağlandığı kentsel 
süpürgelikler sosyal yapı üzerinde de etkilidir. Bireyler sosyal çeşitlilik barındırma 
potansiyeline sahip bu hacimlerde, kentsel deneyimin yalnızca seyircisi değil bir 
parçası, hem nesnesi hem de öznesi olmaktadırlar. Bununla birlikte; kentsel 
süpürgeliklerin mekânsal etkileşimi, ticari aktivite özelinde ayrı bir öneme sahiptir. 
Çünkü kentsel alışverişin şeması, ürünün sergilendiği hacim ve bu hacme teğet yaya 
akışı bileşenlerinden oluşmaktadır. Hacmin, akış ile teması sonucu kurulan sosyo
mekânsal oluşum; alışverişin vücut bulduğu kentsel süpürgeliktir. Kentsel süpürgeliklerdeki mekânsal etkileşim niteliği ise hacim ve akış arasındaki ilişkinin 
kurulmasında ve güçlenmesinde etkin rol oynamaktadır. 
Bu kapsamda tez mekânsal etkileşime sahip kentsel süpürgelikleri, ticari faaliyetin 
öne çıktığı kentsel çevreler üzerinden irdelemektedir. Gerçekleştirilen çalışma ile 
kentsel süpürgeliklerin mekânsal karakteristiğinin ortaya konması ve mekânsal 
boyutlar ile sosyal yapı arasındaki bağın izinin sürülmesi amaçlanmaktadır. Çalışma 
yöntemini; kuramsal araştırmadan edinilen verinin, tipolojik yaklaşım aracılığıyla 
sınıflandırılması ve alan çalışmasına ait sistematik ve serbest gözlemler yolu ile elde 
edilen veri üzerinden test edilmesi oluşturmaktadır. 
Tez kapsamında; çeşitli mekânsal bileşenlerin, çeşitli biçimlerde bir araya gelmesiyle 
oluşan kentsel süpürgeliklerin, tasnifi ile mekânsal serim gerçekleştirilmektedir. Bu 
doğrultuda kentsel mekân ve bina etkileşimini; yapı zarfı (düşey sınırlayıcı), saçak 
(yatay üst sınırlayıcı) ve zemin (yatay alt sınırlayıcı) düzlemlerinde kuran mekânsal 
boyutlar belirlenmiş ve gruplandırılmıştır. Bu üç gruptaki durumların çeşitli 
kombinasyonlarıyla kurulan her mekânsal oluşum için, kentsel süpürgelik künyesi 
tanımlanmıştır. Bu çalışmada mekânsal konfigürasyonlar üzerinden gerçekleştirilen 
tipolojik inceleme, maddi olmayan boyutlara (sosyal ve kültürel) dair 
karmaşıklıkların ve belirsizliklerin izini sürmek için bir çerçeve oluşturulmasını 
sağlamaktadır. Alan çalışması kapsamında ise, etkileşimin sağlandığı kentsel 
süpürgelikler insan aktivitesi bakımından irdelenmektedir. Bu hacimlerdeki insan 
aktivitesinin koreografisi; aktivite türü, süresi, kullanıcı özellikleri gibi değişkenler 
üzerinden tartışılmaktadır. Çalışmaya ait bulgular, kentsel süpürgeliklerdeki kentsel 
mekân-bina etkileşimi ile insan aktivitesi arasındaki ilişkinin keşfedilmesine hizmet 
etmektedir.

Abstract:
It is moderate to define the city as a whole consisting of spatial components at 
different scales and the relations established between these components in both 
spatial and social dimensions. Relationships that enable various bonds add a meaning 
to the whole beyond being just the sum of its components. Therefore; the ties 
established between parts and binding elements are as important as the spatial 
components themselves. The volumes/areas where the interaction of the building and 
urban space is established also constitute a fundamental for the formation of socio
spatial ties. While these volumes are spatial components that directly contact the city 
user, they also make the city reachable for the users. The volumes in which the 
interaction of the building and the urban space are generated also create forms of 
relationship between contrasts such as 'interior-exterior', 'private-public' and 
'individuality-socialization needs'. The binding elements have their own internal 
dynamics and a unique characteristic, even though they contain features belonging to 
opposite extremes. In this context, binding volumes are examined through the 
phenomenon of "urban plinth" which is defined as a composite spatial formation fed 
by the layers of urban context and urban space. 
Urban plinths display the volumes that the pedestrian can experience at eye level in 
the urban space. The overlapping of the contrasting layers has a notable impact on 
the liveability of these volumes. In the context of urban plinths, stimulating the 
human mind with contrasts and perceiving two different images together make a 
more intense and deeper experience. In this scope, one of the basic attributes of 
urban plinths which have an active role on human-environment interaction should be 
spatial permeability. Therefore, assist by definition of urban plinths as interaction 
volumes containing human experience, urban space-building interaction is discussed 
through this concept. 
In the case of permeability, the condition of being in-between opposites ensure to the 
user a space-specific mobility. Permeable urban plinths where the experience of 
urban life can infiltrate between spaces with opposite qualities, portray to the user a 
physical experience similar to oscillation. Assist by the autonomy that is provided by 
the mobility, the user who percive the urban life holisticaly is articulated to the city 
physically as a part of the urban movement. 
Moreover, urban plinths with permeability are also effective on the social structure. 
In the volumes that have the potential to generate a social diversity, individuals 
become not only the audience but also a partner of the urban experience as both the object and the subject. One of the main reasons why urban plinths are socially 
binding and integrative is that these interaction volumes allow the activities taking 
place in the spatial layers to be intertwined. Integration of activities with each other 
and diversification by interacting are extremely necessary for the establishment of an 
urban texture in which urban life is prioritized. Activities which are organized 
together have the potential to influence each other and encourage more people to 
participate, and the formation of a complex activity pattern presents a more favorable 
situation for social encounters in terms of scope and duration. 
Additionally, the spatial permeability of urban plinths have a unique importance on 
commercial activity. The formations in which the buildings come into contact with 
the urban public spaces, thus with the ongoing human flow in this space, and where 
the public-private interaction is ensured, had been corresponded to the most basic 
spatial basis on which commercial activity took place until the 20th century. The 
scheme of urban shopping consists of the volume where the product is exhibited and 
the components of pedestrian flow that is tangential to this volume. The socio-spatial 
formation that is established as a result of the contact of the volume and the flow is 
the urban plinths where the physical, social and commercial exchanges are generated. 
Permeability, on the other hand, plays an active role in establishing and 
strengthening the relationship between volume and this flow. 
In this scope, the thesis examines urban plinths with spatial permeability through 
urban environments where commercial activity is prominent and dominant. The aim 
of the study is to reveal the spatial characteristics of urban plinths and to clarify the 
relation between spatial dimensions and social structure in the community. Within 
this frame, it is tried to examine the socio-spatial formations examined through urban 
plinths in a holistic perspective over physical and social components and to discuss 
them within the context of environment-behavior relations. The methodology of the 
study consists of arranging the data obtained from the theoretical research through 
the typological approach and testing these data captured through systematic and free 
observations in the field study. 
Within the context of the thesis, the typological classification and spatial exposition 
of urban pliths, which are formed by the combination of various spatial components 
in various forms, are carried out. In this scope, the spatial dimensions have been 
determined and grouped in these three categories;  - - - 
the first spatial dimension that constitute the interaction of urban space and 
building at building envelope,  
second group that establish the bond at the upper limiting plane,  
the third group that reveal the link through ground plane  
In this direction, an urban plinth tag has been defined for each spatial formation 
generated by various combinations of situations in these 3 groups. 
Within this thesis; typological analysis of spatial configurations provides a 
framework for clarifying the complexities and uncertainties of intangible dimensions 
the social and cultural ones. In this context in the case study, urban plinths with permeability are examined in terms of human activity. It is aimed to examine the 
volumes which are analyzed typologically in the context of human activity, to 
understand and interpret the spatial characteristic of urban plinths and the 
relationship between the activity patterns related with the context of these volumes. 
The choreography of human activity in these volumes is discussed over variables 
such as activity type, duration, and user characteristics. The findings of the study 
serve to explore the relationship between the permeability of urban plinths and 
human activity.