Hâris b. Esed Muhâsibî'de  akıl-ahlâk ilişkisi
The relationship between reason and morality in Haris b. Esed muhasibi
Yazar: HATİCE ÇÖPEL
Danışman: PROF. DR. EKREM DEMİRLİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Bu tezde akıl-ahlak ilişkisi erken dönem sufilerinden Haris bin Esed Muhâsibî'nin (ö. 243) görüşleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Tasavvufun diğer İslami ilimlerde olduğu gibi yöntemsel farklılığı ilk dönemlerden itibaren sufilerin insan, akıl ve ahlak konusunda ortaya koydukları görüşlerle belirginleşmiştir. Sufilerin özellikle akıl-bilgi konusunda benimsedikleri yöntem, kelam ve felsefeden farklı olarak istidlal/nazar yöntemi değil, insan nefsine arız olan birtakım engellerin ortadan kaldırılması (nefsi tezkiye, tasfiye, vb.) ile kişinin Hakk'ı ve Hakk'la irtibatlı olarak diğer her şeyi bilmesi olarak açıklanır. Bu bağlamda tezde nefs terbiyesi adı verilen sürecin aslında bir akıl terbiyesi olduğu ortaya koyulmuş, aklın bu süreçte nasıl değiştiği ve geliştiği incelenmiştir. Tezimizin örtük problematiği olan: tasavvufta bilgi-yöntem sorunu analitik bir tarzda tezin bütününde takip edilmeye çalışılarak, düşünürümüzün görüşleri konumuz bağlamında mukayeseli bir şekilde incelenmiştir.
Tezde bilimsel araştırma yöntem ve teknikleri esas alınarak sorgulayıcı ve tartışmalı bir yöntem takip edilmiştir. Bu yüzden kaynak olarak doğrudan Muhâsibî'nin eserleri kullanılmış, zaman zaman da konuyla ilgili ikincil ve üçüncül kaynaklara yer verilmiştir. Bu çalışma vesilesi ile İslam bilim geleneğinde akıl/bilgi ve akıl/ahlak tartışmalarının ilk örneklerinden biri incelenmiş ve Muhâsibî'nin bu alanda ne denli bir öneme haiz olduğu ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Akıl, Ahlak, Muhâsibî, Nefs, Riyazet

Abstract:
In this study, the relation of intellect and ethics will be discussed within the scope of the works of one of the early sufis, Harith ibn Asad al-Muhâsibî. From the early periods onwards, the methodological distinction of tasawwuf -just like other Islamic disciplines- was designated by the arguments of sufis on man, intellect and ethics. The sufi methodology on intellect and epistemology differs from that of the philosophers and the scholars of Kalām, namely the method of deduction, and it is defined as removing the obstacles that befall to one's self (nafs), knowing Haqq and becoming to know by Haqq by means of purification and sanctification. In this sense, our study will put forward that what is called as the training of the self (tazkiyah) is indeed a process of the training of intellect and will discuss how the intellect undergoes a change and advance in the meantime. The hidden problematic of our study, namely the problem of epistemology-methodology will be discussed analytically, and we will have a comparative approach on Harith a-Muhâsibî's arguments.
We predicate scientific research techniques upon our study and follow a critical and argumentative method. Thus, we largely used al-Muhâsibî's own works as the primary sources and some secondary sources when needed. By means of this study, one of the first examples of the discussion on intellect/epistemology and intellect/ethics that emerged during the course of Islamic science tradition will be investigated and the scope of al-Muhâsibî's importance in this area will be put forward.
Key Words: Reason, Ethics, Muhâsibî, Nafs, Purification