Tasavvufta edep ve hayâ kavramlarının çocuğun ahlâkî gelişimindeki yeri
The place of the concepts of adab and haya in the moral development of the child in sufism
Yazar: EDİBE BOYRAZ
Danışman: DOÇ. DR. ÖNCEL DEMİRDAŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Ahlak = Morality ; Edep = Decency ; Haya = Embarrassment ; Tasavvuf = Mystic ; Çocuklar = Children ; Çocukluk dönemi = Childhood

Özet:
Bu çalışmada imanın özü niteliğindeki hayâ ve tasavvfun özü niteliğindeki edep
kavramlarının insanın hakîkati ve tasavvufun gayesi bakımından değerlendirilmesi
amaçlanmıştır. Tasavvufun insanın aslına dönüş yolculuğu olması hasebiyle mezkûr
kavramların imanın en saf formatında, yani çocuklarda ve çocuklukta izdüşümleri analiz
edilmiştir. Bu bağlamda ilk bölümde hayâ ve edep duygularının kaynağı olarak utanç
duygusu geniş bir bakış açısı ile değerlendirilmiş, akabinde felsefi literatürde ve İslam
ahlâk felsefesinde iffet kavramı çerçevesinde zikredilmiştir. İkinci bölümde tasavvufta
hayâ ve edep kavramları detaylıca tahlil edilmiş ve utanç duygusunun tasavvufta nasıl
olgunlaşıp özelleşerek yerini hayâ ve edep duygularına bıraktığı serdedilmiştir. Üçüncü
ve son bölümde ise öncelikle tasavvufta çocukluk başlığı ile tasavvufî literatürde
çocukluğun ifade ettiği mânâ açılımları gün yüzüne çıkarılmıştır. Akabinde çocuklarda
utanç duygusunun nasıl teşekkül ettiği ve utançla ilişkili ahlâki olgular, gelişim
basamakları göz önünde bulundurularak ahlâki bakımdan irdelenmiştir. Son olarak
çocuklarda edep ve hayâ duygularına eşlik ettiği düşünülen birtakım kavramlar, tasavvufî
izdüşümleri ile birlikte zikredilmiş ve böylece konuya bütünlük ve derinlik kazandırılmıştır.

Abstract:
In this study, it is aimed to evaluate the concepts of haya as the essence of faith and the
adab as the essence of sufism in terms of the truth of man and the purpose of sufism.
In order for sufism to be a journey back to the origin of man, the projections of the
mentioned concepts in the purest format of faith, that is, in children and childhood,
have been analyzed. In this context, the feeling of shame as the source of haya and
adab feelings was evaluated with a broad perspective in the first chapter, and then
mentioned in the philosophical literature and Islamic moral philosophy within the
framework of the concept of iffat. In the second part, the concepts of haya and adab in
sufism were analyzed in detail and it was revealed how the feeling of shame matures
and becomes special in sufism and is replaced by feelings of haya and adab. In the third
and last chapter, firstly, the title of childhood in sufism and the meaning expansions
expressed by childhood in sufi literature have been revealed. Subsequently, how the
feeling of shame is formed in children and the moral phenomena associated with shame
were examined from a moral point of view, taking into account the stages of
development. Finally, a number of concepts that are thought to accompany the feelings
of adab and haya in children have been mentioned together with sufi projections and
thus the integrity and depth has been given to the subject.