Rusça literatürde Hz. Muhammed imajı (Panova, Medvedko, Germanoviç ve Antonoviç örnekliğinde)
The image of Prophet Muhammad in Russian literature
Yazar: VESİLE ŞEMŞEK
Danışman: PROF. DR. NAHİDE BOZKURT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Hz. Muhammed = Hz. Muhammed ; Rusça = Russian ; İmaj = Image ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ortaçağdan itibaren Avrupa'da İslam tarihi ve İslam dininin kurucusu Hz. Muhammed ile ilgili yapılmaya başlayan çalışmalar, zamanla bilgi ve metodolojinin gelişmesi ile orantılı olarak gelişmiştir. 
I.Petro döneminden itibaren yapıcı reformlar gerçekleştiren Rusya Batılı bir devlet olmaya karar vermişti. Rusya'da Oryantalizmin temelleri XVIII. yüzyıldan itibaren atılmaya başlamıştır. Hz. Muhammed'in hayatı ile ilgili araştırma çabası da bu dönemde gelişme göstermiştir. Çarlık Rusya'sı döneminde genel olarak İslamiyet, özellikle Kur'an ve Hz. Muhammed'e yaklaşımlar Rus Ortodoks kilisesi kontrolünde yapılmıştır. Bu dönemde yapılan çalışmaların büyük çoğunluğu misyonerlik hedefi taşımakta olup Batıda Ortaçağda üretilen İslam aleyhtarlığı ruhunu yansıtmıştır. Bu çalışmalar hiçbir değere sahip değildir. Çarlık dönemi sonlarına doğru Rusya'da oryantalizmin bilimsel disiplin haline gelmesiyle birlikte kendi ölçülerine göre bilimsel sayılabilecek Rus Oryantalistleri de ortaya çıkmaya başlamıştı. Ancak bunların çalışmaları da Batılı meslektaşlarının çalışmalarının tekrarı ve tercümelerinden ibaret idi. 
1917'de Sovyet rejiminden sonra Rusya'da genel olarak dinlere karşı ateist yaklaşım benimsenmişti. Bu dönemde İslamiyet ve özellikle Hz. Muhammed ile ilgili çalışmalar Sovyet rejimi tarafından sıkı kontrol altında tutularak rejim ideolojisine ters düşmeyecek bir tarzda yürütüldüğünden saldırgan ateistlik ruhunu taşımakta olup, çoğunlukla bilimsel değerlere sahip değildir. Bununla beraber Sovyet dönemin de akademik yönü benimseyen bilim adamları çalışmalarını sürdürmüşlerdi. 1980'den itibaren dünyada gelişen tarihi süreç, Rusların İslamiyet'e karşı yaklaşımlarını değiştirdi ve konuyla ilgili araştırmalar yeni hüviyet kazanmaya başladı. 
Genel olarak Rus yazarların, Hz. Muhammed ile ilgili görüş ve düşüncelerinde onun peygamberliği, mucizeleri ve olağanüstü halleri konusunda Siyer kaynaklarında verilen bilgileri abartılı buldukları gibi, konuyla ilgili rivayetleri gerçek dışı kabul ettikleri ve olumsuz yorumlar yaptıklarını söylemek mümkündür. Ancak Hz. Muhammed'in beşeri özellikleri, Şahsiyeti, ahlakı, hoşgörüsü, insanlarla iletişimi, en esası onun siyasi dehası ve siyaseti konusunda daha olumlu yorumlar ve pozitif yaklaşımlar sergiledikleri görülmektedir. 
Çalışmamızın yer alan yazarların görüşlerini genel olarak değerlendirdiğimizde yazarların Batı'da hakim olan görüşlerden etkilendiğini söylemek mümkündür. Son dönemlerde benimsenmiş olan Marksist metodolojiye dayanan İslam ve Hz. Muhammed profilinin temel fikrinin, Batılı oryantalistlerden alındığını görülmektedir. Dolayısıyla Batılı oryantalistlerin Hz. Muhammed'e yaklaşımlarını ele alırken Oryantalizmi bir bütün olarak değerlendirmek gerekmektedir. O zaman Rus yazarların onların çalışmalarının bir başka boyutunu teşkil ettiği görülecektir.

Abstract:
The studies of History of Islam and leaders on Muhammad later researches of Europeans in the Middle Ages proportionally developed with the periods of time and development of science and methodology. 
Russia which, since the period of Peter I has been realizing constructive reforms, decided to become an European state. The bases of orientalizm have been formed in Russia since XVIII century. And the efforts on the life of Muhammad studies, for the first time, began in this period and then developed in later time. 
In the period of Czardom Russia, the approaches to Islam in general and to the holy life of Muhammad in particular were under control of Russian Orthodox church. In this period most of the studies were directed to missionery atheism and reflected the opposition to Islam which was born in the Middle Ages Europe. Consequently this kind of studies are of no value. 
Later, after the period of Czardom Russia, the orientalizm began to reform as the movement with scientific disciplines. Therefore, there occured new Russian orientalists who were thought to be related with science, surely, with respect to their own criteria. Howover, their works are only the repetition and translation of the works carried out by European colleagues. 
In 1917, after the Great October Revolution , Russia become a state with Soviet regime. In Soviet period, there was a general atheist approach to all religions. Therefore in this period the approach to Islam and Qur'an was affected as well. The works belonging to Soviet period were under the strict control of regime so that they could not contradict with the present goverment. Consequently, the works on life of prophet Muhammad pertaining to this period are full of aggresive atheism and have no scientific value. 
In the Soviet period, only the scientists who have adopted academic character in the Czardom period went on with Qur'an works. But still their works were not appreciated, on the contrary, the works which reflected Soviet ideology were widely spread. 
After 1980s, events around the world made Russians go over their view about Islam. Since that period, the Qur'an studies have gained new identity. The russian orientalists, who tried to get away from Soviet regime approaches, now adopted the Marxism methodology. The works on Qur'an were carried out according to new method developed by founder of Russian Islamism, Krachkovsky. His approach that he has devoleped while translating Qur'an works of their European colleagues.The main obstacle of this can be stated as the domination of one sided approach. Events around the the world made russians go over their view about Islam. Since that period, the Life of Muhammad studies have gained new identity. The russian orientalists, who tried to get away from Soviet regime approaches, now adopted the Marxist methology. The works on the life of Muhammad were carried out according to new method developed by founder of Russian Islamism. 
To sum up, the works on the Life of Muhammad that have carried out since Czardom period are more in numbers than works on such scientific branches as Islamic Law. Despite all these, the life of Muhammad of Russian orientalists could not reach the level of the that works of their European colleagues. The main obstacle of this can be stated as the domination of one sided approach.