Mekân organizasyonunda form çeşitliliği üzerine parametrik bir yaklaşım
A parametric approach on form diversity in space organization
Yazar: MERVE ÖZEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ İSMAİL EREN KÜRKÇÜOĞLU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kentsel Tasarım Ana Bilim Dalı / Kentsel Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Biçim = Form ; Kentsel tasarım = Urban design ; Morfoloji = Morphology ; Parametreler = Parameters ; Çeşitlilik = Diversity

Özet:
Geleneksel kentlerde mekân, çok sayıda parametrenin üretime katılmasıyla oluşmaktadır; bu bağlamda geleneksel kent dokusu; mekânın yerel, coğrafi ve kültürel çeşitliliğini yansıtmaktadır. Kent dokusunda, kendiliğinden meydana gelen bu özgün ve çeşitli morfoloji, kentlere karakter kazandırmaktadır. Dolayısıyla sanayileşme öncesi kentler; inşa edildikleri yerle, içinde yaşayan toplumla ve toplumun kültürü ile karşılıklı ve güçlü bir ilişkiye sahiptir. 
Sanayi dönemine geçiş ile geleneksel mekân üretim teknikleri yerini merkeziyetçi ve tam kontrollü bir planlama anlayışına bırakmıştır. Gösterdiği işlevselci ve rasyonalist yaklaşım nedeniyle, erken modernizm olarak adlandırılan bu dönemde; kontrol, düzen ve standartlaşmaya bağlı bir mekân üretim anlayışı ortaya çıkmıştır. Kent dokusu, sanayileşme sonrası militarist ve merkezi bir anlayışla düzenlenmeye başlanmış, bu durum modernist anlayışın temellerini oluşturmuştur. Mekân üzerinde düzen ve kontrol oluşturma çabası bu dönemde gelişmeye başlamıştır, geleneksel mekân üretimi yerini rasyonaliteye ve işlevselciliğe bırakmıştır. Ayrıca modernizm döneminde kabul gören bütüncül ve kontrolcü anlayış, kapsamlı planlama ve yapım yönergelerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. 
Kenti bütüncül bir şekilde ele alan planlar, kamu eliyle uygulanmaya başlanmıştır dolayısıyla kent formu standartlaşmış ve mekân pragmatik bir ürün haline gelmiştir. Postmodernizm, modernizmin neden olduğu bu tek tipleşmiş mekân üretim pratiğine bir eleştiri olarak doğmuştur. Modernizm döneminin uygulama aracı olan kapsamlı ve pragmatik planlar; parçacı, proje bazlı planlara dönüşmüştür ancak bu dönemde de standartlar ve normlar kontrol aracı olarak kullanılmıştır. 
Sanayi devriminden günümüze kadar pek çok planlama metot ve teorisi önerilmiştir, genel kabul gören metotlar ise kentlere uygulanmış, kentler kimlikli ve özgün dokularını kaybetmeye başlamıştır. Geleneksel kentlerin sağladığı çeşitlilik yerini; tek tip, standart, küresel formlara bırakmıştır. Bu standartlar formun yerel ve özgün karakterini yok etmektedir. 
Yürütülen araştırmanın temel motivasyonu, geleneksel kent formunun sunduğu çeşitliliğin kentlere tekrar kazandırılmasıdır. Çalışmanın temel amacı ise form çeşitliliğini sağlayan parametreleri tasarıma dâhil etmek için bir yaklaşım sağlamaktır. Sorgulamalar, çeşitliliğin form üretiminde yer alan parametreler bağlamında sağlandığı kabulü üzerinden gelişmektedir. Form çeşitliliğinin geri kazanımı için formu oluşturan parametreleri anlamak gerektiği hipotezi ise bu çalışmayı gerekli kılmaktadır. Bu doğrultuda form çeşitliliğini sağlayan parametreler nelerdir? sorusu çalışmanın başlangıç noktasıdır. Çalışmanın ikincil amacı ise "formu oluşturan parametreler ile formu kontrol eden parametreler arasındaki ilişkiyi" anlamaktır.
Yürütülen çalışma üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, morfolojiye ilişkin kavramsal çerçeve ve morfoloji yazınının taranması üzerinden, mekân üretiminde kullanılan parametreler incelenmiştir. İkinci bölümde kontrol parametreleri, erken-modernizmden postmodernizme geçen sürede, dönemsel olarak tartışılmıştır. Alan çalışmasında ise parametrelerin çeşitlilik üzerindeki etkisi analiz edilmiştir. 
Yazın araştırması sonucunda, iki tür parametre tipolojisi önerilmiştir; form geometrisini oluşturan, oluşum parametreleri ve form biçimini oluşturan, kontrol parametreleri. Oluşum parametreleri; konfigüratif ve boyutsal parametrelerden, kontrol parametreleri ise reflektif ve normatif parametrelerden oluşmaktadır. 
Konfigüratif ve boyutsal parametretreler formun geometrik özellikleri ve konumlanışı ile ilgiliyken, reflektif ve normatif parametreler bu geometrik özelliklerin nasıl oluştuğu ile ilgilenir. Reflektif kontrol araçları, iklim, bitki örtüsü, güneşlenme gibi yer'e ait parametreleri, mevcut bağlamı ifade etmek için kullanılmıştır, normatif kontrol araçları ise norm, yönerge ve standartları gibi yapay araçları temsil etmektedir. 
Kontrol parametreleri ile formu oluşturan parametreler arasındaki ilişkinin anlaşılabilmesi için, sanayileşme döneminden postmodernizme kadar geçen süreçte; formu biçimlendiren kontrol parametreleri tartışılmıştır daha sonra yapılan alan analizleri ile kontrol parametrelerin çeşitlilik üzerindeki etkisi incelenmiştir. 
Elde edilen bulgulara göre, premodernizm döneminde, formu-kontrol eden parametreler; düzenleyici, sistemik kurallardan ve kentsel mekânda estetik ve tek düzelik yaratmak için kullanılan tasarım ilkelerinden oluşmaktadır. Modernizm dönemi form kontrol aracı; kapsamlı planlar, rasyonel ve teknik norm ve standartlardır. Postmodernizm döneminde ise formun kontrol aracı modernizmde olduğu gibi planlardır. Ancak bu dönemde mekân üretim tekniklerinin yerini çoğulcu, çeşitli ve sembolik form üretim teknikleri almıştır. Bu nedenle postmodern dönemin form kontrol paramatreleri reflektif ve normatif kontrol araçlarının özelliklerini aynı anda göstermektedir. 
Alan çalışması için; Türkiye, İstanbul'da, modernizm ve postmodernizm etkilerini yansıtan kent dokuları incelenmiştir. Alan çalışmasında; premodernizm kent dokusunun temsili için Kadıköy ilçesi Yeldeğirmeni Mahallesinden bir doku, modernizm döneminin temsili için Şişli ilçesi Kaptanpaşa Mahallesinde yer alan İETT Blokları, modernizmden postmodernizme geçiş döneminin temsili için Beşiktaş ilçesi Levent Mahallesinden bir doku, postmodernizm temsili için ise Üsküdar ilçesi, Bulgurlu Mahallesinde yer alan Soyak Göztepe Sitesi seçilmiştir. 
Seçilen dokular, hâlihazır ve mülkiyet haritaları üzerinden, oluşum parametreleri ile morfometrik olarak analiz edilmiştir. Analiz aşamasında kent dokuları üzerinden, konfigüratif ve boyutsal parametrelerin tespiti için sayısal ortamda ölçümler yapılmıştır. İncelenen tüm kent dokuları için morfometrik cetveller hazırlanmıştır. Bu cetvellerde incelenen dokularda konfigüratif parametrelerin ölçümü için; parsel cephe uzunluğu, toplam imar adası alanı, toplam parsel alanı, TAKS ve açık alan oranı hesapları yapılmıştır. Boyutsal parametrelerin ölçümü için ise bina cephe uzunluğu, bina yüksekliği, bina taban alanı, bina cephe yüzey alanı ve KAKS oranı analiz edilmiştir. Elde edilen bulguların tekrar etme sıklığı ölçülerek dokunun sunduğu çeşitlilik analiz edilmiştir.
Oluşum parametrelerinin analizi ile elde edilen dönem bazlı, geometrik bulgular, aynı dönemde kullanılan kontrol parametreleri ile karşılaştırılarak, kontrol parametrelerinin çeşitlilik üzerindeki etkileri tartışılmıştır. 
Analiz sonrası formlar kontrol parametreleri ile eşleştirilmiş ve hangi kontrol parametrelerinin çeşitliliği etkilediği tespit edilmiştir. Yürütülen çalışmanın sonunda, form parametreleri ve çeşitliliğe ilişkin genel değerlendirmeler yapılmış ve çeşitliliğe katkı sağlayan parametreler tartışılmıştır. 
Çalışmanın sonuç değerlendirmesinde, modern ve postmodern kontrol araçlarının bütünsel bir tek tip plan içinde sınırlı bir çeşitlilik sağladığı ancak oluşsallığın getirdiği çeşitliliği sunmadığı tespit edilmiştir. Kontrol parametrelerinin oluşum parametreleri üzerindeki güçlü etkisi, yapılan çapraz karşılaştırma ile ortaya konmuştur. 
Sonuç olarak formu oluşturan parametrelerin doğasını anlamanın, bu parametrelerin operasyonel olarak kullanılmasına fırsat sağlayacağı görülmektedir. Örneğin form çeşitliliğini sağlamak amacıyla kontrol parametrelerinin etkisinin azaltılması, çeşitlik üzerindeki baskıyı azaltacaktır veya reflektif kontrol parametrelerinin etkinliği arttırılması da çeşitlilik üzerinde olumlu etki yaratacaktır. 
Yürütülen tez çalışmasında, premodernizm, modernizm ve postmodernizm sürecinde ortaya çıkan dönem şartları ve formu kontrol eden parametreler incelenmiştir. Kronolojik olarak yaklaşımların neredeyse tamamı ortaya çıktığı zaman aralığında yaşanan kentsel sorunlara karşı üretilmiş çözümler olmasına rağmen analiz sonuçlarından elde edilen bulgulara göre geliştirilen yaklaşımlar form üretkenlik ve çeşitliliğine katkı sağlamamaktadır. Bu nedenle şehircilik yazınının üretkenlik sağlayan tasarım araçlarına gereksinimi olduğu açıkça görülmektedir. Form oluşumunu ve formu oluşturan parametreleri anlamak; onları daha etkin kullanılmasını sağlamanın yanı sıra, algoritma temelli tasarım söylemlerinin pragmatikliği eleştirisine karşı yerel dinamiklerin bu araçlar ile temsil edilmesine olanak sağlayacaktır.

Abstract:
In traditional cities, a place is formed by the participation/contribution of many parameters in the building process. Therefore, the traditional urban pattern reflects the local, geographical and cultural diversity of the place. The morphology, which builds up spontaneously over time in the urban fabric, provides unique and diverse character to cities. Consequently, preindustrial cities have a reciprocal and strong relationship with their surroundings both socially and culturally. 
Through the shift to the industrial period, conventional space production techniques have been replaced by a centralized and fully controlled planning approach. Due to the pragmatist and rationalist approach in the early modernism period; A space production approach based on control, order and standardization has emerged. Not short after industrialization, the urban fabric began to be organized with a militarist and centralized understanding and this condition formed the basis of the modernist attitude. The effort to establish order and control over space began to grow in this period, leaving the traditional space production to rationality and pragmatism. In addition, the holistic and controlling mindset followed in the modernist period led to the emergence of comprehensive planning and construction guidelines. 
Comprehensive plans that inclusively cope with the city have started to be implemented by the public authorities, so the city form has become standardized and the space has become a pragmatic product. As a result, postmodernism was emerged as a criticism of this uniformed space production approach initiated by modernism. Comprehensive and pragmatic plans, which are the implementation tools of the modernism period, have changed into project-based plans, whereas standards and norms were used as a control tool. 
Many planning methods and theories have been proposed since the industrial revolution started. Since then, these conventional methods have been applied and resulted in cities beginning to lose their identity and original texture. Increasingly, the diversity provided by traditional cities has begun to leave its place in uniform, standard, global forms. These standards destroy the local and original character of the urban fabric. 
The principal motivation of the research carried out is to bring the diversity offered by the traditional city form back to the cities. The main purpose of the study is to provide a methodological approach to include parameters that provide form diversity in planning and design. Inquiries in the thesis study were made on the assumption that diversity is provided in the context of the parameters involved in form production. The hypothesis of the importance of understanding the form-making parameters for the recovery of form diversity necessitates this study. In this direction, what are the parameters that provide form diversity? The question is the starting point of the study. The secondary aim of the study is to understand the relationship between the parameters that make up the form and the parameters that control the form. 
The thesis study consists of three parts. In the first part of the thesis, the conceptual framework of urban morphology was developed and the parameters used in the production of space were examined through literature research. In the second part, control parameters are discussed periodically from early-modernism to postmodernism. In the fieldwork, the effect of the parameters on diversity was analyzed. 
As a result of the literature research, two types of parameter typologies have been proposed; the formation parameters that compose the form geometry and the control parameters that compose the form shape. Formation parameters include configurative and dimensional parameters, while control parameters include reflective and normative parameters. 
Configurative and dimensional parameters are concerned with the geometric features and positioning of the form, while reflective and normative parameters are concerned with how these geometric features are formed. Reflective control tools are used to express the parameters of the site, such as climate, vegetation, insolation, the current context, while normative control tools represent artificial tools such as norms, ordinances and standards. 
In order to understand the relationship between the control parameters and the parameters establishing the form, in the process from the industrialization period to the postmodernism; the control parameters that shape the form are analyzed. The effect of the control parameters on the diversity was examined by site analysis accordingly. 
Simpson Diversity Index (SDI) was used to measure the contribution of the findings obtained from the field studies to the form diversity by morphometric methods. The data sets of the premodern period, modern period, transition period and postmodern period were compared with SDI. Thus, the effect of the normative discourses of the periods on the variety of forms was analyzed. 
The findings show that; in the premodernism period, form-controlling parameters consisted of regulatory, systemic rules and design principles used to create aesthetics and uniformity in urban space. Modernism period form control tools are comprehensive plans, rational and technical norms and standards. In the postmodernism period, the control tool of the form is the plans, similar to modernism. However, in this period, pluralistic, diverse, and symbolic form production techniques took the place of space production techniques. For this reason, the form control parameters of the postmodern period show the characteristics of reflective and normative control tools at the same time. 
In the fieldwork, urban patterns reflecting the effects of modernism and postmodernism in Istanbul, Turkey, were examined. In fieldwork; For the representation of the premodernism urban texture, a texture from the Yeldeğirmeni District of Kadıköy, for the representation of the modernism period, İETT Blocks located in the Kaptanpaşa district of Şişli district, a texture from the Levent District of Beşiktaş district for the representation of the transition period from modernism to postmodernism, and a texture from the Üsküdar district, Soyak Göztepe Site located in the Bulgurlu district was chosen for the representation of postmodernism.
Selected textures were analyzed morphometrically with formation parameters on base maps and cadastral maps. In the analysis phase, measurements were made in a digital environment to determine the configurative and dimensional parameters over the urban textures. Morphometric sheets were prepared for all analyzed urban textures. For the measurement of the configurative parameters of the urban tissues examined in these sheets; block dimensions, parcel front length, total block area, total parcel area and TAKS calculations were made. For the measurement of dimensional parameters, building facade length, building height, building floor area, building facade surface area and FAR analysis were performed. 
By measuring the frequency of recurrence of the findings, the diversity offered by the tissue was analyzed. The variety of forms was examined with a two-stage analysis. In the first step, the frequency distribution and histograms of the obtained measurement within the class width were prepared. In the second stage, the diversity of the forms of the periods analyzed using Simpson's Diversity Index was determined. 
Period-based geometric findings obtained by the analysis of the relevant parameters were compared with the control parameters used in the same period, and the effects of control parameters on diversity were discussed. After the analysis, the forms were matched with the control parameters and the control parameters that affected the diversity were determined. 
At the end of the study, general evaluations regarding form parameters and diversity were made and parameters contributing to diversity were discussed. In the final evaluation of the study, it has been determined that modern and postmodern control tools provide a limited variety with a uniform plan but do not offer the diversity brought by contingency. The strong effect on control parameters and formation parameters was demonstrated by cross-comparison. 
As a result, it is important to understand the nature of the parameters that build the form in order to use these parameters operationally. For instance, reducing the influence of control parameters in order to provide form diversity will reduce the pressure on diversity, likewise increasing the effectiveness of reflective control parameters will also have a positive effect on diversity. 
In this thesis, the parameters that control the form and the conditions of the period that emerged in the process of premodernism, modernism and postmodernism were studied. 
Although almost all of the design approaches examined chronologically are intended to be solutions produced against the urban problems experienced in the time period when they emerged. However, according to the results obtained from the analysis, the approaches developed over time do not contribute to the productivity and diversity of the urban form. Thus, it is evident that productive design tools have the potential to enrich urbanism literature. Understanding the foundation of form and the factors that make up the form will enable them to be used beneficially. 
In addition, understanding the parameters that make up the form will allow local dynamics to be represented with these tools against the criticism of the pragmatics of algorithm-based design discourses. Determining the lower and upper limits of the design is among the main problems of parametric design practice. Findings obtained as a result of morphometric analyzes will allow data limitation in studies with parametric design methods. The study, prepared within this framework, creates a conceptual basis for producing more original and diverse city forms with parametric design.