Arkeolojik ve tarihi açıdan Doğu Kazakistan'daki Türk dönemi anıtları (VI-XII. yy)
An archaeological and historical point of view Turkic monuments of East Kazakhstan (VI-XII th centuries)
Yazar: AZAT AITKALI
Danışman: PROF. DR. EKREM KALAN
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Anıtlar = Monuments ; Doğu Kazakistan = Eastern Kazakhstan ; Kaya resimleri = Petroglyphs ; Kazakistan = Kazakhstan ; Kurganlar = Castles ; Kıpçaklar = Kıpcaks ; Mimari = Architectural ; Taş heykeller = Stone sculptures ; Türk devri = Turkish period ; Türk kültürü = Turkish culture

Özet:
Erken Orta Çağ dönemi, Orta Asya nüfusunun ve bitişik bölgelerin etnik-kültürel
oluşumundaki ana dönemlerden biridir. M.S. I. binyılın ikinci yarısında Orta Asya ve Güney
Sibirya topraklarında Gök-Türk, Uygur Kağanlıkları, Yenisei'deki Kırgız ve İrtiş'teki KimekKıpçak konfederasyonu ve diğer bir dizi devlet düzeyindeki birlikleri ortaya çıktı, zirveye
ulaştı ve yıkıldılar. Sayısız çeşitli arkeolojik anıtlar bırakmış Doğu Kazakistan kavimleri de
bu devlet birliklerinin oluşturulmasında önemli yer aldılar. Bölgenin görkemli anıtları
arasında kurganlar, taş heykeller, dörtgen ritüel yapılar, steller ve kaya resimleri
bulunmaktadır. Coğrafi olarak, Doğu Kazakistan bölgesi bozkır ve orman-bozkır bölgesidir,
kuzeyde güney Sibirya ile sınırlıdır. Doğu Kazakistan her zaman insan yaşamı için son derece
elverişli bir bölge olmuştur. İrtiş ırmağının geniş vadileri, verimli toprakları, muhteşem çeşitli
otlakları, sayısız demir dışı metal yatakları, çeşitli av hayvanları ile buzul sonrası dönemden
beri insanları cezbetmiştir. Sibirya ve Altay'ı Yedisu ve tüm Orta Asya ile bağlayan bu bölge,
kuşkusuz halkların tarihsel gelişiminde önemli bir rol oynadı. Ancak bu geniş mekânda Orta
Çağ'da gerçekleşen tarihi olaylar ve insan kültürünün gelişim aşamaları hakkında bilgilerimiz
eksik ve henüz daima bir kronolojik tablo oluşturmak için bilgiler yetersizdir. Kısmen bu
araştırmada, bu kronolojik tablodaki en önemli tarihsel dönemlerden biri için bu boşluğu
doldurumaya çalışırız.
Tezin ana amacı, Orta Çağ Doğu Kazakistan topraklarında bulunan ve kronolojik
ölçekte tahsis edilen Erken Türk Dönemi ve Kimek-Kıpçak kültürlerinin arasındaki sürekliliği
maddi kültür verileri üzerine analiz yaparak göstermektedir. Araştırma süreci geniş bir
kronolojik aralığı kapsamaktadır (M.S. I binyılın ortsası – M.S. II binyılın başlangıcı) ve
bölgesel bir nitelikte yapılan çalışmadır. Temel araştırma yöntemleri, karşılaştırmalı-tipolojik
ve retrospektif analiz unsurlarını içerir. Ek olarak, alan araştırmaları yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Doğu Kazakistan, Türk kültürü, Kimek-Kıpçaklar, Orta Çağ Anıtları, Erken Demir Çağı Anıtları

Abstract:
The early Middle Ages are one of the main periods in the ethno-cultural formation of
the Central Asian population and adjacent regions. In the second half of the 1st millennium
BC, the Turkic, Uyghur Khaganites, the Kyrgyz in Yenisei and the Kimek-Kipchak
confederation in İrtysh and a number of other large state unions emerged, reached its peak and
collapsed. The tribes of East Kazakhstan, who left countless various archaeological
monuments, also took an important part in the formation of these state unions. Among the
magnificent monuments of the region are kurgans, stone sculptures, ritual structures, steles
and rock paintings. Geographically, the East Kazakhstan region is a steppe and forest-steppe,
bounded in the north to southern Siberia. East Kazakhstan has always been an extremely
favorable region for human life. Irtysh's wide valleys, fertile lands, magnificent diverse
pastures, numerous non-ferrous metal deposits, various game animals have attracted people
since the post- Pleistocene period. This region, which connects Siberia and Altai with Zhetysu
and the whole of Central Asia, undoubtedly played an important role in the historical
development of the peoples. However, our knowledge about the historical events and the
development of human culture in this vast space in the Middle Ages is still very inadequate
and has not yet gathered a general picture. Partially in research we fill this gap for one of the
most important historical periods here.
The main purpose of the study is to show the continuity between the cultures in the
Middle Ages East Kazakhstan territories and allocated on a chronological scale by analyzing
material culture data. The research process covers a wide chronological range (mid-I
millennium and beginning of II millennium) and is a regional study. Basic research methods
include comparative-typological and retrospective analysis elements. In addition, field
research method was used.

Keywords: East Kazakhstan, Turkic culture, Kimek-Kipchaks, Monuments of the Middle Ages, Early İron Age Monuments