Uluslararası ticarete yönelik teşvikler ve ekonomik etkileri
Incentives for international trade and its economic effects
Yazar: İZZET ULVİ YÖNTER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ALTUNTAŞ
Nişantaşı Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / İşletme Yönetimi Ana Bilim Dalı / İşletme Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Dahilde işleme rejimi = Inward processing regime ; Ekonomik etki = Economic effect ; Nedensellik = Causality ; Regresyon analizi = Regression analysis ; Teşvikler = Incentives ; Ticaret politikaları = Trade policies ; Uluslararası ticaret = International trade ; Vektör otoregresyon modeli = Vector autoregression model

Özet:
Dış ticaret kavramı ekonomide kalkınmanın tamamlayıcı unsurlarından biri haline gelmiştir. Ülkeler ekonomik anlamda sürdürülebilirliğini ve gelişimini devam ettirebilmesi için dış ticarete verdikleri önemi gittikçe arttırmışlardır. Bu bağlamda ülkeler ihracatı arttırmak amacı ile çeşitli muafiyet ve teşvik programları yürütmektedir. Girdi temininde dışa bağımlı olan Türkiye de bu kapsamda çok sayıda program geliştirilmekle birlikte üreticinin ham madde, yarı mamul madde veya ara malı ithalatında karşılaşacağı vergileri kısmen veya tamamen ortadan kaldıran ekonomik etkili gümrük rejimleri uluslararası ticareti arttırmada yoğun bir kullanım alanı bulmaktadır. Bu kapsamda sağlamış olduğu katma değer, makroekonomik göstergeler üzerinde oluşturduğu etkiler ve ekonomik açıdan uygulanabilirlik unsurları birlikte değerlendirildiğinde en yoğun kullanılan gümrük rejiminin dahilde işleme rejimi (DİR) olduğu görülmektedir. DİR kapsamında yapılan destek üreticinin ihracat etmek üzere ürettiği ürün çeşitliliğini arttırabilmesini sağlamaktadır ve gümrük müafiyetleri sayesinde elde ettiği maliyet avantajı nedeniyle uluslararası piyasadaki rekabet gücünü arttırmaktadır. DİR'in sağladığı bu avantajlar da ülkelerin dış ticaret hacmini arttırmaktadır. 
Bu çalışmada da Türkiye için DİR kapsamında uluslararası ticaret teorik ve ampirik olarak incelenmiştir. Çalışmanın ekonometrik analiz bölümünde DİR kapsamında yapılan ithalat ve ihracatın önemli makroekonomik göstergeler olan dış denge ve ekonomik büyüme üzerindeki etkisinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Analiz dönemi olarak aylık veri kapsamında ulaşılabilen en uzun veri aralığı olan 2005:01-2021:07 dönemi dikkate alınmıştır. Bu ilişkinin incelenmesinde zaman serisi regresyon analizi, VAR (Vector Autoregression) analizi ve Nedensellik analizi kullanılmıştır. 
Analiz sonuçlarına göre DİR kapsamında yapılan ihracatın ekonomik büyümeyi arttırıcı, dış ticaret dengesini iyileştirici etkisinin olduğu; DİR kapsamında yapılan ithalatın ise ekonomik büyümeyi azaltıcı, dış ticaret dengesini kötüleştirici etkisi olduğu ampirik olarak ortaya koyulmuştur. Ayrıca dış ticaret dengesi ve DİR kapsamında yapılan ihracat ve ithalat değişkenlerinin birbirleri ile çift yönlü nedenselliğe sahip olduğu görülürken, ekonomik büyümeden de bu değişkenlere tek yönlü bir nedensellik ilişkisi olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
The concept of foreign trade has become one of the complementary elements of economic development. Countries have gradually increased the importance they attach to foreign trade in order to maintain their economic sustainability and development. In this context, countries carry out various exemption and incentive programs in order to increase exports. Although many programs have been developed in this context in Turkey, which is dependent on foreign sources for input supply, economically effective customs regimes that partially or completely eliminate the taxes that the manufacturer will face in importing raw materials, semi-finished goods or intermediate goods find an intensive use in increasing international trade. In this context, when the added value it provides, the effects it creates on macroeconomic indicators and its economic applicability are evaluated together, it is seen that the most intensively used customs regime is the inward processing regime (IPR). The support provided within the scope of IPR enables the manufacturer to increase the variety of products it produces for export, and increases its competitiveness in the international market due to the cost advantage it obtains thanks to customs exemptions. These advantages of IPR increase the foreign trade volume of the countries.
In this study, international trade for Turkey within the scope of IPR has been examined theoretically and empirically. In the econometric analysis part of the study, it is aimed to examine the effect of imports and exports within the scope of IPR on external balance and economic growth, which are important macroeconomic indicators. As the analysis period, 2005:01-2021:07 period, which is the longest data interval that can be reached within the scope of monthly data, has been taken into consideration. Time series regression analysis, VAR (Vector Autoregression) analysis and Causality analysis were used to analyze this relationship.
According to the results of the analysis, exports made within the scope of IPR have the effect of increasing economic growth and improving the foreign trade balance; It has been empirically revealed that imports within the scope of IPR have a reducing effect on economic growth and a worsening effect on the foreign trade balance. In addition, while it is seen that the export and import variables within the scope of foreign trade balance and IPR have bidirectional causality with each other, it has been determined that there is a one-way causality relationship from economic growth to these variables.