Vişne üretiminin ekonomik analizi ve pazarlama yapısı: Afyonkarahisar ve Konya ili örneği
Economic analysis and marketing structure of sour cherry production: A case of Afyonkarahisar and Konya provinces
Yazar: HURİYE ÖKTEM
Danışman: DOÇ. DR. MEVLÜT GÜL
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Ekonomi = Economics ; Ziraat = Agriculture

Özet:
Afyonkarahisar ve Konya illerinde vişne yetiştiriciliği yapan işletmeleri (Türkiye vişne üretiminin %38.23) hedef kitle alan bu çalışmanın amacı; vişne üretiminin ekonomik ve pazarlama yapısını irdelemek, bölgede vişnenin üretim ve pazarlama sorunlarını ortaya koymak, bölge-Türkiye'de vişne üretimini geliştirmeye yönelik öneriler geliştirmektir. 

Çalışmanın ana materyalini, Afyonkarahisar ili Sultandağı ve Çay ilçeleri ile Konya ili Akşehir ve Doğanhisar ilçelerinde vişne üretimi yapan işletmelerden anket yöntemi ile elde edilen birincil veriler oluşturmuştur. Ayrıca pazarlama kanalında yer alan aracılardan elde edilen verilerden de faydalanılmıştır. Anket uygulanacak örnek sayısının belirlenmesinde tabakalı örnekleme yöntemlerinden Neyman Yöntemi kullanılmıştır. Anakitleyi temsil edecek örnek üretici sayısı 138 olarak hesaplanmıştır.

Vişne üretimi yapan işletmelerin genel yapısal özelliklerinin değerlendirilmesinde; işletmelerin arazi varlığı ve kullanım durumu, işletmecilerin yaşı, eğitim durumu, işgücü kullanımı, GSÜD'leri gibi göstergeler incelenmiştir. Bölgedeki yetiştiricilerin 26.66 dekar olan işletme arazilerinin 25.75 dekarı (%96.56'sı) kendi mülkleridir. Üreticilerin toplam arazilerinin 0.92 dekarını (%3.44'ü) kiralamıştır. Bölgedeki vişne üreticilerinin %36.23'ü ilkokul, %13.77'si ortaokul, %44.20'si lise ve %0.72'si ön lisans ve %5.07'si ise üniversite mezunudur. Vişne üreticilerinin 4.16 kişi olan aile nüfusunun, %62.89'u 15-49 yaş grubunda, %13.07'si 7-14 yaş grubunda, %17.60'ı 50 ve daha yukarı yaş grubunda ve %6.45'i 0-6 yaş grubunda yer almaktadır. Üretim nevilerinin GSH içindeki payları incelediğinde; vişne gayrisafi üretim değeri (GSÜD)'nin payı %48.67 oranında, diğer bitkisel ürünlerin GSÜD payı %41.99, hayvancılık GSÜD payı %8.82, destekleme GSÜD payı %0.31 ve işletme dışı tarımsal gelirin ise toplam GSH içindeki payı %0.21 oranındadır. İşletmeler ortalamasında vişne GSÜD 29214.13 TL, dekara vişne GSÜD ise 3013.12 TL'dir. Vişne GSÜD işletme gruplarında 2820.55 TL ile 3347.01 TL arasında değişim göstermektedir.

İşletmelerde vişne yetiştiriciliğinde etkili olan faktörlerin belirlenmesinde faktör analizi kullanılmıştır. Faktör analizi sonucunda dört temel faktör belirlenmiştir. Birinci faktör açıklanan varyansın %18.812'sini, ikinci faktör %17.028'ini, üçüncü faktör %14.391'ini ve dördüncü faktör ise varyansın %9.343'ünü açıklamaktadır.

Maliyetler belirlenirken Tek Ürün Bütçe Analiz Yöntemi kullanılmıştır. Vişne üretimi yapan işletmeler ortalamasında üretim maliyetleri 16536.27 TL'dir. Üretim maliyetlerinin %46.73'ünü değişen maliyetler, %53.27'sini sabit maliyetler oluşturmaktadır. Üretim maliyetinde en önemli masraf kalemi değişen maliyetlerdir. İşletmeler ortalamasında birim alana düşen (dekara) üretim maliyetleri 1705.53 TL'dir. Birim alana (dekara) düşen üretim maliyetlerinin 797.01 TL'sini değişen, 908.52 TL'sini sabit maliyetler oluşturmaktadır. İşletmeler ortalamasında vişne üretiminden elde edilen brüt kâr ise 21486.60 TL'dir. Bu değer dekara 2216.11 TL olarak hesaplanmıştır. Nisbi kârın ise işletmeler ortalamasında 1.77 değerinde olduğu saptanmıştır.  

Çok boyutlu ölçekleme analizi ile işletmecilerin sosyo demografik ilişkileri ile ekonomik göstergeleri ilişkilendirilmeye çalışılmıştır. Kruskal's formülüne göre hesaplanan stress değeri 0.29511 olarak hesaplanmıştır. Farklılıklar matrisi incelendiğinde 9. kotta yer alan üretici bilgisi ile 14. kotta yer alan üretici bilgisi (1.217) değeri birbirlerine en benzer algılanan üretici bilgileridir.

Araştırma sahasında ve Türkiye'de vişne üretimini artırmak için öneriler ise; üreticilerin bilinçlendirilmesi, bölgede vişne işleme tesislerinin artırılması, girdi maliyetleri düşürülmesi ve vişneye ürün desteği verilmesi şeklindedir.

Abstract:
Sour cherry cultivation by the farmers in Afyonkarahisar and Konya province was chosen as the target audience. The purposes of this study were to analyse the economic structure of the sour cherry production and marketing, to identify production and marketing problems of the region reveals the sour cherry, to develop recommendations for improving the sour cherry producing for region and Turkey.

Primary data was obtained through the survey method from the sour cherry farmers in the Sultandağı and Çay district of Afyonkarahisar province and Akşehir and Doğanhisar district of Konya province. In addition, the data obtained from the stakeholders in the marketing channel were also utilised. Neyman method of stratified sampling method was used to calculate the number of samples. The number of representative farmers to represent the population was calculated as 138.

In assessing the general structural characteristics of sour cherry-producing enterprises; such as land use and employment status, farmers' age, educational status, labour force utilisation, gross production values. The 25.56% (96.56%) of the 26.66 decares of farmlands of the farmers in the region is their own property. The farms hired 0.92 decares (3.44%) of the total land. 36.23% of the sour cherry growers in the region were in primary school, 13.77% in secondary school, 44.20% in high school and 0.72% in associate degree and 5.07% in the university degree. The 62.89% of the family members of 4.16 people were in the 15-49 age group, 13.07% in the 7-14 age group, 17.60% in the 50 and over age group and 6.45% in the 0-6 age group. When production branches examine the shares in gross production income; the share of sour cherry gross production value (GPV) was 48.67%, the share of GPV of other crop products was 41.99%, the share of GPV of livestock was 8.82%, the share of support GPV is 0.31% and the share of non-farm agricultural income in total GPI was 0.21%. Sour cherry GPV was 29214.13 TL and Cherry GPV was 3013.12 TL per decares in farms average. Sour cherry GPV varied between 2820.55 TL and 3347.01 TL per decares in farm groups.

Factor analysis was used to determine the factors that are effective in sour cherry breeding in establishments. Four main factors were identified as the result of factor analysis. The first factor explained 18.812% of the explained variance, 17.028% of the second factor, 14.391% of the third factor and 9.343% of the variance.

Single Product Budget Analysis Method was used when the costs were determined. The production costs in the average of the farms producing sour cherry were 16536.27 TL. The variable costs were 46.73% of production costs and fixed costs were 53.27%. The most important cost of production cost was variable costs. In the average of the farmers, the production costs per unit area were 1705.53 TL. Fixed costs of 908.52 TL, which changed 797.01 TL of production costs falling to the unit area (per decares). The gross profit from the cherry production in the average of the farmers was 21486.60 TL. This value was calculated as 2216.11 TL per decares. The relative profit was found to be 1.77 in farms average.

Multidimensional scaling analysis was used to relate socio-demographic characteristics of farmers to economic indicators. The stress value calculated according to Kruskal's formula was calculated to be 0.29511. When the matrix of differences was examined, the producer information in the 9th elevation and the producer information in the 14th elevation (1.217) were the most similar perceived producer information.

Research areas and Turkey in the field of recommendations to improve the cherry production; to increase the producers' awareness, increase the number of sour cherry processing plants in the region, to provide product support and to reduce input costs.