XVII. yüzyılda Ankara Gayrimüslimleri
Non-Muslims in Ankara in the 17th century
Yazar: CANAN ÇETİNKAYA
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ALKAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Ankara = Ankara ; Dini hayat = Religious life ; Ermeniler = Armenians ; Gayrimüslimler = Non muslem ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Rumlar = Rums ; Sosyal hayat = Social life ; Suç = Crime ; Yahudiler = Jews

Özet:
17. Yüzyılda Ankara Gayrimüslimleri adlı çalışmada Osmanlı klasik döneminde önemli bir ticaret merkezi olan Ankara şehrinin gayrimüslim sakinleri ele alınmıştır. Bu anlamda şehrin sakini Ermeni, Rum ve Yahudilerin yanı sıra şehre Osmanlı ülkesi içinden veya Avrupa'dan ticari sebeplerle gelen gayrimüslimler de çalışmanın kapsamına girmektedir. Bu cümleden hareketle gayrimüslimlerin yerleşim yerleri, nüfuslarının dağılımı, sosyal ilişkileri, din ve ibadet özgürlükleri, ibadethaneleri, ekonomik faaliyetleri, iç ve dış ticaretteki rolleri, vergi kayıtları, aile hayatları ve işledikleri suçlar gibi konuların incelenmesiyle şehrin sosyo ekonomik yapısı içerisindeki rolleri değerlendirilmiştir. Genelde Osmanlı Devleti'nin özelde ise Ankara'nın sosyo ekonomisine ışık tutması hedeflenen çalışma, şehrin bünyesinde barındırdığı gayrimüslim nüfusun tüm yönleriyle ele alındığı müstakil bir sosyal tarih incelemesidir.  Ana kaynağını Şer'iye Sicillerinin oluşturduğu araştırmada, Mühimme Defterleri, Cizye Deftreleri'nin yanı sıra muhtelif arşiv kaynaklarından da faydalanılmıştır. Arşiv kaynaklarınının sağladığı verilere ek olarak dönemin seyahatnamelerinden, Ankara ve gayrimüslimler üzerine yapılmış telif eserler, makaleler, tezler ve bildirilerden faydalanılmıştır. Tarih boyunca çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapan şehir Osmanlı Devleti'nde de önemli bir sanayii kenti olmasıyla öne çıkmıştır. Çalışmaya konu olan dönem itibariyle Şer'iye Sicillerine yansıyan kayıtlarda geçen yer adları, kişi adları ve cizye haneleri dikkate alınmış,  Cizye Defterleri'nde kayıtlı yerleşim yerlerinde sakin nefer sayıları ve kimliklerinden hareketle şehrin Hıristiyan ve Yahudilerinin demografik durumunun tespit edilmesi hedeflenmiştir. Kullanılan kaynakların çeşitliliği ve ele alınan dönem açısından Ankara'nın gayrimüslim nüfusunu ekonomik ve sosyal yönden inceleyen bu çalışmanın klasik dönem Osmanlı şehri bağlamında gayrimüslim çalışmalarına önemli bir katkı sunması amaçlanmaktadır.

Abstract:
This study, called The Non-Muslims in Ankara in the 17th Century, deals with non-Muslims residents of the city of Ankara, which was an important commercial center during the Ottoman classical period. In this sense, the study also covers the non-Muslims coming from Ottoman territories or those coming from Europe for commercial reasons as well as the Armenians, Greeks and Jews residents. Based on this, the roles of non-Muslims within the socio-economic structure of the city have been evaluated by examining their settlements, distribution of population,  social relations, freedom of religion and worship, houses of worship, economic activities, domestic and foreign trade, tax rolls, family lives and crimes that were committed. The study, which has intended to shed a light on the Ottoman state in general and the socio-economic structure of the city of Ankara in particular, is an independent social history examination dealing with all aspects of the non-Muslim population in the city. The study, the main source of which is the Sharia Court Registers, has also utilized various archival resources as well as Mühimme and Cizye registers. In addition to the data provided by archival sources, the study has utilized the travel books of the period, copyrighted works, articles, theses and papers on Ankara and non-Muslims. Hosting various civilizations throughout history, the city stood out by being an industrial city in the Ottoman State as well. The purpose here is to determine the demographic status of the city's Christians and Jews as of the period subject to the study, by considering place names, person names and Cizye households in the Sharia Court Registers, the number of residents and their identities. In terms of the diversity of the resources used and the period discussed, this study aims to make an important contribution to the studies on non-Muslim people within the context of the Ottoman city of the classical period.