Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Orta Doğu politikasının inşası
The construction of the Middle East policy of the Republic of Azerbaijan
Yazar: GÜL SARIKAYA
Danışman: PROF. DR. GÖKHAN KOÇER
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Karabağ = Karabakh ; Konstrüktivizm = Constructivism ; Orta Doğu = Middle East ; Sosyal inşaa = Social construction ; İran = Iran ; İsrail = Israel

Özet:
Bu çalışma, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Orta Doğu politikasını, İran ve İsrail örnekleri üzerinden incelemektedir. Bu incelemeyi, sosyal inşacı kuramın sunduğu disipliner temellerden hareketle; kimliklerin, kültürün, normların, söylemlerin ve karşılıklı sosyal ilişkilerin etkisini ortaya koyarak yapmaktadır. Çalışmada Azerbaycan'ın kimlik inşa süreci ve bu sürece etki eden çeşitli hususlar tarihsel bağlamları içinde irdelenmiştir. Azerbaycan'ın dış politikasının gelişimi, temel ilkeleri ve hedefleri, kimlik inşası sürecinin ışığında analiz edilmiştir. 19. yüzyılda başlayan, dil, mensubiyet ve kimliğe ilişkin tartışmaların bağımsız bir devlet olma sürecinde yeniden ortaya çıkışı anlatılmış, yeni cumhuriyetin dış politikasında bu tarihsel tartışmaların izi sürülmüştür. Dönemlere ayrılan Azerbaycan dış politikasının değişen ve sabit unsurları incelenmiştir. Bu itibarla 
Azerbaycan'ın bölgesel dengeyi öncelediği, Güney Kafkasya'yı müdahalelere kapalı tutmak için bir rekabet değil işbirliği alanına çevirmek istediği, otonom hareket etme kapasitesini geliştirdiği ve politikasını çok taraflılık kavramıyla açıkladığı belirlenmiştir. Azerbaycan'ın Orta Doğu politikasını da bu hedef ve ilkeler etkilemektedir. Din/mezhep faktörü, Güney Azerbaycan meselesi, Hazar`ın statüsü, Karabağ gibi alt başlıklar, Azerbaycan'ın İran politikasını açıklamak için ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Azerbaycan'ın İsrail ile ilişkileri ve bu devlete yönelik politikası ise Azerbaycan'daki Yahudi varlığı, İsrail'deki Azerbaycanlılar, lobicilik, ekonomi/enerji ilişkileri başlıkları altında incelenmiştir. 
Bu çalışmayla, Azerbaycan'ın Orta Doğu'ya dönük bir dış politika inşa etmekte olduğu, bu politikanın Azerbaycan'ın Türk, Müslüman, seküler kimlik unsurları yanında Çarlık Rusya ve Sovyetler Birliği dönemlerini de içeren tarihsel birikimi ile temellendiği, 1991 sonrasında da küresel sistemdeki değişimlerle biçimlendiği sonucuna ulaşılmıştır. Gerek İran gerekse İsrail ile ilişkilerin sadece güvenlik perspektifiyle şekillenmediği, bu aktörlerin tutumları da dâhil olmak üzere, bölgesel ve sistemsel gelişmelerin Azerbaycan'ın kendisini konumlandırması ve politika üretmesinde belirleyici olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
This study scrutinizes the foreign policy of the Republic of Azerbaijan towards the Middle East, with a particular emphasis on its interactions with Iran and Israel. Employing the theoretical framework provided by Social Constructivist theory, it investigates the impact of identities, culture, norms, discourses, and reciprocal social relations. The research delves into the intricate process of identity formation within Azerbaijan and probes into various factors influencing this process within their historical contexts. It chronicles the resurgence of 19th century debates surrounding language, affiliation, and identity during the quest for independent statehood, elucidating how these historical debates have left their mark on the foreign policy of the nascent republic. The study meticulously analyzes the fluctuating and enduring facets of Azerbaijan's foreign policy across different epochs, asserting Azerbaijan's inclination towards regional equilibrium, its endeavor to metamorphose the South Caucasus from a domain of contention into one of cooperation, its augmentation of autonomous operational capability, and its justification of policy through the prism of multilateralism. It is discerned that these aspirations and principles also exert a profound influence on Azerbaijan's Middle East policy. Various subtopics, such as the role of religion/sect, the South Azerbaijan issue, the status of the Caspian Sea, and the Nagorno-Karabakh conflict, are exhaustively deliberated to explicate Azerbaijan's stance towards Iran. Similarly, Azerbaijan's ties with Israel and its policy towards the state are scrutinized under headings such as the presence of Jews in Azerbaijan, Azerbaijani diaspora in Israel, lobbying efforts, and economic/energy partnerships.
This study concludes that Azerbaijan is constructing a foreign policy oriented toward the Middle East, grounded in its historical heritage that includes the periods of Tsarist Russia and the Soviet Union, alongside its Turkish, Muslim, and secular identity elements. Furthermore, this policy has been shaped by changes in the global system since 1991. It has been determined that Azerbaijan's relations with both Iran and Israel are not shaped solely from a security perspective; rather, regional and systemic developments, including the stances of these actors, are decisive in Azerbaijan's self-positioning and policy-making processes.