Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinde tasavvufi/mistik söylem
Sufistic/mystical discourse in Republic-era Turkish poetry
Yazar: AYBİGE BAŞEĞMEZ ÇETİN
Danışman: DOÇ. DR. ERDOĞAN KUL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Mistisizm = Mysticism ; Sufilik = Sufilik ; Tasavvuf = Mystic ; Türk şiiri = Turkish poem ; İslamiyet = Islam ; Şiir = Poem

Özet:
Mutlak varlığa kavuşmak ve bu amaç için kendi benliğini yok etmek gerektiği inancında olan mistisizm ve onun İslamiyet dâhilindeki yorumu olan tasavvuf, çeşitli hâl ve makamlardan geçilerek mutlak birliğe kavuşulabileceği inancına dayanmaktadır. İslam'ın kabulünden itibaren tasavvufi/mistik yaklaşım hem bireysel hem de toplumsal hayatta etkili olmuştur. Modernleşme dönemine kadar hayatın her yönünü etkileyerek devam eden bu tesir, Tanzimat'la başlayan yeniliklerle büyük oranda sarsılmış, dinî ve tasavvufi/mistik dünya algısının şekillendirdiği hayat tarzı değişikliğe uğramış ve etki sahasını kaybetmiştir.
Klasik Türk edebiyatı ve Türk halk edebiyatı açısından da hâkim bir eğilim olan tasavvuf/mistisizm, geleneksel Türk edebiyatını şekillendirmiştir. Böylece tasavvufi bakış açısı, geleneksel edebiyat dâhilinde gelişen yapı ve dil unsurlarıyla birleşerek önemini ve hâkimiyetini yüzyıllarca korumuş, edebiyatçılar tarafından tekrarlanarak devam ettirilmiştir. Modernleşme döneminde siyasi ve sosyal değişikliklerle yaşanan dönüşüm, edebiyat sahasına da etki etmiş, böylelikle edebiyat dünyevileşmiştir. Geleneksel dönemde edebiyat, tecrübeyle ve tekke etrafında gelişen tasavvufi/mistik algıyla devam ederken modernleşme döneminde tasavvufi/mistik eğilime şairlerin geçmişe özlem, dinî hassasiyet veya sanatsal kaygı gibi bireysel nedenlerle başvurdukları görülmektedir. Diğer taraftan şairlerin, modernliğin getirdiği hızlı değişimden kaynaklanan sorunlardan kaçmak için ya da toplumsal hayatta yaşanan sıkıntılara karşı bir sığınak olarak da tasavvufi/mistik bakış açısından yararlandıkları dikkat çekmektedir. Ayrıca bu dönemde sadece İslam etkisinde gelişen tasavvuf değil, İslam dışı dinlerden gelen mistik etkiler de şairler için bir kaynak hâline gelmektedir. Böylece tasavvufi/mistik yöneliş, etki alanını azaltsa da farklılaşarak varlığına devam etmektedir. 
Bu tespitler, Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde geçmişin hatırlanan yüzü olan tasavvuf/mistisizmin, yoğun bir kültürel değişimin yaşandığı modernleşme sürecinde farklı bir bakış açısıyla değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu noktadan hareketle tezde, Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde tasavvufi/mistik eğilimin ne kadar etkili olduğu sorusunun cevabı, şiirlerde kullanılan tasavvufi/mistik terimlerin yanı sıra "gelenek", "toplumsal hafıza" ve "kültürel bellek" gibi kavramlar ışığında irdelenerek ele alınmaktadır.

Abstract:
Mysticism, which believes in the necessity of accessing an ultimate state of being and overcoming the self, and its interpretation within Islam, Sufism, are based on the belief that ultimate oneness may be reached by going through various states and ranks. Since the acceptance of Islam, the sufistic/mystical approach has been influential in both individual and societal life. This influence, which continued by affecting all aspects of life until the period of modernization, was greatly shattered with the innovations starting with the Tanzimat Era, the lifestyle shaped by the religious and sufistic/mystical world view was subjected to a change, and it lost its field of influence.
Sufism/mysticism, which was also a dominant trend in terms of Classical Turkish literature and Turkish folk literature, shaped the traditional Turkish literature. This way, the sufistic point of view preserved its significance and dominance for centuries by integrating with the structure and linguistic elements that developed within traditional literature, and it was continued by people of letters by repetition. The transformation experienced with political and social changes in the period of modernization also affected the field of literature, and thus, literature became secularized. While the literature in the traditional era continued with the sufistic/mystical perception revolving around experience and the dervish lodge, it is seen that, in the modernization era, poets resorted to the sufistic/mystical trend due to individual reasons such as longing for the part, religious sensitivity or artistic concerns. Moreover, it is observed that poets utilized the sufistic/mystical point of view as a haven for escaping the problems brought about by the rapid change introduced by modernism or against issues experienced in social life. Furthermore, in the aforementioned period, not only the Sufism that developed under the effect of Islam but also the mystical effects coming from religions other than Islam became a source for poets. This is how the sufistic/mystical orientation continues its existence although it has had a reduced field of effect. 
These interpretations require evaluation of Sufism/mysticism, which was the remembered face of the past in Republic-Era Turkish poetry, from a different perspective in the modernization process where intense cultural transformation was experienced. Based on this point, in this dissertation, the answer to the question of how effective the sufistic/mystical trend was in Republic-Era Turkish poetry is investigated and discussed in light of sufistic/mystical terms used in poems, in addition to concepts such as "tradition", "collective memory" and "cultural memory".