Konya Ovası Neolitik Dönem toplumlarında hayvan sembolizmi
Animal symbolism in the Neolithic Communities of the Konya Plain
Yazar: SİNEM BEJNA DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. ÇİLER ÇİLİNGİROĞLU
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Hayvan figürleri = Animal figures ; Hayvanlar = Animals ; Konya Ovası = Konya Plain ; Neolitik Dönem = Neolithic Period ; Semboller = Symbols ; Toplumsal arkeoloji = Community archaeology ; Zooarkeoloji = Zooarchaeology

Özet:
Sembolik arkeoloji ve gösterge bilim toplumsal cinsiyet, felsefe, politik çalışmalar ve
kozmoloji gibi pek çok konuya kadar uzanmıştır. Kuramsal arkeolojinin tartışılmaya
başlandığı ilk yıllardan itibaren simgelerin barındırmakta olduğu anlamlar, insan toplumunun
yaşamı ve hayvan türleriyle ilişkisi hakkındaki konulara önemli katkılar sağlamıştır.
İşaretlerin veya simgelerin doğası arkeoloji bilimi içerisinde de zamanla yer edinmiştir.
Sembollerin yaşamın her alanında etki sahibi olduğu arkeologlar tarafından kabul görmüş ve
bu nedenle arkeologlar klasik çalışma geleneklerini terk ederek semboller üzerinde de
yoğunlaşmışlardır.
Arkeolojide sembolik çalışmalar oldukça yenidir. 1960'lardan itibaren arkeolojinin sadece
uygulama değil ayrıca bilgi kuramları ve yorumlama ile beraber desteklenmesi gerektiği
savunulmaya başlanmıştır. Özellikle Ian Hodder'ın çalışmalarıyla beraber arkeolojide eylem,
yapı ve içeriğin sadece kesin buluntularla değil, sembollerin diliyle de anlaşılabilir olacağı
daha fazla kabul görmüştür. Bu nedenle bu tezin ana konusunun hayvanların sembolizmi
olduğu düşünülse de, hayvan sembolizmi üzerinden arkeolojideki simgesel kuramlar gözden
geçirilmiş ve sembolik veya sanatsal arkeolojinin arkeoloji bilimi içerisinde önemi
vurgulanmıştır.
Okumakta olduğunuz çalışma, Neolitik Dönemde Konya Ovası'nda ortaya çıkan hayvan
sembollerini, hayvan kalıntılarına da dayanarak açıklamaya çalışmıştır. Çalışma kapsamında,
duvar resimleri, duvar kabartmaları, figürinler, çanak çömlek, baskı kalıpları, bukranyum ve
hayvan başları incelenmiş, bulundukları bağlamlar da göz önünde bulundurularak yeniden
değerlendirilmiştir.
Birinci bölümde çalışmanın amaçları, coğrafi ve tarihsel kapsamı anlatılmış, araştırma
yöntemleri aktarılmıştır.
Çalışmanın ikinci bölümünde, Pleistosen dönemi sonunda ve Holosen dönem başında Konya
Ovası'nın iklimi, bitki örtüsü ve hayvan popülasyonu ele alınmıştır.
Üçüncü bölümde göstergebilim incelenmiş, sembolik arkeolojinin ortaya çıkışından önceki
kuramsal yaklaşımlar ve sembolik arkeolojinin oluşum süreçleri, metodojileri, kapsamları ve
etki alanları aktarılmıştır. Aynı zamanda arkeolojide sembolizmin ne anlama geldiği ve
kuramsal arkeoloji içerisindeki yeri değerlendirilmiştir.
iii
Çalışmanın dördüncü bölümü, Pınarbaşı, Boncuklu Höyük ve Çatalhöyük yerleşimlerinin
incelendiği bölümdür. Bu bölümde yerleşimler kronolojik sırayla ele alınmış ve öncelikle
faunal kalıntılar ve beslenme alışkanlıkları değerlendirilmiştir. Bununla beraber, hayvan
tasvirlerinin ve sembollerinin incelendiği bölümdür. Çeşitli enstalasyonlar, duvar resimleri,
duvar kabartmaları, figürinler, baskı kalıpları ve çanak çömlek değerlendirilerek, buluntular
üzerinden bilgi verilmiştir.
Beşinci bölüm çalışmanın ulaştığı sonuçların ve yorumların anlatıldığı bölümdür. Bu bölümde
şimdiye kadar ele alınan hayvan sembolizmine ait bulgular değerlendirilerek yorumlanmıştır.
Çalışma içerisinde incelenen boğa, geyik, leopar, domuz, koyun/keçi, kuşlar ve diğer
hayvanlara dair analizlerle beraber, buluntulardan yola çıkarak yorum yapılmış ve diğer
yorumlara yer verilmiştir. Konya Ovası Neolitiğinde tasvirleri en yoğun olan hayvanlar ve
nerelerde bulunduklarına dair tablolar gösterilmiştir. Özellikle Çatalhöyük verilerine
dayanarak hayvan sembolizmi, bağlamlarına göre değerlendirilmiştir.

Abstract:
Semiotics and symbolic archaeology explore a diverse set of themes; such as gender,
philosophy, political studies, and cosmology. Probing into the ancient symbols and discussing
their meanings have enriched our understanding of the multiplicity of ways that humans and
animals have interacted with each other in the past as well. An acceptance of the presence and
significance of symbols in almost all aspects of human life, shared increasingly by the
archaeologists, led to the consolidation of semiotics and symbolic approaches within the field.
Today, studies concerning the symbols or symbolic and ritual behaviour are considered to be
integral parts of archaeological research.
Yet, the development of a formal study of symbols within the field of archaeology is quite
recent. The idea that archaeology must grow beyond a field practice and integrate theory, with
the support of hermeneutics, has gained traction since the 1960s. It has been acknowledged
that action, structure, and meaning can be studied not only through the material remains, but
also through the language of symbols. Even though this study concerns itself mainly with the
animal symbolism of a certain region in a specific time period, I intend to reflect upon the
discourse on symbols and the significance of symbolic approaches for the discipline in
general.
With this study, I aim to analyze and interpret the animal symbols that appeared across the
Neolithic Konya Plain with the aid of animal remains that have been uncovered from the same
Neolithic settlement sites. To this end, several aspects of the material culture and art, such as
wall paintings and reliefs, figurines, pottery, stamps, bucrania, and animal heads were
examined through literature and their contexts were reconsidered.
The first chapter outlines the aims of the study, its geographic and chronological frame, as
well as the research methodology applied.
The second chapter considers the climate, fauna, and flora of the Late Pleistocene/ Early
Holocene Konya Plain.
The third chapter explores the semiotics and presents a brief overview of the development of
symbolic archaeology, its methodologies, and its impact within the field, as well as the
v
theoretical approaches that predated it. I will also discuss the significance of symbols in
archaeological theory and practice.
The fourth chapter condiders the evidence from Pınarbaşı, Boncuklu Höyük, and Çatalhöyük.
This chapter visits each settlement in chronological order and is focused on the animal
remains and subsistence practices. The animal representations and symbols, as seen on the
installations, wall paintings and reliefs, stamps, and pottery, are also discussed in detail in
chapter four.
The fifth and final chapter of the study provides the discussion and results. The evidence
presented in the previous chapters is considered as a whole, deliberated, and interpreted.
Representations of bull, deer, leopard, boar, sheep/goat, birds, and other species are discussed
in consideration of their contexts, and in tandem with the data obtained on animal remains
from each site. Tables and graphs with information on species that occur frequently in animal
representations and their contexts are provided to support the discussion.