Aklın sınırlarında: İslam felsefesinde İkinci Akledilirler Öğretisi
On the borders of reason: The Secondary Intelligibles Doctrine in Islamic philosphy
Yazar: ABUZER DİŞKAYA
Danışman: PROF. DR. İHSAN FAZLIOĞLU
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akledilirlik = Intelligibles ; Farabi = Farabi ; Nasirüddin et-Tusi = Nasirüddin et-Tusi ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; Şihabuddin Sühreverdi = Şihabuddin Sühreverdi

Özet:
Eşyanın hakikatine ulaşma çabası olarak felsefe, ancak Akledilirler sayesinde
tahakkuk edebilir. Müslüman filozoflar akledilirleri öncelikle birinci ve ikinci
Akledilirler diye ikiye ayırmış daha sonra ikinci akledilirleri de mantıki ikinci
Akledilirler ile felsefi ikinci Akledilirler diye taksim etmişlerdir. Akledilirlerin bu
taksiminin ontolojik zemini klasik varlık anlayışıyken epistemolojik kıstası ise uruz ve
ittisaf kavramlarıdır.
Bilgiye konu olması açısından var olan önce mahsus ve makul veçhelerine
ayrılmaktadır. Var olanın makul veçhesi de mahiyetsel ile vücûdi veçhelerden
oluşmaktadır. Bu varlık anlayışına göre var olanın mahiyetsel veçhesinden elde edilen
akledilirlere birinci Akledilirler denirken, var olanın vücûdi veçhesinden elde edilen
akledilirlere de ikinci Akledilirler veya felsefî ikinci Akledilirler denmektedir.
Epistemolojik açıdan akledilirlerin taksimini mümkün kılan ise uruz ve ittisaf
kavramlarıdır. Uruz birbirinden müstakil bir şekilde bulunmaya tekabül ederken ittisaf
ise vücûdi birliğe karşılık gelmektedir. İşte bu uruz ve ittisaf anlayışından hareketle
Müslüman filozoflar akledilirleri üçe ayırmışlardır: Hem uruzu hem ittisafı harici olan
akledilirlere birinci Akledilirler, uruzu da ittisafı da zihni olan akledilirlere mantıki
ikinci Akledilirler ve uruzu zihni ama ittisafı harici olan akledilirlere de felsefi ikinci
Akledilirler demişlerdir.
Birinci Akledilirler dış âlemde mevcut olan şeylerin doğrudan suretlerini oluştururken,
mantıki ikinci Akledilirler ise birinci akledilirlerin zihinde sahip oldukları özellikleri
oluşturmaktadır. Felsefi ikinci Akledilirler ise yine zihinde bulunan birinci
akledilirlere haricilik cihetinden arız olan sıfatlardır. Felsefi ikinci akledilirlerle ilgili
en önemli mesele zihnin dış âlemden hareketle bu tür akledilirleri nasıl elde ettiğidir.
Klasik anlamda felsefe yapılabileceğini iddia edebilmek için felsefi akledilirler ile dış
âlem arasında bulunan ilişkinin doğal bir şekilde temellendirilmesi gerekmektedir. Bu
tezin son bölümünde bunun nasıl yapılabileceğine dair kendi önerimizi ortaya koyduk.
Anahtar Kelimeler: Akledilirler, Birinci akledilirler, İkinci Akledilirler, Mantıki
İkinci Akledilirler, Felsefi İkinci Akledilirler, Uruz, İttisaf

Abstract:
Philosophy as an enterprise to reach the reality of existence can only be achieved via
intelligibles. Muslim philosophers divided intelligibles into two categories as primary
and secondary intelligibles, and then they divided the secondary intelligibles as logical
secondary intelligibles and philosophical secondary intelligibles. Such division of
intelligibles was based on the classical understanding of ontology and
epistemologically on the concepts of occurrence and qualification.
For an epistemological categorization, existence is firstly divided into two as sensory
and rational. This rational aspect of existence has also two facets as quiddity and
existential. According to this perception of existence, the intelligibles that are obtained
from the quiddity aspect of existence are called the primary intelligibles and those that
are obtained from the existential aspect of existence are called secondary intelligibles
or secondary philosophical intelligibles. Epistemologically, what make the division of
intelligibles possible is the concepts of occurrence and qualification. Occurrence is
that two things can occur separately; on the other hand, qualification corresponds to
existential unity. Starting these concepts of occurrence and qualification, Muslim
philosophers divided intelligibles into three: Primary intelligibles where both
occurrence and qualification are external, logical secondary intelligibles where both
occurrence and qualification are mental, and secondary philosophical intelligibles
where occurrence is mental but qualification is external.
Primary intelligibles are the direct representations of the things that exist in the
external world whereas secondary logical intelligibles are the primary intelligibles'
properties that appear in mind. As for secondary philosophical intelligibles, they are
related to primary intelligibles in terms of attributes via the external aspect. The major
issue regarding secondary intelligibles is how the mind collects such intelligibles from
the external world. However, to be able to claim that we can make philosophy in the
classical sense, we first have to consistently establish the link between philosophical
intelligibles and the external world. In the last chapter of this thesis, we made our
proposal regarding how this can be achieved.
Keywords: Intelligibles, Primary Intelligibles, Secondary Intelligibles, Logical
Secondary Intelligibles, Philosophical Secondary Intelligibles, Qualification (ittiṣāf),
Occurrance (uruḍ)