Modernleşme, hafıza, kimlik kavramları ekseninde Tanpınar ve Pamuk romanlarında mimarî
Modernization, memory, and identity: Architecture in the novels of Ahmet Hamdi Tanpınar and Orhan Pamuk
Yazar: AYŞE ÇİPAN BÜYÜKCAM
Danışman: PROF. DR. MEHMET SAMSAKÇI
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Bellek = Memory ; Bellek mekanları = Place of memory ; Kimlik = Identity ; Mimari mekan = Architectural space ; Modernleşme = Modernization ; Pamuk, Orhan = Pamuk, Orhan ; Roman = Novel ; Tanpınar, Ahmet Hamdi = Tanpınar, Ahmet Hamdi ; Toplumsal bellek = Social memory ; Türk romanı = Turkish novel

Özet:
Modernleşme sürecinin en belirgin yansımasının şehir ve mimarîde görüldüğü ve mimarînin üretilirken ürettiği tezinden hareketle edebî metinlerde bir anlatı katmanı olarak mimarînin değerlendirilmesi amacıyla hazırlanan bu çalışma mimarî ve güzel sanatlara özel ilgi duyan iki yazar Ahmet Hamdi Tanpınar ve Orhan Pamuk'un romanlarında mimarîyi modernleşme, hafıza ve kimlik kavramları ekseninde ele almaktadır. İlk bölümde mekân kavramının muğlaklığı ve mimarî mekân algısının incelendiği çalışmada mekânın fenomenolojik olarak ele alınmasıyla özneye daha fazla değer atfedilmesi böylece mimarînin insan ile ilişkisinin çalışılmaya mümkün hâle gelmesi romanlar çerçevesinde kavramsallaştırılmıştır. İkinci bölümde modernleşme süreci içinde Türkiye'de mimarîde meydana gelen değişiklikler ve bunların Tanpınar ile Pamuk'un hayatlarında ve romanlarında nasıl akisleri olduğu özellikle mahremiyet, bireyselleşme ekseninde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde hafızanın görme eylemi ile bağı üzerinden mimarînin hatırlama ve unutma pratiklerindeki etkisine vurgu yapılmış, yazarların hafızasından kurguya, kurgudan okuyucuya aktarılan mimarî düzlemdeki hafızanın toplumsal hafızanın kurulmasındaki rolü tartışılmıştır. Son bölümde ise modernleşmeyle birlikte mimarî üzerinde kurgulanan unutma ve hatırlama pratikleriyle kimlik inşasının Tanpınar ve Pamuk tarafından nasıl ele alındığı, "biz" ve "öteki" kavramlarının mimarî ile nasıl somutlaştırıldığına dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler: hafıza mekânı, edebiyat ve mimarlık, kimlik, hafıza, modernleşme, toplumsal hafıza, Tanpınar, Pamuk

Abstract:
Based on the thesis that the most manifest reflection of the process of modernization is visible in the city and architecture, and that while architecture is being produced, it simultaneously produces as well, this paper focuses on the central concepts of modernization, memory, and identity in the realm of architecture by considering it as a narrative layer in the novels of two writers, Ahmed Hamdi Tanpınar and Orhan Pamuk, both of whom had a keen interest in architecture. In the first chapter, in which the ambiguity of the concept of space and the perception of architectural space are examined, the notion that greater value is attributed to the subject by considering space phenomenologically, thereby making it possible to study the relationship between architecture and the human being, is conceptualized within the framework of the novels. In the second chapter, the changes that took place in architecture during the modernization process in Turkey, and how these were reflected in the lives and novels of Tanpınar and Pamuk, especially with respect to the notions of privacy and individualization, are treated in depth. In the third chapter, the effect of architecture on the patterns of remembering and forgetting in connection with the act of seeing is emphasized; also, the role of memory through the medium of architecture in the construction of collective memory, which is transferred from the memories of the authors to fiction and then from fiction to the reader, is discussed and examined. In the last chapter, attention is drawn to how Tanpınar and Pamuk treated the construction of identity in conjunction with both modernization and patterns of remembering and forgetting based upon the changing dynamics of structure and space, and how the concepts of "self" and "other" were embodied in architecture.

Keywords: realms of memory, literature and architecture, identity, memory, modernization, collective memory, Tanpınar, Pamuk