Molla Gürânî'nin Gâyetü'l-Emânî adlı tefsirinde belâgat uygulamaları
The methods of rhetoric on molla Gurānī's tafsīr named Ghāyah al-Amānī
Yazar: MUHAMMED ESER ALTUNTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. NECLA YASDIMAN DEMİRDÖVEN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Din = Religion ; Din dili = Religious language ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Molla Gürani = Mullah Gürani ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışma Fatih Sultan Mehmed'in hocası ve Osmanlı Devleti'nin dördüncü şeyhülislâmı olan Molla Gürânî'nin Gâyetü'l-Emânî fî Tefsîri'l-Kelâmi'r-Rabbânî adlı tefsirinin belâgat uygulamaları açısından incelenmesidir. Belâgat bir sözü yerine ve muhatabın durumuna uygun olan en doğru ifadeyle aktarmaktır. Kur'ân-ı Kerîm dil özellikleri yönüyle kendine has belâgat üslûbuna ve üstün bir ifade gücüne sahiptir. Molla Gürânî Kur'ân'daki lafızların ve terkiplerin yapısal ve anlamsal özelliklerini sarf ve nahiv yönüyle ele alır. Belâgat kavramlarından istifade ederek ayetlerdeki mana vurgusunu ortaya koyar. Ayetlerde tercih edilen ifade biçimlerindeki mananın bilişsel ve duyuşsal boyutunun muhataba yansıması üzerinde durur. Terkiplerdeki söz dizimi farklılıklarının delalet ettiği anlam genişliğine değinir. 
Klasik belâgat konularının yanı sıra edatlar ve harfi cerlerdeki ifade tercihlerini mana ilişkisi yönüyle ele alır. Kelimelerin morfolojik yapısının ve anlamının bağlamla ilişkisine dikkat çeker. Benzer nazım yapısına sahip farklı ayetleri üslûp ve belâgat açısından değerlendirir. Kur'ân'daki lafızların ve terkiplerin ifade ediliş tarzıyla mümkün olan diğer ifade tercihleri arasında kıyaslamalar yapar ve manaya delaletleri hususunda çıkarımlarda bulunur. Bu bağlamda araştırmada tespit edilen belâğî hususlar tahlil edilerek meânî, beyân ve bedîʻ ilimleri başlıkları altında tasnif edilmiştir. Ayrıca giriş bölümünde müellifin hayatı ve eserleri genel olarak ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belâgatı, Molla Gürânî, Gâyetü'l-Emânî, Belâgat Uygulamaları, Tefsir.

Abstract:
This study analyses the rhetorical methods of the book of Ghāyah al-Amānī which is written by Molla Gurānī who was the fourth sheikh al-islām and master of the Ottoman Sultan Mehmet II the Conqueror. Rhetoric can be described as an art of eloquence to choose the appropriate expression for the situation and to the collocutor. The Quran has such a unique grammatical structure that has a charactheristic eloquence and superior expressiveness. Molla Gurānī analyses the syntatic and semantic features of wording and phrases in the Quran by as-sarf and an-nahw. He explains the semantic focus of the verses using the rhetorical concepts. He emphasizes the chosen form of expressions and the cognitive and affective reflections of it to the collocutor. He points out the syntactic differences of it which results in the extension of meaning.  
Besides classical rhetoric, he analyses the prefered postpositives and prepositions in terms of the semantic aspect. He stands out morphological structure of the words and its relationship with the semantic context. He assesses the verses formed of a similar versification structure by means of wording and rhetoric. He compares the chosen wordings and phrases in the Quran with the other suitable expressions and makes an inference about semantic results of prefering them rather than the others.  In this context, the study classifies the rhetorical subjects under the disciplines of al-maʻānī, al-bayān and al-badīʻ.  In addition, this study mentions about the writer's life and his literary works. 
Keywords: Arabic Language and Rhetoric, Molla Gurānī, Ghāyah al-Amānī, Rhetoric Methods, Tafsīr.