Gaziantep/Tahtaköprü Barajı Kurtarma Kazılarından ele geçen iskeletlerin dental analizi
Dental analysis of skeletons from Gaziantep/Tahtaköprü dam rescue excavations
Yazar: SEVGİ TUĞÇE GÖKKURT
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ÖZER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Antropoloji Ana Bilim Dalı / Paleoantropoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Antropoloji = Anthropology

Özet:
Eski insan topluluklarının çene ve diş hastalıklarının çalışılmasıyla, bu insanların
beslenmeleri, besin hazırlama teknikleri, ağız hijyeni, gelişimsel stres dönemleri gibi
geçmiş toplulukların yaşamlarını yeniden yapılandırmaya yönelik oldukça önemli
sonuçlar elde edilmektedir.
Çalışmanın materyalini oluşturan Hamaç Orta Çağ iskeletleri çene ve diş
hastalıkları açısından incelenerek, Orta Çağ'da yaşadığı bölgede oldukça az bilinen eski
insan topluluklarının verilerine katkı sağlanmaya çalışılmıştır. Osteoarkeolojik ve
tahribatsız yöntemler kullanılarak, analiz edilen çene ve diş patolojileri sonucu
toplulukta gözlenen diş çürüğü ve diş çürüğüne bağlı gelişen periapikal lezyon ve ölüm
öncesi diş kayıpları yoğun tarımsal gıdalarla beslendiğini, diş aşınma derecelerinin
oldukça hafif düzeyde kalması tüketilen besinlerin hazırlık aşamasında iyi
öğütüldüğünü göstermektedir. Diş taşı çağdaşı olan topluluklarla kıyaslandığında
oldukça düşük oranlarda kalmıştır ancak diş taşının etiyolojisine bakıldığında diş taşı
oluşumuna sebep olan faktörler için çok daha detaylı analizler yapılması gerektiği
açıktır.
Çene ve diş hastalıkları açısından cinsiyetlere göre anlamlı farklılıklar
gözlenmemiştir. Bu durum topluluktaki bireylerin özellikle beslenmesinde cinsiyete
dayalı sosyal eşitsizlik olmadığını düşündürmektedir. Yaşa bağlı olarak artan bakteri
kökenli lezyonlar ve aşınma arasındaki ilişki beklendik şekilde yaşa bağlı olarak artma
ve şiddetlenme eğilimindedir. Mine kusurları kapsamında bakıldığında mine hipoplazisi
de yaşa bağlı olarak artma eğilimindedir. Bu durum, özellikle bebek ve çocuklarda ölüm
sıklığıyla ilişkili olabilir. 1-2 ve 3-4 yaşlarında bebek-çocuk ölümleri artmaktadır.
Hayatta kalan bireylerde gözlenen veriler doğrultusunda da topluluktaki stres
dönemlerinin 4,5-4,9 yaş aralığında arttığını görmekteyiz. Bu durum bebeklerin katı
gıdaya geçişiyle muhtemelen besin kalitesindeki düşüşe bağlı olarak yetersiz
beslenmenin bağışıklık sistemlerini zayıflatmasıyla açıklanabilir. Aynı zamanda
hipoplazilerin oluştuğu yaş aralığına bakıldığında çocukların yaşadığı çevrede
sosyalleşmesi, daha hareketli ve meraklı oldukları yaş aralığını işaret etmektedir. Yani
yaşadığı çevredeki hijyenik olmayan ortamlara doğrudan temas etmeleri de bu durumu
tetikleyen faktörlerden olmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Diş ve Çene Patolojileri, Beslenme, Besin Hazırlama Teknikleri,
Orta Çağ, Anadolu, Gelişimsel Defektler

Abstract:
By studying the jaw and dental diseases of ancient human communities, very
important results are obtained to reconstruct the lives of past communities, such as their
diet, food preparation techniques, oral hygiene, and developmental stress periods.
The medieval skeletons of Hamaç, which constitute the material of the study,
were analyzed in terms of jaw and dental lesions, and an attempt was made to contribute
to the data on the ancient human communities living in the medieval period, which are
little known in the region. As a result of the lesions analyzed by using
osteoarchaeological and non-destructive methods, dental caries, periapical lesions due
to dental caries and pre-mortem tooth loss indicate that the community was fed with
intensive agricultural foods, and the fact that the degree of tooth abrasion was very light
indicates that the food consumed was well ground during the preparation phase. Dental
calculus remained at very low rates compared to contemporary populations, but when
the etiology of dental calculus is examined, it is clear that much more detailed analysis
is required for the factors that cause dental calculus formation.
No significant gender differences were observed in terms of jaw and dental
lesions. This suggests that there is no gender-based social inequality in the diet of
individuals in the community. As expected, the relationship between bacterial lesions
and wear tends to increase and intensify with age. In terms of enamel defects, enamel
hypoplasia also tends to increase with age. This may be related to the frequency of
mortality, especially in infants and children. Infant and child mortality increases at 1-2
and 3-4 years of age. In line with the data observed in the survivors, we see that the
stress periods in the community increase between the ages of 4.5-4.9 years. This can be
explained by the transition of infants to solid food and the weakening of their immune
systems by malnutrition, possibly due to a decrease in food quality. At the same time,
when we look at the age range in which hypoplasia occurs, it points to the age range in
which children are socialized in their environment and are more active and curious. In
other words, direct contact with unhygienic environments in their environment should
be one of the factors that trigger this condition.
Keywords: Tooth and Jaw Lesions, Nutrition, Food Preparation Techniques, Middle
Ages, Anatolia, Developmental Defects