Sürdürülebilir kent parkları için yönetim stratejileri
Management strategies for sustainable urban parks
Yazar: HİLAL ÖZDEMİR ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. HAYRİYE EŞBAH TUNÇAY
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı / Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Peyzaj Mimarlığı = Landscape Architecture
Dizin: Sürdürülebilirlik = Sustainability

Özet:
20. yüzyılın ortalarında, artan kentsel nüfus ve değişen üretim ve tüketim biçimlerinin doğal kaynaklara verdiği tahribat nedeniyle daha yaşanabilir bir kent için çözüm arayışlarına gidilmiştir ve doğadan faydalanırken korunmasının da göz ardı edilmemesi düşüncesi ile sürdürülebilirlik kavramı ön plana çıkmıştır. 
Sürdürülebilirlik kavramının kentlerdeki önemli mekanizmalarından birisi kentsel yeşil alan sistemidir. Bu sistemin temel taşı olan parklar, ekolojik katkılarına ek olarak sosyal anlamda çağın kentlilere sunduğu yaşam biçiminde bir mola, cennetten bir an yaşatma, kendini yenileme için bir olanak, sosyal hayata dâhil olma için bir fırsat olarak değerlendirilmektedir. Buna ek olarak parklar ekonomik anlamda da kentlerin şekillenmesinde önemli fırsatlar sunmaktadır. 
Halka açıldığı gün yaşamı başlayan parklar, sadece doğal süreçlerden dolayı değil, canlı peyzajlar olduğu için mevsimlere, saatlere, insanların parkla etkileşimine göre sürekli değişir ve gelişir. Parklar, tasarımları ne kadar kusursuz olsa da ilk günden itibaren güvenlik, bakım-onarım, temizlik, kullanıcı memnuniyeti, değişen koşullar ve buna benzer daha pek çok konuda sürdürülebilirliklerinin önüne geçen pek çok problemle karşı karşıya kalmaktadır. Bu durum parkların sürdürülebilirliği için yönetim stratejilerinin geliştirilmesini gerektirmektedir. Ancak ülkemizde bununla ilgili etkin bir çözüm önerisi olabilecek bir model yoktur. Bu çalışma 'sürdürülebilir kent parkı' kavramı ve parkların kent içerisinde yüklendiği rol ve anlamların sürdürülebilirlik çerçevesinde nasıl yönetileceği sorusuna yanıt aramaktadır.
Çalışmanın amacı, sürdürülebilir kent parkları için yönetim stratejileri geliştirmektir. Bu kapsamda tezin analitik yapısı beş aşamalıdır: 1- Parkların tarihsel süreçteki gelişimini irdelemek, 2- Yurt dışından örnek park yönetimi yaklaşımlarını incelemek, 3- Ülkemizdeki bu kapsamdaki kurumsal çevreyi ve çerçeveyi ortaya koymak, 4- İstanbul özelinde parkların yönetiminde karşılaşılan durumları anlamak ve 5- Bütün bunların ışığında İstanbul'daki kent parklarının sürdürülebilirliği için yönetim stratejileri geliştirmek.
Çalışmada öncelikle tarihsel süreçte kent parklarının değeri, işlevleri, değişimi ve gelişimi araştırılmış ve sürdürülebilir park kavramının ortaya çıkışının neden ve nasıl olduğunun izleri sürülmüştür. Ayrıca Türkiye'nin kent parkı serüveni ve bugün ne aşamada olduğu dünyadaki gelişimle eş zamanlı olarak incelenmiş ve karşılaştırma için bir fırsat oluşmuştur. Bu dönemler arasında birbiri içine geçişler ve ülkelere göre değişik başlangıç ve bitiş süreleri söz konusudur. Ancak, 'Modernizm' akımının uluslararası etkisi, parkların dönemsel gelişimini tanımlamada merkezi bir rol oynamıştır. Modernizm Öncesi Dönem; İlkçağ Bahçeleri, Orta Çağ Bahçeleri, Rönesans Bahçeleri, Barok Bahçeleri ve Peyzaj Bahçesi (Doğal Park) olarak, Modernizm ve Sonrası Dönem ise Kamusal Kent Parkı, Postmodern Kent Parkı, Sürdürülebilir Kent Parkı ve İklim Pozitif Park başlıkları altında değerlendirilmiştir. 
Çalışmanın 2. aşamasında yurt dışından park yönetimi yaklaşımı örnekleri incelenmiştir. Stratejik mekânsal planlama ve peyzaj ve alan yönetimi konuları irdelenerek stratejik katılımcı alan yönetim yaklaşımlarının kent parklarının yönetiminde uygulanabilirliği tartışılmıştır. Ayrıca literatür araştırması sonucu kent parklarının yönetiminde sürdürülebilirliği etkileyen temel kriterler belirlenmiştir. 
3. aşamada, kent parkı yönetimi konusunda ülkemizdeki mevcut sistem ve araçlar incelenmiştir. Bu kapsamda, ülke ve İstanbul ölçeğinde yapılan çalıştaylar, paneller, eylem planları, strateji belgeleri, planlar ve mevzuat çerçevesinde elde edilen verilerden yararlanılmıştır. 4. aşamada ise İstanbul özelinde, parkların proje, yapım ve yönetimindeki ilgililer ile yapılan mülakat yöntemi (yüz yüze görüşme) ile mevcut işleyiş ortaya konulmuştur.  
Bu aşamada elde edilen veriler sistematik bir yaklaşımla incelenmiş, kod ve temalar oluşturulmuştur. Veri analizinde kod ve temaların oluşturulması ve sonuçların görselleştirilmesinde nitel veri analizine yönelik bir yazılım olan MAXQDA 24 programından yararlanılmıştır. Araştırma bulgularını temsil eden üç boyut üzerinden; yönetim açısından, sürdürülebilirlik ve ekolojik açıdan ve ayrıca sosyo-kültürel açıdan GZFT (SWOT) analizi yöntemi ile İstanbul'un kent parklarının sürdürülebilirliği için yönetim açısından potansiyel ve kısıtları ortaya çıkarılmıştır. 
Çalışmanın son bölümde ise GZFT analizi ile ortaya çıkan zayıf yönlerin iyileştirilmesi, tehditlere karşı alınacak önlemler ve güçlü yönlerin ve potansiyellerin geliştirilmesine yönelik, iklim pozitif, katılımcı, çağın şartlarına ayak uyduran sürdürülebilir kent parkları için imkânların nasıl eyleme dönüştürüleceği ile ilgili hedef ve stratejik öncelikler belirlenmiş ve yönetim sisteminin geliştirilmesine yönelik öneri geliştirilmiştir.
Sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: Tüm dünyada olduğu üzere İstanbul'da il ve ilçe düzeyinde iklim krizi uyumu ile birlikte kent parklarının rolünün giderek arttığı görülmektedir. Bu kapsamda yerel yönetimlerce çeşitli birimler kurulmuş ve çalışmalarını bu noktada sürdürmektedirler. Bu bakımdan İstanbul için sürdürülebilir parklar yaratmada altyapının önemli bir bileşeni oluşmuştur denilebilir. Ayrıca mülakat yöntemi ile katılımcılardan elde edilen veriler sonucu il ve ilçe düzeyinde benzeşen ve ayrışan yönler net bir şekilde görülmektedir. Bu kapsamda kullanım yoğunluğuna bağlı bakım- yönetim ve özellikle güvenlik konusu tüm yönetimleri etkilemektedir. Kullanıcı çatışmaları, vandalizm, mevsimsel yoğunluklar yönetimi en çok zorlayan sorunlardır. Ancak il düzeyinde ilçelere göre işletme, bakım ve birimler arası koordinasyon sorunları daha çok öne çıkmaktadır. Her iki düzeyde de katılımcılar yönetim bakımından en önemli konulardan biri olarak dile getirdikleri güvenlik konusu başta olmak üzere parkların sürdürülebilirliğine olumsuz etki eden tüm sorunların çözümünde katılımcı ve kapsayıcı yaklaşımların geliştirilmesinin önemini vurgulamaktadır. Bulgular aynı zamanda ilgili birimler arasındaki koordinasyonun sağlanması ve kullanıcıların aidiyet hissinin geliştirilmesinin önemine vurgu yapmaktadır. Bütün bunların koordinasyonu açısından bu tez çalışmasında birimler arasındaki uyumun sağlanması için Büyükşehir belediyeleri koordinasyon merkezleri yönetmeliğine tabi olan Altyapı Koordinasyon Merkezi ve Ulaşım Koordinasyon Merkezleri gibi, planlama uygulama ve yönetim birimlerinin arasındaki iş bölümü, koordinasyon ve iş birliğini sağlamak ve bütüncül bir bakışla kent parklarını yönetmek adına Kent Parkları Koordinasyon Merkezi önerisi getirilmiştir. Ayrıca mevcut yönetim sisteminin etkinliği artırmak amacıyla yöneticilere rehber olacak park yönetim önerisi getirilmiştir.

Abstract:
In the mid-20th century, the increasing urban population and the destruction of natural resources by changing production and consumption patterns led to a search for solutions for a more livable city, and the concept of sustainability came to the forefront with the idea that, its protection should not be ignored while benefiting from nature.
One of the important mechanisms of sustainability in cities is the urban green space system. In addition to their ecological contributions, parks, which are the cornerstone of this system, are socially evaluated as a break in the lifestyle offered to urbanites by the age, a moment in paradise, an opportunity for self-renewal, and an opportunity to be included in social life. In addition, parks offer important opportunities in shaping cities in economic terms.
Parks, whose life begins the day they are opened to the public, change and evolve not only due to natural processes, but also because they are living landscapes, according to seasons, times and people's interaction with the park. No matter how flawless their designs are, parks face many problems that prevent their sustainability from the first day, such as security, maintenance-repair, cleaning, user satisfaction, changing conditions and many other issues. This situation requires the development of management strategies for the sustainability of parks. However, there is no model that can offer an effective solution in our country. This study seeks to answer the question of how to manage the concept of 'sustainable urban park' and the roles and meanings of parks in the city within the framework of sustainability.
The aim of the study is to develop management strategies for sustainable urban parks. In this context, the analytical structure of the thesis has five stages: 1- To examine the historical development of parks, 2- To examine exemplary park management approaches from abroad, 3- To reveal the institutional environment and framework in this context in our country, 4- To understand the situations encountered in the management of parks in Istanbul, and 5- In light of all this, developing management strategies for the sustainability of urban parks in Istanbul..
For this purpose, how should we manage urban parks to make them sustainable? This is the basic question that the research tries to answer. To shed light on this basic research question, what is a sustainable urban park? How did the concept of sustainability take shape in urban parks? How are urban parks managed by relevant institutions? What should an effective management model be like for the sustainable management of urban parks?
In the study, first of all, the value, functions, change and development of urban parks in the historical process were investigated, and the traces of why and how the emergence of sustainable parks were traced. In addition, Turkey's urban park adventure and its current stage are examined simultaneously with the development in the world and an opportunity for comparison is created. There are transitions between these periods and different start and end times depending on the countries. However, for a holistic flow, 'Modernism' with its international influence has been the axis for describing the periodic development of parks. The Pre-Modernist Period was characterized by the Ancient Gardens, Medieval Gardens, Renaissance Gardens, Baroque Gardens and Landscape Garden (Natural Park), while the Modernist and Post-Modernist Period was characterized by the Public Urban Park, Postmodern Urban Park, Sustainable Urban Park and Climate Positive Park.
In the second phase of the study, examples of park management approaches from abroad were examined. Strategic spatial planning and landscape and site management issues were examined and the applicability of strategic participatory site management approaches in the management of urban parks was discussed. In addition, as a result of the literature research, the main criteria affecting sustainability in the management of urban parks were identified.
In the 3rd stage, the existing systems and tools in Turkey on urban park management were analyzed. In this context, the data obtained from workshops, panels, action plans, strategy documents, plans and legislation at the national and Istanbul scale were utilized. In the 4th stage, the current functioning was revealed through interviews (face-to-face interviews) with the relevant people working in the project, construction and management of parks in Istanbul.
At this stage, the data obtained were analyzed with a systematic approach and codes and themes were created. MAXQDA 24, a software for qualitative data analysis, was used to create codes and themes in data analysis and to visualize the results. Through three dimensions representing the research findings; in terms of management, sustainability and ecological aspects, as well as socio-cultural aspects, SWOT analysis method was used to reveal the potentials and constraints in terms of management for the sustainability of Istanbul's urban parks.
In the last part of the study, a model proposal was developed for strategies to improve the weaknesses identified through SWOT analysis, to take measures against threats, and to enhance the strengths and potentials. This proposal focuses on how to transform opportunities into actionable plans for creating climate-positive, participatory, and sustainable urban parks that keep up with the conditions of the age.
The results can be summarized as follows: It is seen that the role of urban parks is gradually increasing with climate crisis adaptation at the provincial and district level in Istanbul, as in the whole world. In this context, various units have been established by local governments and they continue their work at this point. In this respect, it can be said that an important component of infrastructure has been formed in creating sustainable parks for Istanbul. In addition, as a result of the data obtained from the participants through the interview method, similar and differentiated aspects at the provincial and district level are clearly seen. In this context, maintenance and management and especially security issues related to the intensity of use affect all administrations. User conflicts, vandalism, seasonal intensities are the most challenging problems for management. However, at the provincial level, operation, maintenance and coordination between units are more prominent than in the districts. At both levels, participants emphasize the importance of developing participatory and inclusive approaches in solving all problems that negatively affect the sustainability of parks, especially security, which they mentioned as one of the most important issues in terms of management. The findings also emphasize the importance of ensuring coordination between the relevant units and developing the sense of belonging of the users. In terms of the coordination of all these issues, to ensure the division of labour, coordinate and cooperate between the planning, implementation and management units responsible for green spaces and to manage urban parks with a holistic perspective, this thesis proposes an Urban Park Coordination Centre such as Infrastructure Coordination Centre and Transportation Coordination Centre, which are subject to the regulation on coordination centres of metropolitan municipalities. In addition, in order to increase the effectiveness of the current management system, a park management proposal has been introduced to guide managers.