Türkçe bilimsel metinlerde belirginlik ve gönderimsel bağdaşlık: Merkezleme kuramı çerçevesinde bir yaklaşım
Salince and referintial coherence in Turkish scientific texts: An approach within the framework of centering theory
Yazar: BİLGE TÜRKKAN
Danışman: PROF.DR. SEMİRAMİS YAĞCIOĞLU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2005
Konu: Dilbilim = Linguistics

Özet:
ÖZET Söylem çalışmalarının çoğu, gönderimsel ifadelerin seçimi ve dağılımı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmalar, gönderimsel ifadelerin seçiminin söylem bağdaşıklığının sağlanmasında önemli bir rolü olduğunu ortaya koymuştur. Bir bağdaşıklık ve belirginlik kuramı olarak Merkezleme Kuramı, söylem içerisinde yerel düzlemde sözceler arası gönderim ilişkilerini çözümlemek amacıyla tasarlanmıştır. Söylem varlıklarının söyleme katılması ve söylem içerisinde konulaştırılması olarak tanımlayabileceğimiz bağdaşıklık kavramı, bu çalışmada Merkezleme Kuramı çerçevesinde incelenmiştir. Söylem içerisinde yer alan her sözce, kendinden önce gelen sözceyle tek bir 'ana' bağ kurar. Bu bağı kuran Ad Öbeği, geriye-dönük merkez olarak adlandırılır. Her sözcede tek bir geriye-dönük merkezin olması, söyleme katılan her yeni sözcenin söylemle bütünleştirilmesi sürecinde, okuyucunun çıkarımsal yükünü hafifletir. Çalışmamızın bir başka anahtar kavramı olan belirginlik ise, her sözcede gerçekleştirilen söylem varlıklarının dizilişi ile ilgilidir. Söylemde yer alan varlıklardan bazıları, diğerlerine göre daha belirgindirler. Merkezleme Kuramı' nın bağdaşıklık ve belirginlik kavramları ayrıca, iki temel varsayımla temellendirilmektedir: (i) Geriye dönük merkez, genellikle bir adılla gerçekleştirilir; (ii) bu adıl, tümcenin en belirgin öğesidir. Bu çalışma, Türkçe bilimsel metinlerde gönderimsel ifadelerin seçimi ile belirlenen bağdaşıldık örüntülerini Merkezleme Kuramı çerçevesinde saptamayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, "Merkezleme Kuramı tarafından öngörülen gönderimsel ifadelerin seçimi, Türkçede metin türünden ne ölçüde etkilenmektedir?" sorusu yanıtlanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın veri tabam, Sosyal Bilimler (edebiyat, psikoloji, sosyoloji) ve Fen Bilimleri (biyoloji, kimya, fizik) alanlarından 9' ar adet olmak üzere, toplam 18 bilimsel metinden oluşmaktadır. VI

Abstract:
ÖZET Söylem çalışmalarının çoğu, gönderimsel ifadelerin seçimi ve dağılımı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmalar, gönderimsel ifadelerin seçiminin söylem bağdaşıklığının sağlanmasında önemli bir rolü olduğunu ortaya koymuştur. Bir bağdaşıklık ve belirginlik kuramı olarak Merkezleme Kuramı, söylem içerisinde yerel düzlemde sözceler arası gönderim ilişkilerini çözümlemek amacıyla tasarlanmıştır. Söylem varlıklarının söyleme katılması ve söylem içerisinde konulaştırılması olarak tanımlayabileceğimiz bağdaşıklık kavramı, bu çalışmada Merkezleme Kuramı çerçevesinde incelenmiştir. Söylem içerisinde yer alan her sözce, kendinden önce gelen sözceyle tek bir 'ana' bağ kurar. Bu bağı kuran Ad Öbeği, geriye-dönük merkez olarak adlandırılır. Her sözcede tek bir geriye-dönük merkezin olması, söyleme katılan her yeni sözcenin söylemle bütünleştirilmesi sürecinde, okuyucunun çıkarımsal yükünü hafifletir. Çalışmamızın bir başka anahtar kavramı olan belirginlik ise, her sözcede gerçekleştirilen söylem varlıklarının dizilişi ile ilgilidir. Söylemde yer alan varlıklardan bazıları, diğerlerine göre daha belirgindirler. Merkezleme Kuramı' nın bağdaşıklık ve belirginlik kavramları ayrıca, iki temel varsayımla temellendirilmektedir: (i) Geriye dönük merkez, genellikle bir adılla gerçekleştirilir; (ii) bu adıl, tümcenin en belirgin öğesidir. Bu çalışma, Türkçe bilimsel metinlerde gönderimsel ifadelerin seçimi ile belirlenen bağdaşıldık örüntülerini Merkezleme Kuramı çerçevesinde saptamayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, "Merkezleme Kuramı tarafından öngörülen gönderimsel ifadelerin seçimi, Türkçede metin türünden ne ölçüde etkilenmektedir?" sorusu yanıtlanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın veri tabam, Sosyal Bilimler (edebiyat, psikoloji, sosyoloji) ve Fen Bilimleri (biyoloji, kimya, fizik) alanlarından 9' ar adet olmak üzere, toplam 18 bilimsel metinden oluşmaktadır. VI