Söke'deki 19. Yy'dan kalma gayrimüslim konutlarının plan tipleri açısından değerlendirilmesi; Kemalpaşa örneği
Study of non-muslim housings in söke from the 19th century interms of plan types; E.G., kemalpaşa
Yazar: SEÇİL GÖVEN
Danışman: DOÇ. DR. DOĞAN DEMİRCİ
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Aydın-Söke = Aydın-Söke ; Gayrimüslimler = Non muslem ; Konut = Dwelling house ; Konut mimarisi = Housing architecture ; Konut planları = Housing plans ; Planlama = Planning ; Tarihi binalar = Historical buildings

Özet:
Çalışma alanının bulunduğu, Aydın ve İzmir illeri arasında yer alan Söke ilçesi,
kurulduğu süreçten günümüze önemli bir yerleşim olma niteliğini sürdürmüştür. Birçok
önemli merkezin kesişiminde bulunan kent, bu özelliği ile farklı kültürlere ev sahipliği
yapmıştır. Akdeniz iklimi özelliği taşıyan kentin ekonomisi genel olarak tarıma dayalı
olup bulunduğu konum itibariyle turizm açısından da gelişim göstermektedir. İlk yerleşim
tarihi ile ilgili kesin bir kaynak olmamakla beraber, tarih öncesi çağlarda şehrin
bulunduğu bölgenin Latmos Körfezi olduğu bilinmektediri. Büyük Menderes Nehri'nin
taşıdığı alüvyonlarla dolan körfezin içinde yer alan Söke, bu bakımdan birçok antik kentin
de kesişimi noktasında bulunmuştur. İlk başlarda bir pazar niteliği taşıyan bölge, zamanla
gelişmiş ve bir kent dokusu oluşturmuştur. Aydınoğulları ve Menteşeoğulları
Beyliklerine ev sahipliği yapan şehir, 15. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.
Kurtuluş Savaşı döneminde de stratejik konumu dolayısıyla birçok kez işgale maruz
kalmış, 6 Eylül 1922 tarihinde işgalden kurtulmuştur.
Bu tez kapsamında çalışılan Kemalpaşa Mahallesi, Söke'nin kuruluşundan bu
yana yerleşim yeri olarak önem teşkil eden en eski mahallelerden biridir. Eski adı Rum
Mahallesi olan bölge, Kurtuluş Savaşı sonrasında yapılan 1923 Lozan Barış
Antlaşması'nda alınan mübadele kararına kadar, önemli bir bölümünü gayrimüslimlerin
oluşturduğu bir yerleşim yeridir. Ayrıca Kemalpaşa Mahallesi dışında gayrimüslimlerin
Söke'nin çevresinde ve köylerinde de yaşadığı bilinmektedir. Bağarası, Eski Doğanbey
(Domatia-Domaçca), Güllübahçe (Gelebeç), Didim bu yerleşim yerlerinin başında
gelmektedir. Plan özellikleri ve mimari dokusuyla çalışma dahilinde ele alınan yerleşim
alanları Kemalpaşa Mahallesi ile sınırlandırılmıştır.
Tez kapsamında ele alınan Söke Kemalpaşa Mahallesi, İzmir Kültür ve Tabiat
Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından 03.02.2001 tarihinde ve 9799 sayılı karar ile
kentsel sit alanı ilan edilmiştir. Alanda şuanda elli altı adet tescilli parsel ve iki adet tescilli
anıt ağaç bulunmaktadır. 2007 yılında hazırlanan koruma amaçlı imar planının yanında,
alanda Söke Belediyesi ve Dokuz Eylül Üniversitesi'nin ortak yürüttüğü sokak
sağlıklaştıma projesi devam etmektedir. Tez kapsamında Söke Kemalpaşa Mahallesi'nde
tescile önerilenler hariç toplamda tescilli elli sekiz konut yerinde incelenmiş olup on beş
konut ise katalog bölümünde detaylı olarak ele alınmıştır.

Abstract:
The study site, Söke, which is located between Aydın and İzmir, has been an
important settlement since its establishment.Located at the intersection of many important
centers, the city has hosted different cultures with this feature.The economy of the city,
which has a Mediterranean climate is based on agriculture in general and is developing
in terms of tourism in terms of its location.Although there is no definite source for the
first settlement date, it is known that the area where the city was located in prehistoric
times was the Bay of Latmosii.Soke, which is located in the bay filled with alluvium
carried by the Great Menderes River, was found at the intersection point of many ancient
cities.The region, which initially had the characteristics of a market place, developed over
time and formed an urban fabric. The city, which was home to the Beylics of Aydınoğlu
and Menteşeoğlu, came under Ottoman rule in the 15th century. During the War of
Independence, it was occupied many times due to its strategic position and was liberated
from the occupation on 6 September 1922.
Kemalpaşa Neighborhood, which has been studied within this thesis, is one of the
oldest neighborhoods that has been important as a settlement since the foundation of
Söke.The region, formerly known as the Rum(Greek of turkish nationality)
Neighborhood, was a settlement of non-Muslims with a significant portion of it until the
exchange decision that was taken in the Lausanne Peace Treaty,1923, after the War of
Independence. Besides, it is also known that non-Muslims lived not only in Kemalpaşa
Neighborhood but also in the vicinity and villages of Söke. Bağarası, Old Doğanbey
(Domatia-Domaçca), Güllübahçe (Gelebeç) and Didim are one of these one of these
settlements. Settlement areas, including their plan features and architectural texture,
within the scope of the study are limited to Kemalpaşa Neighborhood.
Kemalpaşa Neighborhood of Söke,which is studied within the scope of the thesis,
has been declared as an urban protected site with assize no 9799, by Izmir culture and
Nature Protection Board on 03.02.2001. There are currently fifty-six registered parcels
and two registered monumental trees in the area. In addition to the conservation aimed
zoning plan, prepared in 2007, the street sanitation project, which is carried out jointly by
Söke Municipality and Dokuz Eylül University, continues. Within the scope of the thesis,
fifty-eight registered residences in total were examined on-site, except those proposed for
registration Söke, Kemalpaşa Neighborhood and fifteen residences were discussed in
detail in the catalogue section.