Kur'an'a göre insan iradesini olumsuz yönde etkileyen faktörler
The factors affecting human will negatively regarding the Qur'an
Yazar: FATİH KARAMAN
Danışman: PROF. DR. AHMET AKBULUT
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Davranış = Behavior ; Duygu = Emotion ; Gelenekler = Traditions ; Kişilik = Personality ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Nefs = Soul ; Sosyal etki = Social affect ; Tutumlar = Attitudes ; İrade = Will ; İslamiyet = Islam

Özet:
Temel anlamı seçme ve tercih etme olan irade olgusu, psikoloji, sosyal psikoloji, felsefe ve kelamın ortak konularından birisidir. Ancak, insanın iyilik varken niçin kötülüğü tercih ettiği; irade ve davranışını etkileyen etkenlerin neler olduğu sorusunu cevaplamak için disiplinler arası ve bütüncül bir yaklaşım gereklidir. Bu nedenle bu çalışmada irade ve davranışı konu edinen bu alanlardan faydalanmakla birlikte; insanın kitabı olan ve insanı en iyi bilenin, onu yaratan olduğu ilkesini koyan Kur'an'ın ayetlerinden yola çıkılmıştır.
İnsan irade ve davranışı, tek bir disiplin, yaklaşım, teori, sebep ve etkenle açıklanamayacak kadar karmaşıktır. İrade söz konusu olduğunda, ihtimal ilkesi devreye girmekte; arka planda çeşitli sebep ve etkenler rol oynamaktadır. Bunların etki ve gücü insandan insana değiştiği gibi aynı insanda değişik zaman ve durumlarda değişkenlik arz etmektedir. İnsan, çeşitli iç ve dış faktörlerin etkisiyle iyilik yapıyorum zannıyla kötülük yapmakta; bazen de hiç farkında olmadan akıl ve iradesini bu etkenlerin egemenliğine verebilmektedir. Hayat yolculuğunda insana rehberlik etmekte olan Kur'an; onurunu koruması, özgür bir iradeye sahip olması ve tutsaklığa düşmemesi için gerekli bilgi, bilinç ve eğitimi vermektedir.
Çalışmada insan iradesini etkileyen etkenler, öncelikle bireysel ve toplumsal etkenler olarak iki ana bölüme ayrılmıştır. Bireysel etkenler bölümünde, insanın bireysel yönünün unsurları olan zihin, duygu, inanç, davranış, ahlak, tavır-tutum, karakter-kişilik boyutları ile insanın mal ile ilişkisi sonucu geliştirdiği özellikleri ayrı ayrı başlıklar altında ele alınmıştır. Sosyal etkenler bölümünde ise insanın bu yönünü oluşturan aile, çevre, grup, eğitim, kültür, siyaset, ekonomi ve gelenek etkenleri işlenmiştir. İnsanın varlık ve hayat bütünlüğünün hiçbir unsuru dışarıda bırakılmamaya; bütüncül ve kapsayıcı açıklamalar getirilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Having the core meaning of choosing and preferring, the phenomenon of will is one of the common subjects of the fields of psychology, social psychology, philosophy and (Islamic) theology. However, in order to tackle the issues why humans prefer to commit evil instead of good and what kind of factors are there affecting human will and behaviour, an interdisciplinary and holistic approach is required. Therefore, in this study, besides benefiting from these fields touching on will and behaviour, Qur'anic verses, which are the book of humans and which lay down the principle that the creator of humans has the most comprehensive knowledge regarding them, are the points of departure.
Human will and behaviour is too complex to be described with the help of a single discipline, approach, theory, cause or factor. Where the concept of will is in question, the principle of probability is involved and differential causes and factors play a role in the background. As the influence and power of these causes and factors range from people to people, they also show difference in differential times and conditions. As a result of various internal and external factors, humans commit evil with the assumption of committing good, and sometimes, their intelligence and will come under the domination of these factors, without even having the awareness of it. The Qur'an, which lead the lifelong journey of humans, provide the necessary amount of knowledge, consciousness and education in order for humans to uphold their honour, to have the free will and not to be in thrall.
In the study, the factors affecting human will are divided into two main segments as individual and social factors. In the former segment, the factors of the individual side of humans, which are mind, emotion, creed, behaviour, morality, attitude-approach, personality-identity and the features developed as a result of the relationship with commodities are dealt with under differential segments. Whereas in the latter segment, the factors constituting this aspect of humans, which are family, environment, group, education, culture, politics, economy and tradition, are covered. It is tried to achieve to include every single factor regarding the unity of the existence and life of humans and holistic and comprehensive explanations.