Dîvân-ı Hikmet'te sosyolojik ögeler /
Yazar: BAYRAM SÜREKLİ
Danışman: PROF. DR. HAYRİ ERTEN
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Ahmed Yesevi = Ahmed Yesevi ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Divan-ı Hikmet = Divan-ı Hikmet ; Sosyokültürel inceleme = Socio-cultural investigation ; Sosyokültürel yapı = Socio-cultural structure ; Sosyoloji = Sociology ; Sosyolojik özellik = Sociological characteristic

Özet:
Milletlerin hafızalarında yer edinen tarihin seyrinde milletlere yol gösteren, kültürel hayatın önemli evrelerinde medeniyet hamurunun yoğurulmasında görev almış önemli şahsiyetler vardır. Din-toplum münasebetlerini kendine mevzu edinen Din Sosyolojisi, sadece aktüel dinî yaşamla ilgilenmemekte, toplumların tarihindeki dinî tezahürlerini incelemeyi de önemli görmektedir. Bu çalışmamızda Türk Kültür tarihinin yetiştirdiği ve manevî hayatımızın ilk mutasavvıfı olan Hoca Ahmed Yesevî'nin Divan-ı Hikmet adlı eseri içerisindeki sosyolojik ögeleri ortaya koymaya çalıştık.
 Türk-İslam medeniyetinin önemli mimarlarından Hoca Ahmed Yesevî'nin yaşantısı ve eserleri bir medeniyetin özünü oluşturmaktadır. Hoca Ahmed Yesevî, yazmış olduğu hikmetleri aracılığı ile İslam'ı damla damla özümsetmeye gayret etmiştir. Diğer taraftan da toplumda gözlemlediği yanlışlıkları dile getirmenin gayreti içerisinde olmuştur. Horasan erenleri olarak bilinen talebeleri aracılığıyla fikirlerini dünyanın dört bir yanına ulaştıran önemli bir şahsiyettir. 
Türk diliyle yazdığı hikmetleriyle dilimizin gelişmesi ve zenginleşmesine büyük katkısı sunarken içinde yaşadığı toplumun dilini kültür ve edebiyat dili haline getirmiştir. Toplumu oluşturan ârif, âlim,  müftü, kadı,  âhir zaman şeyhleri, mana bilmeyenler, câhil şeyhler, garip, yetim, fakir, miskin, cömertlik eyleyenler, yetim gönlünü alanlar, asi, zâlim olup zulmedenler, zengin-fakir vs. büyük bir toplumsal kitleyi muhatap alarak toplumun tamamına nüfuz edip topluma ayna tutmayı başarmıştır.
Çalışmamızın üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Hoca Ahmed Yesevî'nin hayatını ve eserlerini tanıtmaya çalıştık. İkinci bölümde Hoca Ahmed Yesevi'nin sosyo kültürel çevresini ve eğitiminde önemli yeri bulunan hocalarını tanıtmaya çalışırken çevrenin kişi üzrindeki etkisini tartışmaya açtık. Üçüncü ve son bölümde çalışmamızın ana gayesini oluşturan Divan-ı Hikmet adlı eserindeki kimi şiirlerinde gözlemlediğimiz sosyolojik ögelerin tespitini yapıp modern sosyoloji kuramları çerçevesinde tartışmaya çalıştık.
Anahtar Kelimeler: Divan-ı Hikmet, Ahmed Yesevî, Yesevîlik

Abstract:
There are important people who guide to nations in the course of the history that imprinted on the memories of the nations.  Sociology of religion which treats the relationships of Religion and Society not only is interested incurrent religious life but also regards examining the religious outbreaks in the history of the nations signifi cant. In this study, we have tried to make widely known Ahmed Yesevi who was educated with the history of Turkish culture and who is one of the Sufis on our spiritual life. 
The life and Works of Ahmed Yesevî that is important architect of Yurkısh-İslam civillization create the essence of a civillization. Ahmed Yesevî tried to assimilate ıslam drop by drop wia his work. On the other way he was in the endeavor of giving utterance to societies inaccuracies whiche he opserved in the sociedy. He is an important person who transmitted his ideas to the four corners of the World the rough his students kınown as Ke Horasan saints. 
Just as he was contributing to improving and endriching language in ha high degree wit his Works whic he wrote in Turkhısh language he made the language of the society in which he lived as culture and literature language. He successed to penetrate in the whole society by addressing th majör societal mass such as wise men mufti, kadı,  doomsday sheikhs, orphan, poor people , sluggish poople, iilliterate sheikhs gnerous people, people who make orphans happy, rebellious men, fiends, poor or wealthy people.
Our study consists of three parts. On the first part, we have tried to introduc the life and Works of Ahmed Yesevi. Secondly, we opened the effect of the environment on the peple up for discussion ,while we heve been trying to introduce socio culture environment of Ahmed Yesevi and his teachers who take important part in his education. Thirdly and finally, we tried to discuss within the frame of modern sociological theories by determining sociological items which we have observed on some poems on Dîvân-ı Hikmet which constitutes our primary objective.
Key words: Dîvân-ı Hikmet, Ahmed Yesevî, Yesevîlik