İran pigment lüsterleri ve uygulamalı araştırılması
Iran pigment lustres and practical research
Yazar: SEVİL KARİMPOUR
Danışman: PROF. MELTEM KAYA ERTL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Seramik ve Cam Tasarımı Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Lüster = Lustre ; Lüsterli sırlar = Luster secretes ; Pigmentler = Pigments ; Seramikler = Ceramics ; İran = Iran

Özet:
Lüsterli seramikler seramik tarihinde en etkileyici uygulamalar arasında yer almaktadırlar. Günümüze dek özellikle pigment lüster tekniği İslam seramiklerinde kullanılmış olan en gizemli ve şaşırtıcı tekniklerden biri olarak bilinmektedir. Uygulandığı formun yapımında kullanılan çamur, altta yer alan sırda olması gereken belirgin özelliklerin yanı sıra pigment reçetesi, hazırlanması, uygulanması ve pişirim aşamalarında son derece dikkat ve ustalık gerektirmektedir. Yapılacak küçük bir hata lüster oluşumu üzerinde olumsuz sonuçlara yol açmaktadır.4. ve 5. yy.'lardan itibaren Mısır'lı cam ustaları tarafından bu tekniğin cam üzerinde uygulandığı bilinmektedir. Konu hakkındaki teknik detaylara 1301'de Abulkasım Abdullah Kaşani tarafından el yazması olarak kaleme alınmış olan ?Arayis ol cavaher fi nafayes ol atayeb ? de yer verilmiştir.Bu çalışma pigment lüsterin 9-17. yy.'lar arasında Orta Doğu'da -Irak, Mısır, İran ve Suriye- tarihsel gelişimi üzerine odaklanarak yapılan teorik araştırma ve uygulamaları kapsamaktadır.Zerrinfam/pigment lüster redüksiyon pişirimi uygulanmış sırüstü dekorlu lüsterler grubunda yer almaktadır. Bu tezde çamur, sır ve pigment lüster karışımı Abulkasım'ın reçetesi baz alınarak pigment lüster karışımları/reçeteleri geliştirilmiş ve bu karışımlarla sırlı yüzeyler üzerinde dekor uygulanmıştır. Pigment lüster denemeleri oksidasyon atmosferde iki farklı sıcaklıkta (620oC ve 650oC) pişirilmiş ve bu derecelere ulaşıldığında pişirim sona erdirilerek yaklaşık 45dk.redüksiyon işlemi uygulanmıştır.Birinci bölümde çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi belirtilmektedir.İkinci bölümde, Lüsterin tanımı ve sınıflandırılması yapılmaktadır.Üçüncü bölümde, pigment lüsterin 9. ve 17. yüzyıllar arasında Irak, Mısır, İran ve Suriye'de tarihsel gelişiminden bahsedilmektedir.Dördüncü bölümde, Lüsterin fırın ortamına göre sınıflandırması yapılarak indirgen ortam lüsterleri ve yükseltgen ortam lüsterleri hakkında bilgi verilmektedir.Beşinci bölümde, Abulkasım'ın el yazması belgesinde yer alan çamur ve sır özellikleri verilmektedir.Altıncı bölümde, İran pigment lüsterinin/Zerrinfam'ın yapısında yer alan bileşikler ve yardımcı maddeler ele alınarak Abulkasım'ın Zerrinfam reçetesi ile fırınlar ve pişirim anlatılmaktadır.Yedinci ve son bölümde ise, teorik bilgilere dayalı olarak yapılan uygulama çalışmalar ve sonuçları yer almaktadır.Anahtar Kelimeler: Lüster, Pigment Lüster, Zerrinfam, Redüksiyon, Aktif Pigment Yöntemi, Pasif Pigment Yöntemi

Abstract:
Lustrewares stand among the most impressive techniques in the history of ceramics. Until today, especially the pigment lustre technique is known as the most mystical and amazing technique used in Islamic ceramics. The body used in the making of the form it is applied on and the glaze underneath should have significant properties. Also, the receipt of pigment, its preparation, application and firing processes require extreme attention and craftsmanship. The smallest mistake may lead to negative consequences on lustre formation.This technique is known to be used on glass from 4th and 5th centuries by Egyptian glass-workers. In 1301, the manuscript ?Arayis ol cavaher fi nafayes ol atayeb ? by Abu?l-Qasim has given technical details about the subject.This study covers the theoretical researches and applications that focus on the historical evolution of pigment lustre through 9th and 17th centuries in the middle East-Iraq, Egypt, Iran and Syria.Zerrinfam/ pigment lustre is placed in the group of reduction fired overglazed decorated lusters. In the study; the body, glaze and pigment lustre mixtures/ prescriptions were developed on the basis of Abu?l-Quasim?s prescription and were used to apply decoration on glaze surfaces. Pigment lustre trials were fired in oxidation otmosphere in two different tempratures (620oC and 650 oC). After reaching these tempratures firing was ended and a reduction process was applied for 45 minutes.In the first chapter, explains the purpose, scope and method of the research.In the second chapter, the definition and classification of lustre is done.In the third chapter, the historical development of pigment lustre between the 9th and 17th century in Iraq, Egypt, Iran and Syria is discussed.In the fourth chapter, lustre is classified according to firing and information about reduction lustres and oxidation lustres is given.In the fifth chapter, Abu?l-Qasim?s body properties and glaze formula and information about the raw materials used in the glaze are given.In the sixth chapter, the compounds and supplementary materials in the structure of Iranian pigment lustre /Zerrinfam are taken into consideration while kilns and firing with Abu?l-Qasim?s Zerrinfam formula are given.In the seventh and last chapter, applications based on theoretical information and their conclusions are given.Key Sentences: Lustre, Pigment Lustre, Zerrinfam, Reduction, Active Pigment, Passive Pigment