Devlet-içi çatışmalarda küresel ve bölgesel aktörlerin rolleri: Afganistan örneği (1989-2018)
The roles of global and regional actors and international organizations in intra-state wars: The case of Afghanistan (1989-2018)
Yazar: GHULAM FAROQ KESKIN
Danışman: PROF. DR. ERTAN EFEGİL
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Birleşmiş Milletler = United Nations ; Jeopolitik = Geopolitic ; NATO = North Atlantic Treaty Organisation ; Uluslararası örgütler = International organizations ; Çatışma = Conflict ; Çatışma yönetimi = Conflict management ; Çatışmanın kaynakları = Conflict sources ; Üçüncü taraf müdahalesi = Third party intervention ; İç çatışma = Inner conflict

Özet:
Bu tez, devlet-içi çatışmalarda üçüncü aktörlerin rolünü, Afganistan örneği üzerinden ele almaktadır. Çatışmaların ortaya çıkışlarında, ekonomik, sosyolojik, kültürel, siyasal ve psikolojik nedenler mevcuttur. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı, 1970'lerden bugüne süregelen Afganistan krizinde üçüncü tarafların rolünü irdelemektir. Bu çalışmada, Afganistan savaşında üçüncü tarafları müdahaleye iten yerel faktörler göz önünde bulundurulmuştur. Bu anlamda SSCB, iki kutuplu uluslararası sistemde kendisini çevrelemeye çalışan ABD'ye karşı önlem almaya çalışarak, Afganistan'a müdahale etmiştir, fakat önemli mesele, Afganistan'ın yerel toplum ve siyaset yapısındaki kriz ve bunun SSCB'de tehdit olarak algılanmasıdır. Dolayısıyla, SSCB'nin Afganistan müdahalesi, önceden Bu tez, devlet-içi çatışmalarda üçüncü aktörlerin rolünü, Afganistan örneği üzerinden ele almaktadır. Çatışmaların ortaya çıkışlarında, ekonomik, sosyolojik, kültürel, siyasal ve psikolojik nedenler mevcuttur. Bu faktörler uzun yıllar devam ederse, görünmez ve şiddet içermeyen bir çatışma şeklinde tezahür eder, fakat görünmez çatışmanın devamı, şiddet içeren çatışmalara, krizlere ve en son savaşa yol açar. Savaşın patlak verdiği ülkelerde, komşu ve diğer aktörler, tehditleri en aza indirmeye veya çıkarlarını maksimize etmeye çalışır ve böylelikle üçüncü tarafların müdahalesi ya sonlandırır ya da krizi derinleştirir. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı, 1970'lerden bugüne süregelen Afganistan krizinde üçüncü tarafların rolünü irdelemektir. Krizin patlak verdiği dönemde Afganistan, görünmez bir çatışma sahnesi olmuş ve siyasi bir kriz, diğer tüm faktörlerin aktifleşmesine ve dolayısıyla, 1979'dan beri üçüncü tarafların müdahalesine neden olmuştur. Bu çalışmada, Afganistan savaşında üçüncü tarafları müdahaleye iten yerel faktörler göz önünde bulundurulmuştur. Bu anlamda SSCB, iki kutuplu uluslararası sistemde kendisini çevrelemeye çalışan ABD'ye karşı önlem almaya çalışarak, Afganistan'a müdahale etmiştir, fakat önemli mesele, Afganistan'ın yerel toplum ve siyaset yapısındaki kriz ve bunun SSCB'de tehdit olarak algılanmasıdır. Dolayısıyla, SSCB'nin Afganistan müdahalesi, önceden de devam eden krizleri ortaya çıkarmış ve ABD ve müttefiklerinin de müdahalesiyle Afganistan krizi 2001'e kadar sürmüştür. Bu çalışmada, Afganistan'a üçüncü taraf müdahaleleri, genel olarak 2001 öncesi ve sonrası olmak üzere iki döneme ayrılmıştır. Birinci dönemde Afganistan giderek derinleşen bir savaşa girse de, ikinci dönemde bu durum değişmiştir. Bunun nedeni bu müdahale sırasında, uluslararası örgütlerin geniş bir şekilde rol oynamasıdır. Dolayısıyla, ikinci dönemde bir devlet inşası süreci başlatılarak, Afganistan'daki krizin yapısal ve yerel faktörlerin ortadan kaldırılmasına odaklanılmıştır. 2001 sonrası dönemde her ne kadar savaş bitmese de, önemli başarılara imza atılmıştır. Bu başarılara rağmen çatışmaların bugüne kadar devam etmesinin ana nedeni, yerel faktörlerin yanı sıra, bölgesel ve küresel aktörlerin Afganistan üzerinden jeopolitik rekabetleridir. Araştırmanın vardığı sonuç şudur: Afganistan krizinin yapısal yerel faktörlerinin devam etmesi ve üçüncü tarafların bu faktörleri kullanarak müdahale etmesidir.

Abstract:
This thesis addresses the role of third party in intra-state conflicts through Afghanistan. There are economic, sociological, cultural, political and psychological reasons for the emergence of intra- state conflicts. In this context, the purpose of this study is to examine the role of third parties in the Afghanistan crisis that has been going on since the 1970s. In this study, local factors that push third parties to intervene in the Afghanistan war are considered. From this point of view, the USSR intervened in Afghanistan by trying to take measures against the USA which was trying to surround it in the bipolar international system, but the important issue is the crisis in the local society and political structure of Afghanistan and its perception as a threat in the USSR. Therefore, the USSR's intervention in Afghanistan revealed the ongoing crises and the Afghanistan crisis continued until 2001 with the intervention of the USA and its allies. For this reason in this study, third party interventions in Afghanistan are generally divided into two periods as before and after 2001. Although Afghanistan entered into a deepening war over time in the first period, this situation changed in the second period. This happened because international organizations played a broad role during this intervention. Therefore, focusing on eliminating the structural and local factors of the crisis in Afghanistan, a state building process was initiated in the second period. Although the war did not end in the post-2001 period, important successes were achieved. Despite these successes, the main reason why the conflicts continue until today is the geopolitical rivalries of regional and global actors over Afghanistan, as well as local factors. The main finding of the research is that the structural local factors of the Afghanistan crisis persist and third parties intervene using these factors.