18. yüzyıl Çağatay Türkçesiyle yazılmış Miftāḥu'l-Cinān (inceleme- metin-dizin-tıpkıbasım)
Miftahu'l-Ciinan written in 18th century Chagatai Turkish (review-text-indexed dictionary-typical edition)
Yazar: MEHMET BULUT
Danışman: PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Doğu Türkçesi = Eastern Turkish ; Miftahu'l-Cinan = Miftahu'l-Cinan ; Yeni Uygur Türkçesi = New Uighur Turkish ; Çağatayca = Chagatay language

Özet:
Miftāḥu'l-Cinān, aslı Arapça olan sonra Farsçaya çevrilen ardından da devrin valisi tarafından Türklerin anlaması için Türkçeye çevirtilen bir eserdir. Eser, İslam'ın bazı emir ve yasaklarını; önemli gün, gece, bayram vb. zamanlarda yapılması gereken veya tavsiye edilen ibadet, okunması gereken dualar; bazı hastalıklardan ve sıkıntılardan kurtulmak için tavsiye edilen dua veya ibadetler; bir Müslümanın rutin olarak yapması gerekenleri açıklayan dinî bir metindir. Tezi şu bölümlere ayırdık: 1. Dil incelemesi: Burada eserde kullanılan gramer kurallarını, fonetiğini ve yapı bilgisini ele aldık. Metinde Çağatay Türkçesinin özelliklerini ve yerelleşmeye başlayan gramer özelliklerini belirttik. Bunun yanında sonuç bölümünde metnin Yarkent'te yazılması ve müstensihinin de muhtemelen oralı olacağı düşüncesiyle yerelleşen unsurları tespit ettik. 2. Transkripsiyonlu metin: Burada 201 varaklı metni transkripsiyon alfabesiyle yazdık. Arapça ve Farsça metinler italik yazılmıştır. Önemli hususları ve kişileri dipnotlarda belirttik. 3. Bağlamlı Dizin: Burada metindeki tüm sözcük kadrosunu metindeki anlamlarıyla verilmiştir. Ayrıca hangi satırda ve sayfa olduğu, metinde kaç kez geçtiği gibi hususlar da belirtilmiştir. 4. Tıpkıbasım: Burada metni görmek isteyen araştırmacılara kolaylık olması için metnin küçük bir bölümünü verdik. Tüm metne online ulaşılabilmektedir. Bu eserle dönemin sözcük kadrosu, dil özellikleri, grameri ve dinî bilgisi göz önüne serilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Miftāḥu'l-Cinān, Doğu Türkçesi, Çağatay Türkçesi, Yeni Uygur Türkçesi, İslam.

Abstract:
Miftāḥu'l-Jinān is a work originally written in Arabic, then translated into Persian, and then translated into Turkish by the governor of the time so that Turks could understand it. The work is a religious text that explains some of the commandments and prohibitions of Islam; the prayers that should be performed or recommended to be performed on important days, nights, holidays, etc.; the prayers or worships recommended to get rid of some diseases and troubles; and what a Muslim should do routinely. The thesis is divided into the following sections: 1. Language analysis: Here we analyzed the grammatical rules, phonetics and structural information used in the work. In addition, in the conclusion section, we identified the localized elements, considering that the text was written in Yarkent and that the author was probably from there. 2. Transcribed text: Here we have transcribed the 201-volume text in transcription alphabet. Arabic and Persian texts are italicized. We have indicated important points and persons in footnotes. 3. Context dictionary with index: Here all the lexical items in the text are given with their meanings in the text. In addition, the line and page, the number of times it occurs in the text, etc. are also indicated. 4. Facsimile: Here we have given a small part of the text for the convenience of researchers who want to see the text. The whole text can be accessed online. With this work, the vocabulary, linguistic features, grammar and religious knowledge of the period have been revealed.

Keywords: Miftahu'l-Jinan, Eastern Turkish, Chagatai Turkish, Neo-Uighur Turkish, Islam.