Molla Hüsrev ve Hâşiye 'ale'l-mutavvel adlı eseri (Edisyon-kritik)
Mullā Khusraw and his Hāšhiya alā 'l-Muṭawwal (Critical-edition)
Yazar: ATİLLA KAYA
Danışman: PROF. DR. HİMMET KONUR
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Arap dili =   ; Edisyon kritik = Edition critique ; Haşiye = Hashiya ; Molla Hüsrev = Molla Hüsrev ; Osmanlı arşivi = Ottoman archive ; Osmanlı edebiyatı = Ottoman literature ; Retorik = Rhetoric ; Sadettin Teftazani = Sadettin Teftazani ; Tahkik = Critical ; Yazma eserler = Manuscripts

Özet:
Molla Hüsrev (1400?-1480), XV. yüzyılda Osmanlı Devletinde birçok
alanda ilerlemenin olduğu bir devirde yaşamıştır. Yaşadığı dönemde Osmanlı
ilmiye teşkilatına damga vuran isimlerin başında gelmiştir. Yetiştirdiği
öğrencilerinin ve farklı ilim dallarında telif ettiği pek çok eserinin yanı sıra;
müderris, kadı, kazasker ve müftü (şeyhülislâm) olarak önemli görevleri yerine
getirmiştir. Fatih Sultan Mehmed'in "zamanın Ebû Hanîfesi" iltifatına mazhar
olmuş ve onun huzurunda yapılan bazı ilmî tartışmalarda "reîsü'l-ulemâ"
sıfatıyla karar mercii olmuştur. Osmanlı ilim geleneğinde çok yönlü bir âlim
portresine sahip olan Molla Hüsrev, daha çok fıkıh ve usûl-i fıkıh alanlarında
yazmış olduğu eserleriyle temayüz etmektedir. Ancak onun, tefsir, kelâm,
mantık, Arap dili ve belâgatı ilim dallarında da çok sayıda eseri bulunmaktadır.
Molla Hüsrev'in belâgat ilimlerine dair telif ettiği en kapsamlı eseri, bu
çalışmaya konu olan Hâşiye 'ale'l-Mutavvel adlı eseridir. Eser, Sa'düddîn etTeftâzânî'nin el-Mutavvel şerhi üzerine hâşiye türünde kaleme alınmıştır. Molla
Hüsrev'in, el-Mutavvel'i, bizzat Teftâzânî'nin öğrencilerinden Burhâneddîn
Haydar el-Herevî'den okumuş olması; ayrıca hâşiyesinin Osmanlı'da elMutavvel üzerine ilk yazılan ve en çok istinsah edilen hâşiyeler arasında yer
alması, esere ayrı bir önem kazandırmaktadır.
Bu çalışmanın birinci bölümde, Molla Hüsrev'in yaşadığı dönem, hayatı,
ilmî ve edebî şahsiyeti, Arap dili ve belâgati ile ilişkisi üzerinde durulmakta ve
tespit edilebilen eserleri hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölümde, Hâşiye
'ale'l-Mutavvel etraflıca ele alınmakta ve çeşitli açılardan incelenmektedir. Son
bölümde ise eserin, modern tahkik neşir esaslarına uygun olarak edisyon kritiği
yapılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belâgatı, Molla Hüsrev, Hâşiye ale'l-Mutavvel,
Teftâzânî, el-Mutavvel.

Abstract:
Known as one of the Ottoman scholars, Mullā Khusraw (1400?-1480),
who lived in Ottoman golden age for science, was Shayh al-Islam at period of
Fatih Sultan Mehmet. He is one of the names that marked the Ottoman
scholarly organisation in his time. He trained many students and wrote many
works in different branches of science. He held important positions such as
teacher, qadi, kazasker and mufti (shayh al-Islam). Mullā Khusraw, was
complimented by Fatih Sultan Mehmet as "the Abu Hanîfa of the time" and
became the arbitrator in some scientific discussions held in his presence as
"head of scholars". He is more recognized with his Islamic law studies than the
others, but he was interested in and wrote books about interpretation of Quran,
Islamic philosophy, logic and rhetoric.
Mullā Khusraw's most famous and comprehensive work on rhetorical
sciences is Hāšhiya 'alā 'l-Mutawwal, which is the subject of this study. Hāšhiya
'ala 'l- Muṭawwal is about rhetoric issues in at-Taftāzānī's (d. 792/1390)
Mutawwal that is become a school and it has comments, information and
discusses about it. This study is a unique book because it has unique ideas and
evaluations and is good sample for reflections of commentaries and glossaries
term. In addition Hāšhiya 'alā 'l-Mutawwal is one of the first glosses on alMuṭawwal in the Ottoman Empire and one of the glosses with the largest
In the first part of this study, the period in which Mullā Khusraw lived,
his life, his scholarly and literary personality, his relationship with Arabic
language and rhetoric are emphasised and information is given about his works
that can be identified. In the second part, Hāšhiya 'ala 'l- Muṭawwal is
discussed in detail and analysed from various perspectives. In the last part, the
edition critique of the work is made in accordance with the principles of modern
critical edition.
Keywords: Arabic Language and Rhetoric, Mullā Khusraw, Hāšhiya 'alā 'lMuṭawwal, at-Taftāzānī, al-Muṭawwal.