Tatar ceditçiliğinde din adamlarının, aydınların, tüccarların rolü (Alimcan Barudi, Abdullah Battal Taymas, Ahmet Bay Hüseyinov)
The role of the ecclesiastics, intellectuals and the merchants in Tatar jadidism (Alimcan Barudi, Abdullah Battal Taymas, Ahmet Bay Hüseyinov)
Yazar: AYŞE AKDENİZ
Danışman: PROF. DR. MEHMET ŞAHİNGÖZ
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: Aydınlar = Intellectuals ; Barudi, Alimcan = Barudi, Alimcan ; Cedit hareketi = Movement of Jadidism ; Din adamları = Clergymen ; Hüseyinov, Ahmed Bay = Hüseyinov, Ahmed Bay ; Rusya Türkleri = Russia Turks ; Tatarlar = Tatars ; Tüccar = Merchant ; İdil-Ural Türkleri = Idyıı-Ural Turkish

Özet:
Uzun yıllar boyunca Rusya tarafından çatısı altında yaşayan Rusya Türklerine uyguladığı baskılar, asimilasyon faaliyetleri ve onları milli kimliklerinden uzaklaştırma çabaları ile savaşmak zorunda olan Rusya Türkleri XIX. Yüzyılın sonu ile XX. Yüzyılın başında dinde ve eğitimde yenileşme sürecine girmişlerdir. Rusya Türkleri' nin modernleşme çabaları ceditçilik veya cedit hareketi olarak nitelendirilmiştir. Bu hareket Rusya Müslümanları arasında toplumun farklı kesimleri tarafından beslenmiş ve desteklenmiştir. Toplumun en etkili gruplarından olan din adamları (mollalar) zümresinin önemli isimlerinden biri Alimcan Barudi' dir. Çalışmamızda Alimcan Barudi eksenli din adamlarının ceditçiliğe etkileri üzerinde durulacaktır. Ceditçilik hareketini süreli yayınları, pedagojik çalışmaları  ve siyasi faaliyetleri ile destekleyen aydınlar zümresinin önemli bir ismi Abdullah Battal Taymas 'tır. Ceditçilik hareketinin beslenmesine ve yayılmasına sebep olan iktisadi desteği sağlayan isimlerden biri Ahmed Bay Hüseyinov 'dur. Toplumdaki zenginlerin (bayların) cedit hareketine katkıları Ahmet Bay Hüseyinov eksenli olarak incelenecektir. Ceditçilik hareketinin toplumun farklı zümrelerinin dayanışması ve birbirlerini desteklemesi sonucu güç bulup etki alanını genişlettiği ve gereken yankıyı uyandırdığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Ceditçilik, İsmail Gaspıralı, İdil-Ural, Orenburg, Kazan, Abdullah Battal Taymas, Ahmed Bay Hüseyinov, Alimcan Barudi

Abstract:
The Russian Turks who had to live face to face with pressures, assimilations and struggle of removing them from their national identity, went into a reform at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century. The effort of modernization of the Russian Turks named as Jadidism or the movement of Jadid. .This movement is supported by different parts of the society among the Russian Muslims. Alimcan Barudi is one of the most important name of the mullahs that is the most effective groups of the society. You will see the effect of  the mullahs with the axis of Alimcan Barudi in this work. Abdullah Battal Taymas who supported the movement of Jadidism with periodical broadcasts, pedagogical works and political actions is the most important person of intellectuals. Ahmet Bay Huseyınov is one of the person who helped for suppliying and spreading of the movement of Jadidism. The contribution of the wealthy people(gentilmen), with the axis of Ahmet Bay Huseyınov, to the movement of Jadidism will be analyized. It is made inferenced that the movement of Jadidism became stronger by the solidarity of different side of the society, expended its domain and made the required influence.

Key Words: Jadidism, İsmail Gaspıralı, İdil-Ural, Orenburg, Kazan, Abdullah Battal Taymas, Ahmed Bay Hüseyinov, Alimcan Barudi