Topkapı Aya Nikola (Ayios Nikolaos) kilisesi koruma önerisi
A conservation proposal for Topkapı Hagios Nikolaos (Aya Nikola) church
Yazar: ELİF ÖZKAZANÇ DERGİ
Danışman: PROF. DR. YEGAN KAHYA SAYAR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Dini mimari = Religious architecture ; Koruma = Conservation ; Mimarlık = Architecture

Özet:
Tez kapsamında, İstanbul ilinin Fatih ilçesi Topkapı Mahallesinde, Karatay Sokak, Kaynana Sokak ve Sulukule Caddesiyle çevrelenmiş olan 1859 ada 1 parselde bulunan Topkapı Aya Nikola Rum Ortodoks Kilisesi incelenmiştir. Bu tez çalışması, Topkapı Aya Nikola Rum Ortodoks Kilisesi'nin bulunduğu çevrenin özellikleri ve kilisenin tarihi hakkındaki araştırmaları, kilisenin rölövesini, mevcut malzeme kullanımının ve hasarlarının ayrıntılı belgelenmesini, yapının restitüsyon ve restorasyon projelerini içermektedir. Bu çalışma kapsamında öncelikle kilisenin mimari ve tarihi özellikleri araştırılmıştır. Bu amaçla ilk olarak literatür taraması yapılmış yapı hakkında bilgi içerebilecek yazılı ve çizili belgeler incelenmiştir. Daha sonra çağdaş teknolojik yöntemler kullanılarak yapının mevcut durumunun ayrıntılı bir şekilde belgelenmesini hedefleyen rölöve çalışması yürütülmüştür. Rölöve çalışması kapsamında yapıdaki mevcut malzeme kullanımları ve hasarlar tespit edilmiştir. Arşiv taramaları sonucunda yapı ile ilgili olarak erişilen, yazılı, çizili ve sözlü kaynakların ve analoji ışığında restitüsyon önerisi hazırlanmıştır. Daha sonrasında yapının günümüz koşullarına uygun olarak varlığını sürdürebilmesi, çağdaş ihtiyaçlara cevap verecek şekilde kullanılması ve gelecek nesillere güvenle aktarılabilmesini sağlamak amacıyla restorasyon projesi önerisi geliştirilmiştir. 
Yapının bulunduğu alanda bir kilisenin varlığı daha eskiye dayandırılsa da günümüzde var olan Topkapı Aya Nikola Kilisesi yapısı 1831 yılında inşa edilmiştir. Topkapı Aya Nikola Kilisesi yapısı ve bu yapı ile aynı parsel sınırları içerisinde bulunan ek yapılar bir yapı topluluğu teşkil etmektedir. 
Bu tez çalışması, altı temel bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, tezin amacı, kapsamı ve yöntemi detaylı bir şekilde anlatılmıştır.
İkinci bölümde, Topkapı Aya Nikola Kilisesi'nin coğrafi konumu ve yakın çevresi ele alınmıştır. Kilisenin yakın çevresinin tarihsel gelişimi, sosyal-kültürel ve ekonomik yapısı aktarılırken yakın çevrede bulunan tarihi anıtsal mimarlık örnekleri listelenmiş ve kısaca incelenmiştir.
Tezin üçüncü bölümü temel olarak yapının mevcut durumunun çağdaş teknolojiler kullanılarak ayrıntılı bir şekilde belgelenmesi çalışmasına dayanmaktadır. Bu amaçla Topkapı Aya Nikola Kilisesinin rölövesi hazırlanmıştır. Yapının mimari özellikleri; plan özellikleri, cephe özellikleri, bezeme özellikleri, malzeme özellikleri, yapım tekniği ve strüktür özellikleri başlıkları altında incelenmiştir.  Kilise binasının yapım tekniği ve strüktür özellikleri duvarlar, pencereler, ahşap taşıyıcı sistem, döşeme kaplamaları, çatı örtüsü ve merdiven kapsamında çalışılmıştır.
Yapıda kullanılan malzemeler malzeme analizi kısmında belgelenmiştir. Yapıda tespit edilen malzemeler; kireç taşı, volkanik taş, mermer, tuğla, alaturka kiremit, Marsilya kiremiti, ahşap, metal, plastik, cam, kumaş, boya, yağlı boya, kireç esaslı harç veya sıva, çimento esaslı harç veya sıva, seramik, betonarme ve toprak olarak sınıflandırılmıştır. 
Yapıda tespit edilen bozulmalar analitik rölöve çalışmasının ikinci aşamasında belgelenmiştir. Hasar analizi aşamasında tespit edilen hasarlar; strüktürel çatlak, kılcal çatlak, eleman kaybı, derz boşalması, boya dökülmesi, sıva dökülmesi, sıva veya boya kabarması, malzeme ve yüzey kaybı, ahşap elemanlarda çürüme, korozyon, nem, yüzey kirliliği, bitki oluşumu, niteliksiz ek, tesisat, çimento esaslı harç veya sıva kullanımı başlıkları altında sınıflandırılmıştır.
Dördüncü bölümde, alanda gerçekleştirilen incelemelerin sonucunda elde edilen veriler ile yapılan araştırmalarda erişilen arşiv belgesi, çizim, harita vb. veriler incelenerek dönem analizi çalışması yapılmıştır. Ayrıca çalışmanın bu aşamasında yapı ile yakın dönemlerde inşa edilmiş olan veya benzer tipolojiye sahip yapıların incelenmesinden de faydalanılmıştır. Bu çalışma sonucunda kilise yapısı ve yapı topluluğundaki inşa faaliyetleri iki farklı döneme tarihlendirilmiştir. Bunlardan ilki, günümüzdeki kilise yapısının ilk inşa edildiği 1831 tarihinden başlayıp 19. yy'ın sonuna kadar olan dönemdir. Bu dönem içerisinde 1856 yılında okul binasının inşa edildiği bilinmektedir. Ayrıca yapının narteks mekânının ve galeri mekânlarıın kârgir yapının kurgusu ile örtüşmemeleri sebebiyle bu kısımların birinci döneme ait ekler olduğu düşünülmüştür. İkinci dönem ise kilise binası üzerinde ciddi boyutlarda değişiklerin yapılmadığı 20. yy'ın başından günümüze kadar olan dönem aralığıdır. İkinci dönemde kilise yapısı majör bir değişikliğe uğramazken alandaki diğer ek binalarda ciddi değişimler yaşanmıştır. 1957 yılında kilise toplantı salonu yeniden inşa edilmiştir. Aynı yıl kiliseye ek yapıların eklenmesi ve bunların üretimhanelere kiralanması sonucunda vaziyet planı ölçeğinde ciddi değişiklikler yaşanmıştır. Bu aşamada yapının özgüne uyumlu olmadığı tespit edilen durumlar restitüsyon sorunları başlığı altında değerlendirilmiştir. Yapıda gözlemlenen restitüsyon sorunları mekânsal sorunlar, yapı elemanı ölçeğindeki sorunlar ve malzemelere ilişkin sorunlar olmak üzere üç ana başlık altında detaylı bir şekilde incelenmiştir. Örneğin ikinci dönem olarak isimlendirilen dönemde yapılan mekânsal düzenlemelerin bazıları dönem eki olarak kabul edilirken bu mekânsal düzenlemelerin yapı topluluğuna zarar verebilecek bazı sonuçları restitüsyon sorunları olarak değerlendirilmiştir. 
Beşinci bölümde yapının korunmasına yönelik çağdaş müdahale yöntemleri kullanılarak geliştirilen restorasyon projesi önerisi detaylı bir şekilde açıklanmıştır. Bu aşamada kilisenin özgün niteliklerinin korunarak gelecek nesillere aktarılmasını sağlamak temel amaç kabul edilmiştir. Bu sebeple hazırlanmış olan restitüsyon önerisi bu aşamada bir altlık olarak kullanılmıştır. İşlevsel olarak kilisenin özgün işlevini sürdürmesinin yanı sıra kilise ile aynı parsel üzerinde bulunan kilise ek yapılarının bazılarının işlevinin değişmesi sebebiyle bazı işlevsel değişiklikler önerilmiştir. Pek çok yerde temizleme, malzeme yenileme veya elemanı yenisiyle değiştirme gibi çeşitli onarım uygulamaları önerilmiştir. Müdahale önerilerinin çağdaş ihtiyaçlar ve yapının özgün niteliklerine uygun olacak şekilde belirlenmesine önem verilmiştir. 
Bu tez çalışmasının altıncı ve son bölümü olan sonuç bölümünde; bulunduğu çevre, bağlamı ve dönemi düşünülerek Topkapı Aya Nikola Rum Ortodoks Kilisesi'nin önemi vurgulanmıştır. Bu kilisenin ve kilise ile ilişkili diğer nitelikli yapıların bir bütün olarak korunarak gelecek nesillere aktarılması gerektiğine dikkat çekilmiştir.

Abstract:
Within the scope of the thesis Topkapı Hagios Nikolaos Greek Orthodox Church, which is located in Fatma Sultan neighborhood 1859 block 1 parcel, in Topkapı Fatih İstanbul and surrounded by Karatay Street, Kaynana Street and Sulukule Street has been examined. This thesis includes the characteristics of the environment where the Topkapı Hagios Nikolaos Greek Orthodox Church is located, research on the history of the church, the survey of the church, detailed documentation of the existing material use and damages, restitution and restoration projects of the building. At the beginning, within the scope of this study, the architectural and historical features of the church were investigated in detail. For this purpose, firstly, a literature review was made and written and drawn documents that may contain information about the building were examined. Afterwards, a survey was carried out to document the current condition of the building in detail by using contemporary technological tools and methods. During the surveying, the existing material uses and damages in the building were thoroughly identified. Besides archive searches an analogical investigation was studied. As a result, a restitution project proposal was prepared in the light of the accessed written, drawn and oral sources about the building. Afterwards, a restoration project proposal was developed which aims to ensure that the building can survive in accordance with contemporary conditions, be used in a way to meet today's needs and be safely transferred to future generations. 
The existence of a church in this area dates back to the 17th century. According to the inscriptions of the building, the present structure was built in 1831. The church is administered by the Greek Orthodox Patriarchate of Istanbul. The main structure of the Topkapı Hagios Nikolaos Greek Orthodox Church and its surroundings, garden walls, bell tower school building and other additional structures within the boundaries of the same parcel constitute a building group. Some of those additional buildings are authentic places and structures such as the school building, the oldest saloon building, bell tower and garden walls. However there are some later added units which are examined as improper later additions such as ateliers attached to the garden wall. Another type of building on that group is the ones considered as qualified additions like the later saloon building. This building is examined as later period addition. 
The historical school building of the church which is a two-storey masonry building, is currently being used for dwelling purposes. The ground floor of this building is currently occupied by the church's maintenance staff, while the upper floor is occupied by the remaining family of the church's former pastor as tenants. The old saloon building of the church is currently used as a yogurt manufacturing place, since this is a production and commercial purpose it harms the authentic architectural and historical integrity of the original building. 
This thesis consists of six main chapters. In the first chapter, the main purpose, scope and methodology of the thesis are explained in detail.
In the second chapter, the geographical location and close surroundings of the Topkapı Hagios Nikolaos Church are discussed. While the historical development, social-cultural and economic structures of the close surroundings and neighborhood of the church are described, the historical monumental architectural examples in the neighborhood are listed and briefly explained.
The third part of the thesis is mainly based on a detailed documentation of the current situation of the church using contemporary measurement technologies. In this manner, the survey of the Topkapı Hagios Nikolaos Church was prepared. The architectural features of the building were analyzed under the titles of plan features, façade features, decoration features, material features, construction technique and structural features.  The construction technique and structural features of the church building were studied within the scope of walls, windows, wooden carrier system, floor coverings, roof cover and stairs.
The church building has basilical plan-type. While there are narthex, naos, bema and apse spaces on the ground floor of the church there is a gallery space on upper floor which accessed by a wooden staircase from interior. In naos there are three naves, as one central nave and two side naves. The side naves are one step higher than the central nave. Also there is an iconostasis that separates the naos from the bema space on east side.
The Topkapı Hagios Nikolaos Church is a masonry building made of alternating stone-brick. The masonry wall fabric on the exterior facades are mostly observable even if there are traces of plaster on some parts. Also it is seen that spolia was used in many places on the facades as well as on the floor of the church building.
The interior façades of the Topkapı Hagios Nikolaos Church are richly decorated. As the most important one of these decorative elements, the iconostasis, is made of wood and decorated with floral and geometric motifs using carving, relief and appliqué techniques. There are many icons made with similar techniques in niches in the church. The ambon and the despot's chair in the central nave of the church are also decorated with floral and geometric motifs in carving, relief and appliqué technique. While Jesus and the bible writers are depicted on the ambon, the Apostles are depicted in medallions positioned at the level of the architrave and wood columns. The large medallion on the ceiling above the central nave depicts "Christ the Pantocrator". There are also many depictions prepared with oil painting technique in the church.  The illuminated ship model prepared in memory of St. Nicholas is another element of decoration. The spolia marble stones are also used as interior decoration elements.
The structure of the church consists of foundations, floors, load-bearing walls, square-sectioned wooden carriers and a roofing system. Within the scope of this thesis study, no excavation and drilling work was carried out on the foundations of the building. While the church is a masonry building with a basilical plan, the façade of the narthex in the west is made of wood. The authentic door and windows have arched openings. The church also has a timber roofing system. The tension swords of the metals used for bracing the masonry body walls are visible at various points on the facade.  In addition, cut stone, rubble stone, brick, lime-based joint and plaster and cement-based mortar materials added later are seen on the walls of the church.
There are steps connecting the entrance doors of the church to the garden level. In addition, there is a step height difference between the bema space of the church, the central nave and the side nave spaces. Apart from these steps, there is a wooden staircase leading to the gallery inside the church. While the ground floor of the church is covered with marble, the gallery floor and roof cover are made of wood.
During the analytical survey stage, the current deteriorations and damages detected in the building were documented based on observations on site. The detected deteriorations were explained in detail together with their possible causes. As a result, they are mainly classified as spatial deteriorations caused by neglect and inappropriate intervention, and deteriorations caused by natural factors.
In the fourth section, a chronological analysis study was carried out by analyzing the data obtained as a result of the examinations carried out in the field and the archive documents, drawings, maps, etc. accessed during the researches. In addition, at this stage of the study, the examination of the buildings that were built in the same period with the building or have similar typology was also utilized. As a result of this study, the construction activities in the building and the surrounding building group were dated to two different periods. The first of these is the period starting from 1830, when the first version of the present church structure was built, until the middle of the 20th century. The second period is the period from the mid-20th century to the present day, when the church was significantly altered. In the second period, the original meeting room of the church was rented out and an additional hall building was built, additional buildings were added to the church and these were rented to production households. At this stage, the situations that were found to be incompatible with the original state of the building were examined in detail under three main headings: spatial problems, problems at the scale of building elements and problems related to materials under the title of restitution problems. For example, while some of the spatial arrangements made in the period called the second period are accepted as period additions, some of the consequences of these spatial arrangements that may harm the building community are evaluated as restitution problems. 
In the fifth section, the restoration project proposal which was developed using contemporary intervention methods to conserve the building is explained in detail. At this stage, the main objective is to preserve the original qualities of the church and to guarantee its preservation for future generations. For this reason, the restitution project proposal prepared was used as a base at this stage. Functionally, in addition to maintaining the original function of the church, some functional changes were recommended due to the functional change of some annexes within the same parcel as the church. In many places, various repair applications such as cleaning, material renewal or element replacement were recommended. It was important to determine the intervention proposals in accordance with contemporary needs and the original qualities of the building. 
The sixth and final chapter of this thesis emphasizes the importance of the Topkapı Hagios Nikolaos Greek Orthodox Church, considering its environment, context and period. It is pointed out that this church and other qualified buildings related to the church should be preserved as a whole and transferred to future generations.