Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar üzerine metin dil bilimi incelemesi
Textual linguistics study on the poetic pieces in Dîvânu Lugâti't-Türk
Yazar: İLKNUR KOÇ
Danışman: PROF. DR. AKARTÜRK KARAHAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Kaşgarlı Mahmud'un yazmış olduğu Dîvânu Lugâti't-Türk adlı Türkçe-Arapça 
sözlükte yer alan manzum parçalar, XI. yüzyıl Türk dilinin, Türk halk şiirinin en eski 
örneklerini gözler önüne sermektedir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te, madde başı olarak yer 
verilen sözcükler, ele alınan konularla ilgili manzumeler ile örneklendirilmiştir. Manzumeler 
ile ilgili bir metin dil bilimi çalışması yapılmadığı dikkat çekmektedir. Bu tezde, Eski Türk 
Halk şiirinin en önemli örnekleri olan Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar, metin
dil bilimsel olarak incelenmiştir. 
Dil bilimi çalışmalarının çeşitlenerek yayılmasıyla ortaya çıkan metin dil bilimi, 
metni oluşturan ögelerle birlikte, metni bir bütün olarak ele almaktadır. Metinleri tutarlılık, 
bağdaşıklık ve bağlaşıklık ilkelerine tabi tutan metin dil bilimi yöntemiyle metin olanla 
metin olmayan kolayca ayırt edilebilmektedir. Metnin okur ve yazar açısından daha kolay 
ve açık bir biçimde anlaşılmasını amaç edinen metin dil bilimi ile Dîvânu Lugâti't-Türk'teki 
manzum parçaların anlaşılırlığı kuvvetlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te yer alan 
manzumelerde Talat Tekin'in (1989) ve Ahmet Bican Ercilasun'un (2020) çevirileri esas 
alınmıştır.
Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzumeler, metin dil biliminin şu başlıkları ile 
incelenmiştir: 1. Tutarlılık, a. Yineleme, b. Özelleştirme, c. Genelleştirme, d. Nedensellik, 
e. Karşıtlık, f. Karşılaştırma, g. Zaman. 2. Gönderimsel Bağdaşıklık, 2. 1. Öncül Bağımsız 
Gönderim Ögeleri, a. Kişi Adılları, b. Gösterme Sıfatları. 2. 2. Ardıl Bağımlı Gönderim 
Ögeleri, a. İyelik Ekleri, b. Belirtme Durum Eki, c. Kişi/Şahıs Ekleri. 2.3. Biçimsel Sözlüksel 
Bağdaşıklık, a. Bağlaçlar, b. Değiştirim, c. Eksilti. Bu tez, Giriş (Çalışmanın Konusu ve 
Amacı, Çalışmanın Sınırlılıkları, Kapsamı ve Yöntemi, Konu Üzerine Yapılan Başlıca 
Araştırmalar), 1. Bölüm: Kaşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti't-Türk (Dîvânu Lugâti't-
Türk'teki Manzum Parçalar), 2. Bölüm: Metin Dil Bilimi, 3. Bölüm: İnceleme (Dîvânu 
Lugâti't-Türk'teki Manzum Parçalar Üzerine Metin Dil Bilimi İncelemesi), Sonuç 
(Değerlendirme), Kaynaklar ve Ekler bölümlerinden oluşmaktadır.

Abstract:
The pieces in verse the Turkish-Arabic dictionary called Dîvânu Lugâti't-Türk, 
written by Mahmud of Kashgar, reveal the oldest examples of the 11th century Turkish 
language and Turkish folk poetry. In Dîvânu Lugâti't-Türk, the words included as the 
beginning of the article are exemplified by poems related to the topics discussed. It is 
noteworthy that no text linguistics study has been conducted on the poems. In this thesis, the 
pieces in verse Dîvânu Lugâti't-Türk, which are the most important examples of Old Turkish 
Folk poetry, were examined text-linguistically.
Text linguistics, which emerged with the diversification and spread of linguistic 
studies, deals with the text as a whole, together with the elements that make up the text. With 
the method of text linguistics, which subjects texts to the principles of consistency, cohesion 
and cohesion, text and non-text can be easily distinguished. The comprehensibility of the 
pieces in verse Dîvânu Lugâti't-Türk has been strengthened with text linguistics, which aims 
to make the text easier and clearer to understand for the reader and writer. The poems in 
Dîvânu Lugâti't-Türk are based on the translations of Talat Tekin (1989) and Ahmet Bican 
Ercilasun (2020).
The poems in Dîvânu Lugâti't-Türk were examined under the following headings of 
text linguistics: 1. Consistency, a. Repetition, b. Privatization, c. Generalization, d. 
Causality, e. Opposition, f. Comparison, g. Time. 2. Referential Cohesion, 2. 1. Premise-
Independent Referential Elements, a. Personal Pronouns, b. Demonstrative Adjectives. 2. 2. 
Sequential Transmission Elements, a. Possessive Suffixes, b. Specification Status 
Supplement, c. Person/Individual Attachments. 2.3. Formal Lexical Cohesion, a. 
Conjunctions, b. Exchange, c. Ellipsis. This thesis consists of Introduction (Subject and 
Purpose of the Study, Limitations of the Study, Scope and Method, Main Researches on the 
Subject), Chapter 1: Mahmud of Kashgar and Dîvânu Lugâti't-Türk (Pieces in Verse Dîvânu 
Lugâti't-Türk), It consists of Chapter 2: Text Linguistics, Chapter 3: Review (Text 
Linguistics Examination on Pieces in Verse Dîvânu Lugâti't-Türk), Conclusion 
(Evaluation), References and Appendices.