Unutulmuş bir miras: Çeng çalgısı ve yapımı konusunda bazı öneriler
A forgotten heritage: Some suggestions about the ceng instrument and its construction
Yazar: TUĞCAN EĞÜZ
Danışman: PROF. EROL DERAN
Haliç Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Musikisi Ana Bilim Dalı / Türk Musikisi Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Müzik = Music

Özet:
Çeng çalgısı, organolojinin köşeli açık arplar sınıfına girmektedir. Bu çalgı
kanuna benzer ve dik tutularak çalınır. Çengin tarihsel gelişimine bakıldığında
günümüz formundaki arp çalgısına fiziki olarak evrilen bu çalgının ilk benzetmeleri
Mısır ve Mezopotamya'ya dayanmaktadır. Çeng çalgısını icat eden kişinin
Şehriyâriben Hâkân el-Acemî olduğu bilinmektedir. Çeng, Osmanlı, İran ve Doğu
Türkleri arasında XVI. yüzyıldan önce yaygın olarak kullanılan popüler bir çalgıdır.
Ancak zamanla, Osmanlı ve İran minyatürlerinde görünen küçük ve keskin yay şekilli
görünümünü kaybetmiş ve uzun boylu formunu kazanmıştır. Çeng, Türk musikisinde
XVII. yüzyılın sonuna kadar büyük rağbet görmüştür.
Yatay düzlemde icra edilen kanun çalgısında, büyük ve küçük mücenneb
aralıklarının duyumu mandal düzeneği ile sağlanmaktadır fakat çengde, kanundaki
gibi bir mandal sistemi bulunmamaktadır ve bu aralıkları icra sırasında hızlıca elde
etmek mümkün olmamaktadır. Çeng, ancak kromatik akortlanırsa geçkiler elde
edilebilmektedir. Günümüzde çalım öncesi perdeleri istenilen akorda getirebilmek
için, tel gerginliğini ayarlama işlemi burguluklar aracılığıyla yapılmaktadır. Saat
yönüne veya tersine, akort anahtarı sayesinde çevrilmektedir. Burguluklar, çelik ve
benzeri alaşımlardan ya da ahşap parçalardan üretilmektedir. Burguluklar eril uçlu,
burgulukları döndürmeye yarayan somun parça ise dişil uçludur. Bu harici parçanın
adı akort anahtarı olarak bilinmektedir. Geleneksel akortlama işlemi çeng çalgısında,
telin bağlı olduğu at kılları ile yapılmaktadır. Ancak bu çalgıda basit makara düzeneği
ile ara seslerin elde edilmesi de mümkün olmaktadır. Bu çalgının standardize edilmiş
bir form ölçüsü bulunmamaktadır. Çengin geleneksel ölçüleri, minyatürlerden yola
çıkılarak standardize edilebilir. Bu çalışma ile çengin çoklu mandal yerine tek tutacaklı
basit makara sistemiyle mikrotonal düzenekte bir çalgı olabileceği sonucuna
varılmıştır. Maliyeti düşürmek adına bu düzenek serum klempi ile uygulanmış ve ara
seslerin elde edilmesi mümkün olmuştur.
Anahtar Kelimeler: Çeng çalgısı, Çeng yapımı, Organoloji

Abstract:
The çeng instrument belongs to the class of angular open harps in organology.
It is similar to the kanun and is played in an upright position. When looking at the
historical development of the çeng, its earliest resemblances, which physically evolved
into the modern form of the harp instrument, can be traced back to Egypt and
Mesopotamia. It is known that Şehriyâriben Hâkân el-Acemî is the person credited
with inventing the çeng. The çeng was a popular instrument widely used among the
Ottoman Empire, Iran, and Eastern Turkic peoples before the 16th century. However,
over time, it lost its small and sharp bow-shaped appearance seen in Ottoman and
Iranian miniatures and acquired a longer form. The çeng enjoyed significant popularity
in Turkish music until the end of the 17th century.
In the kanun, which is played in a horizontal plane, the perception of large and
small intervals is achieved through a mandal mechanism. However, the çeng does not
have a similar mandal system, and it is not possible to quickly obtain these intervals
during performance. However, the çeng can achieve passing tones if chromatically
tuned. In modern times, to bring the frets to the desired pitch before playing, the
tension of the strings is adjusted through tuning pegs. The tuning pegs are turned
clockwise or counterclockwise with the help of a tuning key. The pegs are made of
steel or similar alloys, or wooden parts. The pegs have male threads, while the
component that turns the pegs has female threads. This exclusive item is known as the
tuning key. In the çeng instrument, the traditional tuning process is done using
horsehair to which the strings are attached. However, obtaining microtonal intervals is
also possible through a simple pulley mechanism in this instrument. This instrument
does not have a standardized form measurement. The traditional dimensions of the
çeng can be standardized based on miniatures. This study concluded that the çeng can
be an instrument for microtonal arrangements with a simple single handled pulley
system, instead of multiple mandals. In order to reduce costs, this mechanism has been
applied with a serum clamp, and obtaining microtones has become possible.
Keywords: Çeng instrument, Çeng construction, Organology