Canlı donör değerlendirme aracı güvenilirlik çalışması böbrek donörlerinin psikososyal izlemi
Live donor assessment tool reliability study psychosocial monitoring of kidney donors
Yazar: SEREN KAPLAN ÖZDEMİR
Danışman: PROF. DR. HAYRİYE ELBİ ; UZMAN ÖZLEM KUMAN TUNÇEL
Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Psikiyatri = Psychiatry
Dizin: Anksiyete bozuklukları = Anxiety disorders ; Böbrek hastalıkları = Kidney diseases ; Böbrek nakli = Kidney transplantation ; Böbrek yetmezliği-kronik = Kidney failure-chronic ; Canlı donörler = Living donors ; Depresyon = Depression ; Donörler = Donors ; Psikososyal faktörler = Psychosocial factors ; Yaşam kalitesi = Quality of life

Özet:
GİRİŞ: Canlı donörden yapılan böbrek nakillerinin sağ kalım sonuçlarının daha iyi olması, kadavra bekleme listelerindeki artan hasta sayısı, uzamış bekleme süreleri nedeni ile son zamanlarda canlı donörden yapılan nakil sayısı artmıştır. Ülkemizde böbrek nakillerinin çoğu (yaklaşık %80) canlı donörden yapılan nakillerdir. Bağıştan önce canlı böbrek donörü, eksiksiz bir psikososyal değerlendirmeye alınmalıdır. Bu değerlendirmede; kişinin istekli olduğundan, baskı altında kalmadığından, kendisi ile ilgili kararları vermede yetkinliği olduğundan emin olunmalıdır. Canlı donörden böbrek nakli, psikososyal açıdan birçok olumlu ya da olumsuz sonuca neden olabilen tıbbi, etik ve ahlaki bir konudur. Bu nedenle canlı organ donörlerinin psikososyal değerlendirme sürecinin standartlaştırılması, olumsuz sonuçları da öngörebilme açısından büyük önem taşımaktadır.
AMAÇ: Bu çalışmanın birincil amacı canlı organ donörlerinin psikososyal değerlendirilmesini standardize edebilmek amacıyla geliştirilmiş olan Canlı Donör Değerlendirme Aracı'nın (CDDA), görüşmeciler arası güvenilirliğinin incelenmesidir. İkincil olarak ise böbrek donörlerinin post operatif 1. ayda anksiyete, depresyon, yaşam kalitesi ve travma sonrası büyüme açısından değerlendirilmesidir.
YÖNTEM: Ege Üniversitesi Ruh Sağlığı Hastalıkları Konsultasyon ve Liyezon Psikiyatrisi Polikliniği'ne Organ Nakli Koordinatörlüğü'nden böbrek donör adayı olarak yönlendirilen kişilere; Canlı Donör Değerlendirme Aracı birbirinden bağımsız iki araştırıcı tarafından, aynı görüşmede eş zamanlı olarak, biri görüşmeci, diğeri gözlemci olacak şekilde uygulanmıştır. Katılımcılara tanısal değerlendirme için SCID- 5 (DSM-5 için Yapılandırılmış Klinik Görüşme) uygulanmış, Hamilton Depresyon Derecelendirme Ölçeği (HDDÖ) araştırmacı tarafından, Durumluluk ve Sürekli Kaygı Envanteri (STAI), SF-36, Travma Sonrası Büyüme Envanteri kişiler tarafından doldurulmuştur. Opere olmuş kişiler transplantasyon sonrası birinci ayda tekrar görüşmeye çağırılmış, kişilere aynı ölçekler tekrar uygulanmıştır. Araştırma ekibi tarafından oluşturulan psikososyal izlem sorularının "Hem donörlere, hem donör olmayan diğer adaylara sorulacak ortak sorular" ve "Sadece donöre yöneltilecek sorular" kısmı donörlere yöneltilmiştir.
BULGULAR: CDDA'nın görüşmeciler arası güvenilirliği (kappa 0,886) mükemmel, iç tutarlılığı(Cronbach alfa 0,803) iyi bulunmuş, donör olmaya psikososyal açıdan uygun bulunanların CDDA puanları, uygun bulunmayanlara göre daha yüksek olduğu(p<0,0001), HDDÖ puanlarının (p=0,001) ve STAI-S ve STAI-T puanlarının daha düşük olduğu (sırasıyla p=0,001, p=0,001), SF-36 alt ölçeklerinden "Sosyal işlevsellik" alt ölçeği puanının (p=0,031), "Emosyonel sorunlara bağlı rol kısıtlılıkları" alt ölçeği puanının (p=0,01), "Ruhsal sağlık" alt ölçeği puanının (p=0,01), "Sağlığın genel algılanması" alt ölçeği puanının istatiksel olarak anlamlı derecede daha yüksek olduğu saptanmıştır. Donörlere operasyon sonrası uygulanan ölçek sonuçları ile CDDA puanları arasındaki korelasyona bakıldığında CDDA puanları ile HDDÖ puanları (p=0,023) arasında negatif korelasyon, "Sosyal işlevsellik" (p=0,010), "Ruhsal sağlık" (p=0,002), "Emosyonel sorunlara bağlı rol kısıtlılıkları" (p<0,0001), "Fiziksel sorunlara bağlı rol kısıtlılıkları" (p=0,001), "Sağlığın genel algılanması" (p=0,006), "Benlik algısında değişim" (p<0,0001) puanları arasında pozitif korelasyon saptanmıştır. Ebeveynleri ile ilişkileri olumlu yönde değişen(p=0,048), eş ile ilişkileri olumlu yönde değişen (p=0,004), operasyon sonrası özgüveninde-özsaygısında olumlu yönde değişiklikler tarifleyen, organ bağışladığı kişilerle daha fazla vakit geçirmeye başlayan donörlerin CDDA puanlarının daha yüksek olduğu saptanmıştır (p=0,001).
SONUÇ: Bu çalışmada CDDA'nın Türkçe uyarlamasının görüşmeciler arası güvenilirliliğinin ve iç tutarlılığının yüksek olduğu, psikiyatrik açıdan böbrek donörü olmaya uygun bulunan kişilerin CDDA puanlarının daha yüksek olduğu gösterilmiştir. CDDA puanı yüksek olan böbrek donörlerinin, düşük olanlara göre transplantasyon sonrası birinci ayda daha düşük depresyon puanlarına, daha yüksek işlevselliğe, daha iyi psi- kososyal sonuçlara sahip olduğu gösterilmiştir.
ANAHTAR KELİMELER: Canlı Böbrek Donörü; Yaşam Kalitesi; Depresyon; Anksiyete; Psikososyal; Değerlendirme

Abstract:
INTRODUCTION: Due to better survival results of kidney transplants from live donors, increased number of patients in cadaver waiting lists, prolonged waiting times, the number of transplants from live donors has increased recently. In our country, most of the kidney transplants (approximately 80%) are transplants from live donors. A live kidney donor should be included in a complete psychosocial assessment before dona- ting. In this evaluation; one should be sure that the person is willing, not under pressure, and has the ability to make decisions about himself. Kidney transplantation from a live donor is a medical, ethical and moral issue that can lead to many positive or negative consequences from a psychosocial perspective. Therefore, standardizing the psychosocial evaluation process of living organ donors is of great importance in terms of predicting negative results.
AIM: The primary purpose of this study was to examine the reliability of the Live Donor Assessment Tool (LDAT), which was developed to standardize the psychosocial evaluation of living organ donors. Secondly, the evaluation of kidney donors and other donor candidates evaluated for the same recipient in post-operative first month in terms of anxiety, depression, quality of life, and post-traumatic growth. METHOD: LDAT was applied to two people who were referred to the Ege University Consultation and Liaison Psychiatry outpatient clinic as a kidney donor candidate from Organ Transplantation Coordinator, in the same interview, one interviewer and the other observer. SCID-5 was applied to the participants for diagnostic evaluation, Hamilton Depression Rating Scale was applied by the researcher, State and Trait Anxiety Inventory, SF-36, Post Traumatic Growth Inventory were filled by individuals. Operated people were called to meet again in the first month after transplantation, and the same scales were applied to the individuals again. "Common questions to be asked to both donors and other non-donors" and "Questions to be directed only to the donor" section of the psychosocial follow-up questions created by the research team were di- rected to the donors.
RESULTS: LDAT scores among the interviewers were excellent (kappa 0,886), internal consistency (Cronbach alpha 0,803) and those who were found to be psychoso- cially fit to be donors had higher LDAT scores (p <0.0001) and HDRS scores were lower
(p < 0.0001). STAI-S and STAI-T scores are lower (p = 0.001, p = 0.001 respectively), SF-36 subscale scores are higher than "Social functioning" subscale scores (p= 0.031), "Emotional well-being" subscale score was higher (p = 0,01), "Role limitations due to emotional problems" subscale score was higher (p = 0.01), "General health" subscale score was found to be statistically significantly higher (p = 0.01). Considering the cor- relation between the scale results applied to the donors and the LDAT scores, negative correlation between LDAT scores and HDRS scores (p = 0.023), "Social functioning" (p = 0.010), "Emotional well-being" (p = 0,002), "Role limitations due to emotional problems" (p< 0,0001), "Role limitations due to physical problems" (p = 0,001), "Ge- neral health" (p = 0.006), a positive correlation was found between the "Change in self-perception" scores (p< 0.0001). It was found that donors who had positive relationships with their parents (p = 0.048), who had positive relationships with their spouses (p = 0.004), who positively changed their self-esteem, who started to spend more time with those who donated organs, had higher LDAT scores (p = 0.001). CONCLUSION: In this study, it was shown that the Turkish version of CDDA was highly reliable among the interviewers and internal consistency, and people who were found to be kidney donors in terms of psychiatric kidney were higher. Kidney donors with high CDDA scores were shown to have lower depression scores, higher functionality, and better psychosocial outcomes in the 1st month after transplantation than those with a low score.
KEY WORDS: Living Kidney Donors; Quality Of Life; Depression; Anxiety, Psyc- hosocial, Assessment