Salih Zeki Bey'in hayatı-eserleri, mantık ve matematik ilimlerine katkısı
The life of Salih Zeki Bey-his works, his contribution to logic and  mathematical sciences
Yazar: KEMAL BALTACIOĞLU
Danışman: PROF. DR. MEVLÜT UYANIK
Hitit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Biyografi = Biography ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Bilim felsefesi = Science philosophy ; Bilim tarihi = History of science ; Biyografi = Biography ; Mantık = Logic ; Matematik = Mathematics ; Matematiksel mantık = Mathematical logic ; Salih Zeki = Salih Zeki

Özet:
Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde, yurt dışına eğitim almak amacıyla gönderilen Salih 
Zeki Bey'in bilimsel çalışmalarının Türk düşünce tarihindeki yerini incelemeyi hedefleyen 
tez: önsöz, giriş, üç bölüm, sonuç ve kaynakçadan oluşmaktadır. 
Tezin giriş bölümünde, ''Felsefeyi Anadolu'da Yeninden Yurtlandırmak'' projesinin 
çalışmamızla olan bağlantısı kurularak Salih Zeki Bey'in önemli katkılar yaptığı matematik, 
mantık, bilim tarihi ve felsefesi alanlarının önemi ortaya konulmuştur. 
Birinci bölümde bilginimizin hayatı hakkında detaylı bilgiler verilerek düşünürümüzün 
gelişimine katkı sağlayan kurumlar, eğitim aldığı okullar ve yetişmesine katkı sağlayan bilim 
insanlarının etkisi değerlendirilerek akademik hayata geçiş süreci ve kendisinin akademik 
hayata olan etkisi ele alınmıştır.
İkinci bölümde akademik kişiliğine yoğunlaşarak yazdığı eserler sayesinde Cumhuriyet 
Dönemi akademik hayatına yaptığı katkılar detaylı olarak incelenmektedir. Türk gençliğinin 
modern bir eğitim alabilmesi amacıyla, eğitimin her kademesi için yazdığı ders kitapları 
sınıflandırılarak ele alınmıştır. Ülkemizde çağdaş bilim tarihinin kurucusu Salih Zeki Bey'in, 
Müslümanların ve Türklerin bilime katkılarını ortaya çıkarabilmek için yazdığı ansiklopedik 
eserler, yazdığı makaleler ve verdiği konferanslar incelenmiştir. Türk bilim insanlarının 
yabancı olduğu birçok alanı ülkemiz bilim tarihine tanıtma çalışmaları anlatılmıştır. Çağdaş 
matematiğin ülkemizde tanınmasını sağlayan ''Riyaziye Üstadı'' olarak bilinen büyük 
matematik âliminin matematiğe, felsefi bir boyut kazandırarak daha işlevsel hale getirdiği 
çalışmaları değerlendirilmiştir.
Üçüncü bölümde Osmanlı'nın son dönemindeki bilim ve eğitim faaliyetleri, sonrasında aynı 
dönemi kapsayacak şekilde matematiğin, felsefe ve mantık ilimleriyle etkileşimi üzerinde 
durulmuştur. Ülkemizde klasik mantıktan sembolik mantığa geçiş sürecinde oldukça önemli 
bir yere sahip olan Salih Zeki Bey'in ilk ve tek savunucusu olduğu cebirsel mantık anlayışı 
analiz edilmiştir. Ayrıca matematiksel bilimlerin tüm dallarına hakim olduğu aşikâr olan Salih 
Zeki Bey'in, matematik felsefesi üzerine yaptığı çalışmalarla Türkiye'de bu alanda çalışan ilk 
bilim insanı olarak verdiği eserler incelenerek matematik, mantık, felsefe ilişkisi 
kurgulanmıştır. Bunların yanında devlet adamı ve eğitimci kişiliği göz önünde 
bulundurularak yurt içi ve dışında yaptığı çalışmalarla, ülkemiz bilim tarihi ve felsefesine 
yaptığı katkılar incelenmiştir. Türkiye'nin ilk matematik profesörü, matematik tarihçisi ve 
felsefecisi Salih Zeki Bey'in eserleri sayesinde, Osmanlı'nın son dönemi ile Türkiye 
Cumhuriyeti kuruluş sürecinin bilimsel analizi yapılmıştır.
Sonuç kısmında: mantık, matematik ve felsefe alanlarında mütefekkirimizin ülkemiz 
akademik birikimine olan katkıları değerlendirilmiş, bunun bilim felsefesi ve tarihindeki 
yerine vurgu yapılmıştır.

Abstract:
The thesis, which aims to examine the place of the scientific studies of Salih Zeki Bey, who 
was sent abroad to receive education in the last periods of the Ottoman Empire, in the history 
of Turkish thought, consists of: preface, introduction, three chapters, conclusion and 
bibliography.
In the introductory part of the thesis, the connection of the project of Reterritorialization of 
Philosophy in Anatolia with our study is established and the importance of the fields of 
mathematics, logic, history of science and philosophy, which Salih Zeki Bey made important 
contributions, is revealed.
In the first chapter, by giving detailed information about the life of our scholar, the 
institutions that contributed to the development of our thinker, the schools where he was 
educated and the influence of the scientists who contributed to his education were evaluated, 
the process of transition to academic life and his effect on academic life were discussed.
In the second part, his contributions to the academic life of the Republican Era are examined 
in detail, concentrating on his academic personality. In order for the Turkish youth to receive 
a modern education, the textbooks written for all levels of education have been classified and 
discussed. In order to reveal the contributions of Muslims and Turks to science, the 
encyclopedic works, articles and conferences of Salih Zeki Bey, the founder of the modern 
history of science, were examined. It is explained that he introduced many fields, which 
Turkish scientists are unfamiliar, to the history of science in our country. The works of the 
great mathematician known as Riyaziye Master, who made contemporary mathematics 
known in our country, by adding a philosophical dimension to mathematics and making it 
more functional were evaluated.
In the third chapter, the science and education activities in the last period of the Ottoman 
Empire, and then covering the same period, the interaction of mathematics with philosophy 
and logic sciences are emphasized. The understanding of algebraic logic, of which Salih Zeki 
Bey, who has a very important place in the transition from classical logic to symbolic logic in 
our country, is the first and only advocate, has been analyzed. In addition, the works of Salih 
Zeki Bey, who is clear that he has mastered all branches of mathematical sciences, as the first 
scientist working in this field in Turkey with his studies on the philosophy of mathematics, 
have been examined and the relationship between mathematics, logic and philosophy has 
been fictionalized. In addition to these, his contributions to the history and philosophy of 
science in our country were examined with his studies at home and abroad, considering his 
personality as a statesman and educator. Thanks to the works of Turkey's first mathematics 
professor, mathematics historian and philosopher Salih Zeki Bey, a scientific analysis of the 
last period of the Ottoman Empire and the establishment of the Turkish Republic was made.
In the conclusion part, the contributions of our thinker to the academic accumulation of our 
country in the fields of logic, mathematics and philosophy were evaluated, and its place in the 
philosophy and history of science was emphasized.