Sîbeveyhi'nin el-Kitâb'ında hocası Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî'nin yeri
In Sîbeveyhi's el-Kitâb, his teacher Halîl b. the place of Ahmed el-Ferâhîdî
Yazar: ABDURRAHMAN OCAK
Danışman: PROF. DR. YAŞAR ACAT
Şırnak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sosyal Hizmet = Social Work

Özet:
Sîbeveyhi‟nin el-Kitâb‟ı, gramer kitapları arasında hiçbir eserin ulaşamadığı bir 
konuma ulaşmıştır. Hicri ikinci asrın sonlarına doğru kaleme alınmış olan bu eser, gramer 
kaidelerine ulaşmadaki en sağlam ve mutemet kaynak olmuştur. Çünkü bu eser, nahiv ilminin 
kurucusu olarak kabul edilen Ebü‟l-Esved ed-Düelî‟den (ö. 69/688) itibaren nahiv ilminin bu 
merhaleye ulaşmasında önemli bir yere sahiptir. el-Kitâb günümüz gramer kitapları arasında 
başvurulan en önemli kaynaktır. Aynı zamanda o, nahiv kaidelerini kayıt altına almış olan ilk 
kitaptır. Kendisinden sonra gelen dilciler ilave kaideler üretmemiş, sadece mevcut kaidelerin 
beyanını ve Sîbeveyhi‟nin görüşlerini dile getirmişlerdir. Sîbeveyhi dönemindeki dilciler 
eserin şerhi, usul ve yöntemiyle ilgili çalışmalar yaparken kendi döneminden sonra gelen 
âlimlerden bazıları eserin içindeki kaideleri eserlerinde olduğu gibi zikretmiş; bazıları da 
kuralların gerekçeleri ve sebep-sonuç ilişkisi üzerine eserler kaleme almışlardır. Son 
dönemlerde yazılan eserler ise nahiv ilminin tertibi, konularının düzeni ve kapalı 
meselelerinin açıklanması bağlamında kalme alınmıştır.
Çalışmada bu önemli eserin üzerinde yapılan incelemeler ışığında Sibeveyhi‟nin elKitâb‟ında nahiv ilminin kökenlerinin izi sürülmüş, mümkün mertebe bilgi toplanmaya gayret 
edilmiş ve o bilgiler çalışmamızda ele alınarak bilimsel yöntemle kullanılmıştır. Bu eserin 
çeşitli yönlerini keşfetmek için hala daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır. Dil bilgisi, dilbilim 
ve modern çalışmalarla bu eksiklik kapatılabilir. Yapılacak çalışmalar, Sibeveyhi‟nin eserinin 
yüzyıllar boyunca araştırmacıların faydalanmasına olanak sağlayacaktır. 
AnahtarKelimeler: Arap Dili, Nahiv, el-Kitâb, Sîbeveyhi, Halîl.

Abstract:
Sîbevayhi's al-Kitâb has reached a position that no other work has reached among 
grammar books. In light of the observed information, this work is the main source for any 
study to be carried out in the field of the Arabic language. This work, which was written 
towards the end of the second century Hijri, has become the most reliable and reliable source 
for reaching grammatical rules. This work has an important place in the science of grammar 
reaching this stage since Ebü'l-Esved ed-Düelî (d. 69/688), who is considered the founder of 
the science of grammar. It is the most important source preferred among today's grammar 
books. It is the first book that recorded all the grammar rules. The linguists who came after 
him did not produce additional rules, but only expressed the existing rules and Sîbeveyhi's 
views. All of the works written in the recent period were written on the arrangement of the 
science of grammar, the order of the subjects, and the explanation of closed issues. While the 
linguists in the Sîbeveyhi period were working on the commentary, procedure, and method of 
the work, some of the scholars who came after his period mentioned the rules in the work as 
they are in their works; Some have also written works on the justifications of the rules and the 
cause-effect relationship.
In the light of the examinations made on this important work, the origins of the science 
of grammar were traced in Sîbeveyhi's al-Kitâb, an effort was made to collect as much 
information as possible and that information was discussed in our study. For this, analytical 
and scientific methods were used. More studies are still needed to explore various aspects of 
this work. This deficiency can be filled with grammar, linguistics, and modern studies. The 
studies to be carried out will enable researchers to benefit from Sibeveyhi's work for 
centuries.
Keywords: Arap Dili, Nahiv, al-Kitâb, Sîbeveyhi, Halîl.