Konya koşullarına uygun yüksek besin içeriğine sahip siyez buğday çeşit adaylarının belirlenmesi
Determination of high nutritious einkorn wheat candidate lines for Konya conditions
Yazar: GÜLİZAR MANAV
Danışman: PROF. DR. TANER AKAR
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Türkiye'nin farklı illerinden toplanan popülasyonlardan seçilmiş 17 ileri siyez (Triticum monococcum L.) çeşit adayı 2017 yetiştirme döneminde yazlık olarak Kadınhanı/Konya koşullarında tesadüf blokları deneme desenine göre üç tekrarlı olarak ekilmiş ve ülkemizde yaygın olarak yetiştirilen 3 adet yazlık makarnalık buğday (T. durum Desf.) çeşidi de kontrol olarak karşılaştırılmıştır. Çeşit adayları, dane verimi ile verim unsurları, fiziksel ve kimyasal kalite özellikleri, mikro elementler, A ve B vitaminleri bakımından incelenmiştir. Çeşit adayları, makarnalık çeşitlere göre yaklaşık 10 gün daha geç başaklanmış olup bütün siyez çeşit adayları makarnalık çeşitlere göre daha uzun bitki boyuna ve daha kısa başak boyuna sahiptir. Makarnalık çeşitler siyez çeşit adaylarına göre yüksek biyolojik verim ve dane verimine sahip olmasına karşın özellikle 8 (295.8 kg/da) ve 10 (288.6 kg/da) numaralı siyez çeşit adayları dane verimi açısından oldukça umutvar bulunmuştur. Buna ek olarak, siyez çeşit adaylarının hasat indeksi değerleri kontrol çeşitlerle benzer bulunmuştur. Özellikle 10 numaralı çeşit adayının (% 44.6) hasat indeksi oldukça dikkat çekicidir. Çeşit hektolitre ve 1000-dane ağırlıkları doğası gereği kontrol çeşitlerin altında kalırken, protein oranı ve sedimantasyon değerleri de daha yüksek bulunmuştur. Ayrıca siyez çeşit adaylarının selenyum (Se) dışındaki mikro element içerikleri ve B2 dışındaki diğer B vitamini içerikleri kontrol çeşitlere göre düşük bulunmuştur. Buna karşın, siyez buğday çeşit adaylarının içerdikleri A vitamini miktarları makarnalık çeşitlerin bir hayli üstündedir. Hatta bazı hatların kontrol çeşitlerden yaklaşık 10 kat daha fazla A vitamini içerdiği saptanmıştır. Sonuç olarak, dane verimi, protein oranı ile kalitesi ve A vitamini bakımından öne çıkan 10 ve 37 nolu siyez buğdayı çeşit adayı olarak Konya'nın kuru tarım koşullarında modern buğday çeşitlerinin ekonomik olarak yetiştirilemeyeceği alanlarda yetiştirilmesi önerilmektedir.

Abstract:
17 advanced einkorn (Triticum monococcum L.) candidate lines selected from some population collected from different provinces of Turkey were planted by using randomized complete block design with three replicates under Kadınhanı/Konya conditions in 2017 growing season and three common durum wheat varieties were also used as control in this study. Einkorn candidate lines were tested for grain yield and yield components, physical and chemical quality traits, micro nutrients, vitamin A and vitamin B complex. Candidate lines were 10 days later than the controls for days to heading and all candidate lines had longer plant height and shorter spike length than those of the controls. Biological yield and grain yield of controls were found to be higher than einkorn lines, but candidate line 8 (295.8 kg/da) and 10 (288.6 kg/da) are promising especially for grain yield, respectively. Additionally, einkorn candidate lines were found to be similar with controls for harvest index. Especially, candidate line 10 had higher harvest index (44.6%). Candidate lines had lower volume and thousand seed weight than the controls as expected their nature but they had higher protein ratio and sedimentation value. In addition, microelement contents except for Se and B vitamin complex except for B2 of einkorn lines were found to be lower than those of the controls. However, vitamin A contents of the candidate lines were well above the controls and some einkorn lines were also determined to be have 10 times more vitamin A than the controls. As a result, some einkorn candidate lines such as 10 and 37 with reasonable grain yield, protein ratio and quality and Vitamin A can be cultivated under rain-fed condition of Konya where the modern wheat varieties could not been cultivated economically.