Toplumsal bağlamda SSCB'den günümüze değişen mülkiyet sistemi: Kırgızistan örneği
Property system that has changed from the USSR to the present in the social context: The case of Kyrgyzstan / коомдук ракурстан сссрден азыркы мезгилге чейин озгоргон мүлк системасы (кыргызстан мисалында) / изменения в системе собственности в социальном аспекте со времён ссср и до сегодняшнего времени, на примере кыргызстана
Yazar: MEHMET ALBAYRAK
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ORÇAN
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Kırgızistan = Kyrgyzstan ; Mülkiyet = Property ; Mülkiyet hakkı = Property right ; Sovyetler Birliği = Soviet Union ; Özelleştirme = Privatization ; İdeoloji = Ideology

Özet:
Mülkiyet ve mülkiyet biçimleri insan ve toplum hayatında çok önemli bir yere
sahiptir. Sovyet dönemi ve dağılmasından sonraki dönemde mülkiyetle ilgili uygulanan
politikalar ve uygulamları ile birlikte Kırgızistan'da bireysel ve toplumsal anlamda
ciddi değişimler yaşanmıştır Bu durumun önemine binaen mülkiyet değişikliğinin
sosyolojik anlamdaki araştırılması bilindiği kadarıyla bugüne kadar pek yapılmamıştır.
Bu tezin asıl konusu ve amacı da Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Bağımsızlık
döneminde mülkiyet ve mülkiyet biçimlerinde gerçekleşen değişimler, bu süreç
yönetimini anlamak ve özellikle 1991'den sonra serbest piyasa ekonomisine geçtikten
sonra özel mülkiyete ve özelleştirmenin sınıfsal tabakaya etkilerini araştırmaktır. Bu
çalışmada ilk olarak mülkiyet ve özelleştirme ile alakalı tanımlar ve yaklaşımlardan
bahsedilmiştir. Kırgızistan ve diğer post Sovyet ülkelerde bağımsızlık öncesi dönem ve
bağımsızlık sonrası dönem olmak üzere iki farklı dönemde iki farklı mülkiyet sistemi
uygulanarak farklı iki mülkiyet sistemine ev sahipliği etmiştir.
XX. yüzyılın ilk çeyreğinde V. I. Lenin'in öncülüğünde meydana gelen 1917
Ekim Devrimi ile ortaya çıkan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Birliği'nde bu tarihten
itibaren yeni mülkiyet sistemi kurulmaya başlanmıştır. Bunun için ilk adımlar
devrimden hemen sonra atılmıştır. Çıkarılan Toprak Kararnamesi ile SSCB'deki bütün
topraklar devletleştirilip toprakta özel mülkiyet kaldırılmış olup büyük topraklar da
topraksız ve yoksul köylüler arasında dağıtılmıştır. Her ne kadar yaklaşık 70 senelik
SSCB tarihi boyunca, Sovyet yönetimi mülkiyet sistemini değiştirmek için çalıştıysa da
Sovyetlerin dağılımından sonra eski Sovyet coğrafyasında Marx'ın karşı çıktığı
kapitalist toplumun en temel özelliği olan özel mülkiyete geçiş süreci hızlı bir şekilde
başlamış ve günümüzde belli bir zirveye ulaşmıştır.
Bir devlette mülkiyet biçimi değiştirilince doğrudan toplumsal yapı da
değişmektedir. Sovyet Döneminde uygulanan sosyalist ve komünist ideolojiye dayanan
eşitlikçi mülkiyet rejiminin bir sonucu olarak zengin sınıfın özel mülkiyeti müsadere
edilip malları devletleştirilmiş yani kamusallaştırılmıştır. Özellikle tarım arazileri ve
hayvanlar Kolhoz ve Sovhoz denilen işletmelere bırakılmıştır. Kırgızistan Sovyetler 
Birliğinin çökmesinden sonra 1991 yılında Kırgızistan'ın Bağımsızlığa kavuşmasıyla bu
kez de kamu mallarının önemli bir kısmı belirlenen özelleştirme yöntemleri ile
özelleştirilmeye başlanmış ve Kırgızistan'ın ekonomik ve toplumsal tarihinde önemli
olaylardan birinin yaşanmasına neden olunmuştur. Belli bir dönemde özel mülikiyete
geçişte, malların dağıtımı ve paylaşımında, yöntem ve usullerinde bazı sıkıntılar
meydana gelmiştir. Adil dağıtım, denetlenebilir ve şeffalık konusunda bazı tartışmalara
meydan verilmiştir. En önemlisi işleyen bazı işletme ve fabriakların, özelleştirme ile
kapandığını ya da küçülerek deam ettiği görülmüştür. Özel mülkiete geçişle birlikte
sosyal sınıflar arasında kısmi de olsa varolan denge ve istikrar bozulmuş tabakalar
arasındaki sınıfsal farklılık açılmaya başlamıştır. Yaşanan bu süreçlerden ve
deneyimlerden sonra özelleştirmenin sihirli bir değnek olmadığı da anlaşılmaktadır,
ama bazı yönlerden demokratik ve liberal uygulamaların olumlu sonuçları da
görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Mülkiyet, Mülkiyet ve İdeoloji, Kırgızistan'da Mülkiyet, Mülkiyet
ve Toplum, Sovyetler Birliği, Kırgızistan, Özel ve Kamu Mülkiyeti

Abstract:
The property and forms of ownership play an important role in human life and
society. During period of the USSR and after its collapse, the policy of property
relations underwent radical changes in Kyrgyzstan, both in individual and social
structures. It is known that sociological studies of changes in the ownership sphere as
such have not been conducted. The object and purpose of this thesis is to study the
concept of property and forms of ownership, its change during the Kyrgyz SSR and
during its independence period, as well as to study the impact of private property and
privatization on the social class, especially after the transition to a free market economy
in 1991. This study covers approaches and definitions related to property and
privatization. Kyrgyzstan and other post-Soviet countries, before and after
independence, applying two different approaches adopted two different ownership
systems.
In the first quarter of the 20th century, under the leadership of V. Lenin after the
October Revolution of 1917, a new property system began to be created in the USSR.
The first steps for this were taken immediately after the revolution. According to the
adopted decree 'On Land', all lands in the USSR were nationalized, private ownership
of land was abolished, and large tracts of land were distributed among landless and poor
peasants. Throughout history of the USSR, the Soviet government attempted to change
the system of ownership, however after the demise of the Soviet Union, former Soviet
geography began a quick transition to private property, which is a fundamental feature
of capitalist society and which was opposed by Marx, and reached a certain peak today.
With a change in the form of ownership, the social structure of the state also
changes. As a result of an equal property regime based on socialist and communist
ideology, which was applied during the USSR, private property of the upper class was
confiscated and nationalized. Agricultural land and livestock were transferred to
enterprises called the Collective Farm [Kolkhoz] and State Farm [Sovkhoz]. After
dissolution of the USSR and independence of Kyrgyzstan in 1991, the process of
privatization of a significant part of state property began, which became an important 
event in the economic and social history of Kyrgyzstan. Fair distribution, verifiability
and transparency were put under doubt. As a result of privatization, some operating
enterprises and plants began to close or were reduced. With the transition to private
ownership, social class began to manifest a class difference. After past processes and
experiences, it is clear that privatization is not a magic wand. Privatization alone is not
enough to solve certain problems that a country faces with. However, there are positive
results of democratic and liberal practice.

Key Words: property, ownership and ideology, ownership and society, ownership in
Kyrgyzstan, Soviet Union, private and state property







Менчик жана менчик түрлөрү жеке адамдын жана коомдун жашоосунда
чоң мааниге ээ. Совет мезгилинде жана анын кулашынан кийин менчикке
байланыштуу саясаттын таасиринде Кыргызстанда жеке адамдын жашоосу жана
коомдук түзүлүш түп тамырынан бери өзгөрүүгө учураган. Бул жагдай чоң
мааниге ээ болсо да, менчик түрүнүн социлогиялык өңүттөн изилдениши
азыркыга чейин жүргүзүлгөн эмес. Бул диссертациянын максаты – Кыргыз Совет
Социалисттик Республикасында жана көз карандысыздык мезгилинде менчик
жана менчик түрүндө жүргөн өзгөрүүлөрдү, өзгөчө 1991-жылдан кийин эркин
базар экономикасына өткөндөн кийинки жеке менчиктин коомдук катмарларга
тийгизген таасирин изилдөө. Бул диссертацияда менчик жана менчиктештирүү
тууралуу аныктамалар менен багыттар каралды. Кыргызстан менен башка
постсоветтик мамлекеттерде эгемендүүлүкө чейинки жана кийинки мезгилдерде
эки башка менчик системасы орун алган.
XX кылымдын биринчи чейрегинде В. И. Лениндин жетекчилигинде ишке
ашкан 1917-жылдагы Октябрь революциясынын жыйынтыгында курулган СССР
де жаңы менчик системасы курула баштаган. Бул иш-чаранын алгачкы
кадамдары революциядан кийин тез эле жасалган. Жер декрети жарыяланып, бул
декрет менен СССРдеги бардык жер мамлекеттештирилген, жерге болгон жеке
менчик жоюлуп, жер кедей жана жерсиз дыйкандарга таратылган. СССРдин 70
жылдык тарыхында өлкө жетекчилиги менчик түрүн өзгөртүүгө аракет кылса да,
СССР кыйрагандан кийин К. Маркс каршы чыккан капиталисттик коомдун эң
негизги өзгөчөлүгү болгон жеке менчикке өтүү башталып, азыркы күндө белгилүү
бир даражада ишке ашты.
Бир өлкөдө менчик түрү өзгөргөндө коомдук түзүлүш да түздөн-түз
өзгөрүүгө дуушар болот. Совет доорунда социалисттик жана коммунисттик
идеологияга таянып жүргүзүлгөн теңчил менчик режимдин жыйынтыгында
колунда бар адамдардын мал-мүлкү мамлекеттештирилген. Айдоо жерлер менен
мал колхоз-совхоз деп аталган чарбаларга берилген. СССР кулап, Кыргызстан көз
карандысыз мамлекет болгондон кийин, 1991-жылдан баштап мамлекеттик
менчиктин басымдуу бөлүгүн атайын иштелип чыккан жолдор менен менчиктештирүү башталган. Бул жараян Кыргызстандын экономикалык жана
коомдук жашоосунда чоң өзгөрүүгө жол ачкан. Алгачкы мезгилде
менчиктештирүү жараянында, мамлекеттик менчикти жеке менчикке өткөрүүдө
методдук жана системалык каталар кеткен. Мамлекеттик менчиктин адилеттүү
жана ачык жүргүзүлгөнү суроо жараткан. Эң маанилүүсү - иштеп жаткан заводфабрикалардын басымдуу бөлүгү менчиктештирилгенден кийин жабылып калган,
же өндүрүшү кескин түшүп кеткен. Менчиктештирүүнүн жыйынтыгында
коомдук катмарлар ортосундагы мурдагы теңдик бузулуп, теңсиздик арта
баштаган. Мына ушул өзгөрүүлөр менчиктештирүүнүн максатына жетпегенин
көрсөтөт. Ошентсе да айрым тармактарда демократиялык жана либералдык
өзгөрүүлөрдүн оң жыйынтыктары да бар.

Ачкыч сөздөр: менчик, менчик жана идеология, Кыргызстанда менчик, менчик
жана коом, Советтер Союзу, Кыргызстан, жеке жана мамлекеттик менчик






Собственность и формы собственности играют важную роль в жизни
человека и общества. В период СССР и после его распада, политика
имущественных отношений в Кыргызстане подверглась радикальным
изменениям, как в индивидуальных, так и в социальных структурах. Известно то,
что социологические исследования изменений происходящих в сфере
собственности, как такого не были проведены. Предметом и целью данной
дипломной работы является изучение понятия собственности и форм
собственности, её изменения в период Киргизской ССР и в период её
независимости, а также исследование влияния частной собственности и
приватизации на социальный класс, особенно после перехода к свободной
рыночной экономике в 1991 г. В данном исследовании идёт речь о подходах и
определениях связанных с собственностью и приватизацией. Кыргызстан и
другие постсоветские страны в периоды до независимости и после, применяя два
разных подхода, приняли две разные системы собственности.
В первой четверти XX века под руководством В.Ленина, после
Октябрьской революции 1917 года, в СССР начала создаваться новая система
собственности. Первые шаги для этого были сделаны сразу после революции.
Согласно принятому декрету «О земле» все земли в СССР были
национализированы, частная собственность на землю была отменена, а большие
участки земли были распределены между безземельными и бедными крестьянами.
На протяжении всей истории СССР советское правительство пыталось изменить
систему собственности, однако после распада Советского Союза, бывшая
советская география начала быстрый переход к частной собственности, которая
является фундаментальной чертой капиталистического общества и против
которой выступал Маркс, и достигла определённой вершины сегодня.
При изменении формы собственности меняется и социальная структура
государства. В результате равноправного режима собственности, основанной на социалистической и коммунистической идеологии, применявшийся в период
СССР, частная собственность высшего класса была конфискована и
национализирована. Сельскохозяйственные угодья и скот были переданы
предприятиям под названием Колхоз и Совхоз. После распада СССР и
приобретением Кыргызстана независимости в 1991 г. начался процесс
приватизации значительной части государственного имущества, что стало
важным событием в экономической и социальной истории Кыргызстана.
Справедливое распределение, проверяемость и прозрачность были поставлены
под сомнения. В результате приватизации некоторые действующие предприятия и
заводы стали закрываться, либо шли под сокращение. С переходом к частной
собственности между социальными классами стала проявляться классовая
разница. После пройденных процессов и прожитого опыта ясно то, что
приватизация – это не волшебная палочка. Одной только приватизации
недостаточно для решения определённых проблем с которыми сталкивается
страна. Однако существуют и положительные результаты демократической и
либеральной практики.

Ключевые слова: собственность, собственность и идеология, собственность и
общество, собственность в Кыргызстане, Советский Союз, частная и
государственная собственность