Karşılaştırmalı hukuk bağlamında idari yargıda dava ehliyeti
Standing to sue in administrative jurisdiction in comparative law perspective
Yazar: ADEM AVCI
Danışman: PROF. DR. MÜSLÜM AKINCI
Kocaeli Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı / Kamu Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Eda davası = Eda case ; Kamu davası = Public prosecution ; Kamu tüzel kişiliği = Public corporation ; Meşru menfaat = Legitimate interest ; Ortak menfaat = Common interest ; Tam yargı davaları = Unlimited jurisdiction cases ; Tespit davası = Declaratory action ; İdari davalar = Administrative cases ; İhlal davaları = Enforcement actions ; İptal davası = Annulment action

Özet:
İdari işlem ve eylemlerden dolayı menfaati veya hakkı ihlal edilen kimselerin, idari işlemlerin iptalini veya maruz kaldıkları haksızlığın giderilmesini yargı mercilerinden talep edebilmeleri hukuk devleti ilkesinin gereklerindendir. Böylece davacı, dava mekanizmasını harekete geçirerek hukuka uygunluk denetimine imkân tanır. Dolayısıyla adeta bir savcı rolünde olan idari yargıdaki davacıyı, "hukuka uygunluk bekçisi" olarak nitelendirmek mümkündür. 
Hukuk devleti ilkesinin sağlanması adına, dava ehliyeti şartlarının olabildiğince geniş yorumlanarak bireylere mahkemeler önünde hak arama olanağının sağlanması gerekmektedir. Bu şartlar bakımından, karşılaştırmalı hukukta iki temel sistem benimsenmiştir. Bunlar; "nesnel hukukilik modeli" ve "öznel haklar modeli"dir. Dolayısıyla çalışmada başta nesnel hukukilik modelinin doğduğu Fransa olmak üzere, aynı modeli benimseyen AB, Türkiye, İsveç, İtalya ve İngiltere'deki dava ehliyeti anlatılmıştır. Yine öznel haklar modelinin öncüsü olan Alman hukuk sistemine yer verilmiştir.
Tez kapsamında öncelikle, mahkemeye erişim hakkı ve dava ehliyeti ele alınmıştır. İkinci bölümde Türk idari yargısındaki subjektif dava ehliyeti incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise idari yargıda dava ehliyeti karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bu kapsamda ulusal ve uluslararası alanda yazılmış bilimsel eserlerden ve yargısal kararlardan yararlanılmıştır.
Çalışmada, İngiliz hukuk doktrinindeki bir sınıflandırmadan yararlanılarak kamuyu yakından ilgilendiren davalar için "kamu yararı ehliyeti" model olarak önerilmiştir. Yine çevre hukukundan doğan uyuşmazlıklarda "yeşil yargı" olarak da ifade edilen özel bir çevre yargısı teşkilatının Türkiye'de kurulması konusunda İsveç'in model alınabileceği belirtilmiştir. Ayrıca kamu yararını yakından ilgilendiren davalar bakımından, kamu yararı ehliyetinin getirilmesinin ve böylece herkesin dava açabilmesine imkân verilmesinin, idari yargıda iş yükünü artırabileceği belirtilmiştir. Bunu gidermek adına ise bu öneriye ek olarak ilk derece idari mahkemeler için "idari savcılık" kurumunun getirilebileceği ifade edilmiştir.

Abstract:
It is one of the requirements of the rule of law that persons whose interests or rights are violated due to administrative acts and actions may request the cancellation of administrative acts or the redress of the injustice they have suffered from the judicial authorities. Thus, the plaintiff activates the legality mechanism and enables the control of compliance with the law. Therefore, it is possible to characterise the plaintiff in the administrative jurisdiction, who plays the role of a prosecutor, as a "watchdog of the legality". 
In order to ensure the rule of law, the conditions for the capacity to sue should be interpreted as broadly as possible to provide individuals with the opportunity to seek their rights before the courts. In terms of these conditions, two basic systems have been adopted in comparative law. These are the "objective legality model" and the "subjective rights model". Therefore, in this study, standing to sue in the EU, Türkiye, Sweden, Italy and the UK, which adopt the same model, and France, where the objective legality model was born, are explained. The German legal system, which is the pioneer of the subjective rights model, is also included.
Within the scope of the thesis, firstly, the right of access to court and standing to sue are discussed. In the second chapter, subjective standing to sue in Turkish administrative jurisdiction is analysed. In the third chapter, standing to sue in administrative jurisdiction is discussed comparatively. In this context, national and international treatises and judicial decisions have been utilised.
In the study, "public interest standing" is proposed as a model for the cases closely related to the public by making use of a classification in the English legal doctrine. It is also stated that Sweden can be taken as a model for the establishment of a special environmental jurisdiction organisation in Türkiye, which is also referred to as "green jurisdiction" in disputes arising from environmental law. In addition, it is stated that the introduction of the public interest standing for cases closely related to public interest and thus enabling everyone to file a lawsuit may increase the workload in the administrative jurisdiction. In order to overcome this, it is stated that in addition to this proposal, the institution of "administrative prosecution" may be introduced for the first instance administrative courts.