Hemodiyaliz alan hastaların sıvı kısıtlamasına uyum düzeyleri, uyumunu etkileyen kolaylaştırıcı ve zorlaştırıcıların belirlenmesi
Compliance levels of compliance with fluid restriction in patients receiving hemodialysis, determination of facilitators and challenges affecting compliance
Yazar: GÜLFİDAN TEKİN KARAKÖSE
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMİNE ÖZER KÜÇÜK
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü / İç Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hemşirelik = Nursing

Özet:
Amaç: Bu çalışmanın amacı hastaların sıvı kısıtlamasına uyum düzeylerini ve sıvı kısıtlamasına uyumu etkileyen kolaylaştırıcı ve zorlaştırıcı faktörleri belirlemektir. 
Gereç ve Yöntem: Bu çalışma nicel ve nitel yöntemin bir arada kullanıldığı karma yöntemle analitik tipte yapılmıştır. Çalışma 15 Ağustos 2022-1 Mayıs 2023 tarihleri arasında Gazi Üniversitesi Hastanesi Hemodiyaliz Ünitesinde yürütülmüştür. Çalışma iki aşamadan oluşmaktadır. Çalışmanın ilk aşamasında araştırma kriterlerini karşılayan 206 son dönem böbrek yetmezliği hastasına 'Hasta Tanıtıcı Bilgi Formu' ve 'Hemodiyaliz Hastalarında Sıvı Kontrol Ölçeği' kullanılarak uygulanmıştır. Nicel verilerin analizinde SPSS (ver:23.0) programı kullanılmıştır. Verilerin analizinde Bağımsız gruplarda t testi, ikiden fazla grup için ise ANOVA Varyans analizi ve Tukey ve Tamhane's T2 testleri kullanılmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde anlamlılık düzeyi p<0.05 kabul edilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında olasılıklı olmayan örnekleme yöntemlerinden biri olan amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın birinci aşamasına katılan 206 hastanın içerisinden seçilmiş bireylere 'Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu' ile derinlemesine bireysel görüşmeler yapılmış olup veri doygunluğuna ulaşılan 20 hasta örneklemi oluşturulmuştur. Nitel verilerin analizinde MAXQDA 20 programı kullanılarak, Colaizzi'nin önerdiği içerik analizi yöntemine göre yapılmıştır.
Bulgular: Hemodiyaliz tedavisi alan hastaların Hemodiyaliz Hastalarında Sıvı Kontrol Ölçeği toplam puan ortalamasının 50,78±7,35, bilgi alt boyutu puan ortalamasının 8.54±2.18 ile ortalamanın üzerinde; davranış alt boyutu puan ortalamasının 21,37±5,07 puan ve tutum alt boyutu puan ortalamasının 10.86±3,03 puan ile ortalamanın altında olduğu bulunmuştur. Yaşı genç olan hastaların sıvı kısıtlamasına uyumda bilgi (p=0.008) ve davranış (p=0.012) boyutunda daha iyi uyum sağladıkları bulunmuştur. Evli hastaların, bekâr hastalara göre sıvı kısıtlamasına genel uyumda (p=0.042) ve davranış (p=0.018) boyutunda daha iyi uyum gösterdikleri bulunmuştur.  KBH tanı süresi 5 yıldan az olan hastaların davranış boyutunda (p=0.016) ve benzer şekilde hemodiyalize girme süresi 5 yıldan az olan hastaların yine davranış boyutunda (p=0.008) daha iyi uyum sağladıkları bulunmuştur. Araştırmamızda, bireylerin sıvı kısıtlamasına uyum düzeylerini etkileyen deneyimlerinden elde edilen veriler; 'Sıvı Kısıtlamasına Uyumu Etkileyen Faktörler', 'Sıvı Kısıtlamasına Uyumu Etkileyen Bariyerler', 'Sıvı Miktarını Ayarlamaya Yönelik Bilgi Alma', 'Sıvı Aşımında Ortaya Çıkan Etkiler' ve 'Sosyal Hayata Etki' olmak üzere 5 kategorinden oluşturulmuştur.
Sonuç: Çalışmamıza katılan hastaların Hemodiyaliz Hastalarında Sıvı Kontrol Ölçeği toplam puan ortalaması ve bilgi alt boyutu puan ortalamasının ortalamanın üzerinde; davranış alt boyutu ve tutum alt boyutu puan ortalamasının ise ortalamanın altında olduğu bulunmuştur. Çalışmada hastaların yaş, medeni durum, kronik böbrek hastalığı ve hemodiyaliz tanı süresinin sıvı kısıtlamasına uyum puanı arasında ilişki bulunmaktadır. Hastaların sıvı kısıtlamasına ilişkin deneyimlerine göre; hastaların sıvı takibi yapması, sıvı kısıtlamasına uygun diyet ve içecek tercihleri, günlük hayat meşguliyetlerinin olmasının sıvı kısıtlamasına uyumda kolaylaştırıcı olduğu bulunmuştur. Yanlış diyet tercihleri, sıcak hava koşulları, çoklu ilaç kullanımı, ev dışında olma, alışkanlıkların ise sıvı kısıtlamasına uyumda bir bariyer olduğu bulunmuştur. Hastaların sağlık çalışanları tarafından olası risklere yönelik bilgilendirilmesinin ise sıvı kısıtlamasına uyumda motive edici olduğu bulunmuştur. 
Hemodiyaliz hastalarına bakım veren hemşirelerin, bütüncül ve bireyin özerkliğini göz önünde bulundurarak hastaların sıvı kısıtlamasına uyumu ve etkileyen faktörleri belirlemesi ve uyum problemi olan hastalar için bariyerlere yönelik stratejiler geliştirmesi önerilmektedir.

Abstract:
Aim: The aim of this study is to determine the compliance level of patients with fluid restriction and to identify facilitating factors and challenges that affect compliance with fluid restriction.
Materials and Methods: The study was conducted in a analytical type with a mixed method in which quantitative and qualitative methods were used together. The study was carried out at Gazi University Hospital Hemodialysis Unit between 15 August 2022 and 1 May 2023. The study consists of two stages. In the first phase of the study, it was applied to 206 end-stage renal failure patients who met the research criteria using the 'Patient Identification Information Form' and the 'Fluid Control Scale in Hemodialysis Patients'. SPSS (ver:23.0) program was used to analyze quantitative data. In the analysis of the data, t-test was used for independent groups, and ANOVA analysis of variance and Tukey and Tamhane's T2 tests were used for more than two groups. In evaluating the data, the significance level was accepted as p<0.05. In the second stage of the study, purposeful sampling method, one of the non-probability sampling methods, was used. In-depth individual interviews were conducted with selected individuals among the 206 patients who participated in the first phase of the research, using the 'Semi-Structured Interview Form', and a sample of 20 patients with data saturation was created. The analysis of qualitative data was conducted using the MAXQDA 20 program and according to the content analysis method suggested by Colaizzi.
Results: The mean Hemodialysis Patients Fluid Control Scale total score of patients receiving hemodialysis treatment was 50.78±7.35, and the knowledge subscale mean score was 8.54±2.18, above the average; It was found that the mean score of the behavior subscale was 21.37±5.07 points and the mean score of the attitude subscale was 10.86±3.03 points, below the average. It was found that younger patients had better compliance with fluid restriction in terms of knowledge (p=0.008) and behavior (p=0.012). It was found that married patients showed better compliance with fluid restriction in general (p = 0.042) and behavioral  (p=0.018) dimensions than single patients. It was found that patients with CKD diagnosis time of less than 5 years had better adaptation in the behavioral dimension (p = 0.016), and similarly, patients with hemodialysis initiation time of less than 5 years had better compliance in the behavioral dimension (p = 0.008). In our research, data obtained from individuals' experiences affecting their compliance level with fluid restriction; It is composed of 5 categories: 'Factors Affecting Compliance with Fluid Restriction', 'Barriers Affecting Compliance with Fluid Restriction', 'Receiving Information for Adjusting the Amount of Fluid', 'Effects of Fluid Excess' and 'Effect on Social Life'.
Conclusion: Hemodialysis Patients Fluid Control Scale total score average and knowledge subscale score average of the patients participating in our study were above the average; The average score of the behavior sub-dimension and attitude sub-dimension was found to be below the average. In the study, there is a relationship between the patients' age, marital status, chronic kidney disease and hemodialysis diagnosis time and their compliance score with fluid restriction. According to patients' experiences regarding fluid restriction; It has been found that patients' fluid monitoring, diet and beverage preferences appropriate to fluid restriction, and daily life engagements facilitate compliance with fluid restriction. Wrong dietary choices, hot weather conditions, multiple drug use, being away from home, and habits have been found to be barriers to compliance with fluid restriction. It has been found that informing patients about possible risks by healthcare professionals is motivating for compliance with fluid restriction. 
It is recommended that nurses caring for hemodialysis patients should determine patients' compliance with fluid restriction and the factors affecting it, taking into account the holistic and individual autonomy, and develop strategies for barriers for patients with compliance problems.