Bilge yardımcı tipinin kaynağı ve Türk destanlarına yansıması
The source of the wise helpers type and its reflection in Turkish epics
Yazar: BUĞRA AYYILDIZ
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ALPTEKİN
Kilis 7 Aralık Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Destanlar, Türk milletinin kadim değerlerindendir. Türk destanları içerisinde çok eski zamanlarda meydana gelmiş tarihi olayların izlerini görmek mümkündür. Destanlar, Türk milletinin kültürünü, öz benliğini, bilinç yapısını, dünya görüşünü, iç dünyasını ve en temel kültürel kodlarını yansıtmaktadır. Destan metinlerindeki kültürel dinamikler ve kodlar destan tipleri üzerinden kendini göstermektedir. Destan metinlerindeki tipler, destanı başlatan ve yaşayan kişilerdir. Türk destanlarının özellikle kahramanlık destanlarında kahramana yardımcı olan tiplerin en başında bilge yardımcı tipi gelmektedir. Bilge yardımcı tipi, ister destandaki yardımcı tipler içerisinde ister genel tipler içerisinde değerlendirilsin bilgeliğin işlevleri ile karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda, bilge yardımcı tipi Türk destanlarının önemli öğelerinden biridir. Türk destanlarında karşımıza çıkan bilge tipi işlevleri yönüyle Şamanizm'deki şamana, eski Türk inanç sistemindeki kam'a ve Türk mitolojisindeki Ülgen'e benzemektedir. Bu bağlamda Türk destanlarındaki bilge tipinin kökenlerinin bu üç kaynakla ilişkili olduğu söylenebilir. Türk milletinin bilinen en eski inanç sistemlerinden başlamak üzere mitolojisinde ve daha sonraki dönemlerde kültür hayatında toplumun sıkıntılarını çözen, topluma yön gösteren bilge şahsiyetler yer almıştır. Bu bilge yardımcı şahsiyetlerin adları zaman içerisinde farklı olsa bile aynı işleve sahip oldukları bilinmektedir.

Abstract:
Epics are one of the ancient values of the Turkish nation. It is possible to see traces of historical events that took place in ancient times in Turkish epics. Epics reflect the culture, self-identity, consciousness structure, worldview, inner world and most basic cultural codes of the Turkish nation. Cultural dynamics and codes in epic texts reveal themselves through epic types. The characters in epic texts are the people who start and live the epic. In Turkish epics, especially in heroic epics, the wise helper type comes first among the types that help the hero. The wise assistant type appears before us with its wisdom functions, whether you evaluate it among the assistant types in the epic or among the general types. In this context, the wise helper type is an important element of Turkish epics. The sage type we encounter in Turkish epics is similar in terms of its functions to the shaman in Shamanism, the kam in the old Turkish belief system, and Ülgen in Turkish mythology. In this context, it can be said that the origins of the sage type in Turkish epics are related to these three sources. Starting from the oldest known belief systems of the Turkish nation, in its mythology and later in its cultural life, there have been wise figures who solved the problems of the society and guided the society. It is known that these wise assistant figures have the same function even though their names are different over time.