Hammâd b. Zeyd ve hadis ilmindeki yeri
Hammād b. Zayd and his position in ḥadith scholarship
Yazar: SÜMEYYE NUR DOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA KIZIL
Yalova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Din = Religion
Dizin: Hadis = Hadith ; Hammad b. Zeyd = Hammad b. Zeyd ; Irak-Basra = Iraq-Basra ; Rivayetler = Rumours ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışma Basralı muhaddis Hammâd b. Zeyd'in hayatını ve onun hadisçiliğini konu almaktadır. Basra, kurulduğu günden Hammâd'ın yaşadığı dönem de dahil olmak üzere tarih boyunca siyâsî ayrılıkların, isyanların çokça yaşandığı bir şehirdir. Özellikle Emevîler zamanında halkın çoğunluğunu oluşturan mevâlîye karşı yönetimin takındığı menfî tavır halkın neredeyse her isyanı desteklemesinde büyük rol oynamıştır. Böyle bir ortamda dünyaya gelen Hammâd b. Zeyd, ilim yolunu seçmiş ve Basra'nın kuruluş aşamasında bu şehre yerleşen Enes b. Mâlik ve diğer sahâbenin kurduğu hadis ilim halkalarının yetiştirdiği pek çok değerli âlimden ilim tahsil etmiştir.
Tezde Hammâd b. Zeyd'in yaşadığı hicrî II. asırda Basra'da hadis ilminin genel durumu hakkında bir tasvir yapılmaya çalışılmıştır. Bunun için Enes b. Mâlik'in Basra'ya gelişi ve Basra hadis okulunun kuruluşu, burada yaşanan siyâsî olaylar ele alınmış, ardından Basralı âlimlerin cerh-ta'dîl alanında yazdıkları eserlerden kısaca bahsedilerek dikkat çeken görüşleri dile getirilmiştir. 

Hammâd b. Zeyd, devrinin önde gelen âlimlerinin pek çoğundan ilim tahsil etmiştir. Bu çalışmada, onun yer aldığı ilmî ortamın daha iyi anlaşılabilmesi için kendisinden en çok rivayette bulunduğu bazı hocalarının ve kendisinden hadis rivayet eden talebelerinden birkaçının tercemelerine kısaca değinilmiştir. Daha sonra ricâl ilminin önemli münekktilerinin Hammâd b. Zeyd hakkında yaptığı değerlendirmeler zikredilmiş ve onun bilinen bazı siyâsî görüşlerinden bahsedilmiştir.
Hammâd'ın müttefekun aleyh rivayetlerinin analizine yer verilen son bölümde ise hoca-talebe ilişkileri, tahammül ve edâ sîgaları ve rivayet konuları dikkate alınarak bazı sayısal veriler ortaya koyulmuştur. Basra'nın yetiştirdiği önemli muhaddis ve fakih Hammâd b. Zeyd de müttefekun aleyh rivayetleri incelendiğinde Basra'nın önde gelen hocalarından hadis rivayet ettiği, hadis ve ilel ilimlerinde meşhur pek çok âlime hadis rivayetinde bulunduğu görülmektedir. Rivayet ettiği konular ele alındığında fakih kimliği ön plana çıksa da fezâil, kader ve en dikkat çekeni de fitnelerle alâkalı rivayetleri göze çarpmaktadır.

Abstract:
The subject of this study is Baṣran traditionalist Ḥammād b. Zayd's life and his scholarship. Since it had been founded, Baṣran was a town where political schism and rebellions occurred.  This was also true for the period in which Ḥammād lived. Especially during the Umayyad period, the negative attitude of the administration against the mawālī, which constituted the majority of the population, played a major role in public support for almost every rebellion. In such an environment Ḥammād b. Zayd chose the path of knowledge and collected knowledge from many valuable scholars raised in ḥadīth circles started by the companions like Anas b. Malik who settled in Baṣra when it was first built. 
In the thesis, a description of the general situation of the ḥadīth scholarship in Baṣra in the second Islamic century was given. For this purpose, subjects such as the arrival of Anas b. Malik to Baṣra, the foundation of the school of ḥadīth in Baṣra, political developments in the town are discussed. Afterwards, Baṣran traditionalists works on transmitter criticism described and their prominent views are given.
Ḥammād b. Zayd took lessons from a great many of the important scholars of his generation. In this study, the life of his most prominent teachers and students are summarised in order to shed light on the scholarly environment of which he was a part. The evaluation of the scholars of transmitter criticism about Ḥammād and his famous political views are also given.
In the last chapter, the analysis of Ḥammād's muttafaqun ʿalayh transmissions are dealt with, and some statistics are given about his teacher and students in the chains of transmitters of these traditions, the modes of transmissions and the major themes of the traditions. It has seen that Ḥammād who was both a muḥaddith and faqīh collected traditions from prominent Baṣran traditionalists and also transmitted those traditions to various famous ḥadīth and ʿilal scholars. As for the major themes of his traditions, aside from the majority of the tradition of legal issues, there are also those about the merits of the companions, predestination and also civil disturbances and wars.