COVID-19 pandemisi çocuklarda bize neler öğretti?
What has COVID-19 pandemic in children taught us?
Yazar: MUSTAFA GENÇELİ
Danışman: DOÇ. DR. ÖZGE METİN AKCAN
Necmettin Erbakan Üniversitesi / Meram Tıp Fakültesi / Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2021
Konu: Klinik Bakteriyoloji ve Enfeksiyon Hastalıkları = Clinical Microbiology and Infectious Diseases ; Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları = Child Health and Diseases
Dizin: COVID 19 = COVID 19 ; Korona virüs enfeksiyonları = Coronavirus enfections ; Korona virüsler = Coronaviridae ; Multisistem inflamatuar sendrom = Multisystem inflammatory syndrome ; Pandemiler = Pandemics ; Çocuklar = Children

Özet:
Amaç: COVID-19 pandemisi tüm dünyayı olumsuz etkileyen önemli bir morbidite ve mortalite sebebidir. Bilinmezliklerle başlayan pandemi döneminde bir yıl boyunca takip edilen COVID-19 tanılı çocuk hastaların başvuru şikayetleri, klinik özellikleri, laboratuvar bulguları ve epidemiyolojik özelliklerine ışık tutarak elde edilen bilgi, deneyim ve tecrübeyi paylaşarak vaka yönetimi, bulaşın önüne geçilmesi ve pandemi hakkında tıp literatürüne katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Yöntem: Çalışmaya COVID-19 pandemi ilan edilmesinden itibaren Mart 2020- Mart 2021 tarihleri arasında Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı bünyesinde takip edilen 1 ay-18 yaş arasındaki COVID-19 ve çocuklarda multisistem inflamatuar sendrom (MIS-C) tanısı alan hastalar dâhil edildi. Hastaların sosyodemografik özellikleri, başvuru şikayetleri, klinik takipleri, komplikasyonları, laboratuvar bulguları kesitsel olarak incelendi. İstatistiksel değerlendirme IBM SPSS 20.0 (IBM Corp., Armonk, NY, USA) paket programı ile yapıldı. Çalışmamız için Sağlık Bakanlığı T09_42_13 sayılı ve Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi 2021/3145 sayılı kararları doğrultusunda etik kurul onayı alındı. 
Bulgular: Çalışmaya 467 COVID-19 ve 27 MIS-C tanılı çocuk hasta dahil edildi. COVID-19 ve MIS-C tanılı hastalar kendi içinde ayrı ayrı değerlendirildi. COVID-19 tanılı hastaların medyan yaşı 5 yaş (1 ay-18 yaş) ve % 48'i kız, % 52'si erkekti. Aylara göre vaka dağılımları değerlendirildiğinde ciddi yükselişlerin görüldüğü aylar; Haziran 2020, Kasım 2020 ve Mart 2021 olarak görüldü bu durum uygulanan eğitim sistemi ve serbestliklerle ilişkili olarak yorumlandı. Yaş gruplarına göre sınıflandığında; bir yaş altında 34 (%7,3), 1-5 yaş arasında 111 (%23,8), 5-10 yaş arasında 98 (%30,4), 11-15 yaş arasında 142 (%30,4), 15 yaş üzerinde 82 (%17,6) vaka görüldü. Başvuru şikâyetleri en sık ateş (%61) ve öksürük (%47); en az oranda ise tat alamama (%5,8), döküntü (%1,1) olarak görüldü. Bir yaş altında; ateş (%88,2), kusma (%32,4), ishal (%29,4), 11-15 yaş arasında; boğaz ağrısı (%36,6), 15 yaş üstünde tat alamama (%11), koku alamama (%14,6), baş ağrısı (%18,3), halsizlik (%40,8), miyalji (%28), nefes darlığı (%17,1) şikâyetlerinin diğer yaş gruplarına göre anlamlı olarak daha sık bulundu. Hastalar klinik ciddiyetine göre asemptomatik 35 (%7,5), hafif 367 (%78,6), orta 35(%7,5), şiddetli 27 (%5,8) ve kritik 3 (%0,6) olarak ayrıldı. Hastaneye yatırılan vakaların lökosit sayısı, ESH, ferritin ve CRP değerlerinin anlamlı olarak daha yüksek olduğu görüldü. 49  (%10,5) vakaya toraks bilgisayarlı tomografi (BT) görüntülemesi yapıldı. 20'sinde (%40,8) COVID-19 açısından tutulum vardı bunların %35'i unilateral, %65'i bilateraldi. 20 hastaya favipiravir, 20 hastaya profilaktik düşük molekül ağırlıklı heparin, 30 hastaya düşük doz kortikosteroid verildi. MIS-C tanılı hastaların median yaşı 8,5 (2-16)  yaş olup; %51,8'i kız, %48,2'si erkekti. Klinik bulgularına göre 11 hasta hafif, 12 hasta orta ve dört hasta ağır dereceli olarak takip edildi. MIS-C tanılı hastaların yol gösterici klinik ve laboratuvar bulguları; ateş %100, halsizlik %88, miyalji %70, döküntü % 92, konjonktivit %89, çilek dili %86, CRP yüksekliği %100, pro- brain natriüretik peptit yüksekliği %96, D-dimer yüksekliği %88, lenfopeni %85,2, prokalsitonin yüksekliği %81, hiponatremi %51, trombositopeni %48, hipoalbuminemi %44 sıklıkta görüldü. Çalışma döneminde dört hasta (%0,8, 4/494) kaybedildi. İki hasta serebral palsi, bir hasta Down sendromu ve obezite tanılı olup COVID-19 pnömonisi sebebiyle diğer hasta ise MIS-C tanısıyla takibi sırasında kaybedildi.
Sonuç: COVID-19 çocuklarda sıklıkla asemptomatik ve hafif dereceli olarak seyretmektedir ancak nadirde olsa ağır seyredebileceği akılda tutulmalıdır. Ayrıca çocukların bulaş zincirinde yer alabileceği unutulmamalıdır. Çocuklarda ciddi bir komplikasyon olan MIS-C hastalarının erken tanınması ve tedavi algoritmaları oluşturulması son derece önemlidir.

Abstract:
Objective: COVID-19 pandemic is an important cause of morbidity and mortality, which has a negative impact worldwide. It was aimed to prevent transmission and contribute to the medical literature concerning the pandemic by sharing the knowledge and experience obtained from shedding light on admission complaints, clinical characteristics, laboratory findings and epidemiological characteristics of pediatric patients who were diagnosed with COVID-19 and followed-up for 1 year during the pandemic that began with mysteries.
Method: The patients aged 1 month-18 years diagnosed with COVID-19 and multisystem inflammatory syndrome in children (MIS-C) in Necmettin Erbakan University Meram Faculty of Medicine, Department of Pediatrics between March 2020 and April 2020, since declaration of COVID-19 as a pandemic were included in the study. Patients' sociodemographic characteristics, admission complaints, clinical follow-ups, complications, and laboratory findings were evaluated cross-sectional. Statistical evaluation was performed by using IBM SPSS 20.0 (IBM Corp., Armonk, NY, USA) package program. For our study, an ethics committee approval was obtained in accordance with the decision numbered T09_42_13 by Ministry of Health and decision numbered 2021/3145 by Necmettin Erbakan University Meram Faculty of Medicine.
Results: 467 children diagnosed with COVID-19 and 27 children diagnosed with MIS-C were included in the study. The patients diagnosed with COVID-19 and MIS-C were evaluated separately. Of the patients diagnosed with COVID-19; the median age was 5 years (1 month-18 years) and 48% were female and 52% were male. Distribution of cases by month was analyzed, the months with a significant increase in cases were found to be June 2020, November 2020 and March 2021, which was attributed to executed education system and liberties. When classified by age groups; there were 34 (7.3%) cases under one year of age, 111 (23.8%) between 1-5 years, 98 (30.4%) between 5-10 years, 142 (30.4%) between 11-15 years and 82 (17.6%) over 15 years of age. The most common admission complaints were found to be fever (61%) and cough (47%) and the least common ones were dysgeusia (5.8%) and rash (1.1%). Fever (88.2%), vomiting (32.4%) and diarrhea (29.4%) under one year of age, sore throat (36.6%) between 11-15 years, and dysgeusia (11%), anosmia (14.6%), headache (18.3%), malaise (40.8%), myalgia (28%) and dyspnea (17.1%) over 15 years of age were found to be significantly more common compared to other age groups. The patients were divided into the groups by clinical severity: 35 (7.5%) as asymptomatic, 367 (78.6%) as mild, 35 (7.5%) as moderate, 27 (5.8%) as severe and 3 (0.6%) as critical. Leukocyte count, ESR, ferritin and CRP values of the hospitalized patients were determined to be significantly higher. 49 (10.5%) underwent thoracic computed tomography (CT). 20 (40.8%) had an involvement suggesting COVID-19 infection, 35% of which were unilateral and 65% bilateral. 20 patients were given favipiravir, 20 patients were given low-molecular-weight heparin, and 30 patients were given low-dose corticosteroids. Of the patients diagnosed with MIS-C; the median age was 8.5 (2-16) years, and 51.8% were female and 48.2% were male. Based upon clinical findings, 11 patients were followed-up as mild, 12 patients as moderate and 4 patients as severe. The guiding clinical and laboratory findings for the patients diagnosed with MIS-C were found to be as follows: fever in 100%, malaise in 88%, myalgia in 70%, rash in 92%, conjunctivitis in 89%, strawberry tongue in 86%, elevated CRP in 100%, elevated pro-brain natriuretic peptide in 96%, elevated D-dimer in 88%, lymphopenia in 85.2%, elevated procalcitonin in 81%, hyponatremia in 51%, thrombocytopenia in 48%, and hypoalbuminemia in 48%. During the study period, four patients (0.8%, 4/494) deceased. Two patients diagnosed with cerebral palsy, one with Down syndrome and obesity died of COVID-19 pneumonia, whereas the other patient died during follow-up with diagnosis of MIS-C.
Conclusion: COVID-19 usually has an asymptomatic and mild course in children; however, although rare, it should be kept in mind that it may have a severe course. Furthermore, it should be kept in mind that children may be involved in the transmission chain. Early recognition of patients with MIS-C, which a severe complication in children, and development of treatment algorithms are of vital importance.