Kentle bütünleşme bağlamında "Canıkonuşlar": Bişkek örneği
"Новостройки" в контексте интеграции с городом: на примере г. Бишкек
Yazar: SAGINAY KARAEVA
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ORÇAN
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Bütünleşme = Integration ; Canıkonuşlar = Slums ; Gecekondu bölgesi = Squatter settlement ; Gecekondulaşma = Squattings ; Kentleşme = Urbanization ; Kentsel bütünleşme = Urban integration ; Kırgızistan-Bişkek = Kyrgyzstan-Bishkek

Özet:
Kentlerin kaderi, bağlı olduğu ülkenin kaderine bağlı bir durumdur. Ülkenin yönetiminde, rejiminde, ekonomik sisteminde, hukukunda meydana gelen değişme doğrudan kentleri, köyleri ve yaşam tarzını etkilemektedir. Ülkelerin kaderi bazen kendi olağan şekilde varlığını sürdürürken, bazen de olağanüstü olay ve şartlar nedenyile ani değişimler, dönüşümler hatta devrimlerle karşı karşıya kalabilmektedir. Bişkek'in yaşadığı durum daha çok ikinci yani olağan dışı durumlarla siyasi, ekonomik ve toplumsal devrimlerle şekillenmiş bir durum arzetmektedir. Yetmiş yıl içinde iki olağandışı olay yaşamıştır. Birincisi 1917 Bolşevik İhtilali sonrası dönemde, diğeri de 1991 yılında bağımsızlığını ilan ettikten sonraki yıllarda. Birinincisinde sosyalist ve kömünist sistemin gereği olarak görülen özel mülkiyetin kamusallaştırılması ve kollektifleştirilmesi, diğeri ise liberalizmin gereği olarak kamu ve kollektif mülkiyetten özelleştirmeye geçilmesidir. Sovyet sisteminde yerleşim politikası olarak kırsala önem verilir ve kentle denge kurmaya çalışılırken, liberalizmin sevdiği yerleşim yeri daha kalabalık nüfusun barındığı kentler, özellikle de büyük kentlerdir. Bu gelişmelerin sonucu olarak Kırgızistan'a bakıldığında Bişkek'in nüfusu Sovyetlerin son dönemlerinde 610 360 sahipken 2021 verilerine göre 1 074,1'e ulaşmış durumdadır.   
Başkent Bişkek'in çekim merkezi olmasında siyasi ve ekonomik rejim değişikliğinin önemi büyüktür. Köylerde, ilçelerde oturan nüfusun önemli kısmı önceleri kolhoz, sovhozlarda ve fabrikalarda çalışmaktayken Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra var olan çalışma düzeni bozulmuş ve yerine yeni bir modelde geliştirilememiştir. Yanlış politikalar nedeniyle söz konusu üretim işletmeleri çalışmaz hale gelmiştir. İşsizlik ülkede göçe ve başkentin demografik açıdan büyümesine neden olmuştur. Göç edip kente gelen göçmenlerin ekonomik durumları iyi olmadığından mevcut ruhsatlı konutlar, çoğu için pahalı olduğundan ucuz konutlarda oturmak gecekondularda barınmak için ev kurmak zorunda kalmışlardır. Bu doğrultuda ülkenin başkenti gecekondulaşma sorunuyla başbaşa kalmıştır. Kent fiziki ve niceliksel olarak   büyürken nitelik açısından geri gitmekteydi. Başkent sadece göçmenleri değil, aynı zamanda sorunları da biriktirdi. 
Araştırmanın konusu da Kırgızistan'da bağımsızlık sonrası siyasi devrimlerin, sosyal değişikliklerin, özelleştirmenin, ekonomik krizlerin ve reformların bir sonucu olarak çarpık kentleşme süreciyle beraber meydana gelen Bişkek'teki canıkonuşların kentle bütünleşmede karşılaştığı sorunlarından yola çıkarak "Kentle Bütünleşme Bağlamnda "Canıkonuşlar": Bişkek Örneği" olarak belirlenmiştir. 
Araştırmanın diğer amaçlarından biri bugüne kadar Bişkek'te kentleşme sürecinde canıkonuşlarla ilgili yeterli çalışmaların yapılmamış olmasından dolayı bu alanda gözlemlenen önemli bir boşluğu kapatmak ve gelecek dönemlerde kentleşme sürecindeki canıkonuşlarla ilgili çalışmalara katkı sağlamaktır. Diğer ikinci amacı ise Bişkek'i Orta Asya kentlerinin bir prototipi olarak görüp kent sosyolojisi bağlamında akademik olarak incelemesine katkı sağlamaktır.
Gecekonduların yoğun olduğu kentlerde kentliler arasında daha çok bütünleşme problemleri yaşanmaktadır. Özellikle konutlarda yaşamak için en temel ihtiyaçlardan olan su, elektirik, yol, kanalizasyon gibi alt yapı sorunları yaşayan kentlerde bütünleşmeden ziyade dışlanma, entegrasyondan ziyade ötelenme söz konusudur. Kırgız yasalarına bağlı olarak kaçak bir şekilde yasal olmayan yollarla devlet arazilerine yapılan konutlara tapu ve inşaat ruhsatının verilmemesi nedeniyle canıkonuşlarda (gecekondularda) ikamet eden insanlar, önemli vatandaşlık haklarından mahrum kalmaktadırlar. Yasal izinlerin olmaması demek, sağlık ve eğitim hizmetlerinden yararlanamamak demektir. Oy kullanma hakkının olmaması demektir. Bu gerçeklerden hareketle Bişkek'in kenarında kurulan dört mahalle seçilerek gecekondu sakinlerinin ne gibi sorunlar yaşadıkları ve bu sorunların kentle bütünleşmeye ne gibi etkilerinin olduğu araştırılıp değerlendirilmeye çalışılmıştır.  
Tez çalışması hem teorik hem uygulamalı bir çalışmadır. Araştırmada hem nitel, hem de nicel yöntem kullanılmıştır. Kullanılan araştırma tekniği ise anket, mülakat ve gözlem olmuştur. Söz konusu amaçlı tesadüfî örnekleme yöntemiyle başkent Bişkek ve Çüy bölgesine ait konuşlardan Ak Ordo, Kut, Ak Car ve Altın Kazık konuşundan toplam 416 kişiyle yüzyüze anket ve toplam 25 katılımcı ile de yüzyüze mülakat yapılmıştır. Anket ve mülakatta ortaya çıkan verilere bakıldığıda, canıkonuşlardaki yaşam koşulların oldukça problemli olmasından dolayı, gecekondu sakinlerinin kentle bütünleşmesinde ciddi sorunların olduğu ortaya çıkmıştır. Öz olarak söylemek gerekirse yıllardır bekleyen sorunların çözülememesi, sosyal entegrasyona engel olmakta ve ertelemektedir. Kentle bütünleşmeyi etkileyen en önemli faktörler arasında yönetim anlayışı ve hukuki faktörlerin yanı sıra belediye hizmetlerin verilmemesi gelmektedir. Buna bağlı olarak eğitim ve sağlık hizmetlerinin çoğu mahallede verilmemesi de önemli faktörler arasında yer almaktadır.
Tezin bölümlerine bakıldığında birinci bölümünde kavramsal, kuramsal ve tarihi çerçeve üzerinde durulmuştur. Konuya bağlı olarak kent ve kentleşme, gecekondulaşma veya canıkonuşlar, göç kavramı ve buna bağlı olarak göçün zincirleme göç, kimlik kavramı, bütünleşme veya entegrasyon kavramları ele alınmıştır. Kuramsal çerçevede İbn Haldun'un "Umran" kuramına, klasik ve çağdaş kent kuramlarına, sanayi öncesi ve sonrası kentler ve kentleşme, günümüzde kentleşme sürecinin boyutlarına yer verilmiştir. İkinci bölümde ise ülkenin Sovyetler Birliği döneminden bağımsızlıktan sonraki dönemlere kadar kentleşme ve gecekonudulaşma sorunları etraflı bir şekilde değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise araştırmanın konusu, sınırlılıkları, önemi, amacı, evreni ve örneklemi, uygulamada kullanılan yöntem ve teknikler, hipotezler ve varsayımların geçerliliğine yer verilip ortaya çıkan bulgular analiz edilmiştir.

Abstract:
"Slums" in the Contex of Integration With the City: Example of Bishkek
The future of cities will hinge on the fate of the country to which they belong.
The changes in government administration, regime of the country have a great impact
on the cities, villages and the way of life. While the future of countries sometimes
continues to exist in its usual way, sometimes it may cause sudden changes,
transformations or even revolutions due to extraordinary events and conditions. The
situation in Bishkek is mostly shaped by the second extraordinary situations, political,
social and economic revolutions. In the seventy years two extraordinary events took
place in Bishkek. The first occurred after the Bolshevik Revolution of 1917, and the
other occurred in the years after Kyrgyzstan acquired independence from the Soviet
Union in 1991. In the first case, this is the nationalization and collectivization of
private property, which is seen as a requirement of the socialist and communist system,
and in the second, it is the transition from public and collective property to
privatization, as a requirement of liberalism. The Soviet system places a great
importance on the countryside as a settlement policy, and in an attempt to balance with
the city, the settlements given to liberalism are cities with large populations, especially
large cities. As a result of these events, if we look at Kyrgyzstan in the late Soviet
times, the population of Bishkek 610 360 reached 1 074,1 as of 2021.
The changes in political and economic regime in Bishkek plays a significant
role in being an attraction center. While a big part of the population living in villages
and districts worked on collective farms, state farms and factories, the existing labor
order was disrupted after the collapse of the Soviet Union and could not develop
according to a new model. Due to the lack of coherent policy, these manufacturing
plants have fallen into disrepair. Unemployment led to immigration into the country
and the demographic growth of the city. Since the economic situation of immigrants
who immigrated and came to the city was not very good, the existing licensed housing
was expensive for most of them, so they had to live in cheap housing and establish a
xv
house in order to take shelter in the slums. In this respect, the capital of the country
was left alone with the problem of slums. While the city grew physically and
quantitatively, it is lagging far behind qualitatively. The capital has accumulated not
only immigrants, but also problems.
The subject of this research paper was identified as ""Slums" in the Contex of
Integration With the City: Example of Bishkek " based on the problems of urbanism
caused by political revolutions after Kyrgyzstan gained its independence, social
changes, privatization, economic crises and reforms that resulted in urban sprawl.
The aim of the research paper is to close an important gap observed in this area
and contribute to the future works related to urban integration and slums, as there are
not so many examples of further research on this topic. The other purpose is to explore
academically the urban sociology of Bishkek as a prototype city of Middle Asia.
Integration problems tend to appear more often among the citizens of overcrowded slums. In particular, the most basic needs for living in dwellings are to be
more of exclusion than integration in cities that have infrastructure problems such as
water, electricity, roads, sewage system. In accordance with Kyrgyz laws, those who
live in the slums are deprived of their civil rights, as they cannot get title deed and
construction license for housing illegally built on state land. Without any legal
permissions people cannot access health and educational services. It also means they
do not have the right to vote. With this in mind, we chose four neighborhoods on the
outskirts of Bishkek in order to evaluate what kind of problems squatters encounter
and how these problems influence the integration with the city.
This thesis work is both theoretical and practical, and makes use of both
qualitative and quantitative methods. The data were obtained using surveys, interviews
and observation. Determined by random sampling, 416 people in total took part in the
face-to-face questionnaire and 25 participants gave interviews in person; they are the
residents of such dwelling areas as Ak-Ordo, Kut, Ak-Jar and Altyn-Kazyk located in
Bishkek and the Chuy region. The results of surveys and interviews only highlighted
that slum-dwellers have serious problems with the integration due to severe living
conditions. In essence, failure to solve these problems for years has prevented social
integration. Among the most important factors affecting integration with the city is the
lack of management understanding, law factors and municipal services. Accordingly,
the absence of health and educational services in most of the slums is also a significant
factor.
This paper is organized as follows: in the first section conceptual, theoretical
and historical frameworks are discussed. We cover such terms as city, urbanization,
squattering or slums, migration, the concept of identity and integration. In the
theoretical framework, Ibn Haldun's "Umran" theory, classical and contemporary
urban theories, pre-industrial and post-industrial cities and urbanization, and the
dimensions of the current urbanization process are presented. The second chapter
examines in details the issues of urbanization and squattering in the country before it
xvi
acquired independence from the Soviet Union. In the last section the subject of the
research, limitations, its importance, aims, its universe and examples, the methods and
techniques used in the practical part, hypotheses and assumptions are included, and the
results and findings of the research are analyzed.
Key Words: Slums, new building, city, urbanization, integration, Kyrgyzstan,
Bishkek.Шаарлардын абалы мамлекетинин абалы менен түздөн түз байланышытуу. Өлкөнү башкаруу режими, экономикалык системасы, укуктук жагындагы жалпы өзгөрүүлөрү  аталган мамлекеттин шаарларына, айыл кыштактарына жана жашоо шартына түздөн түз таасир этет. Мамлекеттердин өнүгүшү кээде көнүмүш калыпта болсо, кээде адаттан тышкары окуялардын жана шарттардын негизинде күтүүсүз өзгөрүүлөр, бурулуштар менен өзгөчө  төңкөрүштөргө туш болот. Бишкек шаарынын абалы да экинчи калыпта, башкача айтканда адаттан тышкары абалдар менен тагырак айтканда саясий, экономикалык жана коомдогу революциялар менен коштолгон. Шаар жетимиш жылдын ичинде адаттан тышкаркы эки маанилүү окуяга туш болду. Биринчиси 1917-жылдагы Октябрь революциясы болсо, экинчиси 1991-жылда эгемендүүлүк алгандан кийинки мезгил. Биринчи бурулуш мезгилиндеги социалисттик жана коммунисттик системанын негизинде жеке мүлктүн мамлекеттик мүлккө өтүшү жана коллективдештирилиши болгон болсо, экинчиси либерализмдин негизи болгон мамлекеттик жана коллективдүү мүлктүн менчиктештирилиши болгон. Советтик системада жергиликтүү саясат айыл кыштактарга басым жасап шаар менен тең салмактуулукту сактоого багытталган болсо, либерализм басым жасаган аймактар калк жыш жайгашкан шаарлар жана анын ичинде ири шаарлар болгон. Бул абалдын жыйынтыгы катары Кыргызстандын мисалында Бишкек шаарынын калкы СССР тарашынын аяк ченинде 610 360 болгон болсо, 2021-жылга  карата 1 074,1 млндан ашык экендигин байкоого болот.
Борбор калаанын тартуучу мүнөзүнө ээ болушуна саясий жана экономикалык режимдердеги өзгөрүүлөрдүн мааниси чоң. Айыл кыштактарда жашаган калктын басымдуу бөлүгү мурда колхоздордо, совхоздордо жана  фабрикаларда иштеген болсо, СССР таркагандан кийин өнөр жай ишканалары токтоп калды бирок анын ордуна жаңы модель түзүлгөн эмес. Саясий башкаруунун туура эмес нукта жүргүзүлүшүнүн негизинде жогорку адистешкен өнөр жай ишканалары токтоп калган. Өлкөдөгү жумушсуздуктун кескин өсүшү миграцияга жана борбор калаанын демографиялык жактан өсүүсүнө алып келген.  Борборго келген мигранттардын экономикалык абалдары кескин төмөндөгөндүгү үчүн шаардагы мыйзамдуу конуштар аларга кымбат болгон жана мунун себебинен дагы арзаныраак конуштарда, жаңы конуштарда турак жай куруп жашаганы мажбур болушкан. Мына ушул абалдын негизинде борбор калаа жаңы конуш көйгөйлөрүнө  кептелген. Шаар физикалык жана сандык жактан артканы менен, сапаттык жактан артка кеткен. Жалпысынан борбор калаа бир гана мигранттарды бириктирбеди түрдүү көйгөйлөрдү бириктирди.
Изилдөөнүн темасы Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийинки саясий ыңкылаптардан, социалдык өзгөрүүлөрдүн, менчиктештирүүнүн, экономикалык кризистердин жана реформалардын натыйжасы, башаламан урбандашуунун жыйынтыгы катары борбор калаадагы жаңы конуштардын шаар менен интеграциялануусундагы келип чыккан көйгөлөрдүн негизинде "Шаар менен интеграциялануу контекстинде "жаңы конуштар": Бишкек мисалында" деп белгиленди.
Изилдөөнүн максаттарынын бири азыркы күнгө чейин борбор калаанын шаардашуу процессинде жаңы конуштар боюнча изилдөөлөдүн жеткиликсиздигинен улам аталган тармакта байкалган маанилүү боштукту толтуруу менен алдыңкы убакыттарда шаардашуу процессиндеги жаңы конуш боюнча жүргүзүлө турчу изилдөөлөргө салым кошуу болуп эсептелинет. Ошондой эле борбор калаанын Орто Азиянын шаарларынын бир прототиби катарында изилденишине жана шаар социологиясынын академиялык негизинде изилденишине салым кошуу болуп саналат.
Жаңы конуштары көп болгон шаарларда жана анда жашаган шаар коомчулугунда интеграциялануу боюнча көптөгөн көйгөйлөр бар. Аталган конуштарда эң маанилүү муктаждыктарынын сап башында суу, электр энегиясы, жол, канализация, социалдык объектилер сыяктуу инфраструктура көйгөйлөрү шаар менен интеграциялануудан тышкары андан четтөө, бөлүнүү маселелерин пайда кылат. Кыргызстандагы мыйзамдарга каршы эгин жерлеринде мыйзамсыз жолдор аркылуу пайда болгон конуштардын жашоочуларына турак жай курууга уруксат жана кызыл китеп берилбесе да ага карабастан жаңы конуштарда жашаган калктын саны көбөйүп анда жашаган тургундар жарандык укуктарын пайдалана албай келет. Мыйзамдуу түрдө уруксаттын жоктугу медицина, билим берүү кызматтарынан пайдалана албоо же аталга кызматтардын толук камсыздалбоо абалын жана шайлоо учурунда добуш берүү укугун колдоно албоо абалын билдирет. Мына ушул негизде Бишкектен бир нече чакырым гана алыстыкта жайгашкан жаңы конуштардан төрт конуштун жашоочуларынын кандай көйгөйлөргө кептелгени жана аталган көйгөйлөрдүн интеграцияланууга таасирлерин изилдөө менен илимий түрдө бааланды.
Бул илимий иш теориялык жана практикалык түрдө иштелди. Изилдөөдө сандык жана сапаттык методдор колдонулду. Маалымат топтоодо аталган ыкмалардын анкета, интервью жана байкоо жүргүзүү түрлөрү колдонулду. Максаттуу тандап алуу ыкмасынын негизинде борбор калаага жана анын айланасында Чүй облусунда жайгашкан жаңы конуштардан Ак Ордо, Кут, Ак Жар жана Алтын Казык конуштарынан жалпы 416 анкета, 25 респонденттен интервью алынды. Топтолгон маалыматтарды анализдөөнүн жыйынтыгына караганда жаңы конуштардын жашоо шарттарында олуттуу көйгөй болгондугу үчүн аталган конуштарда жашаган тургундардын интеграциялануусунда маанилүү маселелер болгондугу аныкталды. Жалпысынан алганда бир канча жылдардан бери чечилбей келген жаңы конуштардагы маселелер шаар менен интеграциялануусуна тоскоол болууда. Адмнистративдик, муниципалдык кызматтардын жоктугу жана укуктук факторлорго байланыштуу билим берүү жана медициналык кызматтардын бир топ жаңы конуштарда жоктугу шаар менен интеграцияланууга таасир эткен эң маанилүү факторлордон болуп саналат. 
Илимий иштин биринчи бөлүмүндө теориялык, концепциялык жана тарыхый негизи түзүлдү. Шаар жана урбандашуу, жаңы конуштар, миграция, чынжырлуу миграция, иденттүүлүк, интеграция концепциялары изилдөөнүн концептуалдык бөлүгүн түздү. Ошондой эле теориялык бөлүктө Ибн Хальдундун "Умран" теориясы, классикалык жана заманбап шаар теориялары менен катар индустриялдаштыруудан мурунку жана кийинки мезгилдеги шаарлар жана шаардашуу, азыркы мезгилдеги урбандашуу процесси камтылды. Изилдөөнүн экинчи бөлүмүндө СССР убагынан эгемендүүлүк алгандан кийинки мезгилдеги урбандашуу жана жаңы конуштардагы маселелер масштабдуу түрдө ачыкталды. Үчүнчү бөлүмдө изилдөөнүн темасы, актуалдуулугу, изилдөөнүн максаттуу тобу жана тандама тобу, колдонулган ыкмалар, гипотезалар түзүлүп, топтолгон маалыматтар анализделди.