Cumhuriyet'ten günümüze Türkçe dil politikaları ve dil planlamaları
From the Republic period to the present Turkish language policies and language plannings
Yazar: DOĞAN GEDİK
Danışman: PROF. DR. FATMA AÇIK
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Dil = Language ; Dil eğitimi = Language education ; Dil planlaması = Language planning ; Dil politikaları = Language policies ; Eğitim politikaları = Educational policies ; Türkçe = Turkish ; Türkçe eğitimi = Turkish education

Özet:
Dilin toplumlar için öneminin yanında devletler, özellikle de ulus devletler için önemi tartışılmaz bir gerçektir. Bu sebeple devletler resmî/ulusal dillerinin yaşatılması, zenginleştirilmesi ve yaygınlaştırılması için çeşitli politika ve planlamalara ihtiyaç duyar. Türkçe ile ilgili benimsenen dil politikaları ve planlamaları da bu açıdan önem arz etmektedir. Dil politikaları genellikle siyasi otoriteler tarafından millî birlik ve bütünlüğün sağlanması, çeşitli sosyal ve ekonomik sebeplerle dile yapılan bilinçli müdahalelerdir. Dil planlamaları ise politikaların eğitim, sosyal hayat vb. alanlardaki uygulama safhasıdır. Bu çalışmanın temel amacı; Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar Türkçe ile ilgili benimsenmiş dil politikalarını ve dil planlamalarını ortaya koymak, bu politika ve planlamalardan Türkçenin nasıl etkilendiğini tespit etmektir. Çalışma, nitel bir araştırmadır. Çalışmada doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen veriler analiz edilirken, nitel verilerin analiz aşamasını oluşturan verilerin düzenlenmesi, verilerin özetlenmesi, verilerin yorumlanması safhaları takip edilmiştir. Çalışmada dört farklı dönem içerisindeki dil politikaları ve dil planlamaları ele alınmıştır. Dil planlamaları kendi içerisinde "maddi planlamalar, statü planlamaları ve edinim planlamaları" olarak ayrılmıştır. Bu dönemler; "(1923-1938), (1938-1950), (1950-1980) ve (1980'den günümüze)" şeklinde belirlenmiştir. İncelenen dönemler belirlenirken bu zaman diliminde Türkçe ile ilgili yapılan çalışmalar dikkate alınmıştır. 1923-1938 yılları arasında; Türkçenin statüsünü yükseltme ve tek dil/hâkim dil politikasının benimsendiği tespit edilmiştir. Bu politika anlayışı, planlamayı da beraberinde getirmiştir. Bu dönemde Türkçenin maddi planlaması açısından ilk olarak alfabe değişikliği yapılmıştır. Türk Dil Kurumu kurulmuş, sözlük çalışmalarına başlanmış, çeşitli gramer kitapları yazılmış, terim faaliyetleri yürütülmüştür. Türkçe ile ilgili ilmî çalışmalar yapılmış, kurultaylar düzenlenmiştir. Statü planlaması açısından bu dönemde Türkçe ile ilgili çeşitli kanun ve yönetmelikler çıkarılmıştır. İktisadi müesseselerde Türkçenin kullanılması zorunluluğu getirilmiş, bazı yerel yönetimler Türkçenin kullanılma zorunluluğuyla ilgili kararlar almıştır. Edinim planlaması olarak bu dönemde öğretmen yetiştirme faaliyetlerine başlanmış ve öğretmen yetiştiren okullar açılmıştır. Bu dönemde ilköğretime yönelik 1924, 1926, 1927 ve 1936 olmak üzere dört farklı müfredat programı hazırlanmıştır. Ortaokullara yönelik ise 1924, 1929, 1931 ve 1938 olmak üzere yine dört farklı program hazırlanmıştır. Programlara uygun ders kitapları yazılmış, Türkçenin öğretimine önem verilmiş, Arapça ve Farsça dersler kaldırılmıştır. Benimsenen dil politikaları Türkçe ders kitaplarına da yansımıştır. Bu dönemde Türkçe ders kitapları; dönemin önde gelen şair, yazar ve edebiyatçıları tarafından kaleme alınmıştır. 1938-1950 yılları arasında Türkçe ile ilgili sadeleştirme, Türkçeyi özleştirme, millî bir dil ortaya koyma ve tek dilli bir toplum oluşturma politikası benimsenmiştir. Bu dönemde gramer çalışmalarına ağırlık verilmiş ve terim çalışmalarına devam edilmiştir. Dilin statü planlaması kapsamında; üretilen yerli malların işaretlenmesinde Türkçe kullanma zorunluluğu getirilmiştir. İl, ilçe, bucak adlarıyla ilgili Türkçe zorunluluğu getirilmiştir. Edinim planlaması kapsamında öğretmen yetiştirme faaliyetlerine devam edilmiştir. Köy Enstitüleri bu dönemde açılmıştır. 1948 yılında ilkokul 1949 yılında ise ortaokul olmak üzere iki farklı müfredat programı yapılmıştır. Müfredat programlarıyla uyumlu Türkçe ders kitapları yazılmıştır. Okutulan kitaplarda terimler Türkçeleştirilmiş, metinler sadeleştirilmiş ve dönemin genel dil politikası ders kitaplarına yansıtılmıştır. 1950-1980 yılları arasında eski dil yeni dil tartışmaları yapılmış, birbirinden farklı siyasi görüşteki partiler ülke yönetiminde yer aldığı için birbirinin devamı niteliğinde sürekli bir dil politikası geliştirilememiştir. Hemen her siyasi parti kendisinden önce benimsenen politikanın tersi yönünde hareket etmiştir. Türk Dil Kurumu; maddi planlamalar kapsamında gramer çalışmalarına, terim çalışmalarına, sözlük ve tercüme çalışmalarına devam etmiştir. Dilin statü planlamaları açısından bu dönemde çeşitli kanun ve yönetmelikler çıkarılmıştır. Vergi Usul Kanunu kapsamında, tutulacak defter ve kayıtlarda Türkçe zorunluluğu getirilmiştir. Türk Vatandaşlığı Kanunu ile birlikte, Türk vatandaşlığına kabul edilebilme şartları arasına yeteri kadar Türkçe konuşabilme zorunluluğu getirilmiştir. Dilin edinim planlamaları kapsamında öğretmen yetiştirme faaliyetlerine devam edilmiştir. 1962, 1968 yıllarında iki farklı müfredat programı geliştirilmiştir. Ders kitapları açısından bakıldığında ise bu dönemde özel yayınevlerinin etkin olduğu görülmüştür. Bakanlık bu dönemde kendi bünyesinde kitap basımını tamamen sınırlandırmıştır. Bu dönem kitaplarında metinler oldukça sadeleştirilmiş, millî ve manevi değerlere metinlerde yer verilmiş ve toplumsal konulara dikkat çekilmiştir. 1980'den itibaren dilde eski-yeni tartışmaları bir kenara bırakılmış, dilin kendi kanunları ve kuralları içerisinde gelişmesi fikrinden yola çıkılarak Türkçenin dünya dili olabilmesi adına bir politika benimsenmiştir. Bu dönemde dilin maddi planlaması kapsamında sözlük, imla, tercüme, gramer ve terim çalışmalarına devam edilmiştir. Statü planlamaları kapsamında çeşitli kanun ve yönetmelikler çıkarılmıştır. Bu kanun ve yönetmeliklerle Türkçenin kamusal her alanda etkin bir dil olması sağlanmaya çalışılmıştır. Edinim planlaması kapsamında öğretmen yetiştirme faaliyetlerine devam edilmiş, öğretmen yetiştirme sorumluluğu Yüksek Öğretim Kurumuna devredilmiştir. 1980 yılına kadar Millî Eğitim Bakanlığı öğretmen yetiştirme faaliyetlerini yürütmüştür. 1981, 2005 ve 2015 yıllarında ilköğretim, 1981, 2005, 2015, 2017, 2018, 2019 yıllarında ortaöğretim Türkçe müfredat programları hazırlanmıştır. 2005 yılı müfredat programları açısından bir dönüm noktası olmuştur. Önceki programlarda "davranışçı yaklaşım" esasları temel alınırken bu yıldan itibaren programlar "yapılandırmacı yaklaşım" ilkelerine göre hazırlanmıştır. Ders kitapları, müfredat programlarına uygunluk göstermiş ve programlarda öne sürülen ilkeler doğrultusunda ele alınmıştır. Sonuç olarak değerlendirildiğinde; 1923 yılından günümüze çeşitli dönemlerde Türkçe ile ilgili birbirinden farklı politikalar benimsenmiş, bu politikalardan yola çıkarak birçok planlama içerisine girilmiştir. Özellikle 1923-1938 yılları arasında ciddi bir dil planlamasının olduğu daha sonraki dönemlerde ise ilk dönemde yapılanların devamı, tekrarı veya aksi yönde politika ve planlamalar yapıldığı tespit edilmiştir. Siyasi süreçlerin ve ideolojik yaklaşımların dile yönelik politika ve planlamaları doğrudan etkilediği görülmüştür. Türkçenin bilim, sanat, ekonomi, siyaset, hepsinden önemlisi de devlet/resmî dil olarak statüsünün yükseltilmesi için ciddi, sürekli ve uygulanabilir planlamalara ihtiyaç olduğu görülmüştür.

Abstract:
In addition to the importance of language for societies, its importance for states, especially nation states, is an indisputable fact. For this reason, states need various policies and plans for the survival, enrichment, and dissemination of their official/national languages. The language policies and plans adopted for Turkish are also important in this respect. Language policies are generally conscious interventions made by political authorities to ensure national unity and integrity, and for various social and economic reasons. Language planning, on the other hand, is the policy of education, social life, etc. application phase in the fields. The main purpose of this study is to reveal the language policies and language plans adopted for Turkish since the proclamation of the Republic, and to determine how Turkish was affected by these policies and plans. The study is qualitative research. Document analysis method was used in the study. While analysing the obtained data, the stages of data editing, summarizing the data, and interpreting the data, which constitute the analysis phase of the qualitative data, were followed. In the study, language policies and language planning in four different periods are discussed. Language planning is divided into "material planning, status planning and acquisition planning". These periods were determined as "(1923-1938), (1938-1950), (1950-1980) and (1980 to present)". While determining the examined periods, the studies related to Turkish in this time were taken into consideration. Between 1923-1938; it has been determined that the policy of raising the status of Turkish, and a single language/dominant language policy have been adopted. This understanding of policy has brought planning with it. In this period, the first alphabet change was made in terms of the material planning of Turkish. The Turkish Language Institution was established, dictionary studies were started, various grammar books were written, and term activities were carried out. Scientific studies have been carried out on Turkish and congresses have been held. In terms of status planning, various laws and regulations related to Turkish were enacted in this period. Turkish has been made the  
obligatory language to use in economic institutions, and some local governments have taken decisions regarding the obligation to use Turkish. As acquisition planning, teacher training activities were started in this period, teacher training schools were opened. In this period, four different curriculum programs were prepared for primary education, namely 1924, 1926, 1927 and 1936. For secondary schools, four different programs were prepared, namely 1924, 1929, 1931 and 1938. Textbooks suitable for the programs were written, emphasis was placed on teaching Turkish, and Arabic and Persian courses were abolished. The language policies adopted are also reflected in Turkish textbooks. Turkish textbooks in this period were written by the leading poets, writers, and literary figures of the period. Between 1938 and 1950, a policy of creating a monolingual society was adopted for the purpose of simplification, clarification of Turkish, and the creation of a national language. In this period, grammar studies were emphasized, and term studies continued. Within the scope of the status planning of the language, it is obligatory to use Turkish in the marking of the domestic goods produced. The obligation to use Turkish for the names of provinces, districts, and sub-districts has been introduced. Within the scope of acquisition planning, teacher training activities continued. Village Institutes were opened in this period. Two different curricula were made as primary school in 1948 and secondary school in 1949. Turkish textbooks compatible with the curriculum have been written. The terms in the textbooks were translated into Turkish, the texts were simplified, and the general language policy of the period was reflected in the textbooks. Between 1950 and 1980, discussions were held about the old language and the new language, and since there were many different political parties in the country's administration, a continuous language policy could not be developed as a continuation of each other. Almost all political parties have acted in the opposite direction of the policy adopted before them. The Turkish Language Institution continued financial planning, grammar studies, term studies, dictionary, and translation studies. Some laws and regulations were enacted in this period in terms of language status planning. Turkish has been introduced as an obligation for the books and records to be kept within the scope of the Tax Procedure Law. With the Turkish Citizenship Law, it is necessary to speak Turkish enough among the conditions for being accepted to Turkish citizenship. Within the scope of language acquisition planning, teacher training activities continued. During this period, two different curricula were developed, in 1962 and 1968. In terms of textbooks, it was seen that private publishing houses were active in this period. During this period, the Ministry completely limited the publishing of books within its own body. In the books of this period, the texts were simplified considerably, national, and moral values were included in the texts, and social issues were emphasized. Since 1980, the discussions on old-new in language have been put aside, and based on the idea that the language should develop within its own laws and rules, a policy has been adopted to make Turkish a world language. In this period, within the scope of the material planning of the language, studies on dictionary, spelling, translation, grammar, and terms continued. Laws and regulations have been enacted within the scope of status planning. With these laws and regulations, it has been tried to ensure that Turkish is an effective language in every public area. Within the scope of acquisition planning, teacher training activities continued, and the responsibility of teacher training was transferred to the Higher Education Institution. Until 1980, the Ministry of National Education carried out teacher training activities. Primary education Turkish curriculum programs were prepared in 1981, 2005 and 2015, and secondary education Turkish curriculum in 1981, 2005, 2015, 2017, 2018, 2019. 2005 has been a turning point in terms of curriculum programs. While the previous programs were based on the "behavioral approach", the programs have been prepared according to the "constructivist approach" principles as of this year. The textbooks were compatible with the curriculum programs and were handled in line with the principles put forward in the programs. When evaluated as a result, different policies have been adopted about Turkish in various periods from 1923 to the present, and many plans have been made based on these policies. Especially between 1923-1938, when there was a serious language planning, it was determined that in the later periods, policies and plans were made as a continuation, repetition or opposite of what was done in the first period. It has been seen that political processes and ideological approaches directly affect language-oriented policies and planning. It has been seen that serious, continuous, and applicable planning is needed in order to raise the status of Turkish in the fields of science, art, economy, politics, and most importantly, as a state/official language.