Antik, yerel ve modern buğday genotiplerinin haploid bitki oluşturma yeteneklerinin araştırılması
ınvestigation of haploid plant formation abilities of ancient, local and modern wheat genotypes
Yazar: GAMZE GÜRTAY
Danışman: DOÇ. DR. İMREN KUTLU ; PROF. DR. SÜLEYMAN AVCI
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı / Çayır Mera ve Yem Bitkileri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Dihaploidler = Dihaploids ; Ekmeklik buğday = Bread wheat ; Haploidi tekniği = Haploidy technique ; Makarnalık buğday = Durum wheat

Özet:
Bu tez çalışmasında, 15 adet tetraploid (makarnalık) ve 15 adet hekzaploid (ekmeklik) buğday genotipinin şeker mısırı çeşitlerinin polen karışımları ile melezlenmesi sonucu ve anter kültürü tekniği kullanılarak haploid bitki oluşturma potansiyelleri araştırılmıştır. Çalışmada, buğday × mısır melezlemesi tekniği ile toplamda 180 adet buğday başağına 4 farklı şeker mısırı çeşidinin (Baron, Challenger, Earliking ve Merit) polen karışımları verilmiş ve ortalama 2500 adet çiçek tozlanmıştır. Tozlamadan 16-18 gün sonra hasat edilen başaklarda 386 adedi tetraploid buğdaylardan ve 955 adedi hekzaploid buğdaylardan olmak üzere toplam 1341 adet yalancı tohum oluştuğu gözlemlenmiştir. Hekzaploid buğdaylardan elde edilen embriyo sayısı (55),  tetraploid buğdaylara göre (10) oldukça yüksek olmuştur. Elde edilen toplam 65 embriyonun 10 tanesinden yeşil bitkicik rejenere olmuştur. Rejenere olan bu bitkiciklerden ise sadece 6 tanesinde kök gelişmesi meydana gelmiş ve vernalize edilerek yeşil bitki oluşturmuştur. En fazla embriyo oluşturan genotip (18) Köse ekmeklik buğday genotipi olurken, onu 8 embriyo ile Sünter ekmeklik buğday genotipi izlemiştir. Tetraploid buğdaylar arasında en iyi performansı Triticum turgidum var. Kara Gylchyh göstermiştir. Tetraploid buğdayların embriyo oluşturma ve rejenerasyon miktarları hekzaploid buğdaylara göre düşük olsa da, sonuçta elde edilen toplam bitki sayıları her iki buğday grubunda da eşit miktarda olmuştur. Anter kültürü tekniği ile 30 genotipten toplamda 12000 anter ekimi yapılmış ve bunların 133 adedi kallus oluşturmuştur. Rejenerasyon ortamına alınan kalluslardan 8 adedi haploid ve 6 adedi spontan doubled haploid olmak üzere 14 adet bitki elde edilirken, albino bitki oluşumu gözlemlenmemiştir. Buğday × mısır melezlemesinde olduğu gibi anter kültürü yanıtında da hekzaploid buğdayların performansı daha yüksek olmuştur. Tetraploid buğdaylardan sadece Triticum turanicum genotipi bitki oluşturmuş, hekzaploid buğdaylardan ise Sünter çeşidinden en fazla bitki kazanılmıştır.  Her iki yöntemde de, doubled haploid bitkiler antik ve yerel buğdaylardan elde edilirken modern buğdaylardan hiç bitki elde edilememiştir. Yüksek rejenerasyon yeteneğine sahip olan antik ve yerel genotipler haploid bitki yanıtını arttırmaya yönelik buğday ıslah programlarında anaç olarak kullanılabileceği gibi buğday popülasyonlarından saf hatlar seçilerek yeni çeşitler kazanılabilir.

Abstract:
In this study, the potential of forming haploid plants as a result of hybridization of 15 tetraploid (durum) and 15 hexaploid (bread) wheat genotypes with pollen mixtures of sweet corn varieties and using anther culture technique was investigated. In the study, a total of 180 wheat spikes were given pollen from four different sweet corn varieties (Baron, Challenger, Earliking and Merit) and an average of 2500 flowers were pollinated. It was observed that a total of 1341 pseudo seeds, 386 belonging tetraploid wheats and 955 belonging hexaploid wheat, were produced in the ears harvested 16-18 days after pollination. The embryo number (55) obtained from hexaploid wheats was considerably higher than that of tetraploid wheats (10). Ten of the 65 embryos obtained were regenerated. Only 6 of these regenerated plantlets have developed and vernalized to obtain green plants. The highest embryo producing genotype (18) was Köse bread wheat genotype, followed by the Sünter bread wheat genotype with 8 embryos. The best performance among tetraploid wheats is Triticum turgidum var. Kara Gylchyh has shown. Although the embryo formation and regeneration amounts of tetraploid wheats were lower than hexaploid wheats, the total number of plants obtained was equal in both wheat groups. With the anther culture technique, a total of 12000 anthers were planted from 30 genotypes and 133 of them formed callus. While 14 plants, 8 haploid and 6 spontaneous doubled haploid, were obtained from the callus taken into the regeneration medium, albino plant formation was not observed. The performance of hexaploid wheats was higher in anther culture response as well as in wheat x maize crossing. Only Triticum turanicum, a tetraploid wheat, genotype produced green plantlets, and of the hexaploid wheat, the most plantlets were obtained from the cv. Sünter. Doubled haploid plants were obtained from ancient and local wheats in both methods, while no plants could be obtained from modern wheats. Ancient and local genotypes with high regeneration ability can be used as parents in wheat breeding programs, or new varieties can be obtained by selecting pure lines from wheat populations.