Güneş aktivitelerinin Kuzey Atlantik salınımı ve arktik salınım üzerindeki etkileri ile bunların yağış ve sıcaklık değerleri bakımından Türkiye'den örnekler ile değerlendirilmesi
The effects of solar activities over North Atlantic oscillation and arctic oscillation and the evaluation of north atlantic and arctic oscillations in terms of precipitation and temperature by the cases from Turkey
Yazar: OKAN BOZYURT
Danışman: PROF. DR. HAKAN YİĞİTBAŞIOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Fiziki Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Güneş = Solar ; Mevsimsel değişim = Seasonal variation ; Mevsimsel etki = Seasonal effect ; Salınım = Oscillation ; Sıcaklık = Temperature ; Yağışlar = Rainfall ; İklim = Climate ; İklim değişikliği = Climate change

Özet:
Dünya İklim Sistemi çok karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu çok karmaşık yapı biryandan da kırılgan ve hassas bir yapı özelliği göstermektedir. Bu sistemin en önemli unsuru güneş aktiviteleridir.Bu araştırmada daha önceki dönemlerdeki güneş lekeleri ile sıcaklık dalgalanmaları karşılaştırılmıştır. Ayrıca Son 60 yıllık dönemde güneş aktivitelerinin durumu incelenerek aktivitelerin gösterdiği eğilim saptanmaya çalışılmıştır. Genel eğilim son 60 yıl boyunca güneş aktivitelerinin giderek azaldığı yönündedir. Özellikle 2008 yılı son 50 yıllık dönemde güneş aktivitelerinin en az gerçekleştiği yıl olarak kayıtlara geçmiştir.Güneş aktivitelerinin Dünya İklim Sisteminin belirleyici bir unsuru olmasına karşın bu sistemin en önemli bileşenleri okyanus-atmosfer etkileşimi sonrası ortaya çıkan atmosfer salınımları; son yıllarda el nino-la nina güneyli salınımların yanında Kuzey Atlantik Salınımı konusu iklimbilimciler arasında popüler bir konu haline gelmiştir. Bunun asıl nedeni El Nino ve La Nina güneyli atmosfer salınımları ile açıklanmayacak ölçüde bazı atmosfer olaylarının meydana gelmesi olarak gösterilebilir.Bazı yıllarda Avrupa kıtasının normalden daha fazla kurak geçmesi buna karşılık Akdeniz havzasının son derece yağışlı bir yıl geçirmesi, özellikle yağışlı ve nispeten ılık bir kış mevsimi geçirmesi neticesinde gözler Kuzey Atlantik Salınımına çevrilmiştir. Bunun yanında bazı kış mevsimlerinde mevsim normallerinin üzerinde yağışlar yaşanmasının yanı sıra sıcaklık koşullarının mevsim normallerinin altında seyretmesi neticesinde Akdeniz havzası ve özellikle Avrupa kıtası üzerinde sadece Kuzey Atlantik Salınımının etkilerinin olmadığı bunu yanında daha başka atmosfer salınımlarının da etkili olabileceği ihtimali göz önünde bulundurularak gözler bu kez Arktik Salınıma çevrilmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda Kuzey Atlantik Salınımı ve Arktik Salınım genel olarak negatif olduğu durumlarda Akdeniz havzası bol yağışlı bir yıl, özellikle de kış mevsimi geçirirken, bu salınım değerleri pozitif bir durum gösterdiğinde Kuzey Avrupa bol yağış alırken Akdeniz havzası daha kurak fakat sıcaklıklar bakımından daha soğuk bir kış geçirdiği gözlemlenmiştir. Bu salınımların Türkiye üzerinde sıcaklık özellikle de yağış değerleri üzerinde etkisi son derece fazla olduğu bu çalışmada da ortaya çıkmıştır. Yine bunun yanında güneş aktivitelerinin de Kuzey Atlantik ve Arktik Salınım üzerinde doğrudan etkileri olduğu görülmektedir. Bununla birlikte yıllık bazda yapılan analizlerde mevsimsel eğilim tam yansımamaktadır. Ortaya çıkan eğilim genel olarak istatistiksel olarak anlamsız veya zayıf anlamlıdır. Daha sonra yapılan aylık analizler neticesinde Kuzey Atlantik ve Arktik Salınımların yağış ve sıcaklık değerleri üzerindeki etkileri daha net görünüm sergilemektedir. Özellikle Arktik salınımın ortalama sıcaklık ve yağış değerleri üzerindeki etkileri Kuzey Atlantik Salınımının ortalama sıcaklık ve yağış değerleri üzerindeki etkilerinden daha kuvvetli olduğu görülmektedir. Buna ilave olarak Özellikle aralık ve ocak ayları ortalama sıcaklıklar ve yağışlar üzerinde hem Kuzey Atlantik hemde Arktik Salınım açısından pek fazla anlamlı bir eğilim çıkmazken şubat ve mart aylarında özellikle yağış değerleri başta olmak üzere sıcaklık ve yağış değerleri ile Kuzey Atlantik ve Arktik Salınım arasında anlamlı hatta kuvvetli anlamlı eğilimler tespit edilmiştir.Dünya İklim Sistemi çok karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu çok karmaşık yapı biryandan da kırılgan ve hassas bir yapı özelliği göstermektedir. Bu sistemin en önemli unsuru güneş aktiviteleridir.Bu araştırmada daha önceki dönemlerdeki güneş lekeleri ile sıcaklık dalgalanmaları karşılaştırılmıştır. Ayrıca Son 60 yıllık dönemde güneş aktivitelerinin durumu incelenerek aktivitelerin gösterdiği eğilim saptanmaya çalışılmıştır. Genel eğilim son 60 yıl boyunca güneş aktivitelerinin giderek azaldığı yönündedir. Özellikle 2008 yılı son 50 yıllık dönemde güneş aktivitelerinin en az gerçekleştiği yıl olarak kayıtlara geçmiştir.Güneş aktivitelerinin Dünya İklim Sisteminin belirleyici bir unsuru olmasına karşın bu sistemin en önemli bileşenleri okyanus-atmosfer etkileşimi sonrası ortaya çıkan atmosfer salınımları; son yıllarda el nino-la nina güneyli salınımların yanında Kuzey Atlantik Salınımı konusu iklimbilimciler arasında popüler bir konu haline gelmiştir. Bunun asıl nedeni El Nino ve La Nina güneyli atmosfer salınımları ile açıklanmayacak ölçüde bazı atmosfer olaylarının meydana gelmesi olarak gösterilebilir.Bazı yıllarda Avrupa kıtasının normalden daha fazla kurak geçmesi buna karşılık Akdeniz havzasının son derece yağışlı bir yıl geçirmesi, özellikle yağışlı ve nispeten ılık bir kış mevsimi geçirmesi neticesinde gözler Kuzey Atlantik Salınımına çevrilmiştir. Bunun yanında bazı kış mevsimlerinde mevsim normallerinin üzerinde yağışlar yaşanmasının yanı sıra sıcaklık koşullarının mevsim normallerinin altında seyretmesi neticesinde Akdeniz havzası ve özellikle Avrupa kıtası üzerinde sadece Kuzey Atlantik Salınımının etkilerinin olmadığı bunu yanında daha başka atmosfer salınımlarının da etkili olabileceği ihtimali göz önünde bulundurularak gözler bu kez Arktik Salınıma çevrilmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda Kuzey Atlantik Salınımı ve Arktik Salınım genel olarak negatif olduğu durumlarda Akdeniz havzası bol yağışlı bir yıl, özellikle de kış mevsimi geçirirken, bu salınım değerleri pozitif bir durum gösterdiğinde Kuzey Avrupa bol yağış alırken Akdeniz havzası daha kurak fakat sıcaklıklar bakımından daha soğuk bir kış geçirdiği gözlemlenmiştir. Bu salınımların Türkiye üzerinde sıcaklık özellikle de yağış değerleri üzerinde etkisi son derece fazla olduğu bu çalışmada da ortaya çıkmıştır. Yine bunun yanında güneş aktivitelerinin de Kuzey Atlantik ve Arktik Salınım üzerinde doğrudan etkileri olduğu görülmektedir. Bununla birlikte yıllık bazda yapılan analizlerde mevsimsel eğilim tam yansımamaktadır. Ortaya çıkan eğilim genel olarak istatistiksel olarak anlamsız veya zayıf anlamlıdır. Daha sonra yapılan aylık analizler neticesinde Kuzey Atlantik ve Arktik Salınımların yağış ve sıcaklık değerleri üzerindeki etkileri daha net görünüm sergilemektedir. Özellikle Arktik salınımın ortalama sıcaklık ve yağış değerleri üzerindeki etkileri Kuzey Atlantik Salınımının ortalama sıcaklık ve yağış değerleri üzerindeki etkilerinden daha kuvvetli olduğu görülmektedir. Buna ilave olarak Özellikle aralık ve ocak ayları ortalama sıcaklıklar ve yağışlar üzerinde hem Kuzey Atlantik hemde Arktik Salınım açısından pek fazla anlamlı bir eğilim çıkmazken şubat ve mart aylarında özellikle yağış değerleri başta olmak üzere sıcaklık ve yağış değerleri ile Kuzey Atlantik ve Arktik Salınım arasında anlamlı hatta kuvvetli anlamlı eğilimler tespit edilmiştir.

Abstract:
Earth Climate System has a very complex structure. This very complex structure indicates the character of a sensitive structure on the one hand. Solar activities are the most important factor of that system.In this study, sunspots and temperature fluctiations have been compared in former ages or periods. In addition to this, the trends of solar activities have been tried to be determined by analysing the conditions of solar activities fort the last period of 60 years. General trend goes to the decreases in solar activities, more and more. Particularly, the year of 2008 has been recorded as a deepest minimum in terms of solar activities fort the last period of 50 years.Although solar activities are very important factor which determine Earth Climate System, atmospheric oscillations which are from ocean and atmosphere system, are also important components in climate system. Recently, North Atlantic Oscillations have been a popular issue or matter as well as ENSO (El Nino-La Nina cycle) among climatologists. Because some atmospheric events can not be explained only ENSO (El Nino-La Nina cycle). While Europe continent is affected by wetter and warmer conditions, Mediterranean Basin which also contains Turkey, is affected by colder and drier conditions. In fact these climatic characters are more common in winter seasons so winter conditions are very important for North atlantic oscillation.Apart from this, in some winter seasons in Europe and Mediterranean Basin colder conditions as well as wetter conditions are important questions for climatologists. Because these climatic conditions can not be explained only by North Atlantic Oscillations. So Arctic Oscillation started to gain importance.According to researches, while Mediterranean Basin indicates, generally, colder and drier conditions, Europe indicates wetter and warmer conditions in winter seasons in pozitive phase of North Atlantik Oscillation and Arctic Oscillation. On the other hand, while mediterranean Basin indicates wetter and warmer conditions, Europe indicates colder drier conditions in winter seasons in negative phase of North Atlantik Oscillation and Arctic Oscillation.The effects of North Atlantic and Arctic Oscillations on temperature and precipitation in Turkey have been seen in this study. Apart from this, solar activities have also direct and important effects in North Atlantic and Arctic Oscillations. However, annual analyses can not reflect seasonal trend. Existing trend is weak or nonsignificant. According to monthly analyses, the effects of NAO and AO on temperature and precipitation values are quiet clear in relation to the annual analyses. In addition to this, Arctic Oscillation is more effective on temperature and precipitation values. The effects of NAO and AO on temperature and precipitation values in december and january are not significant or non significant in terms of statistical methods. However, The effects of NAO and AO on temperature and precipitation values in february and march are much more significant in relation to that of december and january.