Sadrüşşerîa'nın Osmanlı kelâmına etkisi: Hüsün-Kubuh meselesi
The Effect of Sadr El-Sharia on the Ottoman theology: The Subject of Husn-Qubh
Yazar: FATIMA SÜMEYYE KILAÇ
Danışman: PROF. DR. RAMAZAN YILDIRIM
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: 18. yüzyıl = 18. century ; Kelam = Islamic theology ; Mukaddimat-ı Erbaa = Muqaddimat al-Arba'a ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period

Özet:
İyi ve kötünün mahiyeti ile fiillerimizin ahlakiliğine ilişkin tartışmalar, insanlık tarihi kadar eskidir. Kelâm ve usulün ortak meselelerinden biri olan hüsün-kubuh, bu tartışmalara bilgi-varlık-değer perspektifinden çözüm üreten, sistematik ve tutarlı bir teoridir. Hanefî-Mâtürîdî geleneğin önemli temsilcilerinden Sadrüşşerîa'nın hüsün-kubuh anlayışı pek çok problemle bağlantılı olması bir yana özellikle bilgi ve değer ekseninde işlenmiştir. Onun yorumu, "bazı şeylerin" hasen ve kabihliğinin aklen bilinmesi tezi ile dinin; insanın fiillerinde bir tür ihtiyara sahip olduğu ve dolayısıyla eylemlerin hasen ve kabih olarak değerlendirilebileceği tezi ile de teklifin temellendirilmesini makul bir seviyede açıklama imkânı sunar. Bu çalışmanın amacı, Sadrüşşerîa'nın hüsün-kubuh fiil ilişkisi bağlamında Eş'arîlere; hüsün-kubuh akıl ilişkisi bağlamında Mu'tezile'ye yönelttiği eleştiriler neticesinde ortaya koyduğu yorum ve sentezin, 18. yüzyıl Osmanlı kelâmı için belirleyici olduğunu göstermektir. Özellikle el-mukaddimâtü'l-erbaʿa haşiyeleri, irâde-i cüz'iyye, hüsün-kubuh ve ihtilaf risaleleri bu etkiyi takip edebileceğimiz en önemli metinlerdir. Mâtürîdîlik vurgusunun artmaya başladığı bu yüzyılda, Sadrüşşerîa'nın insan fiillerini temellendirmek üzere kabul ettiği hâl görüşü kasd, tercih, ihtiyar, kesb ve nihayet irâde-i cüz'iyyenin ontolojik statüsünü açıklamak için vazgeçilmez bir teori haline gelmiş ve tecrübenin elde edildiği zaman dilimi kaydıyla marifetullahın akılla vacip olduğu ikrar edilmiştir. Mâtürîdî ekolünün diğer mezheplerden ayrışan yönlerini vurgulamak isteyen kelâmcılar için hüsün-kubuh meselesi kilit bir rol oynamış ve bu konuda başvurdukları en önemli isim Sadrüşşerîa olmuştur.

Abstract:
The debate about the nature of husn and qubh and the morality of our actions is as old as human history. Husn-qubh, one of the common issues in kalam and usul, is a systematic and consistent theory that provides solutions to these debates from the perspective of knowledge, existence, and value. Sadr al-Sharia, one of the important figure of the Hanafi-Maturidi tradition, has extensively explored the concept of husn-qubh, particularly in terms of knowledge and value, connecting it to many problems. His interpretation offers a reasonable explanation for the justification of religion by the thesis that 'some things' are known by reason to be good and bad, and for the justification of the obligation (taklif) by the thesis that human beings have choices in their actions, and therefore their actions can be evaluated as good and bad. This study aims to show that Sadr al-Sharia's critique of the Ash'ari's in the context of the relationship between husn-qubh and action, and his critique of the Mu'tazila in the context of the relationship between husn-qubh and reason, were decisive for 18th-century Ottoman kalam. Particularly, the litarature on the al-mukaddimat al-arba'a, irada al-juz'iyya, husn-qubh, and contoversy texts are the most productive texts through which this influence can be followed. In this century, as the emphasis on Maturidism began to increase, Sadr al-Sharia's hâl theory, which he accepted to justify human actions, became an indispensable theory to explain the ontological status of kasd, preference, choice, acquisition (kasb), and ultimately irada al-juz'iyya. It was acknowledged that knowledge of God (ma'rifatullah) is necessarily acquired through reason within the timeframe of experience. The issue of husn-qubh played a key role for the theologians who tried to underline the features that distinguished the Maturidi school from other sects, and the main authority they referred to in this regard was Sadr al-Sharia.