Arkaik Dönemde Batı Anadolu ve Karadeniz arasındaki anakent koloni ilişkileri
Metropolis and colony connections of the Black Sea and Western Anatolia in Archaic Period
Yazar: CELİL SAMET HARMANDAR
Danışman: PROF. DR. AHMET KAAN ŞENOL
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Klasik arkeoloji = Classical archeology

Özet:
Tez çalışmamızın ilk bölümlerinde Akdeniz çevresinde gerçekleşen Arkaik
Dönem deniz aşırı etkinliklerinin öncül kültürleri ve ilk motivasyonları üzerinde
durulmuştur. Bu çerçevede Akdeniz genelinde gözlemlenen Ege merkezli Arkaik
hareketlenmelerin başlangıcı ve temel gelişim ögelerine değinilmiştir. Kolonizasyon
sürecinin başlangıcı olarak görülen öncül faaliyetler ve motivasyon unsurları üzerinde
durulmuştur. Ege merkezli denizcilerin Doğu Akdeniz'e yönelimi ve Levant merkezli
erken kolonizasyon hareketliliğine de değinilmiştir.
Arkaik kolonizasyon çalışmaları kapsamında anahtar kavramlar, genel kabul
gören görüşler ve modeller incelenmiş, bu çerçevede bu görüşlerin ve modellerin
Karadeniz'deki Arkaik Dönem yerleşim birimlerine ne ölçüde uygulanabileceği
tartışılmıştır. Akdeniz'in diğer bölgelerindeki Arkaik yerleşim birimlerinden farklı olarak,
Karadeniz'in kuzeyindeki yerel yerleşim birimlerine ulaşan Batı Anadolu merkezli
kolonistlerin temel motivasyonu anlaşılmaya çalışılmıştır. Avrupa'nın modern sömürge
faaliyetleri döneminde ortaya çıkan ideolojik literatürü, Arkaik Dönem kolonizasyon
faaliyetlerinin üzerindeki manipülatif etkileri farklı akademik perspektifler çerçevesinde
değerlendirilmiştir. Bu farklı yaklaşımlar, özellikle Doğu Akdeniz ve Batı Akdeniz
ölçeğinde, modern sömürge anlayışını temel alarak Arkaik Dönem kolonizasyon
sürecinin tanımlanmasına yönelik çeşitli modeller sunmaktadır. Bu modeller daha sonra,
Karadeniz bölgesi için de uygulanmaya çalışılmıştır. Farklı akademik ekoller arasındaki
ortak noktanın, alt ve üst kültür ayrımı bağlamında nasıl şekillendiği detaylı bir şekilde
incelenmeye çalışılmıştır. Ayrıca, metropol olarak tanımlanan ana kentlere emperyal
bakış açısıyla neden önemli bir taşıyıcı üst kültür rolü biçildiği sorgulanmıştır. Bu
bağlamda Miletos Karadeniz çevresinde en çok anılan anakentlerden biri olarak siyasi,
dini, sosyal ve ticari açıdan ayrıca detaylandırılmaya çalışılmıştır.
İlerleyen bölümlerde Batı Anadolu'da konumlanan kentlerin Arkaik Yunan kent
devletleri olarak tanımlanma sürecine yer verilmiştir. Antik yazarlar ve modern
araştırmacılar tarafından Arkaik Dönem İonia kolonisi olarak tanımlanan apoikialar ve
yerleşim birimlerinin, anakentleri aracılığıyla kültürel ve ticari bağlantılarını ortaya
iv
çıkarmaya yönelik değerlendirmede bulunulmuştur. Ayrıca Karadeniz çevresindeki
yağmacı ve göçebe kabile hareketlerinin Anadolu özelinde Lydia'dan Batı Anadolu'ya
uzanan bölgeye etkisi irdelenmiştir. Doğu Akdeniz ve Batı Akdeniz'de, Karadeniz'den
yaklaşık bir yüzyıl önce başlayan kültürel etkileşimlerin, neden Karadeniz özelinde
7.yy'ın ortalarına kadar uzanmadığı irdelenmiştir. Bu bağlamda, Yunanların ilk aşamada
konuksever olmayan bir deniz olarak nitelendirdiği Karadeniz'in nasıl konuksever bir
deniz haline geldiği incelenmiştir.
Çalışmamızın temel bölümlerinden bir diğerini Arkaik Dönem kolonisi olarak
anılan yerleşimlerin tanımlanma kriterleri oluşturmaktadır. Bu çerçevede Ege çevresi,
Troas, Trakya Khersonessos'u ve Propontis çevresindeki yerleşimler anakent ve koloni
ilişkileri yönünden bir değerlendirmeye alınmıştır. Karadeniz'in Arkaik Dönem
coğrafyasına ve antik yazılı kaynakların Karadeniz çevresine kolonizasyon sürecinden
önceki ve sonraki bakış açılarına yer verilmeye çalışılmıştır. Arkaik Dönem içerisinde
görece erken olarak tanımlanan, Batı Anadolu ve kıyılarına yakın adalarda üretilen
verilerin tespit edildiği Karadeniz'in iç bölgelerindeki lokal yerleşim birimlerine de
değinilmiştir. Karadeniz çevresi Batı ve Kuzey kıyıları, Kerç boğazı çevresindeki
yerleşimler, Doğu ve Güney kıyı şeridinde konumlanan yerleşim birimleri olmak üzere
bölgesel olarak ve apoikia kriterleri çerçevesinde ele alınmaya çalışılmıştır.
İonia ve Aiolis bölgeleri başta olmak üzere Batı Anadolu ve çevresindeki adalarda
üretim merkezlerine yönelik çıkarım yapabildiğimiz boyalı seramik ve ticari amphora
gruplarının kronolojik dağılım oranları irdelenmiştir. Bu aşamada kil analiz çalışmaları
sonucunda sunulan yeni öneriler ve güncel tipolojik sınıflandırma grupları çerçevesinde
bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Arkaik Yunan kolonilerinin neredeyse
tamamında tapınım gören Apollon'un, Karadeniz'de Iatros epitheti ile anılmasının
etkenleri incelenmiştir. Apollon'un yanı sıra, Aphrodite, Hekate ve Akhilleus gibi diğer
kültlerin, Karadeniz'deki İonia kökenli yerleşim birimleri üzerindeki etkilerine
odaklanılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Arkaik Dönemde Karadeniz, Arkaik Dönemde Kolonizasyon,
Apoikia, Arkaik Dönem Anakent ve Koloni İlişkileri

Abstract:
The first chapters of this thesis emphasise the precursor cultures and early
motivations driving Archaic overseas activity in the Mediterranean. Within this
framework, the beginnings and key developmental elements of the Aegean-centred
Archaic mobilisations observed across the Mediterranean are discussed. The precursor
activities and motivations that are considered to be the genesis of the colonisation process
are also examined, including the Aegean-based maritime orientation towards the eastern
Mediterranean and early Levant-based colonisation movements.
The thesis examines Archaic colonisation studies, discussing basic concepts,
generally accepted views and models. The applicability of these views and models to
Archaic settlements in the Black Sea is explored, with a particular focus on understanding
the motivations of colonisers from western Anatolia who reached local settlements in the
northern Black Sea. Various academic perspectives are used to analyse the ideological
literature that emerged during modern European colonial activity and its manipulative
effects on Archaic colonisation activities. Different models rooted in the modern
understanding of colonialism are presented and applied to the Black Sea region. The
thesis analyses the common ground between academic schools of thought, taking into
account the distinction between sub and superculture. Furthermore, it questions why the
main cities, defined as metropolises, are assigned the role of an important carrier of high
culture from an imperial perspective. Miletus, a well-known metropolis in the Black Sea
region, is meticulously analysed from political, religious, social and commercial
perspectives.
The following chapters of the thesis present the process by which cities in western
Anatolia were identified as Archaic Greek city-states. The apoikia and settlements
identified by ancient authors and modern scholars as Archaic Ionian colonies are analysed
to reveal cultural and commercial links through their main cities. The analysis also covers
the impact of marauding and nomadic tribal movements around the Black Sea on the
region from Lydia to western Anatolia. The thesis seeks to understand why cultural
interactions that began in the eastern and western Mediterranean about a century before
vi
the Black Sea did not continue in the Black Sea region until the mid-7th century. It also
questions the transformation of the Black Sea from an inhospitable to a hospitable sea.
Another important aspect of the study is the determination of criteria for the
settlements accepted as Archaic Period colonies. In this context, the settlements around
the Aegean, Troas, Thracian Khersonessos and Propontis were subjected to a preliminary
evaluation in terms of the relations between the main city and the colony. The Archaic
geography of the Black Sea and the perspectives of Greek written sources before and after
the colonisation process are presented. Local settlements in the inland regions of the
Black Sea, which are defined as relatively early in the Archaic Period and for which data
from Western Anatolia and the islands close to its coasts have been identified, are also
mentioned. The Black Sea region is analysed within the framework of regional and
apoikia criteria, including the western and northern coasts, the settlements around the
Kerch Strait and the settlements on the eastern and southern coastline.
The thesis also examines the chronological distribution of painted pottery and
commercial amphora groups and provides information about the production centres in
Western Anatolia and the surrounding islands, especially in Ionia and Aeolis. An
evaluation is made within the framework of new proposals and current typological
classification groups resulting from the clay analysis. The analysis extendsto why Apollo,
who was worshipped in almost all Archaic Greek colonies, is associated with the epithet
Iatros in the Black Sea region. The influence of other cults such as Aphrodite, Hecate and
Achilles on Ionian settlements in the Black Sea region is also analysed.
Keywords: Black Sea in the Archaic Period, Colonisation in the Archaic Period,
Apoikia, Archaic Period Metropolis and Colony Relations