2000'ler Türkiye sinemasında parçalanan İstanbul imgesi: Mekânın ürettiği ilişkiler ve kimlikler
The fragmented image of İstanbul in Turkish cinema in the 2000s: Relationships and identities produced by space
Yazar: ZEHRA AZADE SOYSAL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÇAĞLA KARABAĞ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Kentleşme = Urbanization ; Kentsel dönüşüm = Urban transformation ; Sinema = Cinema ; Soylulaştırma = Gentrification ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu tez çalışmasında, mekân, toplum ve üretim biçimleri arasındaki etkileşimli ilişki nedeniyle mekânların ideolojik değer yüklü toplumsal ürünler ve iktidar aygıtları olduğunu savunan kuramlardan hareket edilmektedir. Bu bağlamda tezde, İstanbul'daki mekânlara içkin toplumsal çelişkilerin filmlerde nasıl temsil edildiği incelenmektedir. Bahse konu kuramsal çerçeveye binaen, İstanbul'un neoliberal politikalarla yeniden yapılandırılan sanayi-sonrası kapitalist üretim biçimleri kapsamında küresel bir kente dönüştürülmek üzere rantiyeci gettolaşma mantığıyla parçalandığı iddia edilmektedir. Bu süreçte toplumsal kesimlerin mekânsal olarak ayrıştırıldıkları; toplumsal kaynakların ve fırsatların yüksek gelir grupları lehine asimetrik şekilde dağıtımı ile toplumsal eşitsizliklerin ve adaletsizliklerin daha da derinleştiği savunulmaktadır. İstanbul'da kentsel rantın yüksek olduğu bölgelerin piyasaların taleplerine ve yüksek gelirli 'normatif' grupların zevkleri ve tercihlerine göre dönüştürülmesi uğruna, ötekileştirilen toplumsal grupların mağdur edildiği ve/veya insana yakışır iş, eğitim, sağlık gibi pek çok kentsel olanaklardan yoksun yaşamak zorunda bırakıldığı bu sürecin yarattığı insani maliyet ve toplumsal hâletiruhiye sinemasal temsillerde de karşılık bulmaktadır. Bu kapsamda incelenen sinemasal temsillerin 2010 yılı sonrasında üretilen filmler arasından seçilmesinin nedeni ise söz konusu dönemde sosyo-mekânsal ayrışmaların ve mekânsal çelişkilerin daha aşikâr hale gelmesidir. Tezde toplumsal cinsiyet, biyo-politika, bellek, yoksulluk, yeni ırkçılık, ayrımcılık gibi alanlardaki çalışmalar ile mekân çalışmaları arasında ilişki kurularak filmler disiplinlerarası bir yaklaşımla analiz edilmektedir. Ayrıca, ele alınan tarihsel ve toplumsal bağlamla ilişkili başka yerli veya yabancı kurmaca filmlerin yanı sıra çeşitli kurgusal edebi metinlere ve kurgu-dışı metinlere de atıfta bulunularak seçilen filmler metinlerarası bir modelle çözümlenmektedir. Böylece mekânsallığa sinema merceğinden farklı bir sosyolojik bir bakış açısı sunularak alanyazına katkı sağlanmaktadır.

Abstract:
This thesis is based on theories which argue that spaces are ideological value-laden social products and power apparatuses due to the interactive relation between space, society and modes of production. In this context, the thesis examines how the social contradictions inherent in the spaces in Istanbul are represented in the films. It is claimed that Istanbul is fragmented by the logic of rent-seeking ghettoization to be transformed into a global city within the scope of post-industrial capitalist production modes restructured with neoliberal policies. It is defended that society are spatially segregated and social inequalities and injustices are further deepened by asymmetrical distribution of resources and opportunities in favor of high-income groups in this process. For the sake of transforming the regions with high urban rent in Istanbul according to the demands of the markets and the tastes and preferences of high-income 'normative' groups, marginalized social groups are aggrieved and/or forced to live without many urban opportunities such as decent work, education and health care. The human cost and social state of mind created by this process is also represented in cinema. The reason why the cinematic representations examined in this context were chosen among the films produced after 2010 is that socio-spatial segragations and spatial contradictions have become more obvious in this period. In the thesis, films are analyzed with an interdisciplinary approach by establishing a relation among various fields such as gender, bio-politics, memory, poverty, new racism, discrimination and space studies. In addition, by referring to other local or foreign fictional films as well as literary texts and non-fictional texts related to the historical and social context under discussion, the selected films are analyzed with an intertextual model. Thus a contribution to the literature is made by presenting a sociological perspective through the lens of cinema on the spatiality.