Fahreddin er-Râzî'nin önerme anlayışı
Fakhr al-Dīn al-Rāzī's conception of proposition
Yazar: FATMA KARAİSMAİL
Danışman: PROF. DR. MEHMET CÜNEYT KAYA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Klasik mantık = Classical logic ; Modal mantık = Modal logic ; Razi = Razi ; Önerme = Proposition ; İbn Sina = Ibn Sina

Özet:
İbn Sînâ (ö. 428/1037), hakikî önerme ve beş tümel konuları merkezinde belirginlik kazanan mutlak ve modal önerme anlayışı ile modal önermelerin çeşitleri, çelişki, düz ve ters döndürme, mutlak ve modal kıyaslar gibi konularda kendinden önceki mantıkçılardan büyük oranda ayrılmıştır. İbn Sînâ'nın ortaya koyduğu kendine özgü önerme ve kıyas sistemi İslam mantık çalışmalarının gidişatını baskın bir şekilde belirlemiştir. Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) de bu konularda İbn Sînâ'yı ve İbn Sînâcı bir mantıkçı olan Sehlân es-Sâvî'yi (ö. ykl. 540/1145) takip etmiş, İbn Sînâ'nın temelini attığı bu sistemi şerh, tashih, yeniden tasnif ve zaman zaman da eleştirilerle büyük oranda tam ve mükemmel bir sistem haline getirmiştir. Bu bakımdan İslam mantığında İbn Sînâ ve Râzî olmak üzere iki dönüm noktası olduğu rahatlıkla söylenebilir. Dolayısıyla bu çalışma başlıca iki soru etrafında kurgulanmıştır. Bu sorulardan ilki, Râzî tarafından büyük oranda hatları belirlenen bu sistemin hangi ihtiyaca binaen meydana geldiğidir. İkinci soru ise önermeler konusu bağlamında Râzî'nin mantıkçılığının mahiyeti ve İbn Sînâ mantığı karşısındaki pozisyonunun tam olarak ne olduğuyla ilgilidir. Bu iki soruya cevap verme amacı taşıyan bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde yüklemli önermenin mahiyeti ve türleri, ikinci bölümde mutlak ve modal yüklemli önermeler, üçüncü bölümde yüklemli önermelerde çelişki, düz döndürme ve ters döndürme, dördüncü ve son bölümde ise şartlı önermeler incelenmektedir. Çalışmanın bütün bölümlerinde problemlerin İbn Sînâ'dan Râzî'ye geçiş sürecinde aldığı yeni biçimler, zaman zaman da Râzî sonrasındaki görünümleri incelenmiş, bu sayede bütünlüklü bir tablo elde edilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Ibn Sīnā (d. 428/1037) dissented dramatically from his predecessors on issues such as types of modal propositions, contradiction, conversion and contraposition, categorical syllogism and modal syllogism with his understanding of absolute and modal propositions, which became evident in the centre of essentialist (ḥaqīqī) propositions and five universals. Ibn Sīnā's unique system of proposition and syllogism dominated the course of Islamic logic studies. Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), on the other hand, followed Ibn Sīnā and Avicennian logician Sahlān al-Sāwī (fl. 540/1145) in these matters, and he transformed the system which Ibn Sīnā laid the foundations into a more complete and perfect system with commentary, correction, reclassification and criticism from time to time. In this respect, it can be easily said that there are two milestones in Islamic logic, namely Ibn Sīnā and Rāzī. Consequently, the present study is structured around two main questions. The first of these questions is with which factors and how the system came into being, which was put into a final form to a large extent by Rāzī. The second question is about his exact position against Ibn Sīnā's logic in the context of propositions. This study, which aims to answer these two questions, consists of four parts. The first chapter of the study examines the nature and types of the categorical propositions, the second chapter deals with general absolute and modal categorical propositions, the third chapter examines contradiction, conversion and contraposition in categorical propositions, and the fourth and last chapter focuses on hypothetical propositions. In all parts of the study, the new forms that the problems took during the transition process from Ibn Sīnā to Rāzī, and from time to time their appearance after al-Rāzī, are examined, to obtain a holistic picture.