Türk Parlamento tarihinde yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı 1908-1995
Parliamentary privileges in history of Turkish Parliament 1908-1995
Yazar: SEDA DUNBAY
Danışman: DOÇ. DR. RIDVAN AKIN
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Tez için konu olarak Meşrutiyetin ilanından günümüze kadar uygulanmış olan 
ve uygulanmaya devam eden yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı tercih 
edilmiştir. Yasama bağışıklıklarının Anayasa Hukukunda ve Parlamento Hukukunda 
önemli bir yeri bulunmaktadır. Bilindiği üzere hukuk, değişen bir yapıya sahiptir. 
Ulusal çerçevedeki gelişime paralel olarak hukuk sistemleri de birbirleriyle sürekli 
etkileşim içerisinde bulunmaktadır. Anayasal bir kurum olan yasama bağışıklıkları
da günümüzdeki uygulamasına gelene kadar aşamalar geçirmiştir. Tezin 
hazırlanmasının amaçlarından biri, Türk Parlamento Tarihinde yasama 
bağışıklıklarının gelişim sürecini incelemektir. Bir diğer amaç ise ilk Osmanlı
Anayasasından bugün yürürlükte olan Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasasına 
gelene değin yasama dokunulmazlığı kaldırılmak istenen ve kaldırılan 
milletvekillerinin incelenmesidir. Bir diğer anlatımla, yasama bağışıklıklarının teknik 
bakımdan açıklanmasının yanı sıra somut uygulamalara nasıl yansıdığı ifade 
edilmeye çalışılmıştır. Anayasa Hukukunda isabetli değerlendirmeler yapabilmek 
için belli bir soğuma sürecinin geçmesi gereklidir. Bu nedenle, 1982 Anayasası
döneminde ancak 1995 yılına kadar yasama dokunulmazlığı kaldırılan milletvekilleri 
hakkındaki Karma Komisyonu raporları ve Türkiye Büyük Millet Meclisi 
görüşmeleri ele alınmıştır. 
Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı, milletvekilleri bakımından önemli 
bir işleve sahiptir. Yasama bağışıkları ile amaçlanan, milletvekillerinin herhangi bir 
baskıya uğramaksızın yasama faaliyetlerini yerine getirmesini sağlamaktır. Yasama 
sorumsuzluğu ile milletvekillerinin yasama faaliyetleri sırasında söz hürriyetleri 
garanti altına alınmaktadır. Yasama dokunulmazlığı ise milletvekillerinin yasama 
dönemi boyunca herhangi bir nedenle haklarında yargılama yapılmasını önlemeye 
yöneliktir. 
Yasama bağışıklıkları geçmişten günümüze, birçok devlette uygulanmaya 
devam etmektedir. Uygulamalar kapsam bakımından farklılık gösterebilmektedir. 
Ancak amaç bakımından birliktelik söz konusudur. İngiltere, Fransa ve Amerika  xx 
Birleşik Devletleri ile karşılaştırıldığında, söz konusu kurumların Türk Parlamento 
Tarihinde ortaya çıkışının biraz daha geç olduğu söylenebilir. Bu durumun sebebi, 
yasama bağışıklıklarının parlamentonun gelişim sürecine paralel bir seyir 
izlemesidir. Parlamentonun varlık bulması için de anayasal bir düzenin oluşması
gerekmektedir. Bilindiği üzere, Osmanlı Devleti döneminde ilk anayasa 23 Aralık 
1876 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanun-u Esasi olarak adlandırılan bu ilk anayasada 
hem Osmanlı parlamentosu hem de parlamento üyeleri ile yasama bağışıklıkları ilk 
kez düzenlenmiştir. 
Meşrutiyetin ilan edilmesi ile başlayan sınırlı monarşi yahut anayasal monarşi 
olarak da adlandırılabilen dönem, Osmanlı Devleti ve Türk Parlamento Tarihi 
bakımından milat niteliğindedir. Ancak bu başlangıcı takip eden süreç, Osmanlı
Parlamentosu olan Meclis-i Mebusanın feshedilmesi ile beraber kesintiye uğramıştır. 
Bununla birlikte, 1908 yılında ikinci defa Meşrutiyet ilan edilmiştir. İkinci 
Meşrutiyetin ilan edilmesinin ardından 1909 yılında, Osmanlı Anayasası olan 
Kanun-u Esaside bazı köklü değişiklikler yapılmıştır. Ancak yasama bağışıklıklarına 
ilişkin hükümler aynen korunmuş ve uygulanmaya devam edilmiştir. 
 Osmanlı Devletinin anayasal monarşiye geçişi ile beliren yasama 
bağışıklıklarına, Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra yürürlüğe giren 1924 
Anayasasında da yer verilmiştir. Türkiye Cumhuriyetinin 1924 Anayasasının 
ardından yürürlüğe giren 1961 ve 1982 Anayasalarında da küçük farklılıklarla da 
olsa yasama bağışıklıkları düzenlenmiştir. 
Ancak Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi döneminde yürürlüğe girmiş olan 
1921 Anayasasında, 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarına göre farklı bir yöntem kabul 
edilmiştir. Buna göre, 1876 tarihli Kanun-u Esasinin, 1921 Anayasası ile çatışmayan 
hükümleri yürürlükte kalmaya devam etmiştir. Bir başka anlatımla, Türkiye 
Cumhuriyeti kurulup 1924 Anayasası uygulanmaya başlayıncaya kadar Kanun-u 
Esasinin 1921 Anayasasının hazırlanış mantığına aykırı olmayan hükümleri 
varlıklarını sürdürmüşlerdir.  
Kanun-u Esasinin, 1921 Anayasasına aykırı olmayan hükümleri arasında 
yasama bağışıklıkları da bulunmaktadır. Yani 1921 Anayasası içerisinde yasama 
sorumsuzluğu ve dokunulmazlığına ilişkin ayrı bir düzenlemeye yer verilmemiştir. 
Bunun yerine, 1876 tarihli Kanun-u Esasinin ilgili maddeleri yürürlükte kalmaya 
devam etmiştir.
Meşrutiyetten günümüze kadar uygulanmaya devam edilmiş olan yasama 
bağışıklıkları, başlangıçta da belirtildiği gibi, öncelikle Anayasa Hukuku tekniği 
bakımından açıklanmışlardır. Yasama bağışıklıklarına ilişkin gerek Osmanlı Devleti 
döneminde varlık bulmuş ve 1921 Anayasası döneminde de uygulanmaya devam 
edilmiş gerek 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları döneminde kabul edilmiş hükümler 
birbirlerine benzer nitelikte içeriklere sahiptir. Fakat belirtilen hükümlerin düzenleniş
biçimleri yahut kapsamları bakımında kimi farklılıklar bulunmaktadır. 
Varlık göstermiş olan birkaç farklı tutumun da, anayasaların yürürlüğe 
girdikleri dönemin siyasi yapısının ürünü olduğu söylenebilir. Nitekim gerek 1924 
gerek 1961 Anayasalarında yasama sorumsuzluğunun kapsam bakımından geniş bir 
biçimde ele alınmasında siyasi yapının etkisi bulunmaktadır. Her iki anayasada da 
yasama sorumsuzluğu diğer anayasalara göre daha geniş kapsamlı bir şekilde 
düzenlenmiştir. Daha açık bir ifadeyle, bahsi geçen Anayasalarda milletvekillerine, 
yasama çalışmalarında kullandıkları oy ve ileri sürdükleri söz ve düşünceleri Meclis 
çatısı dışında da herhangi bir sorumluluğa tabi olmaksızın tekrarlamak ve açığa 
vurmak imkânı tanınmıştır. Söz konusu anayasalarda yasama sorumsuzluğu 
bakımından daha geniş kapsamlı bir yapı benimsenmiştir. 
1924 Anayasası, Türkiye Cumhuriyetinin ilk anayasası özelliğine sahiptir. 29 
Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyetin ilan edilmesini takip eden süreçte ardı ardına 
gelen yeniliklerin meydana getirdiği ortamın etkisiyle yasama sorumsuzluğu için 
daha geniş bir çerçeve çizildiği söylenebilir. 1961 Anayasasının hazırlanış süreci de 
bir ilk olarak ortaya çıkmıştır. 1961 Anayasası, 27 Mayıs 1961 tarihinde Türk Silahlı
Kuvvetleri tarafından gerçekleştirilen askeri müdahalenin ardından hazırlanmıştır.  xxii 
1961 Anayasası hazırlanırken, daha önce yürürlükte olmayan birçok yeni 
kurum düzenlenmiştir. Bunlardan biri de Anayasa Mahkemesidir. Anayasa 
Mahkemesinin kuruluşu ile birlikte yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına dair 
verilen kararlar için belirli süreler dahilinde iptal istemiyle başvurulabilme imkanı
kabul edilmiştir. 
Kendisinden önceki anayasalar ile karşılaştırıldığında 1961 Anayasası temel 
hak ve özgürlüklere daha fazla önem vermiştir. Bu doğrultuda, milletvekillerine 
yasama çalışmaları bakımından tanınan sorumsuzluğun kapsamı daraltılmamış, 1924 
Anayasasında düzenlendiği şekliyle uygulanmaya devam edilmiştir. Bununla birlikte, 
1961 Anayasasının ardından yine Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından 12 Eylül 1980 
tarihinde gerçekleştirilmiş olan bir başka askeri müdahalenin ardından hazırlanan 
1982 Anayasası bakımından aynı tespitleri yapmak mümkün değildir. 
1982 Anayasasının hazırlanışında temel hak ve özgürlükler sınırlamalara tabi 
tutulmuştur. Bu durum kendini her alanda gösterdiği gibi, ifade özgürlüğünün 
meclisteki yansıması olan yasama sorumsuzluğunda da fark edilmektedir. Zira 1924 
ve 1961 Anayasalarında yer alan düzenlemenin aksine, parlamento çalışmaları
esnasında kullanılan oy ve sarf edilen söz ve düşüncelerin, parlamento dışında 
tekrarlanmasını engellenebilmesi imkanı getirilmiştir. Diğer bir anlatımla, 
parlamento görüşmeleri sırasında kullanılan ifadelerin başkanlık divanının teklifi 
üzerine, parlamento tarafından başkaca bir karar alınmaması halinde parlamento 
dışında tekrarlanmasının sorumluluk doğurmayacağı kabul edilmiştir. 
Yasama sorumsuzluğu bakımından ortaya çıkan bu farklılık, yasama 
dokunulmazlığı açısından bu denli belirgin değildir. Yasama dokunulmazlığına 
ilişkin 1876 Kanun-u Esasideki düzenlemeler, amaç bakımından günümüzdekilerle 
benzerlik göstermekle beraber kapsam bakımından oldukça sınırlıdır. Bu bağlamda, 
1924, 1961 ve 1982 Anayasaları birbirlerine oldukça yakın düzenlemeleri kabul 
etmişlerdir. 
Tez boyunca erişilmek istenen amaçlardan bir diğeri, başlangıçta ifade edildiği 
üzere, her bir anayasanın yürürlükte bulunduğu dönem içerisinde yasama 
dokunulmazlığı kaldırılan milletvekillerinin durumlarının incelenmesidir.  xxiii 
Yasama dokunulmazlığı kaldırılmış olan milletvekillerinin durumlarına ilişkin 
tespitler yapılabilmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanak dergileri, gizli celse 
tutanak dergileri ve Cumhuriyet Senatosu tutanak dergilerinde kayıt altına alınmış
olan yasama dokunulmazlıklarına ilişkin Meclis görüşmeleri incelenmiştir. Sadece 
Türkiye Büyük Millet Meclisindeki görüşmeler değil, aynı zamanda yasama 
dokunulmazlığı kaldırılmak istenen milletvekilleri hakkında hazırlanan Karma 
Komisyon raporları da incelenmiştir. 
Osmanlı Meclisi Mebusan üyelerine ilişkin yasama dokunulmazlığının 
kaldırılmasına yönelik bir karara ulaşılamadığından kronolojik olarak ilk yasama 
dokunulmazlığının kaldırılmasına yönelik kararın, 1921 Anayasası döneminde 
verildiği söylenebilir. Bu bağlamda, yasama dokunulmazlığı kaldırılan ilk 
milletvekili, Tokat milletvekili Nazım Beydir. 1921 Anayasası döneminde, Nazım 
Bey haricinde sekiz milletvekilinin daha yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına 
yönelik görüşme yapılmıştır. Söz konusu milletvekilleri; Memduh Bey 
(Karahisarşarki), Musa Kazım Efendi (Konya), Abdülhalim Çelebi Efendi (Konya), 
Yunus Nadi Bey (Menteşe), Haydar Bey (Van), Mehmet Bey (Biga), Emin Bey 
(Bursa), Süleyman Beydir (Canik). 
1921 Anayasası yürürlükte olduğu dönem tek parti dönemidir. 1924 
Anayasasının yürürlüğe girmesinden 1946 yılına kadar geçen zaman diliminde de tek 
parti yapısı varlığını sürdürmeye devam etmiştir. 1946 yılında çok partili siyasal 
hayata geçilmiştir. Bu nedenle, 1924 Anayasası döneminde yasama dokunulmazlığı
dosyaları kendi içlerinde üç bölüme ayrılarak incelenmiştir. Söz konusu üç bölüm; 
tek parti dönemi, 1946 yılında çok partili hayata geçiş ile başlayan yeni siyasi dönem 
ve bu durumu takip eden süreçte gerçekleşen seçimler sonucunda Demokrat Partinin 
iktidara gelmesiyle başlayan dönem olarak adlandırılmıştır. 1924 Anayasası
döneminde toplam on dört milletvekilinin yasama dokunulmazlığının kaldırılması
yönünde karar verilmiştir. Bu kararlardan altısı tek parti döneminde, ikisi 1946 yılına 
çok partili hayata geçme kararını takip eden süreçte verilmiştir. Altı milletvekili 
hakkında yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararı da Demokrat Partinin 
iktidarda olduğu dönemde verilmiştir. 
Tek parti döneminde; Ali Rıza Bey (Cebelibereket), eski Ticaret Bakanı Ali 
Cenani Bey (Gaziantep), İhsan Bey (Cebelibereket), Fikret Onuralp (Bilecik), Ali 
Saib Ursavaş Bey (Urfa), Refet Ülgen (Urfa) ve Hasip Ahmet Aytuna'nın (Tokat)  xxiv 
yasama dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. Çok partili hayata geçilen 1946 yılını takip 
eden süreçten Demokrat Partinin iktidara gelişine kadarki dönemde bağımsız 
milletvekili Reşad Aydınlı (Denizli) ve Millet Partisi milletvekili Sadık Aldoğan'ın 
(Afyonkarahisar) yasama dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. Demokrat Partinin 
iktidarda bulunduğu dönemde; Hüseyin Cahit Yalçın (CHP-Kars), İbrahim Us (CHPKars), Sırrı Atalay (CHP-Kars), Osman Alişiroğlu (CMP-Kırşehir), Kamil Kırıkoğlu 
(CHP-Malatya), Osman Bölükbaşı (CMP-Kırşehir) milletvekillerinin yasama 
dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. 
1961 Anayasası döneminde ikili meclis yapısının kabul edilmiştir. Bu 
meclisler, Senato ve Millet Meclisi olarak adlandırılmıştır. Yasama dokunulmazlığı
kaldırılan senatörler ve Millet Meclisi üyeleri ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Bu 
dönemde dört Millet Meclisi üyesinin ve altı senatörün yasama dokunulmazlığı
kaldırılmıştır. Millet Meclisinde; Çetin Altan (TİP- İstanbul), Nuri Beşer (APZonguldak), Celal Ahmet Sungur (CHP-Yozgat), Ali Karahan'ın (YTP-Hakkâri) 
yasama dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. Cumhuriyet Senatosunda ise; Cemal 
Madanoğlu (tabii üye), Osman Köksal (kontenjan senatörü), Ekrem Acuner (tabii 
üye), Kudret Bayhan (CKMP Niğde üyesi senatör), Mustafa Deliveli (AP Hatay 
üyesi senatör), Sabahattin Orhan'ın (AP Giresun üyesi senatör) yasama 
dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. 
1982 Anayasasının yürürlükte olduğu dönemin 1995 yılına kadar geçen 
sürecinde Demokrasi ve Emek Partisi milletvekillerinin yasama dokunulmazlıkları
kaldırılmıştır. Bu milletvekilleri; Orhan Doğan (Şırnak), Sırrı Sakık (Muş), Mahmut 
Alınak (Şırnak), M. Hatip Dicle (Diyarbakır), Leyla Zana (Diyarbakır), Ahmet Türk 
(Mardin) ve Selim Sadak'tır (Şırnak). Söz konusu milletvekilleri haricinde bir de RP 
İstanbul milletvekili Hasan Mezarcı'nın yasama dokunulmazlığı kaldırılmıştır. xviii 
During the constitution of 1924, parliamentary immunity of fourteen deputies 
were abolished. Six of these decisions about abolition were made in the sing-part 
period. Two of them were made after the year 1946. The last six decisions were 
made during the period of Democrat Party government. 
During single-party period, deputies whose legislative immunities were 
abolished, Ali Rıza Bey (Cebelibereket), former minister of commerce Ali Cenani 
Bey (Gaziantep), İhsan Bey (Cebelibereket), Fikret Onuralp (Bilecik), Ali Saib 
Ursavaş Bey (Urfa), Refet Ülgen (Urfa) and also Hasip Ahmet Aytuna (Tokat). The 
cases concerning abolition of parliamentary immunity from the beginning of multiparty period to the period of Democrat Party government are about Reşad Aydınlı
(Denizli) ve Nation Party's deputy (Millet Partisi) Sadık Aldoğan (Afyonkarahisar). 
During the period of Democrat Party government, these deputies's legislative 
immunities were abolished , Hüseyin Cahit Yalçın (CHP-Kars), İbrahim Us (CHPKars), Sırrı Atalay (CHP-Kars), Osman Alişiroğlu (CMP-Kırşehir), Kamil Kırıkoğlu 
(CHP-Malatya), Osman Bölükbaşı (CMP-Kırşehir). 
During the constitution of 1961, there was a bicameral system. These are 
Senate of the Republic and National Assembly. Because of this reason, the cases 
about senator and National Assembly's deputies were examined separately. At this 
period, four deputies from National Assembly and six senators's parliamentary 
immunities were abolished. These are Çetin Altan (TİP- İstanbul), Nuri Beşer (APZonguldak), Celal Ahmet Sungur (CHP-Yozgat), Ali Karahan'ın (YTP-Hakkâri) 
from National Assembly and Cemal Madanoğlu, Osman Köksal, Ekrem Acuner, 
Kudret Bayhan , Mustafa Deliveli, Sabahattin Orhan from Senat of the Republic. 
From becoming into effect of the constitution 1982 to the year 1995, 
parliamentary immunities of (Demokrasi ve Emek Partisi) Democracy and Labor 
Party's deputies and (Refah Partisi) Welfare Party's deputy, were abolished. These 
are, Orhan Doğan (Şırnak), Sırrı Sakık (Muş), Mahmut Alınak (Şırnak), M. Hatip 
Dicle (Diyarbakır), Leyla Zana (Diyarbakır), Ahmet Türk (Mardin), Selim Sadak 
(Şırnak) and Hasan Mezarcı (Istanbul).

Abstract:
The thesis's subject is parliamentary privileges which used to implement and 
still continue to be implemented from Meşrutiyet period of Ottoman Empire to the 
present. Privileges for deputies have an important place in constitutional law and 
parliamentary law. As we know, law has a changeable structure. Law systems affect 
one another in paralel with national developments. Privileges for deputies which are 
one of the constitutioal institutions got many bases. One of the aim that we want to 
obtain is to examine development period of privileges for deputies in law of Turkish 
parliamentary history. The other aim is to examine deputies whose legislative 
immunities were lifted from the first Ottoman Empire's constitution to the present 
constitution of the Republic of Turkey ( also known as the Constitution of 1982). In 
other words, we tried to explain privilegies for deputies not only the technical side 
but also the concrete cases. For making exact assessments in Constitutional Law, we 
have to wait a cooling period. Because of that, we examined mixted comission's 
reports and Turkish Parliament's debates about lifting cases until the year 1995. 
Immunities has an important function for deputies. Priviligies for deputies 
provide an area where deputies can perform legislative operations without any 
pressure. Priviligies guarantee deputies's freedom of speech during legislative 
operations. Due to priviligies, deputies can not be arrested with any reason, that is 
known as freedom from arrest, during legislative period. 
Parlamentary priviligies continue to be implemented in many countries from 
the past to the present. Implementations can have differences because of their 
covering. But they would attain the same objectives. When we compare Turkish 
parliamentary history with Britain, France and United States of America, we can 
express that priviligies for deputies were enacted later than others. The reason for 
this is the progress of priviligies for deputies which follow parallelly parliament's 
development progress. In order that parliament exist, it must be formed a 
constitutionnal regime. As is known, the first Ottoman Empire's Constitution (also xv 
known as "Kanun-u Esasi") became effective in the year 1876. In this constitution, it 
settled Ottoman Parliament, deputies and parliamentary priviligies for the first time. 
The period can be called either limited monarchy or constitutionnal monarchy 
began with the announcement of Meşrutiyet. That period is a milestone for Ottoman 
Empire and Turkish parliamentary history. But it was interrupted by the dissolution 
of the Ottaman parliament called "Meclis-i Mebusan". However, in the year 1908, 
Meşrutiyet was announced for the second time. After the announcement of second 
Meşrutiyet, in 1909, law-maker amended Kanun-u Esasi's some articles. But they 
did not change articles about parliamentary privileges and they prefered to 
implement it in the same way. 
Parliamentary privileges which appeared after the constitutional monarchy 
period of Ottoman Empire, were issued in the Turkish Constitution of 1924. These 
priviliges were settled in the Turkish Constitution of 1961 and 1982. There are a 
minor difference between three constitutions. 
 But in the Turkish constitution of 1921 which came into operation in the period 
of first Turkish Assembly, they accepted different method than the constitutions of 
1924, 1961 and 1982. Accordingly, Kanun-u Esasi's articles which were not opposite 
with the constitution of 1921's articles continued to remain in force. In other words, 
until the announcement of Republic and the constitution of 1924's implementation, 
some articles inside of Kanun-u Esasi remained in force. 
Kanun-u Esasi's articles about parliamentary privileges were not opposite with 
the constitutiton of 1921's logic. In short, inside of that constitution, law-maker 
would not issue parliamentary privileges separately. Instead of that, the articles of 
Kanun-u Esasi, continued to remain in force.
As we remarked at the beginning, parliamentary privileges which continue to 
be implemented from Meşrutiyet to the present, were explained in point of technical 
constitutionnal law, firstly. The articles about priviliges for deputies in the 
Constitution of 1876, 1921, 1924, 1961 and 1982 are similar. But they have some 
minor differences because of their contents. xvi 
The minor differences between these constitutions came up because of the 
political structure that they entered into force. As a matter of fact, both constitutions 
1924 and 1961, one of the privileges for deputies which is called "freedom of 
speech", implemented in a large scale. That is caused by political structure that they 
came into force. Also both constitutions 1924 and 1961, they issued "freedom of 
speech" largest scale than the other constitutions. More clearly, due to these 
constitutions, deputies had the opportunity to express their ideas and vote without 
recourse in the Assembly. And they could also repeat what they voted or expressed 
outside of the Assembly without recourse. In these constitutions, "freedom of
speech" was settled largest scale than "freedom from arrestation". 
The constitution of 1924 is the Republic of Turkey's first constitution. On 
29 th October 1923, Mustafa Kemal Atatürk declared that Turkey would be a 
republic and renamed it as the Republic of Turkey. Following that process, loads of 
reforms were done and due to it, "freedom of speech" for deputies also was issued in 
a large scale. The process which the constitution of 1961 settled, was also a 
milestone. As is known, this constitution was issued after the Military Coup done by 
Turkish Armed Forces on 27 th May 1961. 
Loads of new constitutional institutions which did not come into force, were 
settled in the constitution of 1961. One of these new institutions is the Constitutional 
Court. Along with the establishment of Constitutional Court, against the decisions 
made about abolition of parliamentary immunity by the Assembly, could be applied, 
in a time limit, to that court for cancel it. 
If we compare the constitution of 1961 with the constitution which were 
implemented before itself, we notice that it paid special attention to the fundamental 
rights and freedoms. In the constitution of 1961, "freedom of speech" for deputies 
was issued like the constitution of 1924. And they also continued to be implemented 
like the constitution of 1924. However, we can not determine the sam efor the 
constitution of 1982 which was come into force after military coup on 12 th 
Septembre 1980.  
The fundamental Rights and freedoms were limited in the constitution of 1982. 
That also affected "freedom of speech" for deputies. Contrary to the constitutions 
1924 and 1961, with the Parliament's decision, deputies can be blocked to repeat 
outside what they expressed or voted during constitutional operations. In other 
words, if there is not any Parliament decision, deputies can also repeat their speech 
and express their votes outside of the Assembly. 
From the point of "freedom from arrest", the difference between constitutions 
is not very clear. Articles about "freedom from arrest" in the constitution of 1876 
shared similar aim with the other constitutions. But we can not determine the same 
for its covering. In this context, articles about parliamentary immunity in the 
constitutions of 1924, 1961 and 1982 are so similar. 
During thesis's writing period, we also examine deputies whose parliamentary 
immunities were abolished. This is the other issue that we focused in thesis. We read 
records of Turkish Grand National Assembly, secret records of Assembly, records of 
Senate of the Republic and National Assembly (these are about the constitution of 
1961. During this period, there was a bicameral system.) for making assessment. In 
this context, we also examined mixed commission reports. 
During thesis's research, we could not reach any information about Ottoman 
Parliament's deputies whose parliamentary immunities were abolished. That is why, 
we can remark that the first decision about abolition of parliamentary immunity, 
made during the constitution of 1921. The first deputy whose parliamentary 
immunity was abolished, named Nazım Bey (Tokat). During the same period, in five 
more deputies's abolition of parliamentary immunity were discussed. These are 
Memduh Bey (Karahisarşarki), Musa Kazım Efendi (Konya), Abdülhalim Çelebi 
Efendi (Konya), Yunus Nadi Bey (Menteşe), Haydar Bey (Van), Mehmet Bey 
(Biga), Emin Bey (Bursa), Süleyman Beydir (Canik). 
During the period which the constitution of 1921 was in force, called the 
single- party period. From the constitution of 1924's adoption to the year 1946, 
single-party system continued to implement. Therefore, the constitution of 1924's 
period was seperated into three parts. These are single-party period, multi-party 
period after the year 1946 and the period of Democrat Party government