Tarihsel süreçte İmâmiyye-Mutezile ilişkisi
Imamiyya-Mutazila relationship in the course of time
Yazar: AHMET SONAY
Danışman: PROF. DR. İSMAİL ŞIK
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Ahbarilik = Akhbariyya ; Din anlayışı = Understanding of religion ; Mezhepler = Sects ; Mutezile = Mutazila ; İmamiyye = Imamiyya ; İslamiyet = Islam ; İsnaaşeriyye = İthnaashariyyah

Özet:
İmâmiyye-Mutezile ilişkisi II./VIII. asrın ilk yarısında başlamıştır. Bu tarihten III./IX. asrın ortalarına uzanan dönem, İmâmiyye ile Mutezile arasında ciddi bir rekâbetin varlığına işâret etmektedir. İki ekolün mensupları arasındaki münâzaralar ve oluşturulan reddiye literatürü bunun canlı şâhidi konumundadır. Bu dönemde felsefeyle beslenen Mutezile, akılcı din anlayışını benimsemiş, tevhitte mutlak tenzihi, adâlette insanın tam hürriyetini savunmuştur. İmâmiyye ise nasçı din anlayışını benimsemiş, imamlarının otoritesi sebebiyle dış etkilere kapalı bir görünüm sergilemiştir. İmâmiyye kelâmının özünü, tevhitte "teşbihsiz isbât", adâlette "ne cebir ne de tefvîz" prensipleri oluşturmuştur. 
III./IX. asrın ortalarından IV./X. asrın ikinci çeyreğine uzanan dönem, iki ekolün ilişkisi açısından gerilimli geçmiştir. Bunda Mutezile'nin mihne sonrası süreçte Sünnî ekole yakınlaşma çabaları başat rol oynamıştır. Bazı Mutezilîler bu çabaya tepki olarak İmâmiyye saflarına katılmış, diğer taraftan bazı Mutezilî fikirler gaybet meselesinin doğurduğu kaosta kendisine güvenli bir liman arayan İmâmiyye'ye sirâyet etmeye başlamıştır. Dinde akla belli bir yer veren Usûlî İmâmîler bu fikirlerden geniş ölçüde, rivâyet merkezli din anlayışını benimseyen Ahbârî İmâmîler ise sınırlı ölçüde etkilenmişlerdir. 
Büveyhîler döneminde (320/932-454/1062) İmâmiyye-Mutezile yakınlaşması zirveye ulaşmıştır. Bu sebeple iki ekolün önce arkadaş, sonra kardeş olduğu ifade edilmiştir. Bu dönemde Mutezile'nin Usûlî İmâmiyye üzerindeki etkisi, bir önceki döneme göre daha derin ve kalıcı olmuştur. Usûlîler birçok konuda Mutezile'den etkilenseler de imâmet, bedâ, rec'at, takiyye gibi İmâmiyye'ye ana rengini veren konulardaki kadim görüşleri savunmaya devam etmişler, hatta bunları aklî yöntemlerle desteklemişlerdir. Bu sebeple Usûliyye'yi İmâmî karakteri ağır basan bir İmâmiyye-Mutezile sentezi olarak değerlendirmek mümkündür.

Abstract:
The relationship between the Imâmiyya and the Mu'tazila goes back to the first half of the IInd/VIIIth century. The middle of the IIIrd/IXth century marked the beginning of a serious competition between Imâmiyya and Mu'tazila. Debates between the members of these two groups and the refutation works they produced against each other testify to this rivalry. In this period, the Mu'tazila, nurtured by philosophy, adopted a rational understanding of religion and advocated absolute transcendence of God and complete free will of man with respect to the  topics of God's unicity and justice. The Imâmiyya, on the other hand, adopted a textualist approach in religion and remained resistant to external influences due to the authority of the imams. With respect to the theological topics of God's unicity and justice, the Imâmiyya held onto the principles of "proof (tathbît) without similitude (tashbîh)" and "neither predestination (jabr) nor delegation of power (tafwîḍ)." 
The relationship between the two schools of thought became tenser from the middle of the IIIrd/IXth century to the period extending to the second quarter of the IVth/Xth. The Mu'tazila's efforts to get closer to the Sunni schools of thought in the post-mihna period played a major role in this tension. As a reaction to this, some Mu'tazilîs joined the ranks of the Imâmiyya. On the other hand, some Mu'tazilî ideas also started to infuse into Imâmiyya thought at a time when the Imâmîs were searching for a safe harbor in the aftermath of the chaos caused by the last imâm's occultation. The Usûlî Imâmîs, who were inclined to accept reason in religion matters, were influenced by these ideas to a large extent; whereas the Akhbârî Imâmîs, who had a text-oriented understanding of religion, were only minimally influenced by them.
The Imâmiyya-Mu'tazila convergence, however, reached its peak during the Buwayhid period (320/932-454/1062). Considering this convoluted path of evolution in the relationship between the two schools, they were often regarded to have first become friends and later brothers. In the Buwayhid period, the influence of the Mu'tazila on Usûlî Imâmiyya became stronger and left permanent traces than in the previous period. Even though the Usûlîs were influenced by the Mu'tazila on many topics, they continued to defend their former views on issues such as the imamate, badâ', raj'a and taqiyya and supported them with rational methods of argumentation. On the basis of these developments, Usûliyya can be described as a synthesis of Imâmiyya and Mu'tazila, but with a dominant Imâmî character.