Ortadoğu siyasi coğrafyasının şekillenmesinde İngiliz yayılmacı siyasetinin rolü
The role of British expansionist politics in shaping of the political geography of the middle east
Yazar: AYŞE YAŞAR
Danışman: PROF. DR. HAMZA AKENGİN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Ortadoğu = Middle East ; İngiltere = England

Özet:
Bu tezde Ortadoğu'ya girişinden 1971'de bölgedeki son himayelerinden çekilmesine kadarki süreçte İngiltere'nin ve İngiliz yayılmacı siyasetinin Ortadoğu siyasi coğrafyasını şekillendirmesi üzerindeki rolü ele alınmıştır. İngiltere özellikle en önemli sömürgesi olan Hindistan'a giden stratejik yolları kontrol altına almak için 19. yüzyıldan itibaren Ortadoğu'daki varlığını ve kontrolünü artırmaya başlamıştır. 20. yüzyıla gelindiğinde ise I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin yıkılması ile İngiltere Ortadoğu'ya yerleşmiş; bölgede birçok yeni devletin kurulmasını sağlamış, bölgenin ve bölge ülkelerinin siyasi, idari, ekonomik, toplumsal, askeri vs. yapılarının temellerinin atılmasında en büyük rolü oynamıştır. Dolayısıyla bu tez; Ortadoğu'nun eski düzeninin yıkılması, bugünkü Ortadoğu bölgesinin siyasi görünümünün ve yapılarının oluşturulması, bölgedeki devletlerin kurulması, yeni ulusal kimlikler oluşturulması ve bölgenin ve bölge ülkelerinin günümüze kadar uzanan sorunlarının temellerinin atılmasında İngiltere'nin ve İngiliz yayılmacı siyasetinin rolünü araştırmayı amaçlamıştır. Bu tezin temel argümanı bugünkü Ortadoğu siyasi coğrafyasının şekillendirilmesinde en büyük rolü oynayan gücün İngiltere ve İngiliz yayılmacı siyasetinin olduğu, dolayısıyla bugün bölge ile ilgili meseleler ve bölge ülkelerinin iç sorunlarının temellerinin İngiltere tarafından oluşturulduğu, şekillendirildiği ve yapısal hale getirildiğidir. Bu amaçla bu tezde; İngiliz yayılmacı-emperyalist siyaseti, Ortadoğu'da İngiliz varlığı, politikaları ve uygulamaları ile bunların günümüze yansımaları bölge ile İngiliz manda ve himayesi altına girmiş ülkeler bağlamında analiz edilmiştir. Bu araştırma nitel bir çalışmadır.  Bu bağlamda; alandaki yerli ve yabancı literatürün yanı sıra, arşiv belgeleri, uluslararası antlaşmalar, resmi belgeler ve haritalar yanında bölge ile ilgili Türkçe ve İngilizce çok sayıda kitap, dergi, makale ve farklı nitelikteki birçok yayından yararlanılarak hazırlanan bu tez literatür taraması ve doküman-içerik analizi yöntemine dayandırılmıştır. Doküman analizi ile elde edilen veriler siyasi coğrafya ve jeopolitik disiplinleri perspektifinde analiz edilerek bu araştırmanın ana problemine cevap aranmış ve bölgenin siyasi bakımdan şekillenmesinde, bugünkü şeklinin ve özelliklerinin oluşturulmasında, bölgenin ve bölge ülkelerinin geçmişte ve bugün karşılaştığı uluslararası ve bölgesel sorunlarda İngiliz siyasetinin etkileri somut bir şekilde ortaya konmuştur. 
Günümüzde Ortadoğu ülkelerinin karşı karşıya olduğu sorunlar ile yapısal problemlerin birçoğu; İngilizlerin bölgede oluşturduğu siyasi coğrafya yapısı, Ortadoğu ülkelerinde 20. yüzyılın son çeyreğine kadar devam eden emperyalist varlığı, uygulamaları ve politikalarının sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu problemlerin aşılması için öncelikle yapılması gerekenler; bölge ülkelerinin uluslararası veya ulusal meselelerde bir dış güce dayanmadan varlığını devam ettirebilecek bir yapılanmaya ve güce kavuşturulması, siyasal yapının gerçek bir demokrasi hüviyeti kazanması, üreten bir ekonomik sistemin temellerinin atılması, kitlesel bir eğitim seferberliği başlatılması ve insan hakları ile adaletin ön planda tutulduğu bir hukuk sisteminin oluşturulmasıdır.

Abstract:
In this thesis, the role of Britain and British expansionist politics in shaping the political geography of the Middle East from its entry into the Middle East until its withdrawal from its last protectorates in 1971 is discussed. Especially in order to control the strategic routes to India, its most important colony, Britain started to increase its presence and control in the Middle East from the 19th century onwards. In the 20th century, with the collapse of the Ottoman Empire as a result of World War I, The Britain had settled in the Middle East, enabled the establishment of many new states in the region, and played the biggest role in laying the foundations of the political, administrative, economic, social, military, etc. structures of the region and the regional countries. Therefore, this thesis aims to investigate the role of Britain and British expansionist politics in the destruction of the old order of the Middle East, the creation of the political outlook and structures of the Middle East region today, the establishment of states in the region, the creation of new national identities and the creation of the foundations of the problems of the region and the countries of the region that continue until today. The main argument of this thesis is that Britain and British expansionist politics have played the biggest role in shaping the political geography of the Middle East today, and therefore, the foundations of the issues related to the region and the internal problems of the countries in the region were created, shaped and structuralized by Britain. For this purpose, this thesis analyzes the British expansionist-imperialist policy, the British presence in the Middle East, British policies and practices, and their reflections on the present day in the context of the region and the countries that came under British mandate and protectorate. This research consists of a qualitative study.  In this context, this thesis is based on the literature review and document-content analysis method, which was prepared by utilizing archival documents, international treaties, official documents and maps, as well as many books, journals, articles and many publications of different qualities in Turkish and English, as well as domestic and foreign literature in the field. The data obtained through document analysis were examined from the perspective of political geography and geopolitics disciplines to answer the main problem of this research, the effects of British politics in the political shaping of the region, in the formation of its current shape and characteristics, and in the international and regional problems that the region and the countries of the region have faced in the past and present have been concretely demonstrated.
Many of the problems and structural problems that the Middle Eastern countries face today are the result of the political geography structure created by the British in the region, the imperialist presence, practices and policies that continued in the Middle Eastern countries until the last quarter of the 20th century. In order to overcome these problems, what needs to be done first of all is to provide the countries of the region with a structure and power that can continue its existence without relying on an external power in international or national issues, to make the political structure a real democracy, to lay the foundations of a productive economic system, to start a mass education mobilization and to establish a legal system in which human rights and justice are prioritized.