Üstsöylem belirleyicilerinin farklı metin türlerinde görünümleri
The appearances of metadiscourse markers in different text types
Yazar: GÖKHAN SOYŞEKERCİ
Danışman: PROF. DR. KAMİL İŞERİ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı / Genel Dilbilim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Bilgilendirici metin = Informational text ; Bilimsel metin = Scientific text ; Edebi metinler = Literary texts ; Hikaye edici metin = Narrative text ; Kurgusal metinler = Fictional texts ; Tartışmacı metin = Argumentative text ; Tür = Type ; Türkçe metinler = Turkish texts ; Üstsöylem = Metadisclosure

Özet:
Bireyler, dil yapılarını ve metin türü özelliklerini kavrayarak eleştirel düşünme yeteneklerini geliştirmekte ve iletilerini daha etkin bir biçimde sunabilmektedir. Böylece, okuma sürecinde metinlerin daha kapsamlı bir biçimde anlaşılması olanaklı kılınmakta ve bilgiye daha hızlı bir erişim sağlanmaktadır.
Üstsöylem, metnin yalnızca dilbilimsel özelliklerini değil, aynı zamanda sosyal bağlamını ve işlevini de yansıtan bir dil özellikleri bütünüdür. Bu özellikler, metnin hangi türde sınıflandırılacağına ilişkin ipuçlarını sunmaktadır. Üstsöylem modeli, metnin metinsel özelliklerine ve yazar-okuyucu arasındaki etkileşime odaklanmaktadır. Metinsel yapı, metnin nasıl düzenlendiğini, hangi bilgilerin nerede ve nasıl sunulduğunu belirtirken; kişilerarası etkileşim özellikleri, yazarın okuyucuyla kurduğu bağı ve metni nasıl bir etkileşim aracı olarak kullandığını göstermektedir.
Bu araştırmanın amacı, tarafından geliştirilen üstsöylem modeline dayanarak üstsöylem belirleyicilerinin farklı metin türlerindeki görünümlerini ortaya çıkarmaktır. Çalışmada; öykü, deneme ve araştırma makalesi olmak üzere üç metin türü ve 295 metin çözümlenmiştir. 
Elde edilen veriler sonucunda, her metin türünün kendine özgü bir üstsöylem belirleyici görünümü sergilediği ortaya çıkmıştır. Araştırma makalelerinde nesnel verileri sunmanın yanı sıra öznel görüşlere de yer veren bir bilgi paylaşımı, öykü metinlerindeki kurgusal yapı ve kendine gönderimler, deneme türü metinlerdeki yazarın okuyucuya doğrudan seslenerek gönderimde bulunma eğilimi, üstsöylem belirleyicilerinin türe özgü kullanımına yönelik örnekleri olarak metin türü ayrımlarının yapılabilmesine olanak tanımaktadır. 

Anahtar sözcükler: Üstsöylem, makale, öykü, deneme, metin türü

Abstract:
By understanding language structures and text type features, individuals improve their critical thinking skills and can present their messages more effectively. Thus, a more comprehensive understanding of the texts is made possible during the reading process, and faster access to information is provided.
Metadiscourse consists of linguistic features that not only reflect the inherent characteristics of the text but also its social context and function. These features provide clues about how the text should be classified. The metadiscourse model focuses on the textual features of the text and the interaction between the writer and the reader. While the textual structure indicates how the text is organized, what information is presented where, and how; interpersonal interaction features show the bond the author establishes with the reader and how they use the text as an interaction tool.
This research aims to reveal the appearance of metadiscourse determinants in different text types, based on the Metadiscourse Model developed by Hyland. In the study, three text types, including short stories, essays, and research articles, and 295 texts were analyzed.
As a result of the data obtained, it was revealed that each text type exhibited its own unique metadiscourse-determining appearance. Information sharing that includes subjective opinions as well as presenting objective data in research articles, the fictional structure and self-references in story texts, the author's tendency to address the reader directly in essay-type texts, allow text type distinctions to be made as examples of the genre-specific use of metadiscourse markers. 

Keywords: Metadiscourse, article, story, essay, text type