Medenî sûreler bağlamında teşbih sanatı
The art of simile in the context of Medinan suras
Yazar: YASİN GÖKŞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ YUSUF AKÇAKOCA
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Benzerlik = Similarity ; Beyan = Statement ; Teşbih =

Özet:
Anlamları içeren mesajlar kimi zaman yalın ve sade bir şekilde dile getirilirken, bazen de vasıtalar aracılığıyla ifade edilmektedir. Bir ifadeyi aktarma vasıtalarından olan teşbih, iki şey arasında ortak yön veya yönler hususunda ilişki kurulmasıyla meydana gelmektedir. İslâm öncesi dönemde insanlar tarafından duygu ve düşünceleri aktarmada kullanılan teşbih, Kur'ân'da da yer edinmiştir.
Kur'ân'da yer alan ilahi buyruklar içerisinde de çeşitli ve farklı yöntemlerin kullanıldığı görülmektedir. Yalnızca belâgat sanatlarının varlığından haberdar olunup, ilgili sanatın süslediği mananın açığa çıkarılmaması ve vurgulanmaması temel bir problemdir. Nitekim teşbih sanatında önemli olan husus ilgili teşbihin ayetteki amacının da tespit edilmesiyle birlikte teşbihin tarafları arasındaki münasebet ve ilişkinin belirlenmeye çalışılmasıdır. Bu çalışma, ilgili hususu hedefleyip incelemesi bakımından önem arz etmektedir.
Çalışma, Medenî olarak adlandırılan sûrelerde yer alan teşbihi, benzetme yönlerinin izahı ile birlikte tahlil etme üzerinedir. Tezimizin birinci bölümünde klasik dönemden günümüze kadar süregelen bazı eserler kapsamında ilgili kavramın ne anlama geldiği, tanımı ve içeriği ortaya konulmuş, çalışma konusu edinilen kavramın önemi, gayesi, çeşitlerinin neler olduğu belirlenmiş ve İslâm öncesi ile İslâm devri arasındaki teşbih ilişkisi vurgulanmıştır. İlgili bölümde ayet, hadis ve birtakım şiirler bağlamında aktarılan örneklerle konumuzun uygulamadaki yansıması gösterilmiştir. 
Çalışmamızın ikinci bölümünde ise yaygın görüşe göre kabul edilen Mekkî-Medenî ayrımına göre ortaya çıkan Medenî sûrelerdeki ayetlerde bulunan teşbihler, çeşitlerine göre sınıflandırılan başlıklar içerisinde benzerlik yönleri ve amacı ile birlikte incelenmiştir. Bu minvalde yaygın görüşü esas alan Muhammed İzzet Derveze'nin yapmış olduğu taksim esas alınarak çalışma şekillenmiştir. 
Teşbih çeşitlerine göre oluşturduğumuz başlıklar içerisinde ilişki kurulan unsurlar arasındaki anlam örgüsünü ve bağlantısını sağlayan vech-i şebehin öneminden hareketle teşbihin tarafları arasındaki benzetme yönleri tahlil edilerek açıklaması yapılmıştır. Bunu yapmaya çalışırken de Arap dili ve belâgatı ile tefsir alanında büyük çabalar gösteren bazı alimlerin görüşlerinden de istifade edilmiştir.
Belirlenen teşbihler, ayet ve mealleri ile aktarılmış, teşbihe konu olan kısım altı çizilerek belirgin hale getirilmiştir. Akabinde kadim ve modern dönemde yazılmış olan eserler çerçevesinde ilgili teşbihlerin benzerlik yönleri ve amaçları tespit edilip aktarılmıştır.
Teşbih çeşitlerinin belirlenmesinde bazı eserler esas alınmıştır. Bundan dolayı ilgili eserlerin müelliflerinin görüşleri dışında var olabilecek teşbihler tespit edilmemiş ve teşbihler ölçü alınan müelliflerin görüşleri ile sınırlandırılmıştır. Bunun yanı sıra müelliflerin teşbihin çeşidi hususundaki farklı görüşleri de ilgili yerlerde ele alınmıştır.
Çalışmanın sonuç bölümünde incelediğimiz teşbihlerden hareketle; tarafların değişmesiyle teşbihteki anlamların da değişeceği, teşbihin yapılma amacına göre manadaki vurgu noktasının farklılaşacağı, bunun yanı sıra benzetme yönlerinin varlığı ve yokluğunun önemi ve etkisiyle ortaya çıkabilecek sonuçlar ve bulgular tespit edilerek aktarılmıştır.  
Anahtar Kelimeler: Arap dili ve belâgatı, Beyân, Medenî Sûre, Temsil, Teşbih, Vech-i Şebeh.

Abstract:
Messages containing meanings are sometimes expressed in a plain and simple way, and sometimes they are expressed through means. Simile, which is one of the means of conveying an expression, is formed by establishing a relationship between two things in terms of common aspects or aspects.  Simile, which was used by people in the pre-Islamic period to convey feelings and thoughts, has also found a place in the Qur'an.
It is seen that various and different methods are used in the divine commands in the Qur'an. It is a basic problem that only the existence of the arts of eloquence is known, but the meaning embellished by the relevant art is not revealed and emphasised. As a matter of fact, what is important in the art of simile is to try to determine the relation and relationship between the parties of the simile by determining the purpose of the related simile in the verse. This study is important in terms of targeting and analysing the relevant issue.
The study is about analysing the simile in the suras called Medinan, together with the explanation of the aspects of simile. In the first part of our thesis, the meaning, definition and content of the related concept within the scope of some works from the classical period to the present day have been put forward, the importance, purpose and types of the concept that is the subject of the study have been determined and the simile relationship between the pre-Islamic and Islamic period has been emphasised. In the relevant section, the reflection of our subject in practice is shown with the examples given in the context of verses, hadiths and some poems. 
In the second part of our study, the similes in the verses of the Medinan suras, which emerged according to the Meccan-Medinan distinction accepted according to the widespread opinion, were analysed within the headings classified according to their types, together with their wajh-i shabah (similarity) aspects and purpose. In this respect, the study has been shaped on the basis of the classification made by Muhammad İzzet Derveze, who is based on the widespread opinion. 
In the second part of our study, we tried to deal with the simile in the verses of the Medinan suras, which emerged according to the Meccan-Medinan distinction accepted according to the widespread opinion, together with its type and purpose. In this respect, we shaped our study based on the classification made by Muhammad İzzet Derveze. Based on the importance of the wajh-i shabah (similarities), which provides the meaning weave and connection between the related elements, we tried to reveal the analysis, explanation and emphasis of the direction of analogy between the parties of the simile. While trying to do this, we also found it appropriate to benefit from the views of some scholars who made great efforts in the field of Arabic language and rhetorique and Tafsir. 
The identified similes are quoted with verses and their meanings, and the part subject to the simile is underlined and made clear. Subsequently, the similarities and purposes of the related similes were determined and conveyed within the framework of the works written in the ancient and modern period.
Some works were taken as basis in determining the types of similes. For this reason, the similes that may exist outside the views of the authors of the relevant works were not identified and the similes were limited to the views of the authors taken as a measure. In addition, the different views of the authors on the type of the simile are also discussed in the relevant places. 
In the conclusion part of the study, based on the similes we have analysed; the meanings in the simile will change with the change of the parties, the point of emphasis in the meaning will differ according to the purpose of the simile, as well as the results and findings that may arise with the importance and effect of the presence and absence of the simile aspects are determined and conveyed.  
Keywords: Arabic language and rhetorique, Declaration, Medinan Suras, Represantation, Simile, Wajh-i shabah.