Türkiye'nin coğrafi işaretleri ve bunların Türkiye ekonomisinde etkin kullanımları
Geographical indications of Turkey and their efficient use in Turkish economy
Yazar: GÜVEN ŞAHİN
Danışman: PROF. DR. SÜHEYLA AKOVA BALCI
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Coğrafya = Geography ; Ekonomi = Economics
Dizin: CE işareti = CE marking ; Coğrafi işaretler = Geographical indications ; Ekonomik etki = Economic effect ; Türk ekonomisi = Turkish economy ; Ülke orijin imajı = Country of origin image ; İşaret = Signal

Özet:
Coğrafi İşaretler, bir ülkenin nadiren genelinde, çoğu zaman ise sınırlı bir alanında tabii ve beşeri coğrafya şartlarına bağlı olarak gelişmiş müstesna ürünlerdir. Bu açıdan söz konusu ürünler dünyada oldukça sınırlı bir alanda elde edilebilen nadide ürünler olması hasebiyle bunların türlü şekillerde korumaya alınması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Coğrafi İşaret uygulaması da bu kapsamda birtakım hukuki yaptırımlar içeren, ürünü, üreticiyi ve tüketiciyi koruma sistemidir. Nitekim bahis konusu ürünler nadirliği kadar kaliteli olmalarıyla da çok değerli ve buna bağlı olarak da sıkı koruma altına alınmayı gerektiren ürünlerdir. Söz konusu uygulamaya işlerlik kazandırıldığı taktirde ise bu kapsamdaki ürünler başta üreticisine olmak üzere ortaya kondukları ülke ekonomisine türlü açılardan yüksek gelir sağlamaktadırlar. Bu gelir doğrudan ürün satışına bağlı olarak gerçekleştiği gibi turizm faaliyetleri kapsamında dolaylı gelir şeklinde de gerçekleşebilir. Ayrıca bu kapsamdaki ürünlerin önemli bir kısmının yöre halklarının folklorundaki yeri nedeniyle manevi değerinin de olduğunu belirtmek gerekir. Bu açıdan Coğrafi İşaret kapsamındaki ürünlerin maddi ve de manevi değerlerinin olduğunun da belirtilmesi gerekmektedir. Coğrafi İşaret uygulaması esasında köklü bir geçmişi olmasına karşın Türkiye ve dünyanın pek çok ülkesinde özellikle 2000'lerle beraber çok ciddi ölçüde yaygınlık kazanabilmiştir. Türkiye'de ise fiilen 1996'da Sümer Halı A.Ş.'nin girişimleriyle halı ve kilimlerle başlayan ve 2018'in sonu itibariyle Van Otlu Peyniri'nin Coğrafi İşaret olmasına kadar geçen sürede toplam 394 tane Coğrafi İşaret tescili yapılmış ürün bulunmaktadır. Söz konusu ürünler içerisinde zanaat ürünleri, yemekler, tarım ürünleri ve istisnai çeşitli ürünler bulunmaktadır. Türkiye'de 20 yılı aşkın bir süredir fiilen uygulamada olan ve de özellikle son yıllarda adeta iller arası bir Coğrafi İşaret kapma yarışının yaşandığı, Türkiye'nin Coğrafi İşaretlerinin binleri aşmasına gayret edildiği süreç dikkat çekici bir boyut kazanmıştır. Coğrafi İşaret uygulamasıyla ilgili bu büyük ölçüde sağlıksız gelişim ve de uygulamadaki aksaklıklar bizi bu konuda araştırma yapmaya sevk etmiştir. Bu çalışmada da uygulamanın genel özellikleri, farklı ülkelerdeki işleyişi, Türkiye'deki mevcut ve olması gereken durum 5 yıllık bir çalışmanın sonunda ortaya konmuştur. Bu zaman zarfında 65 il, 228 ilçede ve toplam 304 lokasyonda saha çalışması yapılmış, 848 kişiyle anket çalışması gerçekleştirilmiş ve de 1.000'in üzerinde ürün yerinde incelenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre de Türkiye'nin Coğrafi İşaret uygulamasındaki mevcut durumu izah edilmiş ve yapılması gerekenler de belli başlı ürün grupları dahilinde ayrı ayrı ele alınmıştır.

Abstract:
Geographical Indications are exceptional products that are centered in a country, rarely all across, and often in a limited area depending on natural and human geographical conditions. In this respect, as these products are precious products that can be obtained in a very limited area in the world, the need to protect them in various ways has emerged. In this context, Geographical Indication implementation is a system of protection of the product, the manufacturer and the consumer, which includes certain law enforcement. As a matter of fact, the products in question are of high value as well as their rareness and correspondingly, these are the products that need to be put under protection. If the implementation in question is brought into force, the products in this scope provide high income to the economy of the country in which they are produced, especially to the producer. This income can also occur as an indirect sale under tourism activities as well as in the result of direct sales of the product. In addition, the fact that a significant portion of the products in this scope has sentimental value because of their place in the folklore of local people should be stated. In this respect, it should also be stated that the products in the scope of the Geographical Indication have material and nonmaterial values. Although the Geographical Indication implementation has a long-established history, it could gain a very serious extent in Turkey and in many countries of the world, especially with the 2000s. In Turkey, virtually in 1996, in the period that begins with the Sümer Carpet Inc.'s initiative with carpets and rugs, and duration till the end of 2018 Van Herby Cheese's time to be Geographical Indication, there are a total of 394 products that Geographical Indication registration made. The products in question include craft products, agricultural products, foods and a variety of exceptional products. The process that virtually in implementation for more than 20 years in Turkey, experiencing almost a Geographical Indication grabbing race between provinces especially in recent years and that Turkey is making efforts to overcome a thousand of Geographical Indications has gained a remarkable dimension. This largely unhealthy development in the implementation of Geographical Indications and problems in implementation has led us to do research on this issue. In this research, the general characteristics of the implementation, functioning in different countries, the current situation in Turkey has been demonstrated to be present at the end of the 5-year study. During this period, fieldwork was carried out in 65 provinces, 228 districts, and 304 locations, and a survey was conducted with 848 people and more than 1.000 products were examined on site. According to the obtained results it was explained the current situation in Turkey's Geographical Indication implementation and needs to be done are handled separately within certain product groups.