İbn Rüşd düşüncesinde bireysel nefsin ölümsüzlüğü
The immortality of the individual soul in Ibn Rushd's thought
Yazar: BETÜL KARDEN DAL
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ZAHİT TİRYAKİ
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Bireysellik = Individualism ; Nefs = Soul ; Ölümsüzlük = Immortality ; İbn Rüşd = İbn Rüşd

Özet:
Aristoteles'in "ayrık" ve nefsin farklı bir parçası olarak nitelediği akıl, İbn Rüşd felsefesinde de önemli bir yer edinmiş, şerhlerde tekrar tekrar incelenmiştir. Tümel idrak gücü olan akıl, nefsin güçlerinden olmayıp hem salt bir olanak olması anlamında İskender'de hem de tamamen ayrık olması anlamında Themistius'ta da ele alınmıştır. Aklın mahiyetine ilişkin bu tartışma bedenin ölümünden sonraki durumuna ilişkin bir yargıda bulunmayı da mümkün kılar. Eğer akıl tamamen ayrıksa ve bedene içkin olan nefs bedenin ölümü ile ölüyorsa, tamamen ayrık olan bu aklın: (i) insan ile ilişkisinin niteliği (ii) bireyin düşünmesinin imkânı (iii) bedenin ölümünden sonraki durumu gibi problemler ortaya çıkmaktadır. İbn Rüşd'ün heyulâni akıl olarak nitelediği bu akıl hakkındaki nihai kararı eş-Şerhu'l Kebir'de aklın ayrık doğaya sahip olması itibariyle ele alınmıştır. Bu eserde bedenin ölümüyle tikel idrak güçleri olan ortak duyu, mütehayyile, müfekkire, hafıza gibi güçlerin de ölmesi konu edilmiş, bireyselliğin öldükten sonra devamına imkân sağlamayacak şekilde bir akıl anlatısı sunulmuştur. İbn Rüşd bireyselleşmeyi sağlayan maddenin bedenin ölmesi sonucu ortadan kalkmasıyla kişinin bireyselliğini yitirdiğini düşünmektedir. Bu sebeple maddeden ayrıldıktan sonra kalacak olan gayri maddi yapıdaki akıldır. Bu akılda da bireysel ya da maddi olan bir şey bulunmamaktadır.  Bu aklın gayri maddi olan tüm faaliyeti sonsuz ve tümel olan akla karışacaktır. Aristoteles'in düşünme istidadı anlamında kullandığı akıl tanımına İbn Rüşd, istidadın veya yatkınlığın bir forma ihtiyaç duyması gerekçesi üzerinden yaklaşarak faal aklı heyulâni aklın sureti konumunda görmüştür. Bu sebeple de heyulâni aklın dördüncü bir varlık türü olduğundan bahsetmiş ve heyulâni aklı akıllar dizgesinin sonuna, faal aklın altına yerleştirmiştir.

Abstract:
The intellect, which Aristotle described as "separate" and a different part of the soul, also holds a significant place in Ibn Rushd's philosophy and has been repeatedly examined in his commentaries. The intellect, which possesses the power of universal perception, is not among the powers of the soul and has been considered both as pure potentiality in Alexander and as completely separate in Themistius. This debate regarding the nature of the intellect allows for a judgment concerning the state after the body's death. If the intellect is entirely separate and the soul inherent to the body dies with the body, then this wholly separate intellect raises problems such as: (i) the nature of its relationship with humans, (ii) the possibility of individual thinking, and (iii) its state after the body's death. Ibn Rushd's final decision on this intellect, which he referred to as potential intellect, is addressed in his "Long Commentary" (Sharh al-Kabir) considering its separate nature. In this work, it is discussed that with the body's death, particular perceptive faculties like the common sense, imagination, cogitation, and memory also perish, presenting a narrative of the intellect in a manner that does not allow for the continuation of individuality after death. Ibn Rushd believes that the individual loses their individuality with the disappearance of matter that enables individuation upon the body's death. Therefore, what remains after separating from matter is the non-material intellect. In this intellect, there is nothing individual or material. All non-material activity of this intellect will merge with the infinite and universal intellect. Ibn Rushd approaches Aristotle's definition of intellect in the sense of the disposition to think, arguing that disposition or inclination requires a form, thus viewing the active intellect as the form of the potential intellect. For this reason, he mentioned that the potential intellect is a fourth type of existence and placed the potential intellect at the end of the hierarchy of intellects, under the active intellect.