Türkiye'de tarımsal yenileşim sisteminin evrimi
Evolution of agricultural innovation system in Turkey
Yazar: MELEK KARAHASAN
Danışman: PROF. DR. ALİYE AHU AKGÜN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Bölge Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Tarım, gıda ihtiyacını karşılamanın yanısıra günümüzün küresel problemleri olan gıda güvenliği, iklim değişikliği, kırsal yoksulluk, rekabet gücü gibi sosyal, ekonomik ve çevresel sorunların çözümünde de büyük öneme sahip stratejik bir sektördür. Öte yandan değişen pazar, teknoloji, sosyal ve çevresel koşullar tarım sektörünü öngörülemez şekilde dönüştürmektedir. Bilginin etkin olarak kullanılması yeni koşullara uyum sağlamayı kolaylaştırmaktadır. Bu doğrultuda tarımın daha rekabetçi ve sürdürülebilir hale getirilmesinde tarımsal yenileşim (Eng. agricultural innovation) düşüncesi önem kazanmıştır. Tarımsal yenileşim sistemi, tarımda yeni teknolojilerin üretilmesi, yaygınlaştırılması ve kullanılmasına ilişkin çeşitli disiplinlerden aktörlerin yer aldığı dinamik ve karmaşık bir süreçtir. Tarımsal yenileşim sistemi düşüncesi, günümüze gelene kadar tarım sektöründeki değişen ve çeşitlenen talepler doğrultusunda paradigma değişimlerine uğramıştır. 1980'li yıllarda ortaya çıkan Ulusal Tarımsal Araştırma Sistemleri (UTAS) bilginin oluşturulmasına, 1990'larda Tarımsal Bilgi Sistemleri (TBS) bilginin oluşturulması ve dağıtılması, 2000'li yıllardan itibaren etkinliğini sürdüren Tarımsal Yenileşim Sistemleri (TYS) ise, bilginin oluşturulması, dağıtılması ve uygulanmasını kapsamaktadır. Geleneksel tarımsal araştırmaların problemleri çözmekte yetersiz kalmasıyla ortaya çıkan bu yeni yaklaşım, tarımsal gelişmenin tek unsurunun araştırma olmadığını, bunun yanında kurumsal ve politik faktörlerin de sistemde etkili olduğunu vurgulamaktadır. Geleneksel tarımsal araştırmaların gerçekleştirilmesinde kamu kurumları ana aktörken yeni yaklaşımla birlikte özel sektör, üniversite, sivil toplum örgütleri gibi çeşitli aktörler de sisteme dahil edilmiştir. Tarımsal yenileşim sisteminin başarısı, yenileşim faaliyetlerinin kırsal toplulukların ihtiyaçlarına cevap vererek sosyal, ekonomik ve çevresel faydalar sağlamasına bağlıdır. Tarımsal yenileşim kavramı her ne kadar literatürde yeni bir kavram olarak ifade edilse de uygulama da örnekleri çok uzun yıllardır görülmektedir. Bunun en bilinen yaygın örnekleri yeni ürün çeşitleri veya üretim tekniklerinin geliştirilmesidir. Tarımsal yenileşim sistemi; aktörler, politikalar, piyasalar ve yerel koşullar olmak üzere bir takım alt sistemlerden oluşmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Türkiye'deki tarımsal yenileşim sisteminin evrimini alt sistemler üzerinden incelemektir. Çalışmanın yöntemi, ikincil veri kaynakları kullanılarak süreç içerisindeki değişim ve mevcut durumun keşfedici ve betimleyici araştırma yöntemleriyle ortaya konulmasına dayalıdır. Arşiv veriye dayalı tespit çalışmasında Türkiye'nin değerlendirilmesinin temel sebepleri; hem ülkede tarımsal araştırma faaliyetlerinin çok uzun yıllardan beri yapılıyor olması hem de ülkenin sahip olduğu tarım potansiyelidir. Bu bağlamda Türkiye'de tarımsal yenileşim sistemindeki evrimin incelenmesine ilişkin ilk olarak aktörler tanımlanmış ve coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak aktörlerin mekânsal dağılımları Düzey II bölgeleri seviyesinde görselleştirilmiştir. Tarımsal yenileşim sisteminde yer alan eski ve yeni aktörler, Türkiye'de tarımsal araştırma/tarımsal Ar-Ge kurumsal altyapısı ifadeleri kullanarak makale, internet kaynakları, haber vb. dokümanlar incelenerek belirlenmiştir. Türkiye'de tarımsal yenileşim çalışmalarını yürüten kamu aktörleri, Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı TÜBİTAK'tır. Özel sektör aktörleri, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından tarımsal araştırma yetkisi verilen kuruluşlar ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından tarımsal Ar-Ge merkezi olarak belirlenen firmalardır. Üniversite aktörleri, tarımla ilgili eğitim veren fakülteler ve tarımsal Ar-Ge merkezleridir. Tarım ve gıda konusunda faaliyet gösteren çok sayıda STK olması ve bunlardan hangilerinin yenileşim temelli faaliyetler gerçekleştirdiklerinin tespiti mümkün olmadığından çalışma kapsamında sadece TAGEM'le işbirliği projesi geliştiren sivil toplum kuruluşları dikkate alınmıştır. Tüm bu aktörlerin evrimi 4 dönemde ele alınmıştır. İlgili bölümde detayları açıklanan bu dönem aralıkları Türkiye'de tarımsal yenileşim sistemine yönelik atılan adımlar dikkate alınarak belirlenmiştir. Görselleştirme için çalışmanın veri setini kamu kurumları, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere süreçte yer alan aktörlerin tarımsal yenileşim faaliyetlerine başlama tarihleri ve birimlerin kuruluş yerleri oluşturmaktadır. Kümeleme analizi ile tarımsal göstergeler açısından benzer özellik gösteren bölgeler 4 gruba ayrılmış ve bu doğrultuda aktörlerin hangi küme grubunda daha fazla yığılma gösterdiği tespit edilmiştir.Çalışmanın sonucunda, tarımsal yenileşim sisteminde yer alan aktörlerin evrimi incelendiğinde Türkiye'de tarımsal araştırmalara ilişkin çalışmaların 1925'te kamu öncülüğünde başlamasına karşın günümüzde kamu kurumları, özel sektör, üniversite ve sivil toplum kuruluşlarının da dahil olduğu karma bir aktör yapısı oluşmuştur. Tarımsal yenileşim konusunda faaliyet gösteren kamu kurumları ve üniversiteler görece ülke genelinde eş dağılım gösterirken özel sektör kuruluşları batı kesimlerde yer alan büyükşehirlerde yığılmıştır. Kümeleme analiziyle tarımsal göstergeler bağlamında öne çıkan bölgelerin homojen olmadıkları ve göstergeler bağlamında kendi içinde farklılık olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda aktörlerin yer seçiminin temel olarak tarımsal potansiyelle ilişkili olduğu fakat yığılmaların herhangi bir kümeyle/bölgeyle anlamlı bir ilişkiyle açıklanamayacağı ortaya çıkmıştır. İlk başlarda daha çok ürün yenileşimine odaklı olan politikalar günümüzde süreç, pazarlama ve organizasyon yönünde çeşitlenmiştir. Tarımsal yenileşim göstergeleri incelendiğinde Türkiye'de tarımsal yenileşim konusunda önemli gelişmelerin yaşandığı tespit edilmiştir. Tüm süreç değerlendirildiğinde ülkedeki tarımsal yenileşim çalışmaları uzun zamandır Ar-Ge temelli olarak gerçekleştirilmesine karşın son dönemde sistem düşüncesi bağlamında ele alınmaya başlanmıştır.

Abstract:
Agriculture is a strategic sector that meets food needs as well as provides solutions to social, economic and environmental problems such as food security, climate change, rural poverty and competitiveness, which are global problems of today. On the other hand, changing market, technology, social and environmental conditions unpredictably transform the structure of agricultural sector. Effective use of information generates easier adaptation to new conditions. In this respect, the idea of agricultural innovation has gained importance in making agricultural sector more competitive and sustainable. Agricultural innovation system is a dynamic and complex process involving actors from various disciplines related to the production, dissemination and use of new technologies in agriculture. Agricultural innovation systems have undergone paradigm changes in line with changing and diversifying demands in the agricultural sector until today. The National Agricultural Research Systems (NARS) that emerged in the 1980s include the creation of information, the creation and distribution of information in the 1990s Agricultural Knowledge and Information Systems (AKIS), and the Agricultural Innovation Systems (AIS) that were active since the 2000s, the creation, distribution and implementation of information. This new approach, which arises from the inadequacy of traditional agricultural research to solve problems, emphasizes that research is not the only element of agricultural development, but also institutional and political factors are effective in the system. While public institutions are the main actors in carrying out traditional agricultural researches, various actors such as private sector, university and non-governmental organizations are included in the system with the new approach. The success of the agricultural innovation system depends on the fact that innovation activities provide social, economic and environmental benefits by responding to the needs of rural communities. Although the concept of agricultural innovation is expressed as a new concept in the literature, examples of the application has been seen for many years. The most common examples of such applications are the development of new product varieties or production techniques. Agricultural innovation system consists of a number of sub-systems including actors, policies, markets and local conditions. In this context, the purpose of the study, the evolution of agricultural innovation system in Turkey is to examine through the sub-system. The methodology of the study is based on exploratory and descriptive research methods using the secondary data sources. Turkey's assessed taking into account the main reasons identified in the study based on archival data; it is both the country's agricultural potential and its agricultural research activities for many years. In this context, first identified as actors and actors using the distribution of geospatial information systems NUTS II regions to examine the evolution of agricultural innovation system in Turkey was visualized basis. Old and new actors in agricultural innovation system, agricultural research/agricultural R & D corporate infrastructure in Turkey using expressions, articles, internet resources, news, etc. documents have been identified by examining them. Public agricultural innovation actors carrying out studies in Turkey, Agricultural Research and Policy attached to the Ministry of Agriculture and Forestry is connected to the General Directorate of TUBITAK and the Ministry of Industry and Technology. The private sector actors are the companies designated as agricultural research authority by the Ministry of Agriculture and Forestry and the agricultural R & D center by the Ministry of Industry and Technology. Agriculture-related faculties and agricultural R & D centers were accepted for universities. Since there are a large number of NGOs operating in agriculture and food sector and it is not possible to determine which of them are performing their activities based on innovation, only non-governmental organizations which develop a cooperation project with TAGEM have been taken into consideration. Evolution of all these actors has been discussed in four periods. This period intervals, which are explained in detail in the relevant section, have been determined taking into account the steps taken towards agricultural reform in Turkey. The set of data for visualization is set up by the date of the start of agricultural innovation activities of the actors involved in the process, including public institutions, private sector, universities and non-governmental organizations, and the establishment locations of the units. The clustering analysis and the regions with similar characteristics in terms of agricultural indicators were divided into 4 groups and accordingly, it was determined that the actors showed more stacking in the cluster group.As a result of the study, when the evolution of the actors in the agricultural innovation system was examined, studies on agricultural research in Turkey started under public leadership in 1925, but today, public institutions, private sector, universities and civil society organizations have formed a mixed actor structure. While public institutions and universities operating in agricultural reform have relatively uniform distribution across the country, private sector institutions have accumulated in large cities in western regions. Clustering analysis revealed that the prominent regions in the context of agricultural indicators are not homogeneous and that there are differences within the context of indicators. In this direction, it has been revealed that the choice of place of the actors is mainly related to agricultural potential but the agglomeration cannot be explained in a meaningful relationship with any cluster / region. At first, policies focused more on product innovation today have diversified in the direction of process, marketing and organization. When the agricultural innovation indicators were examined, significant developments in agricultural innovation were observed in Turkey. When the whole process is evaluated, it is observed that although agricultural innovation studies have been carried out on R & D basis for a long time, it has started to be considered in the context of system thinking.