Fâtımîlerden Memlüklere geçiş sürecinde Ezher Camii ve Medresesi
Al-Azhar Mosque and Madrasa in the transition period from the Fatimids to the Mamluks
Yazar: HATİCE NUR ERTAŞ
Danışman: DOÇ. DR. ADNAN KARA
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Şarkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: El-Ezher Üniversitesi = Al-Azhar University ; Eyyubiler = Ayyubids ; Fatimiler = Fatimies ; Memlükler = Mamluks ; Mısır = Egypt

Özet:
İslam tarihinde bilimsel faaliyetlerin gerçekleştirildiği ilk kurumlar camiler olmuştur. Tarihsel perspektiften değerlendirildiğinde gerek jeopolitik ve idari sebepler gerekse başka sebeplerle camiler, en önemli mekânlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Ortaçağda kurulan her devlet kendi mezhep yapısını ve siyasi iradesini camiler aracılığıyla ifade etmiştir. Bu nedenle mezhep uygulamalarındaki değişikliklerin izlerinden fikir yapısındaki dönüşümlere, ilmin değişen yapısına hatta yönetimin siyasi tercihlerine kadar birçok parametreyi dönemin en önemli unsuru olan camiler üzerinden okumak mümkündür. Bu çalışmada, değişen fikir yapılarının yansıması olan uygulamaların dönüşümü ve dönemin ilmî sürecini anlamlandırmak amacıyla Ezher Camii'nin faklı yönetimler altındaki kullanım süreci incelenmiştir. Cami incelenirken bir yandan da Ezher hakkında yapılan araştırmalar üzerinden bir analiz yapılmak istenmiştir. Çalışma, caminin Fâtımîler dönemindeki kuruluş ve işleyişini, Eyyûbîler devletindeki sürecini ve Memlükler'in ilk 50 yılını kapsamaktadır. Bu sayede, Şiî mezhebine mensup Fâtımîler ile Sünnî mezhep görüşünü benimseyen Eyyûbîler ve Memlükler'in uygulamalarını karşılaştırma imkânı doğmuştur. Ayrıca, bu üç devletin benimsediği eğitim stratejilerinin, camideki değişim ve dönüşümler aracılığıyla analiz edilmesi hedeflenmiştir.
Bu çalışmada, özellikle Eyyûbîler iktidarının Ezher Camii'ne yönelik politikalarının anlaşılması amaçlanmaktadır. Ancak konunun bütüncül bir gözle ele alınabilmesi için, caminin önceki ve sonraki dönemleri de çalışma kapsamında ele alınmıştır. Ezher hakkında yapılan çalışmalar irdelenerek gerçekleştirilen bu araştırmada, mümkün olduğunca nesnellik sağlanmaya özen gösterilmiştir. İncelenen süre zarfında Ezher Camii'nin hiçbir zaman tamamen kapanmadığı, ancak bazı dönemlerde diğer dönemlere nispeten daha az merkezî bir rol üstlendiği anlaşılmıştır. Şiî havzalarının ilk siyasî nüvesi olan Fâtımîler döneminde, siyasî düşüncenin geliştirildiği mekân olan Ezher Camii sadece Fâtımîler'in değil tüm Şiî havzanın merkezi olmuştur.
Ezher Camii'nin Fâtımîler dönemindeki bu işlevi sebebiyle Eyyûbîler, camiyi kısmen atıl olarak kullanmış fakat tamamen kapatmamışlardır. Burada eğitim-öğretim faaliyetleri sürdürülmüş ve vakit namazlarının eda edilmesine izin verilmiştir. Fâtımîler döneminde merkezi bir rol üstlenen Ezher Camii, Eyyûbîler iktidarında bu işlevini medreselere devretmiştir.
Memlükler döneminde ise Sünnî eğitim sistemi bölgede tamamen kabul görmüş ve yerleşmiştir. En nihayetinde olarak Ezher Camii merkezi rolüne dönmüş ve zamanla bölgenin ana eğitim kurumlarından biri olmuştur.

Abstract:
In Islamic history, the first institutions where scientific activities were carried 
out were mosques. When evaluated from a historical perspective due to geopolitical 
and administrative reasons, mosques stand out as one of the most important elements. 
Especially in the Middle Ages, every state established expressed its sectarian structure 
through mosques. Therefore, it is possible to analyze the traces of changes in sectarian 
practices through mosques, which are the most important elements of the period. A 
study was conducted on the Al-Azhar Mosque in order to analyze the transformations 
of changing practices. The study covers the establishment of the mosque during the 
Fatimid period and its aftermath, the process in the Ayyubid state and the first 50 years 
of the Mamluks. In this way, the practices of the Fatimids, who belonged to the Shiite 
sect, and the Ayyubids and Mamluks, who adopted the Sunni sect view, were 
compared. In addition, it was aimed to analyze the educational strategies adopted by 
these three states through the changes and transformations in the mosque. This study 
aims to understand the policies of the Ayyubid administration towards the Al-Azhar 
Mosque in particular. However, in order to address the issue in a holistic manner, the 
pre- and post-period periods of the mosque were also examined. 
In this study, which was conducted using content analysis and examination of 
various documents, care was taken to ensure the highest possible level of objectivity. 
It was understood that the Al-Azhar Mosque was never completely closed during the 
period examined, but that it assumed a less central role in some periods than in other 
periods. Although the Al-Azhar Mosque assumed a central role during the Fatimid 
period, it transferred this function to the madrasahs during the Ayyubid period, its 
educational activities and daily prayers continued as a mosque. In short, both the 
educational and worship functions of the mosque were not interrupted. With the 
establishment of the educational system during the Mamluk period, the obstacles to 
the mosque returning to its central role were removed and the Al-Azhar Mosque began 
to become the main educational institution of the region once again.