Hâkim el-Cüşemî'nin fırka tasnifi ve mezheplere bakışı
Hakim al-Jushemi's classification of denominational groups and his views on the sectarian divisions
Yazar: ERDEM AKYÜZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHYETTİN İĞDE
Gaziantep Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Dini gruplar = Religious groups ; Mezhepler = Sects ; Mutezile = Mutazila ; Zeydiyye = Zaydiyya

Özet:
Mutezilî 'Hâkim el-Cüşemî'nin İslam Mezheplerine Bakışı' adlı tezimizde; İslam mezheplerinin ortaya çıkış nedenleri, mezheplerin görüş ve özellikleri ile fırka tasnifini Cüşemî'nin nasıl aktardığını inceledik. Temel amacımız Cüşemî'nin 'Mutezile Fırak Edebiyatına' olan katkısını ortaya koymaktır. Araştırmamızın kapsamını Cüşemî'nin mezhep tasnifi ve mezheplere dair verdiği bilgiler yanında Cüşemî'nin mezhebi kimliğinin ortaya konulabilmesi için imamet ve usûlü hamse hakkındaki görüşleri oluşturmaktadır. Tezimizde, İslam Mezhepleri Tarihi'nin kullanmış olduğu deskriptif (betimsel) yöntem temel alınarak, temel kaynakların taranması ve karşılaştırılması yanında olgu ve fikirlerin anlaşılması için siyasi ve sosyal tarih ile kıyaslanarak ulaşılan sonuçlar objektif bir şekilde ortaya konulmuştur. Sonuçta Cüşemî'nin Zeydî-Mutezilî kimliği bulunmaktadır. Temel konularda Mutezilî tavrı açıktır. Hz. Ali'ye ve Şia tarihindeki imamlara yönelik vurguları, eserlerindeki imamete dair aktarımlarındaki farklı yansımalar Zeydiyye'nin fikirlerine sempati duyduğunu ya da etkilendiğini göstermektedir. Cüşemî, İslam toplumlarının kendi dönemine kadar olan sürecini mezhepler tarihi açısından Mutezile, Şia, Hâricîler, Mürcie, Cebriyye, Âmme, Haşeviyye olarak yedi ana kola ayırmaktadır. Bu yedi fırkanın temel görüşlerine, kısmen oluşum ve olgunlaşma safhasına, alt fırkalarına, yayıldıkları coğrafyaya ve mezheplerin görüşlerini savunmak adına yazılan eserler ve yazarlarına değinmektedir. Cüşemî, mezhep tasnifini belirli bir sayı ile sınırlandırmamaktadır. Mezheplerle ilgili bilgi aktarırken kullandığı temel yöntem klasik fırka merkezli mezhepleri tarihi yazıcılığıdır.

Abstract:
In our thesis titled the Mutazilian 'Hakim al-Jushamī's View of Islamic Sects', we examined the reasons for the emergence of Islamic sects, the views and characteristics of sects, and how al-Jushamī conveyed the classification of sects. Our main aim is to reveal al-Jushamī's contribution to the 'Mutazilian Sect Historiography Literature'. The scope of our research includes al-Jushamī's classification of sects and the information he gave about sects, as well as his views on imāmah and usul al-hamsa in order to reveal al-Jushamī's sectarian identity. In our thesis, based on the descriptive method used by the History of Islamic Sects, the results obtained by comparing the political and social history in order to understand the facts and ideas as well as scanning and comparing the basic sources are presented objectively. As a result, al-Jushamī has a Zaydī-Mutazilite identity. His Mutazilite attitude on basic issues is clear. His emphasis on the Ali and the imams in the history of Shia and the different reflections in his works on imamate show that he sympathised with or was influenced by the ideas of Zaydiyya. In terms of the history of sects, al-Jushamī divides the Islamic societies until his time into seven main branches: Mutazila, Shia, Kharicis, Murjiya, Jabriyya, Amma, and Hashawiyya. He touches upon the basic views of these seven sects, their partial formation and maturation phase, their sub-sects, the geography of their spread, and the works written in defence of the views of the sects and their authors. Al-Jushamī does not limit his classification of sects to a certain number. The main method he uses to convey information about sects is the classical sect-centred historiography of sects. Accordingly, he analyses the sects through their basic views and generally does not mention their formation processes.