COVİD-19 hastalarında gastrointestinal sistem tutulum özellikleri
Gastrointestinal system involvement features in COVİD-19 patients
Yazar: VEHBİ URÇAR
Danışman: DOÇ. DR. HALİL RAKICI
Sağlık Bakanlığı / Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim ve Araştırma Hastanesi / İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: İç Hastalıkları = Internal diseases

Özet:
Küresel ölçekte 2020 Mart'tan itibaren bütün dünyayı etkisi altına alan ilk olarak Aralık 2019'da tespit edilen COVID-19 hastalığı dünyanın son zamanlardaki en büyük salgınıdır. Ön planda solunum yetmezliğine neden olan ve çoklu organ disfonksiyonu sebebiyle mortalitesi yüksek bu viral enfeksiyonun patofizyolojisi üzerine çok sayıda çalışma, yorum yapıldı ve tedavi protokolü için  değişik seçenekler sunuldu. Aşı geliştirme çalışmaları eş zamanlı olarak devam etti. Hastalığın seyri ve kötüye gidişi ortaya koymak için sadece solunum sistemi değil diğer sistemler üzerinde de etkileri incelendi. Etkili tedavi yöntemini ortaya çıkarmak için mortalite belirteçleri üzerine çalışmalar yapıldı. Ancak halihazırda hala net olarak kabul görmüş tedavi protokolü yoktur. 
Çalışmamızda Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Araştırma Hastanesin'de Mart 2020 ve Nisan 2022 arasında hastanede yatarak tedavi alan COVID-19 hastalarında Gastrointestinal Sistem Tutulum özellikleri değerlendirildi. Bu özelliklerin kritik hastalık gelişimi, makrofaj aktivasyon sendromu (MAS) gelişimi ve mortaliteye katkıları analiz edildi. Tutulum özellikleri içinde laboratuvar parametreleri ve gastrointestinal sistemle (GİS) ilişkili semptomlar incelendi.
Çalışmamıza yatarak takip ve tedavi edilen COVID-19 tanılı (bilgisayarlı toraks tomografisi COVID-19 ile uyumlu veya COVID PCR testi pozitif olan 2154 hasta dahil edildi. Yatış süresi 3 günden kısa olan, 18 yaş altı ve 90 yaş üstü hastalar, hastane başvurusunda yoğun bakım gereksinimi olan hastalar, terminal dönem kanser hastaları, kronik karaciğer hastalığı olanlar ve palyatif bakım hastaları dahil edilmedi. Hastaların gastrointestinal tutulum özellikleri (bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, gastrointestinal sistem kanaması, kilo kaybı, iştahsızlık) ve laboratuar bulguları aspartat transaminaz (AST), alanin transaminaz (ALT), total bilirubin (TBİL), direkt bilirubin (DBİL), indirekt bilirubin (İBİL), alkalen fosfataz (ALP), gama glutamil transferaz (GGT), amilaz, C-reaktif protein (CRP), ferritin düzeyleri retrospektif değerlendirildi. Bu hastalarda gastrointestinal sistem ilişkili biyobelirteçlerin, kliniğe yansıyan şikayet ve bulguların; makrofaj aktivasyon sendromu gelişimine etkileri ile, kritik hastalık gelişmesi (yoğun bakım takip gereksinimi) ilişkisi ve mortalite üzerine etkileri değerlendirildi. 
Çalışmamıza dahil edilen hastaların %53,3'ü (n: 1150) erkek , %46,6'sı (n:1004) kadındı. Yaş ortalaması 61 olarak  saptandı. Çalışmamıza dahil edilen hastaların %5,06'sı (n:109) öldü, hastaların %9,05'inde (n:195) kritik hastalık gelişti ve yoğun bakıma transfer edildi, %7,3'ünde (n:158) MAS gelişti.
Gastrointestinal sistem tutulumu semptomlarından; iştahsızlık, ishal, bulantı ve kusma, dispeptik yakınmalar ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ilişkisi incelendiğinde, iştahsızlık ile MAS gelişimi ve mortalite arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptandı (p=0,001, p<0,001). Bulantı ve kritik hastalık gelişimi arasında ilişki saptandı (p=0,012). Diğer semptomların MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ile ilişkisi saptanmadı. Laboratuar bulguları ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ilişkisi incelendiğinde; yüksek ferritin düzeyi olan olgularda MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite oranları istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,001, p=0,002, p< 0,001). Ayrıca ALT düzeyleri ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ilşkisi incelendiğinde, yüksek ALT düzeyleri ile MAS gelişimi ve kritik hastalık gelişimi arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptanırken (p<0,001, p=0,003), mortalite ile istatistiksel anlamlı ilişki saptanmadı (p=0,69). AST düzeyleri ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ilişkisi incelendiğinde yüksek AST düzeylerinin MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite ile istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptandı (p<0,001, p=0,007, p<0,001). Amilaz düzeyleri ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ilişkisi ve mortalite ile ilişkisi incelendiğinde, yüksek amilaz düzeyleri ile MAS gelişimi ve mortalite arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki saptandı (p=0,002, p=0,005). GGT düzeyleri ile  MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ilişkisi ve mortalite ile ilşkisi incelendiğinde, yüksek GGT düzeyleri ile MAS gelişimi, kritik hastalık gelişimi ve mortalite arasında anlamlı ilişki saptandı (p<0,001, p=0,006, p=0,001).   

Sonuç olarak çalışmamızda elde ettiğimiz verilerle gastrointestinal sistem tutulumu ile ilgili bazı bulguların ve laboratuar değerlerinin hastalığın klinik seyri ve kötüye gidişi ile ilgili fikir verebileceği görülmüştür. 

Anahtar Kelimeler: COVID-19, GİS tutulum özellikleri, C-Reaktif protein, ferritin, makrofaj aktivasyon sendromu, kritik hastalık gelişimi, mortalite

Abstract:
COVID-19 disease was first detected in December 2019 and affected the whole world since March 2020 on a global scale. It is the world's largest recent epidemic. Numerous studies and comments have been made on the pathophysiology of this viral infection, which primarily causes respiratory failure and has a high mortality due to multiple organ dysfunction. Various options for the treatment protocol have been presented. Vaccine development studies continued simultaneously. In order to reveal the course and worsening of the disease, its effects on not only the respiratory system but also other systems were examined. Studies on mortality markers were conducted to reveal the effective treatment method. However, there is still no clearly accepted treatment protocol.
In our study, gastrointestinal system involvement characteristics were evaluated in COVID-19 patients who received inpatient treatment at Recep Tayyip Erdoğan University Training and Research Hospital between March 2020 and April 2022. The contribution of these features to the development of critical illness, the development of macrophage activation syndrome (MAS) and mortality was analyzed. Among the features of involvement, laboratory parameters and symptoms related to the gastrointestinal tract (GIS) were examined.
Our study included 2154 patients with a diagnosis of COVID-19 (computerized thorax tomography compatible with COVID-19 or positive COVID PCR test) who were followed up and treated as an inpatient. Patients with a hospitalization period of less than 3 days, under the age of 18 and over the age of 90, patients requiring intensive care on admission, terminal cancer patients, patients with chronic liver disease and palliative care patients were not included. Gastrointestinal involvement features of the patients (nausea, vomiting, abdominal pain, diarrhea, gastrointestinal system bleeding, weight loss, loss of appetite) and laboratory findings aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT), total bilirubin (TBIL), direct bilirubin (DBI), indirect bilirubin (IBIL), alkaline phosphatase (ALP), gamma glutamyl transferase (GGT), amylase, C-reactive protein (CRP), ferritin levels were evaluated retrospectively. In these patients, the effects of gastrointestinal system-related biomarkers, clinical complaints and findings on the development of macrophage activation syndrome, the development of critical illness (need for intensive care follow-up) and mortality were evaluated.
Patients included in our study 53.3% (n: 1150) were male and 46.6% (n: 1004) were female. The mean age of the patients was 61 years. 5.06% (n:109) of the patients included in our study died, 9.05% (n:195) of the patients developed critical illness and were transferred to the intensive care unit, 7.3% (n:158) had MAS developed. 
When the relationship between symptoms of gastrointestinal system involvement; such as anorexia, diarrhea, nausea and vomiting, dyspeptic complaints and the development of MAS, the development of critical illness and mortality was examined, a statistically significant relationship was found between anorexia and the development of MAS and mortality (p=0.001, p<0.001). A statistically significant correlation was found between nausea and the development of critical illness (p=0.012). Other symptoms were not associated with the development of MAS, development of critical illness and mortality. When the relationship between laboratory findings and the development of MAS, development of critical illness and mortality is examined; MAS development, development of critical illness and mortality rates were found to be significantly higher in cases with high ferritin levels (p<0.001, p=0.002, p< 0.001). In addition, when the relationship between ALT levels and the development of MAS, the development of critical illness and mortality was examined, a statistically significant relationship was found between high ALT levels and the development of MAS and the development of critical illness (p<0.001, p=0.003), while a there was no statistically significant relationship with mortality (p=0.69). When the relationship between AST levels and MAS development, development of critical illness and mortality was examined, a statistically significant relationship was found between high AST levels and development of MAS, development of critical illness and mortality (p<0.001, p=0.007, p<0.001). When the relationship between amylase levels and the development of MAS, development of critical illness and mortality was examined, a statistically significant relationship was found between high amylase levels and the development of MAS and mortality (p=0.002, p=0.005). When the relationship between GGT levels and the development of MAS, development of critical illness and mortality was examined, a significant relationship was found between high GGT levels and the development of MAS, development of critical illness and mortality (p<0.001, p=0.006, p=0.001).
As a result, it was seen that some findings and laboratory values related to gastrointestinal system involvement, with the data we obtained in our study, can give an idea about the clinical course and worsening of the disease.

Keywords: COVID-19, GIS involvement features, C-Reactive protein, ferritin, macrophage activation syndrome, critical illness development, mortality