Zeyla'da kaybolan Osmanlı mimarisi
Lost of Ottoman architecture in Zeyla
Yazar: GÜNEŞ ALÇI
Danışman: DOÇ. DR. AZİZ DOĞANAY
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Askeri yapı = Military structure ; Camiler = Mosques ; Doğu Afrika = East Africa ; Etiyopya = Ethiopia ; Kaleler = Fortnesses ; Kamu binaları = Public buildings ; Karakollar = Police stations ; Mimari eserler = Architectural works ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Türbeler = Tombs

Özet:
Türkler Osmanlı idaresinden çok çok önce Afrika'ya yerleşmiş ve tarihî
süreçte bu kıtada güçlü devletler kurarak çeşitli eserler bırakmışlardır. Türk
Devletleri literatüründe yer alan, Tulunoğulları, İhşidîler ve Selçuklular Kuzey
Afrika'ya birçok eser bırakarak varlıklarını adeta delillendirmişlerdir. Bu
devletlerden kalan bir kısım eserler günümüze kadar ulaşmış, uyguladıkları üslûp
Afrika'da birçok esere yansımıştır. Anadolu'nun fethinden önce Hicaz'ın dahi
Selçuklu hâkimiyetine girdiği hatta sınırın Yemen'e kadar genişlediği görülmektedir.
Yapılan araştırmalarda Göktürk Alfabesiyle, Habeşistan'da ve Yemen'de aktif olan
Saba Melikesi dönemine ait yazıtlarda kullanılan alfabe arasında ortak karakterler
olduğu tespit edilmiştir. Diğer bir Türk Devleti olan Memluklüler, Mısır merkez
olmak üzere, Kuzey Afrika'nın ortaları, Filistin, Suriye ve Güney Anadolu'ya kadar
olan bölgelerde aktif olmuştur. Memlukler, Asya, Anadolu ve Suriye mimari
etkilerinden yeni bir sentez oluşturarak Türk Memluklüleri mimari ve süsleme stilini
oluşturmuş bu stil Çerkez Memluklüleri'nde de devam ettirilmiş ve nihayetinde XVI.
yüzyılda Osmanlı mimarisiyle tanışmıştır. Osmanlı bu yüzyılda yalnızca Kuzey
Afrika'da değil, kıtanın birçok bölgesinde faal olmuştur ve mimari etkisini
yansıtmıştır. Doğu Afrika'da kurmuş olduğu Habeş Eyaleti adeta Orta Asya,
Anadolu, Suriye, Arap ve Kuzey Afrika kültür birikiminin yoğrulduğu bir alan
olmuştur. Avlulu camileri, silindir minareleri, kubbeli yapıları, ticari hanları yerel
mimariyle özdeşleşerek yeni bir Osmanlı versiyonunu sergilemiştir. Bu coğrafyadaki
mimari yapılar, Anadolu, Avrupa, Mısır ve diğer bölgelere oranla biraz daha azdır ya
da birçoğu tespit edilemeden yok olmuştur ki Sevâkin, Kassala, Hartum, Deberva
gibi şehirlerdeki birçok Osmanlı kaleleri, karakolları ve diğer mimari eserleri örnek
verilebilir. Zeyla'daki mimari eserleri tanıtacak yazılı belge çok az olduğu için
eserlerin değerlendirilmesinde, Sevâkin, Harar, Masavva, Berbera gibi şehirlerdeki
Osmanlı mimari eserleri önemli derecede referans olmuştur.

Abstract:
Turks were settled in Africa a long time before the Ottoman rule and they have
left various monuments on this continent within the historical process. Tulunogulları,
İhsidis and Seljuks in the literature of Turkish States have left various monuments in
North Africa, thereby proving their existence. Some monuments of these states have
reached to current age, and the style they have applied was reflected on several
monuments in Africa. It is seen that even before the conquest of Anatolia, Hejaz was
under the rule of Seljuks and the borders have reached to Yemen. The studies
conducted have helped to determine that there are common characters between the
Gokturk Alphabet and the alphabet used in inscriptions during the period of Queen of
Sheba in Yemen and Abyssinia. Another Turkish state was the Mameluke State and
they ruled the regions to the middle of North Africa with Egypt as center, Palestine,
Syria and Southern Anatolia. Mamelukes have created a new synthesis from the
Asian, Anatolian and Syrian architectural effects; established the Turkish Mamelukes
architectural and ornamentation style, which was continued by Circassian
Mamelukes and then finally introduced to the Ottoman architecture in 16th century.
In that century, Ottomans were not only active in North Africa, but in many regions
of the continent, where they reflected their own architectural impact. The Abyssinian
State, which was established by Ottomans in East Africa has become a region where
the cultures of Central Asia, Anatolia, Syria, Arabia and North Africa were molded
together. This new style has become unique by the mixture of its mosques with yard,
dome shaped structures, commercial inns with the local architecture, representing a
new Ottoman version. The architectural structures in this geographical area are less
in number when compared with those in Anatolia, Europe, Egypt and other regions;
and many were destroyed before their locations were determined. Various Ottoman
castles, stations and other architectural monuments in Sevakin, Kassala, Khartoum
and Deberva can be provided as examples. As the number of written documents
introducing the architectural monuments constructed in Zeyla is very limited; the
Ottoman architectural monuments in Sevâkin, Harar, Masavva and Berbera were
used as significant references.