Diyarbakır ilinde pamukta zararlı Lygus (Hemiptera: Miridae) türleri yayılış alanları, popülasyon gelişimi ve bitki fenolojisiyle ilişkisi
Distribution and population development of harmful Lygus (Hemiptera: Miridae) species in cotton crop in Diyarbakır province and their relationship with plant phenology
Yazar: HİVDA YALÇIN
Danışman: DOÇ. DR. ÇETİN MUTLU
Harran Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bitki Koruma Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Bitkiler = Plants ; Diyarbakır = Diyarbakır ; Hemiptera = Hemiptera ; Pamuk = Cotton ; Popülasyon gelişimi = Population development ; Zararlı böcekler = Insect pests

Özet:
Önemli bir sanayi bitkisi olan pamuk (Gossypium hirsutum L.) endüstri bitkileri arasında Türkiye'de üretim miktarı açısından ilk sırada yer almaktadır. Bu üretim içerisinde Güneydoğu Anadolu bölgesi birinci sırada yer almaktadır. Pamuk üretimi boyunca birçok zararlı etmen ortaya çıkmakta ve önemli ürün kayıplarına yol açmaktadır. Bunlar içerisinde yer alan Lygus spp. (bitki tahtakuruları) pamuğun generatif döneminden başlayarak meydana getirdikleri zarar ile önemli ürün kayıplarına yol açabilmektedir. Bu çalışma Diyarbakır ili pamuk üretim alanlarındaki Lygus spp., popülasyon dinamiği ve zararlıların bitki fenolojisiyle olan ilişkisini belirlemek amacıyla 2020 ve 2021 yıllarında yürütülmüştür. Lygus türlerini belirlemek için Diyarbakır ilinde 7 ilçeden toplam 244 adet tarladan örneklemeler pamuğun fenolojik dönemine göre atrap ve böcek toplama aleti (D-Vac.) kullanılarak yapılmıştır. Popülasyon değişimi çalışmaları ise her iki yıl Sur ve Çınar ilçelerinde iki farklı tarlada pamuğun 3-5 yapraklı olduğu dönemden itibaren haftalık olarak gerçekleştirilmiştir.
Çalışmada Lygus gemellatus (HerrichSchäffer) and Lygus pratensis (Linnaeus) olmak üzere toplam iki bitki tahtakurusu türü saptanmıştır. Bu iki tür arasında Lygus gemellatus en yoğun ve yaygın tür olduğu, 2020 yılında 91.2%, 2021 yılında ise 74.7% oranında bulunduğu belirlenmiştir. Zararlıların çalışma yapılan her iki yılda, mayıs ayı sonunda (çiçeklenme döneminden önce) pamuk alanlarında görüldüğü belirlenmiştir. Bu dönemden sonra popülasyonun arttığı görülmüş ve özellikle L. gemellatus popülasyonunun pamuğun taraklanma (koza oluşturma) döneminde en yüksek seviye ulaştığı tespit edilmiştir. Buna karşın L. pratensis popülasyonu ise koza (olgunlaşma) döneminde en üst düzeye çıkmıştır. Bunun yanı sıra, örnekleme yöntemlerinden D-Vac.'ın atrap metoduna göre daha fazla bitki tahtakurusu yakaladığı ve daha kullanılabilir olduğu ortaya çıkmıştır. Biyotik ve abiyotik faktörlere bağlı olarak her iki zararlının popülasyon yoğunluğunun yıldan yıla değişebildiği sonucuna varılarak, pamuğun generatif döneminden itibaren bu zararlılara karşı yapılacak sürveylerle dikkatli olunması gerektiği önerilmektedir.

Abstract:
Cotton (Gossypium hirsutum L.) is an important industrial plant in Turkey, and Southeastern Anatolia region is the top cotton producing region in the country. Several diseases and pests infest cotton crop, incurring significant quantitative and qualitative losses. Among these pests, Lygus species cause significant losses starting from vegetative period of cotton. This study determined the relationship between population dynamics of Lygus species and phenology of cotton in Diyarbakır province during 2020 and 2021. For determining Lygus species, samples were collected from 244 fields in 7 districts of Diyarbakır province by using either D-Vac. or sweep net based on the phenological period of cotton. Population dynamics studies were carried out weekly in two different fields in Sur (Gencan village) and Çınar (Şükürlü village) districts in each year, starting from 3-5 leaf growth stage of cotton. 
Two species, i.e., Lygus gemellatus (HerrichSchäffer) and Lygus pratensis (Linnaeus) were identified during the study. Among these species, Lygus gemellatus was the most dense and widespread, found in 91.2% and 74.7% of the surveyed fields during 2020 and 2021, respectively. The pests were recorded in cotton fields at the end of May (before the flowering period) in both years. It was observed that population increased after this period and L. gemellatus population reached the highest level during boll setting period. On the other hand, population of L. pratensis peaked during boll maturation period. Besides, it was also found that D-Vac. caught more tarnished plant bugs than the atrap method and usable fort the pests survey. It is concluded that population density of both pests can change from year to year depending on biotic and abiotic factors. It is suggested that surveys to detect these pests must be conducted at the start of vegetative period of cotton.