Zemahşeri'nin el-Keşşaf'ında kader anlayışı
The understanding of fate in Zemashari's Kaşşaf
Yazar: ATİLLA AKDOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ REYHAN ERDOĞDU BAŞARAN
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
5/11. yüzyılın ikinci yarısı ile 6/12. yüzyılın ilk yarısında yasamış olan Zemahşerî, her ne kadar tefsir disiplini ile ilgili yapmış olduğu çalışmalar ve bilhassa el-Keşşâf isimli eseri ile şöhret bulmuş olsa da Arap dili ve belagatı ve Kelâm ilmine olan vukufiyeti ile de bilinen Mu'tezilî bir âlimdir. Zemahşerî'nin, kendisinden sonraki tefsir literatürünü önemli ölçüde şekillendirdiği ve etkilediği görülen el-Keşşâf isimli eseri, itikadi konulara yönelik olan izahatlarında i'tizali düşünceyi yansıtması açısından ayrıca önemlidir. Hicri ilk altı yüzyılda teşekkül eden mezhepsel yapılanmaların sınırlarını belirlemede etkin olan, İslam düşünce ekolleri tarafından farklı söylemlere yol açan kader konusu, el-Keşşâf adlı çalışmada da sıkça değinilen konulardan biri olmuştur. Kader mevzusu, Allah'ın kâinatı, bütün mahlûkatı ve olacakları zaman, mekân, nitelik ve nicelikleriyle birlikte bir nizam ve intizama göre idare ve takdir etmesi, mahiyet bakımından hikmet-sefeh, hayır-şer, hüsün-kubuh üzere yaratması gibi farklı bağlam ve söylemlerle izah edilmiştir. İslam düşünce tarihinde, zihinlerde soru işareti uyandırmış ve müslümanlar arasında meydana gelen siyasi ve toplumsal birtakım olayların etkisiyle ashap döneminin sonlarına doğru da ciddi bir şekilde tartışılmış olan kader konusu, Allah'ın emri, ilmi, iradesi, yaratması, kötülüğün yaratılması ve insanın fiillerinde mutlak bir irade özgürlüğünün olup olmaması gibi konularla da bağlantılı bir formda ele alınmıştır. Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ında kader konusunun bilimsel ve objektif bir yaklaşımla ele alındığı bu tez çalışmasında ilk olarak kader kavramı, bu kavramın İslam düşünce tarihinde ortaya çıkış serüveni incelenmiştir. Kur'an'da kaderin varlığına, belirlenmiş kadere, kader probleminin odak noktasını oluşturan insanın fiillerine ve irade özgürlüğüne, kalplerin mühürlenınesi ve adalet konusuna değinilmiştir. Ayrıca Allah'ın ilmi, iradesi, yaratması, kötülüğün yaratılması, ecel, Allah'ın takdiri, kudreti, Allah'ın kullarını hidayete erdirmesi ve dalalete sevk etmesi ile ilgili ayetler bağlamında Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ında kader konusunu nasıl işlediğini tesbit etmek bu tezin odak noktasıdır. Zemahşerî'nin ilgili konuda Mu'tezili kader anlayışına ne düzeyde yakın olup olmadığı ayrıca incelenecektir.

Abstract:
Zamakhshari, who lived in the second half of the 5th/11th century and the first half of the 6th/12th century, is a Mu'tazilite scholar who is also known for his knowledge of Arabic language and rhetoric and theology, although he is famous for his works on the discipline of tafsir and especially for his work al-Kashshāf. Zamakhsharī's al-Kashshāf, which is seen to have significantly shaped and influenced the exegetical literature after him, is also important in terms of reflecting the i'tazilite thought in its explanations of theological issues. The issue of fate, which was effective in determining the boundaries of the sectarian structures that emerged in the first six centuries of Hijri and led to different discourses by Islamic schools of thought, was one of the frequently mentioned topics in al-Kashshāf. The issue of fate has been explained in different contexts and discourses, such as Allah's management and providence of the universe, all creatures and what will happen to them according to an order and regularity in time, space, quality and quantity, and His creation in terms of wisdom and error, good and evil, good and evil, good and evil. In the history of Islamic thought, the issue of fate, which raised questions in the minds of Muslims and was seriously discussed towards the end of the period of the Ashâb, due to the political and social events that took place among the Muslims, was dealt with in a form related to issues such as God's command, knowledge, will, creation, the creation of evil, and whether man has absolute freedom of will in his actions. In this thesis, which deals with the subject of fate in Zamakhsharī's al-Kashshāf with a scientific and objective approach, the concept of fate and the adventure of the emergence of this concept in the history of Islamic thought are first analyzed. The existence of fate in the Qur'an, predetermined fate, human actions and freedom of will, which constitute the focal point of the problem of fate, the sealing of hearts and the issue of justice have been mentioned. In addition, the focus of this thesis is to determine how al-Zamakhsharī treats the subject of fate in al-Kashshāf in the context of verses related to God's knowledge, will, creation, predestination, creation of evil, God's providence, power, and God's guiding and misguiding of His servants. The extent to which al-Zamakhsharī is close to the Muʿtazilite understanding of fate in this regard will also be analyzed.