Müfessir Es-Suyûtî Ve Celâleyn tefsiri
Mufassir Al-Suyuti and tafsir Al-Jalalayn
Yazar: ARZIBEK AMANTUR UULU
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET DEMİRCİ
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Celaleddin es-Suyuti = Celaleddin es-Suyuti ; Dirayet = Comprehension ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Suyuti = Suyuti ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam

Özet:
Allah'ın kitabını ilk ve en yetkili bir şekilde tefsir eden Hz. Peygamber'imiz olduğu hepimiz için açıktır. O, kesinlikle insanlardan Kur'ân'ı en iyi bilenidir. Peygamberimiz (s.a.v) Kur'ân'ı tebliğ etmekle beraber onu tefsir etmek ve açıklamakla da görevli idi. Peygamberimizin (s.a.v) Kuran'nı açıklama şeklini sahâbeler öğrenmiş, onlardan tabinler, onlardan da diğerleri öğrenmiştir. Peygamberimizin (s.a.v) bu yolunu takip eden, Kuran'ın onun metoduna uygun açıklamaya çalışan nice müfessirler çıkmıştır. Onların biri de hepimizce bilinen Celâleddin es-Suyûtî'dir. Çalışmamız, Suyûtî ve onun ''Tefsîru el-Celâleyn'' adlı kitabı üzerindedir.
Araştırmamız bir eser incelemesi olduğundan, eser okuma ve değerlendirme yöntemi kullanılmıştır. Konu ile ilgili her türlü veri kaydedilmiştir. Uygun yerlerde analiz yapılıp, açıklamalar eklenmiştir.
Araştırmamız üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Suyûti'nin yaşadığı dönem hakkında genel bilgi verilmiştir. O zamandaki siyasi durum ve insanların takip ettiği mezhepler hakkında da bilgi verilerek hangisinin öne çıktığı belirtilmiştir. O dönem ilmi durum nasıldı?, hangi alanlarda ilerlemeler vardı?, dini ilimlerde hangi büyük çalışmalar yapıldı? sorularını yanıtlamaya çalıştık. Daha sonra müfessirin şahsiyeti hakkında bilgi verilmiştir. Bu kitap sadece Celâleddin es-Suyûtinin değildir. Kitabın yarısı onun, diğer yarısı hocası Celâleddi el-Mahallî'ye ait olduğundan Suyûti'yle beraber Mahallî'nin de hayatı hakkında bilgi verilmiştir.
İkinci bölüm ise müfessirlerin kişiliği, hocaları, öğrencileri ve vefatları hakkında olacaktır. Ardından Suyûti'nin Celâleyn tefsirinin tanıtımı yapılacak, kitabın kaynakları ve iki müfessirin eserde takip ettiği metotlar detaylı şekilde anlatılacaktır.
Üçüncü bölümde ise eseri inceleyerek tefsirin özelliklerini, kullanıldığı rivâyet ve dirâyet yöntemlerini anahatlarıyla ele alıp incelemeye çalıştık. Kur'ân'ı Kur'ân'la, Kur'ân'ı sünnetle, Kur'ân'ı sahâbe sözleri ve sebebi nuzülle nasıl açıklandığını örneklerle açıklayıp inceledik. Daha sonra tefsirin fıkhî, kelamî, lugat yönlerini de detaylı bir şekilde örnekler üzerinden anlatmaya çalıştık. Suyutinin tefsire dair yazdığı diğer eserlerinden haraketle, O'nun müfessirlik kimliği ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.
Son olarak bu araştırmamızla; Celâleddin es-Suyûti'nin zamanının önemli bir aydını olduğu vurgulanarak, tefsirinin günümüze kadar güncelliğini kaybetmemesi ve okutulmasının nedenleri açıklanarak hakkında geniş bir bilgi verilmiş olmaktadır.
Anahtar kelimeler: Tefsir, Rivayet tefsiri, Tefsîru el-Celâleyn, Dirayet, müfessir.

Abstract:
Албетте, адамдар арасында Куранды эң жакшы билген аны максатына ылайык чечмелей алган адам пайгамбарыбыз экендиги баарыбызга ачык айкын. Пайгамбарыбыз (с.а.в) Куранды жеткирүү менен гана чектелбестен, аны чечмелөө жана түшүндүрүү менен да жооптуу болгон. Пайгамбарыбыз (с.а.в)дын Куранды түшүндүрүү жолун сахабалар, алардан табиндер, алардан болсо андан кийинкилер үйрөнүшкөн. Пайгамбарыбыздын (с.а.в) бул тафсир кылуу жолун карманып, Куранды анын жолу менен түшүндүрүүгө аракет кылган көптөгөн муфассирлер болгон. Алардын бири баарыбызга белгилүү болгон Желаледдин ас-Суюти. Изилдөөбүз ал жана анын «Тафсиру ал-Жалалайн» китеби жөнүндө жазылгын.
Бул изилдөө эмгек изилдөөсү болгондуктан окуп-изилдөө ыкмасы колдонулган. Темага тиешелүү бардык маалыматтар жазылган жана өз-өзүнчө анализ кылып баа берилип. Тиешелүү жерлерде талдоо, түшүндүрүү иштери жүргүзүлдү.
Бул изилдөө үч бөлүктөн турат. Биринчи бөлүмдө Суюти жашаган доор тууралуу жалпы маалымат берилет. Ошол кездеги саясий кырдаал, элдин карманган мазхаптары тууралуу маалымат берүү менен кайсынысы алдыңкы планга чыкканы да айтылды. Ал кезде илим кандай болгон, кайсы тармактарда жылыштар болгон, диний илимдерде кандай чоң иштер жасалган деген суроолорго жооп берүүгө аракет кылдык. Андан соң муфассирдин жеке өздүгү тууралуу маалымат берилген. Бул китеп Жалалиддин ас-Суюти менен бирге замандаш болгон анын устазы тууралуу да маалымат берет, анткени чыгарма бир гана Жалаладдин ас-Суютиге эмес, анын устаты Желаледди аль-Махаллиге таандык.
Экинчи бөлүктө тафсирчилердин жеке жашоосу, устаздары, шакирттери жана өлүмү тууралуу айтылат. Андан соң Суютинин Жалалайин тафсири менен тааныштырылат. Биз бул эмгекте китептин өзүн, анын булактарын, ал жөнүндө кандай изилдөөлөр жазылганын жана эки муфассирдин карманган методун кеңири түшүндүрүп бердик.Үчүнчү бөлүмдө эмгекке сүңгүп кирип тафсирдин өзгөчөлүктөрүн, риваят жана дираят ыкмаларын изилдөөгө аракет кылдык. Куранды Куран менен, Куранды сүннөт менен, Куранды сахабалардын айткан сөздөрү менен, себеби нузул менен түшүндүрүп, мисалдар менен анализдеп карап чыктык. Андан соң тафсирдин фикх, келамдык, жана лексикалык жактарын мисалдар менен кеңири түшүндүрүүгө аракет кылдык. Суютинин өзү тафсири боюнча жазган башка эмгектерине таянып, анын муфассирдик жагын ачыктоого аракет кылдык.
Акырында бул изилдөө менен Жалаладдин ас-Суютинин доордун интеллигенти болгондугунун, ошол эле учурда тафсиринин бүгүнкү күнгө чейин баалуулугун жоготпостон кеңири изилденишинин себеби жана ал жөнүндө кеңири маалымат берилген изилдөө болуп саналат.
Нeгизги сөздөpp: Тафсиp, Pиваят тафсиpи, Тафсиpу ал-Жалалайн, Диpайeт, Муфассиp.