Enerji jeopolitiği açısından 2018 yaptırımlarının etkisinde Türkiye-İran enerji ilişkileri
Turkey-Iran energy relations under the effect of 2018 sanctions in terms of energy geopolitics
Yazar: IŞILAY GÜRKAN
Danışman: PROF. DR. MUTLU YILMAZ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Beşeri ve İktisadi Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Enerji = Energy ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Ekonomik yaptırımlar = Economic sanctions ; Enerji = Energy ; Jeopolitik = Geopolitic ; Mali yaptırımlar = Financial penalties ; Türk-İran ilişkileri = Turkish-Iran relations ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; Yaptırımlar = Sanctions ; İran = Iran

Özet:
Bu çalışma dünyada enerji kaynaklarının önemi ve beraberinde getirdiği
jeopolitik avantajları ele almaktadır. Buna örnek olarak ise İran'ın sahip olduğu zengin
petrol ve doğalgaz kaynakları ile bunun ticaretini ve taşımacılığını yapacak şekildeki
coğrafi pozisyonu incelenmiştir. İran, 1979 devriminden önce ABD ve Batı ile müttefik
halinde ve iyi ilişkiler içerisindeydi. Devrimden sonra İran'daki ideolojik değişim her iki
tarafı da politikalarını ve siyasi çizgisini değiştirmeye itmiştir. Nükleer çalışmaları
devrim öncesine dayanan ve bunu Batı ile işbirliği içerisinde yürüten İran'ın devrim
sonrasında nükleer varlığı başta ABD olmak üzere Batı tarafından tehdit kabul
edilmiştir. Devrim sonrası süreçte İran ile sürekli bir restleşme ve karşıtlık içerisinde
olan ABD özellikle nükleer gerekçeyle İran'a ekonomik ve siyasi ambargolar ve
kısıtlamalar uygulamaya başlamıştır. Dönem dönem uzlaşı ve anlaşma yoluna
gidilmeye çalışılsa da kalıcı bir çözüm bulunamamıştır. 2015'te BM daimi üyeleri ile
İran arasında yapılan Kapsamlı Ortak Eylem Planı anlaşması çözüme yönelik önemli
maddeler içermesine rağmen Trump yönetimindeki ABD anlaşmaya sadık kalmayarak
İran yaptırımlarını artırarak yeniden yürürlüğe koymuştur. 2018 yılında ağır
yaptırımlarla karşı karşıya kalan İran büyük bir darboğaza girmiştir. İran'ın önemli
enerji varlığının ve jeopolitik potansiyelinin farkında olan ABD bunun önüne geçerek
bölgede kendisinden başka nüfuzlu ve karar verici bir mekanizma olmasını
istememektedir. En fazla ekonomik getiri elde ettiği petrol ticaretine darbe vurulan İran
ise yaptırımlara karşı direnmektedir. Türkiye'nin yaptırımlar nedeniyle İran'dan yaptığı
enerji ithalatı düşmüş ve çeşitli ticari faaliyetleri zarar görmüştür. Türkiye aynı zamanda
ABD'nin İran ile ticaret yapan ülkeler için çıkardığı kısıtlayıcı kanunları delerek İran'a
yasa dışı para sokulmasına aracılık ettiği gerekçesiyle ABD'nin yaptırım tehdidiyle karşı
karşıya kalmıştır. Çalışma için yerli ve yabancı literatür incelemesi yapılmış, enerji
kaynaklarına sahip olmanın önemli olduğu kadar, bunu ülke menfaati için ekonomik
getiriye dönüştürecek siyasi istikrarın da sağlam olması gerektiği kanısına varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: İran, Enerji, Enerji Jeopolitiği, Enerji Coğrafyası, Yaptırım, Coğrafya

Abstract:
This study deals with the importance of energy resources in the world and the
geopolitical advantages it brings. As an example, Iran's rich oil and natural gas
resources and its geographical position to trade and transport it have been examined.
Before the 1979 revolution, Iran was allied and in good relations with the US and the
West. After the revolution, the ideological change in Iran pushed both sides to change
their policies and political lines. After the revolution, Iran's nuclear existence, which
dates back to the pre-revolutionary period and carries out this in cooperation with the
West, was considered a threat by the West, especially the USA. In the postrevolutionary period, the USA, which was in a constant showdown and opposition with
Iran, started to impose economic and political embargoes and restrictions on Iran,
especially on nuclear grounds. Although attempts were made to reach reconciliation and
agreement from time to time, a permanent solution could not be found. Although the
Joint Comprehensive Plan of Action agreement signed between the permanent members
of the UN and Iran in 2015 contains important items for a solution, the US under Trump
administration did not stick to the agreement and re-enforced Iran sanctions by
increasing them. Faced with heavy sanctions in 2018, Iran has entered a major
bottleneck. Being aware of Iran's significant energy and geopolitical potential, the USA
does not want to have an influential and decision-making mechanism in the region other
than itself. Iran, which has been hit by the oil trade, from which it generates the most
economic return, is resisting the sanctions. Due to the sanctions, Turkey's energy
imports from Iran decreased and various commercial activities were damaged. At the
same time, Turkey was faced with the threat of sanctions from the USA on the grounds
that it mediated the illegal smuggling of money into Iran by violating the restrictive
laws enacted by the USA for countries that trade with Iran. For the study, domestic and
foreign literature review was made, and it was concluded that the political stability that
will turn it into an economic return for the benefit of the country should be strong as
well as having energy resources.

Keywords: Iran, Energy, Energy Geopolitics, Energy Geography, Sanctions, Geography