Psikolojik danışmanların ve danışanların bireyle psikolojik danışma sürecindeki deneyimlerine ilişkin algıları
The perceptions of counselors and clients on their experiences in the individual counseling process
Yazar: ZEYNEP BÜŞRA ŞAHİN
Danışman: DOÇ. DR. MİNE ALADAĞ ; DOÇ. DR. GÜLŞAH KEMER
Ege Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı / Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Psikoloji = Psychology

Özet:
Bu araştırmanın amacı; Türkiye'de özel psikolojik danışma merkezlerinde çalışan psikolojik danışmanların ve bu psikolojik danışmanlardan bireyle psikolojik danışma hizmeti alan danışanların, olumlu bir şekilde sonlandırılan bireyle psikolojik danışma sürecindeki yararlı/destekleyici ve zorlayıcı buldukları deneyimlerinin anlaşılmasıdır. Çalışmada, çok katmanlı, karmaşık ve öznel bir deneyim olan bireyle psikolojik danışma sürecini küçük bir örneklem grubu ile derinlemesine incelenmek amacıyla nitel ve nicel metodolojileri bir araya getiren Kavram Haritalama (KH, [Concept Mapping, CM]) yöntemi kullanılmıştır. KH katılımcıları tüm süreçlere dâhil eden bir karma bir yöntemdir. Araştırmacı katılımcılardan üç turda veri toplar ve toplanan nitel verideki tüm ifadeler katılımcılar ve istatistiki programlar tarafından analiz edilir ve düzenlenir.
Kavram haritalama yöntemi üç veri toplama turunu içeren altı adım ve görevlerden oluşmaktadır. Birinci veri toplama turu, hazırlık ve ifadelerin oluşturulması (beyin fırtınası ve fikir sentezi görevleri) adımlarını; ikinci veri toplama turu, ifadelerin yapılandırılması (gruplama ve derecelendirme görevleri) ve ifadelerin temsili (istatistiksel analiz görevleri) adımlarını; üçüncü veri toplama turu ise haritaların yorumlanması (odak grup görüşmesi görevleri) ve haritaların kullanılması adımlarını içermektedir.  
Bu araştırmanın hazırlık adımında KH için ana odak soruları oluşturulmuş, psikolojik danışman ve danışan seçim ölçütleri belirlenmiş ve bu ölçütler ışığında katılımcılar belirlenmiştir. Araştırmanın çalışma grubu seçim ölçütlerine uyan toplam 13 psikolojik danışman ve 17 danışandan oluşmaktadır.  Birinci veri toplama turuna 11 psikolojik danışman ve 14 danışan katılmıştır. İkinci veri toplama turuna ilk tura katılan dokuz psikolojik danışman ve yedi danışan katılırken, bu turda seçim ölçütlerine uyan yeni iki psikolojik danışman ve üç danışan çalışma grubuna dâhil edilerek ikinci veri toplama turu 11 psikolojik danışman ve 10 danışan ile gerçekleştirilmiştir. Üçüncü veri toplama turunda odak grup görüşmelerinde ise ilk iki tura katılan katılımcılar arasından altı psikolojik danışman ve yedi danışan yer almıştır.
Araştırmada veri toplama aracı olarak, birinci veri toplama turunda araştırmacı tarafından geliştirilen "Psikolojik Danışman Kişisel ve Mesleki Bilgi Formu", "Süreç Değerlendirme Anketi- Psikolojik Danışman Formu (SDA-PD)", "Danışan Kişisel Bilgi Formu" ve "Süreç Değerlendirme Anketi-Danışan Formu (SDA-D)" kullanılmıştır. İkinci veri toplama turunda; birinci veri toplama turunda toplanan ifadelerin gruplanması ve derecelendirilmesi için "Gruplama Formları" ve "Derecelendirme Formları" hazırlanmıştır.
Araştırmanın veri toplama sürecinde birinci veri toplama turunda; ifadelerin oluşturulması adımında ana odak sorular ışığında katılımcılar Google Doküman Anket Formu aracılığıyla çevrim içi beyin fırtınası yaparak ifadelerini oluşturmuşlardır. Bireyle psikolojik danışma deneyimlerine ilişkin psikolojik danışmanlar 98 yararlı, destekleyici ve 62 zorlayıcı olmak üzere 160 ifade; danışanlar ise 88 yararlı, destekleyici ve 47 zorlayıcı olmak üzere 135 ifade yazmışlardır. Katılımcıların tüm ifadeleri orijinal ifadelerden ayrıştırılmadan fikir sentezi yapılarak araştırmacı tarafından düzenlenmiştir.  Fikir sentezi ile ifadeler düzenlendikten sonra psikolojik danışmanlara ait 62 yararlı, destekleyici ve 47 zorlayıcı deneyim olmak üzere 109 ifade; danışanlara ait ise 58 yararlı, destekleyici ve 31 zorlayıcı deneyim olmak üzere 89 ifade ortaya çıkmıştır.
İkinci veri toplama turunda; ifadelerin yapılandırılması adımında katılımcıların ifadeleri kavramsal olarak gruplamaları ve ifadeleri kendi süreçlerindeki önemine göre 1 ila 10 arasında derecelendirmeleri için Proven by Users isimli Çevrimiçi Test Programı kullanılmıştır. Daha sonra ifadelerin temsili adımında gruplanan ifadeleri tutarlı bir görsel modele dönüştürmek amacı ile Grup Benzerlik Matrisi, Çok Boyutlu Ölçekleme ve Hiyerarşik Kümeleme Analizi yapılmıştır. Analizlerin sonucunda psikolojik danışmanların ifadelerinin 17, danışanların ifadelerinin ise 13 anlamlı grup altında toplandığı görülmüştür. 
Üçüncü veri toplama turunda; haritaların yorumlanması adımında psikolojik danışmanlar ve danışanlar ile Zoom Programı üzerinden iki ayrı çevrimiçi odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Odak grup görüşmeleri ile katılımcılardan istatiksel analizler sonucunda elde edilen haritalar ışığında (ön grup listesi, ön grup haritası ve nokta haritası) a) nihai grupları ve grup isimlerini belirlemeleri, b) grupları sınıflandırarak alanlar altında toplamaları ve alanlara isim vermeleri, c) sonrasında iki boyutlu haritadaki boyutlara/eksenlere isim belirlemeleri istenmiştir. Tüm bu görevleri bir arada beyin fırtınası yaparak tartıştıkları ve fikir birliğine vardıkları bir değerlendirme içinde yapmaları beklenmiştir.  
Sonuç olarak, psikolojik danışmanlar deneyimlerini "destekleyici-zorlayıcı" ve "müdahale-ilişki" eksenlerinde a) psikolojik danışma sürecinde temel adımlar, b) psikolojik danışma sürecinde yararlı ve destekleyici müdahaleler, c) psikolojik danışma sürecini etkileyen faktörler ve d) mesleki sorumluluk olmak üzere dört alan altında 18 gruptan oluşan bir yapıyla tanımlamışlardır. Danışanlar ise deneyimlerini "ilişki-kazanım" ve "destekleyici-zorlayıcı" eksenlerinde "a) kazanımlar, b) güven ve 3) zorlayıcı yanlar olmak üzere üç alan altında 12 gruptan oluşan bir yapıyla tanımlamışlardır. Ayrıca yapılan analizler sonucunda, psikolojik danışmanlara göre olumlu bir şekilde sonlandırılan bireyle psikolojik danışma sürecindeki en önemli ve etkili buldukları deneyimler "süpervizyon alma", "güvenli bir ilişki/bağ kurma", "psikolojik danışma hakkında bilgilendirme" ve danışanın hazırbulunuşluğu" olarak; en az önemli ve etkili buldukları ise "danışan ve psikolojik danışman arasındaki kültürel farklılıklar" olarak sıralanmıştır. Danışanlara göre ise en önemli ve etkili buldukları deneyimler "benim için huzur yerim, yalnız değilim: psikolojik danışmanımın sağladığı güven", "kaçtıklarım: kendimle yüzleşme", "canım psikolojik danışmanım: psikolojik danışmanımın tutum, davranış ve becerileri", ve "benim sınırlarım var: ilişkilerimde kabul ve sınır koymaya ilişkin özdeğerlendirme ve farkındalık geliştirme" olarak; en az önemli ve etkili buldukları ise "bağlamsal faktörler" olarak sıralanmıştır. Araştırmadan elde edilen bulgular ilgili alanyazını ışığında tartışılmış, araştırmacılar, psikolojik danışmanlar, psikolojik danışman eğitimcileri ve danışanlara yönelik öneriler sunulmuştur.

Abstract:
The aim of this research is to understand the helpful/supportive and challenging experiences of counselors working in private counseling centers in Turkey, as well as the clients who receive individual counseling services from these counselors, during a positively terminated individual counseling process. The study employs the Concept Mapping (CM) method, which combines qualitative and quantitative methodologies to thoroughly investigate the individual counseling process, a multi-layered, complex, and subjective experience, with a small sample group. CM is a mixed method that involves participants in all stages. The researcher collects data from participants in three rounds, and all the qualitative data collected is analyzed and organized by participants and statistical programs.
The Concept Mapping method consists of six steps and tasks, including three rounds of data collection. The first round of data collection includes the steps of preparation and statement generation (brainstorming and idea synthesis tasks); the second round involves structuring the statements (grouping and rating tasks) and representation of the statements (statistical analysis tasks); and the third round consists of interpreting the maps (focus group discussion tasks) and using the maps.
In the preparation step of this research, the main focus questions for CM were created, selection criteria for counselors and clients were determined, and participants were selected based on these criteria. The study group consists of 13 counselors and 17 clients who meet the selection criteria. In the first round of data collection, 11 counselors and 14 clients participated. In the second round, nine counselors and seven clients from the first round participated, and an additional two counselors and three clients meeting the criteria were included, resulting in 11 counselors and 10 clients in the second round. In the third round, six counselors and seven clients from the first two rounds participated in focus group discussions.
As data collection tools in this research, the "Counselor Personal and Professional Information Form," "Process Evaluation Questionnaire - Counselor Form (PEQ-C)," "Client Personal Information Form," and "Process Evaluation Questionnaire - Client Form (PEQ-CL)" were developed by the researcher for the first round of data collection. In the second round, "Grouping Forms" and "Rating Forms" were prepared for grouping and rating the statements collected in the first round.
In the first round of data collection, participants conducted online brainstorming via Google Docs Forms to generate statements in line with the main focus questions. Counselors generated a total of 160 statements related to their individual counseling experiences, including 98 supportive/helpful and 62 challenging statements. Clients, on the other hand, generated 135 statements, including 88 supportive/helpful and 47 challenging. All participant statements were synthesized without removing the original ones and organized by the researcher. After this idea analysis, 109 statements for counselors (62 supportive/helpful and 47 challenging) and 89 statements for clients (58 supportive/helpful and 31 challenging) emerged.
In the second round of data collection, the "Proven by Users" online test program was used to group the statements (sorting) conceptually and rate (rating) them on a scale from 1 to 10 based on their importance in the participants' processes. To represent the statements visually, a Group Similarity Matrix, Multidimensional Scaling, and Hierarchical Clustering Analysis were conducted. As a result of these analyses, the statements of the counselors were grouped under 17 meaningful clusters, while those of the clients were grouped under 13.
In the third round of data collection, two separate online focus group discussions were conducted via Zoom with counselors and clients for interpreting the maps. During the focus group discussions, participants were asked to, based on the maps obtained from statistical analyses (preliminary group list, preliminary group map, and point map): a) determine the final clusters and group names, b) classify the groups under certain domains and name these domains, and c) name the dimensions/axes on the two-dimensional map. It was expected that participants would brainstorm, discuss, and reach a consensus on these tasks.
As a result, counselors described their experiences within the axes of "supportive-challenging" and "intervention-relationship," under four domains: a) key steps in the counseling process, b) helpful and supportive interventions in the counseling process, c) factors affecting the counseling process, and d) professional responsibility, with a structure consisting of 18 groups. Clients, on the other hand, described their experiences within the axes of "relationship-gain" and "supportive-challenging," under three domains: a) gains, b) trust, and c) challenging aspects, with a structure consisting of 12 groups. Additionally, according to the analysis, the most important and effective experiences in a positively terminated individual counseling process for counselors were "receiving supervision", "establishing a trusting relationship/bond", "informing about counseling" and "client readiness," while the least important and effective experiences were "cultural differences between the counselor and client." For clients, the most important and effective experiences were "my place of peace, I'm not alone: the trust provided by my counselor," "facing what I've been avoiding: confronting myself," "my dear counselor: the attitude, behavior, and skills of my counselor," and "I have boundaries: self-assessment and awareness of setting boundaries in relationships," while the least important and effective experiences were "contextual factors."
Upon examination of the results, it is observed that the research findings are largely consistent with existing literature. There is a significant level of agreement between the statements of counselors and clients, with contrasting statements serving to complement one another. Generally, counselors tend to focus on the techniques and interventions applied, while clients emphasize their subjective experiences and their relationship with their counselor. Counselors highlight the client's resistance to the therapeutic process and the professional challenges encountered, whereas clients stress their fear of being judged and the personal difficulties faced during sessions. Additionally, clients provide more detailed accounts of processes aimed at enhancing their emotional and cognitive awareness, along with the challenges encountered during these processes. The point maps generated from quantitative analyses revealed that counselors' statements were interpreted in a more consistent manner with one another, whereas clients' statements displayed more diverse conceptualizations.
The findings of the study were discussed in light of relevant literature, and recommendations were made for researchers, counselors, counselor educators, and clients.