Eğitim binalarında mekansal davranışın dizimsel (sentaktik) irdelenmesi
Syntactic analysis of spatial behavior in educational buildings
Yazar: MİNE TUNÇOK SARIBERBEROĞLU
Danışman: PROF. DR. ALPER ÜNLÜ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Çocuk ve fiziksel çevre ilişkisinin irdelenmesi temeline oturan ve eğitim binalarında oluşturulan mekansal kurgunun çocuk gözünden nasıl algılandığı sorusu üzerinden şekillenen "Eğitim Binalarında Mekansal Davranışın Dizimsel (Sentaktik) İrdelenmesi" başlıklı tez çalışması; mekansal kurgunun içeriklerinin öğrencilerin davranış örüntüleri ve bilişsel algıları ile ilişkisinin ortaya konması bağlamında ele alınmaktadır. Eğitim binalarının tasarımında ele alınan derslik ve koridor temel ilişkisinin arkasındaki mekanların kullanılma ve algılanma paremetrelerinin anlaşılmasını hedefleyen çalışma kapsamında mekanların fiziksel bileşenleri ile öğrenciler arasındaki etkileşim; yüksek etkileşimli ve düşük etkileşimli mekan kavramlarının yanı sıra öğrencilerin bilişsel olarak oluşturduğu mekansal ve sosyal bağlanma parametreleri bağlamında ele alınmaktadır. Eğitim binalarının başlıca kullanıcısı olan öğrencilerin bu mekanlarda kurgulanan alanların fiziksel ve sosyal koşullarına bağlı olarak değişen davranışsal ve algısal süreçleri, davranış haritaları ve bilişsel haritalar yöntemleri ile sınanmakta, mekanın tasarıma dayalı kurgusu da mekan dizimi yöntemleri ile irdelenmektedir.
Eğitim  binalarını öğrencilerin belirli bir eğitim programını takip ederek bilgi edindiği bir yerden ziyade onların gerçek anlamda yaşam sahibi oldukları bir yer olarak da ele almak gerekir. Çocuklar zengin bir biçimde sosyal etkileşime girdiğinde, kimlik kazandığında ve yer ile bağlanma gerçekleştiğinde etkin ve anlamlı bir hale gelen eğitim ve öğretimin gerçekleştiği okul binaları da fiziksel yapıları ile bu etkileşime katkı sağlarlar. Mekanların belirli sınırlarla çevrelenmesi, farklı kurgularla genişlemesi gibi değişkenler üzerinden ele alındığında eğitim binaları sahip oldukları plan şemaları ya da mekansal düzenleri ile öğrencilerin bir araya gelme potansiyellerini, kalabalıklar içerisindeki motivasyonlarını, sosyal ilişkiler bağlamında birbirlerine dahil olması gibi farklı ama birbiri ile ilişkili parametreleri olumlu ya da olumsuz etkilemesinden söz etmek mümkündür. Bu nedenle de eğitim binalarının mekansal içeriklerinin davranışsal, bilişsel ve dizimsel analizleri ile okul tasarımının ortaya koyduğu sosyal, davranışsal ve algısal sonuçlar tespit edilebilir. Tez çalışmasının birinci bölümde de bu bağlamda  tezin çıkış noktası ve amacına değinilmektedir.
Çocukların fiziksel ve zihinsel gelişim süreçlerinde etkileşime geçtikleri sosyal ve çevresel faktörler ve bu faktörlerdeki değişimler, çocuğun çevreyi algılama biçimini ve şekillerini belirler. Çocuk da fiziksel ve zihinsel gelişimi doğrultusunda sosyal ve çevresel etmenler etkisinde, davranış olarak adlandırılan tepkisini ortaya koyar. Çocuğun ortaya koyduğu bu davranış fiziksel, sosyal ve bilişsel olarak geçirdiği değişimlerden bağımsız ele alınamaz. Zaman, mekan, boyut, hacim, uzaklık kavramlarının gelişmeye başladığı 7-12 yaşlar arasında da çocuğun gelişen düşünme biçimi sayesinde çevresi ile daha bütünsel bir ilişki kurduğu kabul edilir. Çocuk bu dönemde evi ve okulu gibi etkileşime geçtiği temel mekanları zihninde sabit bir referans sistemine oturtabilir ve bu mekanlar içindeki kurguları, kendisinden bağımsız olarak birbirleri ile arasındaki ilişkileri farkedebilir. 
Bunun yanı sıra mekansal dizim insanlar tarafından biçimlendirilmiş mekanların nasıl yapılandırıldığını, işlendiğini, anlaşıldığını, toplumun bir parçası haline geldiğini ve tüm bunların işlevsel sonuçlarını araştıran teorik bir modeldir. Belirli bir mekanda gerçekleşen sosyal davranış, bireylerin mekan ile kurdukları etkileşimsel ilişkiyle doğrudan bağlantılıdır. Eğitim binalarındaki mekansal örüntülerin öğrenciler tarafından nasıl kullanıldığını ve algılandığının irdelenebilmesi adına mekan dizimi önemli bir araç olmaktadır. Mekan dizimi çalışmalarında binalar sosyal davranışın kurguyu takip ettiği ya da ona karşı yeni davranış biçimleri oluşturabilmesi kapsamında katı/güçlü (strong programming) ya da esnek/zayıf proglamlama (weak programming) olarak birbirinden ayrılmaktadır. Bu bağlamda da eğitim binalarının tasarım parametrelerinin ele alınış biçimleri öğrencilerin bu mekanlara dair geliştirdikleri davranışsal ve bilişsel süreçler ile ilişkilidir. Dolayısıyla çalışmanın ikinci bölümünde çocukların fiziksel mekan ile kurdukları davranışsal ve bilişsel etkileşimin içerikleri üzerinde durulmaya çalışılmakta, eğitim binaları ile kurdukları ilişkinin irdelenebilmesi adına kavramsal bir çerçeve oluşturulmaya çalışılmaktadır. 
Tez çalışmasının üçüncü bölümünde eğitim binalarının tarihsel gelişimine bakılmakta olup bu bina tipolojisinin mekansal tasarım parametreleri üzerinde durulmaktadır. Dünyada ve Türkiye'de takip edilen tasarım kriterleri tarihsel süreçleri üzerinden ele alınarak günümüzde eğitim binaları tasarımına nasıl yaklaşıldığına dair çözüm modelleri açıklanmaktadır. 
Tarihsel süreç üzerinden bakıldığında bir tasarım problemi olarak karşımıza çıkan eğitim yapıları temel olarak ana bir koridor mekanı üzerinden şekillenen ve bu ana mekana eklemlenen farklı işlev ve ebatlarda eğitim birimlerimlerinden oluşan bir yapı bütünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Zaman içerisinde değişen ve gelişen eğitim anlayışları çerçevesinde söz konusu olan koridor mekanları zaman zaman sadece sirkülasyon amacı taşırken bazı tasarımlarda farklı pedagojik yaklaşımlarla eğitimin içine dahil edilen ara mekanlara dönüşebilmektedir. Eğitim binası plan şeması gereği mekanik bir sistemi temsil ederken, sosyolojik olarak organik bir forma sahiptir. Genel olarak eğitim mekanları öğrenimin sürdüğü kapalı bir sistem olarak ele alınırken, bu  sistemi oluşturan mekanların, belirli sınırlarla çevrelenmesi, bağlanmaları, ayrışmaları gibi farklı değişkenler üzerinden ele alındığında farklı mekansal konfigürasyonların bireylerin sosyal davranışları üzerinde olumlu ya da olumsuz etkileri olabileceğini varsaymak mümkündür.  
Dördüncü bölümünde ise eğitim binalarındaki mekansal düzenin içeriklerinin öğrencilerin davranış ve algılarının şekillenmesi ile ilişkisi olduğu hipotezinin doğruluğunun ortaya konması için kurgulanan araştırma metodolojisinden bahsedilmekte olup, çalışma kapsamında ele alınan kriterlerin ve içeriklerinin üzerinde durulmaktadır. Tezin metodolojisi eğitim binalarında farklılaşan kurgular ile oluşan mekansal düzenlerin dizimsel (sentaktik) içeriklerinin öğrenci davranış ve algısı üzerindeki etkilerini irdeleyen üç aşamalı bir yapıda tasarlanmıştır. Çalışmanın yöntemi belirlenirken mekanların kullanım içerikleri, bu mekanlardaki sosyalleşme parametreleri ve öğrencilerin bilişsel algı düzeyleri dikkate alınmış olup mekanın dizimsel içerikleri oluşan mekan-çevre ilişkisi kapsamında ele alınmaktadır. 
Beşinci bölümde de elde edilen davranış verileri mekansal dizim verileri ile sınanırken, bilişsel veriler ise sınıf düzeyi ve cinsiyet kapsamında irdelenmeye çalışılmaktadır. Alan çalışması kapsamında; her iki binadan elde edilen veriler önce ayrı ayrı kendi binaları kapsamında daha sonra da karşılaştırmalı bir analiz yöntemi ile ele alınmıştır. Seçilen eğitim binalarında gerçekleştirilen analizlerin ayrı ayrı irdelenmesinden sonra karşılaştırmalı bir sistemde ele alınması; iki farklı mekansal kurgunun öğrencilerin davranışları ve bilişsel algıları ile ne derecede uyumlu olduğu, ilişki düzeyleri ve aralarındaki farklar üzerinde durulmasına olanak sağlamaktadır. Elde edilen veriler doğrultusunda mekansal dizim parametreleri ile mekansal düzenin öğrencilerin davranış ve algılarını da şekillendirdiği görülmekte, bu durumu da mekansal programlamalarının sosyal yaşantı ile ilişkisini göstermesi açısından önem taşımaktadır.
Tez çalışmasının altıncı ve son bölümü olan sonuçlar bölümünde ise elde edilen veriler bütüncül olarak değerlendirilmeye, ardından da bu yorumların ışığında söz konusu eğitim binalarına ilişkin mekansal düzenlemelerin öğrenciler bağlamında ne şekilde kullanılıp, algılandığına yer verilmeye ve bu alanda çalışma yapan araştırmacılara yönelik olarak da tezin bulguları tartışılmaya çalışılmaktadır. 
Mekansal bir tasarım olgusu olan eğitim binalarındaki mekansal kurgunun mekan dizimi yöntemi ile irdelenmesi ve çocuklar üzerinden de davranışsal, bilişsel verilerin elde edilmesi çocuğun eğitim binası kurgusu ile olan etkileşiminin çok boyutlu olarak ele alınmasına olanak sağlamıştır. Sözü edilen bu kavramlar arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılmasının, eğitim binalarının tasarım kriterlerinin değerlendirilmesi ve yeni yapılacak tasarımlar için sunulan içerikler kapsamında da yol gösterici olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
The study titled "Syntactic Analysis of Spatial Behavior in Educational Buildings" is based on the question of how children perceive the spatial structure of the educational buildings and the behavioral and cognitive relationship between the child and the physical environment.
In the scope of the study; understanding the interaction between the physical components of the spaces and the students is aimed through the design of educational buildings; in parameters of highly interactive and low interactive space concepts as well as cognitive spatial and social attachment parameters of the students. Therefore; behavioral and perceptual processes of students were examined with behavioral maps and cognitive maps depending on their physical and social conditions and spatial configurations of buildings were examined with the scope of space syntax theory.
Human nature is a social asset. When considered within the context of environmental and behavioral theories, the environment is a holistic concept that encompasses not only the physical characteristics that can be understood by the senses but also the social life in which is experienced. As a result of a child's basic nature, he/she is in constant development and change with the effect of constant stimuli from a holistic environment. In the design of educational buildings that constitute / limit / define the environment in which has a significant part of children's daily lives, spatial designs are made only within the needs of an educational program, regardless of the need of the spatial stimuli for the cognitive and social development of students. For this reason, the behavioral, cognitive and sequential analyses of the spatial contents of the educational buildings and the social, behavioral and cognitive outcomes of the school design can be determined to understand the behavioral relations of design parameters. Therefore, the point and the purpose of the thesis are mentioned in this context in the first part of the thesis study.
In the second part of the thesis study; child's cognitive development and environment-behavior theories are focused to underline the child's relationship with the physical settins. The social and environmental factors which children interact with their physical surrounding and the child's mental development processes determine and forms his/her perception of the environment. And child reveals his or her reaction as a behavior in the direction of physical and mental development under the influence of social and environmental factors. This behavior, which the child presents, cannot be taken into consideration independently from the changes he/she has experienced physically, socially and cognitively.
It is considered that the concept of time, space, dimension, volume, distance begins to develop between 7-12 years old and that the child develops a more holistic relationship with the environment with this developing thinking style. In this period, the child can state the basic places where interaction such as house and school takes place in a fixed reference system in his mind, and he/she can recognize the associations between these structures and each other independently of each other.
Besides, space syntax is a theoretical model that explores how spaces are structured, processed, understood, become a part of society, and all these are functional outcomes. According to this theory, the social behavior that takes place in a given space is directly linked to the interactional relationship that individuals establish with space. Therefore space syntax is an important tool for explaining how the spatial patterns in educational buildings are used and perceived by the students. In this theory, buildings are separated from each other by strong programming or weak programming in that the social behavior is followed by the configuration or can create new forms of behavior against it. In this context, the ways in which the design parameters of educational buildings are handled are related to the behavioral and cognitive processes that students develop in these spaces. Therefore, the contents of the behavioral and cognitive interactions that children establish with the physical space are tried to be emphasized and a conceptual framework is tried to be constructed in order to examine the relationship between the educational buildings and the educational buildings.
In the third part of the thesis study, the historical development of education buildings is examined and the spatial design parameters of this building typology are emphasized. When we look through the historical process, the educational structures that emerged as a design problem are basically confronted as a structure composed of educational units in different functions and sizes that are shaped by the main corridor space and articulated to this main space. In changing and developing educational concepts, corridor areas can sometimes be transformed into the spaces that include some educational purposes with different pedagogical approaches as some other have only circulation purposes. On the other hand, while the educational building plan represents a mechanical system according to the scheme, it has an organic form in sociologically. It is possible to assume that different spatial configurations can have positive or negative effects on the social behavior and cognitive perceptions of the students when the educational spaces are treated as a closed system as addressed through different variables such as bounding, connecting and separating in which learning takes place. It is necessary to consider education buildings as a place where they have a real sense of life rather than as a place where students learn to follow a specific educational program.
In the light of these theories, educational buildings can be accepted as designed configurations with their spatial identities, which have become an extension of everyday experiences of the students. The parameters of the reflection and assembly of these spaces into the behavioral and cognitive maps of the students are useful tools in the analysis of the contents of the spatial order in educational buildings. In this context, it is aimed to investigate the behavioral relationships between characteristics of spatial order in education buildings and its cognitive perceptions of children. For this reason, the spatial parameters of the education structures can be determined by the behavioral and cognitive analyzes performed with the students and the social, behavioral and perceptual results revealed by the school design.
The study has a three-parted methodology which includes behavior maps, cognitive maps, and syntactic analysis. Within the scope of field study; the data obtained from both units were first handled separately by their own buildings and then by a comparative analysis. This comparative method allows focussing on the differences in the level of relationships and differences between two different spatial configurations in terms of behavior and cognitive perceptions of students. It is seen that the behaviors and perceptions of the students are shaped by configuration and this situation is important for understanding the spatial programmings relations with the socialization parameters.
In other words, a comparative analysing system; allows to focus on the differences in the level of relationships and differences between two different spatial constructs in terms of behavior and cognitive perceptions of students. And ıt has been found that spatial programming relate to the social life. When the school design is not visually and physically broken students are able to interact with each other and with the space and the level of social interaction in such a space is also increased. In other words, when the spatial order is not supported by the students' sense of space, the building becomes only a structure consisting of classrooms and just plain outdoor areas. And when the spatial order supports to develop the senses of space it turns out that the students are able to perceive and use the school buildings as a whole and interact with each other in this arrangements. Therefore investigation of spatial design in educational buildings with space syntax and behavioral and cognitive data from children allows understanding the interaction of the child with the educational building in a multidimensional manner.
In conclusion, this study includes important data in terms of understanding how space syntax is a useful tool for understanding the behavioral and cognitive data for analyzing perceived the physical form of the space, as well as the meaning of the spaces, through design parameters of educational buildings. Cognitive and spatial comparative testings of more complex educational context typologies are expected to strengthen the validity of the data obtained within this study. And it is also important to note that these studies should be carried out by a higher number of samples for deepening the data set out within the scope of the study.