Çok kriterli karar verme yöntemleri ile katı atık bertaraf yöntemi seçimi
Selection of solid waste disposal method with multi-criteria decision making methods
Yazar: VERDA İZEL ARIBAŞ
Danışman: PROF. DR. BİROL ELEVLİ
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Akıllı Sistemler Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering
Dizin: AHP =   ; Bulanık TOPSIS = Fuzzy TOPSIS ; ELECTRE yöntemi = ELECTRE method ; PROMETHEE yöntemi = PROMETHEE yöntemi

Özet:
Dünyadaki tüm ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de dijital teknolojinin gelişmesi, bilim ve seri üretim çağının yükselişi, sanayileşmenin ve insan nüfusunun artması sonucunda artan enerji tüketimine paralel olarak katı atık miktarı da günden güne artış göstermektedir. Bu katı atıkların neden olduğu çevre sorunları, azalan enerji kaynakları ve artan enerji talebi göz önüne alındığında katı atıkların uygun yöntemlerle yönetilmesi zorunlu bir hale gelmiştir. Katı atıkların yönetilmesinde kullanılan yöntemlerden birisi de bertaraf etmektir. Katı atıkların bertaraf edilmesi için birden çok yöntem (alternatif) vardır. Katı atık bertaraf yöntemi seçiminde ekonomik, sosyal, çevresel, atık özellikleri ve teknik faktörlerin birlikte ele alınması gerekmektedir. Bu durumda problem, Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) Problemi haline gelir. Bu çalışmada, Samsun ilinde katı atık bertaraf etme yöntemi seçim problemi ele alınmıştır. Bunun için öncelikle literatür araştırması yapılarak on altı alt kriter belirlenmiş, bu alt kriterler 5 ana kriter başlığı altında sınıflandırılmıştır. Seçim yapabilmek için literatür araştırmasında ve dünyada kullanılan katı atık bertaraf yöntemleri araştırılarak on alternatif belirlenmiştir. Son olarak uygulamada kullanılacak ÇKKV yöntemleri seçilmiştir.
Problemin çözümünde ilk olarak kriter ağırlıklarını da hesaplayabilmek için AHP (Analytical Hierarchy Process) yöntemi kullanılmış, değerlendirilecek seçenek kümesinde her bir kriter için en ideal alternatifi temel alarak, diğer alternatiflerin bundan olan farklarına göre sıralandığı TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution) yöntemi kullanılmıştır. Daha sonra, çok kriterli problemlerin çözümünde alanındaki en etkili yöntemlerden olan PROMETHEE (Preference Ranking Organization Method For Enrichment Evaluations) yöntemi ve ELECTRE (Elimination Et Choix Traduisant la Realite) yöntemleri kullanılmıştır. Böylece Samsun ili için en uygun katı atık bertaraf yönteminin bulunması amaçlanmıştır. Dört yöntem sonucunda elde edilen sonuçlar karşılaştırılmış ve değerlendirilmiştir. Sonuca göre sırasıyla biyometanizasyon, kompostlaştırma, düzenli depolama ve ATY yöntemlerinin Samsun için en ideal katı atık bertaraf etme yöntemleri olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
As in all countries in the world, the amount of solid waste is increasing day by day in parallel with the increasing energy consumption as a result of the development of digital technology, the rise of the age of science and mass production, the increase in industrialization and human population in our country. Considering the environmental problems, decreasing energy resources and increasing energy demand caused by these solid wastes, it has become imperative to manage solid wastes with appropriate methods. One of the methods used in the management of solid waste is disposal. There are multiple methods (alternatives) for the disposal of solid waste. In the selection of solid waste disposal method, economic, social, environmental, waste characteristics and technical factors should be considered together. In this case, the problem becomes a Multi-Criteria Decision Making (MCDM) Problem. In this study, the problem of selection of solid waste disposal method in Samsun province is discussed. For this purpose, first of all, sixteen sub-criteria were determined by literature research, and these sub-criteria were classified under 5 main criteria. In order to make a choice, ten alternatives were determined by researching the solid waste disposal methods used in the literature and in the world. Finally, MCDM methods to be used in practice were selected.
In the solution of the problem, the AHP (Analytical Hierarchy Process) method was used to calculate the criterion weights, and TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution), in which the most ideal alternative for each criterion in the option set to be evaluated, is ranked according to the differences from the other alternatives. method has been used. Then, PROMETHEE (Preference Ranking Organization Method For Enrichment Evaluations) and ELECTRE (Elimination Et Choix Traduisant la Reality) methods, which are among the most effective methods in the field, were used in solving multi-criteria problems. Thus, it is aimed to find the most suitable solid waste disposal method for Samsun province. The results obtained as a result of the four methods were compared and evaluated. According to the results, it has been determined that biomethanization, composting, landfill and ATY methods are the most ideal solid waste disposal methods for Samsun, respectively.