Uluslararası yatırım hukuku altında devletlerin tek taraflı ekonomik yaptırımlar kaynaklı sorumluluğu
State responsibility resulting from unilateral economic sanctions under international investment law
Yazar: EZGİ ÇELİK
Danışman: PROF. DR. CEREN ZEYNEP PİRİM KIZILCA
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
"Uluslararası Yatırım Hukuku Altında Devletlerin Tek Taraflı Ekonomik Yaptırımlar Kaynaklı Sorumluluğu" başlıklı bu tez çalışmasının konusunu günümüzde uluslararası hukuk sisteminin karşılaştığı en büyük sınamalardan birini teşkil eden tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası yatırım hukuku altında incelenmesi teşkil etmektedir. 1990'lı yıllardan itibaren devletler tarafından sıklıkla başvurulan tek taraflı ekonomik yaptırımlar başta meşruiyetleri olmak üzere doktrinde pek çok farklı veçheleri ile ele alınmaktadır. Öte yandan, bu yaptırımların ekonomik doğaları gereği uluslararası yatırım hukuku ve yabancı yatırımcıların hakları ile bağlantısının da ortaya konulması elzemdir. Uluslararası hukukun gelişimi ile ayrışarak başlı başına bir disiplin haline gelen uluslararası yatırım hukuku, bu alandaki hakların aitliği bakımından özel bir nitelik taşımakta ve bu niteliği gereği uluslararası sorumluluk hukuku ile özel bir etkileşim içinde bulunmaktadır. Bu doğrultuda, mevcut çalışmada, tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası yatırım hukuku altında ev sahibi devletin yabancı yatırımcılara yönelik yükümlülükleri ile ilişkisi, uluslararası sorumluluk hukuku boyutuyla ele alınmıştır. 

Tek taraflı ekonomik yaptırımların yabancı yatırımcılar üzerindeki sonuçlarını inceleyen bu çalışma, güncel bir soruna odaklanarak bir yandan söz konusu tedbirlerin uluslararası yatırım hukuku ile etkileşimini incelerken diğer yandan uluslararası yatırım hukuku ile uluslararası sorumluluk hukuku arasındaki zorunlu bağlantıları ortaya koymaktadır. Tek taraflı ekonomik yaptırımların yasallığını uluslararası hukukun belirli bir disiplini altında devletlerin üstlendikleri yükümlülükler bağlamında inceleyerek odaklandığı bu alanda devletlerin sorumluluğu hususuna ışık tutmaya çalışmaktadır. Bu bakımdan, doktrinde genel olarak tek taraflı ekonomik yaptırımların meşruiyeti üzerine yapılan çalışmalardan kapsam bakımından ayrışmakla birlikte ele aldığı alan bakımından genel meşruiyet tartışmasına katkı sunmaktadır. 

Mevcut çalışmanın amacı, tek taraflı ekonomik yaptırımların ev sahibi devletin yabancı yatırımcılara yönelik yükümlülükleri ile potansiyel etkileşimini göstermek suretiyle söz konusu tedbirlere başvurulurken uluslararası hukukun her bir disiplini açısından doğabilecek olası sonuçların hesaba katılması gerektiği düşüncesinin ortaya konulmasıdır. Bu anlayışla üç bölüm şeklinde kurgulanan bu çalışmada, ev sahibi devletin sorumluluğu hususunun irdelenmesine geçmeden önce ilk başta tek taraflı ekonomik yaptırımlar kavramı açıklanmakta ve bu tedbirlerin uluslararası yatırım hukuku altında yabancı yatırımcılara sağlanan güvenceler ile ilişkisi ele alınmaktadır. 

Güncel bir sorunu konu edinmesi bakımından uluslararası hukukun bu alandaki gelişimini de izleme yönünde çaba gösteren bu çalışmada, tartışmaları somutlaştırmak adına bu alandaki uluslararası mahkeme ve hakem heyeti içtihatları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Öte yandan, uluslararası yatırım hukuku altında tek taraflı ekonomik yaptırımlar kaynaklı ihlallere ilişkin görülmekte olan pek çok dava henüz çok erken aşamalarda bulunduklarından bu alandaki içtihadın gelişiminin zaman alacağı tahmine müsaittir. Uluslararası toplumun içinden geçtiği bu çalkantılı dönem ve devletlerin bireysel adalet arayışları da göz önünde bulundurulduğunda tek taraflı ekonomik yaptırımlara ilişkin uluslararası mahkeme ve hakem heyetleri önünde getirilen davaların artacağı düşünülmektedir. Bu doğrultudaki gelişmelerin izlenmesi, ele alınan sorunsalın daha iyi anlaşılabilmesi adına önem arz etmektedir.

Çalışmanın birinci bölümünde daha sonraki bölümlerde uluslararası yatırım hukuku boyutuyla ele alınacak olan tek taraflı ekonomik yaptırımlar incelenmektedir. Mevcut çalışmanın cevaplamaya çalıştığı temel sorunsal olan tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası yatırım hukuku altında devletlerin sorumluluğunu doğurup doğurmayacağı hususunun ele alınabilmesi için öncelikle tek taraflı ekonomik yaptırımlar olarak adlandırılan tedbirlerin doğasının saptanması gereklidir. Bu doğrultuda, ilk bölümün ilk başlığı altında öncelikle tek taraflı ekonomik yaptırımların amacı, kapsamı ve hedefi analiz edilmektedir. 

Uluslararası hukuk alanında, yabancı doktrinde "unilateral economic sanctions", "unilateral economic coercion" ve "sanctions", Türk doktrininde "tek taraflı ekonomik yaptırımlar", "tek taraflı (ekonomik) zorlamalar" ve "yaptırımlar" ile ifade edilen tek taraflı ekonomik yaptırımlar, esas olarak hedef aldığı devleti veya devlet dışı aktörü belirli bir davranış biçimine zorlamayı amaçlayan, devletler veya uluslararası örgütler tarafından tek taraflı şekilde başvurulan ekonomik tedbirler olarak karşımıza çıkmaktadır. Söz konusu tedbirler, amaç itibariyle hedefini uluslararası hukuk altındaki yükümlülüklerine uymaya zorlamadan başka şekilde elde edemeyeceği örneğin ticari faydalar elde etmeye kadar geniş bir yelpazede uygulanabilmektedir. Ticaret yasakları ve finansal kısıtlamalar şeklinde farklı formlarda tezahür eden bahse konu tedbirler, devletleri, kişileri ve toplulukları hedef alabilmektedir. 

Tek taraflı ekonomik tedbirlerin teorik çerçevesi bu şekilde çizdikten sonra soyut düzlemdeki bu incelemeyi somutlaştırmak adına birinci bölümün ikinci başlığı altında uluslararası başat aktörler tarafından hayata geçirilen tek taraflı ekonomik yaptırımlar örneklerle izah edilmektedir. Bu başlık altında sırasıyla Avrupa Birliği, ABD ve Rusya'nın tek taraflı ekonomik yaptırım çerçeveleri incelenmiştir. Bu analizde ortaya konulan örnekler çalışmanın bir sonraki başlığı altında yer alan uluslararası yatırım hukukunda yabancı yatırımcılara sağlanan güvencelerin tek taraflı ekonomik yaptırımlarla etkileşiminin açıklanmasında da yeri geldikçe faydalanılmaktadır. 

Çalışmanın ikinci bölümünde ise bir üst bölümde açıklanan tek taraflı ekonomik tedbirlerin uluslararası yatırım hukuku altında yabancı yatırımcılara sağlanan güvencelerle etkileşimleri irdelenmektedir. Bu bağlamda, ilk alt başlık altında uluslararası çok taraflı ve ikili yatırım andlaşmaları altında yabancı yatırımcılara mutat olarak sağlanan güvenceler ele alınmaktadır, ikinci alt başlık altında ise uluslararası teamül hukukunun yabancı yatırımcıya sağladığı haklar tartışılmaktadır. Çalışma kapsamında, tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası yatırım andlaşmaları altında yer alan güvencelerle etkileşimi ele alınırken, olası ihlalleri yansıtabilmesi açısından, söz konusu andlaşmalarda en sık şekilde yer verilen ve tek taraflı ekonomik yaptırımlar tarafından ihlal edilmesi en olası olan kamulaştırma, adil ve eşit muamele ilkesi, tam koruma ve güvenlik ilkesi ve keyfi veya ayrımcı muamele yasağı ele alınmaktadır. İlgili başlıklar altında bu güvencelerin yabancı yatırımcılara sağladığı korumalar öncelikle teorik açıdan ele alınmakta, daha sonra tek taraflı ekonomik yaptırımları konu olan güncel uluslararası mahkeme ve hakem heyeti kararları ile analiz somutlaştırılmaya çalışılmaktadır. Söz konusu başlıklar altında bir üst bölümde değerlendirilmiş olan başat uluslararası aktörlerin tek taraflı ekonomik yaptırımlarının bu güvencelerle ilişkisi de geleceğe dönük olarak değerlendirilmektedir. Bu başlık altında yapılan incelemeler ışığında, tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası andlaşmalarda mutaden yer verilen incelemeye konu güvenceler bağlamında ev sahibi devletin uluslararası yükümlülüklerine aykırı bir durum yaratma potansiyeline sahip olduğu sonucuna varılmaktadır. 

Yabancı yatırımcıların haklarının uluslararası yatırım andlaşmaları altında güvenceye alınmadığı durumlar, ikinci bölümün ikinci başlığı altında incelenmektedir. Bu doğrultuda, herhangi bir andlaşma hükmü bulunmadığı durumlarda yabancı yatırımcıların uluslararası teamül hukuku altında sahibi oldukları hakları ifade eden uluslararası asgari muamele standart ile tek taraflı ekonomik yaptırımların ilişkisi bu başlık altında ele alınmaya çalışılmıştır. İlgili standardın içeriğini doldurmaya yönelik yapılan analiz aynı zamanda tek taraflı ekonomik yaptırımların bu standart ile de bağdaşmayan yönlerinin bulunabileceğini ortaya koymaktadır. 

Mevcut çalışmanın üçüncü bölümünde ise, önceki bölümlerde incelenmiş olan tek taraflı ekonomik yaptırımların uluslararası yatırım hukuku altında yabancı yatırımcıların hakları ile ilişkisi, uluslararası sorumluluk hukuku çerçevesine oturtulmaktadır. Bu çerçevede yapılan analiz, temel olarak Uluslararası Hukuk Komisyonu tarafından 2001 yılında kabul edilen ve bu alandaki uluslararası teamül hukukunu yansıttığı kabul edilen Devletlerin Uluslararası Haksız Fiillerden Kaynaklanan Sorumluluğununu Düzenleyen Maddeler Metni'ne dayanmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu 2001 Metni'nin uluslararası yatırım hukuku bağlamındaki uyuşmazlıklarda bir hukuk kaynağı olarak uygulama alanı bulduğu da bu çalışma kapsamında varılan sonuçlardan birini teşkil etmektedir. Tek taraflı ekonomik yaptırımlar bu bağlamda, ev sahibi devletin gerek uluslararası yatırım andlaşmaları gerek uluslararası teamül hukuku altında yabancı yatırımcılara yönelik yükümlülüklerini ihlal edebilmektedir. Uluslararası sorumluluk hukuku altında ise devletin ona atfedilebilen ve uluslararası yükümlülüğünü ihlal eden her hukuka aykırı eylemi söz konusu devletin uluslararası sorumluluğunu doğurmaktadır. Bu doğrultuda, bu bölüm altında uluslararası yatırım hukuku altında böyle bir olası ihlalin uluslararası sorumluluk hukuku altındaki sonuçları incelenmektedir. 

Üçüncü bölümün ilk başlığı altında ev sahibi devletin uluslararası yükümlülüğünün ihlali incelenmektedir. Ev sahibi devlet tarafından başvurulan tek taraflı ekonomik yaptırımların bahse konu devletin taraf olduğu uluslararası yatırım andlaşmaları veya uluslararası teamül hukuku altında yabancı yatırımcılara yönelik yükümlülüklerini ihlal etmesi durumunda, uluslararası sorumluluk hukuku bağlamında o devlete atfedilebilen uluslararası hukuka aykırı bir eylem gerçekleştirdiği değerlendirilmektedir. 

Öte yandan, uluslararası sorumluluk hukuku altında eylemin hukuka aykırılığını kaldıran birtakım haller düzenlenmektedir. Bu haller arasında yatırım uyuşmazlıklarında tek taraflı ekonomik yaptırımların doğası gereği öne sürülebilecek mücbir sebep, zaruret hali ve karşı önlemler bu çalışma kapsamında ele alınmıştır. Ev sahibi devletin uluslararası hukuka aykırı tek taraflı ekonomik yaptırımların bahse konu hukuka aykırılığı ortadan kaldıran haller kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği üçüncü bölümün ikinci başlığı altında detaylı şekilde ele alınmaktadır. Bu kapsamda, uluslararası mahkeme ve hakem heyeti kararlarından ve güncel örneklerden faydalanılmaktadır. Bu noktada, ortaya konulmalıdır ki, yapılan inceleme sonucunda, çalışma kapsamında ele alınan hukuka aykırılığı ortadan kaldıran bu hallerin tek taraflı ekonomik yaptırımların savunmasında başarıya ulaşamayacağı değerlendirilmektedir.

Üçüncü bölüm altında son olarak uyguladığı tek taraflı ekonomik yaptırımlar ile yabancı yatırımcılara yönelik yükümlülüklerini ihlal eden ve eyleminin hukuka aykırılığı da bir üst başlıkta incelenen haller ile ortadan kalkmayan ev sahibi devletin, bu uluslararası hukuka aykırı eyleminin sonuçları ele alınmaktadır. Buna göre, dördüncü bölümün son başlığı altında anılan devletin sorumluluk hukuku altındaki yükümlülükleri tespit edilmeye çalışılmaktadır. Uluslararası sorumluluk hukuku altında devletin hukuka aykırı eylemi ile doğan ikincil yükümlülükleri ortaya konulmaktadır. Diğer yandan, uluslararası sorumluluk hukukunun teamül haline gelmiş kurallarını yazılı hale getiren 2001 Metni'nin, devlet dışı aktörler tarafından devletlerin sorumluluğuna başvurduğu halleri düzenlemediği görülmektedir. Bu doğrultuda, devlet dışı bir aktör olarak yabancı yatırımcıların haklarının ihlali söz konusu olduğunda 2001 Metni'nin uygulama alanı bulamayacağı, bu noktada mevcut olduğu ölçüde taraflar arasındaki uluslararası yatırım andlaşmalarının sorumluluğuna ilişkin hükümlerinin uygulanacağı tespitine varılmaktadır.

Sonuç bölümünde ise, devletler tarafından belirli iç ve dış politika amaçlarını gerçekleştirmek amacıyla tek taraflı şekilde alınan söz konusu ekonomik yaptırım kararlarının, bu çalışmanın uluslararası yatırım hukuku bağlamında yapmaya çalıştığı gibi, uluslararası hukukun farklı alanlarındaki yansımalarının gösterilmesiyle, uluslararası toplumun uzlaşmalar üzerine inşa ettiği uluslararası hukuk düzeni bakımından söz konusu tedbirlerin doğuracağı sakıncaların daha iyi anlaşılacağı ortaya konulmaktadır. Sonuç olarak bu durum karşısında, etkin bir diplomasi ile iletişim kanallarının açık tutulmasının uluslararası toplumun karşılaşacağı sınamalar bakımından bütüncül bir çözüm teşkil edeceği görüşü savunulmaktadır.

Abstract:
The subject of this dissertation titled "State Responsibility Resulting from Unilateral Economic Sanctions Under International Investment Law" is the examination of the unilateral economic sanctions that constitutes one of the greatest challenges faced by the international legal order under international investment law. Frequently utilized by States since 1990s, unilateral economic sanctions have been analyzed in the scholarship from many angles, first and foremost with a view to their legitimacy. However, due to the economic nature of these sanctions, it is essential to investigate their relationship with international investment law and foreign investors' rights. International investment law, which has differentiated to become a separate legal discipline with the development of international law, embodies a special quality with regard to the ownership of the rights under this discipline and due to this quality, bears a special relation to state responsibility. In this regard, in this study, the relationship between unilateral economic sanctions and the obligations owed to foreign investors by the host state under international investment law is discussed with a view to the law of international responsibility.

Examining the consequences of unilateral economic sanctions on foreign investors, this study focuses on a current problem and investigating the interaction of these measures with international investment law, while also revealing the necessary connections between international investment law and law of international responsibility. By inquiring the legality of unilateral economic sanctions in the context of the obligations assumed by states under a particular discipline of international law, it strives to shed light on the responsibility of states under this discipline. In this respect, although it differs in scope from studies on the legitimacy of unilateral economic sanctions in general in the scholarship, it contributes to the general legitimacy debate with regard to its concerned field.
 
The aim of the current study is to set forth the idea that the possible consequences of unilateral economic sanctions under each and every discipline of international law should be taken into account when applying such measures, through the demonstrating the potential interaction of unilateral economic sanctions with the host state's obligations towards foreign investors. In this study, which is structured in three chapters with this understanding, before moving on to scrutinize the responsibility of the host state, first the concept of unilateral economic sanctions is explained and the relation of these measures to the guarantees provided to foreign investors under international investment law is discussed.

Striving to track the development trajectory of international law in this field with regard to the current problem it deals with, this study, makes use of the jurisprudence of international courts and arbitral tribunals in this field in order to concretize the discussions. On the other hand, since many ongoing cases regarding violations arising from unilateral economic sanctions under international investment law are still in very early stages, it can be predicted that the development of jurisprudence in this field will take time. Considering this turbulent period the international community is going through and the states' individual quest for justice, it is considered that the number of cases brought before international courts and arbitral tribunals regarding unilateral economic sanctions will increase. It is important to follow the developments in this direction in order to better understand the problem at hand.

In the first chapter of the study, unilateral economic sanctions, which will be discussed from the international investment law perspective in later chapters, are investigated. In order to address the main issue that this study tries to answer, whether unilateral economic sanctions will engage the responsibility of states under international investment law, it is necessary to first determine the nature of the measures called unilateral economic sanctions. In this regard, under the first part of the first section, the purpose, scope and target of unilateral economic sanctions are analyzed.

Under international law, expressed as "unilateral economic sanctions", "unilateral economic coercion" and "sanctions" in foreign doctrine, and "tek taraflı ekonomik yaptırımlar", "tek taraflı (ekonomik) zorlamalar" ve "yaptırımlar" in Turkish doctrine, unilateral economic sanctions, appear as economic measures applied unilaterally by states or international organizations, essentially aiming to compel the targeted state or non-state actor to act in a certain way. The measures in question can be applied in a wide range of purposes, from forcing the target to comply with its obligations under international law to obtaining trade benefits that it cannot otherwise obtain, for example. These measures, which manifest in different forms such as trade bans and financial restrictions, can target states, individuals and groups.

After building the theoretical framework of unilateral economic measures in this way, unilateral economic sanctions implemented by major international actors are explained through examples under the second part of the first chapter, in order to provide concrete examples to this analysis conducted on an abstract level. Under this part, the unilateral economic sanctions frameworks of the European Union, the USA and the Russian Federation are examined, respectively. The examples presented in this analysis are also used, when appropriate, to explain the interaction of the guarantees provided to foreign investors under international investment law with unilateral economic sanctions, which is explained under the next section of the study.

In the second chapter of the study, the interactions of the unilateral economic measures, explained in the previous section, with the guarantees provided to foreign investors under international investment law are examined. In this context, under the first part, the guarantees customarily provided to foreign investors under international multilateral and bilateral investment agreements are discussed, and under the second part, the rights provided to foreign investors by customary international law are delibarated. Within the scope of this study, while the interaction of unilateral economic sanctions with the guarantees under international investment agreements is discussed, in order to reflect possible violations, the guarantees that are most frequently included in the agreements in question and is most likely to be violated by unilateral economic sanctions, expropriation, fair and equitable treatment, full protection and security and the prohibition of arbitrary and discriminatory treatment are discussed. Under the relevant headings, the protections provided by these guarantees to foreign investors are first discussed from a theoretical perspective, and then the analysis is supplemented with concrete examples from current international court and tribunal decisions concerning unilateral economic sanctions. The relationship between the unilateral economic sanctions of the major international actors, which are evaluated in the upper section under the mentioned part, and these assurances is also evaluated prospectively. In the light of the examinations made under this part, it is concluded that unilateral economic sanctions have the potential to violate the international obligations of the host state in the context of the guarantees subject to examination, which are customarily included in international agreements.

Cases where the rights of foreign investors are not secured under international investment agreements are examined under the second part of the second chapter. In this regard, the relationship between the international minimum treatment standard, which expresses the rights of foreign investors under customary international law, in cases where there is no treaty provision, and unilateral economic sanctions has been tried to be discussed under this part. The analysis to determine the content of the relevant standard also reveals that unilateral economic sanctions may have aspects that may prove to be incompatible with this standard.

In the third chapter of the current study, the relationship between unilateral economic sanctions, which were examined in the previous chapters, and the rights of foreign investors under international investment law is placed within the framework of the law of international responsibility. The analysis carried out in this context is based on the Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, which were adopted by the International Law Commission in 2001 and are considered to reflect customary international law in this field. In this context, one of the conclusions reached within the scope of this study is that the 2001 Text has found application as a source of law in disputes under international investment law. In this context, unilateral economic sanctions may violate the host state's obligations towards foreign investors under both international investment treaties and customary international law. Under the law of international responsibility, any act that is attributable to the state and violates its international obligations gives rise to the international responsibility of the state in question. Accordingly, this part examines the consequences under the law of international responsibility of such possible violation under international investment law.

Under the first part of the third chapter, the violation of the international obligation of the host state is analyzed. If unilateral economic sanctions applied by the host state violate the host state's obligations towards foreign investors under international investment treaties or customary international law to which the state concerned is a party, it is considered to have committed an internationally unlawful act attributable to that state in the context of the law of international responsibility.

However, under the law of international responsibility, certain circumstances are foreseen that preclude the wrongfulness of the action. Among these circumstances, force majeure, state of necessity and countermeasures that may be of use in investment disputes considering the nature of unilateral economic sanctions, are discussed within the scope of this study. Whether unilateral economic sanctions adopted by the host state that are contrary to international law can be considered within the scope of these circumstances precluding wrongfulness in question is discussed in detail under the second part of the third chapter. In this context, international court and tribunal decisions and current examples are presented. At this point, it should be stated that, as a result stemming from this analysis, it is evaluated that circumstances precluding wrongfulness discussed within the scope of the study will not be successful in the defense of unilateral economic sanctions.

Lastly under the third chapter, the consequences of this internationally wrongful act of the host state, which violated its obligations towards foreign investors though adopting unilateral economic sanctions and whose wrongfulness has not been precluded by the circumstances examined under the previous part, are discussed. Accordingly, under the last part of the third chapter, the obligations of the mentioned state under the law of international responsibility are tried to be determined. Under law of international responsibility, the secondary obligations of the state arising from its internationally wrongful act are set forth. On the other hand, it appears that the 2001 Text, which codifies the customary rules of international responsibility law, does not regulate situations in which non-state actors invoke the responsibility of states. In this regard, it is determined that the 2001 Text will not be applicable when it comes to the violation of the rights of foreign investors as a non-state actor, and at this point, the provisions regarding the liability of international investment agreements between the parties will be applied to the extent they exist.

In the conclusion of this study, it is advocated that through the demonstration of the reflections of the economic sanctions decisions taken unilaterally by the states in order to achieve certain domestic and foreign policy objectives, on different areas of international law as this study strives to achieve with regard to international investment law, the drawbacks they would cause with regard to the international legal order construed on compromises by international community will be better understood. As a result, it is argued that, in the face of this situation, keeping communication channels open through effective diplomacy will constitute a holistic solution to the challenges that the international community will face.