Anayasa yargıçlarının belirlenmesinde yürütme organının rolü
The role of the executive branch in the determination of constitutional judges
Yazar: DİDE ŞENİZ UĞUR
Danışman: DOÇ. DR. ÖZEN ÜLGEN ADADAĞ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
Avrupa'da I. Dünya Savaşı ile II. Dünya Savaşı arasındaki süreçte ortaya çıkan
anayasa yargısı modeli, II. Dünya Savaşı'nın ardından yaygınlaşmış ve anayasa
mahkemeleri kurulmuştur. Anayasa mahkemelerinin kurulmasıyla birlikte bu
mahkemelerin görev ve yetkileri sebebiyle meşruiyet sorunu ortaya çıkmıştır.
Meşruiyet sorununu çözmeye yönelik fikirlerin başında bu mahkemeleri oluşturan
yargıçların, işlemleri denetlenen siyasi irade tarafından belirlenmesi yer almıştır. Bu
fikirle birlikte bu defa, anayasa mahkemelerinin ve yargıçlarının tarafsızlığı ve
bağımsızlığı sorunu gündeme gelmiştir.
Türkiye'de anayasa yargıçlarının büyük çoğunluğu yürütme organı tarafından
belirlenmektedir. Bu nedenle çalışmada, Türkiye ile anayasa yargıçlarının
belirlenmesinde yürütme organına yetki verilmiş bazı ülkeler karşılaştırmalı olarak
incelenmiştir. Bu ülkeler incelenirken hükümet sistemlerine göre bir ayrım
benimsenmiştir. Zira hükümet sistemleri ile anayasa yargıçlarının belirlenmesinde
benimsenen sistemler arasında bağlantı vardır. Genel olarak yürütme organının yetkisi
arttıkça anayasa yargıcı belirleme üzerindeki etkisinin azaldığının söylenebileceği bir
ters orantı söz konusudur.
Kuvvetler ayrılığı ilkesinin özdeşleştiği savunucusu Montesquieu, yasama,
yürütme ve yargı organlarının mutlak surette birbirlerinden ayrılması gerektiğini
savunurken bu güçlerin aynı kişi veya kurumda birleşmesi halinin her şeyin mahvına
sebep olacağını ileri sürer. Ne var ki hayatın olağan akışı içerisinde bu organlar, pek
tabii birbirleri üzerinde hakimiyet kurma çabası içerisine girmişlerdir. Bu çaba,
özünde, bu organlar arasındaki dengenin korunmasını sağlayacak düzenlemelerin
yapılması gerekliliğini ortaya koyar. Buradan hareketle Türkiye'de yürütme organının
AYM üzerinde hakimiyet kurma çabasının, anayasal olarak engellenmesi gerekir.
Bilindiği üzere hükümet sistemleri, devleti oluşturan organlardan yasama ve
yürütmenin aralarındaki ilişkiye göre sınıflandırılır. Yasama ve yürütme organlarının
birliğine dayanan sistemlerin yanında bu organların birbirinden ayrı olmasının
benimsendiği sistemler, başkanlık sistemi ve parlamenter sistemdir. Başkanlık
sisteminde devleti oluşturan tüm organlar birbirinden tamamen ayrı iken parlamenter
sistemde yasama ve yürütme organları belli bir dereceye kadar birleşir. Türkiye'de
2014 yılına kadar parlamenter hükümet sistemi uygulanmış; bu tarihten sonra
cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesine geçilmesiyle yarı-başkanlık sistemi
uygulanmaya başlamış ve 2017 Anayasa değişikliğinin ardından -öğretide tartışmalar
olsa da- Türkiye'ye özgü ve başkanlık sistemine daha benzer olan bir hükümet
sistemine geçilmiştir.
Kuvvetler ayrılığı ve hükümet sistemlerine dönüldüğünde yargı organının her
iki hükümet sisteminde de yasama ve yürütme organından tamamen bağımsız bir
konumda olduğu söylenmelidir. Zaten yargı organının bu iki organdan emir almaması
ve bu organlar karşısında tarafsızlığı ve bağımsızlığı esastır. Anayasa yargısının ortaya
çıkışı ve yaygınlaşmasının ardından bu kurum, yasama ve yürütme organlarını
denetleyen ve dengeleyen yönüyle ön plana çıkar. Diğer yandan anayasa mahkemeleri
kurulurken anayasa yargıçlarının belirlenmesinde farklı sistemler ortaya çıkmıştır.
Açıklananlar çerçevesinde anayasa yargıçlarının, denetledikleri siyasi organlara karşı
tarafsızlıklarının ve bağımsızlıklarının sağlanması ve mahkemelerin üyelerinin bunu
sağlayacak biçimde belirlenmesi gerektiği bir gerçektir.
Anayasa mahkemeleri, doğaları gereği siyasetten arınmaları mümkün olmayan
kurumlardır. Ne var ki mesele, siyasetten arınamadığı bilinen ve buna rağmen
benimsenen bir kurumun yapısıdır. Anayasa mahkemelerinin çok sesli, farklı
görüşlerin barındığı, tek bir görüşün hâkim olmadığı, üyelerinin tarafsızlıklarının ve
bağımsızlıklarının sağlandığı bir yapıda olması gerekir. Farklı siyasi ve hukuki
görüşlerin anayasa mahkemelerine yansıtılabilmesi, üyelerinin tarafsızlıklarının ve
bağımsızlıklarının sağlanması ise üyelerinin nasıl belirlendiğiyle ilgilidir.
Çalışmanın ilk bölümünde anayasa yargısının gelişimi ve anayasa yargıçlarının
belirlenmesindeki sistemler ele alınacaktır. Anayasa yargısının gelişimi, kuvvetler
ayrılığı ilkesi ile bağdaştırılarak hükümet sistemlerine değinilecektir. Bununla birlikte
anayasa yargıçlarının belirlenmesinde ortaya çıkan sistemlere yer verilecektir. Daha
sonra çalışma kapsamında karşılaştırmalı hukuk çerçevesinde incelenecek ülkeler
tespit edilerek bu ülkeler hükümet sistemlerine göre sınıflandırılacaktır. Türkiye'de
anayasa yargıçlarının büyük çoğunluğunun yürütme organı tarafından belirlenmesi
sebebiyle dünyada da yürütme organının üye belirleme yetkisinin bulunduğu ülkelere
odaklanılacaktır. Bu ülkeler, Anayasa Adaleti Ortak Konseyine üye olan ülkelerle
sınırlandırılacaktır. Bu ülkelerin anayasa ve ilgili yasa hükümleri; üyelerin
belirlenmesinde benimsenen usuller, mahkemelerin görev ve yetkileri, anayasa
yargıçlarının özelliklerini kapsayacak biçimde incelenecek ve çeşitli tespitler
yapılacaktır. Türkiye'de anayasa yargıçlarının belirlenmesi için benimsenen sisteme
benzer bir sistemin, dünyadaki başka ülkelerde benimsenip benimsenmediği
saptanmaya çalışılacaktır.
Çalışmanın ikinci bölümde ise Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin
kuruluşu ile birlikte Türkiye Cumhuriyeti anayasalarına göre anayasa yargıçlarının
nasıl belirlendiği hususu, 1982 Anayasası dönemindeki cumhurbaşkanlarının
atadıkları üyeler göz önünde bulundurularak ele alınacaktır. Bu bölümde de anayasa
yargıçları için aranan nitelikler ile AYM'nin görev ve yetkilerine yer verilecektir.
Türkiye'de yürütme organının anayasa yargıçlarının belirlenmesindeki dahlinin tam
olarak anlaşılabilmesi adına AYM'ye üye belirlenirken aday gösteren kaynak
kurumların oluşumları üzerinde durulacaktır. Ayrıca anayasa yargıçlarının yürütme
organı tarafından belirlenmesiyle ilgili öğretideki görüşlere odaklanılacak ve
AYM'nin yapısının değiştirilmesine ilişkin öneride bulunan kurumların çalışmalarına
yer verilecektir.
1961 Anayasası ile hukukumuzda yer bulan ve 1962 yılında çalışmaya
başlayan Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin üyelerinin belirlenmesinde
1961 Anayasası döneminde kabul edilen sistem ile 1982 Anayasası döneminde kabul
edilen sistem farklıdır. Bu nedenle çalışmanın ikinci bölümünde öncelikle Türkiye'de

Abstract:
The constitutional judiciary model that emerged in Europe between World War
I and World War II became widespread after World War II, leading to the
establishment of constitutional courts. With the establishment of constitutional courts,
legitimacy issues arose due to the duties and powers of these courts. One of the main
ideas to solve the problem of legitimacy is for the judges constituting these courts to
be appointed by the political authority whose actions are being scrutinized. Along with
this idea, the problem of impartiality and independence of constitutional courts and
their judges came to the fore.
In Turkey, the majority of constitutional judges are appointed by the executive
branch. Therefore, this study comparatively analyzes Turkey with some countries
where the executive branch is authorized to appoint constitutional judges. While
analyzing these countries, a distinction has been adopted according to their systems of
government. This is because there is a connection between the systems of government
and the systems adopted in the appointment of constitutional judges. In general, there
is an inverse proportion in which it can be said that as the power of the executive
branch increases, its influence on the appointment of constitutional judges decreases.
Montesquieu, the identical defender of the principle of separation of powers,
argues that the legislative, executive, and judicial organs must be absolutely separated
from each other, and asserts that the merger of these powers in the same person or
institution would lead to the destruction of everything. However, in the ordinary course
of life, these organs have naturally endeavored to dominate each other. In the face of
this effort, it is necessary to make legal regulations to ensure the balance between the
organs constituting the state. From this point of view, the executive branch's attempt
to dominate the Constitutional Court in Turkey should be constitutionally prevented.
As is known, government systems are classified according to the relationship
between the legislative and executive branches of the state. In addition to the systems
based on the unity of the legislative and executive organs, the systems in which these
organs are separate from each other are the presidential system and the parliamentary
system. In the presidential system, all organs of the state are completely separate from
each other, while in the parliamentary system, the legislative and executive organs are
united to a certain extent. In Turkey, until 2014, a parliamentary system of government
was implemented; after this date, with the transition to the popular election of the
president, a semi-presidential system began to be implemented, and following the 2017
constitutional amendment - although there are debates in doctrine - a government
system more similar to a presidential system, unique to Turkey, was adopted.
If we talk about the separation of powers and systems of government again, it
should be said that the judicial branch is completely independent from the legislative
and executive branches in both systems of government. In fact, it is essential that the
judiciary does not take orders from these two organs and that it is impartial and
independent vis-à-vis these organs. Following the emergence and expansion of the
constitutional judiciary, this institution comes to the fore as a check and balance on the
legislative and executive branches. On the other hand, during the establishment of
constitutional courts, different systems emerged in the appointment of constitutional
judges. It is a fact that the impartiality and independence of constitutional judges visà-vis the political organs they oversee must be ensured and the membership of the
courts must be determined in a manner that ensures this.
Constitutional courts are inherently political institutions. However, the issue is
the structure of an institution that is known to be political and yet is adopted.
Constitutional courts need to be polyphonic, accommodating different views, not
dominated by a single view, and ensuring the impartiality and independence of their
members. The ability to reflect different political and legal views on the constitutional
courts and to ensure the impartiality and independence of its members is related to how
its members are appointed.
In the first part of the study, the development of constitutional judiciary and
the systems for the appointment of constitutional judges will be discussed. The
development of constitutional judiciary is linked to the principle of separation of
powers and government systems will be mentioned. In addition, the systems that
emerged in the determination of constitutional judges will be included. Then, the
countries to be examined within the framework of comparative law within the scope
of the study are identified and these countries will be classified according to their
government systems. Since the majority of constitutional judges in Turkey are
appointed by the executive branch, the study will focus on countries in the world where
the executive branch has the authority to appoint members. These countries will be
limited to the countries that are members of the Joint Council on Constitutional Justice.
The constitutional and legislative provisions of these countries will be analyzed in a
way to cover the procedures adopted in the appointment of members, the duties and
powers of the courts, and the characteristics of constitutional judges, and various
findings will be made. It will be tried to determine whether a system similar to the
system adopted in Turkey for the appointment of constitutional judges has been
adopted in other countries in the world.
In the second part of the study, the establishment of the Constitutional Court of
the Republic of Turkey and how the constitutional judges will be determined according
to the constitutions of the Republic of Turkey will be discussed by taking into
consideration the members appointed by the presidents during the 1982 Constitution.
In this section, the qualifications required for constitutional judges and the duties and
powers of the Constitutional Court will be discussed. In order to fully understand the
involvement of the executive branch in the appointment of constitutional judges in
Turkey, the composition of the source institutions nominating members to the
Constitutional Court will be emphasized. In addition, the article will focus on the views
in the doctrine on the appointment of constitutional judges by the executive branch
and will include the works of the institutions that propose to change the structure of
the Constitutional Court.
The system adopted under the 1961 Constitution differs from the system
adopted under the 1982 Constitution in the determination of the members of the
Constitutional Court of the Republic of Turkey, which was established by the 1961
Constitution and started to operate in 1962. For this reason, in the second part of the
study, firstly, the provisions regarding the adoption of constitutional judges in these
constitutions applied in Turkey will be discussed separately. Then, the amendments
made in the 1982 Constitution in this regard will be given.
Within the framework of the government systems implemented in Turkey from
1982 to the present day, the preferences of the presidents who served as president
under the 1982 Constitution will be analyzed by classifying them according to these
government systems. In other words, in which system of government a president
fulfills this duty, whether this president has impartial during this period, and which
names this president prefers as constitutional judges during this duty will be
emphasized. Nevertheless, this review will focus on the appointments of specific
members and not on all members appointed by presidents. The reason for this is that
we want to include the appointments of members of members that are not based on
objective criteria of the presidents come to the fore. In this way, it will also be possible
to see to what extent the fact that the president has the title of impartiality on paper
affects his/her preferences. As a result, it will be examined whether there is a
possibility of the executive branch dominating the Constitutional Court and whether
such a dominance can be prevented according to the member appointment system
adopted in Turkey today, which predominantly gives the executive branch the right to
make preferences.
The impartiality and independence of the judiciary is a necessary element of
the principle of separation of powers and the protection of fundamental rights and
freedoms depends on this impartiality and independence. Within the framework of the
foregoing, this study aims to prevent the system in which the members of the
Constitutional Court are predominantly determined by the executive branch, which
was adopted in the 1982 Constitution and continued after the 2017 Constitutional
amendment, from casting a shadow over the impartiality and independence of the
Constitutional Court.
uygulanan bu anayasalardaki anayasa yargıçlarının benimsenmesine ilişkin hükümler
ayrı ayrı ele alınacaktır. Daha sonra 1982 Anayasası'nda bu konuda yapılan
değişikliklere yer verilecektir.
Türkiye'de 1982 yılından günümüze kadar uygulanan hükümet sistemleri
çerçevesinde 1982 Anayasası döneminde cumhurbaşkanlığı yapan isimlerin tercihleri,
uygulanan bu hükümet sistemlerine göre sınıflandırılarak incelenecektir. Başka bir
anlatımla bir cumhurbaşkanının hangi hükümet sistemi döneminde bu görevi yerine
getirdiği, bu dönemde tarafsız sıfatını haiz olup olmadığı ve bu görevi sırasında
anayasa yargıcı olarak hangi isimleri tercih ettiği üzerinde durulacaktır. Yine de bu
inceleme yapılırken cumhurbaşkanları tarafından belirlenen tüm üyelere değil de
belirli üyelerin atamalarına odaklanılacaktır. Bunun sebebi cumhurbaşkanlarının
objektiflikten yoksun üye atamalarına yer verilmek istenmesidir. Zira böylelikle
cumhurbaşkanının kâğıt üzerinde tarafsız sıfatına sahip olmasının da tercihlerini ne
derece etkilediği görülebilecektir. Sonuç itibariyle Türkiye'de bugün benimsenen ve
ağırlıklı olarak yürütme organına tercihte bulunma hakkı sağlayan üye belirleme
sistemine göre yürütme organının AYM'ye hâkim olma ihtimalinin bulunup
bulunmadığı ve böylesi bir hakimiyetin önüne geçilip geçilemeyeceği irdelenecektir.
Yargı organının tarafsızlığı ve bağımsızlığı, kuvvetler ayrılığı ilkesinin zorunlu
unsuru olduğu kadar temel hak ve özgürlüklerin korunması da bu tarafsızlığa ve
bağımsızlığa bağlıdır. Açıklananlar çerçevesinde bu çalışma ile 1982 Anayasası'nda
benimsenen ve 2017 Anayasa değişikliğinin ardından devam eden AYM üyelerinin
ağırlıklı olarak yürütme organı tarafından belirlendiği sistemin AYM'nin tarafsızlığı
ve bağımsızlığı üzerine gölge düşürmesinin önüne geçilmesi hedeflenmiştir.