Mısır Çarşısı aktarlarında satılan yararlı bitkiler üzerine ekonomik botanik araştırmalar
Economic botanical researches on beneficial plants sold in Egyptian Bazaar herbalists
Yazar: HAVVA FATIMA ÖZDEMİR
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERDAL ÜZEN
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı / Botanik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Biyoloji = Biology ; Botanik = Botany
Dizin: Aktarlar = Herbalists ; Aromatik bitkiler = Aromatic plants ; Bitkisel ürünler = Vegetable products ; Tamamlayıcı tedaviler = Complementary therapies ; Tarım ürünleri = Agricultural products ; Tıbbi bitkiler = Plants-medicinal ; Şifalı bitkiler =

Özet:
Günümüz toplumlarında insanlar doğru beslenme, sağlıklı ve uzun yaşama isteği, gençlik ve
güzellik arzusu gibi birçok nedenle yararlı bitkileri kullanmaktadır. Çeşitli alanlarda kullanıma
sahip olan yararlı bitkiler ve bu bitkilerden elde edilen bitkisel ürünlere gösterilen talep, köklü
geçmişe sahip olan aktarlar tarafından karşılanmaktadır. Bu nedenle birçok alanda aktar
işletmeleri ve bitkisel ürünler hakkında çalışmaların olduğu görülmektedir. İstanbul'un, Tarihi
Mısır Çarşısı aktarları ile ilgili herhangi detaylı bir çalışmaya rastlanılmamış olması nedeniyle
bu tez çalışmasının konusu çarşı aktarları olarak belirlenmiştir.
İki aşamada yürütülen çalışmanın verileri, aktarlarla gerçekleştirilen görüşmeler sırasında
sunulmuş olan anket ve bitki listeleri ile elde edilmiştir. Çalışmaya tarihi çarşı içerisinde yer
alan 10 dükkan katılmış olup, diğer kişiler çeşitli nedenlerle çalışmaya katılmak
istememişlerdir. Görüşmeler sonucu kaynak kişi olarak belirlenen 10 aktarın yaş, cinsiyet,
eğitim ve bitkiler hakkındaki bilgileri, sunulan anket ile tespit edilmiş, satışı yapılan bitkisel
ürünlerin temin ediliş ve satışa sunum süreçleri hakkındaki bilgiler yine anket sorularıyla elde
edilmiştir.
Çalışma sonucunda aktarlarda satılan bitkilerden 74 familyaya ait 152 cins ve 175 takson tespit
edilmiş, kaynak kişilerin vermiş olduğu bilgiler doğrultusunda bu bitkilerin kullanılan kısımları
ve kullanım amaçları belirlenmiştir. Bitkisel ürünlerin tedavi, gıda ve bazı diğer amaçlarla
kullanıldığı saptanmış, tedavi amaçlı kullanım bilgileri bilimsel kaynaklar taranarak literatür bilgileriyle karşılaştırılmıştır. Aktarların vermiş olduğu kullanım bilgilerinin genel olarak
literatür bilgileriyle uyum sağladığı görülmüştür. Çalışma neticesinde elde edilen bulgular ve
sonuçları tablolar halinde sunulmuştur.
Yapılan çalışma ile aktar ve benzeri dükkanlardaki ürünlerin halkın gıda, tedavi ve kozmetik
ihtiyacını karşılar nitelikte bitki ve bitkisel ürünler olduğu tespit edilmiş, aktarların insan sağlığı
yönünden etkili bir rol oynadığı sonucuna varılmıştır. Medyanın yapmış olduğu programlar ve
reklamlar talebi arttırmakta, tüketicinin kontrolsüz bitkisel ürün tüketimine sebep olmaktadır.
Bu ürünler hakkında yetkin olmayan kişilerin tüketiciye vermiş olduğu tavsiyeler kişinin
sağlığını riske atmaktadır. İnsan sağlığını etkileyebilecek bitkisel ürünlerin sağlıklı ve güvenilir
olması gerektiği kanaatine varıldığından, bu ürünlerin dükkanlarda depolanma ve satışa
sunumu sırasında gereken hassasiyet gösterilmediği takdirde tüketici için faydasız hatta zararlı
olabileceği söylenebilmektedir. Aktarların ve bu işi üstlenecek kişilerin insan sağlığını
önceleyerek denetim ve düzen kurallarına uyması, denetimden sorumlu uzman kişi ve
kuruluşların ise bu konuda gereken özeni göstermeleri gerektiği sonucuna varılmıştır.

Abstract:
In today's societies, people use beneficial plants for many reasons such as proper nutrition, the
desire to live healthy and long, youth and beauty desire. Useful plants that are used in various
field and herbal products obtained from these plants are provided by herbalists who have a long
history. For this reason, it is seen that there are studies on herbalist and herbal products in many
fields. The subject of the thesis is determined to be the bazaar herbalists, since no detailed
studies were found on the historical Egyptian Bazaar herbalists in Istanbul. 10 shops in the
historical bazaar participated in the study, and some other people did not want to participate in
the study for various reasons. As a result of the interviews, the information about age, gender,
education and plants of the 10 herbalists that participated in the study were determined by the
questionnaire presented to them by the resource persons. Information about the procurement
and the sale processes of herbal products sold were also obtained through the questionnaire.
As a result of the study, 152 genera and 175 taxa belonging to 74 families were determined
among the plants sold by herbalists, the used parts of these plants and their intended use were
determined in line with the information given by the resource persons. It has been determined
that herbal products are used for therapeutic, food and some other purposes, and the use of
information for therapeutic purposes was compared with the literature information by scanning scientific resources. It was observed that the usage information given by herbalists was
generally compatible with the literature information. Findings and results obtained as a result
of the study are presented in tables.
With the study, it has been determined that the products in herbal shops and similar shops are
herbal and herbal products that meet the food, treatment and cosmetic needs of the people. It
has been concluded that herbalists play an effective role in terms of human health. Programs
and advertisements made by the media increase the demand and cause uncontrolled
consumption of herbal products. The advice given to the consumer by unauthorized people
about these products puts the health of the person at risk.
It has been concluded that these products that can affect human health which should be healthy
and reliable. It can be said that it may be unbeneficial or even harmful for the consumer if the
necessary sensitivity is not shown during the storage and sale of herbal products in shops. It
was concluded that the herbalists and the people who will undertake this work should prioritize
human health and obey the rules of control and order, and the experts and institutions
responsible for the audit should show the necessary care in this regard.