Nevşehir'de Türk dönemi mimari eserleri
Architectural buildings of Turkish era in Nevşehir
Yazar: MEHMET EKİZ
Danışman: DOÇ.DR. MEHMET TUNÇEL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: Camiler = Mosques ; Külliyeler = Complexes ; Medreseler = Madrasahs ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture

Özet:
XVIII. yy.a kadar küçük bir yerlesim merkezi olmanın dısında bir gelismegösteremeyen Muskara, 1718 yılında Osmanlı padisahı III. Ahmed'in hem damadıhem sadrazamı olan Damat brahim Pasanın gayretleri sonucu çesitli imar faaliyetleriile gelismis ve bu sayede ?Nevsehir? ismine lâyık bir sehir görüntüsü kazanmıstır. Budönem öncesine ait binalar halen varlıgını korumakla birlikte en önemlileri 18.yüzyılda insa edilmistir. Dolayısıyla Osmanlı tarihçilerinin ?Lale Devri? olarakadlandırdıgı ve Damat brahim Pasa'nın damgasını vurdugu dönem, Muskara'nınhem sehircilik hem de imar faaliyetleri açısından gelisiminin zirveye ulastıgı zamandilimi olarak karsımıza çıkmaktadır. Bu çerçevede, brahim Pasa'nın BektikTürkmenlerini getirterek bugünkü Nevsehir merkezine yerlestirmesi, sadrazamınmemleketi için bilinçli bir iskân politikası izledigini göstermektedir.Nevsehir ve Gülsehir'de inceledigimiz toplam 32 eserden 23 tanesi cami, 2tanesi medrese, 1 tanesi sıbyan mektebi, 1 tanesi türbe, 1 tanesi han, 2 tanesihamamdır. Mevcut eserler, H. 670/M. 1271'ten H.1386/M.1901 yılları aralıgında ki birzaman dilimine aittir. Bazı yapıların tarihi kesin olarak tespit edilebilirken digerlerininplan ve mimari özellikleri bakımından degerlendirilerek tarihlendirmeleri yapılmıstır.ki külliye hariç, eserlerin hemen hepsi müstakil binalar seklinde karsımızaçıkmaktadır. Nevsehir merkezdeki Damat brahim Pasa ile Gülsehir'deki KaravezirSilahdar Seyyid Mehmet Pasa'ya ait binalar ise külliye biçiminde insa edilmislerdir.Bu iki tesisten erken tarihlisi Damat brahim Pasa Külliyesidir. Külliye cami, medrese,sıbyan mektebi, han, sadırvan ve hamamdan mürekkeptir. Külliyeyi teskil edeneserlerden medrese, imaret, sıbyan mektebi 1726; cami, medresedeki basoda,hamam 1727 yıllarında yaptırılmıstır. Hanın tarihi ise tespit edilmemektedir. KaravezirSilahdar Seyyid Mehmet Pasa Külliyesi 1779 yılında insa edilen cami, 1780 yılındainsa edilen medrese ve kitabesi olmamakla birlikte aynı yıllarda insa edildiginidüsündügümüz hamamdan ibarettir. Çalısmamıza konu olan bir grup cami plan tipiyleöne çıkmaktadır. Kare veya dikdörtgen planlı ve mihrap dogrultusunda uzanancamilerin en dikkat çekici bölümleri sahna dik bol sayıdaki takviye kemerleridir. NarKasabası'ndaki Hasan Efendi, Sulusaray Alâeddin, Kaymaklı Hatip, Kaymaklı BekirAga ve Gülsehir Fakı Usagı gibi küçük ölçekli köy ve kasaba camilerinde takviyekemeri çok sayıda ve sık aralıklarla kullanılmıstır. Kemerlerin bu sekildekullanılmasının mimari ihtiyaçtan ziyade, geleneksel bir uygulama kaynaklandıgıdegerlendirilmektedir. Nitekim Orta Anadolu'da sivil mimarlık ürünleri dâhil olmaküzere birçok yapı tipine bu kullanım yansımıstır.Damat brahim Pasa'nın imar faaliyetleri öncesinde insa edilen binalarıntamamı bugünkü Nevsehir ve Gülsehir merkezlerinin dısındadır. Bu anlamda her ikiyerinde sadrazamın imar faaliyetleri ile gelistigi rahatlıkla söylenebilir. Damat brahimPasa'nın Nevsehir'de bugün mevcut olan en erken tarihli yapısı 1719 tarihli KaraCamidir; Nevsehir merkez ve Gülsehir de bu tarihten öncesine ait dört eser vardır.Bununla beraber çalısmamıza konu olan ve tarihi tespit edilebilen diger binalardanmerkezdeki Nar Kasabası Ulu C. (1728), Bekir Aga C. (1733), Kaymaklı Kursunlu C.(1738?1739), Kaymaklı Hatip C. (1746), Hacı Seyh Efendi C.(1754), NarKasabası'ndaki Hasan Efendi C. (1792), Gülsehir merkezdeki Asçıbası SüleymanAga Camileri(1734), Damat brahim Pasa'nın imar faaliyetlerinin basladıgı tarih ileXVIII. sonları arasındaki zaman dilimine aittir. Bu durum Damat brahim Pasa'nınMuskara'da baslattıgı imar faaliyetinin XVIII. yüzyılın sonlarına kadar sürdügünü veNevsehir'in günümüze ulasabilmis mimarlık eserlerinin agırlıklı olarak bu tarihlerarasında insa edildigini göstermektedir.

Abstract:
Muskara, having not represented a progress other than being a small town,had developed into a city visibly deserving the name ?Nevsehir? (new City), with thereconstruction efforts of Damat brahim Pasha, who became the grand vizier ofSultan Ahmed the Third in 1718. Although, the buildings belong to prior periods arepreserved, most of the important ones were built in the 18th century. Consequently,Muskara?s development in terms of urbanism and reconstruction had reached a peakin the ?Tulip Era,? as denominated in Ottoman historiography, which was marked byDamat brahim Pasha. In this context, relocation of Bektik Turcomans by brahimPasha is an indication of his conscious settlement policy for the benefit of hishometown.Of the 32 edifices studied in Nevsehir and Gülsehir, 23 are mosques, 2 aremadrasahs, one is sıbyan mekteb (infant school) and 2 are baths. Existingarchitectural monuments belong to a period between 1271 and 1901 (670 to 1386 inthe Hicri Calender) Whereas construction dates of some of the structures aredetermined accurately, the others are determined according to architecturalcharacteristics and design. Excluding the two complexes, almost all the edificesencountered are separate. Buildings of Damat brahim Pasha in Nevsehir city centerand Karavezir Silahdar Seyyid Mehmet Pasha in Gülsehir were constructed in theform of complexes. Among these, the establishment of Damat brahim PashaComplex is dated earlier. This complex is comprised of mosque, madrasah, infantschool, han, fountain and bath. Of the buildings that constitute the complex,madrasah, public kitchen and infant school were constructed in 1726 while mosque,main room of madrasah and bath were built in 1727. The date of han can not bedetermined. Karavezir Silahdar Seyyid Mehmet Pasha Complex is composed of amosque erected in 1779, a madrasah constructed in 1780, and a bath which doesnot have an inscription but thought to be built in the same year. Being the subjectmatter of this study, a group of mosques is distinguished with the type of their plan.Most distinguishable parts of the mosques, with a square or rectangular plan anddirected towards the mihrab, are plentiful reinforcement arches straight to nave. Inthe small scale village or town mosques such as Sulusaray Alâeddin, Kaymaklı Hatip,Kaymaklı Bekir Aga, Gülsehir Fakı Usagı and Hasan Efendi, reinforcement archesare used densely and numerously. This is interpreted as more a traditional practicethan an architectural necessity. In fact, this practice has been reflected in variousstructures including the secular architectural buildings of Central Anatolia.The buildings erected before the reconstruction activities of Damat brahimPasha are all outside the centers of Nevsehir and Gülsehir. In this regard, both sitesare easily claimed to be developed with the reconstruction efforts of the grand vizierThe earliest structure of Damat brahim Pasha in Nevsehir which exists today is amosque dates 1726; in the centers of Nevsehir and Gülsehir, there three structuresprior to this date. On the other hand, Hacı Seyh Efendi (1754) in Nevsehir, Kursunlu(1738?1739), and Bekir Aga (1733), Hatip (1746) Mosques in Kaymaklı Town, HasanEfendi Mosque in the Nar Town, Asçıbası Süleyman Aga (1734) Mosque in Gülsehir,which are the subject matter of this study and were able be dated, belong to theperiod between the reconstruction activities of Damat brahim Pasha and the end of18th century. This fact indicates that the reconstruction activities in Muskaracommenced by Damat brahim Pasha continued until the end of the 18th century andarchitectural monuments in Nevsehir which endured today were largely constructedbetween these periods.