Bulanık-Malazgirt Havzası'nın (Muş) fiziki coğrafyası
Physical geography of Bulanık-Malazgirt Basin (Muş)
Yazar: KEMAL KIRANŞAN
Danışman: DOÇ. DR. M.TANER ŞENGÜN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı / Fiziki Coğrafya Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Coğrafya = Geography ; Doğu Anadolu bölgesi = Eastern Anatolia region ; Fiziki coğrafya = Physical geography ; Muş-Bulanık = Muş-Bulanık ; Muş-Malazgirt = Muş-Malazgirt

Özet:
Bulanık-Malazgirt Havzası (Muş), Türkiye‟nin Doğu Anadolu Bölgesi‟nin Yukarı
Murat-Van Bölümü içinde ve bu bölümün orta kesimlerinde yer alır. Araştırma alanı,
Doğu Anadolu Bölgesi‟nde sert karasal iklimin görüldüğü alanlar ile ılıman karasal
iklimin görüldüğü sahalar arasında geçiş bölgesinde yer alır. Büyük çoğunluğu su
bölümü hattına göre sınırlandırılan havzanın doğu-batı yönündeki uzunluğu 70-80 km
ve kuzey-güney yönündeki genişliği ise 50-60 km‟dir. Havzanın toplam alanı yaklaşık
olarak 3000 km2 olup ortalama yükseltisi ise 1805 m‟dir.
Bulanık-Malazgirt Havzası, Alp Orojenik sistemine bağlı dağlık kuşakların Doğu
Anadolu‟da (Bingöl-Bayburt hattında) bağlanmış bir demet misali birbirine en çok
yaklaştığı noktadan doğuya doğru açılmaya başladığı sahaların en geniş kısımlarından
birine karşılık gelir. Havzanın kuzeyinde Güzelbaba Dağı ve Laladağ, batısında
Akdoğan Dağları ve Bilican Dağı, güneyinde Yakupağa Dağları, Ziyaret Dağları ve
Süphan Dağı bulunur. Doğuda ise Cemalverdi Dağı ve volkanik plato sahası yer alır. Bu
dağlık sahalar arasında alçak bir bölge konumunda yer alan araştırma alanı,
jeomorfolojik ve jeolojik bakımdan tam bir havza özelliğine sahip olmasına rağmen,
hidrografik açıdan tam bir havza özelliği göstermemektedir.
Bulanık-Malazgirt Havzası, Türkiye‟de karasallık derecesi sıralamasında Muş
merkezden sonra ikinci sırada gelir. Bu durumun oluşması üzerinde havzanın sahip
olduğu coğrafi konum özellikleri etkili olmuştur. Bulanık-Malazgirt Havzası‟nda,
kurak, az nemli, mezotermal (orta sıcaklıktaki iklimler) su fazlası kış mevsiminde çok
kuvvetli ve sıcaklık rejimi bakımından karasal rejim ile okyanusal rejim arasında tali bir
iklim tipi görülmektedir.
Bulanık-Malazgirt Havzası, Fırat Nehri sutoplama havzasına dahil olup, bu
havzanın yukarı kısmında yer alan Murat Nehri alt havzasında yer alır. Havza, drenaj
tipleri bakımından zengindir. Havzada yer alan Murat Nehri ve ona bağlı ana yan kollar,
yıl boyunca yataklarında su bulunduran sürekli akarsu özelliğindedirler. Havzadaki
akarsular, rejim tipi bakımından "basit rejimli akarsular" özelliği gösterirler. Bulanık-
Malazgirt Havzası‟nın kabaca yarı kurak sahalar ile nemli sahalar arasında geçiş tipi
gösteren bir iklim özelliğine sahip olması toprak oluşumunu önemli ölçüde etkilemiştir.
Havzada iklimin etkisinin sonucu olarak, kestanerengi topraklar ve kireçsiz kahverengi
topraklar çok geniş alanlar kaplar. Araştırma sahasının jeomorfolojik özellikleri
(yükselti, eğim, orografya) havzada toprak oluşumunu önemli oranda etkilemiştir. Bu
durum havzada litosolik toprakların yaygın olmasına neden olmuştur.
Bulanık-Malazgirt Havzası‟nda bitki örtüsünün ana karakteri ve dağılışı
üzerinde etkili olan temel faktörler, iklim, topoğrafya, litoloji ve toprak özellikleridir.
İklim, topoğrafya ve toprak koşullarına uygun olarak yörede asıl bitki örtüsünün
ormanlar olması gerekirken, bunun yerine havzanın çoğu kesimi ormandan yoksun ve
geniş ölçüde kuru tarım ve mera alanlarına dönüştürülmüş stepler görünümüne sahiptir.
Bu durumun oluşmasındaki temel faktör yıllar boyu süregelen aşırı ve bilinçsiz orman
tahribatıdır. Araştırma sahasında doğal ortam özelliklerinden kaynaklanan problemler,
yanlış arazi kullanımı, erozyon, depremsellik, kütle hareketleri, şiddetli karasallık ve
aşırı taşlılıktır. Havzada yer alan ormanların aşırı ve bilinçsiz bir şekilde tahrip edilmesi,
orman alanlarının tahribi ile ortaya çıkmış olan antropojen step sahalarında yöre halkı
tarafından aşırı ve bilinçsiz hayvan otlatılması ve eğimli sahalarda yer alan çayır ve
mera alanlarının tarım sahalarına dönüştürülmesi, erozyonu hızlandıran temel faktörleri
oluşturur. Havzada kütle hareketleri yoğun olarak görülür ve yerleşmeler ile
karayollarını önemli oranda tehdit etmektedir. Havza, 1. derecede deprem bölgesi
içerisinde yer alır. Bulanık-Malazgirt Havzası, tarihi, kültürel ve doğal güzellikleri ile
turizm açısından önemli potansiyellere sahiptir.
Bu çalışmada Bulanık-Malazgirt Havzası‟nın (Muş) jeoloji, jeomorfoloji,
hidrografya, iklim, toprak ve bitki örtüsü özellikleri ile doğal ortam özelliklerinden
kaynaklanan sorunlar ve çözüm önerileri değerlendirilmiştir.

Abstract:
Bulanık-Malazgirt (Muş) basin is located in Upper Murat-Van section, in the
Eastern Anatolian Region of Turkey. The working area is situated between the areas
where both temperate and extreme continental climates are seen in the Eastern
Anatolian region. The east-west directional length of the basin whose large part is lined
off in accordance with watershed is 70-80 km as well as its northern-southern width is
50-60 km. The total area of the basin is nearly 3000 km2, and its average elevation is
1805 m.
Bulanık-Malazgirt basin meets one of the widest part of the areas where
highlands bound with Alp Orogenic system get near to each other like a bunch in
Eastern Anatolia. There are Güzelbaba and Laladağ Mountains in the north of the
basin, Akdoğan mountain range and Bilican mountain in its west, as well Yakupağa and
Ziyaret mountain range and Süphan mountain in its south. There are also Cemalverdi
mountain and volcanic tableland zone in its east. While the research area which stands
at a lower place among these highlands has completely geomorphologic and geological
characteristics of a basin, it cannot be found overall hydrographical basin characteristics
on it.
Bulanık-Malazgirt basin ranks number two after the centre of Muş province in
terrestrial formation level in Turkey. Geographical location features of the basin mostly
causes to this formation. A severe subsidiary climate type, continental as well as
oceanic climates, is seen in winter period in Bulanık-Malazgirt basin in addition to an
arid, less humid and mesothermal climate.Bulanık-Malazgirt basin included in
catchment basin of Euphrates exists in sub-basin of Murat river which is at upper part of
this basin. The basin is fertile in terms of its drainage kinds. Murat river subsisted in the
basin and its main tributaries have the characteristics that stock water in their beds all the year round. The tributaries in the basin have the feature of "the rivers with simple
regime".
That the climate of Bulanık-Malazgirt basin shuttles between semi-arid and
humid areas has affected the soil formation significantly. As a result of the climate
effect, the chestnut and non-calcareous brown soils take extensive space in the basin.
The geomorphological characteristics of the research area such as elevation, slope and
orography have, also, influenced the soil formation of the basin markedly. This situation
has caused lithosolic soils to be prevalent in the basin.
The main factors that have effects over the basic characters of the vegetation
cover and its dispersion in the Bulanık-Malazgirt basin are the characteristics of climate,
topography, lithology and soil. Although the real vegetation cover has to be pertinent to
climate, topography and soil conditions, a remarkable part of the basin has a view of
steps transformed into dry farming and pasture areas bare of forests. Its real factor is the
perennial extreme forest devastations.
The problems in Bulanık-Malazgirt basin caused by habitat specialties are
misuse of the areas, erosion, seismicity, mass movements, extreme continental climate
and extensive stoniness. Besides, the main reasons that precipitates the erosion are
specified as destruction of the forests in the basin unconsciously, extreme and
subconscious pasturing in the anthropogenic step areas by its own community, and
transformation of the pasture areas in the inclined terrains into farming zones. Mass
movements are seen in the basin more intensively; hence it significantly menaces the
settlements of the area and highway administration. The basin is located in the primary
seismic zone. Bulanık-Malazgirt basin has an important potential in terms of tourism
with its historical, cultural and natural sightseeing.
In this study, the issues caused by the characteristics of the geology,
geomorphology, hydrography, climate, soil, vegetation cover and habitat of the Bulanık-
Malazgirt basin have been discussed, and solution offers have been determined.