Modern ulaşım araçları öncesinde şehir içi ulaşımı: XIX. yüzyıl İstanbul örneği
Urban transportation before modern transportation vehicles: The example of XIX. century Istanbul
Yazar: OĞUZ ERTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. YUNUS UĞUR
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Şehir Çalışmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History ; Ulaşım = Transportation
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Deniz yolu taşımacılığı = Sea transportation ; Karayolu taşımacılığı = Highway transportation ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; İstanbul = Istanbul ; Şehiriçi ulaşım = Urban transport

Özet:
Klasik dönemden XIX. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı İstanbul'unda ulaşım ve karada yaya, denizde ise kayıklarla sağlanmaktadır. Yerleşim bölgeleri ise Suriçi, Eyüp, Galata ve Üsküdar'da yoğunlaşmıştır.
Bu çalışma yolcu taşımasına odaklanmaktadır. XIX. yüzyıl başlarına kadar yaya olarak sağlanan şehir içi kara ulaşımı 1825 yılı itibariyle araba kullanımının yaygınlaşmasıyla hareketlilik kazanmıştır. Kayıklar ise 1828'de vapurların şehir içi deniz ulaşımında kullanılması, 1836'da Unkapanı Köprüsü ile 1845'te Galata Köprüsü'nün inşa edilmesine kadar Suriçi ve Galata arasında ve 1850'de Şirket-i Hayriye'nin düzenli vapur seferlerini başlatmasına kadar Boğaziçi'nde kullanılan tek taşıtlardır. Yüzyıl sonlarına gelindiğinde ise eski konumlarını kaybetmiştir.
XIX. yüzyıl İstanbul'da ulaşımın geliştiği, nüfusun bariz bir şekilde arttığı ve yerleşim bölgelerinin genişlediği bir dönemdir. Araştırmamızda yapılan hesaplamalar ve sayımlar üzerinden nüfus artışı, haritalar üzerinden şehrin yerleşim bölgelerindeki gelişim, arşiv belgeleri ve literatür üzerinden ise modern ulaşım araçları öncesindeki şehir içi insan ulaşımı incelenmiştir. Araba ve toplu ulaşım olarak atlı tramvay ve atlı omnibüslerin kullanılması yol bakım ve onarım çalışmalarına sebebiyet vermiş ve artan nüfus ile ulaşımda yaşanan gelişmeler şehrin büyümesine yol açmıştır. XIX. yüzyılda ulaşımda kullanılan at arabaları, atlı tramvaylar, atlı omnibüsler, kayıklar ve bu taşıtların işletim biçim ve süreçleri araştırmamızın konusudur.

Abstract:
From the classical period to the beginning of the 19th century, transportation in Ottoman Istanbul was provided by foot on land and by boat at sea. Settlements were concentrated in the Walled City (Suriçi), Eyüp, Galata, and Üsküdar.
This study focuses on the passenger transportation in Istanbul. Urban land transportation, which was mostly on foot until the beginning of the 19th century, gained mobility with the widespread use of cars as of 1825. Caiques were extensively used on the Golden Horn (Haliç) until the use of ferries in urban sea transportation in 1828, the construction of the Unkapanı Bridge in 1836, and the Galata Bridge in 1845. Caiques were actively used even on the Bosphorus until the foundation of Şirket-i Hayriye which started regular ferry services in 1850. The caiques seems to be the only vehicles preferred in urban sea transportation until the developments aforementioned, but they lost their essentiality by the end of 19th century.
The 19th century is a period in which transportation developed, population increased significantly, and settlement areas expanded in Istanbul. In this thesis, population growth through calculations and censuses, expansion of residential areas of the city through maps and urban transportation before modern transportation vehicles through literature were examined. The use of horse-drawn trams and horse-drawn omnibuses as car and public transportation required road maintenance and repair works, and the increasing population and developments in transportation caused the expansion of the city. Horse carriages, horse-drawn trams, horse-drawn omnibuses, caiques and the way these vehicles were operated in the 19th century as well as the problems stemming from that operation are also the subject of this thesis.