Avrupa Birliği üyelik sürecinde merkezi ve doğu avrupa ülkeleri ve Türkiye'de özelleştirme uygulamaları
Privatization in the central and Eastern Europe and Turkey during the procesess of European Union membership
Yazar: ŞEBNEM GÜNAL
Danışman: PROF. DR. BERNA KOCAMAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Avrupa Topluluğu Ana Bilim Dalı / Ekonomi-Maliye Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2006
Konu: İşletme = Business Administration

Özet:
Liberalleşme eğilimleri sonucunda ortaya çıkan ?özelleştirme?konusunun, AB'ye üyelik sürecindeki Merkezî ve Doğu Avrupa ülkeleri veTürkiye açısından incelendiği bu çalışma giriş ve sonuç hariç dört bölümdenoluşmuştur. Bu çalışmanın ilk bölümünde, ekonomi, işletme, yönetim, hukukve politika gibi çeşitli bilim dallarının ilgi alanına giren özelleştirme kavramıen dar ve en geniş kapsamda incelenecek; özelleştirmenin amaçları ve buamaçlara ulaşmak için benimsenecek politikalar ve uygulanacak yöntemleraçıklanmıştır.Özelleştirme hem Türkiye hem de diğer ülkeler açısından çok eskileredayanmakla birlikte, özellikle 1979'dan itibaren İngiltere'de başlayan ve tümdünyaya yayılan bir akımdır. Bir formül ya da yöntem olmayıp, ülkedenülkeye ve olaydan olaya farklılık gösterebilen bir yaklaşımdır. Özelleştirmesonucunda esas olarak, devletin ekonomik faaliyetlerden kısmen ya datamamen cekilmesi hedeflenmektedir.Ülkeler içinde bulundukları şartlar ve şirket yapılarına uygun olanözelleştirme yöntemini seçmektedirler. En çok kullanılan yöntem hissesenetlerinin borsada satışı, blok satış ve çalışanların pay sahibi yapılması255şeklinde uygulanabilen satış yöntemidir. Satış ile mülkiyet devri degerçekleşirken, kamu hizmetlerinin Kontratla yaptırılması, kiraya verme,bayilik/acentalık yetkisi verme, yönetim sözleşmeleri imzalanması ve yapişlet-devret modeli gibi mülkiyet devrini gerektirmeyen yöntemler dekullanılmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde sermaye piyasalarınınve tasarrufların yetersizliği nedeniyle hisse senetlerini halka satışıgerçekleştirilememekte ya da Doğu Avrupa'da görüldüğü gibi karşılıksızolarak halka dağıtılan kuponlarla kamu şirketlerinin yok pahasına eldençıkarılmasıyla sonuçlanmaktadır.İkinci bölümde, 1990'dan itibaren özellikle ekonomik alandagerçekleştirilen reformlar sonucunda, Avrupa Birliği'ne üyelik sürecindeTürkiye'nin önüne geçen Merkezî ve Doğu Avrupa ülkelerindegerçekleştirilen özelleştirmeler, özelleştirme sürecinde yaşanan sıkıntılar,kullanılan yöntemler ve sonuçları ele alınmıştır.Bu bölümde açıklandığı üzere, Merkezî ve Doğu Avrupa ülkelerindeplanlı ekonomiden piyasa ekonomisine geçiste sadece mülkiyet eldegiştirmemis ekonomik tedbirler kaldırılmış, toplamsal hayat ve idari yapıyeniden düzenlenmiştir.Üçüncü bölümde ise, Türkiye'de 1984 yılından itibaren büyüktartışmalarla başlayan ve temel hedefi kamu sektörünün mal ve hizmetüretimindeki payının azaltılması ve dolayısıyla devletin ekonomik yapıiçindeki yerinin yeniden tanımlanması olan özelleştirme programı ve yasalçerçeve ve Türkiye'de gerçekleştirilen özelleştirmelerle kullanılan yöntemlerincelenmiştir.Ülkemizde sermaye piyasasının yeterince gelişmemiş olması sınaîmülkiyetin tabana yayılmasında önemli bir engeldir. Yetersiz borsa deneyimi,256halkın ekonomik sistem ve politikacılara olan güvensizliği, gayrimenkuleyatırım alışkanlığı gibi nedenler, özelleştirmenin hisse senetlerinin halka arzyoluyla, kısa sürede tamamlanmasını engellemektedir. Özellikle 2000 yılındayaşanan ekonomik kriz sadece Türk Lirasının değer kaybetmesi nedeniyle,halkın gelir düzeyinde %30'luk bir düşüşe neden olmuş ve dolayısıylatasarruflar da önemli oranda azalmıştır.Devlet işletmelerinin hisselerinin satılması sırasında, devlet tekeliyerine özel sermaye tekeli yaratılmaması için hisse senetlerinin küçükkupürler halinde satılması gerekmektedir. Özelleştirme sonucu çalışanlarınmağdur olmaması için, ülkemizde de tedbirler alınmaya başlanmıştır. Halkındesteğinin sağlanabilmesi için, özelleştirme kapsamına alınan kurumlardaçalışanların hakları korunmalı ve çalışanlara özel satış yapılmalıdır.Özelleştirmede başarıya ulaşmak için bir diğer faktör siyasî kararlılık vedevamlılıktır. Özellikle yabancı sermayenin teşvik edilebilmesi için,demokrasi kesintiye uğratılmamalıdır. Yüksek enflasyon indirilmeli ve sıkıpara politikaları uygulanmalıdır. Özelleştirilecek KİT'ler arasında önceliklerbelirlenmeli, yasal alt yapı tam olarak düzenlenmeli hisse senetleri aşamalıve küçük nominal değerlerde satılmalı, küçük yatırımcıların alacakları hissesenetlerinin mülkiyetini borsada oyunlarla kaybetmemelerini engelleyecekyasal düzenleme yapılmalı, özelleştirme herkese açık, şeffaf ve halkarasında ayırımcılık yapılmaksızın gerçekleştirilmelidir.Dördüncü ve son bölümde ise, Avrupa Birliği müktesabatı çerçevesindeözelleştirme yaklaşımlarına değinilmiştir. Avrupa Birliği'nin serbestleşmekonusunda belirlediği öncelikler onun öncelikle vatandaşları (hizmetlerinstandartları ve erişilebilirliği, yeni bilgi kanallarının daha geniş kesimlerceulaşılabilirliğive iş yaratılması açısından) ve işletmeler (yenilik getirme ve257rekabeti arttırma kapasitesine ağırlık vererek) için çalışma kararlılığınıgöstermektedir.Özelleştirme uygulamalarının başarısının değerlendirilmesinde, sadeceuygulamalardan elde edilen özelleştirme gelirlerinin miktarının esas alınmasıdoğru bir yaklaşım olmayacaktır. Özellikle zarar eden ve önemli miktarda içya da dış borç ve faiz yükü altında bulunan kuruluşların özelleştirilmesisonucunda devlet bütçesinden önemli ölçüde bir gider tasarrufu sağlanacağıda dikkate alınmalıdır. Kamu kesimine ait iktisadî kuruluşların büyük birbölümünün kaynak yetersizliği nedeniyle ağır bir borç ve faiz yükümlülüğüaltına girdikleri ve devlet tarafından uygulanan sübvansiyonlarlafaaliyetlerine devam ettikleri bilinmektedir.Yabancı sermaye gelişmekte olan ülkeler ve özellikle de ağır iç ve dışborç yükü altında olan Türkiye için çok önemlidir. Ancak özelleştirmeninönemli bir kısmının özel ve yabancı sermayeye doğrudan satış yöntemi ilegerçekleştirimesi de sermayenin tabana yayılması amacıyla çelişmektedir.Özel sektöre devir konusunda çok dikkatli olunmalı ve özel sektör tekellerioluşturulmaması gerektiği unutulmamalıdır.Özelleştirme uygulamalarının, ekonominin sorunlarını çözmedekullanılabilecek bir ekonomi politikası aracı olduğu unutulmamalı ve mucizeviçözümler beklenilmemelidir.

Abstract:
The main purpose of privatization is to increase economic efficiency.However, it is usually observed that the governments pursue privatizationprograms in order to ease financial problems. Altough the benefits attributedto the privatization are quite limited in terms of the public finance issues,productivity gains from the privatization implementations causes an increasein the tax revenues.However, in the long run, the direct impact of the privatization onpublic finance depends on the sale price of assets. In competitive markets,the sale price would reflect the net present value of assets sold and thetransaction will become an exchange of governments shares in the publicenterprises for cash. Thus, while the privatization provide cash inflow for thecurrent period, it will induce the government to forgive the equivalent cashinflows in the future. This does not mean that the privatization isunnecessary. On the contrary, it should be designed in an effective mannerto increase the macroeconomic efficiency of the whole economy.The privatization procesess in Central and Eastern Europe countries, inthe environment of transitional economies, in contrast to the developedcountries, is not a simple transfer of ownership from the state to privateindividuals. It is rather a process by which the very institution of property, inthe sense in which lawyers and economists employ the term, is reintroducedinto East European societies.Privatization in Turkey, not only aims to minimise state involvement ineconomic activities and to relieve the financial burden of State EconomicEnterprises (SEE) on the national budget, but also contemplates the259development of capital markets and the re-channelling of resources towardsnew investments.The investment opportunities in Turkey are particularly attractive in theframework of country?s ongoing ambitious privatization agenda. Theinvolvement and participation of international investors is highly encouragedin the massive privatization program. The privatization process in Turkeywith a view of relieving the burden of state economic enterprises on thenational budget, has proved to be an important source of funds for thegovernment and brought tangible results and progress within thisphilosophy.Companies within the privatization portfolio are privatized through theuse of one or more of the methods mentioned below;- Sale: Transfer of the ownership of units of goods and services in theassets of companies in full or partially, or transfer of all or some of theshares of these companies through domestic or international publicofferings, block sales to real and/or legal entities, block sales includingdeferred public offerings, sales to employees, sales on the stock exchangesby standard or special orders, sales to investment funds and/or securitiesinvestment partnerships by taking into consideration the prevailingconditions of the companies.- Lease: Grant of the right of use of all or some of the assets of thecompanies for a defined period of time.- Grant of Operational Rights- Establishment of Property Rights other than Ownership260- Profit Sharing Model and other Legal Dispositions Depending on theNature of the Business.Privatisation is to cover, among others, Turk Telekom, the public sectortelecommunications company, the sugar, tobacco and natural gasmonopolies, electricity distribution, Turkish Airlines and a state steelenterprise, Erdemir.