Ziya Gökalp'in eğitim düşüncelerinin eğitime yansımaları üzerine bir inceleme
A study on the reflections of Ziya Gökalp's educational ideas on education
Yazar: HARUN ZENGİN
Danışman: PROF. DR. FATMA MIZIKACI
Milli Savunma Üniversitesi / Alparslan Savunma Bilimleri Enstitüsü / Askeri Eğitim Yönetimi Ana Bilim Dalı / Askeri Eğitim Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Askeri eğitim = Military education ; Eğitim = Education ; Eğitim düşüncesi = Education thought ; Eğitim sosyolojisi = Education sociology ; Fikir hareketleri = Thought movements ; Gökalp, Ziya = Gökalp, Ziya ; Kültür = Culture ; Medeniyet = Civilization

Özet:
Sosyoloji, sosyal hayatın, sosyal değişmenin ve insanların sosyal davranışlarının
nedenlerinin ve sonuçlarının bilimsel yollarla araştırılmasıdır. Sosyoloji, grupların,
organizasyonların ve toplumların yapılarını araştırarak insanların bu yapılardaki
etkileşimlerini, ailenin yapısını, örgütleri, eğitimin toplumsal hayattaki fonksiyonunu,
cinsiyete dayalı iş bölümü gibi konuları ele alıp incelemektedir.1
Sosyoloji, 1789 yılında Fransız İhtilali'nden sonra Fransa'da XVII. ve XIX. Yüzyılda
Avrupa'da hızla gelişen sanayi toplumlarında meydana gelen toplumsal sorunları
çözmek amacıyla ortaya çıkmıştır. Sosyoloji ilk zamanlarda batı dünyasında yaşanan
sorunlara karşı çözümler üreten bir bilim olarak düşünülmüş ve bu sorunları giderecek
bir bilim olarak kabul edilmiştir. Sosyolojinin Osmanlı ve Türkiye'deki yeri de bundan
farklı değildir. Osmanlı'da sosyoloji batılılaşmanın bir ürünü olarak karşımıza
çıkmaktadır. Sosyoloji, Osmanlı Devleti'nin içeride ve dışarıda yaşadığı siyasi, askerî,
kültürel vb. gibi pek çok olumsuzluklara veya sıkıntılara karşı devletin kurtuluş
reçetesini sunacak olan bir bilim olarak görülmüştür. Ziya Gökalp de Osmanlı
Devleti'nin içinde bulunduğu sorunlardan kurtulması için sosyoloji biliminden
yararlanmıştır. Gökalp, doğu ve batı düşüncelerini harmanlayarak Osmanlıyı bu
bunalım sürecinden kurtarmak için hayatını adamıştır.
Bu çalışmada amaç; Ziya Gökalp'in eğitim hakkındaki düşüncelerini ortaya
koymaktır. Gökalp'in eğitime verdiği önemi ve eğitim hakkındaki düşüncelerinin
oluşmasında etki eden etkenlerin anlaşılabilmesi için çalışmada hayatına da yer
1 Halil İbrahim Bahar, Sosyoloji (Ankara: Usak Yayınları, 2009), 3.
xi
verilmiştir. Ayrıca hars (kültür) ve medeniyet,2
çağdaşlaşma ile ilgili görüşleri eğitim
bağlamında ele alınmıştır. Bunların yanında ilk, orta ve yükseköğretim kademelerinin
mevcut durumlarını ortaya koyarak bu kademelerin gelişmesi için nelerin
yapılabileceği ve nelere dikkat edilmesi gerektiği hususlarına da yer verilmiştir. Bu
çalışma nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ile yapılmıştır. Bu doğrultuda
Gökalp'in tüm makale, şiir kitapları taranmış, bunlar arasından eğitim hakkındaki
görüşlerini içeren dokümanlar çalışmanın örneklemini oluşturmuştur. Örneklem
olarak seçilen dokümanlar listelenmiş, gruplandırılmış ve içerik analizine tâbi
tutulmuştur. İçerik analizinden ortaya çıkan temalar tekrar sınıflandırılarak sonuçlara
ulaşılmıştır. Yapılan analizlerde ulaşılan bulgular; Gökalp'in kültür ve medeniyet
kavramlarının ayrımını eğitim ve öğretim kavramının ayrımına da yansıttığını
göstermiştir; buna bağlı olarak Gökalp, toplumun ulusallaşması ve millî bilincin
oluşması kapsamında millî eğitimin kurumsallaşması düşüncesini ortaya atmıştır. Bir
diğer bulgu ise Gökalp'in hedeflediği mefkûre (ideal) çerçevesinde yeni bir toplum,
yeni bir devlet ve yeni bir eğitim modelini öngörmüş olmasıdır. Gökalp yeni toplumsal
düzen için millî eğitime amaç, görev ve değerler atfetmiştir. Gökalp'in millî eğitim
etrafında şekillenecek yeni toplumda kültürel değerlerin bireylere kazandırılarak
milletine ve vatanına sadık yurttaşların yetiştirilmesi görüşü öne çıkmaktadır. Eğitim
ve kültürel değerlerin yeni toplumsal düzende sağlamadaki rolünün tespiti ve
Gökalp'in eğitim hakkındaki görüşlerinin oluşmasında yaşadığın dönem içerisinde
askerî okulların eğitim sistemi ile ilişki kurulması bu çalışmanın en önemli bulgusunu
oluşturmaktadır. Sonuç olarak Gökalp'in eğitim reformu hakkında öne sürdüğü
önerilerde askerî okulların eğitim sistemini örnek aldığı bulgularla ortaya
konulmuştur.
Anahtar Sözcükler: Ziya Gökalp'in Eğitim Anlayışı, Eğitim, Kültür-Medeniyet,
Askerî Eğitim, Osmanlıda Fikir Akımları

Abstract:
Sociology is the study of human social relationships and institutions. Sociology's
subject matter is diverse, ranging from crime to religion, from the family to the state,
from the divisions of race and social class to the shared beliefs of a common culture,
and from social stability to radical change in whole societies. Unifying the study of
these diverse subjects of study is sociology's purpose of understanding how human
action and consciousness both shape and are shaped by surrounding cultural and social
structures.
First studies of sociology go back to the 17th century in France after the French
Revolution in 1789. It emerged in the 19th century in order to find answers to the social
problems that occurred in a rapidly developing industrial societies in Europe. At first,
sociology was thought of as a science that produced solutions to the problems
experienced in the western world, and was accepted as a science that would produce
ideas and knowledge about society and social problems. The place of sociology in the
Ottoman Empire and in the Turkish Republic is not different from what happened in
Europe at that time. It is a fact that sociology in the Ottoman Empire emerges as a
product of westernization. According to Ziya Gökalp, sociology could be a way of
thinking about the political, military and cultural disturbances of the time so that the
state would have been saved. Gökalp further thought that theories of sociology and
knowledge produced in the field of sociology could enlighten the way to find answers
to the ongoing social problems in the Ottoman Empire. Gökalp dedicated his life to
produce knowledge about the social crises of the Ottoman Empire by blending Eastern
and Western thoughts.
The aim of this study is to investigate Ziya Gökalp's thoughts about education.
Gökalp's life is also included in the study in order to understand the importance he
xiii
attaches to education and the factors affecting the formation of his thoughts about
education. In addition, hars (culture) and his views on civilization and modernization
were discussed in the context of education. In addition to these, the current situation
of primary, secondary and higher education levels is revealed and what can be done
for their development and what should be paid attention to. In the study, Document
analysis from qualitative research methods was used . In this direction, all of Gökalp's
articles and poetry books were scanned, and among them, the documents containing
the education and his opinions about him constituted the sample of the study. The
documents selected as a sample were listed, grouped and subjected to content analysis.
The themes emerging from the content analysis were reclassified and the results were
reached. The findings reached in the analyzes; He showed that Gökalp reflected the
separation of the concepts of culture and civilization to the distinction of the concept
of education and training; Accordingly, Gökalp put forward the idea of
institutionalizing national education within the scope of the nationalization of society
and the formation of national consciousness. Another finding is that Gökalp envisaged
a new society, a new state and a new educational model within the framework of the
concept (ideal) he aspired to. Gökalp has assigned aims, duties and values to national
education for the new social order. In the new society that will be shaped around
national education in Gökalp, the idea of raising citizens loyal to their nation and
homeland by bringing cultural values to individuals comes to the fore. The most
important finding of this study is the determination of the role of education and cultural
values in providing in the new social order and the establishment of relations with the
education system of military schools during the period you lived in the formation of
Gökalp's views on education. As a result, Gökalp's suggestions about education reform
were revealed by the findings that military schools took the education system as an
example.
Key Words: Ziya Gökalp's Understanding of Education, Education, CultureCivilization, Military Education, Thought Schools in the Ottoman Empire