Ebu Hâtim er-Râzi'nin Kitâbu'z-Zîne fi'l-Kelimâti'l-İslâmiyyeti'l-Arabiyye adlı eserinin tercüme ve tahlili
Translation and analysis of Abu Hâtim er-Râzi's Kitâbu'z-Zîne fi̇'l-Keli̇mâti'l-iIslâmi̇yyeti̇'l-Arabiyye
Yazar: AHMET ÇEVİK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KADRİ ÖNEMLİ
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Ebu Hatim Ahmed bin Hamdan Er-Razi = Ebu Hatim Ahmed bin Hamdan Er-Razi ; Kitabu'z-Zine = Kitab al-Zeenah ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Çeviri = Translation ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
İslam Mezhepler Tarihçiliğinde en önemli hususlardan biri, herhangi bir
mezhebin ya da bir düşünce ekolünün muarızı olan bir başka mezhep hakkında hangi
tasnifler ve kavramsallaştırmalar yoluyla "ötekileştirdiğini" araştırmaktır. Tezimize
konu olan metin Fâtımîler döneminin önde gelen dâîlerinden Ebû Hâtim Ahmed b.
Hamdân b. Ahmed er-Râzî'nin Kitâbü'z-Zîne Fi Kelimat-il İslamiyyti'l-Arabiyye
isimli eseridir. Zaman içerisinde Yeni Eflatuncu felsefenin etkisinde kalan Fâtımî
düşünce sisteminin ilk dönem müelliflerinden olan Ebû Hâtim Ahmet b. Hamdan b.
Ahmet er-Râzî el Versinânî (ö. 322/933-34) Fâtımî düşünce sisteminin özellikle de
İsmâîliyye mezhebinin doktrinlerini sistematik hale getiren Rey, İsfahan, Taberistan,
Deylem gibi bölgelerin en büyük dâîlerinden biridir. Bununla birlikte hayatı
hakkında detaylı bilgi bulunmamaktadır. Bu durum Bâtınîlerin gizlilik prensibinden
de kaynaklanmış olabilir. Gerek Müslüman araştırmacıların gerekse Madelung,
Lewinstein gibi önde gelen batılı Mezhepler Tarihi araştırmacılarının dikkatini
çekmiş olan Kitabü'z-Zine, Şîa'nın İsmâiliyye ya da bir diğer adıyla Bâtıniyye alt
koluna mensup bir âlim olan müellifin hem Şîa'ya hem de Şiî olmayan mezheplere
nasıl baktığını göstermesi açısından önemlidir. Ayrıca eser mezheplerle ilgili
ansiklopedik sözlük olması yönüyle de diğer bilinen makalat eserlerinden
ayrılmaktadır. Ebû Hâtim er-Râzî'nin, mezheplerin tasnifinde çok önemli bir kriter
olan 73 fırka hadisine yaklaşımı da eseri özgün kılan hususlardan biridir. Tezimizde,
eserin tercümesinin yanında yapısal tahlili de yapılmaya çalışılmıştır. Özellikle 73
VII
fırka hadisine farklı yaklaşımı, mezhepleri tasnifi, mezhepler hakkında verdiği özgün
bilgiler diğer mezhepler tarihi eserleriyle karşılaştırılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Şîa, İsmâiliyye, Fâtımîler, Ebu Hatim er-Razi, Kitabü'z-
Zine.

Abstract:
One of the main characteristics of Islamic heresiography is to analyse the
heresiographers' portrayal of the opponents as "the other" by using various
conceptualizations and classifications. The subject of our thesis is the
heresiographical work of leading Fâtimîd dâî Abû Hâtim Ahmad b. Hamdân b.
Ahmad al-Râzî'nin Kitâb al-Zîna fi Kalimat-il İslamiyyati'l-Arabiyya. Abû Hâtim
Ahmad b. Hamdan b. Ahmad al-Râzî al-Warsinânî (ö. 322/933-34) is one of the
leading scholars of Fâtimîd Period, who contributed to the systematization of Fâtimîd
ideology in that period in the regions like Ray, Isfahan, Tabaristan and Dailam.
However, there is only scant knowledge about his life. This may be related to
Bâtınîs' secret organisation. Kitab al-zîna, which has taken the attention of both
muslim scholars and leading western scholars of Islamic Heresiography like W.
Madelung and K. Lewisntein, is significant in that it gives us information about how
a Shi'i author belonging to a Bâtınîyya/Ismailiyya, one of the main Shi'i sub-groups,
depicts the Shi'ite and non-Shi'ite sects. On the other hand, being an encyclopedic
work, Kitab al-zîna is unique in terms of its scructure and differs from other maqalat
works. Abû Hâtim al-Râzî's Kitâb al-Zîna is also unique in its handling of 73 sects
hadith. In our study, in addition to its translation into Turkish, we tried to compare it
with the other heresiography works and structurally analyse it.
Key Words: Shi'a, Ismailiyya, Fâtımîds, Abu Khatim al-Razi, Kitâb al-Zina