AÇIK OLMA HALLERİ: TASARIM PRATİKLERİNDE AÇIK KAYNAK KÜLTÜRÜ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
THE STATES OF OPENNESS: AN EVALUATION OF OPEN SOURCE CULTURE IN DESIGN PRACTICES
Yazar: HATİCE CANSU CÜRGEN
Danışman: PROF. DR. ARZU ERDEM
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Açık kaynak düşüncesinin, bilgisayar teknolojileri ve yazılım dünyasındaki
karşılıklarını aşarak tasarım ve mimarlık pratikleri ile yakından ilişkilendiği bir
dönemde bulunmaktayız. Orijinal disiplininden ödünç alınan bu kavram yeni
bağlamında, yalnız belli özelliklerde ve ölçeklerdeki ürünlerin dağıtımı ve üretimini
değil, tasarım ve mimarlık pratiklerini yürüten kurum ve kuruluşların organizasyonel
yapılarını, tasarımcıların müelliflik haklarını, bu haklar üzerindeki kontrolünü de
yeniden düşünmeye zorlayan bir paradigma dönüşümüne işaret etmektedir. Açık
kaynakla ilişkilenen yeni mimarlık ve tasarım düşüncesini henüz örnekler üzerinden
tanımlamaya çalıştığımız ve durumla müzakere halinde olduğumuz söylenebilir.
Bu çalışma, tartışmasını örnekler üzerinden ortaya koyarak, öncelikle açık kaynak
düşüncesiyle ilişkilenen yeni mimarlık ve tasarım pratiğini, paradigma değişimi
öncesi çalkantılı bir durumu anlayabilmeyi hedeflemektedir. Açıklık ve açık kaynak
kavramlarının ne gibi anlamlar yüklendiğinden yola çıkarak, tasarım pratiklerinde
hangi özellikleri karşıladığı ve açıklığın yapılandırılmasında hangi etmenlerin
belirleyici olduğu araştırılmıştır. Disiplinlerüstü bir pozisyon belirlenerek, konuya ön
planda mimarlık olmak üzere farklı tasarım disiplerinden örnekler üzerinden
yaklaşılmıştır. Kavrayışı derinleştirebilmek adına, açık kaynak tasarım ve mimarlık
düşüncesi dört ana kavramsal kategori üzerinden incelenecektir: internet öncesi
dönemden öncül öneriler, açık kaynakla ilişkilenen düşünsel önerileri, nesne hedefli
ve strateji hedefli öncül öneriler.
Internet öncesi öncül öneriler, tasarım ve mimarlık disiplinleri içinden çıkan, açık
kaynak düşüncesi ve kültürü ile ilişkilenen kavramları problematikleştiren ve
dönemleri itibariyle farklı yayın politikalarını benimseyen çalışmaları ele almaktadır.
Bir araçlara erişim kataloğu olan ve internet ortamına benzer biçimde işlevlenen
Whole Earth Catalog yayını, tasarımın demokratikleşmesi ve nihai kullanıcının
ihtiyaçları üzerine Yona Friedman ve Victor Papanek'in çalışmaları, tasarım
sürecinin açılması ve sonuç üründen çok belgelemelerinin paylaşılmasıyla açık
kaynak düşüncesi ile ilişkilenen Enzo Mari'nin Autoprogettazione projesi bu
kapsamda değerlendirilmektedir.
Düşünsel öncül öneriler, açık kaynak yazılımla ortaya çıkan prensipleri ödünç alarak
onları tasarım ve mimarlık disiplinleriyle ilişkilendiren ilk kuramsal çalışmaları
içerir. Açık kaynak düşüncesinin gerçek dünyadaki karşılığı katmanlı ve komplekstir,
tasarım ve mimarlık üretiminin fikri haklarının korunmasının yanısıra üretilmiş
nesnenin de hak korunumu üzerine düşünmeyi gerektirir. Açık kaynak ile yaratıcı
alanlarda yeniden tanımlanan hukuksal çerçevede, tüm hakların saklı olduğu
düzenlemelerden, esnek hak korunumu sunan modellere geçiş ele alınmıştır.
Nesne hedefli öncül öneriler, varolan kuramsal bilgi ve teknolojik imkanlardan
uygulama ve ürünleştirme odaklı olarak faydalanan yapıları ele alır. Bu yapılar kendi
geliştirici topluluklarını oluşturan, tasarım belgelemelerini açık kaynak olarak
paylaşan ve yerelde üretimi teşvik eden platformlardır.
Stratejik öncül öneriler, kurum ve kuruluşlar tarafından tasarım yöntemleri ve
pratiklerinin açık kaynak düşüncesinden etkilenerek tasarım süreçlerini dış bilgi
kaynaklarına açan, çevrimiçi platformlar oluşturarak iletişimini arttıran ve kendi
organizasyonel yapılarının da bilgi tabanlı dönüşümüne odaklanan örneklerdir.
Örnekler, 'praksise eklenen açıklık' ve 'açıklıkla başlayan praksis' olarak iki grupta
incelenmiştir.
Bu sınıflandırmanın ardından tartışma bölümünde, öncül örneklerin açıklık
özellikleri, karşılaştırmalı olarak ele alınmış, vaadedilen ve gerçekleştirilebilen
yönleri ortaya konmuştur. Açıklık özellikleri bakımından örneklerin yeniden
değerlendirilmesinde Michel Avital'in Açık-X Arketiplerinin Sınıflandırılması
tablosu referans alınmıştır (Avital, 2011). Öncül öneriler, değer önermesi açısından
dağıtılmış bilgi, geliştirme ve üretim süreçlerine, temel açıklık özelliği açısından
sağlanan bakma, modifiye etme ve kullanma imkanlarına, baş aktörler açısından ise,
kurum ve kuruluşlar, geliştirici topluluklar ve nihai kullanıcıları öne çıkarmasına
göre üç açıklık arketipinde yeniden derlenmiştir. Bu arketipler açık inovasyon, açık
kaynak ve açık tasarımdır. Öneriler ve referans alınan sınıflandırmanın
değerlendirmesinde, açıklığın yapılandırılması, erişilebilirlik, aktörlerin rolü,
paylaşılan bilginin niteliksel ve niceliksel özellikleri karşılaştırmalı olarak ele
alınmıştır.
Ayrıca tartışma bölümünde, mevcut küresel pratiğin içinde açık kaynak düşüncesine
zemin hazırlayan etmenlerin üzerinde durulmuştur.
Sonuç bölümünde, açık tasarım ve mimarlık pratiğinin yeni bir paradigma olarak
sahip olduğu imkanlar, potansiyeller ve sorumluluklar belirlenmiştir.

Abstract:
We are in the era of open source; a concept term which was borrowed from computer
technologies and software development, is now gradually associated with design and
architectural practices. Within its broader aspects, open source does not only cover
distribution and fabrication of the products that fit in certain specifications and
scales. Indeed it responds to the needs of change varying from the organisational
structures of design firms to authorship of designers and the rights on their products.
This indicates a paradigm shift in related fields of praxis. It could be claimed that we
are negotiating with this new situation of open sourcing architecture and design,
possibly through premising cases. This study principally aims to understand the
turbid pre-paradigm shift situation by questioning the various constructions of
openness in design fields. The constructions of openness are relating with other
questions on the degree of openness, their beneficiers and actors, the accessibility
conditions, the type and the amount of shared information. Therefore a categoric
approach has been adopted in order to gain insight on the DNA of openness.
From a transdisciplinary standpoint for the research, architecture related cases are
taken into the consideration in the foreground and cases from various fields of design
practice are investigated in the background. In order to gain insights and to develop a
critical position on this topic, the structure of the study is built upon four main
conceptual classifications: proposals of pre-internet era, ideational, object oriented
and strategy oriented proposals.
Proposals of pre-internet era are selected among design and architecture related
proposals which problematized akin issues and attained conceptual connotations of
open source mentality and culture which had been distributed via their contemporary
mediums. Whole Earth Catalog is a medium of 'access to tools' considered as the
Internet of its time. The Catalog fuels and funnels its community to think further on
dwelling and landuse problems, industry and craft, communication, nomadism and
sustainability issues of the world. Having different aspects, the two prominent actors,
Victor Papanek, a designer and the author of 'Design For The Real World: Human
Ecology and Social Change' and architect Yona Friedman, author of 'Toward a
Scientific Architecture', both dealt with democratization of design and the real needs
of final users. Concurrently, product designer Enzo Mari was concerned that design
processes need to be open, hence in his Autoprogettazione catalog, design
documentations of project was open sourced in the form of a printed material.
Preminent ideational proposals comprise the initial conceptive works, which relate
design and architecture to the borrowed principles of open source software mentality.
Translation of open source mentality to the physical world of design disciplines is a
layered and complex issue, as it does not only cover the intellectual property rights.
A consideration on the rights of embodiment is also required. Applications of open
source in creative industries bring along redefinition of legal framework on
intellectual property rights. This causes a transition towards alternative models such
as Creative Commons and TAPR OHL.
Preminent object oriented proposals comprise the structures, which benefit from the
existing open source knowledge and fabrication technology with the purpose of
immediate objectivation and continious modification. Platforms like Opendesk and
WikiHouse are the examples of such structures, creating their own developer
communities, open sharing design documents and accumulating knowledge while
promoting local fabrication mechanisms.
Preminent strategy-oriented proposals focuse on organisational and corporate bodies,
which are influenced from open source culture and initially opened up their knowhow
and practice to external knowledge sources. By setting up online platforms as
extensions of their corporate images, these platforms function to raise design firms'
and organisations' communications with public and to establish knowledge-centric
business models. These are divided into two sub groups: 'openness as an insertion of
praxis' and 'praxis starting with openness'. UNStudio, a global architectural design
firm, is testing open source strategy at present. The firm recently started online
Knowledge Platforms up as a part of their research section on official website.
Another globally renowned design and consultancy firm IDEO started up its online
platform OpenIDEO a while ago with the purpose of finding design solutions
together to the world's social problems. Likewise a non-profit organisation called
Architecture for Humanity setted up Open Architecture Network, an open source
platform and a database of projects dedicated to improving living conditions through
innovative and sustainable design. The cases of praxis starting with openness are
P2PUrbanism and PaperHouses. P2PUrbanism is an online platform dedicated to
establish a medium of participatory urban planning and design on the basis of open
source strategies. PaperHouses is a business model of open sourcing housing
projects' design documents and an attempt for collaboration of architects and final
users.
Following this conceptual classification, openness degreees and configurations of the
cases, their pledged and accomplished qualifications in detail are examined
comperatively. Reevaluation of the cases determined according to Michel Avital's
Open-X archetypes classification. Preminent proposals are discussed under three
archetypes. According to their value proposition and thrust, core openness facet and
prime actors, cases are disposed as open innovation, open source or open design
archetypes. The value proposition and thrust characteristic of an Open-X could be
distributed knowledge, distributed development or distributed manufacturing. Core
openness facet determines the degree of accessibility to which something is
accessible to view, modify or use. Prime actors include organizations, developer
communities or consumers.
Previously categorized under strategy-oriented proposals, Knowledge Platforms of
Unstudio and OpenIDEO of IDEO firm are the cases approved as open innovation
archetypes. Object oriented proposal WikiHouse is related to open souce archetype.
Opendesk and Paperhouses are placed as the cases of open design archetypes.
P2pUrbanism and Open Architecture Network platforms are concluded to have
characteristics of more than one archetype and reevaluated as a hybrid category.
As another part of discussion section, conditions of existing global practice within
design and architectural fields are evaluated as contributing causes of open source
agenda. Trans-continental commisions and multinational structures of the offieces
increase the overall amount of shared information, intensify the speed of circulation
and widen the area of effect. The multiciplity of architectural discourses facilitated
by global networks of communication accelerates this knowledge-centric
transformation of the praxis. Therefore, by opening know-hows and design processes
that create permeable boundaries, the firms expect to produce superior outcome of
practice from research and colaborations.
In conclusion, the possibilities, capacities and responsibilities of open source
architectural and design practices are discussed. As the components of a new
paradigm, it indicates a potential situation that individual authorship and all rights
reserved phenomenon is replaced by 'some rights reserved' alternative world of
pluralist, participatory and open design, fabrication processes. Traditional doctrines
of design and production, executed by industry leaders as 'from one to many
distribution processes', is about change into an act of sharing and building together
in a natural habitat called world wide web. In terms of capacity, open source praxis
should not be seen as mere a charitable act, instead it constitutes business
development strategies and design methods at times. On behalf of organizations,
design firms, designers, developer communities and final users, open sourcing bears
responsibilities such as prevention of abusing rights attached to shared ideas or
designed products. Moreover, in the dynamic environment of redefining authorship
rights and establishing a shared culture, it is another responsibility of this digital
millieu to prevent free labor and violation of voluntarism. Open source concept in
design and architectural practices should be naturalized as a common ground and
culture embracing all actors. In a digitally-driven revolutionary environment, where
in certain cases the architect or designer is no longer an individual author but almost
an anonymous figure, just as the same way as vernacular practice, further questions
arise: How will the education of design actors be formed? How will the chambers
and occupational organisations function? How will the uniqueness of a designed
object be evaluated? Pursuing a critical evaluation of openness, this study futher aims
to open the way for examining such questions for future researchs.