Kekik olarak kullanılan türler üzerinde farmasötik botanik araştırmalar
Pharmaceutical botanical investigations on the species used as kekik
Yazar: NARİN SADIKOĞLU
Danışman: PROF.DR. NERİMAN ÖZHATAY
İstanbul Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmasötik Botanik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology

Özet:
ÖZET Türkiye' de Labiatae familyasındaki 4 cinse ait 9 takson kekik olarak yılda ortalama 14 bin ton ihraç edilmektedir. Taksonlar: Origanum minutiflorum O. Schwarz & P.H. Davis O. vulgare L. ssp. hirtum (Link) Ietsw. O. majorana L. Satureja thymbra L. O. onites L. S. cuneifolia Ten. O. syriacum L. Coridothymus capitatus (L.) Rchb.f. ssp. bevanii (Holmes) Greuter & Burdet Thymbra spicata L. var. spicata. Bu taksonların morfolojik ve anatomik özelliklerine göre ayırt edilebilmesi için detaylı bir çalışma yapılmıştır. Morfolojik özelliklerinde taksonları ayırt etmek için çiçek durumu, yaprak ve kaliks şekilleri en önemli karakterlerdir. Türkiye' de Labiatae familyasında 44 doğal cins yetişmektedir, bu cinsleri ayırt etmek için dikotomik ve çok girişli tayin anahtarları (sf. 13 ve 17) düzenlenmiştir. Çalışmamızın konusunu oluşturan cinsleri ve türleri ayırt edebilmek için bulunan sonuçlar çeşitli tayin anahtarlarında özetlenmiştir: ""Türkiye'de yetişen Origanum türlerini içeren seksiyonlar ve bu seksiyonlardaki türleri tayin için bir anahtar (sf. 34-35) *İhraç edilen Origanum türlerini morfolojik olarak ayırt edilmesi için bir anahtar (sf. 36) Türkiye'deki Satureja türlerini morfolojik özelliklerine göre ayırt edilebilmesi için bir anahtar (sf. 65-66) *İhraç edilen Satureja türlerini morfolojik özelliklerine göre tayin edilebilmesi için bir anahtar (sf. 67) *İhraç edilen toz kekikteki taksonların morfolojik olarak tayin edilebilmesi için şekiller de içeren bir anahtar (sf. 168-169) *Toz drogdaki cinsleri anatomik olarak ayırt etmeye yardımcı olan bir anahtar (sf. 170) Anatomik özelliklerde taksonları ayırt etmede faydalı olan karakterler: tüyler; epiderma hücrelerinin şekli, sayıları ve büyüklükleri; stomalann tipleri, komşu hücrelerin sayısı; kristallerin yoğunluğu ve kutikula çıkıntılarının varlığı gibi özelliklerdir. Çalışmamızın amacı olan ihraç edilen taksonların tanıtılması için saptanan özellikler şekil ve fotoğraflarla da desteklenmiştir Bu amaçla toplam 63 şekil teze ilave edilmiştir. Ayrıca tüm taksonları yarı parçalanmış (tam toz edilmemiş, işlenmemiş kekik) halinde tayin edilebilmesi için şekiller de içeren bir tablo düzenlenmiştir (sf. 173-174). Bu çalışmanın bir amacı da uygulamada kullanılabilmesidir, bu amaçla toz drogdaki taksonları tayin edebilmek için bir bilgisayar programı hazırlanmıştır. Bu program CD' de tezin ekinde verilmiştir, nispeten bilimsel dilden uzak olarak hazırlanan programın amacı, kekik ticaretinin her kademesinde çalışanlara faydalı olabilmektir. Anahtar kelimeler: Türkiye, ihracat, kekik, morfoloji, anatomi 179

Abstract:
PHARMACEUTICAL BOTANICAL INVESTIGATIONS ON THE SPECIES USED AS KEKİK Four genera and 9 taxa of Labiatae have been exported from Turkey, approximately 14.000 tonnes annually. The list of the exported taxa which is known as Turkish kekik: Origanum minutiflorum O.Schwarz & P.H.Davis O. vulgare L. ssp. hirtum (Link) Ietsw. O. majorana L. Satureja thymbra L. O. onites L. S. cuneifolia Ten. O. syriacum L. Coridothymus capitatus (L.) Rchb.f. ssp. bevanii (Holmes) Greuter & Gurdet Thymbra spicata L. var. spicata The taxa were examined both morphologically and anatomically in this study for identification powder drug. Morphologically, type of inflorescence and shapes of leaf and calyx are the main useful characteristics. The keys (dichotomic and multi-access) for 44 genera of Labiatae grow in the wild in Turkey have been conducted (p. 13 & 17). Several identification keys have been established for species and genera based on the results of this detailed study: * A key for the identification of the Turkish Origanum sections and the dichotomic keys for the species in each section (p. 34-35). *A key for the identification of the exported Origanum taxa based on the morphological data (p. 36). *A dichotomic key for the identification of the Turkish Satureja taxa (p. 65-66). *A key for the identification of the exported Satureja taxa based on morphological data (p. 67). *A key for the identification of the exported Kekik taxa based on morphological data supported with some figures (p. 168-169). *A key for the identification of 4 genera in the Kekik powder based on anatomical data (p. 170). For anatomical characteristics, the main useful data are of the trichomes, shapes, numbers and sizes of epiderma cells; types of stomata, number of the neighboring cells, density of the crystals and cuticle papils. The aim of this study is to find out the differences among exported taxa and support these findings with a total number of 63 photographs and drawings. Additionally, a table has been given to show the differences for unpowdered drugs (p. 173 & 174). The aim of this project is not only scientific but also is practical as to help the traders and custom officers in the identification of exported species and genera. A computer programme, using simple terminology and figures has been prepared for this purpose and enclosed in this thesis as a CD Rom. Keywords: Turkey, export, oregano, morphology, anatomy 180