İhvân-ı Safâ risâlelerinde akıl-vahiy ilişkisi
Reason and revelation relationship in Ikhwân al-Safâ treatises
Yazar: NUSRET TAŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HAYDAR DÖLEK
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Risale = Pamphlet ; Tanrı = God ; Vahiy = Revelation ; İhvan-ı Safa = Ikhwanal an Safa ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
Din felsefesinin temel problemlerinden biri, akıl-vahiy ilişkisidir. İhvân-ı Safâ Risâleleri, bu problemi incelemeye uygun bir zemin oluşturmaktadır. Çalışmamızın amacı, risâlelerde akıl-vahiy ilişkisi konusunda savunulan düşüncelerin tespit edilmesi ve rasyonel bir şekilde değerlendirilmesidir. 
Akıl ile vahiy kavramlarını, bütün tezlerinin merkezine yerleştiren İhvân-ı Safâ, Küllî ve cüz'î olmak üzere iki tür aklın varlığını savunmaktadır. Küllî Akıl, Tanrı'nın kendi nûrundan yarattığı ilk ve tek varlıktır. Dolayısıyla Tanrı ile diğer varlıklar arasındaki vasıtadır. Cüz'î akıl ise insanî nefsin anlama/kavrama yetisi, hatta nefs-i nâtıka'nın kendisidir. Her insanda doğal/garîzî akıl mevcuttur. Fakat sadece emek sarf edenler, onu mükteseb/kazanılmış akıl seviyesine taşıyabilmektedirler. Vahiy, melekler vasıtasıyla peygamberlere iletilen ilâhî mesajlardır. Akıl ile vahyin konusu, kaynağı ve amacı birdir. Ancak akıl ile vahiy bilgisine ulaşma ve bunu muhataplara aktarma metotları farklıdır. Vahyi anlamak ve yorumlamak için akıl zorunludur. Ancak akıl, her şeyi anlama/kavrama yeterliliğine sahip değildir. Dolayısıyla insan, aklın yetersiz kaldığı alanlarda vahiy bilgisine muhtaçtır. Vahyin dili, anlama/kavrama bakımından havâs ile avâm arasında yer alan orta sınıfa göre şekillendiği için çok anlamlı ve sembolik bir nitelik arz etmektedir. Dolayısıyla vahyin lafızlarını, sadece ilimde derinleşmiş ve felsefeden haberdar olan bilge/hakîm âlimler doğru yorumlayabilir. İhvân, kendilerini de bu kategoride kabul etmektedir. Bu nedenle akıl ile vahyin lafızları arasında uzlaşma sorunu gördüğü melek, şeytan, cennet ve cehennem gibi birçok konuyu, geleneksel İslam anlayışından farklı olarak bâtınî şekilde yorumlamaktadır.

Abstract:
One of the main problems of the philosophy of religion is the relationship between the reason and revelation. The Treatises of Ikhwan al-Safâ, constitute a suitable ground to examine this problem. The aim of our study is to identify and evaluate rationally the ideas advocated about the relationship between reson and revelation in the treatises.
Ikhwan al-Safâ, which places the concepts of reason and revelation at the center of all their theses, advocates the existence of two types of intelligence, Kulli and Juz'i. The Universal Reason is the first and only being created by God from His own light. Therefore, it is the medium between the God and other beings. The partial mind is the human psyche's ability to understand/comprehend, even the rational pscyhe itself. There is a natural reason in every human being. But only those who work hard can carry it to the level of acquired intelligence. Revelation is the divine messages conveyed to prophets through angels. The source, subject and purpose of the reason and revelation are one. However, the methods of reaching the knowledge of reason and revelation and transferring it to the addressees are different. Reason is necessary to understand and interpret revelation. However, the reason is not capable of understanding everything. Therefore, human needs the knowledge of revelation in areas where reason is inadequate. The language of revelation has a very meaningful and symbolic quality as it is shaped according to the middle class in terms of understanding/comprehension level. Therefore, only wise scholars who have deepened in science and are aware of philosophy can correctly interpret the words of revelation. Ihwan accepts themselves in this category as well. Therefore, they interprets many subjects such as angel, devil, heaven and hell in an ingenious way, different from the traditional understanding of Islam.