19. yüzyıl tarih felsefelerinde akıl ve ilerleme arasında kurulan ilişki: Hegel, Marx, Comte
The relation of reason and progress in the 19th century philosophies of history: Hegel, Marx, Comte
Yazar: CENGİZ İSKENDER ÖZKAN
Danışman: DOÇ. DR. CEMAL GÜZEL
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Alman idealizmi = German idealism ; Comte, Auguste = Comte, Auguste ; Hegel, Georg Wilhelm Friedrich = Hegel, Georg Wilhelm Friedrich ; Kant, Immanuel = Kant, Immanuel ; Marks, Karl = Marks, Karl ; Tarih felsefesi = History philosophy ; Ütopya = Utopia

Özet:
19. Yüzyılda tarihin ilerlediği ve bu ilerlemenin de belirli yasa ve ilkelere göre olduğu yollu düşünce çağın tarih felsefelerini en belirgin özelliği olarak görülerek eleştirilmiştir. Özellikle de tarihte bir ilerlemeden söz edilemeyeceği ya da tarihte bir zorunluluk ya da tarihsel öngörünün olanaksız olduğu gibi karşı çıkışlar aslında 19. Yüzyılın tarih tasarımlarına bir eleştiri olarak öne sürülmüştür. Bu çalışmanın amacı tarihte bir ilerlemenin, bir zorunluluğun ya da rastlantısallığın, akla uygunluğun ya da akıl dışılığın olup olmadığı konusundaki görüşlerin nedenlerinin belirlenmesidir. Bu bağlamda `ilerleme'den ne anlaşılması gerektiği, 19. yüzyılda bu kavramın hangi temel üzerinde öne sürüldüğü çağın üç önemli tarih felsefesi bağlamında, Hegel'in, Marx'ın ve Comte'un görüşleri bağlamında tarihte ilerlemeden ve akla uygunluktan ne anlaşıldığı ele alıncaktır.Bu bağlamda çalışmanın birinci bölümünde ilerleme inancının tarihsel kökleri Yeniçağ ve Aydınlanmanın akıl anlayışı ile ilişki içinde ortaya konulacaktır. 19. Yüzyılın tarih felsefelerinin ilerleme tasarımı üzerinde Modern felsefe ve Aydınlanmanın etkilerinin olup olmadığı gösterilmeye çalışılacaktır.İkinci Bölümde Hegel'in tarih tasarımı ortaya konulacaktır. Bu bağlamda Hegel'in ilerleme tasarımı ile akıl anlayışı arasında kurduğu ilişki ele alınacak ve Hegel'in tarihte gördüğü ilerleme ile aklın diyalektik olarak gelişmesi arasında kurduğu ilişki gösterilmeye çalışılacaktır.Üçüncü Bölümde Hegel'in felsefesini ayakları üzerine oturttuğunu söyleyen Marx'ın materyalist tarih tasarımı ortaya konulacaktır. Bu tarih görüşündeki materyalist temeller üzerinde tarihin kaçınılmazlığı ya da belirli bir aşamaya doğru zorunlu ilerleyişi ile ekonominin zorunlu yasaları arasında kurduğu ilişki Marx'ın akıl ve ilerleme arasında kurduğu ilişki olarak ortaya konulmaya çalışılacaktır.Dördüncü Bölümde pozitivist bilim ve tarih görüşünün temsilcisi olarak seçilen Comte'un akıl ve bilim anlayışı sunulacak ve bu anlayış üzerinde temellendirdiği tarih anlayışı ve ilerleme tasarımı ortaya konulacaktır.Sonuç Bölümünde ise tarihin belirlenimci tarih felsefelerinde ileri sürüldüğü gibi zorunlu ve akla uygun bir tasarımının olup olamayacağı ve böyle bir tasarım içinde akla uygun bir ilerlemeden söz edilebilip edilemeyeceği, edilecekse `ilerleme'den ve `akıl'dan ne anlamak gerektiği ortaya konulacaktır.

Abstract:
The thought that history is in progress and that this progress is according to certain laws and principles, have been criticized as the most explicit characteristic of philosophies of history in the 19th century. Especially the objections which point out that there is not a progress, that there is no a necessity in history, and that a historical prediction is impossible, have been propounded as a criticism of the ideas of history in the 19th century. The purpose of this study is to identify the reasons for the thoughts on whether or not there is a progress, a necessity or a randomness, a rationality or an irrationality in history. In this context, the study deals with the content of the ?progress? and the basis of this concept in the 19th century, with regard to three important philosophies of history of the time. The study aims to put forth what is understood from progress and rationality in history by referring to the thoughts of Hegel as the representative of the idealistic idea of history, of Marx as the representative of the materialistic idea of history, and of Comte as the representative of positivist(ic) idea of history.The first chapter of the study is dedicated to a survey of the historical foundations of the belief in progress, in relation to the understanding of reason in the Early Modern Period and in the Age of Enlightenment. This part aims to reveal whether the Early Modern Period and the Age of Enlightenment have effects on the idea of progress of the philosophies of history in the 19th century.The second chapter is an attempt to expound Hegelian idea of history. The Hegelian relation between the idea of progress and the understanding of reason will be discussed, and the relation between the progress which Hegel saw in history and the dialectical development of reason will be revealed.The third part of the study is an exposition of the materialistic idea of history by Marx, who is known as Hegelian in many respects, and who said that he made Hegel?s philosophy step on its feet. The materialistic foundations of his historical thoughts will be presented as part of Marx?s understanding. This part also aims to elucidate the relation Marx had established between the inevitability or the necessary progress of history and necessary laws of economy as the relation which he established between the `reason? and the `progress?.Then, in chapter four, the thoughts on reason and science by Comte, who is seen as the representative of the positivist idea of science and history, will be presented. Furthermore, his thought of history and his idea of progress, which are based on this positivist idea, will be displayed.The conclusion of this study contains a discussion, which runs on the following questions: 1. Is there a necessary and a rational idea of history, as had been claimed by the deterministic philosophies of history?, 2. Does a rational progress exist in such an idea, and if it does, what shall be understood by the concepts `progress? and `reason??