Ehl-i haklarda kültürel hayat
Cultural life in ahl-e haqq's
Yazar: İBRAHİM KARACA
Danışman: PROF. DR. ALİ SELÇUK
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Aleviler = Alawis ; Alevilik = Alawiism ; Bektaşilik = Bektashism ; Dini hayat = Religious life ; Ehl-i Hak = Ahl-e Haqq ; Kültür = Culture ; Sosyokültürel yaşam = Socio-cultural life ; İran = Iran

Özet:
Bu çalışmanın konusunu İran'da yaşayan Ehl-i Haklar ve Ehl-i Hakların Kültürel hayatları oluşturmaktadır. Ehl-i Hak topluluğu, günümüzde İran'da yaşamaktadır. Topluluğa adını veren Ehl-i Hak inancı, H.612/M.1216 yılında Süleymaniye'ye bağlı Berzence köyünde doğan Sultan İshak tarafından kurulmuştur. Sultan İshak, bir süre sonra günümüzdeki adı ile İran'ın Pave şehrine göç etmiştir. Bu bölgede inancını kurup kısa sürede yayılmasını sağlamıştır. Günümüzde inananları arasında, Türk, Fars ve Gorani etnik kimliğine sahip kişiler bulunmaktadır. Kutsal metinleri olarak görebileceğimiz Kelamları ise Türkçe, Farsça ve Goranice yazılmıştır. Ehl-i Hak inancı Tanrının insanlara zuhur etmesine dayalı bir yapıya sahiptir. Bu yapı içerisinde Donadon adı verilen ruh göçü inancı da yer almaktadır. Ehl-i Hak inancı içerisinde Cem, Oruç, Kurban, Nezir, Ziyaret gibi ibadetlerde bulunmaktadır.
Kültürel hayat, toplumun bir araya gelip oluşturdukları rutinleşmiş, beslenme, giyinme, barınma gibi eylemlerini, deneyimlerini, inanç ve uygulamalarını ifade etmektedir. Ehl-i Hak inancının, Ehl-i Hak topluluğunun kültürel hayatına etkisi nedir? Sorusu bu tezin temel sorunsalını oluşturmaktadır. Ehl-i Hak inancının tarihsel ve güncel özellikleri, kültürel hayat içerisinde kendini nasıl göstermektedir? Ehl-i Hak inancının sürekliliğini sağlayan ve kültürel hayat içerisinde ortaya çıkan davranış ve eylemler nelerdir? Ehl-i Hak inancının, Ehl-i Hak topluluğun oluşmasına etkisi nedir? Ehl-i Hak topluluğunun kültürel hayatlarında ki, davranış, eylem, pratik, ritüel ve bunların birbirleriyle olan ilişkileri nelerdir? Gibi sorularda temel problemi etkileyen, aynı zamanda çözüme de yol gösterecek olan alt problemlerdir.
Bu amaçlar ile 2017-2019 yılları arasında İran'ın Kirmanşah, Tebriz ve Tahran şehirlerinde etnografik alan çalışması yapılmıştır. Çalışmanın yöntemlerinde etnografinin yanı sıra Sözlü Tarih çalışma yöntemi de kullanılmıştır. Ayrıca yazılı kaynaklara ulaşma ve bunların çözümlenmesi içinde kaynak tarama ve kaynak tasnifi gibi Tarih biliminin yöntemleri de kullanılmıştır.

Abstract:
The subject of this study is the Ahl-i Rights and the cultural lives of Ahl-e Haqq's living in Iran. The Ahl al-Haq community now lives in Iran. Ehl-i Haqq belief, which gave the name to the community, was founded by Sultan İshak who was born in Berzence village of Süleymaniye in H.612 / M.1216. After a while, Sultan İshak emigrated to Pave, Iran. He established his faith in this region and spread it in a short time. Today, believers include Turkish, Persian and Gorani ethnicities. The words that we can see as sacred texts are written in Turkish, Persian and Gorani. Ahl-e Haq belief has a structure based on the appearance of God to people. Within this structure, there is also the belief that the soul migration called Donadon. There are worshipings such as Cem, Oruç, Kurban, Nezir and Visit within the belief of Ahl-e Haq.
Cultural life refers to the routine activities of the community that come together, such as nutrition, dressing, shelter, experiences, beliefs and practices. What is the effect of the Ahl-e Haq on the cultural life of the Ahl-e Haq community? is the basic problematic of this thesis. How do the historical and contemporary features of the Ahl-e Haq belief manifest themselves in everyday life? What are the behaviors and actions that ensure the continuity of the Ahl-e Haq and arise in daily life? What is the effect of the Ahl-e Haq belief on the formation of the Ahl-e Haq community? What are the behaviors, actions, practices, rituals and their relations with each other in the daily lives of the Ahl-e-Haq community? These are the sub-problems that affect the basic problem and will also lead to a solution. 
For these purposes, an ethnographic field study was carried out in Iran's Kermanshah, Tabriz and Tehran between 2017-2019. In addition to ethnography, Oral History study method was used in the study methods. In addition, the methods of history science such as scanning of resources and classification of resources have been used in reaching and analyzing written sources.