Tortum çayı havzasının beşeri ve ekonomik coğrafyası /
Yazar: OSMAN YILMAZ
Danışman: PROF.DR. HAYATİ DOĞANAY
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1991
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Beşeri coğrafya = Human geography ; Ekonomik coğrafya = Economic geography ; Tortum çayı havzası = Tortum stream basin

Özet:
158 ÖZET YE SONUÇ Araştırma bölgemiz olan Tortum Çayı Havza», Karadeniz Bülgesi'sin Doğa Karadeniz Bölümü sınırlan içinde yer alır ve feidrcgrafik açıdan, bir havza özelliği göstermektedir. Kavzayı,batîdan Mescit dağlan, doğudan Akdağlar, güneybatıdan Durnlu dağlan ve güneydoğudur, K&rgapazarı dağlan sınırlandırmaktadır. Yüzölçümü yaklaşık 1897 km^yi balan araştırma bölgesinin, ana topografik şekillerini dağlar, bunlar arasına yerleşmiş ©lan vadiler, yer yer göze çarpan tepeler ve platolar oluşturmaktadır. Araştırma bölgesinde, geniş bir yayışı! gösteren Üst Jura formasyonları, alttan üste doğru volkanik aratabakaiı fîiş serisi ve rnamîı seri şeklinde gelişmiştir. Bölgenin kuzey yörelerinde, özellikle Tortum Gölü ve çevresinde, Jura-Kretase fîiş vs killi kireçtaşı tabakalarının, Jura tipine benzer bir biçimde tevnknasj sonucunda oluşmuş, kıvrımlı bir yapı görülmektedir. Tortum Çayı ve kollan tarafından. Eosen sonundan itibaren dar ve derin olarak yarılmaya başlayan bölgede, vadi tabanı iie dağlar arasındaki bağıl yükselti farla, birkaç km.iik bir mesafe dahilinde, 1000 m.yi aşmaktadır. Bölgede dikey yükselti farklarının fazla olmasının etkilerini, başta sıcaklık ve yağış şartları olmak üzere, bütün iklim elemanlarında görmek mümkündür. Nitekim, araştırma bölgesinin kuzeyinde vadi tabanı düzlüklerinde, çeşitli îanm ürünlerinin yetişmesine imkân sağlayan mikrokîimaîik iklim şartlan etkili olurken, bölgenin güneyindeki yüksek sabalarda ise, Doğa Anadolu karasal iklim özellikleri egemendir. Bu nedenle, 2000 iaden dafoa yüksek yörelerde görülen olumsuz iklim şartlan, tarımsal ürünlerde verimliliği ve çeşitliliği büyük ölçüde sınırlandırmıştır. Tortum Çayı Havzası'nın güneyinde, Îran-Turan kökenli step türleri yaygın iken, kuzeye doğru gidildikçe, özeîiMe Tortum Gölü çevresinde A\Tupa-Slbirya ve Akdeniz flora bölgesine ait bitkilere de rastlanılmaktadır. Aynea, dağların kuzeye bakan yamaçlarında sarıçam ormanları bulunduğu halde, güneye bakan yamaçlarda ardıç, kserofiî çalı ve dağ steplerine ait otsu türler yaygındır. Araştırma bölgesinde yanlış arazi kullanımı, aşın otlatma ve orman tasribaîı gibi beşerî müdahaleler toprak erozyonunu hızlandırmış, ekolojik dengeyi bozmuş ye arazi çıplak bir görünüm kazanmıştır. Diğer taraftan sağanak yağışlar sonucunda oluşan sellerin getirdiği kum, çakıl gibi kaba malzemeler, vadi tabanîanndaki arazileri kaplayarak, bu arazilerin de yer yer îanm dışı kalmasına neden olmatedır.Araştırma bölgesinin. Doğa Anadolu'ya Karadeniz kıyılarına (Trabzon-Hopa) vs Kafkasya'ya (Bacam-Tiflis) bağlayan tarihî yollar özerinde yar alması, stratejik önemini artırmış ve devirler boyunca çeşitli millet vs devletlerin yerleşmelerine sahne olmuştur. Cumhuriyet Devri'ne kadar sancak merkezi olan Tortum, 1924 yalında Erzurum iline bağlı ilçe yönetim merkezi halime getirilmiş olup, Narman,Uzundere, Şenyurt olmak üzere 3 bacak ve 105 köyü bulunuyordu. Asacak, daha sonraki yıllarda yapılsa idarî değişiklikler sonucu, üçe bucak ve köy sayılarında baz: değişiklikler olmuştur. Nitekim, 1954 yakında Narman Bucağı ve 1987 yılında Uzundere Bacağı Torlara ilçesinden ayrılarak, üçe yönetim merkezleri haline getirilmiştir. Bölgede 1989 yık itibariyle 2 ilçe (Tartanı ve Uzundere), î bacak (Şenyurt) ve 60 köy yerleşmesi ile mezraa ve yaylalardan oluşan 109 adet geçici yerleşme merkezi vardı. Araştırma bölgesinin nüfusa Î940 yılında 30795 iken, 1985'de 46900 olarak gerçekleşmişti. Dolayısıyla, 1940-1985 yıllan arasında geçen 45 yıllık süre içerisinde nüfus, ancak 16105 kişilik bir artış göstermiştir. Nüfus artışıma çok düşük olması, kuşkusuz bölgeden dışarıya yönelik olan göçlerle ilgilidir. Çünkü, artan nüfusa çalışma sabası temin edecek sosyal ve ekonomik amaçlı yatırımlar bulunmamaktadır. Örneğin, kapasiteli herhangi bir sanayi karakışa, eğitim veya sağlık kuruluşu, genel hizmet yatarımlar; yoklar. Bu gibi nedenlerle nüfus, doğal artış hızının teşviki ile artmakta, fakat artan nüfus, istihdam güçlükleri nedeniyle bölgeden, zaman içinde göçmekledir. Tortum Çayı Havzasında kasaba yerleşmesi olarak, Tortum ve uzundere yerleşme merkezleri bulanmaktadır. Bu yerleşmeler, idarî açıdan ilçe merkezleri olmalarına rağmen, fonksiyonel özellikleri bakımından birer tarım kasabası özelliği göstermektedir, örneğin 1989 yılında, Tortum Kasabasındaki aktif nüfusun yaklaşık % 74'fi tarım ve hayvancılıkla uğraşıyordu. Araştırma bölgesinde geçici yerleşme olarak, sadece yayla ve mezraa yerleşmeleri bulanmaktadır. Yayla yerleşmelerine, genellikle dağlık alanların yamaç ve plato düzlükleri üzerinde rastlanılmaktadır. Yaylaların bir kısmında hayvancılık ve ekip-biçme faaliyetleri birlikte yürütülürken, bir kısmında ise, sadece hayvan otlaöîmaktadır. Tortum Gölü çevresinde yer alan mezraa yerleşmelerinde, daha çok ekip-biçme faaliyetleri önem kazanmıştır. Sulamak tarımın yapıldığı mezraa yerleşmelerinde yonca, patates, soğan, ve mısır gibi ürünlerin tarımı önem taşır.Bununla birlikte, kura tanm şartlarında ekip-biçme faaliyetlerinin yapıldığı mezraalarda,bir yıl hububat ve fiğ tarımı yapılırken, ertesi yıl hayvan otlatılmaktadır. Dolayısıyla bu mezraa yerleşmelerinde, ekip-biçme ve hayvancılık faaliyetleri birlikte yürütülmektedir.158 ÖZET YE SONUÇ Araştırma bölgemiz olan Tortum Çayı Havza», Karadeniz Bülgesi'sin Doğa Karadeniz Bölümü sınırlan içinde yer alır ve feidrcgrafik açıdan, bir havza özelliği göstermektedir. Kavzayı,batîdan Mescit dağlan, doğudan Akdağlar, güneybatıdan Durnlu dağlan ve güneydoğudur, K&rgapazarı dağlan sınırlandırmaktadır. Yüzölçümü yaklaşık 1897 km^yi balan araştırma bölgesinin, ana topografik şekillerini dağlar, bunlar arasına yerleşmiş ©lan vadiler, yer yer göze çarpan tepeler ve platolar oluşturmaktadır. Araştırma bölgesinde, geniş bir yayışı! gösteren Üst Jura formasyonları, alttan üste doğru volkanik aratabakaiı fîiş serisi ve rnamîı seri şeklinde gelişmiştir. Bölgenin kuzey yörelerinde, özellikle Tortum Gölü ve çevresinde, Jura-Kretase fîiş vs killi kireçtaşı tabakalarının, Jura tipine benzer bir biçimde tevnknasj sonucunda oluşmuş, kıvrımlı bir yapı görülmektedir. Tortum Çayı ve kollan tarafından. Eosen sonundan itibaren dar ve derin olarak yarılmaya başlayan bölgede, vadi tabanı iie dağlar arasındaki bağıl yükselti farla, birkaç km.iik bir mesafe dahilinde, 1000 m.yi aşmaktadır. Bölgede dikey yükselti farklarının fazla olmasının etkilerini, başta sıcaklık ve yağış şartları olmak üzere, bütün iklim elemanlarında görmek mümkündür. Nitekim, araştırma bölgesinin kuzeyinde vadi tabanı düzlüklerinde, çeşitli îanm ürünlerinin yetişmesine imkân sağlayan mikrokîimaîik iklim şartlan etkili olurken, bölgenin güneyindeki yüksek sabalarda ise, Doğa Anadolu karasal iklim özellikleri egemendir. Bu nedenle, 2000 iaden dafoa yüksek yörelerde görülen olumsuz iklim şartlan, tarımsal ürünlerde verimliliği ve çeşitliliği büyük ölçüde sınırlandırmıştır. Tortum Çayı Havzası'nın güneyinde, Îran-Turan kökenli step türleri yaygın iken, kuzeye doğru gidildikçe, özeîiMe Tortum Gölü çevresinde A\Tupa-Slbirya ve Akdeniz flora bölgesine ait bitkilere de rastlanılmaktadır. Aynea, dağların kuzeye bakan yamaçlarında sarıçam ormanları bulunduğu halde, güneye bakan yamaçlarda ardıç, kserofiî çalı ve dağ steplerine ait otsu türler yaygındır. Araştırma bölgesinde yanlış arazi kullanımı, aşın otlatma ve orman tasribaîı gibi beşerî müdahaleler toprak erozyonunu hızlandırmış, ekolojik dengeyi bozmuş ye arazi çıplak bir görünüm kazanmıştır. Diğer taraftan sağanak yağışlar sonucunda oluşan sellerin getirdiği kum, çakıl gibi kaba malzemeler, vadi tabanîanndaki arazileri kaplayarak, bu arazilerin de yer yer îanm dışı kalmasına neden olmatedır.Araştırma bölgesinin. Doğa Anadolu'ya Karadeniz kıyılarına (Trabzon-Hopa) vs Kafkasya'ya (Bacam-Tiflis) bağlayan tarihî yollar özerinde yar alması, stratejik önemini artırmış ve devirler boyunca çeşitli millet vs devletlerin yerleşmelerine sahne olmuştur. Cumhuriyet Devri'ne kadar sancak merkezi olan Tortum, 1924 yalında Erzurum iline bağlı ilçe yönetim merkezi halime getirilmiş olup, Narman,Uzundere, Şenyurt olmak üzere 3 bacak ve 105 köyü bulunuyordu. Asacak, daha sonraki yıllarda yapılsa idarî değişiklikler sonucu, üçe bucak ve köy sayılarında baz: değişiklikler olmuştur. Nitekim, 1954 yakında Narman Bucağı ve 1987 yılında Uzundere Bacağı Torlara ilçesinden ayrılarak, üçe yönetim merkezleri haline getirilmiştir. Bölgede 1989 yık itibariyle 2 ilçe (Tartanı ve Uzundere), î bacak (Şenyurt) ve 60 köy yerleşmesi ile mezraa ve yaylalardan oluşan 109 adet geçici yerleşme merkezi vardı. Araştırma bölgesinin nüfusa Î940 yılında 30795 iken, 1985'de 46900 olarak gerçekleşmişti. Dolayısıyla, 1940-1985 yıllan arasında geçen 45 yıllık süre içerisinde nüfus, ancak 16105 kişilik bir artış göstermiştir. Nüfus artışıma çok düşük olması, kuşkusuz bölgeden dışarıya yönelik olan göçlerle ilgilidir. Çünkü, artan nüfusa çalışma sabası temin edecek sosyal ve ekonomik amaçlı yatırımlar bulunmamaktadır. Örneğin, kapasiteli herhangi bir sanayi karakışa, eğitim veya sağlık kuruluşu, genel hizmet yatarımlar; yoklar. Bu gibi nedenlerle nüfus, doğal artış hızının teşviki ile artmakta, fakat artan nüfus, istihdam güçlükleri nedeniyle bölgeden, zaman içinde göçmekledir. Tortum Çayı Havzasında kasaba yerleşmesi olarak, Tortum ve uzundere yerleşme merkezleri bulanmaktadır. Bu yerleşmeler, idarî açıdan ilçe merkezleri olmalarına rağmen, fonksiyonel özellikleri bakımından birer tarım kasabası özelliği göstermektedir, örneğin 1989 yılında, Tortum Kasabasındaki aktif nüfusun yaklaşık % 74'fi tarım ve hayvancılıkla uğraşıyordu. Araştırma bölgesinde geçici yerleşme olarak, sadece yayla ve mezraa yerleşmeleri bulanmaktadır. Yayla yerleşmelerine, genellikle dağlık alanların yamaç ve plato düzlükleri üzerinde rastlanılmaktadır. Yaylaların bir kısmında hayvancılık ve ekip-biçme faaliyetleri birlikte yürütülürken, bir kısmında ise, sadece hayvan otlaöîmaktadır. Tortum Gölü çevresinde yer alan mezraa yerleşmelerinde, daha çok ekip-biçme faaliyetleri önem kazanmıştır. Sulamak tarımın yapıldığı mezraa yerleşmelerinde yonca, patates, soğan, ve mısır gibi ürünlerin tarımı önem taşır.Bununla birlikte, kura tanm şartlarında ekip-biçme faaliyetlerinin yapıldığı mezraalarda,bir yıl hububat ve fiğ tarımı yapılırken, ertesi yıl hayvan otlatılmaktadır. Dolayısıyla bu mezraa yerleşmelerinde, ekip-biçme ve hayvancılık faaliyetleri birlikte yürütülmektedir.158 ÖZET YE SONUÇ Araştırma bölgemiz olan Tortum Çayı Havza», Karadeniz Bülgesi'sin Doğa Karadeniz Bölümü sınırlan içinde yer alır ve feidrcgrafik açıdan, bir havza özelliği göstermektedir. Kavzayı,batîdan Mescit dağlan, doğudan Akdağlar, güneybatıdan Durnlu dağlan ve güneydoğudur, K&rgapazarı dağlan sınırlandırmaktadır. Yüzölçümü yaklaşık 1897 km^yi balan araştırma bölgesinin, ana topografik şekillerini dağlar, bunlar arasına yerleşmiş ©lan vadiler, yer yer göze çarpan tepeler ve platolar oluşturmaktadır. Araştırma bölgesinde, geniş bir yayışı! gösteren Üst Jura formasyonları, alttan üste doğru volkanik aratabakaiı fîiş serisi ve rnamîı seri şeklinde gelişmiştir. Bölgenin kuzey yörelerinde, özellikle Tortum Gölü ve çevresinde, Jura-Kretase fîiş vs killi kireçtaşı tabakalarının, Jura tipine benzer bir biçimde tevnknasj sonucunda oluşmuş, kıvrımlı bir yapı görülmektedir. Tortum Çayı ve kollan tarafından. Eosen sonundan itibaren dar ve derin olarak yarılmaya başlayan bölgede, vadi tabanı iie dağlar arasındaki bağıl yükselti farla, birkaç km.iik bir mesafe dahilinde, 1000 m.yi aşmaktadır. Bölgede dikey yükselti farklarının fazla olmasının etkilerini, başta sıcaklık ve yağış şartları olmak üzere, bütün iklim elemanlarında görmek mümkündür. Nitekim, araştırma bölgesinin kuzeyinde vadi tabanı düzlüklerinde, çeşitli îanm ürünlerinin yetişmesine imkân sağlayan mikrokîimaîik iklim şartlan etkili olurken, bölgenin güneyindeki yüksek sabalarda ise, Doğa Anadolu karasal iklim özellikleri egemendir. Bu nedenle, 2000 iaden dafoa yüksek yörelerde görülen olumsuz iklim şartlan, tarımsal ürünlerde verimliliği ve çeşitliliği büyük ölçüde sınırlandırmıştır. Tortum Çayı Havzası'nın güneyinde, Îran-Turan kökenli step türleri yaygın iken, kuzeye doğru gidildikçe, özeîiMe Tortum Gölü çevresinde A\Tupa-Slbirya ve Akdeniz flora bölgesine ait bitkilere de rastlanılmaktadır. Aynea, dağların kuzeye bakan yamaçlarında sarıçam ormanları bulunduğu halde, güneye bakan yamaçlarda ardıç, kserofiî çalı ve dağ steplerine ait otsu türler yaygındır. Araştırma bölgesinde yanlış arazi kullanımı, aşın otlatma ve orman tasribaîı gibi beşerî müdahaleler toprak erozyonunu hızlandırmış, ekolojik dengeyi bozmuş ye arazi çıplak bir görünüm kazanmıştır. Diğer taraftan sağanak yağışlar sonucunda oluşan sellerin getirdiği kum, çakıl gibi kaba malzemeler, vadi tabanîanndaki arazileri kaplayarak, bu arazilerin de yer yer îanm dışı kalmasına neden olmatedır.Araştırma bölgesinin. Doğa Anadolu'ya Karadeniz kıyılarına (Trabzon-Hopa) vs Kafkasya'ya (Bacam-Tiflis) bağlayan tarihî yollar özerinde yar alması, stratejik önemini artırmış ve devirler boyunca çeşitli millet vs devletlerin yerleşmelerine sahne olmuştur. Cumhuriyet Devri'ne kadar sancak merkezi olan Tortum, 1924 yalında Erzurum iline bağlı ilçe yönetim merkezi halime getirilmiş olup, Narman,Uzundere, Şenyurt olmak üzere 3 bacak ve 105 köyü bulunuyordu. Asacak, daha sonraki yıllarda yapılsa idarî değişiklikler sonucu, üçe bucak ve köy sayılarında baz: değişiklikler olmuştur. Nitekim, 1954 yakında Narman Bucağı ve 1987 yılında Uzundere Bacağı Torlara ilçesinden ayrılarak, üçe yönetim merkezleri haline getirilmiştir. Bölgede 1989 yık itibariyle 2 ilçe (Tartanı ve Uzundere), î bacak (Şenyurt) ve 60 köy yerleşmesi ile mezraa ve yaylalardan oluşan 109 adet geçici yerleşme merkezi vardı. Araştırma bölgesinin nüfusa Î940 yılında 30795 iken, 1985'de 46900 olarak gerçekleşmişti. Dolayısıyla, 1940-1985 yıllan arasında geçen 45 yıllık süre içerisinde nüfus, ancak 16105 kişilik bir artış göstermiştir. Nüfus artışıma çok düşük olması, kuşkusuz bölgeden dışarıya yönelik olan göçlerle ilgilidir. Çünkü, artan nüfusa çalışma sabası temin edecek sosyal ve ekonomik amaçlı yatırımlar bulunmamaktadır. Örneğin, kapasiteli herhangi bir sanayi karakışa, eğitim veya sağlık kuruluşu, genel hizmet yatarımlar; yoklar. Bu gibi nedenlerle nüfus, doğal artış hızının teşviki ile artmakta, fakat artan nüfus, istihdam güçlükleri nedeniyle bölgeden, zaman içinde göçmekledir. Tortum Çayı Havzasında kasaba yerleşmesi olarak, Tortum ve uzundere yerleşme merkezleri bulanmaktadır. Bu yerleşmeler, idarî açıdan ilçe merkezleri olmalarına rağmen, fonksiyonel özellikleri bakımından birer tarım kasabası özelliği göstermektedir, örneğin 1989 yılında, Tortum Kasabasındaki aktif nüfusun yaklaşık % 74'fi tarım ve hayvancılıkla uğraşıyordu. Araştırma bölgesinde geçici yerleşme olarak, sadece yayla ve mezraa yerleşmeleri bulanmaktadır. Yayla yerleşmelerine, genellikle dağlık alanların yamaç ve plato düzlükleri üzerinde rastlanılmaktadır. Yaylaların bir kısmında hayvancılık ve ekip-biçme faaliyetleri birlikte yürütülürken, bir kısmında ise, sadece hayvan otlaöîmaktadır. Tortum Gölü çevresinde yer alan mezraa yerleşmelerinde, daha çok ekip-biçme faaliyetleri önem kazanmıştır. Sulamak tarımın yapıldığı mezraa yerleşmelerinde yonca, patates, soğan, ve mısır gibi ürünlerin tarımı önem taşır.Bununla birlikte, kura tanm şartlarında ekip-biçme faaliyetlerinin yapıldığı mezraalarda,bir yıl hububat ve fiğ tarımı yapılırken, ertesi yıl hayvan otlatılmaktadır. Dolayısıyla bu mezraa yerleşmelerinde, ekip-biçme ve hayvancılık faaliyetleri birlikte yürütülmektedir.

Abstract:
RESUME Cette these de doctoral dont i'objectif etd ö' tefe Is bassin da Rsisseau de Tortasn vise â raonsrer toas les elements gebgrapfeiqses. La zone & etadier se sitae as nord de la region de ia Mer Noire et est liee acsânistrativerneni I Erzanim. La serf ace de la zone dent il s'agiî est â pea pres de 1900 km/. Eiîe a des frontiers avec İspir â Foaest, Yasafeii, aa nord, atî nord-est Oltu, Narman â Test, Pasinler a» sad-est, Erzaram aa sad. Dans ia region qai commence h se fendre profoadement et esroitement par ie Ruisseau et ses branches â partir de ia fin d'ecene, la difference d'aititade enfre Ie coats d'ean de plaine allaviaie et les montagnes est pias de i 000 metres. II est possible D4observer, dans ia region, I'inflaence de la difference d'aîtiîade sar les elements geographiqaes: sartoat sar les conditions climatiqaes. Da reste, aa nord de la regies â etadier dans les piaines da eoars d'eaa, on vqU les conditions asicro-oliaauqaes qai domineat aa nord de la religion et qai perneaent de caitiver les prodaits agricoles; mais as sad, dans les zones pias bastes, le ciimat continental est efficace. Dans la region les interventions hamaines corarae la maavaise-auiisation eronn6 des terrains et des patarages â i'exces a precipite 1'erosion et a altere" (deteriorS) I'eqaiiibre eeoiogiqae. Cest pour cette raison qae ia region a ane apparence qaasi nae. Le fait qae ie basses da raisseas de Torlara se sitae sar les roates bistoriqaes de (Trabzon-Hopa) et de (Batarn-Tiflis) i'a rends important da point de vae strategiqae poar les nations et les etas tout aa long de f Mstoire. En 1989, dans ia region, il y avait dsax soas-preteetures (Tartars, üzandere), ane cemmane, 60 villages et 109 centres d'installation provisoire compcs&s des plateaux et des petits villages. En 1940, la popalation 6tait 30795; en 1985, elle est devenae 45900. Par conseqaence, entre les annees 1940 et 1985, la popalation n'a sconce1 qa'ane aagrcentation de 16105. Sans doate, la diminaation de ia popalation est reiatif a i'immigration vers ies vilies. Car ii n'y avait pas d'investissements sodo-eccsoaiqaes qai assarerost aa peapie ies domaiaes de travail. Dans ie bassin de Raisseaa de Torlara, les activiaSs agricoles forrsent ie fondement de la ressoarce. A cause des terrains fertiles qai se troavent dans ies plateaax de coars d'eaa de plaine aliaviaie et de i'agricaitare aqaatiqae et des conditions climatiqaes, les activites agricoles sont aapremier plaa. An contraire, dans les villages piss hazüs, Iss activities feesîiales gsgner.î ine grende importance. Dans ess regions ot il y z bsaacoap de pfetsasa et de prairies, les acîMtes agıicoîes ae. sost qs'an sspport qui gide i'elevage. L& region dost iî s'agit a an grand potsaüel touristiqae. Le potensiei presenî se pect esre 6vaîu? da point de vce de touristiqsie sxtsrles- et sîterisar. C'sst posrqaoi, ies acövitâs tocrisiiqses ne sontpas devefoppees.