Sosyolojik açıdan gazete ve Osmanlı gazeteciliğinin temellendirilmesi /
Yazar: HAYATİ TÜFEKÇİOĞLU
Danışman: PROF. DR. KORKUT TUNA
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1993
Konu: Gazetecilik = Journalism
Dizin: Gazetecilik = Journalism ; Osmanlı Devleti = Ottoman State

Özet:
Batıcılaşma siyaseti çerçevesinde Batı 'dan aktarılan pek çok kurumdan biridir. Fakat gazetenin diğer kurumlar yanında çok daha özel bir konumu olmuştur. Osmanlı'da gazete Batıcılaşma çabasında aynı zamanda bir araç olarak kullanıldığı için önem kazanmıştır. Çalışmamızda değişik özelliklerini ortaya koyduğumuz Osmanlı gazeteciliği toplumun kendi dinamiklerinin ürettiği bir kurum değil, Batıcılaşma döneminin bir örünUdUr ve toplumsal bir dayanağı bulunmamaktadır. En temel özelliği ise Batıcılaşa siyasetiyle olan bağlantısıdır. Bu bağlantı günümüze kadar uzanan bir çizgi olarak varlığını sürdürmektedir. Gazete içeriği ile toplumda yeni alışkanlıklar, yeni davranış kalıpları, yeni bir yaşam tarzı, kısaca bir kimlik oluşturmakta, hem de verili bir kimliğin geniş kesimlere ulaştırılmasında aracılık etmektedir. Bu özellik farklı tarihsel ilişki ve gelişmelere bağlı olarak değişik rol ve görev üstlenebilen gazetelerin genel bir çizgisidir. Bu çizgiyi gazeteciliğimizde de yakalamak mümkündür. -/ÜKSEIl DO?? ETİM -3- «ıÖZET Çalışmanızda bir kitle haberleşme aracı olarak gazete ve Osmanlı gazeteciliğinin ortaya çıkış koşulları Üzerinde durulmuştur. Gazeteler günümüz toplumlarında toplumsal bir ilişki biçimi ve bir yaygınlaştırma aracı olarak önemli bir yere sahiptir. Bu açıdan sosyolojinin ilgi sahasına girmekte, toplumsal değişmede oynadığı rolün yanında belgeleme özelliğine bağlı olarak sosyolojik araştırma alanlarından biri olmaktadır. Bizim toplumumuzda da gazetelerin önemli bir yeri bulunmaktadır. Bizde gazeteciliğin hangi koşullara bağlı olarak, ne tür gereklere yanıt verdiği, toplumdaki yeri ve rolünün ne olduğu sorularını cevaplamak istedik. Çalışmamızda bugUnkü gazeteciliğimlzn temelinde yer alan Osmanlı gazeteciliğini ele almayı amaçladık. Fakat Osmanlı gazeteciliğinin ele alınıp değerlendirilebilmesi için öncelikle genel olarak gazete ve gazetecilikle ilgili görüş ve yaklaşımların bilinmesi gerektiğini düşündük. Çalışmamızda önce mevcut görüşler başlığı altında sınırladığımız şekliyle gazete üzerine ortaya koyulan yaklaşım biçimlerini tartıştık. Mevcut görüşlerin gazetenin belli özeliklerini saptamakla birlikte çeşitli sınırlılıklar da taşıdığını gördük. Bu ele alışlar ortaya, ait olduğu toplum ilişkilerinden kopuk, soyut, zamansız ve t opiums uz bir gazete tanımı çıkarmakta ve gazeteyi açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Biz meseleyi sosyolojik bir yaklaşımla tarihsel ve toplumsal ilişkiler içine yerleştirmeye çalıştık. Bu çerçevede gazetenin Batı'daki serüvenini ele aldık, önce "İlk Nüveler" başlığı altında Orta Çağ' in son dönemlerinde görülmeye başlanan avvisiler/haber mektupları karşımıza çıktı. Daha sonra gelişen koşullara bağlı olarak doğan periyodikleri izledik ve - 1 -Batıcılaşma siyaseti çerçevesinde Batı'dan aktarılan pek çok kurumdan biridir. Fakat gazetenin diğer kurumlar yanında çok daha özel bir konumu olmuştur. Osmanlı'da gazete Batıcılaşma çabasında aynı zamanda bir araç olarak kullanıldığı için önem kazanmıştır. Çalışmamızda değişik özelliklerini ortaya koyduğumuz Osmanlı gazeteciliği toplumun kendi dinamiklerinin Ürettiği bir kurum değil, Batıcılaşma döneminin bir orunudur ve toplumsal bir dayanağı bulunmamaktadır. En temel özelliği ise Batıcılaşa siyasetiyle olan bağlantısıdır. Bu bağlantı günümüze kadar uzanan bir çizgi olarak varlığını sürdürmektedir. Gazete içeriği ile toplumda yeni alışkanlıklar, yeni davranış kalıpları, yeni bir yaşam tarzı, kısaca bir kimlik oluşturmakta, hem de verili bir kimliğin geniş kesimlere ulaştırılmasında aracılık etmektedir. Bu özellik farklı tarihsel ilişki ve gelişmelere bağlı olarak değişik rol ve görev üstlenebilen gazetelerin genel bir çizgisidir. Bu çizgiyi gazeteciliğimizde de yakalamak mümkündür.

Abstract: