Organik tüketim davranışının psikososyal yordayıcıları: Bütünleşik davranış modeli açısından tanımsal bir çalışma
Psychosocial predictors of organic consumption behavior: A descriptive study from the perspective of integrated behavioral model
Yazar: NURAY ÖNER GÜCİN
Danışman: PROF. DR. ÖZLEM SERTEL BERK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Bütünleşik davranış modeli = Integrated behavioral model ; Klinik psikoloji = Clinical psychology ; Organik = Organic ; Organik gıda = Organic food ; Organik ürünler = Organic products ; Tavuklar = Chickens ; Tüketici davranışı = Consumer behavior ; Tüketici psikolojisi = Consumer psychology

Özet:
Mevcut çalışmada organik tavuk tüketim davranışı, tutumlar ve davranışa yönelik niyet gibi sağlık davranışlarının ardında yatan bireysel motivasyon kaynaklarını kapsamlı bir şekilde ele alan bir sağlık davranışı modeli olan Bütünleşik Davranış Modeli (Glanz, Rimer ve Wisvanath, 2008) kapsamında incelenmiştir. BDM'nin temel varsayımları, davranışın en güçlü yordayıcısının davranışı gerçekleştirmeye yönelik niyet olacağı, niyetin ise tutumlar, subjektif normlar ve kişisel bileşen yapıları tarafından yordanacağıdır. Ayrıca, davranışı doğrudan yordayan niyet dışında bilgi ve beceri, erişebilirlik, çevresel engeller ve alışkanlık yapıları da bulunmaktadır. 
Çalışmanın ilk aşamasında yer alan pilot çalışmadan elde edilen veriler ışığında incelenen davranış organik tavuk tüketim davranışı olarak özelleştirilmiş ve organik tavuk tüketim davranışını BDM kapsamında ölçebilmek amacıyla her bir yapıya ilişkin ölçek geliştirilmiştir. Ana çalışmada, 18-65 yaş aralığında toplam 310 katılımcıdan veri toplanmıştır. Ana çalışmada öncelikle mevcut çalışma için oluşturulan Organik Tavuk Tüketim Bataryasının geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılmıştır. Hedeflenen psikometrik parametreleri karşılayan Bilişsel Tutum, Deneyimsel Tutum, Subjektif Norm Karşı, Subjektif Norm Destek, Öz-Etkinlik İnancı ve Çevresel Engeller ölçekleri ile BDM model sınama analizleri yürütülmüştür. Organik tavuk tüketim davranışının yordayıcılarını elde etmek üzere yapılan doğrusal hiyerarşik regresyon analizinde modele ilişkin öngörüler davranışla ilişkili olabilecek sağlık anksiyetesi, ortoreksi ve sosyal istenirlik düzeyi gibi psikolojik bileşenler ve sosyodemografik özellikler kontrol edilerek test edilmiştir. 
Elde edilen bulgulara göre, organik tavuk tüketim davranışı ile ilişkili sosyodemografik özellikler olan eğitim düzeyi ve ebeveyn olma durumları kontrol edildikten sonra BDM yapılarından davranışın en güçlü yordayıcısının davranışı gerçekleştirmeye yönelik niyet olduğu, niyetin ise öz-etkinlik inancı tarafından yordandığı bulgulanmıştır. Ayrıca, organik tavuk tüketimine yönelik çevresel engeller arttıkça kişilerin organik tavuk tüketim davranışının azaldığı görülmüştür.

Abstract:
In this study, organic poultry consumption behavior was examined according to Integrated Behavior Model (Glanz, Rimer, & Wisvanath, 2008), which is a health behavior model that comprehensively addresses the individual motivations behind health behaviors such as attitudes and behavioral intentions. According to the BDM, the intention to perform a behavior is the strongest predictor of the behavior, while this said intention is predicted by attitudes, subjective norms and personal agency. Furthermore, knowledge and skills to perform the behavior, salience of the behavior, environmental constraints and habit are the other pedictors of the behavior.
As the first step, a pilot study was conducted to obtain data for developing a scale aimed at measuring the behavior according to BDM. In the main study data were collected from a total of 310 participants aged 18-65 years. For the main study firstly the reliability and validity of Organic Poultry Consumption Behavior Battery was tested. The results of this test reveal that the Instrumental Attitude, Experiential Attitude, Subjective Norm (supportive), Subjective Norm (against), Self-Efficacy and Environmental Constraits scales meet the psychometric parameters of the study. Finally, in the last step, the assumptions of BDM were tested by conducting Linear Hierarchical Regression Analysis by controlling psychosocial characteristics and psychological components such as health anxiety, orthorexia and social desirability level that are related to the behavior.
According to the findings, after controlling education levels and parenthood, the strongest predictor of the organic poultry consumption behavior was found as the intention to perform the behavior, while the intention was predicted by the self-efficacy beliefs of the participants. Additionally, it was observed that the organic poultry consumption behavior decreased as the environmental constraints about the behavior increased.