Çanak çömlek öncesi Neolitik Dönem'den Demir Çağı sonuna kadar dikilitaşlar ve steller
Standing stones and steles from the pre-pottery Neolithic to the end of Iron Age
Yazar: SÜHEYLA ZIMMERMANN
Danışman: PROF. DR. HALİME HÜRYILMAZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Arkeolojik yerleşim = Archaeological settlement ; Demir Çağı = Iron Age ; Dikilitaş geleneği = Pillar tradition ; Erken Tunç Çağı = Early Bronze Age ; Geç Tunç Çağı = Late Bronze Age ; Kalkolitik Dönem = Chalcolithic Period ; Neolitik Dönem = Neolithic Period ; Sanat eserleri = Artistic works ; Steller = Steles

Özet:
Tez çalışmamızın ana amacı Trakya Bölgesi ve adalar haricinde, günümüz Türkiye
sınırları içerisindeki dikilitaş ve stellerin ilk ortaya çıkışları, dikilmiş oldukları yerler,
gelişimleri, benzerlikleri ve farklılıklarının ortaya konmasıdır.
ÇÇÖN Dönemden Demir Çağı sonuna kadar olan süreç oldukça geniş bir zaman
aralığını kapsamaktadır. Bu nedenle kronolojik bir sıralamayla günümüz coğrafi
bölgeleri başlığı altında, arkeolojik kazı çalışmaları ve tekil buluntu yerlerine göre tüm
dikilitaşlar ve steller incelenmiştir.
Ham maddesi sadece taş olan dikilitaşlar Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Dicle Vadisi
ve Fırat Havzası'nda, ÇÇÖN Dönemde öncülleri olmadan yaklaşık eş zamanlı olarak
birdenbire ortaya çıkmıştır. Bunlar form ve yüzeylerinin işlenişleri açısından farklılıklar
göstermektedir. ÇÇN Dönem, ETÇ ve OTÇ'de de varlıklarını sürdüren dikilitaşların en
geç örnekleri GTÇ'de tespit edilmiştir. ÇÇÖN Dönemden sonra dikilitaşların
yüzeylerinde herhangi bir tasvir olmaksızın anikonik olarak işlendikleri anlaşılmaktadır.
Stellerin en erken örnekleri ETÇ'de görülmektedir. Ham maddesi kil ve taş olmak üzere
iki gruptadır. Kilden şekillendirilen steller sadece İç Ege Bölgesi'nde mevcuttur ve ETÇ
ile sınırlı kalmaktadır. Ham maddesi taş olan ve çeşitli formlarda şekillendirilen steller
ETÇ'den Demir Çağı sonuna kadar varlıklarını sürdürmüştür. Steller anikonik ve ikonik
olmak üzere iki ana grupta değerlendirilmektedir. Ayrıca yüzeyleri yazıtlı olanlar da
mevcuttur.
Dikilitaşlar ve steller ataların, tanrı ve tanrıçaların ruhlarının yaşamış olduğu ebedi
ikametgâhlar olduğu gibi, kimi durumda da tanrı ve tanrıçaları temsil etmektedir. Ayrıca
steller kralların kahramanlıklarının anlatıldığı, propagandalarının yapıldığı anıtlar olarak
da karşımıza çıkmaktadır.
Bununla birlikte sadece mezar taşı işlevine sahip dikilitaş ve steller de mevcuttur. Bu
amaç için hazırlanan dikilitaşlar sadece anikoniktir. Steller ise hem ikonik hem de
yazıtlı olmak üzere ayrılmaktadır.
Stellerin yüzeyindeki tasvirler sayesinde farklı kültürler arasındaki etkileşimler
anlaşılmaktadır. Ayrıca yazıtlarla da diplomatik ilişkilerin ortaya konduğu gibi, savaş ve
barış zamanları ve imar faaliyetleri belirlenebilmektedir.
Tüm bu veriler Türkiye'nin zengin kültür mozaiğini ÇÇÖN Dönemden Demir Çağı
sonuna kadar dikilitaşlar ve steller aracılığıyla bize yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Dikilitaş / Stel, Neolitik Çağ, Kalkolitik Çağ, Erken-Orta ve Geç Tunç Çağı, Demir Çağı.

Abstract:
The objective of this thesis is, excluding Trace and the Aegean islands, to review the
emergence, spatial context, development, similarities and differences of steles and
menhirs within the borders of modern Turkey.
The spatial-chronological framework from the Pre-Pottery Neolithic to the end of the
Iron Age is quite extensive. Following a rigid chronological approach and a coherent
grouping of archaeological excavations and single findspots, all steles and menhirs were
thoroughly analysed.
Lacking any predecessors, stone menhirs occur simultaneously in the Southeastern
Anatolian Euphrates and Tigris regions in the PPN, however differ in shape and surface
treatment. Menhirs are likewise attested for the Pottery Neolithic, the Early- and Middle
Bronze Ages, with their latest examples dating to the Late Bronze Age. After the PPN,
menhirs lack any surface decoration and are understood as aniconic monuments.
The earliest clay and stone steles appear in the Early Bronze Age. Clay steles are limited
to the Aegean littoral and only seen in the EBA. Stone steles worked in different shapes
are known from the EBA until the Iron Age. They are both designed as aniconic,
decorated and inscribed monuments.
They testify to being vessels for the souls of forefathers, gods and goddesses, but can
also relate to the presence of the deities themselves. That aside, they inform us about the
deeds of kings, and occasionally contain plain political propaganda.
Steles and menhirs are also confirmed as having served as funeral monuments. Menhirs
prepared for that purpose are generally aniconic. Steles, however, can be separated into
iconic and inscribed monuments.
Their decorations betray cross-cultural nurturing and multiregional stylistic influences.
Inscriptions inform us about diplomatic relations, but also building projects in times of
war and peace.
All these features testify to Turkey's rich cultural mosaic from the Pre-Pottery Neolithic
until the end of the Iron Age.

Keywords: Menhir / Stele, Neolithic, Chalcolithic, EBA, MBA, LBA, Iron Age.