Rumeli'deki dağlı isyanlarından bir eşkıya figürü: İnce Stoyan
A figure of bandit from the Kirdzhalis: İnce Stoyan
Yazar: YAĞMUR SEDEF
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN MEVSİM
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Balkan Çalışmaları Ana Bilim Dalı / Balkan Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Tarih = History
Dizin: Balkan edebiyatı = Balkan literature ; Bulgar ayaklanmaları = Bulgarian rebellions ; Bulgar edebiyatı = Bulgarian literature ; Bulgarca = Bulgarian ; Bulgaristan = Bulgaria

Özet:
III. Selim yükselen anarşinin ve dış ilişkilerde yoğun bir hareketliliğin olduğu 1789'dan
1807'ye dek tahtta kalmıştır. Reformcu padişah köklü bir değişiklik için destek
bulamayacağının farkındaydı lakin en azından mevcut yapıyı iyileştirme yoluna gitmek
niyetindeydi. Velhasıl Sultan Selim'in Nizam-ı Cedid ordusuna yönelik muhalefet oldukça
güçlüydü. Âyân denilen 'yerel elitler' Bab-ı Ali'ye tehdit oluşturuyor, anarşi ortamının
artmasına neden oluyordu. Merkezi otorite zayıflamıştı ve taşrada âyânların sözü geçiyordu.
Kimisi asilere karşı hükümet yararına işler yapmışsa da halkın sırtına vergiler yükleyerek ve
kendilerine eşkıyalardan ordu kurarak isyana kalkışanlar da pek çoktu.
Daha sonra da bu isimle anılacak olan Kırcalı eşkıyaları ilk kez Rodop eteklerinde
görülmüşlerdir. Eşkıyaların içinde hem Müslüman hem Hristiyan halk yer alır, bu asiler
vahşidir ve köyleri yağma ederler. Birçoğu için eşkıyalık bir ekmek kapısına dönüşmüştür,
âyânlara askeri hizmet vererek ya da yağma yoluyla para kazanma yoluna giderler. Bu eşkıyalık
hareketleri XIX. yüzyılda etkisini gösterecek olan milli benlik duygusundan yoksun olduğu
halde asileri bastırmak aynı anda içte ve dışta birçok sorunla karşı karşıya olan Osmanlı merkezi
otoritesi için zorluk teşkil etmiştir.
Osmanlı'da soyguncu, eşkıya, haydut anlamına gelen kelime Balkanlarda hajduk/haiduk/
hajdutin olarak kullanılır. Dağlı isyanları özelinde Bulgar haydutların çoğunlukta olduğunu
görürüz. Bu Bulgarlardan biri de Yeniçeri Ocağı çıkışlı olduğu rivayet edilen İnce Stoyan/ İnce
Voyvoda'dır. İnce, Balkanlarda haydut kavramının yerini ve nesilden nesle halk hafızasında
nasıl taşındığını anlayabilmek adına önemli bir örnektir. Onun adına hikâyeler, türküler, şiirler
yazılmıştır. Bir köye adını vermiş, heykeli dikilmiştir. O yakıp yıkan, yağma yapan Kırcalı
birliklerinin içindedir lakin ona atfedilen özellikler, efsaneler ve kahramanlık hikâyeleri onu
'halkın koruyucusu ve öç alan haydut figürü' olarak öne çıkarmıştır. Kısacası, İnce, halk
yaratıcılığının bir kahramanı nasıl yarattığını gözler önüne serer. Böylece, dağlı isyanları
dönemi olarak adlandırdığımız aynı zaman diliminin iki farklı toplum için ne anlam ifade
ettiğini anlayabiliriz.

Anahtar Kelimeler: Dağlı İsyanları, Haydut, Voyvoda, Halk Yaratıcılığı, Edebiyat.

Abstract:
Under Sultan Selim's rule (1789- 1807), there was a rise in anarchy and a number of activity in
international relations. Sultan, the reformer, was aware that he couldn't convince everyone to
approve a significant challenge, but he still wanted to make the current situation better as soon
as possible. However, Sultan Selim's Nizam-ı Cedid Army faced a lot of opposition. The 'local
elites,' the âyâns, were threatening Sublime Porte and spreading disorder. The âyâns were in
charge of the provinces, while the central government was weaker. Even if some of them
worked in favor of the government against the rebel, the number of those who attempted to
disobedience by imposing taxes on the citizens and assembling an army of the bandits was also
extremely significant.
The bandits of Kardzhali, afterwards known by this name, were first observed in the slopes of
the Rhodope Mountains. The bandits included both Muslims and Christians. These rebels were
savages who pillaged towns and villages. Several of them were banditors for a living. They
earned money by stealing or fighting in the army of the âyâns. Even though these banditry
movements lacked the sense of national identity that would manifest itself in the 19th century,
the Ottoman central government, which was dealing with a number of internal and external
problems, found it difficult to crush the rebels.
Hajduk/ Haiduk/ Haydutin is the Balkans' equivalent of the Ottoman Empire's use of the
phrases 'robber' and 'bandit.' It is clear that Bulgarian hayduts are the majority in Kardzhalis.
According to reports, one of these Bulgarians is a member of Janissary Corps, named İnce
Stoyan/İnce Voivoda. In order to comprehend what haydut means in the Balkans and how they
are passed down from one generation to the next in popular memory, İnce is a vital case study.
Poems, songs and stories have been written in his honor. A village was named after him, and a
statue of him was built. His characteristics, legends and epic tales set him apart as the 'protector
of the people and the avenging haydut figure.' In short, İnce helps us to see how ordinary
people's imaginations create heroes. Thus, we may understand what the Kardzhalis meant to
two different cultures throughout that time.

Key Words: Mountain Uprisings, Haydut, Voivoda, Local Artistic Expression, Literature.