Rusya'nın Kafkasya'ya yönelik din politikası bağlamında Transkafkasya Şii Şeyhülislamlığının kuruluşu
Transcaucasia Shiite Shaykh Al-İslam in the context of Russia's religious policy towards Caucasus
Yazar: ORKHAN ZAHIDOV
Danışman: DOÇ. DR. BEKİR TÜMEN SOMUNCUOĞLU
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Din politikası = Religious policy ; Kafkasya = Caucasus ; Kafkasya politikası = Caucasus policy ; Rusya = Russia ; Trans Kafkasya = Trans-Caucasus ; Uluslararası politika = International policy ; Şeyhülislamlık = Şeyhulislam ; Şia = Şia

Özet:
Rusya'nın Azerbaycan'ı işgali sonrası 1840'lardan itibaren Kafkasya'da İslam'ın kurumsallaştırılması yönünde bazı adımlar atılmaya başlanmıştır.  Müslümanların dini idaresinin oluşturulmasına yönelik çok sayıda değişik tasarılar gündeme getirilmişse kesin sonuç elde edilememiştir. 5 Nisan 1872 tarihli Çar fermanı ile Güney Kafkasya'da Şii ve Sünni mezhepleri dini idarelerinin teşkili ve faaliyetini düzenleyen Esasnâme onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Şeyhülislamın başkanlığında Şii, Müftünün başkanlığında Sünni ruhani idareleri tesis edildi. Tez çalışması iki bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölümde genel olarak Azerbaycan tarihinde İslam dinin oluşum ve gelişim seyri, Müslümanlığın durumu, mezheplerin ortaya çıkışı, Azerbaycan topraklarının Rusya tarafından işgali, Kuzey Azerbaycan'da hanlıklar sisteminin dağılması ve Rus idare sisteminin kuruluşu ve Rusya'nın Güney Kafkasya ve Azerbaycan'daki din siyaseti ele alınmıştır. İkinci Bölümde Şeyhülislamlığın kuruluşu, dini idarenin faaliyet Esasnâmesi, idarenin teşkilatı, yetkileri, görevleri, kadı ve imamların yetki ve görevleri, ayrıca Meşrutiyet döneminde Çarlığın dini siyaseti bağlamında tebaanın talepleri, devlet ve tebaa arasındaki ilişkilerde idarenin konumu ve önemi incelenmiştir. Tezimizin sonuç bölümünde ulaşılan tespitler ve yapılan değerlendirmelere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler : Azerbaycan, Rusya İmparatorluğu, Şiilik, Din Siyaseti, Dini İdare

Abstract:
After the Russian invasion of Azerbaijan in the 1840s, some steps have been taken towards the institutionalization of Islam in the Caucasus. Although many different drafts have been brought up for the establishment of the religious administration of Muslims, no definite results have been achieved. With the Tsar edict dated April 5, 1872, the Regulation on the establishment and operation of the religious administrations of the Shiite and Sunni sects in the South Caucasus was approved and entered into force. Shiite and Sunni spiritual administrations were established under the presidency of Shaykh al-Islam and Mufti, respectively. The thesis consists of two parts. In the first part, the formation and development of Islamic religion in the history of Azerbaijan, the status of Islam, the emergence of sects, the occupation of Azerbaijani territories by Russia, the disintegration of the Khanate system in North Azerbaijan and the establishment of the Russian administrative system and the religious policy of Russia in the South Caucasus and Azerbaijan were discussed in general. In the second part, the establishment of Shaykh al-Islam, the Regulation of activity of the religious administration, the organization of the administration, its powers, duties, powers and duties of kadi and imams, also the demands of the citizens in the context of the religious policy of Tsarism during the Constitutional period, the position and importance of the administration in the relations between the state and the citizens have been examined. The findings and evaluations we obtained in our thesis study have taken place in the conclusion part.

Key Words : Azerbaijan, Russian Empire, Shi'ism, Religious Politics, Religious Administration