Erzurum şehir atmosferindeki polisiklik aromatik hidrokarboların kaynaklarının pmf yöntemi kullanılarak incelenmesi
The  investigation of sources of polycycli̇c aromati̇c hydrocarbons i̇n Erzurum city  atmosphere by usi̇ng pmf method
Yazar: ŞAHİN KORKMAZ
Danışman: DOÇ. DR. HANEFİ BAYRAKTAR
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Çevre Bilimleri ve Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering

Özet:
Bu çalışmada Erzurum şehir merkezi atmosferinde bulunan Polisiklik Aromatik Hidrokarbon(PAH)'ların kaynaklarının Pozitif Matris Faktorizasyon (PMF) yöntemi kullanılarak incelenmesi amaçlanmıştır. Erzurum kent merkezinde ilk kez 02.03.2008 15.02.2009 tarihleri arasında kış ve yaz periyotlarını kapsayacak şekilde; aktif örnekleme yöntemi kullanılarak örneklenmiş ve analizi yapılmış 57 adet atmosferik 18 PAH bileşen konsantrasyonları kullanılmış ve elde edilen bulgular detaylı irdelenmiştir.
Alınan örnekler uygun ön işlemler uygulandıktan sonra, Gaz Kromatografi-Kütle Spektrometrisi (GC-MS) cihazında analiz edilmiştir. Örneklenen 57 adet atmosferik 18 PAH bileşiği EPA PMF 5.0 versiyonu genel reseptör modelinin giriş verilerini oluşturmuştur. Gerekli işlemler gerçekleştirildikten sonra model çalıştırılmıştır. 
Optimum bir modelleme yapabilmek amacıyla 3 ila 7 faktörlü çözümler incelenmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda 5 faktörlü sonuçların en optimum sonuç olduğu belirlenmiştir. PMF yöntemi kullanılarak yapılan inceleme sonucunda Erzurum şehir merkezi atmosferinde 5 baskın PAH kaynağı olduğu belirlenmiştir. Bu kaynaklar, Doğalgaz Yanması, Trafik Emisyon, Karışık Kaynak, Yağ Yanması ve Kömür ve Odun Yanmasıdır. Çalışma sonucunda Erzurum şehir merkezi atmosferinde 5 baskın PAH kaynağının yüzdesel dağılımları belirlenmiştir. En baskın kaynak %32,91 ile Doğalgaz kaynağı olurken; Trafik emisyonu %27,82, Karışık Kaynak %17,73, Yağ Yanması %13,85 ve Odun Kömür Yanması %7,69 değere sahiptir.

Abstract:
In this study, the sources of Polycyclic Aromatic Hydrocarbons (PAH)'s in the atmosphere of Erzurum city center has been investigated by using Positive Matrix Factorization (PMF) method. The atmospheric concentrations of PAH's in Erzurum city center were for the first time sampled and analyzed by using active sampler and GC-MS between the dates 02.03.2008 - 15.02.2009 to cover the winter and summer periods. 57 pieces of atmospheric concentrations of 18 PAH components were used in the modeling studies and the results were discussed in detail.
After the samplers has been applied appropriate pretreatment, they analyzed by using GC-MS. 57 pieces of atmospheric concentrations of 18 PAH components has created input data of the general receptor model EPA PMF version 5.0. The model has run after the required processes are performed.
In order to make optimal modeling; 3 to 7 factor solutions has been investigated. As a result of the examinations, It has been determined that the results of the 5 factor are optimal. As a result of examination using PMF method; it has determined that there are five dominant sources of PAHs in the city center of Erzurum atmosphere. These resources are Combustion of Coal and Wood, Combustion of Natural Gas, Traffic Emission, Combustion of Oil and Mixed Source. In addition; it has been determined percentage distribution of five dominant sources of PAHs. The most prominent source is Combustion of Natural Gas with value of 32.91%. Traffic Emission value is 27,82%, Mixed Source value is  17,73%, Combustion of Oil value is  13,85% and Combustion of Coal and Wood value is 7,69%.