Zorunlu iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin iş kazalarına etkisi: İmalat sektöründe bir vaka-kontrol çalışması
The effect of mandatory safety training on occupational injuries: A case-control study in the manufacturing sector
Yazar: BAŞAT İLTER
Danışman: PROF. DR. HALİL İBRAHİM SARIOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Halk Sağlığı = Public Health ; Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri = Labour Economics and Industrial Relations
Dizin: Etkililik = Effectiveness ; Eğitim = Education ; Kazalar = Accidents ; Üretim sektörü = Production sector ; İş güvenliği = Work safety ; İş kazaları = Occupational accidents ; İş sağlığı = Occupational health

Özet:
Tez çalışmasında, ülkemizde Kanun uyarınca çalışanlara verilen iş sağlığı ve güvenliği (İSG) eğitiminin iş kazalarını önlemede etkili olup olmadığı araştırılmıştır. İş kazalarına neden olabilecek diğer değişkenlerin etkileri kontrol altına alınarak, iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin iş kazası geçirme riskiyle ilişkisi değerlendirilmiştir. Bu çerçevede "Mevzuat uyarınca verilmesi gereken İSG eğitimi, iş kazasına sebep olabilecek diğer faktörlerden bağımsız olarak imalat sektöründe çalışanların iş kazasına uğrama riskini azaltır." hipotezi vaka kontrol çalışması yapılarak test edilmiştir. 
Vakalar 13.06.2013-24.06.2016 tarihleri arasında en az on beş gün iş göremezlikle sonuçlanan iş kazası geçirmiş (trafik kazaları, işyerindeki kalp krizi vb. vakalar hariç) ve kazaları müfettişlerce incelenen çalışanlardır (n=190). Kontroller bire bir eşleştirildikleri vakaların kaza geçirdiği tarihe kadar kaza geçirmemiş olan, aynı iş kolunda aynı işi yapan, aynı cinsiyette, (±5) aynı yaşta çalışanlardır (n=190). Vakalardan ve kontrollerden literatürde iş kazalarıyla ilişkili oldukları belirtilen on dört değişkene ilişkin bilgiler resmi raporlardan, kayıtlardan ve teftiş süreçlerinde müfettişler tarafından alınmıştır. 
Şartlı lojistik regresyon yöntemi kullanılarak geliştirilen model ile eğitimin ve diğer faktörlerin (değişkenlerin) iş kazaları ile ilişkisi belirlenmeye çalışılmıştır. Her değişkenin diğer değişkenlere bağlı tahmini odds oranları (log odds oranları) bulunmuştur. Böylece mevzuata uygun olarak verilen İSG eğitiminin, yetersiz İSG eğitiminin iş kazalarına etkisi belirlenmiştir. Populasyonda seyrek görülen hastalıklara ve kazalara ilişkin odds oranları (OR) yaklaşık olarak göreceli risk oranlarına eşittir. Bu yüzden araştırmada, en az on beş gün iş göremezlikle sonuçlanan iş kazaları için bulunan OR değerleri RR (risk oranları) olarak değerlendirilebilir. 
Araştırma sonuçları "zorunlu İSG eğitimi iş kazalarını önlemede etkilidir." hipotezini desteklemektedir. Sonuçlara göre, diğer tüm şartlar aynıyken, bir çalışanın mevzuatta belirtilen sürelerin altında da olsa İSG eğitimi alması, iş kazası geçirme riskini %47,5 oranında (OR=0,525, %95 CI: 0,33-0,84) düşürmektedir. Bir çalışanın mevzuata uygun sürelerle İSG eğitimi almış olması, kaza geçirme riskini %75,6 oranında (OR=0,244,%95 CI: 0,10-0,62) azaltmaktadır.
Yaptığı işle ilgili yasal teknik önlemlerin kısmen de olsa alınması, çalışanın göreceli kaza riskini %44,4 oranında (OR=0,556, %95 CI: 0,33-0,93) düşürmektedir. Gece çalışması, çalışanın iş kazası geçirme riskini %81 oranında (OR=1,81, %95 CI: 1,03-3,19) arttırır. Çalışanın her bir yıllık tecrübesi kaza riskini %13 oranında düşürür. 
Araştırma sonucunda İSG eğitimi ile çalışanın mesleğindeki veya yaptığı işteki toplam tecrübe arasında etkileşim olduğu belirlenmiştir. Bir yıllık iş tecrübesi, yetersiz sürelerle verilen İSG eğitiminin etkisini %7,5 oranında, mevzuata uygun sürelerde verilen eğitimin etkisini %15,5 oranında arttırmaktadır. 
Araştırma sonuçları, zorunlu İSG eğitiminin iş kazalarını önlemede etkili olduğunu ve diğer risk grupları gece çalışanlar ve tecrübesiz çalışanlar için özel eğitim programlarının mevzuatla düzenlenmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Abstract:
The purpose of this study was to investigate if mandatory occupational health and safety training has an effect to prevent occupational accidents. After adjusting of the other determined factors that can be associated with occupational accidents, effect of training on occupational injuries was examined. The hypothesis of, "Mandatory occupational health and safety training decreases employees' risk of occupational injury, independent of other risk factors of occupational injury" was tested by a case-control study in the manufacturing sector. The independent variables (other risk factors) that were measured were selected through a review of the related literature. The selected factors or variables were: Mandatory occupational health and safety training, vocational training, education level of the worker, legal and technical preventive measures at work, employer's supervision and control, risk assessment, health supervision, night shifts, overtime work, non-routine work, the number of workers at the workplace, the status of employment: permanent or temporary employment / subcontractors' employee, worker's tenure, worker's total work experience at the occupation. 
The cases (n=190) were manufacturing workers in six cities, injured by occupational accidents (injuries that caused fifteen days or more absence at work) between 13th June, 2013 and 24th of June, 2016 and whose injuries were investigated by the inspectors of Ministry of Labor and Social Security. The controls were manufacturing workers who had no occupational injuries until the injury date of individually matched cases. A control was individually matched to a case on the gender, age (±5), the industry branch and the occupation. The measurement of fourteen variables were obtained by a standardized form through the investigation reports and inspections of the inspectors.
Conditional logistic regression was used to describe data and to explain the relationship between occupational injury and mandatory training. A statistical model was built by purposeful selection method. After univariable analysis of each parameter, any parameter whose univariable-p-value had been 0,25 or less was included in the initial multivariable model. In the model building process, each time a variable that had not significantly contributed to the model was removed and a new model fitted. The new, reduced model was tested against the larger model using the partial likelihood ratio test. Following the fit of new model, coefficients in the reduced model were compared to coefficients in the larger model. The significant changes in the values of coefficients could indicate that the removed variable was an important confounder. This model building process had been conducted until ensuring that all of the important variables were included in the model. The work experience of the worker was the only continuous variable that remained in the main effects models. The assumption of its linearity in the logit model was checked and confirmed. After the fitting of the main effects model, the interactions among the variables in the model were examined. Then the fit of the model was assessed by diagnostic tests. 
The variables that the final model included were: Mandatory occupational health and safety training, the legal and technical preventive measures were taken at the work, night shifts and the total work experience at the occupation. Additionally, an interaction variable was product of the total work experience at the occupation and mandatory training status.
The results of the study supported the hypothesis of "Mandatory occupational health and safety training decreases employees' risk of occupational injury.".
Receiving inadequate (inadequate with regard to the training hours) mandatory training decreases the relative risk of having an occupational injury by %47,5 (OR=0,525, %95 CI: 0,33-0,84). Receiving adequate mandatory training decreases the risk of having an occupational injury %75,6 (OR= 0,244, %95 CI: 0,10-0,62) after adjusting other risk factors. 
The legal and technical preventive measures (e.g., machine guarding, ergonomic design) taken at the work significantly decrease the risk of an occupational injury (OR= 0,556, % 95 CI: 0,33-0,93). Shift working significantly increases the risk of having an occupational injury (OR=1,81,% 95 CI: 1,03-3,19). Each additional year of work experience is associated with a %13 decrease in injury risk. A year increase in the work experience improves the effectiveness of the inadequate training by %7,5. This effect is %15 for adequate training. The results show that mandatory training has a protective effect on occupational injuries. They also suggest that there is a need for regulation that obliges employers to provide special training programs for night shift workers and inexperienced workers.