Ayatekla Kutsal Alanında (Meryemlik'te) bulunan Kubbeli Kilisenin güncel bulgular doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi ve mekansal özellikleri
Reapproach to the Cupola Church in the sanctuary of Hagia Thecla (Meryemlik) according to the new findings and its spatial features
Yazar: ÖYKÜ BAHAR BALCI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ BİLGE AR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Bizans kiliseleri = Byzantine churchs ; Bizans mimarisi = Byzantine architecture

Özet:
Mersin ili, Silifke ilçesi Ayatekla Kutsal Alanı'nda bulunan Kubbeli Kilise; Erken Bizans döneminde başkenti Seleukeia olan İsauria Bölgesi içinde yer almaktadır. Korunmuşluk durumu oldukça sınırlı olan yapı, kısıtlı arkeolojik veriler ışığında değerlendirilmiştir. Erken Hristiyanlık mimarisinde bazilikal plan şemasıyla başlayan kilise mimarisinin merkezi ve kubbeli bir şemaya evrildiği süreçte Kubbeli Kilise, geçiş aşamasını gösteren önemli bir yapıdır. Bugüne kadar yapılan tartışmalarda yapının bu süreçteki etkisi, tarihlendirilmesi ve kubbeli olup olmadığı ele alınmıştır. Bu tartışmaların dışında kilise; mekan çeşitliliği, avlu düzenlemeleri, ek yapıları ve topoğrafya ile kurduğu ilişki açısından da dikkat çekmektedir. Yapı, hem bazilikal ve merkezi planın entegrasyonu, hem de farklı coğrafyaların mimari özelliklerinin (doğu-batı) bir arada görülmesi açısından önemli bir sentez ürünüdür. Yapının su ile alakalı diğer yapılarla kurduğu ilişki, Tekla kültü ve tedavi kültü ile bağlantılı olarak ele alınmasına neden olmuştur. Bu tez çalışması ile 2019 yılında Ayatekla Kutsal Alanı'nda yürütülen yüzey araştırması kapsamında yapı yeniden incelenmiş, güncel belgeleme yöntemleri kullanılarak belgelenmesi sağlanmıştır. Yapının mimari özellikleri elde edilen bulgular doğrultusunda yeniden değerlendirilmiştir.
Çalışmanın ilk bölümünde 2019 yılı yüzey araştırması kapsamında yapılan çalışmalar detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Yapının belgelenmesinde kullanılan yöntemler tanımlanmış; bu yöntemlerin neden tercih edildiği ve ne avantaj sağladığı tartışılmıştır. Daha önce yapılan belgeleme çalışmalarından farklı olarak, güncel belgelemede tercih edilen yöntemlerin tez çalışmasına nasıl bir katkı sağladığına değinilmiştir.
İkinci bölümde Kilikya ve Ayatekla yerleşimi araştırma tarihi aktarılmıştır. Yapının mimari kaynaklarının ve etkilerin tartışılabilmesi için bulunduğu bölgenin coğrafi, tarihsel ve siyasi arka planı önem kazanmaktadır. Bu nedenle bu bölümde literatür araştırmasının ilk adımı olarak Kilikya ve İsauria Bölgesi'nin tarihsel coğrafyası, bölgede Hristiyanlığın etkisi ve 5. yüzyıl siyasi olayları incelenmiştir. Kutsal alana ismini veren Azize Tekla efsanesi, kült merkezinin kuruluşu ve yerleşimin özellikleri de bu bölümde anlatılmıştır. Mimari, bütün bu kavram ve gelişimlerden bağımsız düşünülemeyeceğinden bu bölüm, sonraki bölümlerde ele alınan mimari tartışmalar için önemli bir altlık oluşturmaktadır.
Üçüncü bölümde, 2019 yılı yüzey araştırması kapsamında yapılan tespitler ve daha önceki dönemlerde alanda yapılan çalışmalar sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda yapının detaylı deskripsiyonu yapılmıştır. Yapının konumu, korunmuşluk durumu, mimari özellikleri, inşa özellikleri ve mimari plastik parçaları ile ilgili bilgiler aktarılmıştır. Restitüsyon önerileri ve tarihlendirme ile ilgili tartışmalara da bu bölümde yer verilmiştir.
Tezin dördüncü bölümünde Kubbeli Kilise'nin mekansal kaynakları ve etkileri tartışılmıştır. Plan şeması üzerinden Erken Hristiyanlık dönemi kilise mimarisi gelişimi ve kubbeli bazilikaların oluşumu aktarılmış; Kubbeli Kilise'nin bu gelişim sürecindeki yeri saptanmaya çalışılmıştır. Farklı coğrafyaların mimari özelliklerinin bir arada görüldüğü yapıda; başkent Konstantinopolis, Suriye, Kilikya ve Anadolu etkili öğeler araştırılmıştır. Bölümün son kısmında yapı; mekansal kurgu, liturji ilişkisi, çevre yapılarla bağlantılar ve tedavi kültü ile ilişkisi üzerinden, işlevin mimariye etkisi bağlamında değerlendirilmiştir.
Sonuç olarak; yeni teknolojilerin katkısıyla gerçekleştirilen belgeleme yöntemi, yeni bulgular ve bakış açılarının değerlendirilmesine olanak sunmuştur. Önceki tartışmalardan farklı olarak yapının mekansal kaynakları üzerine odaklanılmış; özellikle mekan kurgusu, çevre yapılarla ilişkisi, topoğrafya ilişkisi ve tedavi kültünün tartışıldığı işlevsel özellikler üzerinden yapı ile ilgili araştırmalara katkıda bulunulmuştur.

Abstract:
The Sanctuary of Hagia Thecla is located 1,5 – 2 km south of Silifke (ancient Seleukeia) in Mersin. In Early Byzantine Period, Seleukeia was both administrative and ecclesiastical metropolis of Isauria Province also known as Rough Cilicia. Saint Thecla, who is believed to have spent most of her life in a cave near Seleukeia and performed several miracles, had a primary effect on the Christianization of the region. Therefore, her sanctuary in Seleukeia became an important pilgrimage center in 4th to 6th centuries. 5th century was the "Golden Age" of the region in terms of architecture, thanks to the development of the local economy, revenues from pilgrimage centers and imperial donations especially in Emperor Zeno's Period (474-491). Zeno's imperial patronage in the Sanctuary of Hagia Thecla is known from 6th century Byzantine historian Evagrius' Ecclesiastical History. After that period, civil wars during Anastasius' Period (491-518), natural disasters, 6th century Persian and 7th century Arabian attacks caused great destruction all over Cilicia.
Since the sanctuary has not been exposed to construction activities during later periods, although most buildings are almost in ruins today, the integrity of the settlement has been preserved. The area is located on the plateau with a slope to the south and is bordered by a valley with a flood bed collecting rainwater from the slopes in the east. A north – south directed route coming from north divides the sanctuary in two and arrives to the main church of the area which is the Basilica of St. Thecla. There are four churches and several cisterns for water storage since there is no natural water sources. One of the remarkable churches of the sanctuary is the so-called the "Cupola Church".
The first publication about the church is made by Herzfeld and Guyer in 1930 after their excavation in 1907. After that, Forsyth, Kramer, Hellenkemper, Hill made several field researches and publications about the building in the second half of the 20th century. The previous researches mostly focus on its plan, covering system, dating and its place in the development of church architecture. In these studies, its relation with the environment, the topography, the related buildings and its spatial organization are omitted. That is the reason why this thesis is concentrating on this issues. In order to obtain new findings related to the relationship of the church with its surroundings and the spatial organization, it was required to re-document the building using current methods. Within the scope of the field research conducted in Ayatekla Archaeological Site in 2019, measurement and photographing works of the building were carried out. Using the laser scanning and photogrammetry methods, the three-dimensional model of the building and the topography is extracted, the relations are examined through this model, and the building is documented by making scaled plans and cross-section drawings over the produced orthophotos. By using different methods together, results are obtained fast and effectively, and field work time has been shortened.
The Cupola Church is located at the center of the sanctuary, between the main route and the valley. The building which is oriented east – west direction and is rotated slightly towards northeast, has basilical plan with three naves. There is a bath structure and a cistern in the west, terrace walls in the north, some building ruins and a small cistern in the south. It is understood from the traces of the walls that there is a path between the bath and the western entrance of the church. The orientation of the church is different from the other structures which are also compatible with topography, probably because of the orientation requirements of the apse. The ground level decreases slowly along the length of the building from west to east. There is very steep slope at the northeastern corner and eastern façade towards the valley. For this reason this part of the building is supported by vaulted substructures. The church consists of forecourt, propylon, atrium, narthex, naos, apse and side chambers. The courtyards are almost the same size as the indoor area of the church. Nave of the church is divided into two parts with two large pillars. The east one, in front of the apse, is a central square space which is supposed to be covered with a masonry dome or a pyramidal wooden roof.
Documentation work carried out within the scope of the thesis is important in terms of providing a three-dimensional documentation including its surroundings in addition to the previous studies which are limited only to the plan drawings of the church. Besides, according to the recent survey, in the forecourt, side chambers, and vaulted substructures, new findings are detected. Therefore previous works are revised and new restitution plan is proposed. After a detailed description of the building and its decoration elements, discussions on restitution proposals and dating of the building are reconsidered based on previous evaluations and new findings.
Another topic researched within the scope of the thesis was the spatial sources and effects of the Cupola Church in schematic, geographic and functional context. First, schematic sources of the church were examined through the development of Early Christian church architecture. Since the building itself has basilical plan feature and a central space in the nave together, it has been classified within domed basilicas. The church has an important position in the discussion of the evolution of domed basilicas, since it is accepted as the representative of the first stage of development. It is thought to be an important small-scale experiment of the scheme and a precessor of the structural innovations applied in Hagia Sophia Church in Constantinople.
The geographical sources of the building are discussed in the context of Constantinople, Syria, Cilicia and Anatolia's architectural characteristics. Since the imperial patronage is mentioned for the Cupola Church, the effect of capital is in the foreground. The experimentality of the plan scheme, presence of narthex, courtyards, galleries, shape of the apse, the material and characteristic of architectural decoration elements are associated with the capital's features. Due to its geographical location, the church also reflects Syrian church architecture characteristics such as presence of side chambers, entrance towers, usage of limestone ashlar masonry and column capitals with "wind-blown acanthus" leaves. Although Cilician churches are largely under the influence of Syria, more innovative examples are seen in Rough Cilicia. The stone workmanship is highly improved. The attempt to create a central space, presence of galleries, masonry characteristics are the features of the Cupola Church that are similar to the Cilician churches.
The functional sources of the church are examined first in scope of spatial organization in accordance with the liturgy. Unlike the Basilica of St. Thecla, which has a standard basilical plan, the Cupola Church contains many small places. Spatial diversity should be related to different functional requirements. Besides, the relation with the environment, apsidial south chamber and bath structure are discussed. Since the bath has a central location in sanctuary and is really close to the church, it is thought that the structure should serve ritual requirements. While the Basilica of St. Thecla is related to Saint's cult; the Cupola Church, considering its relation with water, should be linked to miraculous healing which is mentioned in Saint's miracles. The concepts of religion and treatment have been related since ancient times. Bathing with holy water (hagiasma) is an important activity in the implementation of miraculous treatments. Therefore the Cupola Church and the bath building is analysed as a healing complex.