Elementer sigortacılık sektöründe iç denetim fonksiyonunun etkinliğinin değerlendirilmesi ve bir uygulama
The evaluation of the effectiveness of internal audit function in the elementary insurance sector and an application
Yazar: RASİM HACIOĞLU
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜNAY DENİZ DURSUN
İstanbul Aydın Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / İşletme Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sigortacılık = Insurance ; İşletme = Business Administration
Dizin: Denetim = Control ; Elementer sigortacılık = Elementary insurance ; Risk = Risk ; Risk yönetimi = Risk management ; Sigorta sektörü = Insurance sector ; Sigortacılık = Insurance ; Özel sigortacılık = Private insurance ; Özel sigortalar = Private insurances ; İç denetim sistemi = Internal control system ; İç denetim ve iç kontrol = Internal control and internal audit

Özet:
Sigortacılık, çok çeşitli türden risklerin, birey ve kurumların varlık ve değerlerinde oluşturabileceği zararları, belirlenen şartlar çerçevesinde karşılamaya yönelik faaliyet gösteren önemli bir sektördür. Sigortacılık sektörü temelde iki ana kola ayrılmaktadır. Bunlardan biri, hayat ve emeklilik branşları, diğeri ise elementer branşlardır. Bu çalışmada, bireysel, sosyal ve ekonomik alanlarda sağladığı hizmetlerin önemine dayanarak özel sigortacılık sektörünün en önemli kolu olan elementer sigortacılık alanı belirlenmiştir.
Sigortacılık işinin doğası gereği ve elementer sigortacılık alanındaki branşların kapsamındaki teminatlar ve bunların taşıdıkları riskler sebebi ile, elementer sigortacılık sektöründe faaliyet gösteren şirketler, çok sayıda ve farklı türden ve seviyeden riskler ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu risklerin etkin olarak yönetilmesi bu alandaki şirketler için hayatî önemde olup, aksi durumlar üretim, kârlılık, hasar başta olmak üzere şirketlerin pek çok açıdan olumsuz etkilenmesine ve hatta şirket varlığının tehdit edilmesine yol açabilmektedir.
Bu işletmelerde etkin kontrol ortamlarının oluşturulması ve risklerin etkin olarak yönetilmesi işletme yönetimlerinin sorumluluğundadır. Ancak yönetimler bu konuda destek fonksiyonlara ihtiyaç duymaktadır. Bu fonksiyonların başında ise, sunduğu güvence ve danışmanlık hizmetleri ile kurumların hedeflerine ulaşmasında önemli destek sağlayan iç denetim fonksiyonu gelmektedir.
Bu çalışmada, elementer sigortacılık alanında faaliyet gösteren işletmelerde etkin bir iç denetim fonksiyonu oluşturulması ve böylece iç denetimin işletme hedeflerine ulaşmasında yüksek katma değer sağlayan bir fonksiyon olabilmesi amacına yönelik olarak iki aşamadan oluşan bir model ortaya konmuştur. Birinci aşamada iç denetimin etkinliğine yönelik organizasyon yapısı ve genel uygulamalarına ilişkin genel gereklilikler belirlenmiş, ikinci aşamada ise elementer sigortacılık sektöründe yer alan tüm süreçlerde iç denetim faaliyetlerinin etkinliğinin sağlanmasına yönelik kriterler ve bu kriterlere ilişkin riskler ve seviyeleri ile ilgili kontrol faaliyetleri ve denetim teknikleri belirlenmiştir.
Sonrasında ise Türkiye elementer sigortacılık sektöründe faaliyet gösteren bir işletmenin iç denetim yapı, uygulama ve faaliyetleri araştırılmış ve belirlenen model doğrultusunda iç denetim fonksiyonunun etkinliği nitel araştırma yöntemleri kapsamında gözlem, doküman incelemesi ve mülakata dayalı veri toplama teknikleri kullanılarak ölçülmüş ve sonuçlar betimsel analiz yöntemi ile değerlendirilmiştir.
Yapılan çalışma sonucunda, uygulamanın gerçekleştirildiği şirketteki iç denetim fonksiyonunun organizasyon yapısı ve genel uygulamaları ile iş süreçlerindeki iç denetim faaliyetlerinin bir bütün olarak etkin olmadığı anlaşılmış ve bu duruma neden olan dört temel etken saptanmıştır. Bu etkenler; iç denetim biriminin kendi iç işleyiş ve personeline bağlı aksaklık ve eksiklikler, işletme üst yönetimince iç denetim birimi ve faaliyetlerine yeterli kaynak, destek ve yetki alanının sağlanmaması, iç denetime ilişkin yasal mevzuatın yetersizliği ve de iç denetime ilişkin yapı ve faaliyetlerin resmî ve özel statülü dış taraflarca yeterli seviyede incelemeye tâbi tutulmaması şeklinde ortaya konmuş olup, çalışmanın son aşamasında ise iç denetim fonksiyonun etkinliğini engelleyen söz konusu etkenlere karşı alınabilecek tedbirler belirlenmiş ve bu tedbirlerin  işletme içi ve dışındaki ilgili taraflarına çeşitli önerilerde bulunulmuştur.

Abstract:
Insurance is an important sector which operates for compensating the damages of many probable risks on the assets and wealth of individuals and corporates depends on determined clauses. It is divided into two main branches which are life and elementary insurances. In this study, depending on the importance of the functions at the personal, social and economic life, the elementary branches have been selected which consist of the major area of insurance sector.
Due to the nature of insurance sector and the coverages and their risks in elementary insurance branches, the sector companies encounter many risks which have diverse types and degrees. The effective management of these risks is a matter of vital importance. Otherwise, damaging effects are inevitable in terms of many areas mainly the underwriting, profitability, claim etc. and in fact the existences of the companies can be threatened.
The responsible parties of effective managements of the risks and control environments are the top managements of insurance companies. However, the managements need the support functions for the mentioned activities. Internal audit function takes the lead of these support functions by providing assurance and advisory services in the companies for realizing their objectives.
In this study, intended for generating effective internal audit functions in elementary insurance companies and thus to become a value-added function for realizing the objectives of these companies; a two gradual model have been generated. In first grade the necessaries related with organizational, structural and general applications of internal audit function have been determined. In second grade, the necessary criteria have been determined for supplying the effectiveness of internal audit in elementary insurance business processes by setting the risks, control activities and audit techniques of these criteria.
Then the organizational structure, applications, activities and their effectiveness have been searched for the internal audit function of an elementary insurance company which operates in Turkey. The research has been done by using the observation, documental examination and interview data collection techniques which are classified in qualitative methods and then the results have been evaluated by using descriptive analysis method.
As a general result of the study, it has been realized that the organization structure, applications and audit activities in business processes are not effective as a whole of the internal audit function of the sample company. Four main factors have been detected which cause the ineffectiveness of the internal audit function. These are; the factors related with the deficiencies of internal audit function's own mechanism and personnel, inadequate resource, time and authority allocation of the top management of the company related with the internal audit activities, the inadequacy in the regulations related with the internal audit activities and the inadequacy of legal and private external examinations for internal audit activities. By evaluating these factors at the last part of the study, the required actions and related internal and external parties have been determined and offered varied suggestions to the related parties for generating an effective internal audit function in the elementary insurance sector.