Arapgir İlçesinin kültür varlıkları
Cultural assets of the Arapgir District
Yazar: KORKMAZ ŞEN
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN YURTTAŞ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Akkoyunlular = Akkoyunlular ; Kültür varlıkları = Cultural properties ; Malatya-Arapgir = Malatya-Arapgir ; Mimari eserler = Architectural works ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Selçuklular Dönemi = Seljuks Period ; Tarihi eserler = Historic buildings ; Tarihi yapılar = Historic structures ; Türk-İslam mimarisi = Turkish-Islamic architecture ; İlhanlılar = Ilkhans

Özet:
Malatya il sınırları içerisinde yer alan Arapgir, Paleolitik dönemden başlamak üzere Neolitik, Kalkolitik ve Tunç Çağına kadar kültür verilerini kesintisiz devam ettirmiştir. Tarihin farklı dönemlerinde farklı yoğunluklarda yerleşim alanı olarak kullanılan Arapgir, Hurri kökenli göç dalgalarına maruz kalmış, devamında Hititler, İşuvalılar, Melidi Prensliği, Asur Devleti, Urartular, Medler, Persler, Pontus Krallığı, Roma, Bizans, Pavlikanlar, Ermeniler ve Türk-İslam fetihleriyle birlikte XI. yy. sonlarına doğru Türk kimliğini kazanmaya başlamıştır. Çalışmaya konu olan eserler Roma dönemine kadar geriye gitmektedir. Arapgir'de günümüze ulaşan eserler, Roma, Selçuklu, İlhanlı, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine tarihlenmektedirler. Ancak yoğunluklu olarak eserler Osmanlı dönemine aittirler. Özellikle ilk kuruluş yeri olan Eski Şehir denen mevkide; cami, han, hamam, çeşme ve sivil yapı grupları olmak üzere mimari yapılar yoğunluk kazanmıştır. 18.yy.dan itibaren de Yeni Arapgir denilen bugünkü mevkide imar faaliyetleri yoğunluk kazanmıştır. Arapgir ilçe sınırları içerisinde yer alan Roma döneminden kalma bir köprü ve antik yol ile birlikte, Türk-İslam dönemi eserleri ilk defa bir bütün olarak incelenmiştir. Çalışmada 2 kale kalıntısı, 13 cami, 4 zaviye, 2 türbe, 2 kilise, 3 han, 21 köprü, 5 hamam, 43 çeşme, 1 değirmen, 8 konut olmak üzere toplam 104 eser incelenmiştir. Planı anlaşılamayan kalıntı düzeyinde ulaşan veya sadece arşiv belgelerinde adı geçip günümüze ulaşamayan eserler de ayrı bir bölüm olarak düzenlenmiştir. Bunlar; 9 cami, 4 hamam, 4 kilise, 7 ermeni okulu, 2 ibtidai mektebi, 2 medrese, 2 kütüphane, 2 boyahane ve bir debağhane olmak üzere toplam 33 eser daha konu edinmiştir. Bunlarla birlikte tezde toplam 137 eser hakkında bilgi verilmiştir.

Abstract:
Located within the borders of the Malatya province, Arapgir continued to produce cultural material during the Neolithic, Chalcolithic and the Bronze Age without an interruption beginning with and following the Paleolithic period. Arapgir, which was used as a settlement area at varying levels of density in different periods of history, was exposed to migration waves of Hurrian origin and later on with conquests of the Hittites, the Ishuvans, the Melidi Principality, the Assyrian State, the Urartians, the Medes, the Persians, the Pontus Kingdom, the Romans, the Byzantines, the Paulicians, and Armenians, it finally started to gain a Turkish identity after the Turko-Islamic conquests of the 11th century. The architectural works, which are subject to this study, go back to the Roman period. The architectural works that survived at Arapgir to this day are dated to the Roman, Seljuk, Ilkhanid, Akkoyunlu and the Ottoman periods. However, most of them belong to the Ottoman period. Especially a place that is called Eski Şehir (the old city), which was where the town was founded; there is a density of structures including mosques, inns, bathhouses, fountains and civic building groups. From the 18th century onwards, construction activities focused on the area that is called Yeni Arapgir today. The architectural works of the Turko-Islamic period were studied for the first time together with a bridge and an ancient road from the Roman period located within the borders of the Arapgir district. A total of 104 works were investigated as a part of this study that includes two castle remains, thirteen mosques, four dervish lodges, two tombs, two churches, three inns, twenty-one bridges, five baths, forty-three fountains, one mill and eight houses. The architectural works that have degraded to a level that figuring out their plans have become impossible or others whose names could only be found in archival documents and could not survive until today were presented in a separate section. These include nine mosques, four baths, four churches, seven Armenian schools, two ibtidai schools, two madrasahs, two libraries, two dyehouses and one pavilion. Besides these, information about 137 architectural works in total were provided in this dissertation.