Kurân bağlamında tasavvufî şiirde can ve ruh algısı: Niyâzî-i Mısrî Divanı örneği
The perception of soul and spirit in sufi poetry in the context of the Qur'an: The example of Niyâzî-i Mısrî's Divan
Yazar: EYÜP YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. BAHİR SELÇUK
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Kelime ve kavramlar hayata baktığımız gözlüklerdir. Gözlüklerin rengi, dünyayı kendi renginde gösterdiği gibi kelime ve kavramlara yüklenen anlamlar da insanların bakışını mutlak anlamda etkiler. Can ve ruh kavramı, gündelik hayatta insanların en çok kullandığı kavramlardandır. 
Bu çalışmanın amacı, disiplinler arası bir çalışma mantığıyla ve tasavvuf şiiri ile Kurân arasındaki sıkı irtibat sebebiyle Kurân penceresinden genelde tasavvuf şiirinde, özelde Niyâzî-i Mısrî şiirinde bu kavramlara dair genel ve özel algıyı belirlemek ve bu algının günümüzdeki izdüşümünü ortaya koymak sûretiyle anlamaya çalışmaktır. Böylece kavramların özüyle ilgili bir netlik ortaya çıkacak ve bozulan tasavvurlar düzelebilecektir.
Bu amaçla bu çalışmada, öncelikle Kurân'ın can ve ruh kavramlarına nasıl yaklaştığına değinilmiştir. Daha sonra tasavvuf şiirinin önemli temsilcilerinden Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî, Yûnus Emre, Ahmet Yesevî, Hacı Bektâş-ı Velî, Nesîmî, Usûlî, Sun'ullâh-ı Gaybî, Hayretî gibi şairlerin şiirlerinden örneklerle bu iki kavramın nasıl algılandığına dair bir resim çizilmiştir. En nihayetinde konunun sınırları daha da daraltılarak Niyâzî Mısrî'nin can ve ruh algısı, şiirleri üzerinden detaylı bir şekilde ortaya konulmaya çalışılmıştır. 
Sonuç itibariyle Kurân'da can kavramı, insanın bedenini ayakta tutan ve hareket ettiren elektrokimyasal bir enerji olarak, ruh kavramı ise insanın hayatına bir anlam ve amaç katan ilâhî bilgi anlamıyla öne çıkmaktadır. Tasavvuf şiirinde ise ruh kavramı can kavramını da içine alacak şekilde birkaç kategoriye ayrılmıştır. Ruhun ilâhî bilgi anlamı neredeyse unutulmuş ve ruh, farklı kültür ve medeniyetlerin de etkisiyle fiziksel varlığı olan şeffaf ve latîf bir cisim veya manevî bir cevher gibi anlayışlara dönüşmüş ve bir tasavvur kayması yaşanmıştır.  Niyâzî-i Mısrî'de de bu anlayış devam etmiş; ancak onun bazı beyitlerinde Kurân'ın perspektifine uygun anlamın izlerine rastlansa da geçmişten günümüze uzanan bu tasavvur kaymasının bugün de devam ettiği görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Kurân, Niyâzî-i Mısrî, can, ruh, algı.

Abstract:
Words and concepts are the glasses through which we look at life. Just as the color of the glasses shows the world in its own color, the meanings attributed to words and concepts also affect people's view absolutely. The concept of soul and spirit is one of the concepts that people use most in daily life.
The aim of this study is to determine the general and specific perception of these concepts in Sufi poetry in general and Niyâzî-i Mısrî in particular, and to try to understand the current projection of this perception, from the perspective of the Qur'an, due to an interdisciplinary working logic and the close connection between Sufi poetry and the Qur'an. Thus, a clarity about the essence of the concepts will emerge and the distorted imaginations will be able to be corrected.
For this purpose, in this study, first of all, how the Qur'an approaches the concepts of soul and spirit is mentioned. Then, a picture of how these two concepts are perceived is drawn with examples from the poems of poets such as Mevlânâ Celâleddin-i Rumi, Yûnus Emre, Ahmet Yesevî, Hacı Bektâş-ı Velî, Nesîmî, Usûlî, Sun'ullâh-ı Gaybî, Hayretî, who are important representatives of Sufi poetry. Finally, by narrowing the boundaries of the subject, Niyâzî Mısrî's perception of soul and spirit was tried to be revealed in detail through his poems. 
As a result, the concept of soul in the Qur'an stands out as an electrochemical energy that keeps the human body alive and moves, and the concept of spirit stands out with the meaning of divine knowledge that adds meaning and purpose to human life. In Sufi poetry, the concept of spirit is divided into several categories, including the concept of soul. The divine knowledge meaning of the spirit was almost forgotten, and with the influence of different cultures and civilizations, the spirit was transformed into understandings such as a transparent and subtle body with a physical existence or a spiritual substance, and a shift of imagination was experienced.
This understanding continued in Niyâzî-i Mısrî; however, although traces of the meaning suitable for the perspective of the Qur'an are found in some of his couplets, it is seen that this shift of imagination from the past to the present continues today. 

Keywords: Qur'an, Niyâzî-i Mısrî, soul, spirit, perception.