Draman Kefeli (Kefevi) Camisi koruma projesi
Draman Kefeli (Kefevi) Mosque conservation project
Yazar: DUYGU MELİKE ARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. ZEYNEP ERES ÖZDOĞAN
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
İstanbul, uzun yıllar Bizans İmparatorluğu'nun başkentliğini yapmış ve ardından
Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olarak varlığını sürdürmüştür. İstanbul'un
fethedilmesinden sonra kentin mimari kimliği değişmeye başlamış, başta kiliseler
olmak üzere birçok Bizans yapısı onarılıp işlevi değiştirilerek kullanılmaya devam
etmiştir. Bunun yanı sıra yeni devlet kendine özgü mimarisini de geliştirmiştir ve
günümüzde İstanbul halen bu iki imparatorluğun önemli mimari imgelerini
barındırmaktadır.
Bu tezin çalışma konusu olan Fatih ilçesi Draman semtinde bulunan Kefeli (Kefevi)
Camisi de işlev değişikliğiyle günümüze kadar büyük ölçüde korunarak gelen bir
Bizans yapısıdır. 1626 yılında IV.Murat'ın isteğiyle camiye çevrilen bu yapının asıl
işlevi ve yapım tarihi ile ilgili günümüze kadar yapılan çalışmalarda kesin bir sonuca
varılamamıştır. Kaynaklarda yapı kilise ya da yemekhane binası olarak farklı
işlevlerle tanımlanmıştır. Yapının İstanbul'un fethine kadarki dönemi kesin olarak
bilinmemektedir ancak fetihten sonraki dönemine ait bilgiler daha açıktır. 1475
yılında Kırım'ın fethiyle, burada bulunan Ermeni ve Katoliklerden oluşan Kefe
halkının bir kısmı Boğaziçi'nde bulunan Kefeliköy'e, bir kısmı da şimdiki Kefeli
Camisi'nin bulunduğu bölgeye getirtilmiştir. Bölgenin adının bu halktan geldiği ve
yapının bu topluluklara tahsis edildiği bilinmektedir. 1626 yılına kadar Aziz Nikola
Kilisesi olarak faaliyet gösteren bu yapı IV. Murat döneminde camiye çevrilmiş ve
halen cami olarak kullanılmaktadır.
Kuzey güney doğrultusunda uzanan kagir yapı yaklaşık 25.30 metreye 13.40
metrelik eğimli bir alana oturur. Dikdörtgen ana mekanın batısında ahşap yan nef
bulunur. Kuzey güney doğrultusunda uzanan yapının günümüzdeki girişi batı
cephesinin ortasındandır. Dikdörtgen planın kısa cephelerinden biri olan kuzey
cephesinde dışarıdan beş köşeli poligonal, içeriden eğrisel biçimli bir apsisi bulunur.
Kuzey cephesi dışındaki cephelerde alt ve üst kotta olmak üzere çift sıra pencere
bulunur. Yapım tekniği taş tuğla almaşık örgüdür ve cepheler sıvasızdır. Tuğla ve
kaba yonu taşı kullanılan bu yapım tekniği İstanbul, Anadolu'nun batı sahilleri,
Balkanlar ve İtalya'da yaygındır ve Bizans mimarisinin temel geleneğidir. Yapıdaki
taşlar İstanbul'daki diğer yapılarda bulunan taşlar gibi küfeki taşıdır ve içinde deniz
kabuğu fosillerine rastlanır. Üst örtüsü ahşap kırma çatıdır.
Rölöve çalışmaları sonrasında yapıya ait malzeme, bozulma ve dönem analizleri
yapılmıştır. Yapının tüm beden duvarları özgündür ancak doğrama, kapı, içlik ve
dışlık gibi yapı elemanlarının tarihi değeri yoktur. 1968 yılında Vakıflar Genel
Müdürlüğü tarafından geniş çaplı bir onarım geçiren yapıda bir yapısal hasara
rastlanmamaktadır. Yapının geçirdiği dönemler yaklaşık 11-12. yüzyıl (Bizans
dönemi), 12-17. yüzyıl arası (kiliseye çevrilme ve sonrası), 1626 yılında camiye
çevrilmesi, 1968-71 onarımı ve 1968-71 onarımı sonrası olmak üzere beş bölümde
xx
incelenmiştir. Yapı en karakteristik değişimleri camiye çevrilmesi sırasında
yaşamıştır ancak günümüzde bu döneme ait özgün bir yapı elemanı
bulunmamaktadır.
Kaynakça taraması, rölöve ve analitik rölöve çalışmaları tamamlandıktan sonra
yapının restitüsyon çalışmalarına başlanmıştır. Aslen üç nefli bazilikal plan şemasına
sahip ve Petra Manastırı'na ait bir yemekhane binası olduğu düşünülen yapının
Bizans dönemine ait restitüsyonu için elde yeterli kaynak bulunmadığından analoji
çalışmaları yapılmış, İstanbul'da bulunan Bizans dini yapıları incelenmiştir. Yapının
işlev yönünden benzerleri İstanbul'da bulunmadığından Bizans mimarisinin egemen
olduğu Balkanlar incelenmiş, manastırlara ait yemekhanelerin listesi çıkarılmıştır.
Manastır yaşantısında yemekhanelerin rolünü ve fiziksel bağlantısını anlamak için
manastır yaşantısı ve manastır yapıları incelenmiştir. Elde edilen veriler ve yapıdaki
izler doğrultusunda hazırlanan Bizans dönemi restitüsyonu hipotetik bir çalışma
niteliğinde sunulmuştur. Yapının Bizans dönemine ait veri yetersizliği sebebiyle,
özgün işlevin kilise olmadığı kesin olarak kanıtlanamamıştır.
Yapının restorasyon projesini de etkileyecek olan 2. döneme ait restitüsyonu, yapının
cami olarak kullanıldığı döneme ilişkin en fazla verinin bulunduğu 1940'lı yıllara
yönelik olarak çalışılmıştır.
Yapılan ayrıntılı belgeleme ve analiz çalışmalarından sonra yapıya uygulanacak
müdahale yöntemleri belirlenmiştir. Yapının 17. yüzyıldan beri cami olarak varlığını
sürdürmesi ve bu işlevin yerel halk tarafından uzun zamandır benimsenerek aktif
olarak kullanılması nedeniyle işlev değişikliği öngörülmemiş; asıl amaç yapıyı
niteliksiz eklerden arındırmak, yapının mimari özelliklerini ve geçirdiği farklı
dönemler ve işlevler sayesinde sahip olduğu kültürel katmanları ortaya çıkarmak ve
bu katmanları ziyaretçilere sunmak, mevcut işlevin daha verimli kullanılması adına
düzenlemeler yapmak olmuştur. Yapı elemanlarına ilişkin kararlar yapının 1940'lara
ait restitüsyonu doğrultusunda dönemsel bütünlük içerisinde alınmıştır ancak bilinçli
bir onarım olduğu gözlemlenen 1968-71 onarımında yapının özgün haline
döndürülmesi ilkesi ile uygulanan bazı müdahaleler korunmuştur. Yapının ana
bahçesinde çağdaş eklerden oluşan bir tasarım aksı oluşturulmuş, sergi elemanları,
abdestlik ve tuvaletler bu aks üzerine yerleştirilmiştir. Mevcutta metruk durumda
olan bodrum katının sergi salonu olarak hizmet vermesi öngörülmüştür.
Yapının arka bahçesinde anıt eser parseline tecavüz eden yapıların kaldırılarak
parsellerin kamulaştırılması ve bu bölgelerde yapılacak arkeolojik kazılarla yapının
özgün plan şemasına ve doğu cephesi önünde olduğu bilinen sarnıca ilişkin bilgilere
ulaşılması öngörülmüştür.
Bu proje ile hem iki büyük imparatorluğun, hem de iki dinin mimari özelliklerini
bünyesinde barındıran bu yapının korunması ve sahip olduğu kültürel katmanları
yansıtması amaçlanmıştır.

Abstract:
Istanbul has been the capital of the Byzantine Empire for many years and has
continued its existence as the capital of the Ottoman Empire after 1453. After the
conquest of Istanbul by the Ottoman Empire, the architectural identity began to
change. Some Byzantine buildings were destroyed, and some of them, especially
religious buildings, were restored in accordance with the "recruitment policy" and
thus, they had a chance to be protected by changing their functions. Today's city still
has important architectural characteristics of these two empires.
The subject of this thesis is a Byzantine structure which is named "Kefeli (Kefevi)
Mosque" today. The building is located in Fatih district, province of Draman, and
preserved considerably to this day by the change of function. The main function or
exact year of construction cannot be specified a definite result in the sources or
studies about the building which is done until today. At the sources, the building is
described as different functions like a church or a refectory (trapeza). Although the
exact information about the period of building before conquest of Istanbul is not
known, the information of the next period is clear. By the conquest of Crimea in
1475, some of the Kefe people who were here and made up of Armenians and
Catholics were brought to Kefeliköy in the Bosphorus and some of them to the area
where Kefeli Mosque is present. It is known that the name of the region came from
this people and that the building is allocated to these communities. This structure,
operating as Saint Nicholas Church until 1626, during the Murat IV. period, the
mosque was converted and still used as a mosque.
The building sits in an inclination area of approximately 25.30 meters and 13.40
meters, and located towards north-south direction. A wooden side nave is added to
the west of the rectangular main area which has an apse on the north façade. The
entry of the building is on the west side today. The north façade which is one of the
short façades of the rectangular plan, is a polygonal pentagon outside, a curvilinear
inside. There are double row windows on the upper and lower elevations on the
facades except the northern façade which has an apse. The construction technique of
the walls is usage of the stone and brick alternatively. Arrangment of the walls are
consisted of four rows of brick act as girders and four rows of stone. This
construction technique, which uses brick and rubble stone, is widely used in Istanbul,
the western coasts of Anatolia, the Balkans and Italy, and is the main tradition of
Byzantine architecture. The stones used are limestone like the other stones used in
Istanbul, which have shells inside. The façades are unplastered. The top cover is
wooden hipped roof.
Material documentation, deterioration and period analyzes were done after the
documentation studies. The body walls are the only part of the building which
reaches today as the original element of construction. The building is repaired
extensively in 1968 by the General Directorate of Foundations, thus there is no structural damage observable in the building. The periods of the building split up to
five periods; they are approximately 11-12. Century (Byzantine period), 12-17.
Century, in the year 1626, repair of 1968-71 and after the restoration of 1968-71 to
this day. The building had most characteristic changes during the convertion into the
mosque, but today there is no original building element belonging to this turn. The
results obtained from the period analyses gave the conclusion that the structure of the
building was not only changed during the function change but also during various
periods before and after the convertion.
After the bibliographic scanning and documentation work is completed, restitution
studies are started. Since there is not enough resources available for the Byzantine
restitution, which is thought to be a refectory building belonging to the Petra
Monastery, the analogy studies were carried out and the religios structures which
belong to Byzantine around Istanbul were examined. Since similar functions were
not found in Istanbul due to its function, other geographies influenced by Byzantine
architecture were examined and a list of refectories belonging to the monasteries was
extracted. Monastic life and monastic structures have been examined in order to
understand the role and physical connection of refectories in monastic life. In the
study of restitution drawings in accordance with the original function of the building,
the plan chart was drawn from the existing traces in the structure and the facade
layouts were drawn in accordance with the results obtained from the previous
restitution studies and analogogical datas. The restitution of the Byzantine period
which is thought to have a three nave basilical plan scheme is distant from certainty
and presented as a hypothetical study. Due to inadequate information of the
Byzantine period, the original function of the building cannot be proven to be a
refectory or a church.
The restitution of the second turn, which will affect the restoration project of the
building, has been worked on for the 1940s, when the building was used as the
mosque and the maximum amount of information obtained. During this work, the
documentation drawings of the building which belongs to former researchers, and the
photographs from different archieves are used as the most helpful datas.
Following the detailed documentation and analysis work, the intervention methods to
be applied to the structure have been determined. Since the 17th century, the building
has maintained its existence as a mosque, and since this function has been actively
used by the local people for a long time, no function change has been foreseen. The
primary purpose is removing the unqualified additions from the building and
revealing the cultural layers of the structure through its architectural features and
different periods and functions; and presenting these layers to the visitors.
Arrangaments are made in order to use the existing function more efficiently.
Decisions about the building elements are taken in order the second periodical turn,
with an integrity in the direction of the restitution of 1940s. But the changes that took
place during the repairs carried out in 1968 which were not incompatible with the
structure and which provides integrity are preserved as period addition. A number of
revisions were made in order to increase the functionality of the interior. The area
where the apse of the structure is located has been opened to provide spatial integrity.
If the repair to be done reveals the original stone floor, it is anticipated to exhibite
this flooring here and turned this space into a presentation area. In the main garden of
the building a design axis which consisting of contemporary inserts was created. The
exhibition path, ablution area and toilets were placed on this axis. It is envisaged that the basement floor, which is in the deficient state today, will serve as an exhibition
area.
In the back garden of the building, it is envisaged to remove the buildings which
have infraction to the parcel boundry of the monument. Parcels belonging to these
buildings must be expropriated and to reach the information about the original plan
scheme of the building, archaeological excavations must be done in these areas. If
any ruins belonging to monument is found, it has to be presented without any
intervention.
The monument has architectural features of both two great empires and two religion.
Transferring these informations and preserving the building to future generations is
very important in terms of reflecting the cultural layers it possesses.