Eski Uygurcada zamirlerin yapısal ve işlevsel bir incelemesi
A structural and functional analysis of pronouns in Old Uyghur
Yazar: ARZU ARICAN
Danışman: PROF. DR. FERRUH AĞCA
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-zamir = Grammar-pronoun ; Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish ; İşlevsel dil bilgisi = Functional grammar ; İşlevsellik = Functionality

Özet:
Bu çalışmada Eski Uygurca dönemine ait eserlerdeki zamir varlığı, zamirlerden türeyen sözcük ve sözcük öbekleri ele alınarak bu sözcüklerin hangi işlevlerde kullanıldığı incelenmiştir. Türk dilinin, ilk yazılı kaynaklardan itibaren karşımıza çıkan zamirler, şahısların, nesnelerin, kavramların yerine geçerek onları temsil eden sözcüklerdir. Zamirler, Eski Türkçenin ilk evresinden itibaren temel işlevlerinin yanı sıra çekim eklerinin kalıplaşmasıyla ve yalın biçimleri ile farklı işlevlerde kullanılmıştır. Ancak bu çalışmanın inceleme alanını oluşturan Eski Uygurca döneminde zamirlerin kullanımı, Uygurların yaşadığı bölge ve sosyo-kültürel çevrenin etkisiyle hem yapısal hem anlamsal hem de işlevsel açıdan çeşitlilik göstermektedir. Eski Uygurcada zamirler ve zamir köklerinden oluşan sözcükler, zarf, edat, bağlaç, ünlem gibi gramatikal işlevlerde kullanılmasının yanı sıra sözlükselleşerek Budist terminolojiye ait bazı kavramları karşılamak için de kullanılmıştır. Bu çalışmanın amacı, Eski Uygurcada kullanılan zamirlerin tarihsel süreç içerisinde uğradıkları yapısal ve işlevsel değişiklikleri ortaya koymaktır. Bu doğrultuda art zamanlı inceleme yöntemi kullanılarak Eski Uygurca dönemine ait eserler incelenmiş ve elde edilen bulgular değerlendirilmiştir.

Abstract:
In this study, the existence of pronouns in the works of the Old Uyghur period, the words and phrases derived from pronouns and their functional uses are examined. Pronouns of the Turkish language that have appeared since the first written sources of Turkish Language are words that represent persons, objects and concepts by replacing them. In addition to their basic functions, pronouns have been used for different functions with their simple forms and with contamination of inflectional suffixes since the first phase of Old Turkish. However, the use of pronouns in the Old Uyghur period, which constitutes the focal point of this study, has varied both structurally, semantically and functionally with the effect of the region where the Uyghurs lived and their socio-cultural environment there. While pronouns and words consisting of pronoun roots in Old Uyghur were used in grammatical functions such as adverbs, prepositions, conjunctions, and exclamation, they are also used, through lexicalization, to represent some concepts belonging to Buddhist terminology. The aim of this study is to reveal the structural and functional changes that the pronouns used in Old Uyghur have undergone in the historical process. In this direction, the works belonging to the Old Uyghur period were examined using the diachronic analysis method and the findings were evaluated.