Zelve Açık Hava Müzesi'nde bulunan Balıklı ve Üzümlü Kilise'nin mimarisi ve resim programı
The architecture and wallpaintings of Balıklı and Üzümlü Church at Zelve Open Air Museum
Yazar: HİCRAN TUNCER
Danışman: PROF. DR. B. YELDA OLCAY UÇKAN
Anadolu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Dini mimari = Religious architecture ; Kiliseler = Churchs ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Nevşehir-Avanos = Nevşehir-Avanos ; Resimler = Pictures ; İkonoklazm = Iconoclasm

Özet:
Bu çalışmada Nevşehir ilinin Avanos ilçesine bağlı Zelve Açık Hava Müzesi'nde
bulunan Balıklı ve Üzümlü Kilise'nin mimarisi ve resim programı konu edilmiştir.
Kilise birbirine paralel dikdörtgen iki neften ve güneyde bir kişinin ibadet edebileceği
ek bir şapelden oluşmaktadır. Vadide yer alan dini yapıların resim programında konulu
sahne olmaması, vadiyi ve bu çalışmanın konusunu oluşturan Balıklı ve Üzümlü
Kilise'yi tanımlamada dikkate alınması gereken önemli bir husustur.
Erken dönemlerden itibaren ikonalara gösterilen ilginin bir ibadet sorunsalı
olduğunu düşünen ikon karşıtlarının (ikonoklastlar) ibadet mekânlarını süslemede haç,
balık, kuzu gibi sembolik tasvirler ile bitkisel-geometrik motifleri tercih ettikleri
bilinmektedir. Çalkantılı dönemlerden geçen imparatorluk sınırlarında III. Leon'un
tahta geçmesinin ardından 726/730 yıllarında ikonoklast ferman kabul edilmiş, 843
yılına kadar ikon karşıtlığı bir devlet politikası haline gelmiştir. Bu dönem aralığına
tarihlenen kiliselerin en belirgin özelliği kiliselerin resim programlarında yoğun olarak
haç, bitkisel-geometrik bezemeler ile sembolik hayvan tasvirlerinin yer alması; İsa,
Meryem ve kaynağını İncil'den alan konulu sahnelere rastlanmamasıdır.
Bu verilerin ışığında Balıklı ve Üzümlü Kilise'de yer alan haç, balık tasvirleri ile
geometrik bezemeler ikonoklazma dönemi sanat anlayışı ile bağdaşsa da araştırmacılar
vadide pre-ikonoklazma döneminde ikon karşıtı inananların varlığını savunmaktadırlar.
Kilise ayrıca vadide ikonoklazma döneminden sonra resim programı değiştirilen tek
kilisedir.

Anahtar kelimeler: 
Zelve, balık, haç, üzüm, Bizans, pre-ikonoklazma, ikonoklazma.

Abstract:
In this study, the architecture and the wall paintings of Balıklı and Üzümlü
Church at Zelve Open Air Museum -located in Avanos, the province of Nevşehir- has
been searched. The church consists of two parallel rectangular naves and an additional
chapel in south in which just a man can pray. The fact that the churches that had been
carved in the valley do not include any wall paintings is an important feature in terms of
defining the valley and the churches.
It has been known that the iconoclasts, who thought the rise of interest in icons
was a problematical way of worshipping, prefer to use some symbolic images such as
cross, fish, sheep and plant-based, geometrical motifs since the early times. After Leon
III became the ruler, the iconoclast reformation was enforced in 726/730, and it turned
out to be an offical policy within the frontiers of the empire which had been
experiencing its unsteady times. The most characteristic feature of the churches which
have been dated to that period is the rich depiction of cross, plant-based, geometrical
motifs and symbolic animal figures and one cannot see the depictions of Jesus Christ,
Mary and Bible scenes on the wall-paintings of these churches.
Although the images of cross, fish and plant-based, geometrical motifs in Balıklı
and Üzümlü Church reflect the idea of iconoclasm, the researchers insist on the
existence of Christians who were opposed to the icons in the valley during preiconoclasm.
The church, the wall-paintings of which were changed after iconoclasm, is
also unique within the churches of Zelve Valley.

Key words: 
Zelve, fish, cross, grape, Byzantium, pre-iconoclasm, iconoclasm