İmam Serahsi ve el-Mebsut'ta Kur'an ilimlerinin imkân ve sınırları
The possibilities and limits of the sciences of the Qur'an in imam Serahsi and al-Mabsut
Yazar: KÜBRA ÇİÇEKLİ
Danışman: PROF. DR. AHMET NEDİM SERİNSU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mebsut = Mabsut ; Serahsi = Serahsi ; Tefsir = Commentary ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Maveraünnehr âlimlerinden Karahanlılar döneminde yaşamış olan Serahsi yaşadığı dönemin en önemli ilmi şahsiyetlerindendir. İlmi faaliyetlerin merkezinde olup ilmiye sınıfında etkin rol oynamıştır. Bu dönemde devlet içinde zamanla siyasi gücün temsilcisi haline gelen ilmiye sınıfı ile bu sınıfı kendisine tehdit olarak algılayan iktidar arasında gerginlik oluşmuştur. Hanedan iktidarını göstermek ve ilmiye sınıfını terbiye etmek amacıyla âlimleri cezalandırmıştır. Hanedanın bu politikları ve gerginlikten Serahsi de nasibini almıştır. Önce kuyuda sonra kaledeki bir zaviyede on beş sene hapsedilmiştir. Bu dönemde Hanefilik baskın mezhep olup eğitim öğretim müfredatı da buna göre şekillenmiştir. Bu nedenle Hanefilerin temel kaynakları olan Muhammed eş-Şeybani'ye ait "zahirü'r rivaye" eserlerine yazılan muhtasarlardan, Hâkim eş-Şehid el-Mervezi'ye ait olan el-Kâfi Maveraünnehr bölgesinde meşhurdur. Bu muhtasara pek çok şerh yazılmış olup, Serahsi'nin yazdığı aynı adlı şerh öne çıkarak günümüze kadar el-Mebsut adıyla gelmiştir. 
el-Mebsut bir fıkıh kitabı olmakla birlikte, hükmün delillerinin ilk ve en önemlisi olan kitabı ele alış biçimi ve ayetlerle ilgili verdiği bilgiler bakımından, tefsire dair açıklamaları içinde barındırmaktadır. Furu' fıkıh için yazılmış olan el- Mebsut, hükmün kaynağı olan ayetlerle ile ilgili açıklamaları yaparken usul-ü fıkh süzgecinden geçirdiği tefsir ilminin kendisine sunduğu malumatlara yer vermektedir. Fıkh ise edinilen bu malzemenin hükme dair sonucunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte Serahsi ahkâm içerikli ayetlerin tefsirini yapmaktadır. 
Ahkâm ayetleri ile sınırlı olması dolayısıyla Serahsi'nin el-Mebsut'unun ahkâm tefsiri olduğunu söylemek mümkündür. Tefsirinde, Kur'an'ı Kur'an ile tefsir etmiş, rivayet tefsirini öncelemiş, ayette kelime ve deyimleri tahlil ederek filolojik açıklamalar yapmış, ayeti bağlantı kurduğu başka bir ayetle ile açıklamıştır. Bu bakımdan el-Mebsut tefsir kaynağı olarak değerlendirilirken, Kur'an ilimleri teori ve uygulamasının nasıl gerçekleştiği de ortaya çıkmaktadır.

Abstract:
Serahsi who was one of the Maveraünnehr scholar lived during the period of Karahanlılar, was one of the most important scientific figure of his time. He was at the center of scientific activities and played an active role in the ilmiye class. During this period, tension arose between the ilmiye class, which gradually became the representative of the political power within the state, and the government, which perceived this class as a threat to itself. The Dynasty punished scholars in order to show the dynastic power and educate the ilmiye class. Serahsi was also affected by this policy and tension of the dynasty. He was imprisoned in a well and then in a lodge in the castle for fifteen years. During this period, Hanafism was the dominant sect and the education curriculum was shaped accordingly. For this reason, one of the apostles written in the "apparent narrative" works of Muhammed Eş-Şeybani, which are the main sources of Hanafis, is famous in the region of al-Kâfi Maveraunnehr, which belongs to the Judge al-Şehid al-Mervezi. Many commentaries were written in this memorandum, and the commentary with the same name, written by Serahsi, came to the fore with the name of al-Mebsut until today.
Although al-Mebsut is a fiqh book, the first and the most important evidence of the judgment is the way of handling the book and the information it gives about the verses, it contains explanations about the tafsir. Al-Mebsut, written for Furu fiqh, gives place to the information provided by the science of tafsir, which he has subjected to the filter of methodology of fiqh, while making explanations about the verses that are the source of the decree. Fiqh, on the other hand, reveals the result of this material acquired. Along with this, Serahsi interprets the verses with the content of judgment.
It is possible to say that Serahsi's al-Mebsut is an interpretation of judgment due to the fact that it is limited to the verses of judgment. In his interpretation, he interpreted the Quran with the Quran, prioritized the interpretation of the narration, made philological explanations by analyzing the words and phrases in the verse, and explained the verse with another verse to which he was linked. In this respect, while al-Mebsut is considered as a source of tafsir, it is also revealed how the theory and practice of the Qur'anic sciences are realized.