Şifâî Mehmed Dede'nin Mesnevî Şerhi (İnceleme-metin)
Shifa'i al-Mawlawi's Commentary of Masnawi (Examination-text)
Yazar: HALİM YAR
Danışman: PROF. DR. MEHMET AKKUŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / Türk İslam Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Mehmed Dede Efendi = Mehmed Dede Efendi ; Mesnevi = Mathnawi ; Şerh = Commentary

Özet:
Şifâî Mehmed Dede 17. yy.'da yaşamış, ailesi dolayısıyla ilmiye sınıfı içerisinde büyümüş, devlet kademelerinde ilerlemiş, en son Anadolu Kazaskerliği görevini icra etmiştir. Hacca gitme niyetiyle yola çıkmış, yol üzerinde Konya'ya uğramış, burada Mevlevîliğe intisap etmiş ve devlet görevinden ayrılmıştır. Üç sene sonra Kahire Mevlevîhânesi'ne şeyh olarak atanmıştır. Mısır'a geçmesi akabinde malını satmış, eşini boşamıştır. Böylece devlet kademelerinde üst mertebelere geldikten sonra uzlete çekilerek dünyayla bağını kesmiştir. Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yazdığını bildiğimiz Şifâî'nin diğer eserleri nesir şerhlerdir. Kendisinden 1073/1663'te bir Mesnevî şerhi nakletmesi isteğinde bulunulmuş, Şifâî; Ankaravî ve Surûrî'nin Mesnevî şerhlerini çalıştıktan sonra muhtasar müfit bir Mesnevî şerhi kaleme almıştır.
Biz bu çalışmamızda Süleymâniye Kütüphânesi, Dârü'l-Mesnevî no. 209'da bulunan tek yazmanın çevriyazı harfleriyle tenkitli bir metnini sunduk. Çalışmanın inceleme kısmında Şifâî'den önce yazılmış şerhler hakkında bilgiler verdik. Şerhlerin genel özellikleriyle birlikte birbirleriyle ilişkilerini ele aldık. Ayrıca Şifâî'nin hayatı ve eserleri ile birlikte söz konusu şerhin şekli ve içeriği hakkında bilgi ve yorumlarla şerhten örnekler verdik. Şifâî'nin şerhinin kendi şerhleri ve diğer Mesnevî şerhleri arasında nerede durduğunu göstermek amacıyla karşılaştırmalar yaptık. Şifâî'nin kısalık, az alıntı ve yalın Türkçeyle öne çıktığı tespitimize dair örnekler getirdik.

Anahtar Kelimeler: Mesnevî, Mesnevî Şerhleri, Şifâî Mehmed Dede, Mısır Mevlevîhânesi, Türk İslam Edebiyatı.

Abstract:
Shifa'i al-Mawlawi lived in the 17th century, grew up in the ulema class due to his family, advanced in the state ranks, and lastly served as the Anatolian Kazasker. He set out with the intention of going on a Hajj, stops by Konya on the way, became a Mawlawi and left his estate duty. Three years later, he was appointed as sheikh to the Cairo Mawlawihane in Egypt. After he moved to Egypt, he sold his property and divorced his wife. Thus, after coming to the upper echelons of the state, he went into seclusion and severed his ties with the world. The other works of Shifai, who we know wrote poems in Arabic, Persian and Turkish, are prose commentaries. He was asked to transmit a Masnawi commentary in 1073 a.h./1663. Shifa'i; after studying commantaries of Masnawi's Ankaravî and Surûrî, wrote a concise Masnawi commentary.
In this study, we presented a critical text of the only manuscript in the Suleymaniye Library, Dâru'l-Mesnevî number 209, with transcription letters. In the analysis part of the study, we gave information about the commentaries written before the Shifai's. We discussed the general characteristics of the commentaries and their relations with each other. We also introduced Shifa'i's life and works, gave information about the form and content of the commentary, presented our thoughts, gave examples from the commentary. We made comparisons between Şifai's commentary on Masnawi and his own commentary on other books. Subsequently, we compared with other Masnawi commantaries. We tried to show its place among other commantaries by comparing it with other Masnawi commentaries and his other works. We have brought examples of our determination that Shifa'i stands out with its brevity, few quotations and plain Turkish.
Keywords: Masnawi, Commentaries of Masnawi, Shifa'i al-Mawlawi, Egyptian Mawlawihane, Turkish Islamic Literature.