Cizre halk hekimliği
Cizre folk medicine
Yazar: LEMAN ÖZEN
Danışman: DOÇ. DR. HATİCE KÜBRA UYGUR
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Sağlık, canlılar için büyük önem teşkil etmektedir. Bu sebeple insanoğlu asırlardır sağlığını 
korumak için çözüm arayışı içindedir. Bazen modern tıpta bazen geleneksel hekimlikte 
bazen de geleneğine, hastalığına ya da yaşadığı yere bağlı olarak her ikisinde de çare 
aramıştır. İnsanların hastalıkları tedavi ederken zaman içerisinde edindiği tecrübeler 
sayesinde "halk hekimliği" olarak adlandırılan kültürel yapı ortaya çıkmıştır. Modern tıp 
ve bilimdeki gelişmeler ve insan hayatının değişmesiyle beraber insanların modern 
hekimliğe daha kolay ulaşabilmeleri nedeniyle halk hekimliği uygulamalarında eskiye 
nazaran bir azalmanın olduğu görülmektedir. Bu geleneksel yöntemlerin unutulmaması 
adına uygulamaların kayıt altına alınması önem arz etmektedir. Bu çalışmada da Şırnak'ın 
Cizre ilçesi halk hekimliği uygulamaları derlenmiştir. Araştırmanın sınırı Cizre'nin 
mahalleleri ve önem teşkil eden bazı köylerini oluşturmaktadır. Dicle Nehri'nin kıyısında 
bulunan Cizre ilçesinin geçmişi Nuh Tufanı öncesine kadar dayanıp Botan bölgesinde yer 
alan Cizre ilçesi, jeopolitik konumunun etkisiyle zamanla daha da önem kazanmıştır. İsmail 
Ebul-iz El Cezeri ve Melayê Cizîrî gibi âlimlerimizin yurdu olan Cizre, zengin kültürünün 
varlığı hasebiyle halk hekimliği alanında da araştırılmaya değer bulunmuştur. Sahada 
katılımlı gözlem ve görüşmelerle yapılan mülakatlar sonucu elde edilen veriler, işlevsellik 
bağlamında değerlendirilmiştir. Etik kurallar gereği ilgili yerlerden alınan izinler 
doğrultusunda kaynak kişi görüşmeleri yapılmıştır. Çalışmada, halk hekimliğinin tanımı, 
toplumdaki uygulamaları ve Türk halk hekimliği hakkında bilgiler verildikten sonra 
çalışmanın çıkış noktası olan Cizre'nin halk hekimliğiyle ilgili yöredeki yaygın ve 
geleneksel tedavi yöntemlerinden söz edilmiş, yöre halkının kültürel varlıkları ile ilgili
yazılı ve sözlü kaynaklardan yararlanılmıştır. Tezin giriş bölümünde araştırma alanı olan 
Cizre tanıtılmış ve araştırma konusu ile ilgili daha önce yapılmış çalışmalardan söz 
edilmiştir. İkinci bölümde halk hekimliğinin tarihsel gelişimi ve Türk kültüründe halk 
hekimliğinin öneminden söz edilmiştir. Üçüncü bölümde derlenen uygulamalar belirli bir 
düzen içerisinde çalışmaya eklenmiştir. Tespit edilen kültürel varlıklar hastalıklar ve 
uygulamada kullanılan yöntem baz alınarak başlıklandırılmış olup ayrıca tablolaştırılarak 
okunabilirliği kolaylaştırmak amaçlanmıştır. Yöre halkının çoğunlukla bitkisel ve dinsel 
yöntemlere başvurduğu ve şifacıların genelinin kadınlardan oluştuğu görülmüştür. Bu 
araştırma ile yörede halk hekimliğine rağbet edildiği ve buna sıkı sıkıya bağlı olunduğu 
tespit edilmiştir.

Abstract:
Health is of great importance for living things. For this reason, human beings have been 
searching for solutions to protect their health for centuries. Sometimes he sought a cure in 
modern medicine, sometimes in traditional medicine, and sometimes in both, depending on 
his tradition, disease or place of residence. Thanks to the experiences people have gained 
over time while treating diseases, the cultural structure called "folk medicine" has emerged. 
It is seen that there is a decrease in folk medicine practices compared to the past due to the 
developments in modern medicine and science and the changes in human life, as people 
have easier access to modern medicine. It is important to record the practices so that these 
traditional methods are not forgotten. In this study, folk medicine practices in Cizre district 
of Şırnak were compiled. The border of the research is Cizre's neighborhoods and some 
important villages. The history of Cizre district, located on the banks of the Tigris River, 
dates back to before Noah's Flood. Located in the Botan region, Cizre district has gained 
more importance over time due to its geopolitical location. Cizre, the homeland of scholars 
such as İsmail Ebul-iz El Cezeri and Melayê Cizîrî, is also worth researching in the field 
of folk medicine due to its rich culture. The data obtained as a result of interviews and 
participant observations in the field were evaluated in the context of functionality. In 
accordance with ethical rules, resource person interviews were held in accordance with the 
permissions obtained from the relevant authorities. In the study, after giving information 
about the definition of folk medicine, its practices in society and Turkish folk medicine, 
the common and traditional treatment methods related to the folk medicine of Cizre, which 
is the starting point of the study, were mentioned, and written and oral sources about the 
cultural assets of the local people were used. In the introduction part of the thesis, the 
research area Cizre is introduced and previous studies on the research topic are mentioned. 
In the second chapter, the historical development of folk medicine and the importance of 
folk medicine in Turkish culture are mentioned. The applications compiled in the third 
section have been added to the study in a certain order. The identified cultural assets are 
titled based on the diseases and the method used in practice, and are also tabulated to 
facilitate readability. It has been observed that the local people mostly resort to herbal and 
religious methods and that the healers are mostly women. With this research, it has been 
determined that folk medicine is in demand in the region and that it is strictly adhered to.