Formül nazariyesi ve Koblandı Batır Destanı'ndaki formüller
Oral theory and oral telling of epic poem Qoblandı Batır
Yazar: ASEM KUANYSHBAYEVA
Danışman: Y.DOÇ.DR. F. AHSEN TURAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2002
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Destanlar = Epics ; Formüller = Formulas ; Halk edebiyatı = Folk literature ; Kazak edebiyatı = Kazakh literature ; Koblandı Batır Destanı = Koblandı Batır Epic ; Türk destanları = Turkish legends

Özet:
297 ÖZET Kazak halkına ait halk edebiyatı mahsulleri içinde destanların ayrı bir yeri vardır. "Formül Nazariyesi ve Koblandı Batır Destanındaki Formüller" adlı çalışmamızda Kazak halk edebiyatında önemli yer tutan, kahramanlık destanlarından biri olan Koblandı Batır destanı üzerinde durduk. Öncelikle Kazak Türklerinin destancılık geleneği ve Kazak folklorunun önemli verimleri olan jırların ortaya çıkışı, tasnifi ve onların derlenmesi, incelenmesi hakkında bilgi vererek giriş yaptık. Kazak destan anlatım geleneğinde kahramanlık destanlarım en güzel şekilde terennüm eden ve geleneğin temsilcileri olan akınlar ve jıravların vazifelerinden, özelliklerinden bahsettik. Ayrıca Kazak âşıklık geleneği, âşıkların fonksiyonları, usta çırak ilişkisine de değindik. Kazak halkının zengin destanlarından biri olan Koblandı Batır destanının tarihçesi ve nüshalarından bahsettik. Bildiğimiz gibi destan sözlü edebiyat verimi olduğundan dolayı birçok kalıp ifadeler, klişeler, tekrarlar içermektedir. Sözlü şiir yapısı üzerine ilk önce Milman Parry ve Albert Lord tarafından Güney Slav metinleri bir araya getirilerek araştırma yapılmıştır. Parry ve Lord sözlü edebiyatın yapısını ihtiva eden, aynı zamanda kalıp çözümleme yöntemi olarak nitelendirilen bu nazariyeyi Formül Nazariyesi olarak adlandırırlar. Formül Nazariyesi, sözlü anlatım geleneğinde belli formüllere dayanılarak söyleyici tarafından sık sık tekrarlanarak söylenen eserlerin yapısını açıklamaktadır. Aynı zamanda bu nazariye bize yazılı olarak ulaşan sözlü edebiyat ürünlerinin ortaya çıkışım anlatmaktadır. Ayrıca halk dilinin esas unsuru olan formüller, destan söyleyicinin destan söyleme ve ezberleme işini kolaylaştırmaktadır. Onlar söyleyicinin kabiliyetini göstermekte ve taşıdığı anlamlarla esere ayrı bir estetik kazandırmaktadır. Koblandı Batır destanının dil, şekil ve üslup bakımlardan tahlili incelemesi yapıldı. Koblandı Batır destanındaki formülleri bulduk ve onları anlam, yer, dil bakımından tasnif ettik.298 Böylece epos dilinin formül yapısının Kazak destanlarında da muhafaza edildiğini gördük.

Abstract:
299 ABSTRACT Epic poems has a crucial importance to Kazakh folk literary works. In our study of "Oral Theory and Oral Telling of Epic Poem Qoblandi Batir" we dwell upon one of the heroic epic poem Qoblandi Batir, which is highly valued among Kazakh folk literature. First of all, we tried to shed some light on Kazakh Turks oral telling custom of epic poems, coming into existence, classification and selectin, investigation of jirs, which has weight in Kazakh folklore. Obligation, characteristics of Akın, Jirau, best tellers and representatives of Kazakh oral telling custom of heroic epic poems, are mentioned. Besides, we dealt with jirau's custom, jırau' s function, master and apprentice relationship. The history and copies of Qoblandi Batir epic poem, one of the best epic poems of Kazakh nation, were studied. It is known that epic poem is one of the main part of oral literature, so it includes pattern expressions, cliches and repetition of words. Oral poetry was originally studied by Milman Parry and Albert Lord, who held investigation together of South Slav texts. Parry and Lord called this theory, containing the structure of oral literature, solving cliches methodology at the same time, as Oral Theory. Oral Theory, based on definite formulas in oral telling, clarifies frequently repeated and told poems structure. This theory, at the same time, explains how oral litarature, which reached us in written style, come to life. Besides, oral formulations being fundamental elements of nation's language, facilitates telling and memorizing abilities of epic poem tellers. They show tellers competence and merits the epic poems with exceptional aesthetitics through meaning it bears. Qoblandi Batir epic poem language manner and it was investigated from the point of view the style it has. We found some formulations in Qoblandi Batir epic poem and classified them by meaning, place and language. Thus, we made sure that formulation structure in Kazakh epic poems was preserved in literature. «&&**