Les Misérables'ın dillerarası ve diliçi (yeniden) çevirileri
Inter- and intra-lingual (re)translations of Les Misérables
Yazar: UMUT CAN GÖKDUMAN
Danışman: PROF. DR. AYŞE BANU KARADAĞ
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Batı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Diller ve Kültürlerarası Çeviribilim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation
Dizin: Yeniden çeviri = Retranslation

Özet:
Bu tezin amacı, Fransız yazar Victor Hugo'nun Les Misérables (1862) adlı yapıtının Osmanlı Dönemi'nde Türkçeye yapılan dillerarası çevirileri (1862, 1879, 1909-1910) ile bu dillerarası çevirilerin Türkiye Cumhuriyeti Dönemi'nde yapılan diliçi çevirilerini (2012, 1934, 2013) yeniden çeviri odağıyla irdelemektir. Yeniden çeviri kavramı, Antoine Berman tarafından 1990'lı yıllarda sorunsallaştırılmış ve özellikle son yıllarda bu kavramdan hareketle çeviribilim araştırmacılarınca çeşitli çalışmalar yürütülmüştür. Bu tez çalışmasında söz konusu kavram, diliçi ve dillerarası yeniden çeviri şeklinde iki alt başlık altında ele alınmaktadır. Çalışma, özellikle klasik bir yapıt söz konusu olduğunda dillerarası ve diliçi yeniden çevirinin "neden?" ve "nasıl?" yapıldığı sorularına yöntemsel olarak çeviribilim odaklı metinsel ve yan metinsel incelemeler üzerinden yanıt aramaktadır. Tez çalışmasında dillerarası (yeniden) çeviride olduğu gibi diliçi (yeniden) çeviride de bu olgu çevirmen, eleştirmen, yayına hazırlayan, editör ve yayınevi sahibi gibi farklı çeviri eyleyicileri merkeze alınarak irdelenmektedir. Alanyazında dillerarası yeniden çevirinin neden yapıldığına dair bulgular, tez çalışması bağlamında hem dillerarası hem de diliçi yeniden çeviriler üzerinden tartışmaya açılmaktadır. Buna göre, diliçi yeniden çevirilerin dillerarası yeniden çevirilerle kısmen örtüşen kısmen de farklılaşan özellikleri mevcuttur. Sefiller çevirileri üzerinden yapılan incelemede dillerarası yeniden çevirilerin zamansal olarak birbirlerine daha yakın, diliçi çevirilerin ise daha uzak olduğu görülmektedir. Dillerarası yeniden çeviride, önceki çevirilerin tamamlanmamış olması ve yeniden çevirmenin kanonik bir metni yeniden çevirme isteği ön plana çıkarken; diliçi yeniden çeviride yapıtın geçmişte olduğu gibi günümüzde de önemini koruyarak edebiyat, çeviri ve diliçi çeviride olduğu gibi diliçi yeniden çeviride de unutulanı hatırlatma işlevi üstlendiği görülmektedir. Sonuç olarak, Sefiller'in Türkiye'deki yolculuğu, çeviribilim bağlamında ve yeniden çevirinin kısmen daha önce sorunsallaştırılan kısmense bu vakaya özgü yanlarıyla ele alındığında bu çalışmada ilgili eserin Türk okurla ilk buluştuğu 1862 yılından günümüze kadar "dillerarası çeviri", "diliçi çeviri", "yeniden çeviri", "diliçi yeniden çeviri" ve "dillerarası yeniden çeviri" gibi farklı çeviri süreçlerinden geçtiği görülmektedir.

Abstract:
This thesis aims to analyze the interlingual translations of Victor Hugo's Les Misérables (1862) from French into Turkish during the Ottoman period (1862, 1879, 1909-1910) and the intralingual translations of these interlingual translations during the Republic of Turkey (2012, 1934, 2013) with a focus on retranslation. Antoine Berman's problematization of the concept of retranslation in the 1990s has led to various studies conducted by translation studies scholars on this matter, particularly in recent years. This thesis analyzes the concept under two main sections: intralingual and interlingual retranslation. In terms of methodology, this study aims to answer the questions of why and how interlingual and intralingual retranslation have been conducted, particularly in the case of classical works, through textual and paratextual analyses focused on translation studies. This thesis examines this phenomenon in both inter- and intra-lingual (re)translations, focusing on various translation agents such as translators, critics, publishers, editors, and publishing house owners. Within the context of this thesis, reasons for interlingual retranslation discussed in the literature are analyzed in terms of both interlingual and intralingual retranslation. Accordingly, intralingual retranslations have some overlapping and distinguishing features from interlingual retranslations. The analysis of the translations of Les Misérables shows that interlingual retranslations are closer in time, while intralingual retranslations are more distant. In interlingual retranslation, the incompleteness of previous translations and the retranslator's desire to retranslate a canonical text come to the fore, whereas in intralingual retranslation, it is seen that the work retains its importance in the present as well as in the past, and assumes the function of reminding the forgotten in intralingual retranslation as in literature, translation, and intralingual translation. In conclusion, when the journey of Les Misérables in Turkey is considered in the context of translation studies and the aspects of retranslation, some of which have been problematized before and some of which are specific to this case, it is seen in this study that the work has gone through different translation processes such as "interlingual translation", "intralingual translation", "retranslation", "intralingual retranslation" and "interlingual retranslation" since 1862 when it first met Turkish readers.