Klâsik dönem ahkâm tefsirlerinde yorum farklılıkları -Nisâ Sûresi bağlamında-
Differences in the interpretation of the classical period ahkām commentaries -In the context of Surah Nisa-
Yazar: LATİF KADİR AKARSU
Danışman: DOÇ. DR. NURTEN ZELİHA ŞAHİN
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Ahkamu`l-Kur`an = Ahkamu`l-Kur`an

Özet:
Kur'ân-ı Kerîm'in lafzi açıdan ihtilâfa müsait muhtevası, fıkhî ihtilâfların bir sonucu olan mezheplerin meşruiyetinin bir delilidir. Ahkâm âyetlerinde bulunan ve farklı hükümlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan zannîlik, dinin esasını teşkil eden nasların tabiatının bir gereği olarak, fıkhî mezheplerin oluştuğunu göstermiştir. Mezheplerin görüşlerinde zıtlık mevcut olsa dahi dayandıkları usûlî arka plan çerçevesinde değerlendirildiğinde tutarlı bir sürecin ürünü oldukları ve bütünlük arz ettikleri söylenebilir.
Klasik dönemde mezhep sistematiğine dayanan Kur'ân-ı Kerîm'in yorumlanmasında ihtilâflar zuhur etmiş olsa da bunlar ferdi olmaktan çok kurumsal bir yapıda ortaya çıkıp sağlam bir usûlî zemine oturtulduğundan dindeki öz dinamiklerle tutarlılık içerisinde olmuştur. Bu minvalde yapılan Kur'ân-ı Kerîm yorumu neticesinde farklı sonuçlar ulaşılsa da bu yorumlar Müslüman toplumda bir saygınlık kazanmıştır. Ortaya çıkan ihtilâflar tefrika olarak görülmemiş, aksine ameli nitelikte alternatif uygulamaların kaynağı görülerek bu yönüyle rahmet olarak nitelendirilmiştir.
Özellikle ameli meselelerde Kur'ân-ı Kerîm'in doğru yorumlanabilmesi Müslümanların kahir ekseriyetinin hemfikir olduğu konulardan biridir. Bu faaliyet oturmuş bir usûlî zeminde yapılmadığı taktirde ise her Kur'ân-ı Kerîm yorumcusu münferit bir anlayışla harekete edeceğinden amelî boyutta Kur'ân-ı Kerîm birleştirmeden daha çok Müslümanların ayrışmalarına hatta sapmalarına yol açacaktır. Bu anlamda Kur'ân-ı Kerîm'in yorumunda tutarlılığın sağlanması ancak usûl-i fıkıh yönteminin takibi sayesinde mümkün olacağı için günümüzde Kur'ân tefsirinde uygulanacak ilk yöntem olması gerektiği söylenebilir.
İslâmın'ın ilk dönemlerinden beri ictihada açık alanlarda kavrayış farklılığı ve nasların ihtimalli yapısı gibi nedenlerle farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bu husus hem Hz. Peygamber'in (s.a.s.) hayatta olduğu dönemde hem de vefatından sonra sahâbenin fıkhî istinbatında kendini göstermiştir. Özellikle hicri ikinci asırdan itibaren Kur'ân'daki ahkâm âyetlerinin anlaşılmasına yönelik telif edilen ahkâmü'l-Kur'ân eserleri, Kur'ân nassının hukuka yönelik tarafını açıklamaktadır. Müctehidler makâsıd-ı şerîa esasları çerçevesinde ve usûl-i fıkhın oluşturduğu teorik zemin üzerinde ahkâm ayetlerini yorumlamışlardır. Bu bağlamda bu çalışmada fıkhî dönemler içerisinde o dönemin fıkhî durumu aktarılmış, dönemleri içerisinde ahkâmü'l-Kur'ân eserleri tanıtılmaya çalışılmış, Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mezheplerine ait başucu eser olarak kabul edilen teliflerin üç tanesi yöntem ve kaynakları açısından araştırılmış ve Nisâ sûresi özelinde oluşan ihtilâfların usûl-i fıkh açısından incelenmesi yapılmıştır.

Abstract:
The content of the Holy Qur'an, which is suitable for disagreement in terms of its wording, is a proof of the legitimacy of the madhhabs, which are the result of jurisprudential disagreements. The uncertainty in the ayāt al-aḥkām, which paves the way for the emergence of different judgements, has shown that jurisprudential sects have emerged as a necessity of the nature of religious scriptures that constitute the basis of the religion. Even if there are contradictions in the views of the sects, it can be said that they are the product of a coherent process and have integrity when evaluated within the framework of the procedural background on which they are based.
Although there were disagreements in the interpretation of the Holy Qur'an based on sectarian systematics in the classical period, these disagreements were in consistency with the core dynamics of religion, since they emerged in an institutional structure rather than individual and were based on a solid procedural ground. Although different results were obtained from the interpretation of the Holy Qur'an in this regard, the consistency provided has given the expressed interpretations respectability in the Muslim society. The disagreements that emerged were not seen as a form of dissension, on the contrary, they constituted a source of alternative applications of practical nature and were characterised as mercy in this respect.
The correct interpretation of the Holy Qur'an, especially in practical matters, is one of the issues on which the overwhelming majority of Muslims agree. If this activity is not carried out on a well-established procedural basis, then each interpreter of the Holy Qur'an will act with an individual understanding, which will lead to the divergence and even deviation of Muslims in the practical dimension rather than unification under the Holy Qur'an. In this sense, since consistency in the interpretation of the Holy Qur'an can only be achieved by following the method of usul al-fiqh, it can be said that it should be the first method to be applied in Qur'anic exegesis today.
Since the early periods of Islam, different opinions have emerged in areas that are open to ijtihad due to reasons such as differences in understanding and the probabilistic nature of the scriptures. This issue manifested itself in the jurisprudence of the Companions both during the lifetime of the Prophet (PBUH) and after his death. Especially since the second Hijri century, the works of ahkām al-Qur'an, which were written for the understanding of the Qur'ānic ayāt al-aḥkām, explain the legal aspect of the Qur'ānic nass. Mujtahids interpreted the ahkām verses within the framework of the principles of maqāṣid al-sharī'ah and on the theoretical ground formed by usūl al-fiqh. in This context, this study conveys the jurisprudential situation within each jurisprudential period, attempts to introduce the works of ahkām al-Qur'an within their periods, investigates in terms of method and sources three of the works accepted as the main works of Hanafī, Shāfi'i and Mālikī sects, and analyses the disputes arising in the Surah Nisā in terms of usul al-fiqh.