Opioid kullanım bozukluğunda idrar ve tükürük numunelerinde yasaklı madde analizlerinin karşılaştırılması
Comparison of illicit drugs analysis in urine and saliva samples in opioid use disorder
Yazar: İLKNUR ÇOBAN
Danışman: PROF. DR. ASLI PINAR
Hacettepe Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıbbi Biyokimya Ana Bilim Dalı / Biyokimya Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Biyokimya = Biochemistry
Dizin: Opioid ilişkili bozukluklar = Opioid-related disorders ; Opioidler = Opioids ; Tükürük = Saliva ; İdrar = Urine

Özet:
Opioid kullanım bozukluğu (OKB) tedavisinde çeşitli ilaçlar kullanılmaktadır. Bu grup
hastaların tanı ve tedavisinde opioid maddelerin yanı sıra tedavide kullanılan ilaçların
da idrar, kan ve tükürük gibi hasta numunelerinde saptanması amacıyla laboratuvar
analizlerine gereksinim duyulmaktadır. Bu tez çalışmasında OKB tedavisinde
kullanılan ilaçların, metabolitlerinin ve opioid grubundaki yaygın olarak kötüye
kullanılan yasaklı maddelerin idrar ve tükürük numunelerinde kantitatif analizini
gerçekleştirecek LC-MS/MS yöntemlerinin panel olarak geliştirilmesi amaçlanmıştır.
OKB tanı ve tedavi izleminde yararlı olacağı düşünülen 16 opioid grubu, 3 kokain
grubu, 5 amfetamin grubu ve 2 gabapentenoid olmak üzere toplam 26 madde çalışma
kapsamına alındı. Bu maddelerin (6-MAM, BEG, buprenorfin, dihidrokodein, EDDP,
eroin, etilmorfin, gabapentin, kodein, kokaetilen, kokain, MBDB, MDA, MDEA,
MDMA, metadon, metamfetamin, morfin, nalokson, naltrekson, norbuprenorfin,
norkodein, normorfin, oksikodon, pregabalin ve tramadol) idrar ve tükürük
numunelerinde LC-MS/MS ile analiz yöntemleri geliştirildi. Validasyonları
tamamlanan yöntemlerle 76 hastanın idrar ve tükürük numunelerinde madde analizleri
gerçekleştirildi. İdrar numunelerinin LC-MS/MS sonuçları, immünolojik yöntem ile
çalışılan opiat, ekstazi ve amfetamin sonuçları ile uyumlu bulundu. Ayrıca, hastaların
tedavisinde kullanılan ilaçların ve metabolitlerinin, opiat ölçümünde kullandığımız
immünolojik yöntem üzerinde etkileşimlerinin olmadığı belirlendi. Çalışmamızda
geliştirdiğimiz idrar ve tükürük LC-MS/MS yöntemlerinin naltrekson düzeylerinin
ölçümünün hastaların relaps riskini önlemede katkı sağlayacağı düşünüldü.
Geliştirdiğimiz yöntemler ile yapılan analizler sonucunda idrar numuneleri için tespit
edilen 14 madde ile tükürük numuneleri için tespit edilen 11 maddenin dahil edildiği
minimalize panellerin, OKB tanı ve tedavisinde kullanımının yararlı olacağı sonucuna
varıldı.
Anahtar kelimeler: Opioid kullanım bozukluğu, Sıvı kromatografi, Kütle
spektrometri, Tükürük, İdrar
Bu tez Hacettepe Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon
Birimince desteklenmiştir. Proje No: TYL-2021-18764

Abstract:
Various drugs are used in the treatment of opioid use disorder (OUD). In the diagnosis and treatment of this group
of patients, laboratory analyzes are required in order to detect the drugs used in the
treatment as well as opioid substances in patient samples such as urine, blood and
saliva. In this thesis, it is aimed to develop LC-MS/MS methods as a panel that will
perform the quantitative analysis of drugs used in the treatment of OUD, their
metabolites and commonly abused illicit substances in the opioid group in urine and
saliva samples. A total of 26 substances, including 16 opioid group, 3 cocaine group,
5 amphetamine group and 2 gabapentenoids, which are thought to be useful in the
diagnosis and treatment follow-up of OUD, were included in the study. Analysis
methods of these substances (6-MAM, BEG, buprenorphine, cocaethylene, cocaine,
codeine, dihydrocodeine, EDDP, ethylmorphine, gabapentin, heroin, MBDB, MDA,
MDEA, MDMA, methadone, methamphetamine, morphine, naloxane, naltrexone,
norbuprenorphine, norcodeine, normorphine, oxycodone, pregabalin and tramadol), in
urine and saliva samples by LC-MS/MS were developed. Substance analyzes were
performed in urine and saliva samples of 76 patients with the methods whose
validations were completed. LC-MS/MS results of urine samples were found to be
compatible with opiate, ecstasy and amphetamine results studied by immunological
method. In addition, it was determined that the drugs used in the treatment of the
patients and their metabolites did not interact with the immunoassay used in opiate
measurement. It was thought that the measurement of naltrexone levels of the urine
and salivary LC-MS/MS methods we developed in our study would contribute to
preventing the risk of relapse of the patients. As a result of the analyzes made with the
methods we developed, it was concluded that the minimalized panels, which included
14 substances detected for urine samples and 11 substances detected for saliva
samples, would be beneficial in the diagnosis and treatment of OUD.
Key words: Opioid use disorder, Liquid chromatography, Mass spectrometry, Saliva,
. Urine.
This thesis was supported by Hacettepe University Scientific Research
Projects Coordination Unit. Project No: TYL-2021-18764