Procopius'un Tarihçiliği, M.S. 6. yy.'da Doğu Akdeniz ve Anadolu Tarihine Katkısı
Procopius as Historian: His Contribution to the 6th Century AD the History of Eastern Mediterranean and Anatolia
Yazar: DİLAN TAŞTEKİN
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA HAMDİ SAYAR
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: 6. yüzyıl = 6. century ; Geç Antik Dönem = Late Antigue Period ; Prokopios = Procopius ; Tarihçilik = Historiography

Özet:
Aynı yazarın kaleminden çıktığı konusunda uzun süre tartışılmış ve birbirinden farklı biçemde mevcut üç ayrı tarih kaydını tutmuş olan Procopius imparator Iustinianus'un ismiyle anılan dönemde, M. S. 500 yılı civarında Eskiçağ'daki adlandırması ile Caesarea Palaestina olarak bilinen kentte dünyaya gelmiştir. Burası günümüzde İsrail toprakları içinde yer alan Kaysariye kentidir. Arazi sahibi bir ailenin ferdi olması sebebiyle oldukça iyi bir eğitim aldığı düşünülmektedir. Gerek eğitimi gerekse görevleri sebebiyle uzun seyahatlere çıkmıştır. Bu seyahatlerde edindiği izlenimlere, tanıklık ettiği olaylara, dinlediği hikayelere eserlerinde yer vermiş son derece merak uyandıran bir tarihçi olarak ün kazanmıştır. Dönemin en önemli dillerini iyi bildiği ve kullandığı için eserlerinde oldukça zengin referanslar bulunmaktadır. Aldığı eğitim sebebiyle, kendisinden yaklaşık bin yıl önce yaşamış olan tarihçilerin izlerini taşır. Klasik tarih yazarlarının yaptığı gibi tarih kaydına geleneksel giriş ile başlar. Tarihin babası olarak anılan Herodotos, M.Ö. 5. yüzyılda Yunanlar ile Persler arasında geçen savaşları anlatır. Thukydides Atina ile Sparta kent devletlerinin savaşını yazar. Yüzyıllar sonra başka bir dönemde başka bir kültürün içinde yetişmiş olan Caesarealı Procopius imparator Iustinianus'un hüküm sürdüğü yıllarda olanları kaydeder. Herodotos ve Thukydides gibi Procopius da kendi dönemi için en önemli kaynaklardan biridir; hatta çoğu zaman tek kaynaktır.

Modern araştırmacılar tarafından Iustinianus'un son Roma ve ilk Bizans imparatoru olarak kabul görmesi, bir dönemin bitip başka bir dönemin başlamasında bir sınır çizgisi olarak anılması gibi Procopius da klasik tarih yazımı geleneğini yaşatan son isim olarak görülmektedir. Söz konusu dönemde artık öncekinden farklı bir dil, üslup, gelenek ve kültür vardır. Iustinianus politikaları ve refomları ile kimi zaman açıkça kimi zamanda gizlice Procopius'un eleştirilerini almıştır. Hüküm sürdüğü dönemde maddi kaynakları tükettiğinden, dini konularla ilgilenmesi sebebiyle tepki topladığından bahsedilmiştir. Procopius imparatorun faaliyetlerini ve saray çevresinde gelişen olayları kaydetmiştir. Özellikle inşa faaliyetleri ile ilgili tek bir eser kaleme almıştır, fakat günümüzde en bilinen eseri şüphesiz ki yergilerle, ithamlarla dolu olan kitabı Gizli Tarih'tir. Procopius'un tarihçiliğinin incelendiği, özellikle askeri tarihçiliği konusunda son derece önemli referanslara sahip eseri Savaşlar'dır. İmparatorluğun neredeyse her yanında savaşlar yapılırken, Procopius bir tarihçi olmanın öncesinde ilk elden gözlem yapabilecek konuma sahip bir danışman, bir özel sekreter olarak önemli komutanlara eşlik etmiştir. Savaşlar kitabını özel kılan husus da tam olarak bu durumdur. Konumu sebebiyle bilgi edinme konusunda oldukça avantajlıdır. Sefer halinde olmanın bir sonucu olarak sıklıkla ve uzak bölgelere seyahatleri olmuş, farklı kültürler ve coğrafyalar tanımıştır. Karakteri ve kayıt tutmadaki titizliği dolayısıyla ayrıntılı açıklamaları ve kimi zaman da "konu dışı" olarak anılan anlatımları vardır.

Abstract:
Procopius was born in Caesarea Palaestina in about A. D. 500 during the period known after the Emperor Justinian. Procopius was the author of three separate history books written in completely different style and therefore, the subject of long-lasting discussions about whether or not these books were products of the same author, i.e. Procopius. It is assumed that he was a member of a land-owning family and had a notably good education. Procopius was on the road for long periods of time because of his duties and educational purposes. He addressed his observations, the events and stories he had either witnessed or heard during such travels and developed a reputation as a highly interesting historian. Since he knew the most important languages of that period, his works are rich in terms of references. Due to his education, his works bear the trace of other historians who had lived about a thousand years before him. Just as the classical historians, he starts his history records with an introduction. Herodotus, referred as 'the father of history', gives an account of the wars between Greeks and Persians. Thucydides writes about the war between the two city states, i.e. Athens and Sparta. Centuries later, growing in a different culture and period centuries later, Procopius of Caesarea writes about the events taking place during the reign of Emperor Justinian. Just as Herodotus and Thucydides, Procopius is one of the most important sources for his time and he is often the only source. 

Just as Justinianus is considered to be the last Roman and the first Byzantine emperor and as a cornerstone ending one period and starting another, Procopius is also considered to be the last name maintaining the tradition of classical historiography. During this period, there is a different language, style, tradition and culture. Procopius has explicity and implicity criticized Justinian explicitly and sometimes implicitly due to his policies and reforms. It is said that Justinian received negative responses and reactions during his reign because he consumed material resources and was interested in religious matters. Procopius recorded the emperor's actions and the events around his palace. Procopius wrote a single book on construction activities; however, it is beyond doubt that 'the Secret History', a book full of criticism and accusation, is currently his most famous book. 'History of the Wars' is also a highly significant work consisting of important references about his skills as a military historian. While wars were being fought almost everywhere in the empire, Procopius accompanied important commanders as a consultant and a private secretary and as a result, he was able to make first-hand observations before becoming a historian. This is exactly what makes 'History of the Wars' stand out. He was extremely advantageous in obtaining information due to his status. As a result of being on a campaign, he traveled frequently and to distant regions. Thus, he learned about different cultures and various geographic locations. Due to his character and meticulousness in record keeping, he wrote in detail and sometimes addressed those issues 'off-topic' issues.