Madde kullanımını tetikleyen faktörlerin mekânsal analizi yoluyla atık suda tespit edilen uyuşturucunun kaynak tahmini
Resource estimation of drug detected in wastewater through the spatial analysis of the factors trigging substance use
Yazar: YAĞMUR AHISKALI
Danışman: YRD. DOÇ. DR. AHMET ÖZGÜR DOĞRU
İstanbul Teknik Üniversitesi / Bilişim Enstitüsü / Coğrafi Bilgi Teknolojileri Ana Bilim Dalı / Coğrafi Bilgi Teknolojileri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Jeodezi ve Fotogrametri = Geodesy and Photogrammetry ; Mühendislik Bilimleri = Engineering Sciences ; Uyuşturucu Alışkanlığı ve Alkolizm = Drug Addiction and Alcoholism
Dizin: Bağımlılık = Dependency ; Narkotikler = Narcotics ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Uyuşturucu madde, insanoğlunun varoluşundan beri sosyal hayatta var olmaktadır. İlk
olarak sağlık alanında tedavi bulma ve ilkel dinsel törenlerde kullanım alanı bulan bu
maddeler, zamanla keyif verici özelliklerinin keşfedilmesiyle bireysel kullanımda
yerini bulmaya başlamıştır. Literatürde çeşitli tanımları olan uyuşturucu madde
kavramı en basit haliyle, bitkisel veya sentetik kökenli olan, bireyin sinir sistemini
etkileyerek vücudun fiziksel ve mental dengesini bozan ve bağımlılığa yol açan tüm
maddeler olarak tanımlanabilir. Uyuşturucu maddenin uzun süreli kullanımı, kişiyi
maddeyi almadan yapamama durumuna getirmektedir. Bu durum uyuşturucu madde
bağımlılığı olarak tanımlanmaktadır. Uyuşturucu maddelerin insan vücudu üzerinde
bağımlılık yaratması ve diğer yan etkilerinin keşfedilmesiyle birlikte tüm dünya
ülkeleri tarafından yasaklanma süreci başlamış ve uyuşturucu madde bağımlılığı
dünya sağlık sorunu olarak ele alınmaya başlamıştır.
Gelişen teknolojiyle beraber artan uyuşturucu madde çeşidi ve uyuşturucu maddenin
ticaretine izin veren pazar alanının çeşitliliği, uyuşturucu madde takibini
zorlaştırmaktadır. Bu sebeple, uyuşturucu madde bağımlılığı konusunda geliştirilen
her yöntem önem taşımaktadır. Uyuşturucu maddenin eş zamanlı takibine izin veren
atık suda uyuşturucu ve diğer psikoaktif madde izleme yöntemi, uyuşturucu madde ile
mücadelede önemli rol oynamaktadır. Söz konusu yöntem, Türkiye'de 2016 yılında
''Atık Sulardan Uyuşturucu ve Diğer Psikoaktif Maddelerin İzlenmesi (ASUDPMİ)''
adlı projede ilk kez kullanılmıştır. Proje kapsamında, atık suda izlenen uyuşturucu
maddenin, harita üzerinde mekânsal kaynak tahmine izin veren Çok Kriterli Karar
Verme (ÇKKV) ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) tabanlı, bina kullanım türü, nüfus,
cinsiyet ve yaşa dayalı dört parametre ile geliştirilmiş model oluşturulmuştur.
Bu çalışmada, uyuşturucu madde kullanımına etki eden mekânsal faktörleri belirlemek
ve her faktörü bir parametre olarak ele alarak ASUDPMİ projesi çıktılarından biri olan
uyuşturucu maddenin mekânsal kaynak tahminine izin veren modelin parametre
çeşitliliğini ve hassasiyetini arttırarak iyileştirmek hedeflenmiştir. Bu süreçte
uyuşturucu madde kullanımına etki eden mekânsal faktörler, literatür taramasıyla elde edilmiştir. Literatür taraması sonucunda uyuşturucu madde kullanımına etki eden
mekânsal faktörler, bireysel, mekânsal ve bina kullanım türü altında üç farklı
kategoride ele alınmıştır. Bireysel faktörler, eğitim durumu, ekonomik durum,
cinsiyet, yaş, medeni durum ve bölgedeki göç oranı olarak belirlenmiştir. Mekânsal
faktörler, bölgedeki işsizlik oranı, bölgedeki suç oranı, bölgedeki uyuşturucu ile
bağlantılı suç oranı ve hanehalkı sayısı olarak belirlenmiştir. Son olarak bina kullanım
türü altında, konut, iş yeri, eğitim, sağlık, kültür ve sanat merkezi, gıda hizmetleri
(restoran vb.) ve eğlence (gece kulübü, bar vb.) yer almaktadır. Bireysel ve mekânsal
faktörler, anket çalışmasında tek bir başlık altında, birbirleriyle karşılaştırmaya izin
verilecek şekilde ele alınmıştır. Belirlenen faktörlerin, uyuşturucu madde bağımlılığı
alanında genel uzmanlık sağlayan kişilerle (akademisyen, doktor, klinik psikolog,
psikolog, hemşire ve sosyal hizmet uzmanı) yapılan anketler sonucunda
sayısallıştırılması yapılmıştır. Anketler, 100 kişi ile sınırlandırılan örneklem alanından
%95 güven ve %5 hata oranıyla 80 kişi ile tamamlanmıştır. 
Anket cevaplarına uygulanan Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) analizi ile bireysel ve
mekânsal faktörlerin karşılaştırmasında tutarlılık sağlayan 21 anket cevabı, bina
kullanım türlerinin ikili karşılaştırmasında tutarlılık sağlayan 35 anket cevabı elde
edilmiştir. Tutarlılık sağlayan cevapların sırasıyla geometrik ortalaması alınmış ve
sonuç parametre ağırlıkları elde edilmiştir. Elde edilen ağırlıklara son olarak AHP
analizi yapılmış ve bireysel-mekânsal faktör ağırlıkları için tutarlılık değeri 0,011, bina
kullanım türü ağırlıkları için tutarlılık değeri 0,007 olarak hesaplanarak sonuç
parametrelerinin ağırlıklarına ulaşılmıştır.
Ulaşılan yeni parametre ağırlıklarıyla mevcut CBS tabanlı model iyileştirilmiş ve
iyileştirilen model, 2006 yılı verileriyle Beyoğlu ilçesi özelinde eğitim, yaş, medeni
durum, cinsiyet ve hanehalkı faktörleri kapsamında çalıştırılmıştır.

Abstract:
Drugs have existed in social life since the existence of human beings. These
substances, which initially found use the use of health care and primitive religious
ceremonies, have been involved in the area of individual use with the discovery of
their pleasing properties over time. There are various drug definitions and discussions
in the literature. The concept of 'substance', which is derived from the definition of
'drouge' in 14th century France, has passed into English as the definition of 'drug',
which includes both legal and illegal drugs. In the literature, there are various
discussions and definitions within the scope of the concepts of drug, substance,
narcotic/psychoactive substance, drug addiction and substance addiction. This study
proceeds through 'drugs' and 'drug addiction', respectfully excluding existing
discussions. The concept of drugs, which has a wide variety of definitions, is defined
in its simplest form as all substances of herbal or synthetic origin, affecting the nervous
system of the individual, disrupting the physical and mental balance of the body and
causing addiction. Long-term use of the drug makes the person unable to do without
taking the drug. This situation is defined as drug addiction. Drug addiction is the state
of increasing the tolerance of the substance despite being harmed, being unable to stop
using the substance despite wanting to quit, or increasing the dose of the substance
used by abstinence if he quits. With the discovery of addiction and other side effects
of drugs on the human body, the prohibition process has begun by all countries of the
world and drug addiction has begun to be considered as a world health problem.
The increasing diversity of drug types and the market area of the drug trade, along with
the developing technology, makes difficult to trace the drugs. In addition, access to
drugs and international drug trafficking are becoming easier. Today, the consequences
of drug use are not only health and safety problems, but also spread to economic and
social areas and are considered as a serious problem all over the world. The methods
used in the fight against drug addiction are grouped under two main headings as
reducing supply and reducing demand. The main purpose of the supply reduction
method is to prevent the individual from reaching the substance by making the accessibility of the drug difficult and to stop the production of the substance.
Therefore, all actions under this method fall under the responsibility of the security
forces. On the other hand, demand reduction is the ability to protect oneself and refuse
to use the drug, even if one has access to the drug. Training programs are the basis of
this method. The fact that drug use continues to increase despite the measures taken to
combat drugs reveals the necessity of constantly renewing and creating effective
methods. For this reason, every method developed for drug addiction and drug tracking
is important. The method of monitoring drugs and other psychoactive substances in
wastewater, which allows simultaneous monitoring of drugs, plays an important role
in the fight against drugs. This method was used for the first time in Turkey in 2016 in
a project called "Monitoring of Drugs and Other Psychoactive Substances from Waste
Water (ASUDPMI)". Within the scope of the project, a Multi-Criteria Decision
Making (MCDM) and Geographic Information System (GIS) based model was created
that allows spatial resource estimation on the map of the drug substance monitored in
wastewater. This model is based on for parameters: building use type, population,
gender and age.
In this study, it is aimed to determine the spatial factors affecting drug use and to
improve the parameter variety and sensitivity of the model that allows the spatial
resource estimation of the drug, which is one of the outputs of the "ASUDPMI"
project, by considering each factor as a parameter. In this process, spatial factors
affecting drug use were obtained through a literature review. As a result of the
literature review, spatial factors affecting drug use were handled in three different
categories: individual, spatial and building use. Individual factors were determined as
educational status, economic status, gender, age, marital status and migration rate in
the region. Spatial factors were identified as the unemployment rate in the region, the
crime rate in the region, the drug-related crime rate in the region, and the number of
households. Finally, building usage type includes residence, workplace, education,
health, culture and art center, food services (restaurant, etc.) and entertainment
(nightclub, bar, etc.). Individual and spatial factors were handled under a single
heading in the survey study, allowing comparison with each other. The determined
factors were quantified as a result of the questionnaires made with people who provide
general expertise in the field of drug addiction (lecturers, doctors, clinical
psychologists, psychologists, nurses and social workers). The questionnaires were completed with 80 people, with 95% reliability and 5% error rate, from the sample
area limited to 100 people.
With the Analytical Hierarchy Process (AHP) analysis applied to the questionnaire
answers, 22 questionnaire answers were obtained that ensure consistency in the
pairwise comparison of individual and spatial factors, and 35 questionnaire answers
that provide consistency in the pairwise comparison of building usage types. The
geometric mean of the answers providing consistency was taken, respectively, and the
result parameter weights were obtained. Finally, AHP analysis was performed on the
weights obtained and the consistency value was calculated as 0.011 for the individual spatial factor weights and 0.007 for the building usage type weights. As a result, the
parameter weights of the obtained factors were reached.
With the new parameter weights, the existing GIS-based model was improved. The improved model was operated within the scope of education, age, marital status,
gender and household factors in Beyoğlu district with the data of 2006.