Post-truth çağda medya okuryazarlığı: Yalan içeriklere yönelik bir farkındalık araştırması
Media literacy in the post-turth era: A survey on the awareness of false content
Yazar: LEYLA UÇAR
Danışman: PROF. DR. GÖKSEL GÖKER
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Dijital iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte kitle iletişim araçlarının yapısında ve iletişim süreçlerinde medyana gelen değişimler, haberin üretimine ilişkin epistemik koşulların yanı sıra toplumsal bilginin ve toplumsal gerçekliğin üretiminde de bazı değişimleri beraberinde getirmiştir. Bu değişim ve dönüşümlerin beraberinde getirdiği etik tartışmaların, son yıllarda özellikle post-truth olgusu ve bununla ilişkili çeşitli kavramlar çerçevesinde sıkılıkla tartışıldığı görülmektedir. "Kamuoyunun şekillenmesinde kişisel inançların ve duyguların, nesnel gerçeklerden etkili olması" durumunu ifade eden bir sıfat olarak ele alınan post-truth kavramı, Türkçeye "hakikat ötesi", "hakikat sonrası", "hakikatin değersizleştirilmesi/önemsizleşmesi", "gerçeklik ötesi", "gerçeklik sonrası" gibi farklı şekillerde çevrilmektedir. Bu bağlamda çevrimiçi ortamların en önemli dezavantajlarından birini oluşturan ve gerçekliğe ilişkin nesnel bilgilerin elde edilmesine yönelik ciddi bir engel oluşturarak özellikle daha genç ve duyarlı nesiller açısından yanlış bilgilenmenin tetikleyicisi konumunda olan yalan içeriklerin üretilmesi ve yayılmasına yönelik tartışmalar, medya okuryazarlığını merkeze alan akademik, politik ve sosyal alanların da ilgi odağı haline gelmiştir. Nitekim medyanın toplumsal alana ve gündelik yaşama artan orandaki etkisi, post-truth ortamla mücadelede medya okuryazarlığının önemini ortaya koymuş ve etkin medya okuryazarlığına yönelik tartışmaları da beraberinde getirmiştir.
Medya okuryazarlığı kavramına ve uygulamalarına ilişkin olarak günümüz koşulları ile uyumlu bir perspektif geliştirmeye yönelik olan bu araştırmanın temel amacı genç yetişkin bireylerden oluşan üniversite öğrencilerinin yeni medya okuryazarlığı becerileri bağlamında genelde medya ve haber ortamlarına, özelde ise yalan içeriklere yönelik algılarının ve deneyimlerinin belirlenmesi yoluyla medya ortamlarındaki konumlarının yanı sıra üretime ve katılıma ilişkin özelliklerinin incelenmesidir. Araştırmada öğrencilerin yeni medya okuryazarlığı beceri düzeylerinin belirlenmesi amacıyla "yeni medya okuryazarlık ölçeği" uygulanmış ve elde edilen bulguların, araştırmanın bir sonraki aşamasında nitel çalışma ile derinlemesine bir şekilde incelenmesi sağlanmıştır. Dolayısıyla çalışma, karma yöntem araştırması ile yürütülmüştür. Araştırmanın nicel aşamasına yönelik örneklemini Şırnak Üniversitesi'nde öğrenim gören 379 öğrenci oluşturmaktadır. Nitel aşamanın çalışma grubunu ise örneklem grubunda yer alan 30 öğrenci oluşturmaktadır.
Araştırmada yeni medya okuryazarlığı genel puan ortalamalarında "yüksek" düzeyde bir sonucun elde edilmesine rağmen fonksiyonel ve eleştirel düzeylere ilişkin boyutlarda "üretim" e dönük algıların, "tüketim" e dönük algılara oranla daha düşük düzeyde olduğu belirlenmiştir. Çalışmadan elde edilen bulgular, genel ortalamalar açısından değerlendirildiğinde, "eleştirel üretim" boyutuna ilişkin düzeylerin yeni medya okuryazarlığının diğer tüm alt boyutlarından daha düşük düzeyde olduğu görülmüştür. Elde edilen bulgular, araştırmanın nitel aşamasında uygulanan görüşme formu ve öğrencilerle yapılan derinlemesine görüşmeler ile ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Abstract:
Due to the development of digital communication technologies, the changes in the structure of the mass media and the media in the communication processes have brought along some changes in the production of social knowledge and social reality, as well as the epistemic conditions regarding the production of news. It is seen that the ethical debates brought about by these changes and transformations have been frequently discussed in recent years, especially within the framework of the post-truth phenomenon and various related concepts. Post-truth is considered as an adjective that expresses the situation where "personal beliefs and feelings are effective from objective facts in the process of shaping public opinion". In this context, discussions on the production and dissemination of false content, which constitutes one of the most important disadvantages of online environments and creates a serious obstacle to obtaining objective information about reality, triggering misinformation, especially for younger and sensitive generations, have led to academic, political and social issues centered on media literacy. As a matter of fact, the increasing effect of the media on the social field and daily life has revealed the importance of media literacy in the fight against the post-truth environment and has brought along discussions on effective media literacy.
The main purpose of this research, which aims to develop a perspective compatible with today's conditions regarding the concept and practices of media literacy, is to determine the position of university students consisting of young adult individuals in media environments by examining their perceptions and experiences of media and news environments in general, and false content in particular, in the context of new media literacy skills. as well as examining the characteristics of production and participation. In the research, "new media literacy scale" was applied in order to determine the new media literacy skill levels of the students and the findings were examined in depth with a qualitative study in the next stage of the research. Therefore, the study was conducted with the mixed method research. The sample in the quantitative phase  consists of 379 students studying at Şırnak University. The study group of the qualitative stage consists of 30 students in the sample group.
As a result of the research, although a "high" level result was obtained in the new media literacy general score averages, it was determined that the perceptions of "production" in the dimensions of functional and critical levels were lower than the perceptions of "consumption". The findings obtained from the study revealed that, in terms of general averages, the levels of "critical production" dimension were lower than all other sub-dimensions of new media literacy. The findings were examined in detail through the interview form applied in the qualitative phase of the research and in-depth interviews with the students.