Hasan-ı Basrî'nin tefsirindeki kader telakkisinin Kader Risalesi ile mukayesesi
Comparison of the conception of qadar in al-Hasan al-Basrī's tafsir with the Risalah of Qadar
Yazar: CENGİZ GÜLER
Danışman: DOÇ. DR. MUHAMMED SELMAN ÇALIŞKAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Hasan-ı Basrî, tabiinin ulularından olup İslami ilimlerin teşekkül döneminden önce yaşamış ve bu ilimlere kaynaklık etmiş önemli bir alimdir. O, kendisine nispet edilen Kader Risalesi nedeniyle kader konusunda tartışılan bir isimdir. Söz konusu tartışma onun hangi mezhebin temsilcisi olduğu yönünde bazı sorulara neden olmuş ve bu sorular neticesinde her bir fırka onun kendilerinin temsilcisi olduğuna yönelik bazı argümanlar sunmuştur. Bu tezde söz konusu tartışmaların kaynağının tespiti amacıyla bağlam bilgisi, Hasan-ı Basrî'nin ilmi ve siyasi şahsiyeti de göz önünde bulundurularak ona nispet edilen Kader Risalesi, konulu bir tefsir olarak ele alınmış ve Hasan-ı Basrî'nin tefsirlerdeki kadere dair rivayetleri incelenmiştir. Hasan-ı Basrî'nin hayatının ele alındığı birinci bölümde Risale'nin daha iyi anlaşılabilmesi adına onun ilmi ve siyasi şahsiyetine odaklanılmıştır. Bu bölüm Hasan-ı Basrî'nin siyasi şahsiyetini ortaya koyarak Abdülmelik b. Mervan'a gönderilen Kader Risalesi'nin bağlamını oluşturma noktasında önem arz etmektedir. İkinci bölümde ise konulu bir tefsir olan Risale hakkında bazı bilgiler verilmiş ve Risale, bağlamında değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise Hasan-ı Basrî'nin itikadi mezheplerin teşekkülünden önce yaşamış olması hasebiyle mezhepleri etkileyen kurucu dönemin önemli bir şahsiyeti olduğu göz önünde bulundurularak mezhepleri ne ölçüde etkilediğine işaret etmek maksadıyla tefsirlerdeki kadere dair rivayetlerinden önce mezheplerin görüşlerine yer verilmiştir. Risale'nin bağlamından ve Hasan-ı Basrî'nin Risale'nin hilafına rivayetlerinin bulunmasından hareketle Hasan-ı Basrî'nin, tefsir faaliyetini muhataplarını itidale davet için yöntemsel bir araç olarak kullandığı ve bu nedenle Risale'nin oluşmasında muhatabın rolünün de yadsınamaz derecede mühim olduğu sonucuna varılmıştır.

Abstract:
al-Hasan al-Basrī is an important scholar who lived before the formation of Islamic sciences and was a source of these sciences. He is a controversial name on the subject of qadar due to his Risalah of Qadar. The discussion in question has caused some questions about which sect he is the representative of, and as a result of these questions, each faction has presented some arguments that he is their representative. In this thesis, in order to determine the source of these discussions, the contextual information, al-Hasan al-Basrī's scholarly and political personality were taken into consideration, and the Risalah al-Qadar attributed to him was considered as a thematic tafsir and al-Hasan al-Basrī's narrations about qadar in tafsirs were analysed. The first chapter, which deals with al-Hasan al-Basrī's life, focuses on his scholarly and political personality in order to better understand the Risalah. This chapter is important in establishing the context of the Risalah of Qadar sent to 'Abd al-Malik b. Marwan by revealing al-Hasan al-Basrī's political personality. In the second part, some information about the Risalah, which is a thematic tafsir, is given and evaluated in the context of the Risalah. In the third part, taking into account that al-Hasan al-Basrī was an important figure of the founding period that influenced the sects due to the fact that he lived before the formation of the theological sects, the views of the sects were included before the narrations on qadar in the tafsirs in order to point out to what extent they influenced the sects. Based on the context of the Risalah and the presence of al-Hasan al-Basrī's narrations contrary to the Risalah, it is concluded that al-Hasan al-Basrī used the exegetical activity as a methodological tool to invite his interlocutors to moderation, and therefore the role of the interlocutor in the formation of the Risalah is undeniably important.