Anadolu'da Hellenistik ve Roma dönemi tapınak alınlıklarındaki kalkan kabartmaları
Shield reliefs on temple pediments of Hellenistic and Roman period in Anatolia
Yazar: KADİR ÖZKAN
Danışman: PROF. DR. BİROL CAN
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Alınlık = Pediment ; Anadolu = Anatolia ; Helenistik Dönem = Hellenistic Period ; Kabartmalar = Reliever ; Roma Dönemi = Roman Period ; Tapınaklar = Temples

Özet:
Savaş tarihi neredeyse insanlık tarihi ile aynı yaştadır. Her savaş bir saldırı
olduğu kadar aynı zamanda savunmadır. İnsanlar savaşlarda kendilerini korumak
amacıyla kalkan kullanmaya başlamış, zamanla ekonomik ve teknolojik gelişmelere
bağlı olarak kalkanı da geliştirmiştir. Neolitik dönemden itibaren mağaralarda, sivil,
kamusal ve dini yapılarda, duvar resimlerinde, mozaiklerde, seramiklerde, metal
kaplarda, sikkelerde, heykeltıraşlık eserlerinde, mezar stellerinde ve lahitler üzerinde
çok çeşitli tiplerde karşılaşılan kalkan motifi, insan yaşamında gerek işlevsel gerekse
ikonografik açıdan önemli bir yere sahip olmuştur. Dikdörtgen, yuvarlak, pelta gibi
tiplerde betimlenen kalkanların, bunlar dışında çeşitli alt tipleri de mevcuttur. Farklı
uygarlıklarda farklı tiplerde uygulanan kalkan motifi, bazen sembolik hale gelmiş,
kültürler arası etkileşimlerden de etkilenmiştir. Bununla birlikte, özellikle kabartmalar
üzerinde, tarihsel süreç içerisinde stilistik bir gelişim izlediği de anlaşılmaktadır.
Kalkan motifinin işlendiği yerlerden biri de tapınak alınlıklarıdır. Çoğunluğu
Anadolu'da bulunan, Hellenistik ve Roma dönemlerine ait toplam 12 tapınağın
alınlıkları, bu motifin bir süsleme ögesi olarak kullanılmasının yanında apotropeik
anlamının da olduğunu gösterir. Alınlıklarında kalkan motifi yer alan tapınakların yer
aldığı yerleşimler incelendiğinde, bu motifin tercih edilmesindeki nedenler, kültürel
etkileşimler ve tarihsel bağlantılar hakkında da ipuçlarına varmak mümkün
olmaktadır. Bu yerleşimler genel olarak Seleukoslar, Antigonoslar, Ptolemaioslar gibi
Makedon kökenli krallıkların etkisi altında kalmıştır. Adı geçen krallıkların askeri
yönleri düşünülünce bahsettiğimiz yerleşimlerde karşımıza çıkan kalkan motifini
tapınağın yanı sıra daha birçok mimari yapı üzerinde uyguladıkları görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Kalkan, Alınlık, Tapınak, Anadolu, Makedon

Abstract:
The history of warfare is almost the same age as the human history. War is not
merely an attack but also a defense. People started using shields in order to defense
themselves and they managed to develop the shield over time thanks to the rapid
technological advancements and economic growth. The shield motif, which has been
encountered in various types on caves, civil, public and religious buildings, wall
paintings, mosaics, ceramics, metal pots, coins, sculpture, grave steles and sarcophagi
since the Neolithic period, has an important place in human life both solely and
iconographically has been. Rectangular, round, pelta, such as the types of Shields
depicted, apart from these, various subtypes are also available. The shield motif,
applied in different types in different civilizations, has sometimes become symbolic
and has also been influenced by cross-cultural interactions. Notwithstanding, it is also
understood that he followed a stylistic development in the historical process, especially
on the reliefs.
One of the places where the shield motif is processed is the temple pediments.
Most of them are located in Anatolia, Pediments of a total of 12 temples belonging to
the Hellenistic and Roman periods, in addition to the use of this motif as an ornamental
element, it shows that it also has an apotropeic meaning. When examining the
settlements of the temples with Shield motif on the pediments, reasons for choosing
this motif, it is also possible to reach clues about cultural interactions and historical
connections. These settlements remained under the influence of kingdoms of
Macedonian origin, such as Seleucids, Antigonus, Ptolemaios in general. Considering
the military aspects of the said Kingdoms, it was seen that they applied the shield motif
on the temple as well as on many other architectural structures.

Key Words: Shield, Pediment, Temple, Anatolia, Macedonian