Kant'ta transendental felsefe için hayalgücünün bağımsız bir yeti olarak konumlandırılması sorunu
The problem of situating imagination as an independent faculty for transcendental philosophy in Kant
Yazar: SELDA SALMAN SAKIZLI
Danışman: PROF. DR. H. BÜLENT GÖZKÂN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Hayal gücü = Imagination ; Kant, Immanuel = Kant, Immanuel ; Transandantal felsefe = Transcendental philosophy ; Yeti = Faculty

Özet:
Bu tez çalışmasında Kant'ın 1781-1790 yılları arasında ortaya koyduğu kritikler projesi kapsamında hayalgücü yetisinin işlevleri incelenerek, hayalgücünün bağımsız bir yeti olarak konumlandırılması sorunu ele alınmıştır.

Kant felsefesinde hayalgücünün konumuna ilişkin tartışmalar deyim yerindeyse bir kampfplatz oluşturur ve yoğun olarak Saf Aklın Eleştirisi'nin birinci (A) ve ikinci (B) basımları arasındaki farka ve özellikle de Kritik'in dedüksiyon bölümüne odaklanır. 1781 yılında yayımlanan ilk basımdan sonra Kant 1787 yılında yayımlanan ikinci basımda oldukça önemli değişiklikler yapmış ve bu değişiklikler hayalgücü ve anlama yetileri bağlamında Kant'ın felsefi yaklaşımı konusunda derin fikir ayrılıklarına neden olmuştur. Öyle ki Kant çalışanlar A ve B basımcılar olarak neredeyse uzlaşmaz bir biçimde ikiye ayrılır. Saf Aklın Eleştirisi'nin birinci basımında hayalgücü, duyusallık ve Apperzeption'un yanında üç temel yetiden biri olarak ele alınır. Kant, transendental felsefenin en önemli ögelerinden biri olan sentezi gerçekleştirme görevini hayalgücü yetisine verir. Ne var ki ikinci basımda bu konum değişecek ve hayalgücü anlama yetisi ile bağlantısı noktasında ve onun bir altyetisi olarak karşımıza çıkacaktır. Bu geri çekiliş, anlama yetisinin temel yeti olarak ön plana çıktığı ve hayalgücünden yalnızca bir kez bahsedilen Prolegomena'da daha açık hale gelir. Bu durum birinci basımın tüm kritik proje ile daha uyumlu olduğunu ileri sürenler tarafından bir geri adım olarak değerlendirilir. Bu çalışma bu yaklaşımı benimsemektedir.

Bu tez çalışmasında A ve B basımları arasındaki farka ve bu farkın sonuçlarına odaklanılmakla kalınmamış bu farkı ortaya çıkaran nedenlerin de izi tarihsel olarak sürülerek Kant'ı bu değişiklikleri yapmaya götüren süreç de ayrıntılı bir biçimde incelenmiştir. Saf Aklın Eleştirisi'nin yayımlanması ile birlikte bizzat Kant'ın Kritik'in anlaşılmasına yönelik gösterdiği çaba ve bu çabanın sonuçsuz kalması ve hatta karşı çıktığı emprisizm ve özellikle de idealizm geleneklerinde değerlendirilmiş olmasının oldukça önemli ve derin etkilere sahip olduğu görülmüştür.
 
Bu etkilerin sonrasında Kant hayalgücünü yalnızca Saf Aklın Eleştirisi'nin ikinci basımında geri çekmez, çalışmalarının merkezinde bulunan ahlak felsefesinde hayalgücünün olumlu herhangi bir işlevinden bahsetmez. Bu tez çalışması kapsamında Kant'ın bu yaklaşımı eleştirilerek ahlak felsefesinde, özellikle de ahlaki yargılar söz konusu olduğunda transendental felsefenin hayalgücü yetisine başvurması gerektiği ileri sürülmüştür.
 
Saf Aklın Eleştirisi ve ahlak felsefesine ilişkin savlar ise Kant'ın eleştirel projesinin üçüncü kitabı olan Yargıgücünün Eleştirisi'nde hayalgücüne tanıdığı bağımsız, özgür konuma işaret edilerek desteklenmiştir. Burada hayalgücünün gerek estetik deneyimi mümkün kılması gerek güzel ve yüce deneyimleri üzerinden ahlakilik alanıyla bağlantı kurmasının önemi haizdir. Böylelikle, hayalgücü teorik, pratik ve estetik alanlarda etkin ve bu alanlar arasında geçişi sağlayan bir yeti olarak konumlanır. Bu bağlamda özellikle reflektif ve belirleyici yargı ayrımı, güzel ve yüce duyguları ile hayalgücünün duyusallık, anlama yetisi ve akılla kurduğu ilişkiler serimlenmiş, sonuç olarak da hayalgücü yetisinin bağımsız bir yeti olarak konumunu korumasının transendental felsefe için bir gereklilik olduğu ileri sürülmüştür.

Anathar kelimeler: Kant, hayalgücü, transendental felsefe, yetiler

Abstract:
This dissertation investigates the functions of the faculty of imagination in critical period in Kant's philosophy, between the dates 1781 and 1790, and takes the problem of situating imagination as an independent faculty.

Arguments about the position of imagination creates a kampfplatz, which focuses on the differences between the first (A) and second (B) editions, especially the deduction section of the Critique of Pure Reason. After the publication of the Critique in 1781, Kant makes significant changes in the second edition in 1787. These changes create profound differences in the reception of transcendental philosophy, especially the faculties of imagination and understanding. As a result, Kant scholars irreconcilably differentiate themselves as advocates of A or B editions. In the first edition of the Critique of Pure Reason, imagination is one of the three fundamental faculties besides sensibility and apperception. Kant assigns one of the most important functions of transcendental philosophy, the synthesis, to the power of imagination. However, in the second edition, Kant changes the position of the imagination and takes it only with its relation to the understanding, namely as a sub-faculty of the faculty of understanding. This retrieval becomes evident in Prolegomena, where the understanding takes over and there is only one reference to the faculty of imagination. Those who claim that the first edition is more accurate to the entire critical project consider it as a step back. This dissertation supports this claim.

This work not only focuses on the differences between the A and B editions and their consequences, but it also traces the reasons that causes these changes historically, and investigates in detail the events that force Kant to make those changes. It is evident that, Kant's personal endeavor for the reception of the Critique, and the continuing failure of this effort, alongside with the criticisms that consider Kant in line with the traditions of empiricism and especially idealism, which Kant severely wants to distance himself, have very deep and crucial effects in the time course.

After these events, Kant does not only retrieves imagination from the Critique of Pure Reason, he also gives no positive functions to the imagination in moral philosophy, which has a central position in Kant's corpus. This dissertation criticizes this approach and claims that in moral philosophy, and especially in moral judgments, transcendental philosophy needs to utilize the faculty of imagination.

The final section of the dissertation supports the claims concerning the Critique of Pure Reason and moral philosophy, by taking the arguments of the Critique of the Power of Judgment, which restages the imagination as an independent, free faculty. In the third Critique, the importance of the imagination is significantly obvious both in making the aesthetic experience possible, and positing a connection to the moral domain through the experiences of beautiful and sublime. Thus, imagination is a faculty that is active in theoretical, practical and aesthetic areas, and it provides transitivity between these fields. In this respect, especially through the difference between the reflective and determining judgments, and the experiences of beautiful and sublime, the faculty of imagination comes into prominence as a faculty that hovers between sensibility, understanding and reason. As a result, this dissertation claims that imagination is necessarily an independent faculty for the transcendental philosophy.

Keywords: Kant, imagination, transcendental philosophy, faculties