İbn Teymiyye'ye Şâfiî-Eşʻarî ulemanın eleştirileri -H.8./m.14. ve h.9./m.15. asır-
The criticisms of Shafi'i-Ash'ari scholars on Ibn Taymiyya –8th/14th and 9th/15th centuries
Yazar: HASAN KAYA
Danışman: PROF. DR. SÖNMEZ KUTLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Alemin kıdemi = Eternity ; Allah`ın sıfatları = Attributes of God ; Ehl-i hadis = Ahlu?l-hadith ; Eş`ari = Eş`ari ; Haberi sıfatlar = News attributes ; Hanbeli = Hanbalite ; Memlükler = Mamluks ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Talak = Talak ; Şafiler = Shafis

Özet:
Hanbelî geleneğin aykırı ve etkili isimlerinden İbn Teymiyye'nin kelamcılara yönelik metodik eleştirileri Eşarilerin tepkisine yol açmıştır. Bu doğrultuda erken dönemde İbn Teymiyye'ye karşı başını Şâfiî Eşarilerin çektiği reddiye geleneği oluşmuştur. Eşarilik-Hanbelilik çekişmesi, İbn Teymiyye karşıtlığını doğuran ve besleyen unsurların başında gelmektedir. Onun kelamcılara yönelik eleştirel tavrı ve sert üslubu ile taraftarlarının onu aşırı bir şekilde yüceltmesi bu karşıtlığı besleyen diğer faktörlerdendir. Kendisi Hanbelî geleneğe mensup olmakla birlikte henüz hayattayken İbn Teymiyye'nin ashabı şeklinde nitelenen bir taraftar kitlesinin oluşması ve muhaliflerinin eleştirilerinde İbn Teymiyyeci olarak nitelediği bu kesimin aşırı taassubundan yakınması reddiye geleneği açısından önemli veri sunmaktadır.
Memlükler dönemi Mısır ve Şam'ında akide merkezli Eşarilik hâkim olduğu için İbn Teymiyye eleştirilerinin içeriği de buna göre şekillenmiştir. Reddiyelerin tamamına yakını fıkıh ve hadis içeriklidir. Bu husus, İbn Teymiyye reddiyelerinin felsefî boyutunun zayıf kalmasına neden olurken felsefî kelam üzerinden Eşariliği yoğun olarak eleştiren İbn Teymiyye'nin elini güçlendirmiştir. Şâfiî Eşarilerden Takıyyüddin es-Sübkî, İbn Teymiyye'ye farklı alanlarda yazdığı reddiyeleriyle; İhmîmî ise felsefî içerikli tek reddiye müellifi olarak ön plana çıkmıştır. 
İbn Teymiyye haberi sıfatlarda tevile karşı çıkarken, kabir ziyareti, tevessül, talak, cehennemin sonluluğu, kıdem meselelerinde ayet ve hadisleri tevil etmekten çekinmeyerek ilginç bir akılcılık örneği sergilemiştir. O, kabir ziyareti ve tevessüle dair kimi uygulamaları Şia ile ilişkilendirip bidat ehlinin uygulaması şeklinde mahkûm ederken fıkhî bir mesele olan şarta bağlı talakın geçerli olmadığı hususunda Şia'nın görüşünü benimsemekte herhangi bir sakınca görmemiştir. Bu durum onun inanç ve fıkha dair tercihlerinde farklı saiklerle hareket ettiğinin göstergesidir. İbn Teymiyye'nin farklı fıkhî tercihleri, taraftarları tarafından içtihatta ulaştığı yüksek seviyeye ile izah edilirken muhalifleri bunu bidatçilikteki aşırılığıyla izah etmişlerdir. 
İbn Teymiyye'nin farklı alanlarda eser telif etmesi, eklektik düşünce yapısı ve görüşlerinin dağınıklığı ona yönelik eleştirileri de çeşitlendirmiştir. O, talak konusunda Şia ve Zahiriler, cehennemin sonluluğunda Cehm b. Safvân, kıdem meselesinde filozoflar, haberi sıfatlar ve kelâmullah konusunda ise teşbih ve tecsim ehli gibi düşünmekle eleştirilmiştir. Kimi hususlarda ise hiçbir mezhep ve kişinin benimsemediği fikirleri ortaya atmakla tenkit edilmiştir.

Abstract:
Ibn Taymiyya, a prominent and controversial figure in the Hanbali tradition, faced methodological criticisms from the Ash'arites, leading to a reaction from the early period that established a tradition of refutations led by the Shafi'i Ash'arites. The Ash'arite-Hanbali conflict was one of the primary factors that fostered and sustained opposition to Ibn Taymiyya. His critical stance towards theologians and his harsh rhetoric, coupled with his supporters' excessive veneration of him, further fueled this opposition. Despite being a member of the Hanbali tradition, Ibn Taymiyya's followers, often described as his disciples while he was still alive, and the criticisms by his opponents regarding what they termed "Ibn Taymiyyism" demonstrate a significant aspect of the refutation tradition.
During the Mamluk era in Egypt and Syria, where Ash'arism dominated in matters of creed, the content of criticisms against Ibn Taymiyya was shaped accordingly. Most of the refutations focused on jurisprudence and hadith. This circumstance contributed to the weakness of the philosophical dimension in the refutations of Ibn Taymiyya while strengthening his position in criticising Ash'arism through philosophical theology. Among the Shafi'i Ash'arites, Takiyuddin al-Subki gained prominence for his refutations in various fields, while Ikhmimi stood out as the sole author of a refutation with a philosophical content.
Ibn Taymiyya presented an interesting example of rationalism by opposing allegorical interpretation in the attributes of God, yet he did not hesitate to interpret verses and hadiths on issues such as grave visitation, intercession, divorce, and the eternity of Hell. While he condemned some practices related to grave visitation and intercession as innovations associated with Shia, he saw no issue in adopting Shia views regarding conditional divorce. This indicates that his preferences in beliefs and jurisprudence were motivated by different reasons. Ibn Taymiyya's diverse legal preferences were explained by his supporters as evidence of his high level of ijtihad, while his opponents attributed them to his extremism in innovations.
Ibn Taymiyya's diverse works, eclectic thought process, and scattered views also diversified the criticisms against him. He was criticized for his views on divorce (compared to Shia and Zahiri views), the eternity of Hell (against Jahm ibn Safwan), the issue of pre-existence (philosophers), and the attributes of God and the divine word (compared to those who emphasize anthropomorphism). In some cases, he was criticized for proposing ideas that were neither adopted by any sect nor any individual.