Sosyal bilgiler ve kapsamındaki ders kitaplarında doğu-batı bağlamında öteki: (1928-2017)
The other' in the east-west context in the coursebooks taught in the social studies course and relevant courses
Yazar: ABDULLAH CEVDET KIRIKÇI
Danışman: PROF. DR. CEMİL ÖZTÜRK ; YRD. DOÇ. GÜL TUNCEL
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Batı = West ; Batı toplumu = Western society ; Ders kitapları = Textbooks ; Doğu kültürü = Eastern culture ; Kitaplar = Books ; Sosyal bilgiler = Social studies ; Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education ; Ötekilik = Otherness

Özet:
Bu araştırmanın temel amacı, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan günümüze Sosyal Bilgiler ve Sosyal Bilgiler kapsamında yürütülmüş derslere ait ders kitaplarında, Doğu-Batı bağlamında ele alınan "öteki" olgusuna yönelik dil/üslup, imge ve stereotiplerin incelenmesidir. Çalışmada elde edilen bulgulardan hareketle, belirli tarihsel dönemlere göre ötekinin ele alınış biçimini ve "öteki" imajının süreç içinde (1928-2017) nasıl bir dönüşüm yaşadığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Doğu ve Batı fenomenlerinin temsil kapasitesi yüksek birtakım alt boyutları ve bu nosyonlara dair kaleme alınan metinlerden hareketle teşekkül eden muhtelif imgeler, beş ana dönem çerçevesinde incelenmiştir. Bahsi geçen temel olguları kaim kılan kültürel, dini, siyasi, içtimai ve bilumum kurumsal yapılara dair yargı bildiren/öznel kanaatler ortaya koyan metinler tetkik edilmiştir. Ders kitaplarında yer alan verilerin büyük bir kısmı siyasi/etnik alt boyutlara dönük olduğundan araştırmanın ana aksını da Doğu ve Batı medeniyetleri kapsamında temsil kapasiteleri yüksek olan devletler/milletler teşkil etmiştir. Böylece özelde alt boyutlara dönük imge/imajlar, genelde tüm bu bulgulardan hareketle Doğu-Batı fenomenlerine dair oluşturulan imge/imajların ne/nasıl olduğunun tespit edilmesi amaçlanmıştır.
Araştırmada veriler, nitel veri toplama yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği ile toplanmıştır. 1928-2017 arasındaki dönemlerde ortaokul 7 ve 8. sınıflarda okutulan Sosyal Bilgiler ve bu dersin içeriğini ihtiva eden farklı disiplinlerin ders kitapları, veri kaynağı olarak belirlenmiştir. Araştırmanın örneklem grubu, her biri okullarda ders kitabı olarak okutulduğu dönemi temsil ettiği varsayılan otuz adet ders kitabından müteşekkildir. Söz konusu örneklem MEB izinli ya da bizzat MEB tarafından basılmış materyallerden teşekkül etmiştir. Bu noktada hangi ders kitaplarının araştırma sürecine dahil edileceği sorusundan yola çıkılarak amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örneklem tekniği kullanılmıştır. Ayrıca kitapların seçiminde temsil kapasitesi ve veri zenginliği hususiyetleri baz alınarak maksimum çeşitliliğine dayalı bir amaçlı örneklem tipi de tercih edilmiştir. 
Birçok bilimsel araştırmaya göre nitel içerik analizi, sistematik orijini olan kuramsal temelli metin incelemeleri için oldukça uygundur. Söz konusu teknik, geniş bir veri setinin yer aldığı çalışmalarda, araştırmacılara görece kolaylık sağlar. Bu açıdan içerik analizi tekniği, 1928-2017 yılları arasında 90 yıllık bir zaman dilimi ve binlerce sayfalık bir veri kaynağını analiz etme ve anlamlı bulgular ortaya koyma noktasında en uygun teknik olarak görülmüş ve tatbik edilmiştir. Ayrıca bu çalışmada söylem çözümlemesi, içerik analizi ile ortaya konulan yapılandırılmış verilerin derinlemesine anlamlandırılmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Zira bu yöntem, araştırma sürecinde elde edilen dataların sistemli ve ayrıntılı bir şekilde tetkik edilmesini esas almaktadır. Bunun yanında veri analiz sürecinde telif edilen kimi anlatıların zımni olduğu müşahede edilmiştir. Bu nevi metinlerin, kendi tarihsel, sosyal ve siyasi bağlamı dışında anlamlandırılması mümkün değildir. Söylem çözümlemesi bilhassa yeterince açık olmayan ifadelerin, çözümlenmesinde de fonksiyonel bir rol icra etmiştir.
Bu çalışmadan elde edilen sonuçlara göre doksan küsur yıllık bir tarihsel dönem içinde, ders kitaplarını şekillendiren düşünce dünyasının sabiteleri, değişime karşı direnç göstererek kendi pozisyonlarını muhafaza etmeyi başarmıştır. Bugün bile ideolojik yaklaşımların ders kitapları üzerindeki etkisi devam etmektedir. Bir başka ifadeyle Türk siyasi tarihinde, hükümetler değişse de karar verici iradenin pek değişmediği, kemikleşmiş bir düşünce yapısının ders kitapları üzerindeki hâkimiyetini devam ettirdiği görülmektedir. Ayrıca ders kitaplarında çok sayıda devletin/milletin bir "düşman" ve "tehdit unsuru" olarak telakki edildiği sonucuna da ulaşılmıştır. Metin yazarlarının bir ulusa ya da farklı bir kimlik etrafında konsolide olmuş gruplara yönelik tercih ettiği ifadelerde, sıklıkla genellemelere başvurduğu müşahede edilmiştir. Bundan başka, elde edilen bulgulardan hareketle, tarihi ve coğrafi açıdan ortak bir paydada buluşmadığımız farklılıkların, bizim ötekimiz olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Çünkü herhangi bir farklılığın, ötekiye dönüşmesi için ortak ideallerin çatışması, coğrafi yakınlık ve/veya tarihsel temasın gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu durumu, "hedef grup" ifadesi ile açıklamak mümkündür. Biz kimliği içinde mündemiç olan stereotiplerin sayısı ve yoğunluğu da hedef gruba göre değişkenlik arz etmektedir. Latin Amerika ülkeleri, Güneydoğu Asya halkları, Orta ve Güney Afrika kültürel havzaları herhangi bir şekilde bizim ötekimiz, yani hedef grubumuz değildir. Dolayısıyla ders kitaplarında söz konusu olgulara karşı alçaltıcı nitelemelere ve küçültücü/tahkir edici atıflara rastlanmamıştır.
Bu çalışma da Yurt Bilgisi, Yurttaşlık Bilgisi, Vatandaşlık ve İnsan Hakları, Vatandaşlık Bilgileri ders kitaplarına nispetle İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük, Millî Tarih ve Tarih ders kitaplarında ayrımcı ve ötekileştirici ifadelerin daha yoğun olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal Bilgiler ders kitaplarında ise bilhassa tarih konularının anlatıldığı fasıllarda, düşmanlaştırma ve ötekileştirmeye dayalı ifadelerinin kesafet arz ettiği görülmüştür. Bunun yanında ders kitaplarının basım tarihleri ve türleri kadar, metinlerin ele aldığı tarihsel bağlamın ve konjonktürün de, ötekinin imgelenmesinde belirleyici bir rol oynadığı tespit edilmiştir.

Abstract:
The primary aim of this study was to examine the language/wording, image and stereotypes regarding the phenomenon of "other" addressed in the context of the East-West in the coursebooks used in the social studies course and other courses taught as part of social studies education since the foundation of the Republic of Turkey. The findings of the study would reveal how the "other" was approached in certain historical periods, and what kind of transformation the "other" image went through in the process (1928-2017). Sub-dimensions of the phenomena of the East and West with a high level of representation, and various images emerged in the texts written related to these sub-dimensions were examined in the framework of five main periods. These texts stated judgements related to, or expressed subjective opinions on, cultural, religious, political, social and institutional constructs that emphasised such phenomena. Since a large part of the data included in the coursebooks were related to political/ethnic sub-dimensions, the main focus of the study was on the states/nations with high capacity of representation in the context of Eastern and Western civilisations. Thus, it was aimed to determine the images towards the sub-dimensions in particular, and the images formed towards the East-West phenomena based on these findings in general.
The research data were gathered through document analysis, a qualitative data-gathering method. The data sources were the coursebooks taught in the social studies course and related courses at seventh and eighth grades between 1928-2017. The sample consisted of 30 coursebooks, every one of which is assumed to represent a period. The sample consisted of the printed materials approved, or published, by the Turkish Ministry of National Education. In this regard, criterion sampling technique, a purposeful sampling method, was employed to determine which coursebooks were to be included in the data. Additionally, a purposive sampling method based on maximum variety was preferred considering the capacity of representation and richness of data in selecting the coursebooks. 
According to many studies, qualitative content analysis is quite suitable for systematic and theoretically-based text analyses. This technique provides researchers relative ease in studies including a large dataset. In this respect, content analysis technique was deemed suitable for analysing the dataset containing thousands of pages across a 90-year period between 1928-2017, and revealing meaningful data. Besides, in this study, discourse analysis played an important role in making sense of the structured data demonstrated with content analysis. This method is based on exploring the research data systematically and in detail. On the other hand, some of the narratives complied in data analysis were found to be implicit. It is not possible to make sense of such texts outside of their historical, social and political contexts. Discourse analysis played a functional role especially in analysing the statements that were not clear enough.
The results of the study showed that the constants of the world of thoughts that shaped the coursebooks in a period of about ninety years were able to preserve their positions as they showed resistance to change. The effect of ideological approaches continues to exist even today. In other words, even though governments changed in the Turkish political history, the dominance of an entrenched mindset over the coursebooks did not change. Additionally, many states/nations were regarded as an "enemy" and "threat" in the coursebooks. The text writers were found to use generalisations frequently in their expressions about groups consolidated around a nation or a different identity. Moreover, it was also revealed that the differences about which we could not find a common ground historically and geographically were not our "other". This is because for any difference to become an other, common ideals needs to contradict, and there needs to be geographical proximity and/or historical contact, which can be described as "target group". The number and density of the stereotypes inherent to the identity of "us" vary based on the target group. Latin American countries, Southeast Asian people, and Middle and South African cultures are not our "other", or our target group, in any wise. Therefore, degrading descriptions and humiliating/offending expressions regarding these phenomena were not encountered in the coursebooks.
In this study, discriminatory and marginal expressions were found more frequently in the coursebooks used in the courses 'Revolution History and Kemalism', 'National History' and 'History' than those used in 'Knowledge of Motherland', 'Country Knowledge' and 'Citizenship Knowledge'. As for the social studies coursebooks, expressions of hostility and othering were mainly in the parts where especially historical issues are covered. Besides, it was found that the print dates and types of the coursesbooks as well as the historical context and conjuncture played a key role in imaging the other.