Şanizade Mehmet Ataullah Efendi'nin tarih anlayışı
Şanizade Mehmet Ataullah Efendi?s perception of history
Yazar: HALİL İBRAHİM EROL
Danışman: PROF. DR. MEHMET ALİ BEYHAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Bölümü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2010
Konu: Tarih = History
Dizin: Mahmud II = Mahmud II ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tarih = History ; Tarih bilinci = Historical consciousness ; Tarihçilik = Historiography ; Şani-zade Mehmed Ataullah Efendi = Şani-zade Mehmed Ataullah Efendi

Özet:
Her medeniyet ve kültür, kendine has bir tarih anlayışı ve tarihyazım geleneği geliştirmiştir. Bu anlamda Osmanlı Devleti de uzun soluklu bir tarih yazıcılığı geçmişine sahip olagelmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nda neredeyse kuruluşundan itibaren, bir şekilde hadiselerin kayıt altına alınması söz konusu olmuştur. Gazavatnâme, menâkıbnâme ve şehnâme türünde müstakil birçok eser kaleme alınmıştır. Kanuni devriyle birlikte şehnâme tarzındaki yazım türü, kurumsallaştırılmıştır. Bir müddet devam eden şehnamecilik yerini, XVIII. asrın başlarında vak´anüvislik müessesesine bırakmıştır. Bu kurumun çatısı altında görev alan vak´anüvisler ile Osmanlı'daki tarih yazımı, imparatorluğun sonuna kadar devam etmiştir. İki yüzyıllık bir maziye sahip olan bu müessesede, daima bir vak´anüvis görevde bulunmuştur. Mustafa Na´îmâ ile başlayan vekâyi`nâme tarzındaki tarih yazıcılığı Abdurrahman Şeref'le sona ermiştir.Arap ve İran tarihçiliğinden belirli ölçüde etkilenen Osmanlı tarih yazıcılığı nihai anlamda kendine özgü bir gelenek meydana getirmiştir. Vak´anüvisler, genel itibariyle birçok noktada bu yazım kültürüne bağlı kalsalar da, kendilerini belirli ölçüde ortaya koyma imkânı bulabilmişlerdir. Muhteviyat ve üslup açısından temelde muayyen bir seyir takip edilse de netice itibariyle vak´anüvisin kendi bakış açısına ve üslubuna göre birtakım farklılıklar ortaya çıkagelmiştir.Bu çalışmada, vak´anüvis olarak II. Mahmut döneminde görevde bulunan Şanizade Mehmet Ataullah Efendi ve eseri Tarih-i Şanizade ele alınacaktır. Bu çalışmada, tarih yazım geleneğinin kökenlerini ve izlediği seyri görmek açısından genel bir giriş yapılacaktır. Şehname geleneği, tarihsel arka planıyla tasvir edilmeye çalışılacaktır. Sonrasında ise vak´anüvislik müessesesi incelenecek ve her iki gelenek arasındaki farklılıklar ifade edilmeye gayret edilecektir. Vak´anüvis olarak görev yapanlar da kendi aralarında eserleri temel alınarak kıyaslanacaktır. Özellikle birbirine halef ve selef olanlar veyahut aynı dönemi yazmış bulunanlar üzerinden etraflı bir mukayeseye gidilecektir. Yapılan karşılaştırmalar üzerinden geleneğin sabit kalan özellikleri ve değişime uğrayan yönleri tespit edilmeye gayret edilecektir. İki yüz senelik seyrin orta dönemine tekabül eden Şanizade ve eseri ise, yapılan karşılaştırmalarda merkezî konumda olacak ve kendisine bir nevi sabit değişken olarak müracaat edilecektir.

Abstract:
Each civilization and culture has developed a view of history and a tradition of history writing which are unique theirs. The Ottoman Empire too, in this regard, had a long-lasting record of History writing. Almost from its very foundation, the Ottoman Empire employed several ways of keeping events under record, thus institutionalizing Gavazatname and Menakibname to that end. At the turn of the 18th century, Şehnamecilik was replaced with Vak´anüvislik, an institution whose members, called vakanuvis, maintain the Ottoman history writing tradition till the very end of the empire. The institution of vakanuvislik, which spanned two centuries, always had a vakanuvis in charge of history writing, beginning with Mustafa Na´îmâ and ending with Abdurrahman Şeref.Being originally inspired from Arabic and Iranian record keeping traditions to a certain extent, the Ottoman historians eventually created a tradition uniquely theirs. Although vakanuvises adhered to this history writing tradition in general, in many respects, they had the opportunity to express themselves within this tradition. Despite relatively regular methods of record keeping in terms of content and style, vakanuvises contributed their points of view and style to the overall Ottoman history writing tradition.This paper studies Şanizade Ataullah Efendi, who lived during the reign of Mahmut II, as a vakanuvis and his work Tarih-i Şanizade (Şanizade's History), with a broad introduction for the purpose of tracing the roots of history writing tradition and and its course thoroughout history. First, the Şehname tradition is depicted within its historical background, followed by a description of vakanuvislik and a comparison of both, stressing their differences. Vakanuvises are then compared among themselves on the basis of their own works. Detailed and comprehensive comparison is made among the works of those who were predecessors and successors to one another, or those who wrote about the same period. Thus, from these comparisons, conclusion is drawn about what changed and what remained relatively constant in that tradition. Şanizade, who lived right in the middle of the two-century long period, and his work, Tarih-i Şanizade [Şanizade's History], occupies a central position in the comparisons, and is referred to as a constant variable.