Üç farklı palyatif bakım hizmet modelinin kanserli hasta – hastaya bakım veren aile üyeleri açısından değerlendirilmesi ve maliyet-etkililik analizi
An evaluation of three different palliative care service models in terms of patients with cancer diagnosis-their family caregivers and cost-effectiveness analysis,
Yazar: MELTEM SAYGILI
Danışman: PROF. DR. YUSUF ÇELİK
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Sağlık Kurumları Yönetimi = Health Care Management
Dizin: Aile = Family ; Etkililik = Effectiveness ; Hasta bakımı = Patient care ; Hasta bakımı-hastane sonrası = After care ; Kanser hastaları = Cancer patients ; Maliyet = Cost ; Neoplazmlar = Neoplasms ; Yaşam kalitesi = Quality of life

Özet:
Bu tez çalışmasının amacı; palyatif bakım gereksinimi olan kanser hastalarının, üç farklı hizmet modeli ile aldıkları palyatif bakım hizmetinin maliyet-etkililik değerlendirmesini yapmaktır. Çalışma; Palyatif Bakım Merkezi'nde hizmet alan 60 hasta, devlet hastanesinde genel bakım alan 59 hasta ve evde sağlık hizmeti alan 41 hasta (toplam: 160 hasta) ve onlara bakım veren 154 aile üyesiyle gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Palyatif Bakım Merkezi ile devlet hastanesi genel hasta servislerinde yatan hastalara ait maliyet ve etkililik sonuçları toplumsal bakış açısı ile, evde sağlık hizmetleri ile sunulan palyatif bakım hizmetlerinin maliyet-etkililik sonuçları hasta perspektifi ile değerlendirilmiştir. Etkililik ölçümünde; hastalar için semptomlardaki iyileşme, yaşam kalitesi düzeyleri, aldıkları hizmetten memnuniyet düzeyleri ve hastaya bakım veren aile üyeleri için, aile bakım memnuniyeti ve aile bakım yükü değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre; devlet hastanesinde genel bakım alan hastaların semptom düzeylerinde, Palyatif Bakım Merkezi'nde hizmet alan hastalara göre daha fazla iyileşme yaşandığı tespit edilmiştir (p<0,05). Yaşam kalitesi değerlendirmesinde; genel sağlık durumu, fonksiyonel durum ve semptom durumu açısından en kötü skorlar Palyatif Bakım Merkezi'nde palyatif bakım alan hastalarda ölçülmüştür (p<0,05). Yaşam kalitesi açısından en iyi genel sağlık durumu düzeyi evde sağlık hizmeti alan hastalarda ölçülürken; fonksiyonel durum değerlendirmesinde, en iyi skorlar devlet hastanesinde genel bakım alan hastalardan elde edilmiştir (p<0,05). Hastaların ve bakım veren aile üyelerinin aldıkları hizmetten duydukları memnuniyet düzeyi en yüksek model, Palyatif Bakım Merkezi Modeli olmuştur (p<0,00). Ailelerin bakım yükünün en yüksek olduğu model ise, Palyatif Bakım Merkezi Modeli olmuştur ancak palyatif bakım modelleri arasında aile bakım yükü açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır (p>0,05).
Hizmet alınan modellere göre QALY kazanımları değerlendirildiğinde; Palyatif Bakım Merkezi'nde hizmet alan hastaların QALY değeri ortalama -1,0±4,0, devlet hastanesinde genel bakım alan kanser hastalarının QALY değeri ortalama 1,5±4,8 ve evde sağlık hizmeti alan hastaların QALY değeri ortalama 2,5±3,3 olarak hesaplanmıştır.
Maliyetlerin değerlendirilmesinde ise; doğrudan ve dolaylı maliyetlerin (cepten harcamalar) en yüksek olduğu model, "Palyatif Bakım Merkezi Modeli" olmuştur. Çalışmada maliyet-etkililik değerlendirmesinde, elde edilen kazanımlar açısından "İlave Maliyet Etkililik Oranları" hesaplanarak modeller karşılaştırılmıştır. Elde edilen verilere göre; toplumsal perspektiften ele alındığında devlet hastanesinde genel bakım almak, Palyatif Bakım Merkezi'nde bakım almaktan daha maliyet-etkili bulunmuştur. Hasta perspektifinden karşılaştırma yapıldığında ise; evde sağlık hizmeti modeli, devlet hastanesinde genel bakım modeli ve Palyatif Bakım Merkezi modeline göre daha maliyet-etkili bulunmuştur. Hasta perspektifinden, yaşam kalitesine ilişkin kazanımlar değerlendirildiğinde (genel sağlık durumu, fonksiyonel durum ve semptom düzeyi) yine en maliyet-etkili model evde sağlık hizmetleri modeli olmuştur. Hasta perspektifinden, hasta memnuniyet düzeyi değerlendirildiğinde, en maliyet-etkili yöntem; devlet hastanesinde genel bakım modeli iken, ailelerin memnuniyet düzeyleri ve bakım yükleri açısından en maliyet-etkili model evde sağlık hizmetleri modeli olarak bulunmuştur. Bu araştırma sonuçlarının sağlık planlamasında ve sosyal güvenlik politikalarında, sağlık yöneticilerine ve karar vericilere önemli kanıtlar sağlaması beklenmektedir.


Anahtar Sözcükler 
Palyatif Bakım, Kanser, Maliyet-Etkililik, QALY (Kaliteye Ayarlanmış Yaşam Yılları), Yaşam Kalitesi, Evde Sağlık Hizmetleri, Aile Bakım Yükü, Aile Bakım Memnuniyeti.

Abstract:
The purpose of this study is to evaluate the cost effectiveness of the palliative care services received by cancer patients who need palliative care with three different service models. The study was conducted with 60 patients who got service at the Palliative Care Center, 59 patients who received usual care at the public hospital and 41 patients who got home health care services (total 160 patients) and 154 family members who provided care for them. In the study, the cost effectiveness results of the palliative care services provided in the Palliative Care Center and usual care at the public hospital were evaluated with social point of view. The cost effectiveness results of the palliative care services provided together with home health care services were evaluated with the patient's perspective. For patients; recovery in their symptoms, the levels of patients' life quality, levels of patients' satisfaction with the services, they get were evaluated within the measurement of effectiveness. For the family members who provided care for the patients, family care satisfaction and family care burden were evaluated within the measurement of effectiveness. According to the results obtained, it was determined that more recovery was experienced in the symptom levels of the patients who received usual care at the public hospital when compared to the patients who received care at Palliative Care Centers (p<0,05). In the life quality evaluation, the worst scores in terms of general health situation, functional situation and symptom situation were measured with the patients receiving palliative care at the Palliative Care Center (p<0,05). The best general health situation level in terms of life quality was measured in the patients who were receiving home health care services and the best scores in the functional situation evaluation were obtained from the patients who were receiving usual care at the public hospital (p<0,05). 
The model which the patients and their familiy caregivers had the highest level of satisfaction with the service they got was the Palliative Care Center Model (p<0,00). The model in which the care burden of the families was the highest was the Palliative Care Center model but no statistically significant difference could be found between the palliative care models in terms of family care burden (p>0,05). 
When the QALY was evaluated according to the service models, the QALY value of the patients receiving service at the Palliative Care Center was calculated as -1,0±4,0 in average. The QALY value of the cancer patients receiving usual care at the public hospital was calculated as 1,5±4,8 in average. The QALY value of the patients receiving home health care services was calculated as 2,5±3,3 in average. 
As for the evaluation of the costs, the model in which the direct and indirect costs (out-of-pocket expenses) are the highest has been the "Palliative Care Center Model". In the study, the models were compared calculating the "Incremental Cost Effectiveness Ratios" in terms of the gains in the cost effectiveness evaluation. According to the data obtained, receiving usual care at the public hospital was found more cost effective than receiving care at the Palliative Care Center when they were approached from the social perspective. When a comparison from the patient perspective was made, home health care services model was found more cost effective than the usual care at the public hospital model and the Palliative Care Center model. When the gains in terms of life quality (general health situation, functional situation and symptom level) were evaluated from the patient's perspective, the most cost effective model became the home health care services model again. When the patient satisfaction level was evaluated from the patient perspective, the most cost effective method was found as the usual care at public hospital model. The most cost effective model in terms of the satisfaction levels and the care burdens of the families was found as home health care services model. The research results are expected to provide important evidence based information to health managers and decision makers in health planning and reimbursement policies.


Keywords
Palliative Care, Cancer, Cost Effectiveness, QALY (Quality Adjusted Life Years), Quality of Life, Home Health Care Services, Family Care Burden, Family Care Satisfaction.