Büyük Selçuklular döneminde Mu'tezile ekolü
Mu'tazila sect in Great Seljuk period
Yazar: HAMZA YEŞİLDAL
Danışman: PROF. DR. OSMAN AYDINLI
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Abbasi Devleti = Abbasid State

Özet:
Bu tezde Büyük Selçuklar döneminde Mu'tezile'nin inişli-çıkışlı serüveni ele alınmıştır.
Bu bağlamda Büyük Selçuklu devleti ile Abbâsî devleti arasındaki iletişim ve bu iletişimin
neticesinde Büyük Selçuklu devletinin kurulduğu coğrafyada güçlenerek tarihteki yerini alması
irdelenmiştir. Büyük Selçuklu devletinin özellikle kuruluş aşamasında Mu'tezile ekolü, hem
sultanlar hem de vezirler mahareti ile desteklenmiş ve devletin resmi mezhebi hüviyetine
kavuşmuştur. Devlet desteği ile gücünü artıran Mu'tezile, muhaliflerine karşı uyguladığı
baskıcı politikalar sebebiyle ilerleyen dönemde hem devlet hem de kamuoyu desteğini
kaybetmiş, bir süre tekrar toparlanma sürecine girmişse de bu durum uzun soluklu olamamış,
neticede ekol tüm etkisini kaybetmiştir.
Giriş bölümünde tezin metodu ve kullanılan kaynakların kısa bir analizi yapılmış,
ardından Mu'tezile ekolünün doğuş ve gelişim sürecine değinilerek bu süreçte Usûl-i
Hamse'nin etkisi açıklanmaya çalışılmıştır.
Birinci bölümde Mu'tezile ekolünün Selçuklular dönemindeki yükselişi ele alınmış,
Mu'tezile'nin diğer mezheplerle olan birlikteliği ve onlara karşı mücadelesi irdelenmiş,
özellikle vezir Amîdülmülk Kündürî'nin Mu'tezile lehine uyguladığı politikalar
değerlendirilmeye çalışılmıştır.
İkinci bölümde Mu'tezile karşıtı mezheplerin Mu'tezile ile olan mücadelesi, bu
mücadelede öne çıkan Eş'arî-Şâfiî müelliflerin çabaları ve neticede Sultan Alparslan'ın iktidarı
ile Mu'tezile'nin güçten düşmesi ele alınmıştır.
Üçüncü bölümde ise öncelikle Mu'tezile'nin Horasan ve Mâverâünnehir bölgesine
çekilmesi ve başta Hanefîlik olmak üzere diğer mezheplerle olan ilişkisi ele alınarak birtakım
sonuçlara varılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Büyük Selçuklu, Mu'tezile, Amîdülmülk el-Kündürî,
Nizâmülmülk, Abbâsîler.

Abstract:
In this thesis, the full journey with ups and downs of Muʿtazila in the Great Seljuk
Empire has been analyzed. In this context, the communication between the Great Seljuk Empire
and Abbasi State has been scrutinized and as a result of this communication, the Great Seljuk
Empire's strengthening in the geography where the Empire was established and thereby taking
its place in the history are examined. Especially in the founding stage of the Great Seljuk
Empire, the Mu'tazila Sect was supported by both Sultans and Viziers and became the official
sect of the state. The Mu'tazila, which gained power by state support, lost both state and public
support due to the oppressive policies on dissidents. Although the sect proceeded to recover
from this period of predicament, this situation did not last long and eventually it lost all its effect
on the Empire.
In the Introduction, a brief analysis was made of the method of the thesis and the utilised
source materials, then by touching on the birth and development of Mu'tazila, the effect of
Usûl-i Hamse (5 Principals of Belief in the sect Mu'tazila) on this process was intended to be
explained.
In the first part, the rise of Mu'tazila in the Seljuk Period was assessed, the unity of
Mu'tazila with other sects and its challenge against them were analyzed and especially the
policies implimented by Vizier Amîdülmülk Kündürî in favor of Mu'tazila was intended to be
evaluated.
In the second part, the struggle of the anti-Mu'tazila sects with Mu'tazila, the efforts of
the prominent Eş'arî-Şâfiî authors in this struggle, and ultimately the rulership of Sultan
Alparslan and Mu'tazila's fall from power were evaluated.
In the third part, the recess of Mu'tazila to the districts Khorasan and Transoxiana, its
relationship with other sects, particularly Hanafism, are discussed and some conclusions are
contemplated to be arrived.
Keywords: Great Seljuk State, Mutezila, Amîdulmulk al-Kundurî, Nizamulmulk,
Abbasiden.