Arap grameri literatüründe sa'leb ve el-Mecalis'i
Sa'leb and his al-Majalis in The Arabic grammar literature
Yazar: ALİ SEVDİ
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM YILMAZ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Arapça = Arabic ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Mecalis = Mecalis ; Salebi = Salebi

Özet:
Bu çalışmanın amacı, "Sa'leb'in Arap Grameri Literatüründeki Yeri ve el-Mecâlis" adlı eseri incelemektir. Kûfe ekolünün önemli temsilcilerinden biri olan Sa'leb (ö. 291/904), hicrî III. asırda Abbâsî devletinin ilim, sanat ve kültür alanlarının en verimli olduğu bir dönemde yaşamıştır. Dönemin ünlü ve alanında otoriter olan birçok âlimden eğitim almış ve birçok öğrenci yetiştirmiştir.  Velûd ve çok yönlü bir âlim olan Sa'leb, farklı alanlarda birçok eser yazmasına rağmen, çok azı günümüze ulaşmıştır. Bunların en meşhurları ise el-Mecâlis, el-Fasîh ve Kavâidu'ş-Ş'ir adlı eserleridir.
Güçlü zekâ ve hafızası sayesinde Arap grameri, şiir, lügat, garîb ve nevâdir gibi farklı konularda birçok müellife kaynaklık etmiş ve onları etkilemiştir. Güçlü zekâ ve ilmî birikiminin verdiği özgüvenle icra ettiği birçok ilmî meclis ve katıldığı birçok münazaralarıyla, ilim ortamında Kûfe ekolünün görüş ve prensiplerinin yayılmasına ve perçinlenmesine de ciddi anlamda katkıda bulunmuştur. Bundan dolayı el-Kisâî ve el-Ferrâ'dan sonra Kûfe ekolünün önemli temsilcileri arasında yer almaktadır. 
Yetiştirdiği birçok öğrencinin Bağdat ekolünü kurmasıyla dolaylı bir şekilde bu ekole katkısı olan Sa'leb'in,  dil ile ilgili konuların temellendirmesinde ise metot olarak daha çok semâ'yı kaynak göstererek, Kûfe ekolünün önemli temsilcilerinden el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın izlediği yolu izlemiştir.
Sa'leb'in günümüze ulaşan en önemli çalışmalarında biri olarak kabul edilen "el-Mecâlis" adlı eseri ise Me'ânî'l-Kur'ân,  Arap grameri, şiir, lügat, deyim, ahbâr ve kavramlar gibi Arapça ilminin birçok nev'ine örnekler teşkil edecek bilgilerle dolu ve içerik bakımından zengin olan bir eserdir. 
Birçok dilci ve lügat âlimin çalışmalarına kaynaklık eden el-Mecâlis,  özellikle el-Ferrâ'nın Me'ânî'l-Kur'ân'ından sonra Kûfe ekolünün en önemli kaynakları arasında yer almakta ve bu ekolün nahvini araştırmak isteyenlerin başvurabileceği önemli bir çalışmadır.
Anahtar Kelimeler: Arap Grameri, Literatür, Sa'leb, el-Mecâlis, Kûfe, Basra

Abstract:
The aim of this study is to examine Sa'leb's al-Mecâlis and his notable contributions in Arabic grammar and literature. Sa'leb (d. 291/904) was born in the 3rd century of Hijri, in which science, art and culture in the Abbasid State was living the most productive time. He became one of the important representatives of the Kufa School. Sa'leb was a versatile and productive scholar, wrote many works in different fields, but few of them have survived until now. The most famous ones are al-Mecâlis, al-Fasih, and Kavâidu'ş-ş'ir.
Sa'leb's works influenced and inspired many researchers to scrutinize Arabic language studies. His works significantly contributed to the spreading and cementing of the ideas and principles of the School of Kufa by participating scientific meetings and debates with contemporary language scholars of his time. Methodologically, he employed 'sema' as a method in foundation of language-related issues. Therefore, he has been considered as one of the important representatives of the School of Kufa after el-Kisâî and el-Ferrâ. In addition, his ideas and methodological innovations on Arabic grammar, linguistic, philology, and poetry influenced the School of Baghdad that was established by his students.
Sa'leb's al-Mecâlis is considered as one of the most important works on Arabic language studies that subsequently offer rich contents and insights for researchers on Arabic grammar, dictionary, idioms, narratives, and concepts as well as on Me'ânî'l-Qur'an [Translation of Qur'an]. 
Al-Mecâlis, among the most important sources of the Kufa School after al-Ferra's Me'ânî'l-Qur'an, has inspired and been useful reference work for future linguists and lexicographies.
Key Words: Arabic Grammar, Literature, Sa'leb, Al-Mecallis, Kûfe and Basra