Etnik sosyoloji açısından Kırgızistan'daki Almanlar
Кыргызстандагы немистер. Этносоциологиялык Изилдөө
Yazar: CAMİLA MOLDOKERİMOVA
Danışman: PROF. DR. ERTAN ÖZENSEL
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Almanlar = Germans ; Etnik azınlık = Ethnic minority ; Etnik gruplar = Ethnic groups ; Etnik unsurlar = Ethnic elements ; Etnik yapı = Ethnic structure ; Kırgızistan = Kyrgyzstan ; Kırgızlar = Kyrgyzs ; Çok kültürlülük = Multiculturalism

Özet:
Kırgızistan Sovyet bakiyesi olarak çok uluslu bir
ülkedir. Bu araştırma Kırgızistan'da yaşayan
Almanları, etnik sosyoloji açısından incelemeyi
hedeflemektedir. Almanların, Kırgızistan'a göç
etmeleri üzerinden yaklaşık 140 yıl geçmiştir. Bu
uzun süre içinde Almanlarla Kırgızların arasında
kurulan ilişkisi, Almanların Kırgız toplumunun
karşılıklı etkileşimi üzerinde odaklanılacaktır.
Sovyet Birliği'nin çöküşünden sonra Almanların
anavatanı olan Almanya'ya kitlesel göçü
başlamıştır. Fakat bugüne kadar Kırgızistan'da
yaşamaya devam eden ya da Almanya'ya gidip
sonra tekrardan Kırgızistan'a dönen Almanlar da
vardır. Kırgızistan'a tekrar geri gelen Almanların
bu dönüşünün nedeni Kırgızistan'a bağlılıkları mı
yoksa başka nedenlerle mi gerçekleştiği de
açıklanmaya çalışılmıştır. Bugüne kadar
Kırgızistan'da yaşayan Almanlarla ilgili daha önce yapılmış kapsamlı bir sosyolojik araştırmaya
rastlanmamıştır. Bu durum bizim çalışmamızın
önemini arttırmaktadır.
Almanlar Kırgızistan topraklarına 1882 yılında
gelmişlerdir. Everett Lee kendi göç kuramında göçe
ait olan itici ve çekici faktörleri saptamıştır.
Almanların, Müslümanlar çoğunluğu oluşturan hiç
tanımayan yabancı bir ülkeye göç etmesinde de itici
ve çekici faktörleri olduğu tartışılmazdır. Kendi
ülkelerinde zulümle karşılaşan Almanlar ilk olarak
kurtuluşu Rus İmparatorluğunda aramışlardır. Bu
topraklarda yaklaşık 1 asır yaşadıktan sonra
Almanlar, yine huzur içinde yaşamak için yeni bir
yer aramaya mecbur kaldılar. Aranan huzur ve
özgürlüğü ise Kırgız topraklarında bulmuşlardır.
Misafirperver Kırgızlar onları kendi topraklarında
kabul ettiler. Bu misafirperverliğin sayesinde
Ravenstein'ın göç kanunlarında çok iyi tanıtılmış
olan Rus İmparatorluğunun çeşitli bölgelerinde
yaşayan Almanların Kırgızistan'a göç zincirleri
başlamıştır. Böylece 1926 yılında Kırgızistan
topraklarında 4.000'den fazla Alman yaşamıştır.
Sovyet döneminde yetkililerin Almanlara karşı
olumsuz bir politika geliştirmelerine rağmen,
1989'da onların sayısı 101.309'a yükselmiştir.
Ancak Kırgızistan bağımsızlığı kazandıktan sonra
20 sene içinde yaklaşık 90.000 kişilik Almanların
Kırgızistan dışı kitlesel bir göçü söz konusu
olmuştur. Yaşanılan bütün bu süreçlerin nedenleri
bu araştırmada açıklanmaya çalışılmıştır.
Dini inançlar, insan kaderinin en fiili ya da en etkili
faktörüdür. Din, kültürün ilk basamaklarından
başlayarak aile, oymak, kabile, boy ve millet gibi
tabii birliklerle hep
yakın ilişki içinde bulunmuştur. Almanların
Kırgızistan topraklarına göç etmesinin kökenleri
Avrupada Mennonitizmin ortaya çıkmasına bağlı
olup, XVII yüzyıla kadar uzanmaktadır. Kendi dini
inançlarına sadık kalmak için Alman-Mennonitler
sığınma aramak zorunda kalmışlardır. Kırgız
topraklarında ilk geldikleri zamanda da olduğu gibi,
şimdi de bağımsız Kırgızistan'da Almanlar dini
özgürlüklerine sahiptirler.
Farklı etnik ortam koşullarında asimilasyon
kaçınılmazdır. Sosyolojide çokkültürlülüğün
"erime potası" ve "salata kasesi" olarak iki model
oldukça yaygın bir anlayıştır. "Erime potası"
modelinde ülkede yaşayan bütün etnik grupların
gelenekleri, yaşam biçimleri, kültürleri birbirine
karışır ve dönüşüme uğrar. Ancak Kırgızistan'daki
Almanlar için "salata kasesi" olarak adlandırılan
ikinci modeli daha uygundur. Nasıl bir salata içinde
farklı sebzeler kendi tadına sahip olarak birlikte
yeni bir tat oluşturursa, Almanlar da dahil olmak
üzere Kırgızistan'daki bütün uluslar kendi özelliklerini koruyarak, birlikte bütün Kırgızistanın
toplumunu oluşturmaktadır.
Araştırmada Kırgızistan'daki Rotfront adlı köy
incelenmiştir. Rotfront köyü Bişkek şehrinden 65
km uzaklıkta Çüy bölgesinde yer almıştır. Köy
1927 yılında Talas bölgesinden gelen Almanlar
tarafından kurulmuştur. Eskiden sadece Almanlar
yaşamıştır. Şimdi ise Almanların çoğu Almanya'ya
göç ettikten sonra 11 Alman ailesi kendi etnik
kültürünü kenara bırakmadan diğer uluslarla
hayatın sürdürmeye devam etmektedirler. Bugün
Rotfront, Kırgızistan'da önemli bir Alman ulusal
azınlığına sahip olan tek köydür. Araştırmamız, bu
köyde yaşayan Almanların hayatını etnik sosyoloji
açısından incelemektedir.
Araştırma nitel yaklaşımının benimsendiği betimsel
bir çalışmadır. Veri toplama teknikleri, mülakat,
gözlem ve doküman analizidir. Araştırmanın ilk
aşamasında Kırgızistan'daki Almanlarla ilgili
önceden yapılmış olan çalışmalar ve resmi ve resmi
olmayan dokümanlar incelenmiştir. Konuyla ilgili
bütün veriler toplandıktan sonra Rotfront köyünde
yaşayan Almanlarla derinlemesine mülakat ve
yapılındırılmamış gözlem yapılmıştır. Almanlar
hakkında objektif bilgi edinmek için Almanlarla
yıllarca yan yana yaşayarak, onlardan etkilenmiş
olan Kırgız komşularıyla da görüşme yapılmıştır.
Böylece Rotfront köyüne 6 kez gidilerek orada
yaşayan 11 Almanla ve 2 Kırgız olmak üzere 13 kişi
ile derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir.
Araştırma sırasında Almanların çok dindar
oldukları ortaya çıkmıştır. Onlar her düşüncesini
İncildeki alıntılarla ifade etmişlerdir. Ayrıca onların
"Dua Evi" ilgi çekmektedir. Dua Evi onlar için
Tanrıyla bağlantı kuran en önemli bir yerdir.
Almanlar sadece dini bayramlara önem verirler ve
bu bayramları Dua Evinde hep birlikte
kutlamaktadırlar. Kendileri Mennonit olduğuna
rağmen, Sovyetler döneminde Baptist olarak kayıt
altına alınmak zorunda kaldılar. Bu yüzden
kendilerini hem Baptist hem de Mennonit olarak
tanımlamaktadırlar ve bu Protestanlığın iki akımına
çok yakın olduğunu ifade etmektedirler. Ancak
Amerika'daki Mennonitlerden farklı olarak
kendilerini modern hayatın ürettiği teknolojik
yeniliklerinden vazgeçmemişlerdir. Tam tersine
Almanlar teknolojiye çok yakındır ve onları
kullanmaktadırlar.
Kırgızistan'da uzun zaman boyunca yaşayarak
Almanlar kendi kültürünü unutmadan yaşatırlarsa
da Kırgızistan'da yaşayan diğer etnik gruplardan
etkilenmişlerdir. Bu etki her alanda görülmektedir.
Her şeyde düzeni seven Almanlar zaten eskisi gibi
dakik olmadıklarını belirtmişler. Yemek terecihleri
de Asya kültürüne göre değişmiştir. Ancak köyde Almanların komşularına olan etkisi de
görülmektedir. Almanların bahçe işlerini, hayvan
beslemesini ve diğer başarılı oldukları alanlarda da
davranışlarını Kırgızlar da öğrenmektedirler.
Böylece Almanlar Kırgızistan'ın diğer etnik
gruplarıyla karşılıklı etkileşim içinde olduğunu
görmekteyiz. Kendileri yabancı bir kültüre ait
olmasına rağmen, yıllarca burada yaşamalarından
dolayı Almanlar Kırgızistan'ı vatanları olarak
görürler.
Anahtar Kelimeler: Etnik azınlık, çokkültürlülük,
etnik çeşitlilik, Kırgızistan Toplumu,
Kırgızistan'daki Almanlar, Rotfront köyü.

Abstract:
Кыргызстан мурунку Советтик республика
катары көп улуттуу өлкө. Бул изилдөө
Кыргызстанда жашаган немистерди этникалык
социология жагынан изилдөө максатында
жүргүзүлгөн. Немистердин Кыргызстанга
көчүп келгенине болжол менен 140 жыл болду.
Бул узун мезгилдин ичинде немистер менен
кыргыздар арасында курулган мамиле,
немистердин жана кыргыз коомчулугунун өз
ара таасирин изилдөөгө багытталган. Советтер
Союзу тарагандан кийин немистердин өз
тарыхый мекени болгон Германияга массалык
миграциясы башталган. Бирок Кыргызстанда
жашоосун улантып же болбосо Германияга
көчүп кетип, кайра Кыргызстанга кайтып келген
немистер да бар. "Германияга көчүп кетип,
кайрадан Кыргызстанга кайтып келген
немистердин бул мындай чечимге келүүсүнүн
себеби алардын Кыргызстанга болгон
байланыш сезимиби же башка себептери
барбы?" деген сыяктуу суроолорого жооп табуу
бул изилдөөнүн дагы бир максаттарындан бири.
Бүгүнкү күнгө чейин Кыргызстанда жашаган
немистер боюнча комплекстүү социологиялыкизилдөөбүздүн маанисин дагы да
жогорулатууда.
Кыргызстандын аймагына биринчи немистер
1882-жылы келишкен. Эверетт Ли өзүнүн
миграциялык теориясында миграциянын
түртүүчү жана тартуучу факторлорун
аныктаган. Немистердин калктын басымдуу
бөлүгүн мусулмандар түзгөн өлкөгө көчүп
баруусунун да түртүүчү жана тартуучу
факторлору бар экени талашсыз. Өз өлкөсүндө
куугунтукка кабылган немистер алгач Орус
Империясына качышкан. Ал жакта бир кылымга
жакын жашагандан кийин немистер кайрадан
тынчтыкта жашоо үчүн башка жер издөөгө
аргасыз болушкан. Алар издеген тынчтыкты,
эркиндикти кыргыз жеринен табышкан.
Меймандос кыргыздар аларды өз жеринде
кабыл алышкан. Мына ушундай меймандостук
Равенштейндин миграция мыйзамдарында
жакшы сүрөттөлгөн көч чынжырларына түрткү
берген, башкача айтканда Орус Империясынын
ар кайсы аймактарында жашаган немистердин
Кыргызстанга көчүп келүү чынжырлары
башталган. Ошондон улам 1926-жылы
Кыргызстандын аймагында жашаган
немистердин саны 4000-ге чыккан. Совет
доорунда бийлик немистерге карата терс саясат
жүргүзгөнү белгилүү, бирок ага карабастан,
1989-жылы Кыргызстанда катталган жалпы
немистердин саны 101309-га жеткен. Бирок
Кыргызстан эгемендүүлүккө ээ болгондон
кийин 20 жылдын ичинде Кыргызстандан 90
миң
немистер массалык түрдө көчүп кете баштаган.
Бул изилдөөдө ушул процесстердин себептери
түшүндүрүлүүгө аракет кылынды.
Диний ишенимдер адам тагдырындагы эң
актуалдуу же эң таасирдүү фактор болуп
саналат. Маданияттын алгачкы кадамдарынан
тарта дин үй-бүлө, тукум, уруу, урук, улут
сыяктуу табигый топтор менен дайыма тыгыз
байланышта болгон. Кыргызстандын аймагына
немистердин миграциясы Европада
меннонитизмдин пайда болушуна байланыштуу
болгон жана XVII кылымга чейин сүрөт. Өз
диний ишенимдерин бекем тутуу үчүн немис-
меннониттер башпаанек издөөгө аргасыз
болгон. Немистер кыргыз жергесине жаңы
келгендегидей эле бүнүнкү күндө да эгемен
Кыргызстанда дин тутуу эркиндигине ээ.
Ар түрдүү этникалык чөйрө шарттарында
ассимиляциядан качуу мүмкүн эмес.
Социологияда көп маданияттулуктун "эритүүчү
казан" жана "салат табагы" деп аталган эки
модели кеңири таралган. «Эритүүчү казан»моделинде өлкөдө жашаган бардык
этностордун каада-салты, жашоо образы жана
маданияты аралашып, өзгөрүп турат. Ал эми
Кыргызстандагы немистер үчүн "салат табагы"
деп аталган экинчи модель көбүрөөк туурга
келет. Салаттын курамындагы түрдүү
жашылчалардын өзүнүн даамына ээ болуп,
чогуу жаңы даам жаратканы сыяктуу,
Кыргызстандагы бардык улуттар, анын ичинде
немистер да өзүнүн өзгөчөлүгүн сактап,
бүтүндөй Кыргызстан коомун түзүшөт.
Изилдөөдө Кыргызстандагы Ротфронт деп
аталган айылында жүргүзүлгөн. Ротфронт
айылы Чүй областына караштуу жана Бишкек
шаарынан 65 км алыстыкта жайгашкан.
Айылды 1927-жылы Талас областынан келген
немистер түптөгөн. Башында жалаң немистер
жашаган айыл болгон. Эми немистердин көбү
Германияга көчүп кеткенден кийин, 11 немис
үй-бүлө өз этникалык маданиятын четке какпай,
башка улуттар менен жашап келүүдө. Бүгүнкү
күндө Ротфронт Кыргызстандагы олуттуу
немис улуттук азчылыгы жашаган жалгыз айыл
болуа эсептелинет. Бул изилдөөдө бул айылда
жашаган немистердин жашоо образы этникалык
социология жагынан каралган.
Изилдөө сапаттык ыкмага караган баяндагыч
изилдөө болуп саналат. Маалымат чогултуу
ыкмалары катары интервью, байкоо жана
документтерди талдоо чечилген. Изилдөөнүн
биринчи этабында Кыргызстандагы немистер
тууралуу буга чейинки изилдөөлөр жана
ошондой эле расмий жана расмий эмес
документтер каралып чыккан. Бардык тиешелүү
маалыматтарды чогулткандан кийин, Ротфронт
айылында жашаган немистер менен
тереңдетилген интервьюлар жана
структураланбаган байкоолор жүргүзүлдү.
Немистер тууралуу объективдүү маалымат алуу
үчүн немистер менен бир нече жылдар бою
жанаша жашап, алардын таасиринде калган
кыргыз кошуналары менен маектешүүлөр
жүргүзүлгөн. Ошентип, Ротфронт айылына 6
жолу баруу учурунда, ал жакта жашаган
жалпысынан 13 киши, анын ичинде 11 немис
жана 2 кыргыз менен тереңдетилген
интервьюлар жүргүзүлгөн.
Изилдөө учурунда немистердин өтө динчил
экени аныкталган. Алар ар бир ойлорун Ыйык
Китептеги цитаталар менен билдиришкен.
Өзгөчө алардын «Сыйынуу үйү» көңүлдү
бурган. Сыйынуу үйү алар үчүн Кудай менен
байланыш түзгөн эң маанилүү жер. Немистер
диний майрамдарга гана маани берип, бул
майрамдарды Сыйынуу үйүндө чогуубелгилешээрин айтышкан. Алар меннонит
болгонуна карабастан, СССР убагында баптист
катары катталууга туура келген. Ошондуктан,
алар өздөрүн баптист дагы, меннонит дагы деп
аныкташкан жана протестантизмдин бул эки
агымынын бири-бирине абдан жакын экендигин
билдиришүүдө. Бирок, Америкадагы
меннониттерден айырмаланып, алар заманбап
жашоо жараткан технологиялык
жаңылыктардан баш тартышкан эмес.
Тескерисинче, немистер технологияга абдан
жакын экендиги жана көп колдонгондугу
байкалган.
Немистер Кыргызстанда узак убакыт жашап өз
маданиятын сактап келгени менен,
Кыргызстанда жашаган башка улуттардын
таасирину дуушар болгон. Бул таасир бардык
аймактарда байкалат. Бардык нерседе тартипти
жакшы көргөн немистер мурдакыдай так
эместигин билдиришкен. Тамак-аштары да
Азия маданиятына ылайык өзгөргөн. Ошондой
эле айылда немистердин да кошуналарына
тийгизген таасири байкалган. Кыргыздар
немистердин багбанчылык, мал-чарбачылык
жана башка ийгиликтүү жүрүм-турумдарын
үйрөнүшүүдө. Бул жагдайлар немистер жана
Кыргызстандын башка улуттары бири-бирине
таасирин тийгизип жашагандыгы аныкталды.
Башка маданиятка таандык болгонуна
карабастан, немистер, бул жерде көп жылдардан
бери жашап келгендиктен, Кыргызстанды өз
мекени катары көрүүдө.
Ачкыч сөздөр: Этникалык азчылык, көп
маданияттулук, этникалык ар түрдүүлүк,
Кыргыз коому, Кыргызстандагы немистер,
Ротфронт айылы.
изилдөөлөр табылган эмес. Бул жагдай биздин