Fahreddîn er-Râzî'nin kıyas anlayışında münâsebe kavramı
The concept of relation in Fakhr al-Dīn al-Rāzī's understanding of comparison
Yazar: MUHAMMED EMİN GÜLAÇTI
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA HARUN KIYLIK
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Hicri altıncı yüzyılın ortasıyla yedinci yüzyılın başlarında yaşayan Fahreddîn er-Râzî, (ö. 606/1210) özellikle İslâmî ilimler disiplinine ciddi katkıları olmuştur. Daha çok kelâm, felsefe, mantık ve fıkıh usûlü alanlarında eser kaleme alan Râzî,İslâmî ilimler alanında yazdığı eser ve fikirleriyle döneminin ve sonraki nesillerin en etkili simalarından biri olmuştur. Özellikle Râzî'yi ön plana çıkaran husus tahkik metodunu geliştirmesi olmuştur. Yani meseleleri delillendirerek ele alıp zayıf olan bazı düşünceleri daha güçlü bir duruma getirmiş ve yeni bir düşünce inşa etmeye çalışmıştır. 
Kavram çalışmasının bir örneğini oluşturacak şekilde Fahreddîn er-Râzî'nin kıyas anlayışında münâsebe kavramı tezin konusu olarak belirlenmiştir. Münâsebe kavramı, Râzî'nin kıyas ve maslahat düşüncesinde köprü görevi görmesi hasebiyle üzerinde çalışılmayı hak etmektedir. Bu çalışma giriş ve iki bölümden oluşmuş olup birinci bölümde, Râzî'nin hayatı, eserleri, fıkıh usûlüne bakışı ve usûlcülerin münâsebe kavramına yönelik yaklaşımları ele alınacaktır. Tezin ana konusunu oluşturan ikinci bölümde ise Râzî'nin münâsebe kavramına bakışı, münâsebenin kısımları ve bu kısımların tercih hiyerarşisi yer alacaktır. Münâsebe konusu ile bağlantılı olduğu için maslahat-ı mürsele konusu da ele alınacaktır. 
Râzî, münâsib vasfın kısımlarını üç farklı açıdan taksime tabi tutmakta ve illeti belirleme yollarını belirli bir hiyerarşiye tabi tutarak aklî/ictihâdî olarak illeti tespit yolları arasında en güçlü metodun münâsebe olduğunu ifade etmektedir. Râzî'ye göre münâsebe yönteminin geçerliliğini sağlayan iki husus vardır. Bunlardan biri Allah'ın (c.c.) hüküm ve fiillerinin insanların faydasına olmasıdır. İkincisi ise insan aklının buradaki maslahatı tespit edebilecek düzeyde olmasıdır.

Anahtar Kelime: İslâm Hukuku, Fahredddin er-Râzî, Kıyas, Maslahat, Münâsebe, İllet

Abstract:
Fakhr al-Dīn al-Râzī (d. 606/1210), who lived in the middle of the sixth and 
early seventh centuries of the Hijri, made serious contributions to the discipline of 
Islamic sciences. Writing mostly in the fields of theology, philosophy, logic, and the methodology of jurisprudence, al-Râzī became one of the most influential figures of his period and the following generations with his works and ideas in the field of Islamic 
sciences. In particular, what brought al-Râzī to the forefront was his development of the method of tahqiqiq. In other words, he dealt with the issues with evidence, brought some weak ideas to a more coherent state and tried to build a new thought.
The concept of munâsabah in Fakhr al-Dīn al-Râzī's understanding of 
syllogism has been determined as the subject of this thesis as an example of concept study. The concept of munâsabah deserves to be studied since it serves as a bridge in al-Râzī's thought of syllogism and maslahat. This study consists of an introduction and two chapters. In the first chapter, al-Râzī's life, his works, his view of the usul al-fiqh, 
and the approaches of the usūlists towards the concept of munâsaba are discussed. In 
the second chapter, which constitutes the main subject of the thesis, al-Râzī's view of the concept of munâsaba, the parts of munâsaba and the hierarchy of preference of these parts will be explained. Since it is related to the subject of munâsaba, the subject of maslahat al-mursalah will also be discussed. 
Al-Râzī divides the parts of the proper attribute into three different aspects, and by subjecting the ways of determining the cause to a certain hierarchy, he states that 
munâsabah is the most powerful method among the ways of determining the rational 
cause. According to al-Râzī, there are two issues that ensure the validity of the 
munâsaba method. One of them is that the judgements and actions of Allah (swt) are 
for the benefit of human beings. The second is that the human intellect is at a level that can determine the maslahah here.

Key Words: İslâm Law, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Comparison, Relationship, Maslaha, Illet.