Tanzimat edebiyatında gelenekten gelen unsurlar (Sözlü kültür etkileri doğrultusunda XIX. yüzyıl yazılı anlatılarında yapı: Konu, kurgu, öykü, kişi)
Traditional elements in Tanzimat literature (The analysis of structure in the XIX th century written narratives with special analysis on the oral culture: Theme, plot, story, characters)
Yazar: GÜZİN GONCA GÖKALP
Danışman: PROF. DR. BİLGE ERCİLASUN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 1999
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Hikaye = Story ; Kültür = Culture ; Roman = Novel ; Sözlü kültür = Verbal culture ; Tanzimat edebiyatı = Tanzimat Literature

Özet:
Ill ÖZET Batı edebiyatında roman sözlü anlatıdan yazılı anlatıya doğru evrimleşen bir çizginin sonucudur. Türk edebiyatında ise Batılı anlamda romanla ilk kez XlX.yuzyilda karşılaşılır. Ama Türk sözlü kültürünün efsaneler, destanlar, halk hikâyeleri, masallar ve meddah hikayeleriyle yüzyıllardır halkın belleğinde süregelmiş zengin bir sözlü anlatı dağarcığı vardır. XlX.yuzyilda Batılı anlamda roman yazma çabasındaki ilk yazarlarımız, köklü bir geçmişe sahip sözlü anlatı geleneğinin açık ve kapalı etkilerini ister istemez ürünlerine yansıtmışlardır. "Tanzimat Edebiyatında Gelenekten Gelen Unsurlar" başlıklı bu tez, sözlü kültürden yazılı kültüre geçiş aşamasında XlX.yuzyilm son çeyreğine kadar Türk edebiyatında verilmiş yazılı anlatılarda halk anlatılarının etkilerini yapısal olarak araştırmayı amaçlamaktadır. Önsözde tezin amacı, sınırları, kullanılan yöntemler belirlenmiş; Giriş bölümünde sözlü kültür-yazılı kültür ilişkisi üzerinde durulmuş, XlX.yuzyilda sözlü olarak yayılan ve -el yazması, taş basması ya da matbaa baskısı olarak- yazılı halde okunan halk hikâyeleri, meddah hikâyeleri, masallardan söz edilmiş ve 1796-1876 yılları arasında basılmış ilk yazılı anlatıların kronolojik dizgesi verilmiştir. Tez -halk anlatılarından gelen etkilere göre- dört ana bölümden oluşmaktadır: Konu, Kurgu, öykü, Kişi. Konu bölümünde halk anlatılarından ilk. yazılı anlatılara geçen aşk, macera, namus, esaret, para, alafrangalık, siyaset konuları üzerinde durulmuştur. Kurgu bölümü iç içe dizilişli, art arda dizilişli ve eş zamanlı kurgu olmak üzere üç başlık altında ele alınmıştır. Öykü bölümünde halk anlatılarında görülen motiflerden ilk yazılı anlatılara geçenler, aşkın başlangıcına ilişkin motifler, engellere ilişkin motifler, sonuçlandırmaya ilişkin motifler şeklinde ayrılarak incelenmiştir. Kişi bölümünde ise halk anlatılarının âşık-kahraman, sevgili, rakip gibi temel kişileriyle, ikinci derece kişilerinin, tip ve figüranlarının davranış kalıplarının ilk yazılı anlatılarda nasıl sürdürüldüğü örneklerle kanıtlanmıştır. 1796-1876 yılları arasında yayınlanmış eserler arasında ömeklem alanı oluşturacak on altı yazılı anlatı üzerinde yapılan çalışmada ulaşılan yargılar Sonuç bölümünde ifade edilmiştir. Buna göre, halk anlatılarıyla ilk yazılı anlatılar arasındaki güçlü bağın hem yazarların hem de okurların alışkanlıklarından kaynaklandığı; sözlü kültürdeki anlatıcı kimliğinin birdenbire yazara dönüşemediği, onların hitap ettikleri okuyucu kitlesinin de halen dinleyici kitlesi olma özelliğini sürdürdüğü, dolayısıyla ilk yazılı anlatılarda sözlü anlatıların kalıplarına başvurulduğu yargısına varılmıştır. Şimdiye dek Batı'dan gelen özelliklere göre değerlendirilen Türk romanının, daha çok "yazılı anlatı" olarak nitelendirilebilecek erken dönem örneklerinde anonim halk anlatısından bireysel anlatıya doğru bir evrimleşmenin yaşandığı, Tanzimat sonrası yaşanan büyük yenilikler sayesinde bu evrimin hızlandığı görülmüştür.

Abstract:
IV SUMMARY The novel in Western literature comes in as a result of an evolutionary transformation, which is from the oral to the written narrative. Although Turkish oral culture has a rich collection of oral narratives which have been carried from one generation to another by means of legends, epics, folk-stories, folk-tales and "meddah" stories, one can come across the first examples of Western novel genre in Turkish literature in the XlXth century. Turkish literary figures, who put a lot of effort into writing in the Western novel genre, have reflected the overt and covert effects of the oral narrative tradition, which has a well established history. This thesis with the title "Traditional Element in Tanzimat Literature" aims to find out the effects of folk narratives on the written narratives, which were written until the last quarter of the XlXth century, during the transition from the oral culture to the written culture. In the Preface, the aim, the scope and the method used have been given. In the Introduction, the relation between the oral and written culture has been emphasised. Besides, folk stories, "meddah" stories and folk-tales, which are in the form of manuscripts, lithographs or prints have been mentioned and a chronically ordered list of first written narratives which were published in between the years 1796 to 1876 has been given. The thesis has four chapters shaped in accordance with the effects of folk narratives. Theme, Plot, Story, Characters. In the chapter "theme" the themr><; love, adventure, chastity, slavery, money, imitation of European ways, politics have been analysed. The chapter "plot" has been divided into three sub-headings: one inside the other type of plot, one after another type of plot and synchronic type of plot. The chapter "story" has been analysed under the following sub-headings: The features which pass from the folk narratives to written narratives, the features related to the beginning of love, the features related to the difficulties and the features related to the endings. In the chapter "characters" how the major characters' (lover-hero(protagonist), rival(antagonist)) and the minor characters' behavioural patterns in folk narratives have counter parts in the first written narratives is proved by examples. The findings drived from the analyses of sixteen written narratives have been gathered together in the chapter "Conclusion". The major findings are: 1. The strong connection in between the folk narratives and the first written narratives depends on both the writer's and the reader's habits. 2. The narrator in oral culture does not turn into the writer all at once. The group of readers to whom the address still continue to be the group of audience. 3. As a result in the first written narratives, oral narrative patterns have been used. Until now, Turkish novel has been evaluated according to the features coming from the West, but the early examples which can be called as "written narratives" proves that the folk narratives have transformed into individual narratives and post-Tanzimat renovations have speeded up this evolutionary transformation in the course of time.