Melazmalı hastalarda demografik ve klinik özelliklerin hastalık algısına ve güneşten korunma davranışlarına etkisi /
Yazar: ECEM CANTÜRK NAZLI
Danışman: PROF. DR. SEVGİ AKARSU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Deri ve Zührevi Hast. Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Dermatoloji = Dermatology
Dizin: Algı = Perception ; Deri = Skin ; Deri hastalıkları = Skin diseases ; Deri pigmentasyonu = Skin pigmentation ; Hastalık = Disease ; Melanosis = Melanosis ; Pigmentasyonon bozuklukları = Pigmentation disorders ; Yaşam kalitesi = Quality of life ; Ölçekler = Scales

Özet:
Melazma; tedavilere dirençli seyreden, hastalar için ciddi bir kozmetik sorun haline gelen ve yoğun emosyonel, psikolojik stres yaratan yüz yerleşimli bir hiperpigmentasyon hastalığıdır. Melazmanın tedavisinde ve önlenmesinde temel basamak ultraviyole (UV) maruziyetini azaltmak yani hastanın güneşten korunma davranışını geliştirmesini sağlamaktır. Ayrıca hastanın birey olarak hastalığına ilişkin algısı ve değerlendirmeleri yaşam kalitesini ve tedavi uyumunu belirleyici bir unsur olduğundan bu tez çalışmasında melazmalı hastalarda demografik ve klinik özelliklerin hastalık algısı,  yaşam kalitesi ve güneşten korunma davranışlarına etkisini değerlendirmek; ayrıca güneşten korunma davranışı ve hastalık algısı ile bunların birbirleri arasındaki ilişkiyi araştırmak amaçlandı.Araştırmamızda; Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi (DEÜTF) Deri ve Zührevi Hastalıklar Polikliniği'ne Aralık 2018-Kasım 2019 tarihleri arasında başvuran, melazma dışında fasyal dermatozu ve deri kanseri öyküsü olmayan, son bir ay içerisinde melazmaya yönelik herhangi bir tıbbi tedavi almayan ve soruları anlayabilme cevaplandırabilme yetisi olan 18 yaş ve üzerindeki 150 melazma hastası değerlendirildi. Hastaların kişisel özellikleri ve hastalıkla ilgili verilerini içeren hasta bilgi formu yüz yüze görüşme tekniği ile dolduruldu. Hastaların yaş, cinsiyet, meslek, eğitim durumu, medeni hali, gelir durumu gibi sosyodemografik verileri, hastalık başlangıç yaşı, hastalık süresi, etiyolojide rol oynayabilecek faktörler (oral kontraseptif kullanımı, gebelik durumu, ailede melazma öyküsü, güneş maruziyeti, menapoz durumu, bilinen kronik hastalık, kullandığı ilaçlar, kullandığı kozmetikler, sir/epilasyon/kozmetik işlem yaptırma öyküsü gibi) kaydedildi. Hastaların melazma ile uyumlu lezyonları klinik muayene ile değerlendirilerek sentrofasiyal, malar ve mandibuler olmak üzere üç alt tipte gruplandırıldı. Melazma klinik şiddetinin belirlenmesi için Melazma Alan Şiddet İndeksi (MAŞİ) skorları 0-48 arasında puanlama yapılarak hesaplandı. Yaşam kalitesi değerlendirmesi için melazmaya özgü geliştirilmiş olan Melazma Yaşam Kalite Ölçeği (MYKÖ) kullanılmıştır. Hastaların deri tipleri Fitzpatrick sınıflandırmasına göre belirlendi ve 1-6 arasında skorlandı. Hastalık algısını değerlendirmek için Hastalık Algısı Ölçeği'nde (HAÖ) 'hastalık hakkındaki görüşleri' boyutu ve 'hastalık nedenleri' boyutu kullanılarak kişilerin hastalığına ilişkin yorumu, algısı ve değerlendirmeleri araştırıldı. Hastaların güneşten korunma davranışları değerlendirilirken 'hiçbir zaman', 'nadiren ve bazen', 'sık sık ve daima' şeklinde üç grupta analiz edildi. Hastaların güneşten korunma konusundaki kararlılığını değerlendirmek için 'yarar algısı' ve 'zarar algısı' boyutlarından oluşan Karar Alma Ölçeği (KAÖ) kullanıldı. Çalışma sonucunda elde edilen verilerin değerlendirilmesi ve çözümlenmesinde SPSS 20.0 paket programı kullanıldı. İstatistiksel değerlendirmelerde p <0.05 anlamlı kabul edildi.
Çalışmaya katılan hastaların %97.3'ü (n:146) kadın, %2.7'si (n:4) erkek idi. Tüm hastaların %56.7'si (n:89) 'sık sık ve daima' güneş kremi kullandığını belirtti. Melazma başlangıç yaşı arttıkça hastalığı kişisel olarak kontol edebileceğini düşünme (p:0.039) ve tedavi ile kontrol edebileceğini düşünme (p:0.002) oranının arttığı izlendi. Üniversite mezunu olanların ilkokul, ortaokul ve lise mezunu olanlara göre MYKÖ ortalaması daha düşük saptandı (p:0.02; p:0.002 ve p:0.008). Üniversite mezunu olanların hastalığı kişisel olarak ve tedavi ile kontrol edebileceğini düşünme oranı daha yüksek (p:0.012 ve p:0.021) izlendi; ayrıca daha yüksek oranda hastalığına anlam verebildikleri görüldü (p:0.007). İlkokul mezunu olanlarda ise hastalığın emosyonel etkisinin daha yüksek olduğu saptandı (p:0.002). Üniversite mezunu olanların daha yüksek oranda 'sık sık ve daima' güneş kremi, koruyucu şapka ve güneş gözlüğü kullandıkları gözlendi (p:0.001; p:0.028; p:0.003). Gelir düzeyi düşük olanların daha yüksek oranda hastalığı akut olarak değerlendirdikleri (p:0.001), hastalığın döngüsel olduğunu düşündükleri (p:0.002) ve daha düşük oranda hastalığını kişisel olarak kontrol edebileceklerini düşündükleri  (p<0.001) belirlendi. Ayrıca gelir düzeyi orta-yüksek olan olgular gelir düzeyi düşük olanlara göre güneş kremini (p:0.039) ve güneş gözlüğünü (p:0.002) daha yüksek oranda 'sık sık ve daima' kullandıklarını belirtti. Ek kronik hastalığı olanların (özellikle psikiyatrik hastalık) olmayanlara göre daha yüksek oranda hastalığın olumsuz ciddi sonuçları olduğunu düşündüğü görüldü (p:0.027).
MAŞİ skoru ile MYKÖ skoru arasında pozitif korelasyon belirlendi (p: <0.001). MAŞİ skoru yüksek olanların daha yüksek oranda hastalığın kronik olduğunu düşündükleri (p:0.022) ve daha yüksek oranda hastalığın olumsuz ciddi sonuçları olduğunu düşündükleri (p:0.002) saptandı. MYKÖ skoru yüksek olanların istatistiksel olarak anlamlı ölçüde yüksek oranda hastalığın olumsuz ciddi sonuçlar yarattığını düşündükleri (p:<0.001), hastalığa anlam veremedikleri (p:0.012), hastalığın döngüsel olduğunu düşündükleri (p:0.002) ve hastalığıyla ilgili olumsuz hisleri olduğu (p:<0.001) belirlendi. Bunun yanı sıra MYKÖ skoru yüksek olanların daha düşük oranda hastalığı kişisel olarak kontrol edebileceklerini düşündükleri gözlendi (p:0.049). MAŞİ ve MYKÖ skorlarının güneşten korunma davranışlarına anlamlı etkisi izlenmezken; MAŞİ skoru yüksek olanların KAÖ yarar algısı skoru anlamlı ölçüde yüksek izlendi (p:0.048). Hastaların hastalık hakkındaki görüşlerinin güneş kremi ve koruyucu şapka kullanımı üzerine anlamlı etkisi izlenmezken hastalığının kronik olduğunu düşünen olguların daha yüksek oranda 'sık sık ve daima' vücudu örten kıyafet kullandığı görüldü (p:0.035). Hastalığını kişisel olarak kontrol edebileceğini düşünenlerin daha yüksek oranda 'sık sık ve daima' güneş gözlüğü kullandığı belirlendi (p:0.002). Hastaların hastalık hakkındaki görüşlerinin KAÖ zarar algısı skoruna anlamlı etkisi saptanmazken; hastalığının olumsuz ciddi sonuçlar yarattığını düşünen olguların KAÖ yarar algısı skoru anlamlı olarak yüksek saptandı (p:0.037). HAÖ hastalık hakkındaki nedenleri boyutunun güneşten korunma davranışları üzerine anlamlı etkisi izlenmezken; güneş maruziyetini ve yüze sir/epilasyon/kozmetik işlem yaptırma öyküsünü hastalık nedeni olarak düşünenlerin KAÖ yarar algısı skorları anlamlı ölçüde yüksek saptandı (p: 0.01; p:0.02).
Araştırmamız melazmalı hastalarda demografik ve klinik özelliklerin hastalık algısı,  yaşam kalitesi ve güneşten korunma davranışlarına etkisini değerlendiren; ayrıca bu hasta grubunda hastalık algısı ve güneşten korunma davranışlarının birbirleriyle ilişkisini inceleyen ilk çalışmadır. Araştırmamızın sonucuna göre melazmalı hastaların klinik ve demografik özelliklerinin hastalık algısını ve güneşten korunma davranışlarını etkilediği görülmektedir. Melazmalı hastalarda hastalık algısını olumlu yönde değiştirmek ve yaşam kalitesindeki etkilenme düzeyini azaltabilmek güneşten korunma davranışları başta olmak üzere tedaviye uyumlarını arttırabilmek için yardımcı olacaktır. Elde ettiğimiz verilerin desteklenmesi için  gelecekte yapılacak olan çok merkezli, geniş çaplı, prospektif çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Abstract:
Melasma, which is highly resistant to treatments, creates serious cosmetic problems for patients and forms intense emotional and psychological stres on patients, is a facial hyperpigmentation disease. The main step in the treatment of melasma is to reduce ultraviolet (UV) exposure means to encourage the patient's sun protection behaviour. Furthermore; since patient's perception and evoluations about the illness as an individual is a determining factor in the quality of life and treatment compliance  in this thesis, we aimed to evaluate the effect of demographic and clinical features on illness perception, quality of life and sun protection behaviors in melasma patients and to investigate sun protection behavior, illness perception and the relationship between them.
Our research evaluated 150 Melasma patients applied to Dokuz Eylül University Faculty of Medicine Department of Dermatology between the dates November 2018 to December 2019, aged 18 years and older who had no history of facial dermatosis and skin cancer other than melasma, did not receive any medical treatment for melasma in the past one month and were capable of answering questions. The information form which includes the patient's demographic data and clinical findings was filled with face to face interview technique in this study. Sociodemographic data of patients such as age, gender, occupation, educational status, marital status, income status, disease onset age, disease duration, factors that may play a role in etiology (oral contraceptive use, pregnancy status, family history of melasma, sun exposure, menopause status, know chronic disease, drugs used, cosmetics used, epilation history) were questioned. Melasma lesions of the patients were grouped into three subtypes: centrofacial, malar and mandibular, by clinical examination. Melasma Area Severity Index (MASI) scores were calculated between 0-48 in order to determine the clinical severity of melasma. Melasma Quality of Life scale (MELASQOL) developed specifically for melasma was used for quality of life assessment. The skin types of the patients were determined according to the Fitzpatrick classification and scored between 1-6. In order to evaluate the patients' illness perception, interpretation and evaluation about the disease were investigated by using Illness Perception Questionnaire(IPQ) which composed of Illness Perception and Causal Attribution Dimension. While evaluating the sun protection behaviors of the patients, they were analyzed in three groups as 'never', 'rarely and sometimes', 'frequently and always'. Decisional Balance Scale, DBS (Pros and Cons) was used to evaluate patients' determination for sun protection. SPSS 20.0 program was used to evaluate and analyze the data obtained as a result of the study. In statistical evaluations p < 0.05 was considered significant.
97.3% (n: 146) of the patients participating in the study were female and 2.7% (n: 4) were male. 56.7% (n: 89) of all patients stated that they use sunscreen 'frequently and always'. As the age of melasma onset increased, the mean scores of personal control of the disease (p: 0.039) and treatment control of the disease (p:0.02) increased significantly. As the level of education increased, while the means scores of MELASQOL decreased (p: 0.002), the mean scores of personal control and treatment control of the disease increased (p:0.012;p:0.021). Furthermore; as the level of education increased the mean scores of illness coherence increased (p:007). As the level of education decreased the mean scores of emotional representations increased significantly (p:0.002). It was observed that the patients who used sunscreen, protective hats and sunglasses 'frequently and always' were significantly higher within university graduates (p:0.001; p:0.028; p:0.003). The patients who have low income levels evaluated the disease acutely (p:0.001) and cyclical (p: 0.002). In addition to this, as the income level decreased the mean scores of personal control of the disease decreased significantly (p<0.001). Furthermore; the cases with medium and high income level stated that they use sunscreen (p:0.039) and sunglasses (p:0.002) 'frequently and always' at a higher rate than those with low income level. It was observed that those with additional chronic diseases (especially psychiatric diseases) had higher mean scores of negative consequences of the illness than those without (p:0.027).
A positive correlation was determined between MASI and MELASQOL score (p<0.001) It was found that those with a higher MASI score evaluated that the disease was chronic (p: 0.022) and the disease had negative consequences (p:0.002). Furthermore, those with a high MELASQOL score had higher mean scores of negative consequences (p<0.001), timeline (cyclical) (p:0.002) and emotional representations (p<0.001) whereas lower mean scores of illnes coherence (p:0.012). As MELASQOL score increased, the mean score of personal control of the disease decreased (p:0.049). While MASI and MELASQOL scores did not have a significant effect on sun protection behaviors; those with a high MASI score were found to have significantly higher scores of DBS (pros) (p:0.048). As Illness Perception Dimension did not have a significant effect on the use of sunscreen and protective hats; it was determied that the patients who thought the disease was chronic used a sun-protective clothes 'frequently and always' at a higher rate (p:0.035). It was determined that who has high mean scores of personal control of the disease used sunglasses 'frequently and always' at a higher rate (p:0.002). While Illness Perception Dimension did not have a significant effect of DBS (cons); patients who thought that the disease caused negative consequnces were found to have a higher DBS (pros) (0.037). Whereas IPQ causal attribution dimension had no significant effect on sun protection behaviors; those who thought of sun exposure and epilation as the cause of the disease were found to have significantly higher scores on DBS (pros) (p:0.01; p:0.02).
Our research evaluates the effect of demographic and clinical features on illness perception, quality of life and sun protection behavior in patients with melasma; also the first study to examine the relationship between illness perception and sun protection behaviors in this group of patients. According to the results of our research, it is seen that the clinical and demographic features of melasma patients affect illness perception and sun protection behaviors. To change the illness perception positively in patients with melasma and to decrease the impairment in quality of life will help to increase their compliance to the treatment, especially sun protection behaviors. Multi-center, large-scale, prospective studies are needed to support the data we obtain.