Mevlânâ menakıbnamesi Menâkıbü'l-Ârifîn'in Türkçe tercümesi: Zâhid bin Ârif'in Mahzenü'l-Esrâr'ı
The Turkish translation of Mawlānā Manākıbnāme "Manākıb al-Ārifīn": Zāhid bin Ārif's Mahzan al-Asrār
Yazar: ELİF ÖZCAN UĞUR
Danışman: DOÇ. DR. SEVİM YILMAZ ÖNDER
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ahmed Eflaki = Ahmed Eflaki ; Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish ; Mahzenü'l Esrar = Mahzenü'l Esrar ; Menakıbname = Menagip ; Mevlana Celaleddin-i Rumi = Mevlana Celaleddin-i Rumi ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Tercüme-i Menakıb-ı Mevlana = Tercüme-i Menakıb-ı Mevlana ; Türk tasavvuf edebiyatı = Turkish mysticism literature

Özet:
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 672/1273) eserleriyle Anadolu'da tasavvufun gelişmesine ve Türk tasavvuf edebiyatına büyük katkıları olan bir âlim, mutasavvıf ve şairdir. Hayatı ve öğretileriyle kurulan Mevlevîlik tarikatına dair bugüne kadar birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların dayandığı bazı temel kaynaklar vardır. Bunlardın biri de Mevlânâ'nın torunu Ulu Ârif Çelebi'nin müridi Ahmed Eflâkî (ö. 761/1360) tarafından 754/1353'te Farsça kaleme alınmış Menâkıbü'l-Ârifîn'dir. Çalışmamıza konu olan Mahzenü'l-Esrâr ise Sultan II. Murad (ö. 855/1451) döneminde hız kazanan tercüme faaliyetlerinin etkisiyle, yine sultanın emriyle, Eflâkî menakıbnamesinin Türkçeye ilk defa tercüme edilmesiyle ortaya çıkan bir kaynak eserdir.
Bu çalışma giriş, inceleme, metin ve sözlük indeks olarak dört ana bölüme ayrılmıştır. Girişte Mevlânâ'nın hayatı, eserleri ve Mevlevîlik ile Anadolu Selçuklu Devleti'nin siyasi, sosyal ve dinî yapısı ele alınmıştır. İncelemede tercüme edilen metin Menâkıbü'l-Ârifîn ile yazarı Ahmed Eflâkî, çalışma konusu metin Mahzenü'l-Esrâr ve mütercimine dair bilgiler verilmiş, daha sonra metne dair dil incelemesi yapılmıştır. Metin bölümünde metnin, çeviriyazı alfabesiyle Latin harflerine aktarımı bulunur. Sözlük indeks bölümünde ise esere dair söz varlığı ortaya konularak anlamları tespit edilmiş, metinde geçtiği varak numaraları gösterilmiştir.  
Çalışmanın amacı, öncelikle Eski Anadolu Türkçesinin karakteristik özelliklerini yansıtan Mahzenü'l-Esrâr'ı söz varlığı, imla ve dil özellikleri bakımından ele alarak Türk dilinin tarihsel sürecine katkı sağlamaktır. Ayrıca, Mevlânâ'nın yaşadığı dönem, hayatı ve düşüncesi temel kaynaklar ışığında bir değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Bu sebeple Mevlânâ'ya, Mevlevîliğe ve ayrıca Eski Anadolu Türkçesine dair geniş bir literatür taraması yapılmış, ana ve ikincil kaynaklar incelenmiş ve karşılaştırmalı okumalarla bir kompozisyon yaratılması hedeflenmiştir. Sözlük-indeks çalışmasıyla metnin söz varlığını tespit etmek amaçlanmıştır. Böylece, literatüre Mevlânâ ve Mevlevîliğe dair yeni bir kaynak kazandırılmak hedeflenmiş ve bu kaynağın Türk dilinin tarihsel gelişimine katkı sağladığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Mevlevîlik, Eflâkî, Menâkıbü'l-Ârifîn, menakıbname, Eski Anadolu Türkçesi

Abstract:
Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī (d. 672/1273) was a scholar, mystic and poet who made great contributions to the development of sufism in Anatolia and Turkish sufi literature through his works. Many studies have been conducted on his life and teachings, as well as the Mevlevi order that was established based on his teachings. One of the foundational sources for these studies is Manāqib al-Ārifīn, written in Persian by Ulu Ārif Chalabi, the grandson of Mawlānā, and a murid of Ahmad al-Aflākī (d. 761/1360), in 754/1353. The subject of our study, Mahzan al-Asrār, is a source work that emerged during the reign of Sultan Murad II (d. 855/1451) due to the increasing translation activities during his era and was the first Turkish translation of Aflākī's Manāqib al-Ārifīn under the sultan's command.
This study is divided into four main sections: introduction, analysis, text, and vocabulary index. The introduction provides insights into Mawlānā's life, works, and the socio religious context of the Anatolian Seljuk State during his time. In the analysis section, the original text Manāqib al-Ārifīn, its author Ahmad al-Aflākī, the subject text Mahzan al-Asrār, and information about the translator are discussed. Following this, a linguistic analysis of the text is presented. The text section offers the transcribed version of the work in Latin script. Lastly, in the vocabulary index section the vocabulary of the text is revealed, meaning of the words are defined, and page numbers are displayed.
The aim of this study is to contribute to the historical development of the Turkish language by examining Mahzan al-Asrār, which reflects the characteristic features of Old Anatolian Turkish in terms of vocabulary, ortography, and grammar. Additionally, the period in which Mawlānā lived, his life, and his thoughts are evaluated based on primary sources. Therefore, an extensive literature review was conducted on Mawlānā, Mawlawiyah and Old Anatolian Turkish, primary and secondary sources were examined to create a composition through comparative readings. The vocabulary-index study aims to identify the vocabulary used in the text. Thus, a new source on Mawlānā and Mawlawiyah was contributed for the literature, and it was determined that this source contributes to the historical development of the Turkish language.

Keywords: Mawlānā, Mawlawiyah, Aflākī, Manākıb al-Ārifīn, manakıbnāme, Old Anatolian Turkish