Türkiye'de demiryolu mirasının korunması için bir yöntem önerisi: İzmir Aydın demiryolu mirası rotası
A methodology for the protection of railway heritage in Türkiye: Izmir Aydın railway heritage route
Yazar: ŞEYMA SEYREK
Danışman: DOÇ. DR. ELVAN EBRU OMAY POLAT
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Rölöve-Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Demir yolları = Railways ; Endüstri mirası = Industrial heritage ; Koruma = Conservation

Özet:
Günümüzde endüstri mirası çatısı altında değerlendirilen demiryolu, bir ulaşım
aracı olarak İngiltere'de ortaya çıkmış ve on dokuzuncu yüzyılın ikinci çeyreğinde
Avrupa başta olmak üzere tüm dünyada hızlıca yayılmıştır. Demiryolu, önce
Britanya'nın ardından dünyanın geri kalanının ekonomik ve sosyal hayatını
dönüştürmüştür. Ölçeği ve endüstriyel toplumlar üzerindeki etkileri açısından
emsali olmayan bir gelişme olarak görülmektedir. Yolculuğun sadece bir nesil önce
oldukça imkansız görünen mesafelerde hızla ve görece rahatlık içinde yapılmasını
sağlamıştır. Avrupa'da yaşanan bu gelişmelere paralel olarak Osmanlı Devleti,
sermaye, bilgi ve teknolojilerinden yararlandığı yabancı şirketlere demiryolu
yapımı için imtiyaz vermiş, İzmir-Aydın Demiryolu bu imtiyazlarla Anadolu'nun
ilk demiryolu olarak inşa edilmiştir. Geçtiği güzergahı fiziksel ve sosyal birçok
açıdan etkilerken kendinden sonra yapılacak demiryolları için örnek olmuştur.
Diğer endüstri yapı türlerinde olduğu gibi demiryolu yapıları için de teknolojinin
gelişmesi ve yeni sistemlerin doğması bir tehdit niteliği taşımış, yirminci yüzyılın
ikinci yarısından itibaren özellikle sanayi ve maden alanlarındaki çok sayıda
demiryolu kapanırken kullanım dışı kalan yapılar hızla yok olma riski ile
karşılaşmıştır. İzmir-Aydın Demiryolu da yeni ulaşım sistemlerinin doğması ve
mevcut tarihi demiryolu yapılarının kullanım dışı kalması ile koruma sorunları ile
karşı karşıyadır. Ayrıca tekil demiryolu yapıları için hazırlanan restorasyonlar
bütüncül değerlendirmeden ve hattın genel kimliğini yansıtmaktan uzaktır.
Demiryolu mirası fiziksel karakterinin ötesinde somut ve somut olmayan
unsurlardan oluşan daha geniş bir tanıma ihtiyaç duymaktadır. Demiryolu mirasını
korumayı amaçlayan veya dolaylı olarak korunmasına yardımcı olan farklı
modellerle birlikte bu mirasın korunmasında ana odak demiryolunun halka açılan
yüzü olarak görülen istasyon yapıları üzerindedir. Ancak demiryolu mirası,
istasyonların ötesinde bir çok bileşeni kapsayan karmaşık bir sistemdir. Bu tez
kapsamında, İzmir-Aydın Demiryolu Miras Rotası ile demiryolu mirası ayrı
yapılar/bileşenler olarak değil, bir bütün olarak tanımlanmıştır. Mevcut koruma
yaklaşımlarının sınırlamaları göz önüne alınarak, demiryolu mirasının somut ve
somut olmayan unsurları ile korunması için kültür rotası kavramı bir araç olarak ele
alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Demiryolu mirası, kültür rotası, endüstri mirası, bütüncül
koruma

Abstract:
The railway, considered an industrial heritage today, emerged in England as a
means of transportation and spread rapidly throughout the world, especially in
Europe, in the second quarter of the nineteenth century. The railway transformed
Britain's economic and social life, rest of the world. It is seen as an unprecedented
development, in terms of its scale and impact on industrial societies. In parallel with
these developments in Europe, the Ottoman Empire gave concessions for railway
construction to foreign companies, and the Izmir-Aydın Railway was built as the
first railway in Anatolia. It affected its route physically and socially and set an
example for many railways.
As with other types of industrial buildings, the development of technology and the
emergence of new systems have been a threat to railway structures. Since the second
half of the twentieth century, many railways, especially in industrial and mining
areas, have been closed, and out-of-use structures have faced the risk of rapid
extinction. Izmir-Aydın Railway also faces conservation problems with the
emergence of new transportation systems. In addition, restorations prepared for
individual railway structures are far from holistic evaluation and reflecting the
general identity of the line.
Railway heritage needs a broader definition, consisting of tangible and intangible
elements. Along with different models that aim to protect the railway heritage, the
focus in protecting stations, which are seen as the public face of the railway.
However, beyond the stations, the railway heritage is a complex system that
includes many components. Within the scope of this thesis, the railway heritage is
defined as a whole, not as separate structures/components via the Izmir-Aydın
Railway Heritage Route. Considering the limitations of current conservation
approaches, the concept of a cultural route is considered a tool for protecting the
railway heritage with its tangible and intangible elements.

Keywords: Railway heritage, cultural route, industrial heritage, holistic
conservation