İlköğretim fen bilimleri öğretim programı, ders kitapları ve öğretmenlerin model kullanım yaklaşımlarının araştırılması
Investigation of model use approaches of elementary science curriculum, textbooks and teachers
Yazar: EROL ALTAY
Danışman: DOÇ. DR. NİLÜFER DİDİŞ KÖRHASAN
Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı / Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ders kitapları = Textbooks ; Fen bilgisi = Science ; Fen bilgisi eğitimi = Science education ; Fen bilgisi öğretimi = Science teaching ; Model tabanlı öğretim = Model based teaching ; Modeller = Models ; Öğretim programları = Teaching curriculums ; Öğretmenler = Teachers ; İlköğretim okulları = Primary education schools ; İlköğretim öğretmenleri = Primary education teachers

Özet:
Model, gerçek bir durumun, sistemin ya da sürecin temsilidir. Modeller bilimsel düşünmenin önemli bir parçası, bilimsel fikirleri açıklayan temel elementlerdir. Model ve modelleme, bilim insanları için olduğu gibi öğretmenler ve öğrenciler için de fen bilimleri öğretiminde önemli rol oynamaktadır. Bu araştırma, fen bilimleri öğretim sürecinde öğrencinin müfredat, ders kitabı ve öğretmen ile etkileşimi göz önünde bulundurarak model kullanımını incelemektedir ve model kullanımındaki uyuşum araştırılmaktadır. Çalışma, farklı mesleki deneyim seviyelerindeki fen bilimleri dersi veren öğretmenlerine, farklı ilköğretim seviyelerindeki (ilkokul 3. sınıftan ortaokul 8. sınıfa kadar) fen bilimleri ders kitaplarına ve 2018 ilköğretim fen bilimleri öğretim programına odaklanmaktadır. Bir nitel araştırma yöntemi olan doküman inceleme araştırma deseni ile araştırma soruları şöyledir: 1. İlköğretim fen bilimleri öğretim programında model kullanımının yeri nedir? 2. İlköğretim fen bilimleri ders kitaplarında modeller nasıl kullanılmaktadır? 2.a. Modeller hangi amaçla kullanılmaktadır? 2.b. Kullanılan modellerin özellikleri nedir? 2.c. Kullanılan modellerin sınıf düzeyi, disiplin ve konulardaki dağılımı nasıldır? 2.d. Model kullanımı sınıf düzeyi, disiplin ve konulara göre farklılaşmakta mıdır? 2.e. Kullanılan modeller öğrenmede modellemeyi ne ölçüde teşvik etmektedir? 3. İlköğretim fen bilimleri dersi öğretmenlerinin öğretimde model kullanım yaklaşımları nasıldır? 4. İlköğretim fen bilimleri öğretim programı ve öğretmenlerin model kullanımına ilişkin yaklaşımları ile ders kitaplarında model kullanımı ne ölçüde uyuşmaktadır?
Araştırmanın dokümanları ilköğretim fen bilimleri dersi öğretim programı, ilköğretim fen bilimleri ders kitapları (9 adet) ve 36 fen bilimleri dersi veren öğretmenin model kullanımına ilişkin hazırlamış oldukları öz değerlendirme formlarıdır. Analizler sonunda araştırmada fen bilimleri öğretim programının tanıtımı ve açıklanması kapsamında metin içinde 26 adet, kazanımlarda ise 50 adet model tespit edilmiştir. Model kullanımı tespit edilen kazanımların tüm kazanımlara oranı yaklaşık %16'dır. Fen bilimleri ders kitaplarında konu anlatımı dışında 67 adet, konu anlatımı içerisinde geçen 705 adet model tespit edilmiştir. Ders kitaplarında model kullanımında disiplin ve fen bilimleri konusuna göre istatistiksel olarak anlamlı fark tespit edilmezken, sınıf düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bir fark tespit edilmiştir. Ayrıca, fen bilimleri dersi öğretmenlerinin büyük çoğunluğu (%89) öğretimde model kullandıklarını belirtmektedir. Fen bilimleri öğretim programı, ders kitapları ve öğretmenlerinin model kullanımına ilişkin analizler her üçü arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları nitel olarak ortaya koymaktadır. Öğretim programı, ders kitapları ve öğretmenlerin model kullanımının karşılaştırmasında her üçünde de en çok model kullanılan disiplinin fizik olduğu ve model kullanım amacının en çok öğrenmeyi derinleştirme olduğu bulunmuştur. Model kullanımına ilişkin karşılaştırmalar aynı zamanda konum, model çeşidi, çoklu model kullanımı, işlev, ilişkilendirme, soyutlama durumu, etkinlik ve modellemeyi teşvik etmedeki farklılıkları da işaret etmektedir.

Abstract:
A model is a representation of a real situation, system or process. They are important parts of scientific thinking and essential elements explaining scientific ideas. As for scientists, models and modeling play important roles in science teaching for teachers and students. This research examines model use by considering the interaction of a learner with the curriculum, textbook and teacher in science teaching process and the compatibility in model use is investigated. It focuses on the teachers teaching science in different experience levels, different science textbooks (from 3rd grade in primary school to 8th grade in middle school) in elementary level and 2018 elementary science curriculum. Research questions with the document analysis design, which is a qualitative research method, are as follows: 1. What is the place of model use in elementary science curriculum? 2. How are the models used in elementary science textbooks? 2.a. For which aims are models used? 2.b. What are the characteristics of used models? 2.c. What is the distribution of used models according to grade level, discipline and topics? 2.d. Does the use of models differ according to grade level, discipline and topics? 2.e. To what extent do the used models encourage modeling in learning? 3. What are the elementary science teachers' approaches toward using models in teaching? 4. To what extent are the model use approaches of elementary science curriculum and teachers compatible with the use of models in textbooks? 
Elementary science curriculum, elementary science textbooks (9 pieces) and self-evaluation forms about model use prepared by 36 teachers teaching science are the documents of this research. At the end of the analyses, in this research, 26 models in the introduction and explanation text of science curricula and 50 models in the objectives were identified. The ratio of objectives that the model use identified to the all objectives is almost 16%. In the science textbooks, 67 models out of teaching and 705 models in the teaching were identified. About the model use in textbooks, while there is no statistically significant difference in the discipline and science topic, there is statistically significant difference in the grade level. In addition, most of the science teachers (89%) stated that they used models in teaching. The analyses about the use of models of science curriculum, textbooks and teachers put forward the similarities and differences among them qualitatively. In the comparison of model use of curriculum, textbooks and teachers, it was identified physics was the discipline that models used mostly for all of three, and the aim of model use was mostly deepen the learning. The comparisons about model use also indicate the differences in location, model type, the use of multiple models, function, abstraction, activity and encouraging the modelling.