Osmanlı Devleti'nde modern mekanik biliminin gelişimi (19. yüzyıl)
The development of modern mechanical science in the Ottoman Empire (19th century)
Yazar: ALPER ATASOY
Danışman: PROF. DR. SEVTAP KADIOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Bilim ve Teknoloji = Science and Technology ; Mühendislik Bilimleri = Engineering Sciences ; Tarih = History

Özet:
Bu çalışma, 19. yüzyılda Osmanlı askerî ve mühendislik yüksek okullarında mekanik biliminin gelişimini, eğitim programlarında mekanik derslerini ve mekanik kitaplarını inceleyerek ortaya koymayı amaçlamaktadır. 19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli siyasî, sosyal ve ekonomik dönüşümlerine sahne olmuştur. Bu dönemde eğitim alanında önemli atılımlar yapılmış, devletin ihtiyaç duyduğu yetkin subayların ve mühendislerin yetiştirilmesi amacıyla öncelikle askerî ve ardından toplumun kamusal ve ekonomik ihtiyaçlarına uygun olarak sivil yüksek eğitim kurumları kurulmuştur. Bu kurumların eğitiminde, dönemin mühendislik ve teknik gereksinimlerini karşılamak ve temel bilimsel bilgileri sunmak açısından mekanik dersleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu bağlamda tezimizde öncelikle, Avrupa'da fizik ve mekanik ders kitaplarının skolastik gelenekten Newtoncu modern anlayışa dönüşmesi ve Avrupa'da yaygınlaşması, mekaniğin Fransız matematik ekolünün etkisiyle analitik bir bilime dönüşmesi ve Osmanlı yüksek eğitim kurumlarının kuruluşunda da örnek alınan Fransız teknik okullarında mekanik derslerinin müfredatta yer alması süreci ele alınmıştır. Ardından 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun en önemli askerî ve mühendislik okulları olan Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun, Mekteb-i Bahriye, Mekteb-i Harbiye, Turuk ve Maâbir Mektebi ve Hendese-i Mülkiye Mektebi eğitim programları incelenerek mekanik derslerinin yeri belirlenmeye çalışılmış, bu okullarda okutulan mekanik kitapları incelenerek 19. yüzyıl boyunca mekanikteki gelişmelerin Osmanlı askerî ve mühendislik eğitimine ne ölçüde yansıdığı konusu ele alınmıştır.

Abstract:
This study aims to explore the development of mechanics in Ottoman military and engineering schools in the 19th century by examining the mechanics-related courses in the curricula and the content of mechanics textbooks authored or translated for use in these institutions. The 19th century was a period of significant political, social, and economic transformations in the Ottoman Empire. During this era, important educational developments were made, leading to the establishment of military schools to train competent officers and engineers, followed by civilian higher education institutions designed to meet the public and economic needs of the state and society. In these institutions, mechanics courses held a relatively important place due to their role in providing the necessary knowledge for the engineering and technical needs of the era, as well as offering foundational scientific understanding. In this context, the study first examines the evolution of physics and mechanics textbooks in Europe from the scholastic tradition to the Newtonian approach, the transformation of mechanics into an analytical science under the influence of the French tradition, and how mechanics courses were integrated into the curricula of French technical schools, which served as models for the establishment of Ottoman higher education institutions. Subsequently, the study analyzes the educational programs of the most important Ottoman military and engineering schools of the 19th century -such as the Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun, Mekteb-i Bahriye, Mekteb-i Harbiye, Turuk ve Maâbir Mektebi and Hendese-i Mülkiye Mektebi- to determine the role of mechanics courses in these institutions, and examines the textbooks used in these schools to assess the extent to which developments in mechanics were reflected in Ottoman military and engineering education throughout the 19th century.