Destanların yeniden yazımlarındaki toplumsal cinsiyet normlarının arketipçi eleştiri bağlamında yorumlanması
The interpretation of gender norms in the rewrittings of epics in the context of archetypal criticism
Yazar: DUYGU DALLI
Danışman: DOÇ. DR. MAHİNUR AKŞEHİR
Manisa Celal Bayar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kadın Çalışmaları Ana Bilim Dalı / Kadın Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Batı Dilleri ve Edebiyatı = Western Linguistics and Literature
Dizin: Odysseia Destanı = Odysseia Epic

Özet:
Edebi eserlerin düşünülenin aksine tarih boyunca yazıldıkları dönemin ideolojileri ile 
kaçınılmaz bir bağı olmuştur. Özellikle kadim anlatılar olan mitler ve destanlar bu bağlamda 
büyük öneme sahiptirler. Bu anlatılarda ideolojilerin taşıyıcısı olarak işlev gösteren öğelerin en 
etkilileri de arketiplerdir. Arketipçi edebiyat eleştirisi, edebi eserleri, içerisinde yer alan 
evrensel, sembolik motifler ve karakter tipleri, yani arketipler üzerinden analiz eden bir 
yaklaşımdır. Bu çalışmada kadim anlatılarda var olan toplumsal cinsiyet normlarını pekiştiren 
arketipler incelenmiş ve yeniden yazım eserlerde bu arketiplerin ne şekilde dönüştürüldüğü 
tartışılmıştır.
Bu bağlamda, arketipçi edebiyat eleştirisi çerçevesinden öncelikle kanon eserler sayılan 
Gılgamış Destanı, Aeneis destanı ve Odysseia destanı incelenmiştir. Bu destanlarda, kadınlık 
stereotiplerini oluşturan anne arketipleri ile erkeklik kalıpları ve kadın erkek arasındaki 
hiyerarşiyi göz önüne seren romantik aşk arketipleri ortak tema olarak yer almakta ve benzer 
özellikler barındırmaktadır. Bu eserlerin üçünün de kadınları erkeğe hizmet eden ikincil rollerde 
olduğu sürece olumlu tasvirlerle anıp, aksi durumda canavarlaştırdığı tespit edilmiştir. Benzer 
şekilde, üç eserde de eril ideolojinin yücelttiği erkeklik normlarına sıklıkla yer verilmiş ve 
kadınlarla erkekler arasında kadınları ikincilleştiren ve ötekileştiren bir hiyerarşi yaratılmıştır. 
Bu çalışmada, aynı zamanda, yukarıda sözü geçen kanon eserlerin yeniden yazımları 
sayılan Ayla Kutlu'nun Kadın Destanı, Ursula K. Le Guin'in Lavinia isimli romanı ve Margaret 
Atwood'un Penelope isimli romanı incelenmiş ve bu metinlerin kadim anlatılarda yer alan 
arketipleri nasıl dönüştürdükleri analiz edilmiştir. Üç eserde de yazarlar tarafından, orijinal 
metinlerde yer alan ve toplumsal cinsiyet normlarını oluşturan arketiplerin ters yüz edilerek 
dönüştürüldüğü tespit edilmiştir. Üç yazar da toplumsal cinsiyet normlarını oluşturan arketipleri 
yıkarak cinsler arasında daha eşitlikçi bir kurgu yaratmışlardır.

Abstract:
Contrary to popular belief, literary works have had an inevitable connection with the 
ideologies of the period in which they were written throughout history. Especially myths and 
epics, which are ancient narratives, are of great importance in this context. The most effective 
elements that function as carriers of ideologies in these narratives are archetypes. Archetypal 
literary criticism is an approach that analyzes literary works through universal, symbolic motifs 
and character types, that is, archetypes. In this study, the archetypes that reinforce the gender 
norms existing in ancient narratives were examined and how these archetypes were transformed 
in rewritten works was discussed.
In this context, the Epic of Gilgamesh, the Aeneid epic and the Odyssey epic, which are 
considered canon works, were examined within the framework of archetypal literary criticism. 
In these epics, mother archetypes that form femininity stereotypes and romantic love archetypes 
that reveal masculinity stereotypes and the hierarchy between men and women are common 
themes and have similar features. It has been determined that all three of these works depict 
women positively as long as they are in secondary roles serving men, otherwise they are 
dehumanized. Similarly, in all three works, masculinity norms glorified by masculine ideology 
were frequently included and a hierarchy was created between men and women that 
subordinated and marginalized women.
Also, in this study, Ayla Kutlu's Women's Epic, Ursula K. Le Guin's novel Lavinia and 
Margaret Atwood's novel Penelope, which are considered rewritings of the canonical works 
mentioned above, were examined and how these texts transformed the archetypes in ancient 
narratives were analyzed. It has been determined that in all three works, the archetypes 
contained in the original texts and constituting gender norms were turned inside out and 
transformed by the authors. All three authors created a more egalitarian fiction between the 
genders by destroying the archetypes that constitute gender norms.