Türkiye'de tütün tüketimi ve tütün tüketimini bırakma davranışının sosyoekonomik belirleyicileri üzerine ampirik analizler
Empirical analyses on the socioeconomic determinants of tobacco consumption and quitting tobacco consumption behavior in Turkey
Yazar: SITKICAN SARAÇOĞLU
Danışman: PROF. DR. FAHRİYE ÖZTÜRK
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Asimetrik enformasyon = Asymmetric information ; Bağımlılık = Dependency ; Kesitsel veriler = Cross-sectional data ; Negatif dışsallıklar = Negative extenalities ; Sağlık ekonomisi = Health economics ; Sigara içme = Smoking ; Sigarayı bırakma = Smoking cessation ; Sosyoekonomik faktörler = Socio-economic factors ; Tüketim = Consumption ; Tütün ürünleri = Tobacco products

Özet:
Tütünün bağımlılık yaratıcı bir mal olması ve neden olduğu negatif dışsallıklar, hem tütün piyasasına kamu müdahalesini hem de tütün tüketiminin belirleyicilerine ilişkin çalışmalara ayrı önem verilmesini gerekli kılmaktadır. 1960'lı yıllarda ABD'nin başı çektiği birçok ülkede çeşitli tütün kontrol politikaları uygulamaya başlanmasına rağmen, Türkiye'de ise tütün kontrolüne ilişkin ilk kanun olan "4207 Sayılı Kanun" 1996 yılında ve "5727 Sayılı Kanun" ise 2008 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu tez çalışması, 5727 Sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 2008 yılı ve sonrasında Türkiye'de yetişkinlerin tütün tüketiminin, yetişkinlerin tütün tüketimini bırakmalarının ve gençlerin tütün tüketiminin sosyoekonomik belirleyicilerinin analizini amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, bu çalışma Türkiye'de 2008-2017 döneminde uygulanan tüm Küresel Yetişkin Tütün Araştırması (KYTA) ve tüm Küresel Gençlik Tütün Araştırması (KGTA) ile ilgili mikro veri setlerini kullanmaktadır. Bu tez çalışmasının bulgularına göre, cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi, istihdam durumu, tütün tüketimine ilişkin kısıtlamalar, hanede çocuğun varlığı ve farkındalık, yetişkinlerin hem tütün tüketimi hem de tütün tüketimini bırakmaları açısından temel sosyoekonomik belirleyicilerdir. Bu tez ayrıca, tütünün bağımlılık yaratıcı doğası nedeniyle Türkiye'de söz konusu dönemde yetişkinlerin tütün talebinin fiyat esnekliğinin katı olduğunu işaret etmektedir. Gençlerin harcanabilir geliri olan cep harçlığı, gençlerin tütün tüketimi olasılığını artırmaktadır. Cinsiyet, yaş ve farkındalık, yetişkinlerin ve gençlerin tütün tüketimi açısından benzer sonuçlar yaratmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Bağımlılık, Asimetrik Bilgi, Negatif Dışsallıklar, Tütün Tüketimi, Tütün Tüketimini Bırakma, Tütün Kontrolü

Abstract:
The addiction and negative externalities created by tobacco, require both public intervention in the tobacco market and special emphasis on studies investigating the determinants of tobacco consumption. Although many countries led by the USA in the 1960s started to implement various tobacco control policies, in Turkey the first law on tobacco control named "Law No. 4207" was enacted in 1996 and "Law No. 5727" came into force in 2008. This thesis, aims to analyze the socioeconomic determinants of tobacco consumption and smoking cessation among adults and the socioeconomic determinants of tobacco consumption among youth since "Law No. 5727" has come into force in 2008. In accordance with this aim, the thesis use all micro data sets related to Global Adult Tobacco Survey (GATS) and Global Youth Tobacco Survey (GYTS) which were implemented in period of 2008-2017. According to the results of the thesis, gender, age, education level, employment status, smoking restrictions, child presence in the household and awareness, are the main socioeconomic determinants in terms of both tobacco consumption and smoking cessation among adults. The thesis also indicates that the price elasticity of tobacco demand is inelastic due to the addictive nature of tobacco for adults in Turkey. Pocket money, which is the disposable income of youths, increases the probability of tobacco consumption among youths. Gender, age and awareness causes similar results in terms of tobacco consumption among adults and youths.

Key Words: Addiction, Asymmetric Information, Negative Externalities, Tobacco Consumption, Smoking Cessation, Tobacco Control