Çağdaş Azerbaycan şiiri'nde Türkiye
Türkiye in contemporary Azerbaijan poetry
Yazar: LALAZAR SARKHANOVA
Danışman: PROF. DR. ALİ EROL
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dünyası Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Türk Dünyası Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulduğu yıllardan itibaren Türkiye
konusu birçok yazar ve şair tarafından ele alınıp işlenmiştir. Sovyet hakimiyetinde toplumun
iktidar tarafından belirlenen çerçeveye uyum sağlaması için edebiyat önemli bir araç olarak
kullanılmıştır. Dolayısıyla millî kimliğin önüne konulan engeller Azerbaycan- Türkiye
ilişkisini, akabinde ise eserlerin konusunu da etkilemiştir. "1960'lı yıllar" olarak adlandırılan
dönemde ilişkilerin sağlamlaştırılmasına yönelik çabaların başlaması edebî açıdan da
değerlendirilmiştir. 1980-1990'lı yıllarda sistemin çözülerek bağımsızlığın kazanılmasıyla
birlikte Türkiye konulu şiirlerde hızlı bir artış gözlemlenmiştir. Günümüzdeki şiir
örneklerinde Türkiye temayülünün ana tema olarak belirlenmesi bu sürecin devam ettiğinin
göstergesidir.
Azerbaycan şiirine Türkiye'yi taşıyanlara Bahtiyar Vahabzade, Halil Rza Ulutürk,
Fikret Koca, Abbas Abdulla, Mirvarid Dilbazi, Memmed İsmayıl, Gabil, Memmed Araz,
Eldar İsmayıl, Memmed Aslan gibi isimler öncülük etmektedir. Edebiyatçı kimliklerinin yanı
sıra siyasetçi yönleriyle de bilinen bu kişiler Türklük kavramının gelişmesinde oldukça
önemli adımlar atmışlardır. Değişik türlerde, kendilerine özgü yaklaşımlarla geniş konu
yelpazesine sahip eserleriyle öne çıkan edipler, Türkiye'yi de şiirlerinde en güzel şekilde ele
almışlardır.
Vatan özlemi, istiklal mücadelesi, gurbet vb. konular, Azerbaycan'daki yazarların
eserlerinde sıkça kullandıkları kavramlar arasında yer almaktadır. Her zaman yakın ilişkiler
içinde oldukları Türkiye'de bu konuda yaşanan gelişmeler eserlerinde Türkiye'yle bağlantı
kurmalarını sağlamıştır. Tarih sayfalarında hep cesur, yiğit kişilikleriyle iz bırakan Türklerin
bulunduğu coğrafyalardan biri olan Türkiye'deki savaşlar ve mücadeleyi görev bilen, dünya
görüşleriyle bu mücadeleye öncülük eden kişiler eserlerin ana konusunu oluşturmuştur.
Atatürk, Nuri Paşa, Enver Paşa gibi karakterler, Çanakkale Savaşı, 1918'de yaşanan Bakü
savunması esas alınarak incelemeye alınmıştır.
Bağımsızlığın, varoluşun simgesi sayılan bayrak Azerbaycan edebiyatında özel bir
niteliğe sahiptir. Türkiye bayrağıyla Azerbaycan bayrağı arasındaki benzerlikler şiirlere konu
olmuştur. Renklerin ve sembollerin benzerliğinin ortak tarihî değerleri simgelediği düşünce
eserlerle aşılanmıştır. Bayrağın Türk toplumundaki yerine değinilmiştir. Bayrağın bir ülkeyi
yücelten en önemli sembol olduğu belirtilmiş, iki ülke arasındaki dostluk, birlikte dalgalanan
bayraklarla ilişkilendirilmiştir.
Diğer taraftan Azerbaycan ve Türkiye arasında kalkınma veya destek amaçlı
yardımlar yapılmış, antlaşmalar, projeler imzalanmıştır. Ancak zaman zaman sorunlar da
oluşmuştur. Bu süreçler edebiyata, özellikle şiire de yansımıştır. Dostluğu pekiştiren
antlaşmalar, projeler değerlendirilmiş, gelecek için olası katkıları incelenmiştir.
Anlaşmazlıklar ve oluşma sebepleri şiirlerde incelenerek ilişkilerin ilerleyen zamana etkileri
analiz edilmiştir. Şairler problemlerin çözülmesi yolunda kültür elçisi görevini
üstlenmişlerdir.
Nazım Hikmet, Tevfik Fikret gibi şairler ideolojileri, eserlerinde ortaya koydukları
karakterlerle Sovyet döneminde Azerbaycan toplumunu önemli ölçüde etkileyen Türk
şairlerindendir. Çizdikleri profillerin Azerbaycanlı aydınlara sağladığı katkılar şiirlerde de
görülmektedir. Bu şiirlerde onların hayat yollarına, ideolojilerinden dolayı yaşadıkları
zorluklara değinilmiş, düşünceleri savunulmuştur.
Folklorun, dilin ve dinin ortak değerlerin göstergesi olması Türkiye temalı kültürel
unsurların bahsedildiği eserlerin yazılması için önemli etkenlerdendir. Tasavvufa ilgi, sazın,
sözün toplumdaki değeri, ortak gelenekleri oluşturan kökene sahip olmak şiirlerin başlıca
konusu olmuştur. Şairler, Türkiye'yle demografik yapıdaki benzerlikleri, aynı dil ailesine
mensup olmalarının anlamını, aynı kelimenin benzer veya farklı şekilde kullanılması gibi
konuları bir şekilde mısralarına da yansıtmışlardır. Azerbaycan'da Sovyetler iktidarının dil
konusunda çıkardığı zorlukları buna karşılık Türkiye'deki ifade özgürlüğünü gıptayla
izlemişler ve izlenimlerini çalışmalarına yansıtmışlardır.
Azerbaycan'da konu hakkında yazılan bu şiirlerde tarihî yapısı, manzarası, doğası,
coğrafi özellikleriyle dikkat çeken, pek çok tarihî olaya tanıklık eden, farklı medeniyetlerin
harmanlandığı, zengin kültürel dokuya sahip Türkiye'nin şehirlerinden ve onları çevreleyen
deniz, göl, dağ gibi coğrafi unsurlardan da bahsedilmiştir. İstanbul, Konya, İzmir, Mardin,
Ankara'dan bahsederken Bakü, Lenkeran gibi şehirler ve Mil-Muğam ovasıyla
karşılaştırmalar yapılmıştır. İsmi geçen şehirlerin doğasında ve mimarisindeki, demografik
yapısındaki benzerliklerden bahsedilmiştir. Geçmiş ve yeni çağın değerlerini barındıran
Mardin, İstanbul gibi şehirlerin farklı medeniyetleri harmanladığı söylenilmiştir. Nebi Hazri,
aynı toponime sahip Hazar Denizi ve Hazar Gölünden bahsederken orada yaşayan
toplumların aynı kökene sahip olduklarına değinmiştir.
Azerbaycan edebiyatındaki Türkiye temalı şiirlerde dağ motifi, Ağrı Dağı imgesiyle
öne çıkmaktadır. Azerbaycanlı şairler, Ağrı Dağı'nı korkusuzluğun, yenilmezliğin, cesaretin
simgesi olarak görmüşler ve yüceltmişlerdir. Ağrı Dağı aynı zamanda hasreti de
çağrıştırmıştır.
Azerbaycan edebiyatında Türkiye konulu şiirlerde estetik zevk uyandırmak
maksadıyla söz sanatları kullanılsa da sade ve anlaşılır dil tercih edilmiştir. Türkiye temalı
şiirlerde genellikle hece ölçüsü kullanılsa da serbest ölçülü şiirlere de yer verilmiştir. Zengin
yapıya, edebî değerlere sahip olması söz sanatlarının şiirlerde ustalıkla kullanılmasını
sağlamıştır.
Sonuç olarak bu araştırmaya alınan ve incelenmeye dahil edilen şiirler, Türkiye ile
Azerbaycan arasındaki ortak değerlerin, vatan sevgisinin, yakın ilişkilerin, yardımlaşmaların,
kardeşliğin edebî sahadaki yansımaları olarak literatüre girmiştir.
Anahtar Kelimeler: Azerbaycan Edebiyatı, Azerbaycan Edebiyatında Şiir (60.
yıllar), Bağımsızlık Dönemi Azerbaycan Edebiyatı, Azerbaycan, Türkiye.

Abstract:
Since the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic, the subject of
Turkiye has been addressed and processed by many writers and poets. During the Soviet
rule, literature was used as an important tool for society to adapt to the framework
determined by the government. Therefore, the obstacles placed in front of national identity
affected Azerbaijan-Turkiye relations and subsequently the subject of the works. The
beginning of efforts to strengthen relations in the period called the "1960s" was also
evaluated from a literary perspective. With the dissolution of the system and gaining
independence in the 1980s and 1990s, a rapid increase was observed in poems about
Turkiye. Determining the Turkish tendency as the main theme in today's poetry samples
is an indication that this process continues.
Those who bring the subject of Turkiye to Azerbaijani poetry are led by names
such as Bahtiyar Vahabzade, Halil Rza Ulutürk, Fikret Koca, Abbas Abdulla, Mirvarid
Dilbazi, Memmed İsmayıl, Gabil, Memmed Araz, Eldar İsmayıl, Memmed Aslan. These
people, who are known for their politicians as well as their literary identities, have taken
very important steps in the development of the concept of Turkishness. Literary artists,
who stand out with their works in different genres, their unique approaches, and a wide
range of subjects, have also addressed Turkiye in the best way in their poems.
Individuals who consider the wars and struggle as their duty and who lead this
struggle as their duty and who lead this struggle with their worldview in Turkiye, one of
the geographies where Turks have always left their mark on the pages of history with their
brave personalities, constituted the main subject of the works. Characters such as Atatürk,
Nuri Pasha, Enver Pasha were examined based on the Gallipoli War and the Baku defense
in 1918.
The flag, which is considered the symbol of independence and existence, has a
special place in Azerbaijani literature. The similarities between the Turkish and
Azerbaijani flags have been the subject of poems. The idea that the similarity of colors and
symbols symbolizes common historical values has been instilled in the works. The place
of the flag in Turkic society is mentioned. It was stated that the flag is the most important
symbol that glorifies a country, and friendship between two countries is associated with
flags waving together.
On the other hand, aid was provided for development or support purposes, and
agreements and projects were signed between Azerbaijan and Turkiye. However, problems
were also occurred from time to time. These processes were also reflected in literature,
especially poetry. Agreements and projects that strengthen friendship were evaluated and
their possible contributions to the future were examined. Conflicts and their causes in the
poems were examined and their effects on relationships over time were analyzed. Poets
have undertaken the role of cultural ambassadors in solving problems.
Poets such as Nazım Hikmet and Tevfik Fikret are among the Turkish poets who
significantly influenced the Azerbaijani society during the Soviet period with their
ideologies and the characters they revealed in their works. The contributions of the profiles
they drew to Azerbaijani intellectuals can also be seen in their poems. In these poems, their
lifestyles, the difficulties they experienced due to their ideologies were touched upon, and
their thoughts were defended.
The fact that folklore, language, and religion are indicators of common values is an
important factor in writing works that include Turkiye-themed cultural elements. Interest
in Sufism, the value of instruments and words in society, and having roots that form
common traditions are the main subjects of the poems. Poets have somehow reflected
issues such as the similarities of the demographic structure with Turkiye, the meaning of
belonging to the same language family, and similar or different uses of the same word in
their poems. On the other hand, they watched with covet the difficulties caused by the then
government in Azerbaijan regarding the language issue, and the freedom of expression in
Turkiye, and reflected their impressions in their works.
These poems written on the subject in Azerbaijan are about the cities of Turkiye,
which attract attention with their historical structure, landscape, nature and geographical
features, which have witnessed many historical events, where different civilizations are
blended and have a rich cultural texture, and the geographical elements surrounding them
such as sea, lake and mountains. While talking about Istanbul, Konya, Izmir, Mardin and
Ankara, comparisons were made with cities such as Baku, Lankaran, Mil-Mugham plain.
Similarities in the nature, architecture, and demographic structure of the cities in question
are mentioned. It is said that cities such as Mardin and Istanbul, which embody the values
of the past and the new age, blend different civilizations. While talking about the Caspian
Sea and the Caspian Lake, which have the same toponymy, Nebi Hazri mentioned that the
communities living here have the same origin.
The mountain motif in Azerbaijani literature comes to the fore with the image of
Mount Ararat in Turkiye-themed poems. Azerbaijani poets have seen and have glorified
Mount Ararat as a symbol of fearlessness, invincibility, and courage. Mount Ararat has
also evoked longing.
Although figures of speech were used in Azerbaijani literature in order to evoke
aesthetic pleasure in poems about Turkiye, a simple and understandable language was
preferred. Although syllable meter is generally used in Turkiye-themed poems, free meter
poems are also included. Its rich structure and literary values enabled the skillful use of
figures of speech in poems.
As a result, the poems included in this research and analysis have entered the
literature as literary reflections of common values, love of homeland, close relations,
cooperation and brotherhood between Turkiye and Azerbaijan.
Key Words: Azerbaijani Literature, Poetry in Azerbaijani Literature (60th Year),
Azerbaijani Literature in the Independence Period, Azerbaijan, Turkiye.