Ömeri, Makrizi ve Kalkaşendi örneğinde Memlük tarihçilerinin eserlerinde islam mezheplerine dair bilgiler
Information on islamic sects in the works of Mamluk historians in the example of Umari, Maqrizi and Qalqashandi
Yazar: YUSUF YAPICI
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET KALAYCI
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Mezhepleri Tarihi Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Kalkaşendi = Kalkaşendi ; Makalat = Makalat ; Makrizi = Makrizi ; Memlükler = Mamluks ; Memlükler Dönemi = Mamluks Period ; Mezhepler = Sects ; Tarihçilik = Historiography ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
İslam makâlât geleneği, Hz. Peygamber'in vefatından yaklaşık iki asır sonra
başlamıştır. Fakat şu hususun altını çizmek gerekir ki İslam medeniyetinde kendine özgü
bir makâlât, fırak veya milel-nihal literatürüne bağlı bir gelenek oluşmuştur. Bu gelenek
içerisinde Eş'arî, Hanefî ve Şiî makâlât eserleriyle karşılaşmaktayız. Tam da bu noktada
Memlük kültür havzasında var olan makâlât geleneği keşfedilmeyi bekleyen bir hazine
olarak karşımıza çıkmaktadır. Ömerî'nin Mesâliku'l-ebsâr'ı, Makrîzî'nin Hıtat'ı ve
Kalkaşendî'nin Subhu'l-a'şâ'sı bu kültür havzasının makâlât odaklı ürünleridir. Fakat bu
eserler müstakil olarak makâlât odaklı değil, kültür tarihi bağlamında yazılmış
ansiklopedik eserlerdir. Burada makâlât yazımı kültürün bir ürünü olarak kabul görülmüş
ve genel kültür tarihinin içerisine hamledilmiştir.
Mezkûr eserlerin üslubu, yöntemi ve fırka tasnifi farklı olsa da mütekaddim Eş'arî
makâlât malzemesinin bünyesinde; özgün, betimsel ve objektif tutumlardan ziyade eski
bilgileri tekrar ederek bir yazım ortaya koyduğunu da ayrıca belirtmek gerekmektedir. Zira
bu eselerde Eş'arî'nin Makâlât'ı, Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal'i, İsferâyînî'nin etTebsîr'i ve Bağdadî'nin el-Fark'ının izleri nispteten daha fazla görülmekte ve üslubu ve
tasnif sistemini doğrudan etkilemektedir. Burada Kalkaşendî'ye ayrı bir yer açmakta fayda
görüyürüz. Nitekim Kalkaşendî, gerek yetmiş üç fırka rivayetini eserine tesis etmemesinde
gerekse de üslup ve anlatı bakımından Ömerî ve Makrîzî'den ayrılmaktadır.
Anlaşılacağı üzere Ömerî, Makrîzî ve Kalkaşendî genel kültür tarihi eserleri
içerisinde ikincil bir makâlât risalesi oluşturmuştur. Şehristânî'nin el-Milel ve'n-nihal'i,
Râzî'nin İ'tikâdât'ı ve İbn Ebi'd-Dem'in el-Fıraku'l-İslâmiyye'sinden sonra müstakil
makâlât yazımı olmasa bile, mezhepler tarihi yazımı genel kültür tarihi eserleri içerisinde
yer bulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Makâlât, Memlükler, Kültür tarihi, Ömerî, Makrîzî, Kalkaşendî

Abstract:
Islamic maqalat tradition started about two centuries after the death of Prophet
Muhammad. But it should be underlined that in the Islamic civilization, a unique tradition
has emerged, depending on the maqalat, firak or milel-nihal literature. In this tradition, we
encounter Ash'ari, Hanafi and Shiite maqalat works. Exactly at this point, the maqalat
tradition existing in the Mamluk cultural basin emerges as a treasure waiting to be
discovered. Umari's Mesâliku'l-ebsâr, Maqrizi's Hıtat and Qalqashandi's Subhu'l-a'şâ are
the maqalat-oriented products of this cultural basin. However, these works are
encyclopedic works written in the context of cultural history not as distict or independent
works. Here, article writing was accepted as a product of culture and was included in the
general cultural history.
Although the style, method and sect classification of the aforementioned works are
different, it includes the previous Ash'ari article material; It should also be noted that
instead of original, descriptive and objective attitudes, he presents a writing by repeating
old information. Because, in these works, the traces of Ash'ari's Maqalat, Shahristani's alMilel ve'n-Nihal, Isferâyînî's et-Tabsir and Baghdadi's al-Fark are relatively more visible
and their style and directly affects the classification system. Here, we would find it useful
to make a separate place for Qalqashandi. As a matter of fact, Qalqashandi differs from
Umari and Maqrizi both in not establishing the tradition of seventy-three sects in his work
and in terms of style and narrative.
As it can be understood, Umari, Maqrizi and Qalqashandi created a secondary article
in the works of general cultural history. History of sects, even if there is no separate article
after Shahristani's al-Milel ve'n-nihal, Razi's I'tikadât and Ibn Abi'd-Dem's al-Firaku'lIslamiyya found its place in the general cultural history works.

Key Words: Maqalat, Mamluks, cultural history, Umarî, Maqrizi, Qalqashandi