Molla Sadra'nın nedensellik teorisi
The theory of causality by Mulla Sadra
Yazar: FEVZİ YİĞİT
Danışman: PROF. DR. AHMET KAMİL CİHAN
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Din felsefesi = Religious philosophy ; Metafizik = Metaphysical ; Molla Sadra = Mullah Sadra ; Nedensel teoriler = Causal theories ; Nedensellik = Causality ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Molla Sadra metafiziğinde vücut, bütün mevcutların esas nedenidir. İllet ve maluller zincirinin sonsuza kadar uzanması imkânsız olup hepsi İlk Neden'de sona erer.  Nedensellik varlığa ait bedihi bir gerçeklik olup ancak bunun zihinsel çıkarımları düşünsel faaliyetlere bağlı ikincil felsefi kavramlardandır. Sadra'nın "Aşkın Hikmet" öğretisine göre illet tecelli edip görünen Varlık iken malul ise tecellinin sonucu ve mazharıdır. Buna göre malul, mümkün varlık ile özdeş olup bağıl bir varlığa sahiptir. Aristocutelesçi dört neden anlayışına bağlı olan Sadra'ya göre madde ve suret gerçek bir birleşmeyle cisimleri oluşturur. Vâcibu'l-vücud'un kendi zatı dışında bir gaye taşımaması işlerini saçma, rastgele, abes ve boş bir temelde icra ettiği anlamına gelmez. Bilakis Vacip Varlık zatının kendisi olan ilmi ile inayet eder. Yüce olanın aşağı olana bilaraz yönelmesi ve onu bilmesi caizdir. Fail ve gaye, bizatihi olarak mücerret ve soyut varlık âleminde tek bir şeydir. Yani mahiyeti varlığından ayrılabilen somut ve maddi varlıklarda gaye, şeyliği açısından faili fail kılan nedendir. Bu durumda varlığı açısından gaye, bütün diğer illetlerin malulü olur. Mevcutların nedenselliğin dikey boyutunda yer alışları rastgele ve tesadüfi olmazken yatay boyutta bazı rastlantısal eylemler gerçekleşebilir. Bu durum, varoluşun ilahi sonsuzluğun bir tezahürü olarak kendisini sonsuz ihtimaller içerisinde gerçekleştirmesinin bir sonucudur. Âlemin varoluşunda bütün âlemin birliği göz önüne alınarak hüküm verilirse onun aracısız var olduğu görülür. Nedensellik bağlamında ise âlem bir takım aracılar vasıtasıyla varoluşa kavuşur.  Sadra'ya göre 'Birden bir çıkar' kaidesinin anlamı 'varlık birdir ve ondan ancak varlık zuhur' ederdir. Bâri Teâlâ ile âlem arasındaki ayrım, ne tamamıyla gerçek dışı, ne de varlığın çoğalmasına sebep olacak gerçek bir parçalanmadır. Âlem nurani vasıtalar, etkin sebepler ve zulmani perdelerin toplamından ibarettir. Cevherî hareket ve sudur sürecinde varlık/vücut her şeyin nedenidir. Yani varoluşun iniş ve yükseliş hareketinde her bir varlık kademesi diğerinin belirleyicisi ve sebebidir. İlk Neden bizzat iyidir çünkü o Varlık'ın kendisidir. Malul ise bilaraz var oluşu ile kötülüğün çıkış nedenidir. Sebepliliği önemli bir gerçeklik olarak kabul etmek insanı eylemlerinden dolayı sorumlu kabul etmektir. İnsanın eylemleri farklı varlık seviye ve düzeylerinde farklı sebeplere nispet edilebilir. Son olarak mucize, nedensellik kanununun üstün bir örneğidir. 
Anahtar Kelimeler: Molla Sadra, Metafizik, Nedensellik, İllet, Malul, Sebep.

Abstract:
In Sadra's metaphysics, the existance/Wujud is the main reason of all entities. It is impossible for the chain of cause and effect to extend forever and they all end up in the First Reason. Causality is an obvious reality of entity, but its mental inferences are secondary philosophical concepts connected with intellectual activities. According to Sadra's Wisdom Teaching of Love, a cause is the entity that is visible with appearing whereas an effect is the result of this appearing. According to this, effect is identical with the possible entity and has a relative existence. According to Sadra, who is bound by Aristotelian understanding of four reasons, matter and the image form are objects with a real union.  Having no purpose other than itself doesn't mean that the Necessary Entity/Wajib Ul Wujud does things randomly on a ridiculous and empty basis. Contrarily, the Necessary Entity does well with the knowledge which is his own. It is permissible fort Supreme to point to colleratedly, and know the one downside. The maker and the purpose is the only thing in the common and abstract entity universe. The purpose in tangible and physical, that is to say, the ones can distinguish nature from entity, is the reason that makes the maker in terms of matter. In this case, the purpose, in terms of its entity, is the effect of all other causes. Being in the vertical dimension of causality is unlikely to be random and identical for entities while some random events can take place in the horizontal dimension. In terms of existence, this is the result of making real itself in infinite possibilities as an appearance of the Divine Infinity. It can be seen that it is exists without intermediary if the judgement is made by taking the unity of the whole universe into account in its existing. In the context of causality, the universe is brought into existence through a set of intermediaries. The meaning of the rule "one comes out of one" is that "entity is one and only entity comes out of it." The distinction between Perfect Creator and the universe is neither unreal nor an actual fragment which can lead to the multiplication of entity. The universe consists of the sum of shining intermediaries, effective reasons, and demonic curtains. The Wujud is the reason of everything in the process of substantial motion and happening. In other words, in the up and down movement of existence, each level of entity is the cause and determinant of the other. The Firs Reason is good itself because it is the Entity itself. Effect is the reason of existing of devil with its correlated existence. Accepting causality as an important reality is to accept human responsible for actions. Human actions can be attributed to different reasons at different planes of entities and levels. Finally, miracle is a superior example of the law of causality. 
Keywords: Mulla Sadra, Metaphysics, Causality, Malady, Reason, Invalid.