Çok katlı konutlarda kitlesel bireyselleştirme amaçlı sayısal bir tasarım sistemi önerisi
Mass customization oriented computational housing design system proposal in multi-storeys
Yazar: ÖMER EFE TALAY
Danışman: YRD. DOÇ. DR. İFFET HÜLYA ARI
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
1900'lerde başlayan ve günümüz dünyasındaki hakim üretim anlayışı olan seri üretim, yalnızca ürünlerin üretim biçiminde değil; beraberinde ekonomik, sosyal ve politik değişimlere de yol açmış bulunmaktadır. Politik ve ekonomik bağlamda ülkelerin ve üreticilerin küresel anlamda güçlü bir yer bulma isteği, üretilen ürünlerin pazarlaması üzerinden ele alınmıştır. Sosyal açıdan da artan ürün sayısı ile beraber, tüketim anlayışı değişmiş, tüketilen ürünün kullanıcıdaki değeri azalmış ve tüketim isteği hızlanmıştır. Üreticiler, kullanıcıların taleplerini şekillendirmekle kalmamış, bireylerin ne tüketeceği hakkında da söz sahibi konuma gelmiştir. Dolayısıyla, özne (kullanıcı) ile nesne ilişkisi değişmiştir. Bu durumda özneler sadece onlara standart olarak sunulanlar üzerinden sözü geçen tanımlamayı gerçekleştirebilmektedir. Standart olarak üretilmiş olan ürünlerin de bireyleri homojenleştirmesi kaçınılmaz olmuştur. Çünkü bireyler sahip oldukları nesneler ile kendi kimliklerini yansıtma eğilimine sahiptir.

Mimarlık disiplini de sözü geçen ekonomik, sosyal ve politik bağlamdan ayrı ele alınamayacağı için, seri üretim anlayışıyla değişim ve dönüşüm sürecine girmiştir. Düşünsel yapı ile beraber, mimarlığın ürünü olan yapılar daha rasyonel ve standart bir biçimde ele alınmaya başlamıştır. Yapıları üreten elemanları standartlaşmış, üretim hız kazanmıştır. Hız ve maliyet odaklı anlayışla beraber, üretilen mimarlığın ürünleri de aynılaşmış ve tüketim nesnesi haline gelmiştir. Netice olarak da, mimari ürünler kullanıcıları için değer kaybı yaşamıştır.

Bireylerin içinde yaşamlarının büyük kısmını geçirdikleri mimari ürün olan konutlarda kaçınılmaz olarak sözü geçen değişimden etkilenmiştir. Seri üretim anlayışından önce, üretim sürecinin farklı aşamalarına dâhil olan özneler sürecin dışına itilmiş; kullanıcılar zaman ve maliyet kaygısı ile üretilmiş homojen konutlar arasından tercihte bulunma ve onların içerisinde yaşama durumunda bırakılmıştır. Böyle bir ortamda öznelerin içinde bulundukları konutlar üzerinden kimliklerini yansıtma çabası, standart mekana makyaj denilebilecek nitelikteki minimal eklentiler ya da değişimler ile gerçekleşebilmektedir.

İlerleyen zamanlarda kullanıcı isteklerinin ön plana çıkması, üretim anlayışında değişikliklere sebep olmuştur. Ürünlerin tasarım ve imalat sürecine öznelerin de kısmen veya doğrudan dâhil olduğu, kullanıcıya göre özelleştirilebilir ürünler önem kazanmıştır. Üreticiler de bu uygulama ile seri imalata göre daha çok kar elde edebileceklerini fark etmiştir. Kullanıcı odaklı gerçekleştirilen bu üretim anlayışı ''Kitlesel Bireyselleştirme'' olarak adlandırılmaktadır. Kısaca, seri üretimin maliyet, zaman ve kitlesel üretim değerlerini göz önünde bulundurmakta ve bunun dışında öznenin sürece değişen seviyelerde dâhil edilmesini kapsamaktadır. Gelişen teknolojiden destek alan ve birçok farklı endüstride kendisini gösteren bu anlayış, kullanıcının sahip olacağı ürünleri farklı derecelerde bireyselleştirmesine olanak sağlamaktadır.

Yeni gelişen bu üretim anlayışı da (kitlesel bireyselleştirme de) doğal olarak ekonomik, sosyal ve politik değişimlere yol açmıştır. Kullanıcıyı sürece dâhil ederek, daha çok kar elde edilmiş; arzulanan politik ve ekonomik kuvvete ulaşmak kolaylaşmıştır. Sosyal taraftan ise, kullanıcılar birer tüketici olmaktan öte sahip olacağı ürünü şekillendirmeye başlamış ve kendi kimliklerini dışa vurma imkanlarında artışlar gözlenmiştir. Dolayısı ile öznelerin memnuniyet derecesi yükselmiştir.

Yine bağlamdan bağımsız olamayacağı için mimarlık ortamı da bu değişim ve dönüşüm sürecine dâhil olmuştur. Ancak bu pencerede değişim mimari ürünler açısından kısıtlı kalmış, yalnızca yapıyı oluşturan ya da prefabrik ürünler kullanıcı isteklerine göre şekillenebilir hale gelmiştir. Bu yüzden mimarlığın sonuç ürünleri mekânsal anlamda bu değişimden çok etkilenmemiştir.

Bu çerçevede bireyler için en çok önem arz eden mimari ürün olan konutlar irdelendiğinde ise, kitlesel bireyselleştirme yaklaşımı ile kullanıcıların tek evler ya da prefabrik evler dışında bireyselleştirme olanakları kısıtlı bulunmaktadır. Günümüzde de nüfusun çoğunun şehirlerde ve çok katlı konutlarda yaşadığı düşünülünce, özneler imkan bulabilirler ise konutlarında yalnızca bitirmeler ve donatılar (duvar renkleri, seramik çeşitleri, kapı modelleri, mobilya renkleri, ocak-fırın-davlumbaz setleri gibi) düzeyinde bireyselleştirmeler yapabilmektedir.

Bu tez çalışması kapsamında, ise yukarıda anlatıldığı gibi günümüzde en yaygın olarak bulunan ve seri üretim anlayışı ile üretilmekte olan çok katlı konutlar ele alınmıştır. Bireylerin yaşamlarının büyük bir bölümünü geçirdiği ve ancak yüzeysel bireyselleştirmeler yapabildiği konutlar için kitlesel bireyselleştirmenin bir araç olarak kullanılabileceği düşünülmüştür. Bu çalışmada, konutların mekânsal düzeyden bitirmeler düzeyine kadar kullanıcılarına göre biçimlenebilmesi ve mimar – kullanıcı arasında bir iletişim aracı olması amacıyla, çok katlı konutlarda; öznelerin üretim ve tasarım sürecine dâhil olabileceği kitlesel bireyselleştirme amaçlı sayısal konut tasarım sistemi oluşturulmuştur.

Önerilen tasarım sisteminde, kullanıcının bireyselleştirme yapabileceği konut birimleri için çok katlı konutlar özelinde ilk olarak alt yapı tasarısı geliştirilmiş; daha sonra kullanıcı tercihlerinin mimar eşliğinde gerçekleştirileceği arayüzler tasarlanmıştır. Sistem, konutu oluşturan hacmin biçimlendirilmesinden, iç mekan organizasyonuna ve bitirmeler ve donatılar düzeyindeki bireyselleştirmelere imkan tanımaktadır. Üretimin özel imalata dönüşmemesi için, yalnızca çözüm uzayında tanımlanmış sınırlar çerçevesinde ve arayüzler üzerinden kullanıcıdan alınan verilere göre konut şemaları oluşturulmaktadır. Devamında kullanıcı için en uygun tercihin belirlenmesi üzerine projelendirme aşamasına geçilmekte; bitirmeler ve donatılar düzeyindeki bireyselleştirmelerin tamamlanması ile de son bulmaktadır. Çalışma kapsamında oluşturulan bu sistem ileride geliştirilerek, farklı girdilerin katılımıyla daha esnek tasarımların ortaya çıkmasına fırsat oluşturabilecek niteliktedir.

Abstract:
Mass production, which is the dominant manufacturing intellection since 1900's, has not caused not only the production way of things; but also caused economic, social and political changes. The countries and producers started to gain strength by producing and marketing standard products produced towards the understanding of mass production. In terms of social scope, with the rising number of products, the manner of consumption has changed. The products lost their meanings for the customers and the demand for consumption increased. Unlikely to special production, the producers started to have a power about what consumers can buy. For this reason, the relationship between the subjects and objects was transformed. People have a tendency to express themselves what they own. However, with this new understanding of production, they can only identify themselves objects which are offered as standard on the market. Consequently, that making the people homogeneous becomes inevitable.

The field of architecture was also started to be part of variation and transformation period with the new way of production because it could not be thought apart from economic, social and political context. The products of architecture were handled as more standard and rational. Additionally, the elements of architectural products were standardized and accelerated in terms of manufacturing. With the maximum speed and low-cost understanding, the products of the architecture became same and consumption object. In the end, the products of architecture lost their meanings for users.

One of the architectural products which people mainly spend a big part of the lifetime in it, housing, is also inevitably influenced by the changes mentioned above. The individuals involved in the production process before the mass production began to be pushed out of the process. For this reason, they are forced to live in standard houses produced with profit. In such an environment, people cannot express themselves with their most personal space, instead, they try to make superficial adaptations by minimal changes or additions to the standard living units.

Over time, user demands have come to the forefront and it causes transformation in the manufacturing attitude. The customizable products, which allow to individuals be a part of design or production process at different levels, are become more important. Producers are also realized that they could have more profit than before with this kind of understanding. This user-centered new concept is named as 'Mass Customization'. Shortly, while mass customization takes into account the positive sides of mass production like producing in little time with low cost for mass; differently, it covers individuals' involvement of the production process in varying degrees. It is also used in different industries with the help of developing technology.

This new emerging concept of manufacturing has also led to economic, social and political variations. With the user involvement, that the reaching to the power in terms of economically and politically was facilitated and also suppliers earned more money. In terms of socially, likely to special production, individuals again have a chance to customize their objects according to their needs and demands; also they find an opportunity to express themselves as they wish. As a result of this, the user satisfaction is launched to increase.

Once more, because the discipline of architecture could not be thought independent from the contextual changes in time, it has also affected. Solely, these changes are limited in terms of end products of the discipline. Generally, the elements, which are the part of construction or prefabricated, are open to customizing. Because of this reason, the end products of the architecture has small changes in a spatial manner.

In this frame, when housing typology is analyzed, that is the meaningful architectural product - space for their users, the mass customization concept is successfully applied in private or prefabricated ones. In another kind of houses, the customization possibility seems so limited. On the other hand, in today's world, most of the people live in cities in multi-storey housing blocks. The people living in them have little chance to customize their houses. If there is an opportunity for it, generally it is about the finishing or equipment level, not spatial.

In the center of this thesis study, the multi-storey housing blocks mentioned above is placed. For the individuals spend their lifetime mostly in and have little opportunities to form their living spaces – houses, the mass customization concept is thought as a tool for individuals to customize houses in multi-layered housing blocks. If it can be used in private or prefabricated houses, why it cannot be useful in the housing blocks in cities. For this reason, in this study, mass customization oriented computational design system is prepared for housing units in multi-layered blocks which are open to specialization by users-individuals.

As a proposed system, firstly, the system -which allows individuals to customize their houses in design stage specific to multi-storey buildings- is designed. Then, the interfaces are prepared for the user to transfer their demands or needs to the design system. This transferring process is thought to be realized with only specialist architects. The system enables from shaping the volume of housing units to the choosing of finishing materials. In other words, it involves customization in different degrees, from the spatial features of the housing units to the finishing levels of a building process. This flexible system is limited with the defined solution space; if not, it turns into special production and it conflicts with the concept of mass customization. Briefly, the working mechanism of the model includes these steps: getting prefers done by user of the house on designed interfaces with the help of architect, production of schemes by system according to defined demands, critical analysis, transferring the chosen scheme to the project, making customization at equipment and finishing level and presenting the house to the customer in different medias. In time, this proposed system in the thesis study may be developed; may help emerging of different flexible housing designs and maybe a guide for architects for high quality and not standard housing projects.