Osmanlı İmparatorluğu'na matbaanın girişi ve toplumsal yanlılıkları
Introduction of print in the Ottoman Empire and its social biases
Yazar: HAKAN YÜKSEL
Danışman: PROF. DR. HALUK GERAY
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Gazetecilik = Journalism ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
Harold A. Innis iletisim araçlarının toplumsal yapıdaki rolüne iliskin kapsamlı ama fazlacabilinmeyen bir kuram gelistirmistir. Buna göre toplumsal yapı kendi isleyisine, üzerindeyükseldigi bilgi türüne en uygun iletisim aracını geçerli medya haline getirir. Innis, EskiMısır'dan modern dönemlere kadar pek çok farklı toplumsal yapıyı incelemis ve buralardatoplumsal bilginin uzam ve zaman yanlılıgı dogrultusunda nasıl belli bir iletisim aracıylaörtüstügünü göstermistir. Innis'e göre toplumsal yapıya ve bilgiye iliskin olarak belirleneniletisim aracı bir kez belirlendikten sonra belli bir belirleyicilige kavusur. liskili oldugutoplumsal yapı ve bilginin dısında kalan mesajların yayılmasını engelleyerek degisimin önünegeçer. Bu yüzden Innis'e göre iletisim düzenindeki degisiklikler ancak toplumsal yapıdakidegisimlerle es zamanlı gerçeklesir.Bu sekilde bakınca Osmanlı mparatorlugu'na matbaanın yaklasık üç asır sonra girmesiniInnis'in bakısıyla açıklamak literatüre katkı yapacak niteliktedir. Osmanlılar 18'inci yüzyılbasında Avrupa'nın üstünlügü kabul etmis ve artık klasik kurumlarını düzeltmek yerineBatı'yı örnek alarak yeni bir yapılanmaya gitmeyi kararlastırmıstır. Söz konusu süreçteBatı'nın bilgisiyle birlikte yeni bir iletisim aracı olarak matbaa Osmanlı-Türk toplumunagirmistir.Öncesinde Osmanlılar matbaayı tanıyor ve imparatorluk içindeki gayrımüslimler bunukullanabiliyordu. Buna ragmen Osmanlılar'ın matbaayı kullanmak istememeleri genellikledini gerekçelerle veya hattatların karsı koyusuyla iliskilendirilir. Ancak bunlar yanlıs ve sınırlıaçıklamalardır. Klasik dönem Osmanlı toplumunda geçerli toplumsal bilgi nitelikleri itibarıylamatbaayla çelismektedir. Matbaa bilginin dünyevilesmesi ve genis kesimler arasındayayılması yönünde bir etki gösterirken, klasik dönemdeki Osmanlı'nın toplumsal bilgisi dahadini ve seçkincidir. Bu nitelikleri dolayısıyla söz konusu toplumsal bilgi iletisim aracı olarakdaha ziyade ezber ve sanatsal nitelikli yazıyı geçerli kılmıstır.

Abstract:
Harold A. Innis developed a comprehensive but little know theory about the role ofcommunication in social structure. Accordingly, social structure determines the reigningmedium in society in terms of its own functions and the knowledge it is based on. Innis, whostudied numerous societies in history, showed how different social knowledges correspond todifferent media, in accordance with time and space biases. For Innis, the medium, designatedin relation to social structure and knowledge, gains some power to determine after beingdetermined. It prevents change by filtering messages which does not fit the social structureand knowledge it has been related to. Innis emphasized that changes in communication occursynchronously with alterations in social structure.Explaining the delay in the introduction of print in the Ottoman Empire according to Innis?view may contribute to theory. In the beginning of the 18th century, Ottomans acceptedsuperiority of the West and decided for a new structure rather than fixing classical institutions.In this process, print has been introduced in the Ottoman-Turkish society.Before that century, Ottomans had a close knowledge of print. The fact that Ottoman did notwant to use print is associated with religious restrictions and resistance of calligraphers.Actually, the ruling knowledge of the classical period Ottoman society had been incontradiction with print. Print had a secularizing effect on knowledge and was dispersing it tocommon people while classical period knowledge had been religious and elitist. Consequently,this knowledge determined memorization and calligraphy as the reigning medium.