Kur'an'ın felsefi okunuşu -ibn-i Rüşt örneği-
Philosophical taʾwīl of the Qur'an -The example of Ibn Rushd-
Yazar: RAWAD MOHAMMED MAHMOOD MAHMOOD
Danışman: DOÇ. DR. ŞEVKET KOTAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tefsir Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışma iki temel üzerine araştırma yapmayı hedeflemektedir: Birincisi Ebu'l-Velid İbn Rüşd'ün (ö. 595/1198) felsefi tefsir faaliyetinin teorik ve ilkesel zeminini incelemek, ikincisi ise Kur'ân'ın tefsiri için gerekli gördüğü yaklaşımının genel ilkelerini kullandığı pratik zemini ortaya çıkarmaktır. Bir başka ifadeyle İbn Rüşd'ün düşüncesindeki felsefi tefsir, sadece teori sunmamakta aynı zamanda metni tarihsel ortamında yaşanan olay ve önemli durumlar ile ilişkilendirerek yorumlamayı da gerekli kılmaktadır. Bu da felsefi tefsirin pratik zeminini teşkil etmektedir. İbn Rüşd, Kur'ân'ın kastetmediği, yanlış veya toplumun akidesini sarsacak terimler ortaya koymaktan kaçınılması gerektiğini savunur. Nitekim onun gerçekleştirmek istediği temel hedefler akideyle çok ilişkilidir. Bu minvalde İbn Rüşd'ün en temel hedefinin din ile toplumun birbirinden uzaklaşmasını engellemek olduğu söylenebilir. Bu durum bir yönüyle tefsir ilmine atılacak adımlarla, diğer yönden müfessirin zihninde felsefi açıdan metodolojik temellerin oluşmasıyla sağlanabilir. Dolayısıyla İbn Rüşd hem bir müfessir olarak "Tefsir Usulü" hem de felsefeci kimliğiyle "Felsefe Usulü" meselelerini birlikte ele alan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Müfessir yönüyle İbn Rüşd, Kur'ân âyetlerinin maksadı dışında yorumlanmasına mani olmayı hedeflerken, filozof yönüyle de şeriatta gerekli olan hususları yorumlamaya çalışmıştır. Bunun için geliştirdiği felsefi tefsir yaklaşımının pratik yönlerini de Kur'ânî delillerle ortaya koymuştur. 
Araştırmamız, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. İlk bölüm "Felsefi Tefsirin Doğuşu"nu ve "Felsefi Tefsiri Ortaya Çıkaran Amiller"i konu edinmektedir. İkinci bölümde "İbn Rüşd'ün Kur'ân'ı Anlama Yöntemi" ve "Din ve Felsefeyi Uzlaştırma Metodu" ele alınmaktadır. Tezin bir ve ikinci bölümü, felsefi tefsire yaklaşımın kökenleri üzerine teorik bir çalışmadır. Üçüncü bölüm ise "İbn Rüşd'ün Felsefi Tefsiri Kur'ân'a Uygulaması" konusunu içermektedir. Dolayısıyla bu son bölüm, Kur'ân'ı tefsir etme konusunda pratik bir çalışmayı ihtiva etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Felsefi Tefsir, İbn Rüşd, Din ve Felsefe İlişkisi, Te'vil, Burhânî Metot, Aklî Kıyas.

Abstract:
This study deals with the search for two bases. The first part is the theoretical and grammatical basis for Ibn Rushd's philosophical interpretation. The second one is the practical basis that Abu Alwaleed tackled its general approach to explain Qur'an. In fact, Ibn Rushd's philosophical interpretation requires a good interpretive ability to clarify the text with the reality and up-and-coming events, and to avoid creating misconceptions, or creating concepts that are not among the purposes of Qur'an, or concepts that distort people's beliefs. Actually, these main purposes that were decided by Ibn Rushd took The Dogma as its main concern as well as lessening the gap between religion and society depending on finding good entrance to interpretation, and establishing methodological bases in the interpreter's mind. This helps to identifying Abu Alwaleed as an interpreter who made use of the sources of interpretation (Usool Eltafseer) and the sources of philosophy (Usool El phalsapha) to study two issues at the same time. The first issue is purifying verses from any explanation that is far from the intended meaning. The second issue is stopping some groups of people who have conflicts between 'religion' and 'philosophy', supposing that there is no relation between them, through the Qur'anic evidences that show the importance of philosophical approach in interpreting what is necessary in the Islamic Law (Sharia). This research consists of three parts: an introduction, three chapters, and a conclusion. The first chapter; The Establishment of the Philosophical Interpretation, studies the concepts and factors of establishing. The second chapter; "Ibn Rushd's Approach to Understanding Qur'an, is a theoretical study of the origins of Ibn Rushd's approach in 'Reconciliation between Religion and Philosophy.' Final the third chapter, 'The Application of Philosophical Interpretation according to Ibn Rushd,' is an applied study in interpreting Qur'an. 
Keywords: Philosophical Taʾwīl, Ibn Rushd, The Relationship between Religion and Philosophy, Taʾwīl, Methodology of Burhān, Mental Qiyās.