İlişkisel bir şey olarak mimari temsil
Architectural representation as a relational thing
Yazar: HANDE ASAR
Danışman: DOÇ. DR. PELİN DURSUN ÇEBİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Mimari tasarım = Architectural design ; Mimari temsil = Architectural representation

Özet:
Bu tez çalışmasında, "mimari temsil, sözünü tüketmiş bir 'nesne' olmanın ötesinde, öznenin sürekli etkileşime geçebildiği ilişkisel bir 'şey' olarak nasıl tartışılabilir?" sorusunun izi sürülmektedir. Bir nesne olarak mimari temsil, kendi bilgisi bağlamında varlık alanını korur. Onun bir 'şey' haline dönüşmesi ise, özne ile etkileşime geçtiği ya da öznenin dünyasında bir şeyleri tetiklediği noktada gerçekleşir. Böylesi bir etkileşim farklı bilgi katmanlarını bir araya getirerek üretici ve yaratıcı bir tartışma alanı üretir. Bu yaratıcı alan mekan ya da mekan düşüncesi bağlamında kişisel bir dili ve alternatif tasarlama biçimlerini açığa çıkarır. Bu dil çalışma kapsamında 'katmanlı temsiller' olarak ifade edilmiştir. Çünkü her biri farklı bilgiler içeren şeylerin üst üste getirilmesiyle oluşturulan katmanlı temsiller başka türlü bir bilgi, algılama boyutu, mekansal düşünce ya da hissiyat üretirler. Hatta bazen katmanlaşma için mekanın kendisine dair bir temsil de söz konusu olmayabilir. Bu noktada katmanlaşma hissiyat ile de gerçekleşebilir. Böylesi bir katmanlaşma yaklaşımı ise tez çalışmasının çıkış noktasını oluşturur.
Mimari temsilde katmanlaşma tasarım düşüncesi ve tasarlama eylemi arasındaki ilişkiden beslenir. Bahsi geçen ilişki özne ve nesnenin birbirine yaklaşmasına olanak sağlar. Bu yakınlaşma ile mimari temsil 'nesne' konumundan sıyrılarak 'şey' olmaya doğru yol alır. Dolayısıyla tez çalışması mimari temsilin ilişki kurulabilecek bir 'şey' olarak ele alınmasının onu katmanlaştıracağı ve bu katmanlaşmalar aracılığıyla da özne ve nesnenin sürekli diyaloğa girmesiyle açığa çıkan 'şeyleşmelerin' tartışılabileceği hipotezine dayanmaktadır. Çalışma kapsamında ele alınış şekliyle 'şeyleşme', dışımızda olanlar ile kurduğumuz ilişki biçimlerine dair bir yaklaşım olarak ifade edilebilir. Bu yaklaşım ise özne ve şey arasındaki ilişkisellik olarak 'şeyleşme'ye işaret eder. Dolayısıyla 'şeyleşme', mimari temsilin kişisel bir dil kazanması ve mekansal kavrayışlarımızı beslemesi anlamında mimari temsil üzerinden yaratıcı bir alan oluşturma potansiyeline sahiptir. Bu potansiyel mimari temsil aracılığıyla mimarın özgün anlatısını nasıl oluşturabileceğini sorgulayabilmek adına değerlidir.
Böyle bir aralıktan beslenen tez çalışması, mimari temsilde katmanlaşma aracılığıyla şeyleşmeleri sorgulamayı hedeflemektedir. Bu sorgulama sonunda ise mimar(özne) olarak şeylerle kurduğumuz temas biçimleri, mimari temsil(şey) yaklaşımları ve mekansal kavrayışlarımız tartışılmaktadır.
Mimari temsili katmanlaşmalar üzerinden ele alan bu tez çalışması en temelde ilişkilere odaklanır. Dolayısıyla çalışma kapsamında faydalanılan tüm teorik yaklaşımlar arasında ikili bir düşünce sistemi ve bir okuma biçimi oluşturulmuştur. İkili okuma ifadesinin düşünsel altyapısı her bir tarafın birbirini beslediği ve birbirinden beslendiği bir ilişki biçimi anlamında bir 'buzdağı örneği' ile benzerlik kurularak ifade edilebilir. Dolayısıyla söz konusu kurgu yapısı gereği 'hem... hem de...' ilişkisine işaret eder ve bu ilişki ara-bölgeleri açığa çıkarır. Ara-bölgeler ise Deleuze ve Guattari'nin (1987) 'arada olma' kavramından faydalanılarak tartışılmıştır. Bu noktada çalışma kapsamında kurgulanan ikilik ve ara-bölge ifadeleri açılabilir.
İlk olarak mimari temsili oluşturan tasarım düşüncesi ve tasarlama eylemi arasında ikili bir ilişkiden söz edilebilir. Düşünce ve eylem ikiliğinden beslenen mimari temsilin açığa çıkması ise özne ve nesne arasındaki ilişkiye işaret eder. Bu ilişki özne ve nesne ikiliğini oluşturur. Ancak çalışmada mimari temsilin 'şey' olarak ele alınışı söz konusu ikiliği 'özne ve şey' ikiliğine dönüştürür. Bu ikilik de kendi içinde yeniden katmanlaşır ve özne ve şeye dair yeni ikiliklerin oluşturulmasını sağlar. Buradan hareketle tez çalışması kapsamında özne, açık bilgi ve örtük bilgi ikiliği; şey ise temsili teoriler ve temsil edilemeyenlerin teorileri ikiliği aracılığıyla tartışılır. Böylesi bir kurgu tüm bu ikilikler arasındaki ilişkilerden açığa çıkan ara-bölgeler ile özelleşmeye başlar. Dolayısıyla özne ve şey ara-bölgesi 'şeyleşmeyi'; açık bilgi ve örtük bilgi ara-bölgesi 'kişisel bilgiyi'; temsili teoriler ve temsil edilemeyenlerin teorileri ara-bölgesi ise 'nesne-şeyi' açığa çıkarır. Teorik kurguyu anlatan tüm bu ikili okumalar aynı zamanda tez çalışmasının metodolojisini oluştururlar.
Altı bölüm olarak kurgulanan tezin giriş (birinci) bölümünde araştırmanın problemi, hipotezi, amacı ve yöntemi açıklanmıştır.
İkinci bölümde tez çalışmasının kavram setini oluşturan 'özne, nesne, şey, şeyleşme' kavramları ve bu kavramların birbirleri ile nasıl ilişkilendirildikleri tartışılmıştır. Bunun için Heidegger'in (1971; 1977) 'çerçeveleme, yakınlaşma, şey, hypokeimenon' kavramlarından ve özne-nesne ilişkisini tartıştığı metinlerinden, ayrıca Harman'ın (2020) 'Nesne Yönelimli Ontoloji' felsefesinden faydalanılmıştır. Bu bağlamda özne ve nesne ilişkisi 'çerçeveleme' kavramı, özne ve 'şey' ilişkisi 'yakınlaşma' kavramı, 'şeyleşme' ise özne ve şey arasında kurulan ilişki üzerinden tartışılmıştır. Tüm bu kavramlar ve aralarında kurulan ilişkiler tez çalışmasının üst kavram seti olarak kullanılmıştır.
Üçüncü bölümde çalışmanın kuramsal yaklaşımı, oluşturulan ikilikler ve ara-bölgeler üzerinden ifade edilmiştir. Katmanlaşma aracılığıyla şeyleşmenin tartışıldığı bu bölümde katmanlaşmanın inşası ikilikler üzerinden, şeyleşmenin oluşumu ara-bölgeler üzerinden ele alınmıştır. Mimari temsilde katmanlaşma mimarın söylemine eğilen, o söylemi somutlaştıran, görünen ve duyumsanan arasındaki ilişkiden beslenen, başka türlü bir bilgi, algılama boyutu, mekansal düşünce ya da hissiyat ürettiren yaratıcı bir alan olarak ifade edilmiştir. Mimari temsilin şeyleşmesi ise her eylem anında içinde çözümlenemeyen bir taraf bırakan, anlık değişimlere gebe, özne ve nesne arasında farklı karşılaşma biçimlerini türeten ve hem öznenin hem de nesnenin karşılıklı olarak birbirinin farkına varmasını sağlayan bir ilişkisellik olarak değerlendirilmiştir.
Dördüncü bölümde bir önceki bölümde tartışılan kuramsal yaklaşımlardan faydalanılarak mimari temsil örneklerini tartışabilmek üzere teorik bir model kurgulanmıştır. Model 'kavramsal ikilikler' ve 'şeyleşme tipleri' olmak üzere iki veri setinden oluşmaktadır. Kavramsal ikilikler her bir örneğin nasıl katmanlaştığına, şeyleşme tipleri ise bu katmanlaşmalar aracılığıyla temsilin nasıl şeyleştiğine dair bir okuma yapabilmek için kullanılmıştır.
Beşinci bölümde tezin argümanının pratikteki karşılıklarını tartışabilmek üzere model aracılığıyla seçili mimari temsil örnekleri üzerinden bir okuma denenmiştir. Bu okuma sonucunda açığa çıkarılan kavramsal ikilik(ler) ve şeyleşme tip(ler)i arasında kurulan ilişkiler temsil nesnesinin 'şey'e dönüşme yolculuğuna (şeyleşme hali) dair bir deneme olarak ifade edilmiştir. Çünkü özne ve nesne etkileşime geçerek birbirlerine yaklaştıkları ve şeyleşmeleri açığa çıkardıkları an'(lar)ın içinde kendilerine değişip, dönüşebilen bir aralık bulurlar. Şeyleşmeler ise 'hem yol hem de yolculuğu' aynı an'da açığa çıkaran bir ortam kurarlar. Dolayısıyla şeyleşme potansiyellerine dair söz konusu aralıklar tez çalışması kapsamında 'tasarım kaçış çizgileri' (Deleuze ve Guattari'nin (1987) 'kaçış çizgileri' kavramından faydalanılarak) olarak ifade edilmiştir. Bu bakışın öznenin sürekli etkileşime geçebildiği ilişkisel bir 'şey' olarak mimari temsili tartışmaya olanak sağlayabileceği düşünülmektedir.
Son olarak altıncı bölümde araştırmanın sonuçlarının özne ve nesnenin birbirine yakınlaşması ve bir ilişki kurması bağlamında mimar(özne) kavrayışına katkısı, kendi bilgisini üreten ve tartışma alanını kuran mimari temsil(şey) kavrayışına katkısı ve algısal sınırlarımızı zorlayan mekansal kavrayışlara katkısı üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır.
Sonuç olarak mimari temsil ilişkiler ve bu ilişkilerin yarattıkları ortamlar üzerinden ele alındığında, farklı bakış açılarının, kavrayışların ya da farkındalıkların yolunu açar. Tüm bu olasılıklar ise tasarımın yaratıcı yönüne işaret eder. Nitekim bu olasılıklardan biri olarak değerlendirilebilecek bu çalışma, mimari temsilde katmanlaşma aracılığıyla şeyleşmeleri açığa çıkararak bahsi geçen yaratıcı alana dair bir bakış açısı sunar. Bu bağlamda tez 'şeyleşme'yi bir potansiyel olarak ele alır, onu 'hem yol hem de yolculuk' olarak değerlendirir ve nihayetinde 'tasarım kaçış çizgilerini' tartışmaya açar. Bir açık kaynak olarak sunulan bu 'tasarım kaçış çizgileri' ise şey'ler ile karşılaşma ve etkileşime geçme biçimlerimize dair kişisel bir okuma ve bir izlek olarak ifade edilir. Böylece mimari temsil, farklı bakış açıları üzerinden, kendisine özgün bir aralık bulur ve özne ve nesne ilişkisi bağlamında her seferinde yeni bir söz söyleyebilmemize katkı sağlar.

Abstract:
In this thesis, the question, "How can architectural representation be discussed as a relational 'thing', that a subject can constantly interact with, beyond its being an object that has exhausted its argument?" is traced. Architectural representation as an object preserves its existence in the context of its knowledge. Its transformation into a 'thing' occurs at the point where it interacts with the subject or triggers something in the subject's world. Such an interaction brings together different strata of knowledge and produces a productive and creative discussion environment. This creative environment reveals a personal language and alternative ways of designing in the context of space or space-thinking. This language is expressed as 'stratified representations' within the scope of the study, because the stratified representations are created by overlapping strata, each containing different knowledge, and producing a different kind of knowledge, perception, spatial thought, or feeling, even in some cases, where there may not be a representation of the space itself for stratification. At this point, it can also occur with sensation. Such a stratification approach constitutes the starting point of the thesis study.
In architectural representation, stratification is nourished by the relationship between design thought and designing act. This kind of relationship allows the subject and the object to 'nearness'. As a result of this nearness, the architectural representation starts to be transformed into a 'thing' from an 'object'. In this context, the thesis is based on the hypothesis that the approach to architectural representation as a relational 'thing' will be stratified, and that through these strata the 'reification' can be discussed. 'Reification', as it is addressed within the scope of the study, can be expressed as an approach to the relationships we establish with those outside us. This approach points out 'reification' and is given effect through the relationality between the subject and the 'thing'. Therefore, 'reification' has the potential to generate a creative space through architectural representation in the sense that architectural representation acquires a personal language and nurtures our spatial insights. This potential is valuable in that it allows us to question how the architect can create his/her original narrative through architectural representation.
This thesis study, drawing as it does on this conceptual range, examines the notion of 'reifications' through stratification in architectural representation. At the end of this exploration, the forms of contact we establish with things as an architect(subject), architectural representation(thing) approaches, and our spatial understandings are discussed.
This study, which deals with architectural representation through stratification, focuses mainly on relations. Therefore, a dual thinking system and a reading style have been formed that encompass all the theoretical approaches used in the study. The intellectual background of the expression of dual reading can be expressed by making an analogy with an 'iceberg sample', in the sense of a relationship that feeds each other and fed from each other. Therefore, this structure refers to 'both ... and ... relationship' and this relation reveals the in-between-spaces. The in-between-spaces are discussed by referencing the notion of "milieu", which furnishes an in-between meaning, as used by Deleuze and Guattari (1987). At this point, dual-readings and in-between-spaces, which are designed within the scope of the study, can be discussednoted.
Firstly, between the design thought and the designing act has a dual relation that constitutes the architectural representation. The emerging of the architectural representation, fed from the duality of thought and act(ion), points to the subject and the object relationship. This relationship creates 'the subject and object' duality, and because representation is considered to be a 'thing' in this study, this duality is transformed into 'the subject and the thing' duality. This duality also re-strata in itself and creates new dualities of subject and 'thing'. At this point, while the subject generates the duality of 'explicit knowledge' and 'tacit knowledge'; the 'thing' generates the duality of 'representational theory' and 'non-representational theory'. This structure, on the other hand, begins to be privatized via the in-between spaces that emerge from the relationships between all these dualities. Thus, the in-between-space of the subject and the 'thing' reveal 'reification'; the in-between-space of the explicit knowledge and the tacit knowledge reveal 'personal knowledge'; the in-between-space of the representational theory and the non-representational theory reveal the 'object- thing'. All these dual readings describing the theoretical structure also form the methodology of the thesis.
The thesis comprises six chapters. The problem, the hypothesis, the study aim, and the research methodology are explained in the introduction.
In the second chapter, the concepts of 'subject, object, thing, and reification' that form the concept set of the study and how these concepts are related to each other are discussed. For this, Heidegger's (1971; 1977) concepts of 'enframing, nearness, thing, hypokeimenon' and the texts in which he discusses the subject-object relationship, as well as Harman's (2020) 'Object Oriented Ontology' philosophy are utilized. As the subject and object relation is discussed with the 'enframing' concept, the subject and the 'thing' relation is discussed with the 'nearness' concept. 'Reification' is based on the subject and thing relationship. All of these concepts and the relations between them are used as the main concept-set of the thesis.
In the third chapter, the theoretical approach of the study is expressed through the created dualities and in-between-spaces. Here, the construction of stratification is discussed through the dualities, and the formation of the reification is discussed through the in-between-spaces. In architectural representation, stratification has been expressed as a creative field that focuses on the discourse of the architect, nurtured by the relationship between what is seen and felt, generating another kind of knowledge, perceptional dimension, spatial thought or feeling. The reification of architectural representation has been evaluated as a relationality that is derived from the different ways in which subject and object encounter each other, being instantly changeable, enabling both the subject and the object to be mutually aware of each other.
In the fourth chapter, a theoretical model is constructed to discuss the architectural representation narratives by utilizing the theoretical approaches discussed in the previous chapter. The model consists of two sets of data: 'conceptual dualities' and 'reification types'. Two types of readings are performed via these datasets. In the first, the stratification of each narrative through the use of conceptual dualities is discussed.
Then, through these used strata, the reification types revealed by each narrative are set out.
In the fifth chapter, a reading over the selected architectural representation examples via the suggested theoric model is carried out to be able to discuss the reflection of the argument of the thesis on praxis. The conceptual dualities and the reification type relations revealed, as a result of this reading, are expressed as a reading trial on the journey of the representation object to its becoming a 'thing'. This is because the subject and the object interact and find a gap that can give effect to change and lead to a transformation for themselves in the moment(s) when they approach each other and reveal reification. Reifications establish an environment that reveals 'both way and journey' in the same moment.Therefore, the gaps noted regarding reification potentials have been expressed as 'design lines of flight'(1) within the scope of the thesis study. It is thought that this view can allow for a discussion of architectural representation as a relational 'thing' that the subject can continuously interact with.
Finally, in the sixth chapter, an evaluation of the contribution of the research results to an understanding of the 'architect(subject)' in the context of the subject and object's nearness to each other and in the establishing of a relationship is made. A further evaluation of the contribution to the conception of architectural 'representation(thing)' that produces its own knowledge and establishes the field of discussion, and of the contribution to 'spatial understanding', that pushes our perceptual boundaries is undertaken.
Consequently, when architectural representation is addressed through relations and the environments created by these relations, it provides for different perspectives, insights or awareness. All these possibilities point to the creative aspect of the design. This study, which can be considered to be one of these possibilities per se, provides an insight into the aforementioned creative field by revealing the reification through stratification in architectural representation. In this context, the thesis treats 'reification' as a potential, evaluates it as 'both way and journey', and ultimately argues for the 'design lines of flight'. These 'design lines of flight', which are presented as an open- source, are expressed as a personal reading and as a way for us to encounter and interact with 'things'. Thus, architectural representation is able to identify a unique gap through these different perspectives and contributes to develop a new perspective in the context of the subject and object relationship.
(1)The notion of "lines of flight" is used in reference to Deleuze and Guattari (1987), and the notion of "design lines of flight" has been created for this study.