Mekânsal kavramların coğrafya ders kitaplarında kullanımı
The use of spatial concepts in geography textbooks
Yazar: ÖZLEM YÜCEL
Danışman: PROF. DR. MEHMET ÜNLÜ
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Coğrafya Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Coğrafya = Geography ; Coğrafya dersi = Geography lesson ; Ders kitapları = Textbooks ; Kavramlar = Concepts ; Kavramsal tasarım = Conceptual design ; Kitaplar = Books ; Mekan = Space

Özet:
Araştırmanın temel amacı mekânsal kavramların coğrafya ders kitaplarında kullanımının araştırılmasıdır. Burada mekânsal kavramların coğrafya ders kitaplarında dağılımı nasıldır? Sorusu araştırmanın temel problemini oluşturmaktadır. Belirtilen amaç doğrultusunda coğrafya ders kitapları metinde hangi mekânsal kavramlar kullanılmıştır? Coğrafya ders kitapları sorularında hangi mekânsal kavramlar kullanılmıştır? Coğrafya ders kitaplarında soruların dağılımı nasıldır? Soruları araştırmanın alt problemini oluşturmaktadır ve bu araştırmada bu sorulara cevap aranmaktadır. Bu kapsamda coğrafya ders kitaplarında (9, 10, 11 ve 12. sınıf) metinlerde ve sorularda kullanılan mekânsal kavramlar belirlenerek soruların dağılımı ortaya çıkarılmıştır. Araştırmada doküman inceleme tekniği ile verilere ulaşılmıştır. Daha sonra ulaşılan veriler içerik analizi yöntemi ile değerlendirilmiştir. Coğrafya ders kitaplarında (9, 10, 11 ve 12. sınıf) metinlerde ve sorularda kullanılan mekânsal kavramlar belirlenerek soruların sınıf düzeylerine, bölümlere ve ünitelere göre dağılımı ortaya konulmuştur. Araştırmada veri aracı olarak Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından belirlenen komisyonlar tarafından onaylanmış 9, 10, 11 ve 12. sınıf coğrafya ders kitabı kullanılmıştır. Mekânsal kavramlar ulusal ve uluslararası alanda yapılan çalışmaların incelenmesi sonucunda üç uzman öğretim üyesinin görüşleri alınarak oluşturulmuştur. Metinlerde ve sorularda kullanılan mekânsal kavramların sınıflara, bölümlere ve ünitelere göre dağılımı ayrıntılı olarak verilmiştir. Daha sonra 9, 10 11 ve 12. sınıf coğrafya ders kitabında yer alan toplam 1386 soru araştırmacı tarafından üç uzman öğretim üyesinin görüşleri alınarak incelenmiştir. Araştırma sürecinde elde edilen veriler içerik analizi yöntemi ile değerlendirilmiştir.  9, 10 11 ve 12. sınıf metinlerde şekil, yer, insan, boylam, alan, sınır, konum, dönüşüm, bölge gibi mekânsal kavramların kullanıldığı, sorularda ise genel olarak yer, harita, çevre, bölge, ölçek, veri, boylam, zaman, alan, mekân, insan, yön gibi mekânsal kavramların kullanıldığı ancak genel olarak kompleks mekânsal kavramların kullanılmadığı görülmektedir. Mekânsal düşünme becerisinin yapı taşlarından bir tanesi olan mekânsal kavramların kullanımının artması ve üst düzey bilişsel süreçlerin gerçekleşmesi için zor, karmaşık ve kompleks mekânsal kavramların kullanılmasına ihtiyaç vardır. Bu becerinin coğrafya dersi öğretim sürecinde öğrencilere kazandırılmasında ders kitaplarının niteliğinin iyileştirilmesi gerekmektedir. Ders kitabı metinlerde ve sorularda mekânsal düşünme becerisinin geliştirilmesi için mekânsal kavramların kullanımı artırılmalı zor, karmaşık ve kompleks mekânsal kavramların kullanılmasına özen gösterilmelidir.       
Anahtar Kelimeler: Coğrafya eğitimi, insan-doğa etkileşimi, harita, mekân, mekânsal düşünme becerisi

Abstract:
The main purpose of the research is to investigate the use of spatial concepts geography textbooks. How is the distribution of spatial concepts in geography textbooks here? This question constitutes the main problem of the research. Which spatial concepts are used in the text of geography textbooks in line with the stated purpose? Which spatial concepts are used in geography textbooks questions? What is the distribution of question in geography textbooks? The questions constitute the sub-problem of the research and this research seeks answers to these questions. In this contexts, the spatial concepts used in the texts and questions in the geography textbooks (9th, 10th, 11th and 12th grades) were determined and the distribution of the questions was revealed. In the research, data were obtained by document analysis technique. Then, the obtained data were evaluated by content analysis method. The spatial concepts used in the texts and questions in the geography textbooks (9th, 10th, 11th and 12th grades) were determined and the distribution of the questions according to grade levels, departments and units was revealed. In the research, 9th, 10th, 11th and 12th grade geography textbooks approved by the commissions determined by the Ministry of National Education Board of Education and Discipline  were used as a data tool. The spatial concepts were formed by taking the opinions of three expert faculty members as a result of the examination of the studies carried out in the national and international arena. The distribution of spatial concepts used in the texts and questions according to classes, departments and units is given in detail. Then, a total of 1386 qestions in the 9th, 10th, 11th and 12th grade geography textbooks were examined by the researcher by taking the opinions of three expert lecturers. The data obtained during the research process were evaluated by content analysis method. In the 9th, 10th, 11th and 12th grade texts, spatial concepts such as shape, place, human, longitude, area, border, location, transformation, region are used, and in the question generally place, map, environment, region, scale, data, longitude, it is seen that spatial concepts such as time, space, space, human, direction are used, but in general complex spatial concepts are not used. In order to increase the use of spatial concepts, which are one of the building blocks of spatial thinking skills, and to realize high-level cognitive processes, there is a need to use difficult, complex and complex spatial concepts. It is necessary to improve the quality of the textbooks in order to gain this skill to the students in the geography lesson teaching process. In order to develop spatial thinking skills in textbooks texts and questions, the use of spatial concepts should be increased and attention should be paid to the use of difficult, complex and complex spatial concepts.      
Keywords: geography education, human-natura interaction, map, space, spatial thinking skills