Türk sanatında erkek figürünün ikonografik açıdan incelenmesi
Iconographic analysis of the male figure in Turkish art
Yazar: YASEMİN TEPE
Danışman: PROF. DR. YUNUS BERKLİ
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Sanat Kuramı ve Eleştiri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Görsel imge = Visual image ; İslam sanatı = Islamic art ; İslami Dönem = Islamic Period

Özet:
Amaç: Bu çalışmada ikonografik açıdan erkek figürüne yönelik geniş çaplı literatür çalışması
yapılarak Orta Asya kültür dönemlerine, İskit, Hun, Göktürk, Uygur, Emevi, Abbasi, Karahanlı,
Gazneli, Tolunoğulları, Eyyubiler, Memlükler, İhşidiler, Büyük Selçuklu ile Anadolu Selçuklu
Devletleri, Beylikler Dönemi, Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet Dönemine ait Türk sanatındaki
belli başlı erkek figürlerinin ikonografik özellikleri ele alınarak bunların karşılaştırılması ve
değerlendirilmesi yapılmıştır.
Yöntem: Bu tez çalışmasında başta temel araştırma yöntemlerinden olan bibliyografik eser
incelemesi yapıldıktan sonra, çalışmanın amaç ve hedeflerine uygun bulunan basılı ve görsel
kaynaklar derlenerek tezin kapsam ve içeriği ile ilgili teorik bilgilerin edinilmesi sağlanmıştır.
Ayrıca web ortamında çevrimiçi olarak erişilebilen müzelerdeki ikonografik eserler de
değerlendirilip yorumlanmıştır.
Bulgular: Türk sanatında erkek figürü, genel itibarıyla güç, kuvvet ve kahramanlık
sembolleriyle beraber ele alınmıştır. Orta Asya Türk kültür evreleri kaya resimlerinde görülen
erkek figürleri, İskitlerle birlikte, bilhassa metal eşya ve dokuma parçaları üzerinde kendini
göstermiştir. İkonografik özellikler açısından değerlendirildiğinde erkek figürlerinin Hun,
Göktürk ve Uygurlar'ın farklı sanat dallarındaki yansımaları ise apayrı bir hüviyet kazanmıştır.
Erkek figürüne ait ikonografik detaylar oturuş biçimleri, saç biçimleri, heykel ve resimlerdeki
figürlerin ellerinde tuttukları nesneler, başlarına takılan üç dilimli taçlar ve baş parmağa takılan
yüzüktür. İslamiyet'in kabulüyle beraber Osmanlı sanatına kadar küçük çaplı değişikliklerle
süregelen Türk erkek figürlerindeki ikonografiler, Cumhuriyet Döneminden itibaren daha çok
tarım ve askerlikle bağdaşan bedensel bir gücü sembolize etmiştir.
Sonuç: Türk sanatında ikonografik simgeler, Orta Asya Türk kültür dönemleriyle beraber
başlamış diğer Türk Devletlerindeki sanatlarla çeşitli biçim değişikliklerine uğrayarak
günümüze kadar kökenine bağlı kalarak süregelmiştir. Devletler içerisinde ele alınan sanat
yapıtları bulundukları coğrafyadan etkilenmekle beraber özünü de korumuştur. İlk Türk
Devletleri'nden başlayaran Türk sanatının geniş coğrafyalarda etki etmesinin temeli, hiç
şüpesiz Türk sanatının köklü, sürekli ve kendini yenileyebilir özelliklerinin olmasından
kaynaklanmaktadır. Sonuçta Türk Sanatı'nda erkek figürüne ait ikonografik özellikler
çalışmanın genelinde vurgulanarak farklılıklar da ele alınmış, böylelikle çalışmanın
tamamlanması sağlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: İkonografi, Erkek figürü, Sanat, Erken Devir Türk Sanatı, İslami Devir
Türk Sanatı.

Abstract:
Purpose: In this study, a large-scale literature study was conducted on the male figure in terms
of iconography, and Central Asian Cultural periods, Scythian, Hun, Göktürk, Uyghur,
Umayyad, Abbasid, Karahanlı, Gazneli, Tolunoğulları, Eyyubis, Mamluks, İhşid, Great Seljuk
and Anatolian Seljuk states, Principalities period. It is aimed to compare and evaluate the
iconographic features of male figures in Turkish Art belonging to the Ottoman Empire and the
Republic period.
Method: In this study, after the examination of the bibliographic work, which is one of the
basic research methods, the printed and visual sources that were found suitable for the purpose
and objectives of the study were compiled and the theoretical information about the scope and
content of the thesis was obtained. In addition, iconographic works in museums that can be
accessed online in the web environment were evaluated and interpreted.
Findings: The male figure in Turkish art is generally handled together with the symbols of
power, strength, and heroism. The male figures seen in the rock paintings of the Central Asian
Turkish cultural periods, along with the Scythians, showed themselves, especially on metal
items and weaving pieces. When evaluated in terms of iconographic features, the reflections of
the male figures of Huns, Göktürks, and Uyghurs in different branches of art gained a
completely different identity. The iconography of Turkish male figures, which continued with
minor changes until Ottoman art with the acceptance of Islam, symbolized a bodily power that
was compatible with agriculture and military service from the Republican period.
Results: Iconographic symbols in Turkish art started with the Central Asian Turkish cultural
periods, undergoing various form changes with the arts in other Turkish states, and have
remained faithful to their origins until today. The works of art handled within the states have
been affected by the geography they are located in, but they have also preserved their essence.
The iconographic features of the male figure in Turkish Art were emphasized throughout the
study and the differences were also discussed, so the study was completed in the way.
Keywords: Iconography, Male figure, Art, Early period Turkish Art, Islamic Period Turkish
Art.