Mu'tezilî düşüncenin gelişim süreci
The development process of Muʿtazilī thought
Yazar: HATİCE POLAT
Danışman: PROF. DR. OSMAN KARADENİZ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: El-Usulü`l Hamse = Al-Usulü`l Hamse ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Mutezile = Mutazila ; Tevhid = Tevhid ; İslamiyet = Islam

Özet:
Fetihler sonrasında İslâm coğrafyasının genişlemesi ile birlikte farklı kültür ve felsefelerin Müslümanlar arasında yayılması sürecinde Mu'tezile, akıl ve mantığın temel ilkelerini esas alan zihnî yapısı ile dikkat çeken ve İslâm düşüncesine yön veren bir oluşum olmuştur. Tezimizin amacı ise, hicrî II. asırda ortaya çıkan bu ekolün, gelişim sürecini incelemektir. Mu'tezilî düşüncenin geniş bir zaman diliminde aktif olması nedeniyle araştırma, hicrî IV. asır ile sınırlandırılmıştır.
Mu'tezile'nin düşünce yapısını doğru anlayabilmek için ekolün gelişim gösterdiği dönemin siyasî, dinî, içtimâî ve kültürel şartlarının irdelenmesi gerekecektir. Bu amaçla araştırmada, Mu'tezilî düşüncelerin tezahür ettiği ve şekillendiği dönemin incelenmesine önem verilmiştir. Tarihî arka plan, Hz. Peygamber (sav) sonrası ilk ihtilafların görülmeye başlandığı dört halife döneminden başlatılarak ele alınmıştır. Konunun işlenmesinde, toplumun fikirsel olarak dönüşümünde etkili olan siyasî olaylar, tercüme faaliyetleri ve felsefî merak betimleyici bir yöntem ve objektif bir bakış açısıyla ele alınarak doğru bir şekilde analiz edilmeye çalışılmıştır.  
Süreç içinde Mu'tezile, İslâm'ı savunmayı temel gaye edinmiş, muhatapları ile bu konuda mücadele edebilmek amacıyla felsefenin yöntemlerine başvurmuştur. Böylece ekol, İslâm dünyasında din ile felsefenin arasını uzlaştırmaya çabalamıştır.
Teşekkül sürecinde, daha çok kelâmî konular üzerinde yoğunlaşarak usûlü'l-hamse olarak tanımlanan beş esası ortaya koymuştur. Ancak gelişim döneminde, tercüme faaliyetlerinin ve farklı kültürler arasında gerçekleştirilen ilmî münazaralarında etkisi ile felsefe üzerine yoğunlaşarak bilgi ve varlık mevzularında nazariyeler ortaya koymuştur.
Bu yönü ile İslâm düşüncesinde yönlendirici bir etki yapan Mu'tezile'nin hem teşekkülünde etkili olan arka planı hem de fikirleri ile incelenmesi günümüz İslâm toplumlarının zihinsel gelişimi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar kelimeler: Mezhepler Tarihi, Mu'tezile, Usûlü'l-Hamse, Tevhit, İnsan Fiilleri

Abstract:
In the process of spreading different cultures and philosophies among Muslims with the expansion of the Islamic geography after the conquests, Muʿtazila became a formation that attracted attention with its mental structure based on the basic principles of reason and logic and gave direction to Islamic thought. The aim of our thesis is, Hijri II. It is to examine the development process of this school that emerged in the century. Due to the fact that Muʿtazilī thought was active in a wide period of time, the research was carried out by IV. century limited.
In order to understand Muʿtazila's mentality correctly, it will be necessary to examine the political, religious, social and cultural conditions of the period in which the school developed. For this purpose, importance has been given to the study of the period in which Muʿtazilī thoughts were manifested and shaped. The historical background is discussed starting from the period of the four caliphs, when the first conflicts after the Prophet began to appear. Political events, translation activities and philosophical curiosity, which are effective in the intellectual transformation of the society, have been analyzed with a descriptive method and an objective perspective.
In this process, Muʿtazila adopted the defense of Islam as its main goal, and applied the methods of philosophy in order to struggle with its interlocutors on this issue. Thus, the school tried to reconcile religion and philosophy in the Islamic world.
During his formation process, he focused more on theological issues and put forward five principles defined as Usual Hamse. However, during his development period, he focused on philosophy with the effect of translation activities and scientific debates between different cultures, and revealed theories on knowledge and wealth.
With this aspect, it is important for the mental development of today's Islamic societies that Muʿtazila, who has a directing effect on Islamic thought, is examined with both his background and his ideas that are effective in his formation.

Keywords: Sects History, Muʿtazila, Usual Hamse, Unity, Human Action's