Farklı düzeylerde kireç içeren topraklara uygulanan 
arıtma çamurunun Cynodon dactylon (L.) pers. ve Lolium perenne (L.) 
yetiştiriciliğinde kullanımı ve ağır metallerin 
biyoakümülasyonu
Application of sewage sludge to soils with different level 
of lime as a soil amendment for bermudagrass (Cynodon 
dactylon (L.) pers.) and Perennial ryegrass (Lolium perenne 
(L.)) growth and bioaccumulation of heavy metals
Yazar: HÜSEYİN OK
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ŞULE ORMAN
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2012
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Antalya Hurma Atık Su Arıtma Tesisinden alınan kurutulmuş ve stabilize edilmiş
arıtma çamuru 0 (Aç0), 0.5 (AÇ0.5), 1 (AÇ1), 2 (Aç2), 4 (AÇ4), 8 (AÇ8) ton da-1
dozlarında; %8 (T1) ve %19.4 (T2) düzeylerinde CaCO3 içeren iki toprağa homojen bir
şekilde karıştırılmış ve hazırlanan bu ortamlarda Bermuda (Cynodon dactylon L. Pers.)
ve İngiliz (Lolium perenne L.) çim bitkileri yetiştirilmiştir. Arıtma çamuru uygulamaları
yetiştirme ortamlarının (toprak ve arıtma çamuru karışımı) pH'ında belirgin bir
değişime neden olmazken; EC, organik madde içeriği, toplam azot (N), fosfor (P),
potasyum (K), kalsiyum (Ca), magnezyum (Mg) ve sodyum (Na) konsantrasyonlarını
arttırmıştır.
Arıtma çamuru uygulamalarına bağlı olarak hem bermuda hem de İngiliz çiminin
yetiştirildiği ortamların toplam demir (Fe), çinko (Zn), mangan (Mn) konsantrasyonları
artış gösterirken; toplam Cu konsantrasyonu bermuda'nın yetiştirildiği ortamlarda
artmış, İngiliz çiminin yetiştirildiği ortamlarda ise azalmıştır. Toprakların kireç
düzeyleri açısından genel bir değerlendirme yapıldığında yetiştirme ortamlarının toplam
Fe, Zn, Mn ve Cu konsantrasyonları T1 toprağında T2 toprağına göre daha yüksek
olarak belirlenmiştir.
Bermuda'nın yetiştirildiği ortamların toplam Ni ve Cr konsantrasyonları arıtma
çamuru uygulamaları ile artış göstermiş, toplam Cd konsantrasyonu açısından ise
belirgin olmasa da hafif bir azalma belirlenmiştir. İngiliz çiminin yetiştirildiği ortamların arıtma çamuru uygulamaları ile toplam Ni konsantrasyonu artmış, toplam Cr
ve Cd konsantrasyonları hafif bir azalma göstermiştir. Her iki bitkinin yetiştirme
ortamlarının toplam Ni, Cr ve Cd konsantrasyonları T1 toprağında T2 toprağına göre
daha yüksek olarak belirlenmiştir.
Arıtma çamuru uygulamalarındaki artışa bağlı olarak; bermuda ve İngiliz çimlerinin
çıkış ve alanı kaplama hızları azalma göstermiş; bitki boyu, 1-9 skalasına göre
gözlemlenen renk kriteri, Minolta- Spad 502 Plus cihazı ile arazi koşullarında yapılan
klorofil ölçüm değerleri, laboratuar koşullarında toplam klorofil analizi sonucunda elde
edilen değerler, kuru ağırlık verimi, bitkilerin N, P, K, Ca, Mg ve Na konsantrasyonları
artış göstermiştir. Arıtma çamuru uygulamalarına bağlı olarak bermuda çiminin Fe ve
Zn konsantrasyonları artmış; Mn ve Cu konsantrasyonları ise azalmıştır. Bemuda
çiminin Ni, Cr, Pb ve Cd konsantrasyonları üzerine uygulamaların etkileri önemli
olmamıştır. Arıtma çamuru uygulamalarına bağlı olarak ingiliz çiminin Fe, Mn, Cr ve
Cd konsantrasyonları azalmış, Zn ve Cu konsantrasyonları ise artmıştır. İngiliz çiminin
Ni konsantrasyonu ise AÇ1 uygulamasına kadar azalmış, ancak bu uygulamadan sonra
artış eğilimine girmiştir.
Yetiştirilen çim bitkilerinin üst aksamları için hesaplanan biyoakümülasyon değerleri
(BAFFe, BAFZn, BAFMn, BAFCu, BAFNi, BAFCr ve BAFCd) BAF için verilen kritik sınır
değeri olan 1'den daha düşük olarak tespit edilmiş ve bu bitkilerinin hiperakümülatör
olmadığı belirlenmiştir.
Genel bir değerlendirme yapıldığında arıtma çamuru uygulamaları hem deneme
topraklarında hem de yetiştirilen çim bitkilerinde ağır metaller açısından herhangi bir
risk oluşturacak etkiye sahip olmamıştır. Zira, toprakların organik madde içeriği ile
makro ve mikro besin elementleri açısından zenginleşmesini sağladığı için çim
bitkilerinin büyüme ve gelişmelerini olumlu etkilemiştir. İncelenen kriterler açısından 4
ton da-1 (AÇ4) ve 8 (AÇ8) ton da-1 uygulamaları arasında belirgin bir fark
belirlenemediği için 4 ton da-1 uygulama düzeyinin yeterli olacağı düşünülmektedir.

Abstract:
Dried and stabilized sewage sludge taken from Antalya Hurma waste water treatment
plant was applied in 0 (Aç0), 0.5 (AÇ0.5), 1 (AÇ1), 2 (Aç2), 4 (AÇ4), 8 (AÇ8) ton da-1
doses to two soils containing different levels of CaCO3, 8% (T1) and 19.4% (T2)
respectively, and bermudagrass (Cynodon dactylon L. Pers.) and perennial ryegrass
(Lolium perenne L.) were grown on those soils. While there wasn't any significant
change at pH of the growing medias (soil and sewage sludge mixture), the level of EC
and organic matter. Sewage sludge applications to growing media also increased total
N, P, K, Ca, Mg and Na concentrations of the growing media.
Due to the applications of sewage sludge, the total concentrations of Fe, Zn, Mn
increased in both media at which bermudagrass and perennial ryegrass plants grown.
But while Cu concentration of media with bermudagrass increased, it decreased in
perennial ryegrass growing media. After a general evaluation of soils concerning in less
of the level of limestone, levels of total Fe, Zn, Mn and Cu concentrations in T1 soil was
determined to be higher than T2 soil.
Sewage sludge treatment to growing media of Bermuda increased to total Ni and Cr
concentrations, as for the total Cd concentration a slight but not significant decrease has
been determined. Sewage sludge treatment to growing media of perennial ryegrass
increased the total concentration of Ni and caused a slight decrease in total concentrations of Cr and Cd. Total concentrations of Ni, Cr and Cd in growing media
were determined to be higher in T1 soil than T2 soil.
With the increased level of sewage sludge application; seedling emergence and turfgrass
establishment rate of bermudagrass and perennial ryegrass were decreased; plant height,
turfgrass colour rated, chlorophyll content measured under field conditions with the
device Minolta-SPAD 502 Plus, total chlorophyll values as an obtained result of
analysis in laboratory conditions, dry weight yield, N, P, K, Ca, Mg and Na
concentrations of plants were increased. Fe and Zn concentrations of bermudagrass
increased depending on the sewage sludge application rates; while Mn and Cu
concentrations decreased. The effects of sewage sludge application on Ni, Cr, Pb and
Cd concentrations were not significant on the bermudagrass. Sewage sludge application
decreased Fe, Mn, Cr and Cd concentrations of perennial ryegrass, however it increased
Zn and Cu concentrations. On the other hand, Ni concentration of perennial ryegrass
decreased with the increasing rate from AÇ0.5 to AÇ1, and then started to increase after
this rate.
Calculated bioaccumulation values (BAFFe, BAFZn, BAFMn, BAFCu, BAFNi, BAFCr
and BAFCd) for the shoots of grown grasses were found to be lower than BAF critical
limit value of 1, proving those plants are not hyperaccumulators.
In conclusion, sewage sludge treatments did not create any risk in experiment soils
and turfgrasses in terms of heavy metal concentration, moreover, sewage sludge
treatments have positive effects on turfgrasses growth due to the fact that sewage sludge
increase organic matter, macro and micro nutrient concentrations in soils. Since there is
no significant difference between 4 ton da-1 (AÇ4) and 8 ton da-1 (AÇ8) doses in terms
of investigated criteria, 4 ton da-1 doses is considered to be sufficient.