Hatiboğlu Muhammed'in Ferahnâme adlı eserinde zarfların metinbilim ve anlambilim açısından incelenmesi (Bosna nüshası)
Analyzing adjectives in the work of Ferahnâme by Hatiboglu Muhammed (Introduction-analysis-text-dictionary) (Between pages 1b-45b)
Yazar: ESRA DURSUNLAR
Danışman: DOÇ. DR. NİMET KARA KÜTÜKÇÜ
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Üzerinde çalışılan Ferahnâme, 16. yüzyıla ait olup Hatipoğlu Muhammed tarafından kaleme alınmıştır. Eser yüz hadis tercümesi niteliğindedir. Bu eserde hikâyelere, dinî ve ahlâkî öğütlere yer verilmiştir. Ayrıca namaz, oruç, hac, niyet, ihlâs, cömertlik vb. konular işlenerek İslâmiyetteki esasları doğru bir şekilde öğretmeyi amaçlamıştır. Aruzun fāilātün/fâilātün/fāilün vezninde yazılmıştır.  
Eserin adının Ferahnâme olacağını ise şu beyitte ifade etmiştir:
ismini ḳıldum feraḥ-nāme íy şāh
adına kendü olur yine güvāh (12b 4)  İİİİ

Ferahnâme; başlık, besmele, Arapça dua ve beyitlerle devam etmektedir:
"di ki bismiʼllāhi᾿r-raḥmāni᾿r-raḥím
külli bünyāduŋ bināsıdur ḳadím (1b 1)

her binānuŋ evvelinde besmele 
ẕikr olınmayā irişmez mimsele" (1b 2)
Hatiboğlu, Ferahnâme'yi yedi yılda tamamlamış ve II. Murad' a sunmuştur. Ferahnâme'nin sunuş ve methiye kısımlarında değişiklik yaparak 830 (1427) yılında Karamanoğlu İbrahim Bey'e (1423-1464) sunmuştur. Ayrıca eserini 838 (1434) yılında İsfendiyar b. Bayezid'e (1385-1440) sunduğunu ise şu beyitte ifade etmiştir:  
 "şehriyâr isfendiyar bin bâyezid
zâr-ı hükmi şahlıga olsun mezid

başına vurmışdı devlet tācını
ol doyurmış âlemü muhtâcını

şehriyâr isfendiyâr'a çün zamân
virdi fursat hükmini kıldı revân"

Ferahnâme adlı eserin bilinen on nüshası bulunmaktadır:
Budapeşte Nüshası
Kayseri Nüshası
Afyonkarahisar Nüshası
Afyonkarahisar Kütüphanesi Hâfız-I Kütüb Nüshası
Cambridge Nüshası
Kitapçı Raif Yelkenci Nüshası
Karamanoğlu Nüshası
İsfendiyar Bey Nüshası
Bosna Nüshası
Almanya Nüshası
Bu çalışma Bosna nüshası üzerine yapılmıştır. Gazi Hüsrev Kütüphanesi Yazmaları 250 numarada kayıtlı bu nüsha 255×175 mm boyutlarında ve 243 varaktır. Harekeli nesih hattı ile yazılmıştır. Her bir sayfada 11 satır yer almaktadır.
Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde eser ve eserin nüshaları, eserin müellifi hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölümde metinden örnekler verilerek ses ve yazım özellikleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde zarflar ve eşdizim hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde Arap harfleriyle yazılan metnin varak ve satır numaraları verilerek 1b-45b varakları çeviri yazı ile okunmuştur. Sözcüklerin anlamları dipnot şeklinde verilmiş olup ayrı bir sözlük çalışması yapılmamıştır. 

Anahtar Kelimeler: Hatiboğlu Muhammed; Ferahnâme; Zarflar; Eşdizimlilik; Eski Anadolu Türkçesi

Abstract:
The Ferahnâme studied on dates back to the 16th century and was written by Hatipoğlu Muhammed. The work is a translation of one hundred hadiths. This work includes stories, religious and moral advice. Also prayer, fasting, pilgrimage, intention, sincerity, generosity, etc. It aims to teach the principles of Islam correctly by covering the subjects. It is written in the aruz fāilātün/fâilātün/fāilün meter.
She stated that the name of the work would be Ferahnâme in the following couplet:
ismini ḳıldum feraḥ-nāme íy şāh
adına kendü olur yine güvāh (12b 4)  
Ferahnâme; The title continues with basmala, Arabic prayers and couplets:
"di ki bismiʼllāhi᾿r-raḥmāni᾿r-raḥím
külli bünyāduŋ bināsıdur ḳadím (1b 1)

her binānuŋ evvelinde besmele 
ẕikr olınmayā irişmez mimsele" (1b 2)
Hatiboğlu completed Ferahnâme in seven years and II. He presented it to Murad. He made changes in the introduction and eulogy sections of Ferahnâme and presented it to Karamanoğlu İbrahim Bey (1423-1464) in 830 (1427). He also wrote his work in 838 (1434) by İsfendiyar b. He expressed what he presented to Bayezid (1385-1440) in the following couplet:
"şehriyâr isfendiyar bin bâyezid
zâr-ı hükmi şahlıga olsun mezid

başına vurmışdı devlet tācını
ol doyurmış âlemü muhtâcını

şehriyâr isfendiyâr'a çün zamân
virdi fursat hükmini kıldı revân"

There are ten known copies of the work called Ferahnâme:
Budapest Copy
Kayseri Copy
Afyonkarahisar Copy
Afyonkarahisar Library Hâfız-ı Kütüb Copy
Cambridge Edition
Bookseller Raif Yelkenci's Copy
Karamanoğlu Copy
Isferndiyar Bey Copy
Bosnian Copy
Germany Copy
This study was conducted on the Bosnian copy. This copy, registered under Gazi Hüsrev Library Manuscripts number 250, has dimensions of 255×175 mm and 243 leaves. It is written in naskh script with vowels. There are 11 lines on each page.
The study consists of four parts. In the first section, information is given about the work, its copies, and the author of the work. In the second part, sound and spelling features were examined by giving examples from the text. In the third section, information about adverbs and collocations is given. In the fourth chapter, the folio and line numbers of the text written in Arabic letters are given and the folios 1b-45b are read in translation. The meanings of the words are given in the form of footnotes and no separate dictionary work has been done.

Keywords: Hatiboğlu Muhammed; Ferahnâme; Adverbs; Collocation; Old Anatolian Turkish