Tasavvufî düşüncede fenâ kavramı
The concept of fana in mysticism
Yazar: İSA YALÇIN
Danışman: DOÇ. DR. FERZENDE İDİZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Fena muamele = Abusive treatment ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf felsefesi = Philosophy of mysticism ; Tasavvufi unsurlar = Mystical elements ; Vahdet-i vücud = Unity of existence ; İslamiyet = Islam

Özet:
İslam Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v)'in şahsında temsil ettiği mânevî otorite olarak kabul edilen tasavvufun en önemli özelliklerinden birisi hâl ilmi olmasıdır. Yani kitaplardan okuyarak öğrenilemeyen, sûfîler tarafından yaşanılan hâller çerçevesinde tecrübe edilen bir disiplindir.  Bu hâller, Allah tarafından kula ihsan edilebildiği gibi kulun çabası ve gayretleri sonucunda da elde edilebilir. İslam düşüncesindeki bu hâller içerisinde oldukça kompleks bir yapıya sahip ve tartışmaya açık olan önemli kavramlardan birisi de fenâdır. H. III. yüzyılda Ebû Saîd el-Harrâz (v. 277/890?) tarafından ortaya atılan bu kavram, sûfîlerin yaşadıkları hâl ve tecrübeler bağlamında yeni boyutlar kazanmıştır. İslamî temeller üzerine kurulu bir disiplin olan tasavvufun müstakil bir hareket hâline gelmeden önceki ilk evresinde, fenâ kavramına ahlakî; daha sonra vahdet-i vücûd düşüncesinin gelişmesi ile birlikte ontolojik manalar yüklenmiştir. Kul, fenâyı bir hedef olarak görmüş ve gerçek kul olma noktasında nefsini terbiye etmek için rûhî yükseliş derecelerini geçerek ve kendisindeki ben bilincini yok ederek Allah'a daha çok yaklaşmaya çalışmıştır. Fenâ, çok geniş bir boyuta sahip olması bakımından bazı tasavvufî kavramlar ile birlikte kullanılmıştır. Yoğun bir şekilde fenâ hâlini yaşayan kul tarafından, görünüşte şeriata aykırı bazı şatahat ifade eden söz ve davranışlar sâdır olmuş ve bu sözler sonucunda hulûl, ittihâd gibi bazı tartışmalı meseleler ortaya çıkmıştır. Sûfî mistik düşünce sisteminde, zühdî bir yöne sahip olması bakımından fenâ kavramını ele alan bazı oryantalistler fenâ ile diğer bazı mistik düşünceler arasında bağlantı kurmuş, hatta ondan daha ileriye giderek tasavvufa kaynak arama çabası içerisine girmişlerdir. Netice itibariyle fenâ öğretisinin bazı mistik düşüncelerle yüzeysel olarak benzer olduğunu söylemek mümkündür. Ancak bu durum birinin diğerinden etkilendiği anlamına gelmez. Tasavvufta fenâ, başlı başına çok kapsamlı bir kavram olması nedeniyle içerisinde çok fazla boşluk bırakmaktadır. Oluşan bu boşluklardan bir kısmını yaptığımız çalışmayla doldurabilmek nihai hedeflerimiz arasındadır.

Abstract:
One of the most important features of Sufism, which is accepted as the spiritual authority that the Prophet Muhammad represents in his person, is that he is the science of mood. In other words, it is a discipline that cannot be learned by reading from books and is experienced in the context of the situations experienced by the Sufi. These states can be bestowed upon man by Allah and they can be obtained as a result of human efforts. One of the important concepts that have a very complex structure and open to discussion among these states in Islamic thought is the fana. This concept, which was put forward by Abu Saîd al-Harrâz in Hijri III. century, gained new dimensions in the context of Sufi's moods and experiences. In the first phase of Sufism, which was a discipline based on Islamic foundations, before becoming a independent movement, the concept of fana was moral; then, with the development of the idea of unity of existence, ontological meanings were imposed. Human has accepted the fana as a target and tried to approach God more by passing the degrees of spiritual ascension and destroying the self consciousness in order to train his self at the point of being a real servant. Fana has been used with some Sufi concepts in terms of having a very large dimension. People who live in a state of intense fana, can appear in words and behaviors that seemingly express some shatahats contrary to Sharia and some controversial issues such as reincarnation and merger have come in sight. In the Sufi mystical thought system, some orientalists, who have discussed the concept of fena in terms of having an ascetic aspect, have established a connection between fena and some other mystical thoughts, and even went further and tried to find a source for Sufism. As a result, it is possible to say that fana doctrine is superficially similar to some mystical thoughts.  However, this does not mean that one is affected by the other. In Sufism, fana is a very comprehensive concept in itself and leaves a lot of space in it. It is among our ultimate goals to fill some of these gaps with our work.