Van'ın Gürpınar ilçesinde bulunan Hristiyan dini mimarisi
Christian religious architecture in Van Gürpınar
Yazar: MEHMET FATİH GÜDEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ YALÇIN KARACA
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Dini mimari = Religious architecture ; Ermeniler = Armenians ; Hristiyan mimarisi = Christian architecture ; Kiliseler = Churchs ; Manastır = Monastery ; Nasturiler = Nasturiler ; Van-Gürpınar = Van-Gürpınar

Özet:
Van ili Gürpınar ilçesi, Hristiyan dini mimarisi bakımından oldukça önemli bir bölgedir. Tez dönemi boyunca Gürpınar ilçesine bağlı 79 yerleşim biriminden ulaşılabilen tüm köy ve mezraları kapsamlı bir saha araştırmasıyla incelenmiştir. Bu araştırmalar kapsamında tespit edilen yapılar mimari ve plan özellikleri açısından irdelenmiş/incelenmiş, fotoğraf ve çizimlerle de desteklenerek katalog düzeni oluşturulmuştur. Ayrıca bu çalışmalar esnasında Sanat Tarihi metoduna bağlı kalınarak yapılar hakkındaki araştırmalar sonuçlandırılmıştır.
	Yapılan incelemeler sonucunda Gürpınar ilçesi sınırları içerisinde kısmen ayakta kalabilmiş 7 eser tespit edilmiştir. Mevcut durumları belgelenen bu eserler mimari ve süsleme özellikleri açısından ele alınmıştır. Bu çalışma; tespit edilen iki manastır ve bir kilise yapısı dışındaki mimari eserler için daha önce yapılmış herhangi bir akademik çalışmanın olmaması ve yeni tespit ettiğimiz yapıların da literatüre kazandırılması bakımından önemlidir. İncelenen yedi yapıdan; iki tanesi Ermeni Manastırı, üç tanesi Ermeni Kilisesi, bir tanesi Nasturi Manastırı ve bir tanesi de Nasturi Kilisesidir. Bu yapıların saha çalışmaları ile birlikte mevcut durumları ortaya konularak plan çizimleri gerçekleştirilmiş ve bu eserlerin tanıtımı yapılmıştır. Ayrıca manastır ve kiliselerin konumlarına ve dini mimarideki yerlerine öncelikli olarak değinilmiştir. Çeşitli kaynaklarda var olduğu bilinen ancak günümüze ulaşamayan Hristiyan dini mimarisine ait yapılara, tezimizin "Günümüze Gelemeyen Yapılar" bölümünde yer verilmiştir. Değerlendirme ise eserlerin plan tipolojisi ve mimari dokuları bağlamında ele alınarak yapılmıştır.
	İncelenen yapıların hiçbirinde inşa kitabesinin bulunmayışı, yapılar hakkında kesin bir tarihlendirme yapabilmemizi olanaksız kılmıştır. Bu nedenle incelenen yapıların tarihlendirilmesi, plan ve mimari özellikler göz önüne alınarak yapılmaya çalışılmıştır. Araştırmamıza konu olan dini yapıların tümünde ana taşıyıcı unsur beden duvarlarıdır. Bununla birlikte serbest paye, duvar payeleri ve kemerler de kullanılmıştır.
	Tespit ettiğimiz tüm yapıların inşasında, genellikle bulundukları bölgede yoğun olarak karşılaşılan kaba yonu taş veya moloz taş malzeme kullanılmıştır. Bu yapıların tümünde süslemenin son derece az olduğu ve yapıların gösterişten uzak, işlevsel yönlerinin güçlü olduğu anlaşılmıştır.
	Binlerce yıllık tarih ve kültür mozaiğinin somut temsilci olan serhat şehrimiz Van ve ilçesi Gürpınar, sınırları dâhilinde farklı kültürlere ait henüz incelenmemiş ve tescillenmemiş birçok eser bulundurması bakımından son derece önemli bir konuma sahiptir. Çalışmamız kapsamında incelediğimiz yapıların büyük çoğunluğunun literatürde bulunmaması, bu tez çalışmasını yeni ve özgün kılmaktadır. Söz konusu bölgede yapılacak bilimsel araştırmaların titizlikle yürütülmesi, bu eserlerin objektif yaklaşımlarla tahlil edilmesi ve böylelikle bilim dünyasına kazandırılması önem taşımaktadır.

Abstract:
Gürpınar District of Van Province is a significant region in terms of Christian religious architecture. During the thesis study, all the villages and hamlets that accessible from the total of 79 settlements within Gürpinar District are examined with comprehensive field research. Within this framework, the architectural and design features of the specified structures are identified and studied one by one. Findings are supported via photographs and drawings, and finally, a catalog is created. During these investigations, researches on the structures are reasoned by adhering to methods of the History of Art.
	As a result of the researches carried out within the borders of Gürpınar district, 7 artifacts that have partially survived have been identified. We documented the existing states of these structures and addressed them in terms of their architectural and ornamental features. Except for two monasteries and a church, there is no academic study on other religious structures considered in the study. In this context, this study is very significant for introducing the recently identified religious architectural artifacts to the literature. Three of these constructions were Armenian churches, two were Armenian monasteries, one was a Nestorian church, and one was a Nestorian monastery. The current states of these structures are revealed by the field studies, then plan drawings are made, and the artifacts are introduced. In addition, we essentially considered the importance and implications of monasteries and churches in religious architecture. In addition, we essentially considered the importance and implications of monasteries and churches in Christian religious architecture. The several structures belonging to Christian religious architecture, known to exist in various references but not surviving today, are included in the "Buildings That Can't Survive until Present" section of our thesis. In the discussion part of the study, the plan typology and architectural textures of the artifacts are mentioned.
	The structures we have examined do not have epitaphs indicating the construction year due to the heavy destruction they underwent. Therefore, we can't make precise dating of these structures. For this purpose, the examined constructions have been tried to be dated by studying their plan and architectural features. In all of the religious structures that are the subject of this research, the conveyor elements are the loadbearing walls. In addition to this, independent piers, wall piers, and arches were used in the architecture.
	Coarse sculpted stone or rubble stone material was used in the construction of all the structures we identified. These materials are frequently encountered in the region where these structures are located. It was understood that the decorative features of all of these structures were very simple, and that the structures were far from being pretentious and that their functional aspects were strong.
	Being the particular representative of thousands of years of history and cultural mosaic, Van and its district Gürpınar have a critical position regarding having many artifacts belonging to different cultures that have not been examined and registered yet. The fact that most of the structures we examined within the scope of the study are not found in the literature makes this thesis study new and original. Scientific research on the region's Christian religious structures must be carried out meticulously, examine with objective approaches, and thus contribute to the literature.