İlimlerin tasnifinde kıraat ilminin yeri
The place of the recitation science in the classification of science
Yazar: ŞEYDA NACİYE ÖTEGEN CUMA
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA KILIÇ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kur’ân-ı Kerîm Okuma ve Kırâat İlmi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Kıraat = Reading ; Sınıflandırma = Classification ; İlmü'l-Kıraat = İlmü'l-Kıraat

Özet:
Kıraat, Kur'ân-ı Kerîm lafızlarının muhtelif okunuş formlarını rivâyetleri esas alarak
konu edinen ilim dalıdır. Söz konusu ilim dalı ilk dönemlerde sözlü bir şekilde gelişmiştir.
Teşekkül ve tedvin dönemlerinden geçen kıraat ilmi alanında, ortaya çıkan meselelerin
artmasıyla eserler telif edilmeye başlanmıştır.
Kıraat ilmi bünyesinde oluşan literatür zamanla gelişerek vakf ve ibtidâ ile resmü'l-
mushaf gibi bu ilmin alt disiplinlerini meydana getirmiştir. Kıraat gibi Kur'ân-ı Kerîm
etrafında oluşan başka ilim dalları da tarihî serencâm içerisinde farklı kollara ayrılarak
günümüzdeki hâllerini almıştır. İslâmi literatürde meydana gelen ilimler zaman zaman farklı
sebeplerle ayrıma tâbi tutulmuştur. Kıraat ve onunla alakalı olan ilim dalları, ilim tasnifine
dair yazılan eserlerde sıkça yer almıştır.
İlimlerin tasnif edilmesine dair gelenek Yunan filozoflardan alınmıştır. İlk
dönemlerde ilim tasnifi alanında yazılan eserlerin çoğu Müslüman filozoflar tarafından telif
edilmiştir. Bu alanda yazılan ilk kitaplar çeviri olmaktan öteye gidememiştir. Müslüman
filozoflar zamanla eserlerini geliştirmiş ve farklı ilim dallarını tasniflerine eklemeye
başlamışlardır.
Başlı başına bir araştırma alanı olan ilim tasnifi, Müslüman âlimler tarafından rağbet
görmüştür. Felsefe ve kelâm âlimleri dışında müfessir ve fakihlerden ilimleri tasnif eden
müellifler de olmuştur. Kıraat ilmi ise bu noktada literatüre dâhil olmuştur. İlk etapta yapılan
tasniflerde âlimlerden kimisi kıraat ilmine dair müktesebâtı olsa dahi tasnifte kıraate yer
vermemiştir.
İlimlerin tasnifinde kıraat ilminin yerinin araştırılacağı çalışmanın ilk bölümünü
kıraat ilmine yer vermeyen müellifler oluşturmaktadır. İlimlerin sınıflandırılmasının sebepleri
ve kıraat ilmine müstakil başlık ayırmayan müelliflerin açıklanması ile birinci bölüm
tamamlanacaktır.
Çalışmanın ikinci bölümünde ilimlerin sınıflandırılmasında kıraat ilmine müstakil
başlık ayıran müellifler incelenecektir. Yapılan sınıflandırmalarda kıraat ilminin nasıl tarif
edildiği, bu ilim hakkında hangi bilgilerin paylaşıldığı ve kıraatin diğer ilimlerle beraber
hangi başlık altında yer aldığı incelenecektir. İlimlerin tasnifinden hareketle kıraat ilminin
yerinin tesbit edilmesi hedeflenmektedir.
Çalışmanın sonuç kısmında yapılan tasniflerden hangisinin kıraat ilmi için daha
uygun olduğu tespit edilmeye çalışılacaktır. Ayrıca ilimlerin tasnifinde yer alan kıraat ilmi
tanımlarının bu ilmin tamamını ne kadar kapsadığı incelenecek ve varsa eksik kısımlar
belirtilecektir. Çalışmada literatür taraması yöntemi uygulanacaktır. Araştırılacak eserler
kaynak taraması yapılarak bulunacaktır. Ele alınacak eserler kronolojik olarak aktarılacaktır.

Abstract:
Qur'an recitation (qiraat) is a branch of science that deals with various reading forms
of the words of the Qur'an based on narrations. In the field of qiraat, which developed orally
in the early periods, over time, in order to eliminate the increasing disputes and problems that
may arise in transmission, works on this science began to be written down.
The literature on the science of qiraat has developed over time and created sub-
disciplines of this science such as waqf, ibtida and rasm-al mushaf. Other branches of the
science, such as qiraat, which were formed around the Qur'an, have also been divided into
different branches within the historical process and have taken their current form. The
sciences occurring in Islamic literature have been differentiated from time to time for different
reasons. Qiraat and the branches of science related to it have frequently appeared in works
written on the classification of science.
The tradition of classifying sciences was taken from the Greek philosophers. Most of
the works written in the field of scientific classification in the early periods were written by
Muslim philosophers. The first books written in this field were nothing more than
translations. Muslim philosophers improved their works over time and began to add different
branches of science to their classifications.
Science classification, which is a field of research in itself, has been in demand by
Muslim scholars. Apart from philosophy and theology scholars, there were also commentators
and jurists who classified the sciences. The science of qiraat was included in the literature at
this point. In the classifications made in the first stage, some of the scholars did not include
qiraat in the classification, even if they had acquis in the science of qiraat.
The first part of the study consists of authors who do not include the science of qiraat.
The first part will be completed with the explanation of the reasons for the classification of
sciences and the authors who did not allocate a separate title to the science of qiraat.
In the second part of the study, the authors who allocate a separate title to the science
of qiraat in the classification of sciences, how the science of qiraat is described in the
classifications, what information is shared about this science, and under which title qiraat is
included with other sciences will be examined. In the second part, information about the
authors' lives will be given before including their works that include scientific classification.
It will be investigated from what angles the science of qiraat is included in the works, how
this science was defined by the author at the time the work was written, and which sciences it
is mentioned with in its title.
The literature review method will be applied in the study. The works will be presented
chronologically. The works to be researched were found by scanning the sources. No thesis
study on the same subject was found during the preparation phase. Based on the classification
of sciences, it is aimed to determine the place of the science of qiraat.