Sağlık iletişiminde aşılama kuramının kullanımı
Use of inoculation theory in health communication
Yazar: ESRA TUNÇ KALEBAŞI
Danışman: PROF. DR. NİLÜFER SEZER
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Halkla İlişkiler ve Tanıtım Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halkla İlişkiler = Public Relations
Dizin: Bilişsel tutum = Cognitive attitude ; Davranışsal tutum = Behavioural attitude ; Değişime direnç = Resistance to change ; Duyuşsal tutum = Affective attitude ; Psikolojik aşılama = Psychological inoculation

Özet:
Aşılama kuramı, vücudumuzun geleceği tehdit eden bir virüsle savaşmak için
ürettiği antikorlar ile geleceği tehdit eden zorluklara direnmek için ürettiğimiz karşı
argümanlar arasında bir analoji kurar. Kuram, direnç oluşturmada iki taraflı
mesajların tek taraflı mesajlardan daha üstün olduğunu iddia eden geçmiş iletişim
araştırmalarına dayanmaktadır. Yabancı kaynaklarda "direnmenin büyük ebeveyn
teorisi" olarak kabul edilmektedir. İknaya direnç oluşturma sürecini açıklayan
aşılama, tutum oluşturmayı ya da tutum değiştirmeyi hedefleyen klasik bir ikna
kuramı olarak da önem kazanmıştır. Tez kapsamında sunulan zengin aşılama
literatürü tarafsız, onaylayıcı ve karşıt tutumlara sahip bireyler için aşılama
prosedürleri uygulandığında aşılama mesajlarının beklenen etkiyi verdiğini
göstermektedir. Bu tez, Türkçe kaynaklarda aşılama kuramını temel alan sağlık
iletişimiyle ilgili ilk çalışmadır. Bu araştırmada araştırma bulgularının elde
edilmesinde nicel araştırma metotlarından biri olan anket tekniğinden
yararlanılmıştır. Kurgu virüsle ilgili bu çalışmanın örnekleminde 557 katılımcı yer
almaktadır. Çalışma, ilginlik, öz-etkinlik, aşı güveni, algılanan aşı riski, kadercilik ile
aşı niyeti arasındaki ilişkide tehdit, karşı argüman ve tutumun (bilişsel ve duygusal)
aracı rolünü ortaya koymaya çalışmıştır. Bu ilişkide aracılık etkisinin istatistiksel
olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Ayrıca, aşı niyeti üzerindeki doğrudan etkilere
göre bilişsel tutumun ve olumlu duyuşsal tutumun pozitif, olumsuz duyuşsalın ise
negatif etkisi bulunmaktadır. Bilişsel tutum niyet üzerinde en büyük etkiye sahiptir.

Anahtar Sözcükler: Aşılama Kuramı, Tutum, İkna, İknaya Direnç, Destekleyici Savunma, Çürütücü Savunma

Abstract:
Inoculation theory draws an analogy between the antibodies our bodies
produce to fight a future threatening virus and the counterarguments we produce to
resist future threatening challenges. The theory is based on past communication
researches which argue that two-sided messages are superior to one-sided messages
in building resistance. It is accepted as the "grandparent theory of resistance" in
foreign sources. Inoculation, which explains the process of creating resistance to
persuasion, has also gained importance as a classical persuasion theory that aims to
create or change attitudes. The rich inoculation literature presented within the scope
of the thesis shows that inoculation messages have the expected effect when
inoculation procedures are applied to individuals with neutral, approving and
opposing attitudes. This thesis is the first study on health communication based on
inoculation theory in Turkish sources. In this research, the questionnaire technique,
one of the quantitative research methods, was used to obtain the research
findings.The sample of this study on the fictional virus includes 557 participants. The
study attempted to reveal the mediating role of threat, counterargument and attitude
(cognitive and affective) in the relationship between involvement, self-efficacy,
vaccine trust, perceived vaccine risk, fatalism and vaccine intention. The mediating
effect in this relationship was found to be statistically significant. Moreover,
according to the direct effects on vaccination intention, cognitive attitude and
positive affective attitude have a positive effect, and negative affective attitude has a
negative effect. Cognitive attitude has the greatest impact on intention.

Keywords: Inoculation Theory, Attitude, Persuasion, Resistance to Persuasion, Supportive Defense, Refutational Defense