Doğuşundan Emeviler'in sonuna kadar zekât müessesesi
Zakat institution from the foundation of the Umayyads to the end
Yazar: VEYSEL ÖZ
Danışman: PROF. DR. NURETTİN GEMİCİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Dört Halife Dönemi = Four Caliph Period ; Emeviler = Omayyads ; Emeviler Dönemi = Omayyads Period ; Hz. Muhammed Dönemi = Hz. Muhammed Dönemi ; Zekat = Alms ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmada ibadet olarak zekâtın birtakım hususiyetleri aktarılıp müesseseleşme süreci ele alınmış ve Hz. Peygamber, Hulefâ-yı Râşidîn ve Emevîler dönemlerinde zekât müessesi uygulamaları incelenmiştir.
İslâm dininin beş şartından birini teşkil eden zekât, toplum içindeki muhtaçların ihtiyaçlarının giderilmesi açısından önemli bir yere sahiptir. Nitekim zekât müessesesi toplumda zengin ile fakir arasında bir köprü konumundadır. Bu sayede zenginlerin sorumluluklarını yerine getirmesi sağlandığı gibi muhtaçların da ihtiyaçlarının minnet altında kalmadan ve onurları incitilmeden giderilmesi mümkün kılınmıştır. Ayrıca bu sayede zenginden fakire merhamet, fakirden zengine hürmet hislerini güçlendirerek toplumsal çatışmaların önüne geçilmesi de zekâtın bir diğer faydası olarak zikredilebilir. 
Zekâtın müesseseleşme süreci incelendiğinde görülecektir ki Mekke Dönemi'nde zekât işleri kurumsal bir organizasyonla yürütülmemiş; bu sorumluluk bireye bir başka ifadeyle her Müslüman'ın kendi inisiyatifine bırakılmıştır. Mekke Dönemi'nde mutlak olarak yardımlaşmayı ve Allah'ın verdiği nimetleri Allah rızasını umarak muhtaçlara vermeyi kasteden zekât, Medine'ye hicretle beraber farklı bir boyut kazanmıştır. Genel kabule göre hicretin ikinci yılında kesin bir emir olarak vazedilen zekât ibadeti, Medine Dönemi'nde nisâbı ve ölçüleri belli olarak devlet eliyle toplanan ve yine devlet eliyle Kur'ân'ın belirlediği ihtiyaç sahibi sekiz sınıfa dağıtılan bir ibadet olarak kurumsal bir mahiyet kazanmıştır. 
Hz. Peygamber, Tevbe Sûresi 103. ayetindeki "Onların mallarından zekât al."  emri gereğince zekâtı ya bizzat kendisi alıp, verilmesi gereken yerlere vermiş ya da görevlendirdiği zekât memurları vasıtasıyla bunu gerçekleştirmiştir.  
Hz. Peygamber'den sonra gelen Hulefâ-yı Râşidîn Dönemi'nde uygulama Resûlullah'tan tevarüs eden esaslar üzere devam ettirilmiş ve dönemsel olarak -nasların belirlediği asıl ilkelerle ters düşmeyecek- birtakım farklı uygulamalar da ortaya çıkmıştır. 
Hulefâ-yı Râşidîn'den sonra iktidara gelen Emevîler Dönemi'nde de zekât devlet eliyle toplanan ve gerekli yerlere dağıtılan bir ibadet olarak devam etmiştir. Emevîler Dönemi'nde zekât mallarının harcanmasıyla ilgili esasa mugayir birtakım hatalı uygulamalar olmuşsa da bunlardan Müslüman halkın şiddetli itirazları sonucunda vazgeçilmiştir. 
Anahtar Kelimeler: Zekât müessesesi, Hz. Peygamber Dönemi, Hulefâ-yı Râşidîn, Emevîler, devlet, muhtaç, zengin.

Abstract:
As the mentioned of this study zakat is regarded as a type of worship and of self-purification. Some views of zakat have been conveyed. The process of establishment is discussed. The zakat practices of the prophet, the Hulafayi Raşid and the Umayyads are examined.
Zakat, which is one of the five basic principles of Islam, has an important place in terms of addressing the needs of the needy in society. Zakat exists in the divine religions before Islam as worship, as well as zakat in fair and safe societies.  
Zakat institiovn is a bridge between rich and poor in society. As a matter of fact, thanks to the zakat institiovn, enables both the rich are to perform their worship safely; and the poor to meet her need whont being under abliqation and being insulled.
In this study, the stages of zakat institution in the historical process were examined accarding to the data based on sources. In the verses that descended in Mecca, where the Messenger of God was born and raised and where his prophecy began, althoungh zakat is a worship ordered by Islam. In this study, the stages of zakat institution in the historical process were examined in the light of the data in the sources. In the verses that descended in Mecca, where the Messenger of God was born and raised olso his prophecy began. It wasn't conducted with on institutional organizotion. This responsibiliry was under the initiative of Muslims. As matter of course, there were many reasans of this situation. However it is also a historical fact that muslims hadn't any power to establish an institution which collect would Zakat which has an importonce like a tax collected by the state. The term of zakat which means helping each other and gising the blessings of God to thr poor for god's sake has acqaned a differant dimension because of emigration to medinah. According to the general admissin, zakat workship, which was descended as a dogmatic amir, gained on institutional importance during the Madinah period because it was collected and distributed to eight classes in need determined in 	Qur'an by the state. Either the prophet himself or zakat officers collecteol zakat and distrubeted it appropriately because Allah said in Qur'an "Take zakat from their possessions."
During the reign of Hulefâ-yi Rashidîn, which came after the Prophet Muhammad, the practice was continued on the basis of the apostle and there were a number of different practices that would not be contradicted by the original principles set by the Prophets periodically. During the Umayyad period, which came to power after the four caliphs, zakat continued as an economic practice collected by the state and distributed to the necessary places. During the Umayyad period, there was a number of misconducts related to the expenditure of zakat goods; however, these erroneous practices were abandoned as a result of the objections of the Muslim people.
Keywords: Zakat ınstitution, Prophet Muhammad period, Hulefâ-yi Râshidîn, Umayyads, state, needy, rich.