Sivas Türküleri özelinde usûl-hece vezni ilişkisi
The relationship between usûl and syllable prosody in Sivas folk songs
Yazar: OĞUZHAN ERMAHİŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KUBİLAY YILMAZ
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Müzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Müzik = Music
Dizin: Halk müziği = Folk music ; Hece vezni = Syllable meter ; Müzik = Music ; Müzik eserleri = Music works ; Müzik kültürü = Music culture ; Sivas = Sivas ; Türk halk müziği = Turkish folk music ; Türküler = Folk songs ; Usul = Rhytm ; Vezin = Meter

Özet:
Usûl ve arûz vezni arasındaki anlamlı ilişki birçok araştırma ile ortaya konulmuştur. Kuvvetle muhtemeldir ki bu çalışmalarda incelenen klasik Türk müziği eserleri, bestekârları tarafından bilinçli bir şekilde; yani üzerine düşünülerek, 'ölçülerek-tartılarak', sanatsal bir kaygı ile üretilmişlerdir. Bu durum, 'acaba sanatsal bakışla bestelenen eserlerden ziyade çoğunluğu doğaçlama olarak ortaya çıkarılmış Türk halk müziği eserlerinde ûsul-vezin ilişkisi ne durumdadır?' sorusunu akla getirmiştir. Bu sorunun cevabı, doğaçlama olarak üretilen eserlerdeki olası bir müzik-vezin uyumunun müzik ve edebiyat arasındaki organik bağa önemli bir katkı sunacak olması bakımından önemlidir. Bunun yanı sıra 'usûl ile arûz vezni arasında olduğu gibi usûl ile hece vezni arasında da anlamlı bir ilişkinin olup olmadığı' sorusunun da önemli olduğu düşünülmektedir. Literatür taraması sonucunda yukarıdaki iki soruya da cevap bulunamadığı için bu eksikliği giderme arzusu ortaya çıkmış; literatürdeki bu eksikliği gidermek için hece vezni ile ve irticalen üretilmiş eserlerin incelenmesi kararlaştırılmıştır. Türkülerin büyük çoğunluğunun hem doğaçlama olarak hem de hece vezni ile üretildiği genel kabul görmüş bir durumdur. Dolayısıyla bu araştırma sorularına cevap bulabilmek için incelenecek örnek eserlerin türkülerden seçilmesi planlanmıştır. Bu düşünceden hareketle Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) Türk halk müziği (THM) repertuvarına kayıtlı eserleri incelemek yoluyla araştırma sorularına cevap aranmıştır. Örnek eserlerin hem çalışmanın evrenini temsil edebilecek kadar çok olması gerekliliği hem de sistematik bir sınırlama yapılması gerekliliği de düşünülerek TRT THM repertuvarında en çok türküsü olan Sivas iline ait türküler incelemeye tâbi tutulmuştur.
Yapılan incelemeler sonucunda TRT THM repertuvarına kayıtlı olan Sivas iline ait tüm kırık havalar belgesel tarama yöntemi ile taranarak eserlerin detaylı künye bilgileri kayıt altına alınmıştır. Bu aşamada toplam 382 eser ismine rastlanmış fakat 1 eserin notasına ulaşılamamış; bu yüzden incelemeler 381 örnek eser üzerinde devam ettirilmiştir. Söz konusu 381 eser tek tek incelenerek güftelerinin ölçülü olup olmadıklarına bakılmış; ölçülü olan eserlerin vezin türünün ne olduğu tespit edilmiştir. Hepsinin hece vezni ile yazıldığının saptanmasından sonra usûl-hece vezni ilişkisi bağlamında inceleme aşamasına geçilmiştir. Bu doğrultuda eserlerin önce hece ölçüsü bakımından, ardından usûl bakımından dağılımları ele alınmış ve frekans-yüzde grafikleri oluşturulmuştur. Bu yolla güftelerde en çok kullanılan hece ölçüleri ve usûller tespit edilmiş; bu hece ölçüleri ve usûller, en çok kullanılandan az kullanılana doğru sıralanarak tek tek ele alınmıştır. Güftelerde ağırlıkla kullanılan on birli, yedili ve sekizli hece ölçüleri ile çok kullanılan 4/4'lük, 2/4'lük, 7/8'lik, 12/8'lik, 10/8'lik, 5/8'lik ve 9/8'lik usûller özelinde frekans analizleri yapılmış ve usûl-hece vezni ilişkisi bakımından yorumlanmıştır. Usûl ile hece vezni arasındaki anlamlı ilişkiyi ortaya koyan önemli veriler sonuç bölümünde sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Türk Halk Müziği, Usûl, Hece Vezni, Usûl-vezin ilişkisi, Sivas Türküleri.

Abstract:
The presence of a meaningful relationship between usûl (rythmic pattern) and arûz meter has been revealed by numerous studies. It is highly likely that classical Turkish music works examined in these studies are consciously produced by their composers with artistic concerns, which brings the question: How is the relationship between usûl (rythmic pattern) and aruz meter in the pieces of Turkish folk music works mostly produced by improvisation compared to the works composed with artistic perspective?. The answer to this question is important in terms of the fact that the possible harmony of music and meter in the works produced by improvisation will make a significant contribution to the organic bond between music and literature. In addition, it is thought that there may be a significant relationship between the rhytmic patterns and syllable meter as well as between the rhytmic patterns and arûz meter. The literature review showed no satisfactory answers to the questions raised above, triggering the desire to eliminate this gap in the literature. Thus, in order to fill this gap in the literature, it was decided to examine the works produced with syllable meter and by improvisation. It is generally acknowledged that the majority of folk songs are produced both by improvisation and syllable meter. Hence, in order to find answers to these research questions, it is planned to select the sample works to be examined out of folk songs repertoire. In line with this purpose, the research questions were sought to be answered by examining the works registered in the Turkish Folk Music (TFM) repertoire of the Turkish Radio and Television Corporation. Considering the necessity of being able to represent the universe of the study and making a systematic restriction, the folk songs of Sivas, which has the highest number of songs in the TRT TFM repertoire, were subjected to examination. As a result of the examinations, all kırık hava folk songs (i.e. a type of Turkish folk music with a playful, lively melody) belonging to Sivas, which is registered in TRT THM repertoire, were investigated by documentary screening method and detailed imprint information of the works were recorded. At this stage, a total of 382 works were found, but the notes of 1 work could not be reached. Therefore, the investigations were continued on 381 sample works. The 381 works in question were examined one by one and whether their lyrics had meters or not, and those works with meters were scrutinised for their meter type. After determining that all of them were written with syllable meter, the examination procedure was started in the context of the relationship between rhythmic patterns and syllable meter. In this respect, the distribution of the works in terms of syllable size and rhytmic patterns were discussed, and frequency/percentage graphics were formed. In this way, the most commonly used syllable meters and rhytmic patterns were identified in the lyrics. These were examined one by one by sorting from the mostly used to the least used. Frequency analyzes were performed in the mostly used meters of eleven, seven and eight as well as meters of 4/4, 2/4, 7/8, 7/8, 12/8, 10/8, 5/8 and 9/8 rhytmic patterns and interpreted in terms of the relationship between rhytmic patterns and meter. The results that point out the significant relationship between the rhytmic patterns and the meter are shown in the conclusion section.
Keywords: Turkish Folk Music, Usûl (rythmic pattern), Syllable Meter, Usûl Syllable Meter Relation, Sivas Folk Songs.