Vâhidî'nin el-Vasît adlı tefsirinde Ferşu'l-Hurûf açıklamalarının tespit ve değerlendirmesi
Determination and evaluation of Fersu'l-Hurūf explanations in al-Wahidi's tafsir al-Wasit
Yazar: EMİNE ASLAN
Danışman: DOÇ. DR. İSKENDER ŞAHİN
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Ferşü'l-Huruf = Ferşü'l-Huruf ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tefsir = Commentary ; Vahidi = Vahidi ; İslamiyet = Islam

Özet:
Müfessirler, tefsirlerinde yorum çeşitliliğine ulaşmak için kırâat farklılıklarını dikkate almışlardır. Kur'ân lafızlarının sahih okuyuş vecihleri olarak bilinen kırâat ilmi, ilk dönemde kırâat-i seb'a olarak tasnif edilmiş daha sonra da kıraat-i aşere olarak İbnü'l-Cezerî (ö. 833/1429) ile sistematik hale gelmiştir. Kırâat ilminde, lafızların sistemli ve bir kurala uygun okuyuş farklılıkları olmakla birlikte herhangi bir kurala tâbi olmaksızın işitmeye (sem'a) bağlı farklılıkları da bulunmaktadır. Kur'ân'da tekrarı az olan bu farklılıklara Ferşu'l-Hurûf denilmektedir.
Kırâat-i seb'a dikkate alınarak te'lif edilen Ebu'l-Hasen el-Vâhidî'nin (ö. 468/1076) el-Vasît adlı tefsiri çalışmamızın örneklemini oluşturmaktadır. Çalışmamızın amacı; Vâhidî'nin, tefsirinde Ferşu'l-Hurûf'a dair ortaya koyduğu ve genellikle Arap dilinin verilerine dayandırdığı yaklaşımlarını tespit etmek ve bu yaklaşımların Kur'ân tefsiri üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Metodu ise sosyal bilimler araştırma yöntemlerinden nitel araştırma yöntemidir. Bu yöntemin 'doküman incelemesi' tekniği kullanılarak Vâhidî'nin mânayı etkileyen Ferşu'l-Hurûf'a dair açıklamaları tespit edilmiş ve tümdengelim yöntemiyle bir araya getirilmiştir.
Vâhidî, kırâat-i seb'a içerisine giren ferşî farklılıkların tamamına yakınını zikretmiş ve bunların Kur'ân tefsiri üzerindeki etkilerini ortaya koymuştur. Bazı okuyuşların lehçe farklılığından ibaret olduğunu ve âyetlerin mânası üzerinde bir etkisi bulunmadığını söylemiştir. Bununla birlikte o, âyetlerde mâna zenginliği ve genişlemesine imkân sağlayacak türden ihtilâflara da dikkat çekmiştir. Genellikle okuyuşun hangi imâm ya da râviye ait olduğunu zikretmeyen müfessir, "...حجة من قرأ " ifadesiyle söze başlayarak âlimlerin delilleri hakkındaki yorumunu ortaya koymuştur. Bazen imâ yoluyla bazen de açık şekilde kırâatler arasında tercihte bulunmuştur.
Onun, dil âlimlerinin görüşlerine dayanmak suretiyle mütevâtir olduğu hususunda icmâ bulunan bazı okuyuş şekillerini yanlış görerek reddettiğine rastlamak da mümkündür. Sonuç olarak Vâhidî'nin el-Vasît adlı tefsiri, kırâat ilmi açısından incelenmiş ve onun kırâat-i seb'a içerisine giren Ferşu'l-Hurûf özelindeki açıklamaları tespit edilip değerlendirilerek okuyucuya sunulmuştur.

Abstract:
The exegetes have considered the differences of the science of reciting the Qurʾān (qirāʾah) in their Qurʾānic exegesis in order to obtain the diversity of interpretations. In the early periods, the science of qirāʾah, known as the authentic reading of the Qurʾānic words, was classified as qirāat-i sebʻa, and then it was systematized as qirāat-i ashare by Ibn al-Jazarī (d. 833/1429). In the science of qirāʾah, besides the systematic and regular reading differences, there are also differences depending on hearing (samʻa) without being subject to any other rule. These differences, which are rare in the Qurʾān, are called Farsh al-Hurūf.
The Qurʾānic exegesis named al-Wasīt by Ebu'l-Hasen al-Wāhidī (d. 468/1076), which was written in the context of qirāat-i sebʻa, is the sample of our study. The aim of our study is to determine the approaches of al-Wāhidī on Farsh al-Hurūf in his tafsīr, which he generally bases on the data of the Arabic language. In addition, we aim to reveal the effects of these approaches on the exegesis of the Qurʾān. The method of the study is the qualitative research method, one of the social sciences research methods. With the document analysis technique, al-Wāhidī's explanations on Farsh al-Hurūf, which affects the meaning, were determined and these were collected by deduction method.
al-Wāhidī has mentioned almost all the farshi differences included in the qirāat-i sebʻa and revealed their effects on the exegesis of the Qurʾān. He emphasized that some qirāʾah are due to dialect differences and have no effect on the meaning of the verses. In addition, he point out the differences in the context of the expansion and wealth of meaning in the verses.
The exegete usually did not mention which imam or narrator the qirāʾah belonged to, but started his speech with the phrase "...حجة من قرأ " and revealed his interpretation of the religious scholars (ʿulamā) evidences. He stated his preference among the qirāʾahs, sometimes by allusion and sometimes openly. It has also been determined that he rejected some forms of qirāʾah that there is consensus about being mutawātir in the context of the views of language scholars (ʿulamā), claiming that they are wrong. As a result, al-Wāhidī's Qurʾānic exegesis named al-Wasīt has been examined in terms of the science of qirāʾah and his explanations regarding qirāat-i sebʻa in terms of Farsh al-Hurūf have been determined and presented to the reader.