Kazak müziğinin tarihsel değişim-gelişim sürecinin incelenmesi ve örnek eser analizleri
Transferring of Kazakh folk music works to music notation and examination of polyphony process between
Yazar: AİYMGUL BİSSEMBAYEVA
Danışman: DOÇ. DR. İLKER DENİZ BAŞUĞUR
ANKARA MÜZİK VE GÜZEL SANATLAR ÜNİVERSİTESİ / Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü / Müzik Teorileri Ana Bilim Dalı / Müzik Teorisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Müzik = Music

Özet:
Bugün Kazakların yaşadığı ülke olan Kazakistan, Türkistan'ın geniş bozkırları ile eski
Türk anayurdu Altaylar'a kadar uzanan bir coğrafyadır. Bu geniş bozkırda yaşayan
halka "Kazak" denmektedir. Yüzyıllara dayanan geçmişi, bulunduğu coğrafya, göçebe
bir toplum olan Kazak halkının kendi yaşam ritüellerini oluşturduğunu göstermektedir.
Her toplumda olduğu gibi Kazak kültüründe de sanat önemli bir yere ve öneme
sahiptir. Kazak tarihinde Korkut Ata ile özdeşleşen geleneksel çalgısıyla hikayeler
anlatma geleneği Kazak Halk Müziğini büyük ölçüde ifade etmektedir. Kazak
kültüründe destanların, efsanelerin hikayeleştirilerek çalgı eşliğinde (domıbra* ve kıl
kobız**) söylenmesi bu geleneğe dayanır.
19. yüzyıl, Kazak Halk Müziği ve Edebiyatındaki gelişim döneminin başlangıcı
olarak bilinir. Kurmangazı Sagırbayoğlu, Tattimbet Kazangapoğlu, Kazangap
Tilepbergenoğlu, Dauletkerey Şıgayoğlu, Dina Nurpeysova bu dönemin en etkili ve
kendinden sonrakilere tarihi miras bırakmış olan besteci ve icracılardır.
20. yüzyılda Sovyetler Birliği'nin Kazakistan'ı tamamen hakimiyeti altına aldığı
süreçte; sosyal, ekonomik, politik ve kültürel değişikliklerden Geleneksel Kazak Halk
Müziği de etkilenmiştir. Bu dönemde Sovyetler Birliği'nin kültürel politikaları
çerçevesinde Kazak Müziği de resmi ideoloji doğrultusunda şekillendirilmeye
çalışılmış ve Sovyet standartlarına uygun hale getirilmiştir. Bu dönem, Sovyetler
tarafından "tek sesli ve ilkel" olarak görülen Kazak Müziği yeniden dizayn süreci
olarak tanımlanabilir. Buna rağmen Kazak besteci ve araştırmacıların çabalarıyla
Kazak Halk Müziği, geleneksel öğelerini korumuş ve kültürel kimlik sürdürülmüştür.
Bu zor süreçte Ahmet Jubanov ve Zatayeviç isimleri ön plana çıkar.
Araştırmada Kazak Müziğinin geçmişten bugüne değişim ve gelişim süreci
incelenmiş, bu kapsamda özellikle geleneksel eserlerin müzik yazısına aktarım süreci
ve yeni çokseslilik anlayışı sorgulanmıştır. Durum çalışması yöntemiyle yürütülen
araştırmada ayrıca doküman incelemesi yapılmış, tarihi döneme tanıklık eden ya da bu
süreci onlarla geçirerek içinde bulunan kişilerle görüşme yapılmıştır. Araştırma alanı
ile ilgili az sayıda yazılı kaynak bulunduğundan, elde edilen verilerde karşılaştırma
yoluna gidilmiştir. Notasına ulaşılamayan eserlerin ses kayıtları üzerinden
transkripsiyonları yapılmıştır.
İncelenen kaynaklar ve yapılan görüşmeler sonucunda; yüzyıllara dayanan ve sözlü
gelenekten gelen Kazak Müziğinin 19. yüzyıl ortalarından itibaren değişim sürecine
girdiği, müzik yazısına aktarımın 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren başladığı
görülür. Bu dönemde Kazak halk şarkılarının derlenmesi kapsamında birçok eserin
günümüze aktarılması sağlanmıştır. Gerek Sovyet bestecilerin gerekse yurt dışında
öğrenim gören Kazak müzisyenlerin ülkeye dönmeleri ve Avrupa Müziği
çoksesliliğini tanıtmaları, eserlerinde kullanarak duyurmaları yeni bir müzik
anlayışının doğmasına sebep olmuştur. Aynı dönemde açılan müzik okulları,
konservatuvarlar, opera ve orkestralar bu yeni müzik anlayışının genişleyerek
yayılmasını sağlamıştır.
20. yüzyılda Kazak Müziğinin değişimi/gelişimi sürecinde besteci, eğitimci,
araştırmacı olarak ön plana çıkan müzisyenler; Ahmet Jubanov, Zatayevic,
Yerzakoviç, Kapan Musin, Yevgeny Brusilovsky, Sıdık Mukhametzhanov, Gaziza
Jubanova, Brusilovsky ve Nurgisa Tilendiev olarak sayılabilir. Bu isimler sayesinde
hem Geleneksel Kazak Halk Müziği varlığını sürdürmüş hem de Avrupa Müziği
teknikleri ile birleşerek dünyaya tanıtılmıştır.

Abstract:
The country where Kazakhs live today, Kazakhstan, spans a geography extending from
the vast steppes of Turkestan to the ancient Turkish homeland of the Altai Mountains.
The people living in these vast steppes are called "Kazakh." Its centuries-old history
and geography show that the Kazakh people, a nomadic society, have created their
own life rituals. As in every society, art holds a significant place and importance in
Kazakh culture. The tradition of storytelling with traditional instruments, personified
by Korkut Ata in Kazakh history, largely defines Kazakh Folk Music. In Kazakh
culture, the tradition of narrating epics and legends with the accompaniment of
instruments (dombyra and kyl kobyz) is rooted in this practice.
The 19th century is known as the beginning of the period of development in Kazakh
Folk Music and Literature. Kurmangazy Sagyrbayuly, Tattimbet Kazangapuly,
Kazangap Tilepbergenuly, Dauletkerey Shygauly, and Dina Nurpeisova are the most
influential composers and performers of this period, leaving a historical legacy for
those who followed.
In the 20th century, during the period when the Soviet Union fully took control of
Kazakhstan, traditional Kazakh Folk Music was also affected by social, economic,
political, and cultural changes. During this period, within the framework of the Soviet
Union's cultural policies, Kazakh music was shaped according to official ideology and
adapted to Soviet standards. This era can be described as a redesign process for Kazakh
Folk Music, which was considered "monophonic and primitive" by the Soviets.
Despite this, through the efforts of Kazakh composers and researchers, Kazakh Folk
Music preserved its traditional elements and maintained its cultural identity. In this
challenging period, the names Ahmet Jubanov and Zataevich come to the forefront.
In the research, the evolution and development process of Kazakh music from the past
to the present has been examined. In this context, the process of transcribing traditional
works into musical notation and the questioning of the new polyphonic understanding
have been particularly scrutinized.The research, conducted using the case study
method, also included document analysis and interviews with individuals who
witnessed the historical period or experienced it directly. Due to the limited number of
written sources available on the subject, the data obtained were compared.
Transcriptions were made from audio recordings for pieces whose notations could not
be found.
Based on the sources examined and the interviews conducted, it is observed that
Kazakh Folk Music, which has centuries-old roots and stems from the oral tradition,
began to undergo a transformation process from the mid-19th century. The
transcription of music into notation started from the first quarter of the 20th century.
During this period, the compilation of Kazakh Songs allowed many pieces to be
preserved and passed down to the present day. The return of Kazakh musicians who
studied abroad and the introduction of European music polyphony by Soviet
composers and these musicians by using it in their works led to the birth of a new
musical understanding. Music schools, conservatories, operas, and orchestras
established during the same period facilitated the expansion and spread of this new
musical understanding.
In the 20th century, the musicians who stood out as composers, educators, and
researchers during the transformation/development process of Kazakh Music include
Akhmet Zhubanov, Zataevich, Yerzakovich, Kapan Musin, Yevgeny Brusilovsky,
Sydyk Mukhametzhanov, Gaziza Zhubanova, and Nurgisa Tlendiyev. Thanks to these
individuals, traditional Kazakh Folk Music has both maintained its existence and been
introduced to the world by combining with European music techniques.