Din görevlilerinin itikadî mezheplerin temel görüşleri ile ilgili bilgi düzeyleri ve tutumlarının belirlenmesi
Determining the knowledge levels and attitudes of religious officials about the basic views of the religious sects
Yazar: MUHAMMED EMİN ALTIN
Danışman: PROF. DR. MEHMET KUBAT
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Bilgi düzeyi = Level of knowledge ; Din görevlileri = Religious officials ; Din hizmetleri = Religious services ; Dini bilgi = Religious knowledge ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Tutumlar = Attitudes ; Vaaz = Sermon ; İrşad = Guidance ; İslamiyet = Islam

Özet:
Malatya il sınırları içinde görev yapan din görevlilerinin-vâiz, Kur'ân kursu
öğreticisi, imam-hatip, müezzin-kayyım- itikâdî mezheplerin temel görüşleri ile ilgili
bilgi düzeyleri ve tutumlarının belirlenmesi üzerine yapılmış bir alan araştırmasıdır.
Çalışmamızın ilk bölümünde araştırmaya konu olan mezhepler ile İslâm
mezhepler tarihi ilgili bazı kavramlar hakkında kısa açıklamalar yapılmıştır. İkinci
bölümde din konusu, din ile ilgili tarifler, dinî kurumsallaşması, diyanet ileri başkanlığı,
din hizmetleri sınıfında görev yapan din görevlileri ile görev alanları ile alakalı bilgiler
verilmiştir. Üçüncü bölümde çalışmanın yöntemi veri toplama aracı varsayımlar ve
hipotezlerine yer verilmiştir. Dördüncü bölümde sahada yapılan anketin bulguları tablolar
halinde verilerek tablolar ile ilgili açıklamalar yapılmıştır. Beşinci bölümde elde edilen
bulguların analiz ve yorumları yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar daha önce yapılan
araştırmalarla kıyaslanarak benzer ve karşıt noktalara değinilmiştir. Son bölümde
araştırma boyunca elde edilen veriler neticesinde ulaşılan sonuçlar ve bir kısım önerilere
yer verilmiştir. Araştırmada bu amacı gerçekleştirmek üzere betimsel tarama modeli
tercih edilmiştir. Betimleyici tarama modelleri geçmişte, bugün ya da belli bir süreçte var
olan olayları, durumları ve olguları ortaya koymaya yönelik yaklaşımlardır. Veri toplama
aracı olarak da kişisel bilgi formu, bilgi düzeyi formu ve eğilim formu olmak üzere üç
bölüm ile toplamda 71 sorudan oluşan anket formu kullanılmıştır. Veriler salgın hastalık
sebebiyle uygulanan kısıtlamalardan dolayı Google anket uygulaması üzerinden
toplanmıştır. Araştırma kapsamında 421 din görevlisi anket formunu doldurmuş, 20 anket
formu önergede belirtilen şatlara uygun doldurulmadığından dikkate alınmamıştır.
Araştırma sonucunda Din görevlileri itikadî mezheplerin temel görüşleri ile ilgili
yeterli kitabi bir bilgiye sahip olmadıkları anlaşılmıştır. Din görevlilerinin eğitim
süreçlerinden mezun olup, göreve başladıktan sonra İslâm Mezhepleri Tarihi başta olmak
üzere kendi alanları ile ilgili bilgilerini güncelleyecek okumayla ilişkilerinin çok iyi bir
durumda olmadığı ortaya çıkmıştır. Din görevlileri üzerine yapılan alan araştırmalarının
çoğunda bulduğumuz sonucu destekler mahiyette sonuçlar elde edildiği görülmüştür. Ayrıca araştırma sonucunda Eş'arî-Şâfiî geleneğe mensup din görevlilerinin bilgi
düzeyleri Hanefî-Mâtürîdî geleneğe mensup olan din görevlilerine göre daha yüksek
olduğu ortaya çıkmıştır. Ancak din görevlileri itikadî mezheplerin temel görüşlerine
ilişkin yeterli kitabi bilgiye sahip olmadıkları halde mezheplerin eğilimleri konusunda
çok sıra dışı olan, bu coğrafyaya ait olmayan, katı ve tekfirci eğilimlere karşı olumlu bir
katılım ortaya koymadıkları da görülmüştür. Eğitim düzeyi yükseldikçe bilgi düzeyinin
arttığı görülmüştür. Aynı şekilde eğitim düzeyi yükseldikçe mezheplerin temel
görüşlerine ilişkin daha bilinçli ve bilgiye dayalı eğilimler ortaya konulduğu görülmüştür.
Farklı statülerde görev yapan din görevlileri içerisinde vâiz olarak görev yapanların bilgi
düzeylerinin din hizmetleri sınıfında görev yapan diğer görevlilere göre daha yüksek
olduğu anlaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Din, Mezhep, Diyanet İşleri Başkanlığı, Din hizmetleri, Vaaz ve
irşat, Cami

Abstract:
This is a field study conducted to determine the level of knowledge and attitudes
of religious officials-vâiz, Qur'an course instructors, imam-hatip, muezzin-kayyim-who
work in Malatya province about the basic views of the theological sects.
In the first part of our study, brief explanations were made about the sects that are
the subject of the research and some concepts related to the history of Islamic sects. In
the second part, information about the subject of religion, definitions related to religion,
institutionalization of religion, the Presidency of Religious Affairs, religious officials
working in the religious services class and their fields of duty are given. In the third
chapter, the methodology of the study, data collection tool, assumptions and hypotheses
are given. In the fourth section, the findings of the survey conducted in the field are given
in tables and explanations about the tables are made. In the fifth section, the analysis and
interpretation of the findings were made. The results obtained are compared with previous
studies and similar and opposite points are mentioned. In the last section, the conclusions
and some suggestions reached as a result of the data obtained throughout the research are
given. In order to realize this purpose, descriptive survey model was preferred.
Descriptive survey models are approaches to reveal events, situations and phenomena that
exist in the past, present or in a certain process. As a data collection tool, a questionnaire
form consisting of 71 questions in total with three sections: personal information form,
knowledge level form and disposition form was used. The data were collected through
the Google survey application due to the restrictions imposed due to the pandemic. Within
the scope of the research, 421 religious officials filled out the questionnaire form, 20
questionnaires were not taken into consideration because they were not filled out in
accordance with the conditions specified in the proposal.
As a result of the research, it was understood that religious officials do not have
sufficient book knowledge about the basic views of the theological sects. It has been
revealed that after graduating from the education process and taking office, the religious
officials do not have a very good relationship with reading to update their knowledge
about their fields, especially the History of Islamic Denominations. In most of the field studies conducted on religious officials, it has been seen that results have been obtained
that support the results we have found. In addition, as a result of the research, it was
revealed that the knowledge levels of religious officials belonging to the Ash'arite-Shafi'i
tradition were higher than those of religious officials belonging to the Hanafi-Maturidi
tradition. However, it has also been observed that although the religious officials do not
have sufficient biblical knowledge about the basic views of the theological sects, they do
not show a positive participation against the tendencies of the sects, which are very
unusual, do not belong to this geography, strict and takfirist tendencies. It was observed
that the higher the level of education, the higher the level of knowledge. Likewise, it has
been observed that the higher the level of education, the more conscious and knowledgebased
tendencies regarding the basic views of sects are revealed. Among the religious
officials working in different statuses, it was understood that the knowledge level of those
working as preachers was higher than the other officials working in the religious services
class.
Key words: Religion: Sect, Presidency of Religious Affairs, Religious services,
Preaching and guidance, Mosque