Roma Çağı Küçük Asyası'nda Paganizmden Monotheisme geçiş
Transition from Paganism to Monotheism in the Roman Age of Asia Minor
Yazar: TUBA EFENDİOĞLU
Danışman: PROF. DR. SÜLEYMAN ÖZKAN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion ; Eski Çağ Dilleri ve Kültürleri = Ancient Linguistics and Cultures ; Tarih = History
Dizin: Dinler tarihi = History of religions ; Eski Çağ = Old Age ; Eski Çağ tarihi = Old Age history ; Küçük Asya = Asia Minor ; Paganizm = Paganism ; Roma Dönemi = Roman Period ; Tektanrıcılık = Monotheism

Özet:
İster yerel tanrıların yüceltildiği kırsal yerler olsun ister adına büyük resmi faaliyetlerin yapıldığı baş tanrıların yer aldığı kentler olsun Eskiçağ Küçükasya'sında etkin rol oynayan birçok tanrı vardı. Tanrılar yerelliklerinin altını çizmek için kendilerine has unvanlarla yüceltildiği gibi sadece kentin adıyla anılarak ya da kentin resmi tanrısı olarak da tapılırlardı. Eskiçağ dünyasında birçok siyasi, sosyo-ekonomik faaliyetler din ile şekillenir ve çerçevelenirdi. En azından bir kentteki ya da devletteki çoğu faaliyetin müsebbibi olarak gösterilenler, tanrılar ve onların işleriydi. İnsanların, kişisel olarak tanrıları nasıl algıladıklarına dair kesin bilgilere sahip olamasak da toplumsal olarak tanrıları yüceltme şekilleri ve onlara verdikleri sıfatlarla nasıl algıladıklarını anlayabiliyoruz. Gelenek, kültür ya da dünya görüşü olarak hayatları şekillendiren tanrılar baştan beri çoklu bir biçimde yüceltildiklerine dair düşünce dışında, aslında ilkel zamanlarda dahi tek bir tanrı inancının, toplumsal değişimlerle çoklu bir inanca evrildiği düşünülmektedir. Bu tarihsel süreç kapsamında ara sıra kendini göstermiş bir tek tanrı inanç fikri oluşmuştur.
Roma İmparatorluk Döneminde ise, hem sosyo-ekonomik atmosferden doğan şartlar hem de felsefede ortaya çıkan ve tekrardan tartışılan Tanrı düşüncesi, tek tanrı inancı bir kez daha ortaya çıkardığı anlaşılmaktadır. Bu tam olarak monotheist bir
Tanrı'dan ziyade pagan inancıyla yoğrulmuş, binlerce yıldır gelenek haline gelen Tanrı fikrinden kopmayan ama olağan dışı bir Tanrı inancı olarak ortaya çıkmıştır. Özellikle M.S. 3. yüzyılda Tanrı'nın ne olduğu ya da olmadığıyla alakalı felsefecilerin öne sürdükleri düşünceleri ve tartışmalarının yanı sıra adak yazıtlarında yüceltilen tanrının "en yüce" sıfatıyla sıkça anılmasına sebep olan bir tanrı düşüncesi ve inancı yaygınlaşmıştır.

Abstract:
In ancient Asia Minor, there were many deities who played a crucial role either in rural places where local deities were glorified or chief deities who were worshiped by official ceremonies in cities. The deities were exalted with their own unique titles to underline their local character, or they were worshipped simply by the name of the city or as the official dieity of the city. In the ancient world, the context of many political and socio-economic activities were shaped by religion to the extent that the deities and their deeds were portrayed as the main cause of most activities in a city or in a state. While we don't have sufficient information about how individuals in a society perceived deities, we can understand how the society thought deities by the way deities were glorified or the attributes they were bestowed.
Apart from the notion that the deities who shaped daily lives as traditions, cultures, or philosophies were glorified in multiple ways from the very beginning, it is considered that even in primitive times, belief in a single god had been evolved into multiple deities due to social changes throughout time. In the context of this historical process, a nation of belief in one god, which has manifested itself occasionally, has been formed.
In the period of Roman Empire, both the conditions arising from the socioeconomic atmosphere and the idea of God, that was emerged and extensively discussed philosophically, led to the belief of one God. This has however emerged as a belief in an extraordinary God that was not be separated from the traditional thought of a God and it was blended with the paganistic believes rather than a monotheistic God due to established culture of thousands of years. Especially, in the 3rd century A.D., in parallel to extensive debates of philosophers about the idea of God, the notion and belief of a
unique god who was exalted in votive inscriptions to be frequently referred to as "the Greatest" had become widespread.