Lojistik sektöründe üst düzey yöneticilerin VUCA algısı ve stratejik karar alma süreçleri üzerine bir araştırma: TİM 500 örneği
A research on VUCA perception and strategic decision-making processes of senior managers in the logistics sector: TIM 500 sample
Yazar: EMRE KADİR ÖZEKENCİ
Danışman: DOÇ. DR. MURAT KOÇ
Çağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Karar verme = Decision making ; Karar verme stratejileri = Decision making strategies ; Karar verme süreci = Decision making process ; Lojistik = Logistics ; Lojistik sektörü = Logistic sector ; VUCA = Volatility, uncertainty, complexity, ambiguity ; Yöneticiler = Managers ; Üst düzey yönetici = High level managers ; İşletmeler = Businesses

Özet:
VUCA kavramı içinde yaşadığımız dünyanın dinamiklerini ortaya koyan bir
akronimdir. Soğuk savaş sonrası dönemi tarif etmek üzere ilk olarak askeri alanda, daha
sonra ise iş dünyasında oldukça tartışılan bir kavram haline gelmiştir. "VUCA" kavramı,
oynaklık ve belirsizlik sonucu ortaya çıkan birçok karmaşık ve muğlak olayların yer
aldığı dünya düzeni olarak tanımlanabilir. VUCA dünyası olarak adlandırılan yeni iş
ortamında, değişim son derece hızlı, süreç ve olaylar karmaşık ve bir o kadar belirsiz,
muğlaklık ise engellenemez şekilde gerçekleşmektedir. Söz konusu ortamda işletmelerin
stratejik karar alma süreçlerini nasıl gerçekleştirdiği ise büyük bir soru işaretidir. Bu
bağlamda, bu çalışmanın amacı VUCA'nın alt boyutlarına ilişkin yapı geçerliliğinin
doğrulanması, Türkiye'nin en büyük 500 hizmet ihracatçısı listesinde (TİM) yer alan
lojistik işletmelerindeki üst düzey yöneticilere ilişkin cinsiyet, yaş, medeni durum ve iş
deneyimi gibi belirleyiciler ile VUCA'nın alt boyutları arasındaki ilişkinin incelenmesi
ve VUCA dünyasında üst düzey yöneticilerin stratejik karar alma süreçlerini nasıl
gerçekleştirdiğini incelemektir. Bu tez çalışmasının veri toplama sürecinde Oreg (2006)
tarafından geliştirilen "Resistance to Change – Değişime Direnç" ölçeği, Carleton,
Norton ve Asmundson (2007) tarafından geliştirilen "Intolerance of Uncertainity –
Belirsizliğe Tahammülsüzlük" ölçeği, Martin ve Rubin (1995) tarafından geliştirilmiş
"Cognitive Flexibility Scale – Bilişsel Esneklik Ölçeği", ve McLain (2009) tarafından
geliştirilen "The Multiple Stimulus Types Ambiguity Tolerance Scale–II (MSTAT–II) –
Çoklu Uyaran Muğlaklık Toleransı Ölçeği II" kullanılmıştır. Araştırmanın birinci (nicel)
bölümü için kullanılacak veriler, TİM 500 listesindeki lojistik işletmelerinde üst düzey yönetici konumunda bulunan 204 katılımcıdan toplanmıştır. Araştırmanın ikinci (nitel)
bölümü için ise 20 üst düzey yönetici ile derinlemesine mülakat gerçekleştirilmiştir.
Verilerin analiz edilmesinde, SPSS 28.0, AMOS 22.0 ve MAXQDA paket
programlarından yararlanılmıştır. Veri analizinde normallik testi, doğrulayıcı faktör
analizi (DFA), tanımlayıcı istatistikler, Kruskal-Wallis, Mann-Whitney, Korelasyon ve
içerik analizine dair kod bulutu, alt kod istatistikleri, kod matrisi ve kod haritası analizleri
yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, VUCA'ya ilişkin dört alt boyutun VUCA dünyası
olarak adlandırılan kavramı ölçebilecek nitelikte olduğu saptanmıştır. Yöneticilerin
cinsiyetiyle değişime direnç, bilişsel esneklik ve muğlaklık toleransı boyutları arasında
anlamlı bir ilişki olmadığı görülmüştür. Ancak, yöneticilerin cinsiyetiyle belirsizliğe
tahammülsüzlük boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Yöneticilerin
doğum tarihleriyle değişime direnç, belirsizliğe tahammülsüzlük ve muğlaklık toleransı
boyutları arasında anlamlı bir ilişki bulunamamış, ancak yöneticilerin doğum tarihiyle
bilişsel esneklik boyutu arasında anlamlı bir ilişki olduğu ortaya konmuştur.
Yöneticilerin medeni durumu ile belirsizliğe tahammülsüzlük, bilişsel esneklik ve
muğlaklık toleransı boyutları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı sonucuna varılmıştır.
Ancak, yöneticilerin medeni durumu ile değişime direnç boyutu arasında anlamlı bir
ilişki olduğu gözlemlenmiştir. Yöneticilerin iş deneyimi ile değişime direnç ve bilişsel
esneklik boyutları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı tespit edilmiştir. Ancak,
yöneticilerin iş deneyimi ile belirsizliğe tahammülsüzlük ve muğlaklık toleransı boyutu
arasında anlamlı bir ilişki olduğu ortaya konmuştur. VUCA dünyasında faaliyet gösteren
yöneticiler sektördeki en önemli değişimin dijitalleşme ve mevzuat konusunda olduğunu
ifade etmiştir. VUCA dünyasında lojistik sektörünün içinde bulunduğu belirsizliğin
tetiklenmesinde döviz dalgalanmaları ve pandeminin kilit rol oynadığı belirtilmiştir.
Buna paralel olarak, VUCA dünyasında lojistik sektörünün karşılaştığı en önemli
sorunlar; müşteri sorunları, sınır kapılarında yaşanan sorunlar, akaryakıt fiyatları,
konteyner sorunu ve kuralların sürekli yenilenmesi olarak ifade edilmiştir. Son olarak,
lojistik sektöründe belirsizlik yaratan ve anlaşılması en zor (muğlak) durumun ekonomik
dalgalanmalardan kaynaklı olduğu belirtilmiştir.

Abstract:
The concept of VUCA is an acronym that reveals the dynamics of the world we live
in. To describe the post-Cold War era, it has become a widely discussed issue where is
first in the military field and then in the business world. The concept of "VUCA" can be
defined as the world order in which many complex and ambiguous events occur because
of volatility and uncertainty. In the new business environment, which is called the VUCA
world, change is happening extremely fast, processes and situations are complex and just
as uncertain, and ambiguity is unavoidable. In this environment, it is a big question mark
how businesses realize their strategic decision-making processes. In this context, the aim
of this study is to verify the construct validity of the sub-dimensions of VUCA, to
examine the relationship between determinants such as gender, age, marital status and
work experience of senior managers and the sub-dimensions of VUCA, in logistics
businesses that are on the list of Turkey's top 500 service exporters, and it is to reveal
how senior managers in the VUCA world carry out strategic decision- making process.
In order to collect data within the scope of this dissertation, the "resistance to change"
scale developed by Oreg (2006), the "intolerance of uncertainty" scale developed by
Carleton, Norton and Asmundson (2007), the "cognitive flexibility scale" developed by
Martin and Rubin (1995) and the "the multiple stimulus types ambiguity tolerance scale-
II (MSTAT-II)" developed by MaLain (2009) were used. The data to be used for the first
(quantitative) part of this research were collected from 204 participants who are in the
position of senior managers in logistics businesses on the TIM 500 list. For the second
(qualitative) part of the research, in-depth interviews were conducted with 20 senior managers. SPSS 28.0, AMOS 22.0 and MAXQDA package programs were used to
analyze the data. Normality tests, confirmatory factor analysis, descriptive statistics,
Kruskal-Wallis, Mann-Whitney, correlation, content analysis-code clouds, subcode
statistics, code matrix and code map analysis- were used in the analysis of data. The
findings stated that it has been determined that four sub-dimensions of VUCA can
measure the concept called VUCA world. Also, it was determined that there was no
significant relationship between the gender of the senior managers and the dimensions of
resistance to change, cognitive flexibility and MSTAT-II. However, it was observed that
there was a significant relationship between the gender of the senior managers and the
dimension of intolerance of uncertainty. Additionally, it was determined that there was
no significant relationship between the age of the senior managers and the dimensions of
resistance to change, intolerance of uncertainty and MSTAT-II. However, it was
discovered that there was a significant relationship between the age of the senior
managers and the dimensions of cognitive flexibility. Also, it was concluded that there
was no significant relationship between the marital status of the senior managers and the
dimensions of intolerance of uncertainty, cognitive flexibility, and MSTAT-II. However,
it was determined that there was a significant relationship between the marital status of
the senior managers and the dimension of resistance to change. Moreover, it was
observed that there was no significant relationship between the work experience of the
senior managers and the dimensions of resistance to change and cognitive flexibility.
However, it was revealed that there was a significant relationship between work
experience of the senior managers and the dimensions of intolerance of uncertainty and
MSTAT-II. Besides, the senior managers operating in the VUCA world stated that the
major change in the sector is regarding digitalization and legislation. Also, it stated that
currency fluctuations and the pandemic play a key role in triggering the uncertainty in
the logistics sector in the VUCA world. In parallel to this, the most important problems
faced by the logistics industry in the VUCA world; customer problems, border problems,
fuel prices, container problems and constant renewal of rules. Finally, economic
fluctuations have been expressed as the most difficult (ambiguous) situation that creates
uncertainty in the logistics sector.