Ortaöğretim öğrencilerinin çevreye yönelik bilgi ve tutumları üzerine bir çalışma
A study on the secondary school students' knowledge and attitudes towards the environment
Yazar: NAİM UZUN
Danışman: PROF.DR. NECDET SAĞLAM
Hacettepe Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Ortaöğretim Fen ve Matematik Alanları Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Bu çalışmada, bazı değişkenlere (cinsiyet, yaş, sınıf düzeyi, okul türü, sosyo-ekonomik durum) bağlı olarak öğrencilerin çevreye yönelik bilgi ve tutumlarını değerlendirmek, ?Çevre ve İnsan? dersi ile gönüllü çevre kuruluşlarının çevreye yönelik bilgi ve tutuma etkisini incelemek ve öğrencilerin çevresel tutum ile çevre bilgisi puanları arasında ilişki olup olmadığını, ilişki var ise yön ve derecesini tespit etmek amaçlanmıştır.Amaca yönelik olarak, ?Kişisel Bilgi Formu?, ?Çevre Bilgisi Testi? ve ?Çevresel Düşünce Alt Ölçeği? ile ?Çevresel Davranış Alt Ölçeği? olmak üzere iki alt ölçekten oluşan ?Çevresel Tutum Ölçeği? hazırlanmıştır. Ölçekler, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapıldıktan sonra, 2004-2005 eğitim-öğretim yılında, Ankara İli Çankaya İlçesi'nin çeşitli liselerinin 9. ve 10. sınıflarında öğrenim gören ve yaşları 15 ile 18 arasında değişen toplam 1013 öğrenciye uygulanmıştır.Elde edilen sonuçlardan öğrencilerin, çevre bilgisi (X=49.16) ve çevresel düşünce (X=54.72) puanları bakımından olumluya yakın düzeyde bir performans sergiledikleri ve çevreye yönelik davranışlar açısından olumsuza yakın bir seviyeye ( X=37.75) sahip oldukları tespit edilmiştir. Öğrencilerin çevreye yönelik bilgi ile düşünce ortalamaları arasında orta düzeyde pozitif ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r=.584; p<0.01). Çevre bilgisi puanlarındaki toplam varyansın % 34'ünün öğrencilerin çevresel düşünce puanlarından kaynaklandığı tespit edilmiştir. Bunun yanında, öğrencilerin çevresel düşünce ile çevresel davranış puanları ve çevresel davranış ile çevre bilgisi ortalamaları arasında tespit edilen ilişkiler istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır.Cinsiyete bağlı olarak yapılan değerlendirmede, kız öğrencilerin çevreye yönelik bilgi (X=53.15), düşünce (X=56.23) ve davranış puan ortalamaları (X=37.81), erkek öğrenciortalamalarına (sırasıyla X=45.14, X=53.20 ve X=37.69) göre daha yüksek bulunmuştur. Yapılan istatistiksel analiz sonucunda ise, çevreye yönelik bilgi ve düşünce puanları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunurken, çevresel davranış puanları açısından anlamlı bulunmamıştır.Öğrencilerin yaş düzeylerine bağlı olarak çevreye yönelik bilgi, düşünce ve davranış ortalamalarında bir farklılığın olduğu tespit edilmiştir. Yaşa bağlı olarak tespit edilen çevreyeyönelik bilgi ve düşünce puanlarındaki farklılık istatistiksel olarak 17 yaş grubu lehine anlamlı iken, çevresel davranış puanlarındaki fark ise anlamlı bulunmamıştır.Sosyo-ekonomik düzeye göre yapılan değerlendirmede, ?yüksek? sosyo-ekonomik düzeye sahip öğrencilerin çevresel düşünce ve çevre bilgisi puanları, ?orta? ve ?düşük? sosyoekonomik düzeydeki öğrencilerin puanlarına kıyasla yüksek ve anlamlı bulunmuştur. Bunun yanında, ?orta? sosyo-ekonomik düzeye sahip öğrencilerin ortalamaları da ?düşük? sosyoekonomik düzeydeki öğrencilerin ortalamalarından yüksek bulunmuştur. Ayrıca, ?alt? sosyoekonomik düzeydeki öğrencilerin çevresel davranış puanları, ?üst? sosyo-ekonomik düzeydeki öğrencilerin ortalamalarından anlamlı şekilde yüksektir. Ancak, ?orta? ile ?alt? sosyo-ekonomik düzeydeki öğrencilerin ortalama farkları anlamlı olarak değerlendirilmemiştir.Sınıf düzeylerine göre belirlenen gruplar arasında, çevreye yönelik bilgi, düşünce ve davranış bakımından farklılık tespit edilmiştir. Sözkonusu farklar, çevreye yönelik bilgi ve düşünce ortalamaları için, 10. sınıfta öğrenim gören öğrencilerin lehine anlamlı bulunurken, çevresel davranış ortalamaları için ise anlamlı bulunmamıştır.Okul türüne göre yapılan değerlendirmede, Anadolu ve süper liselerde öğrenim gören öğrenciler, diğer liselerdeki öğrencilere göre, çevreye yönelik bilgi ve düşünce açısından yüksek ortalama gösterirken, bu öğrencilerin çevresel davranış puanları daha düşük çıkmıştır. Meslek Liselerinde okuyan öğrencilerin ise, çevresel davranış ortalamaları yüksek, çevreye yönelik bilgi ve düşünce ortalamaları düşük bulunmuştur. Genel Liselerin ortalamalarının ise, her üç değişken için de ortalama değerlere yakın olduğu saptanmıştır.Öğrencilerin ?Çevre ve İnsan? dersini alma durumlarına göre yapılan değerlendirmede, çevreye yönelik bilgi ve davranış ortalama farkları, dersi alan öğrencilerin lehine anlamlı bulunurken, çevresel düşünce puanları açısından ise anlamlı bulunmamıştır.Gönüllü çevre kuruluşlarının çalışmalarına katılma durumuna göre yapılan değerlendirmede, öğrencilerin çevreye yönelik bilgi, düşünce ve davranış ortalamaları arasında, çalışmalara katılanların lehine, ortalama farkları olmasına rağmen, farklılık istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır.Çalışmanın sonunda, elde edilen sonuçlar literatür ışığında tartışılmış ve çevre eğitimine katkısı olabileceği düşünülen bazı öneriler sunulmuştur.Anahtar Kelimeler: ortaöğretim, çevre eğitimi, çevre bilgisi, çevresel tutum, çevresel düşünce, çevresel davranış, cinsiyet

Abstract:
In this study, environmental knowledge of high school students and their attitudes towardsenvironment were investigated in relation to some variables (e.g. gender, age, school level,school type, socio-economic status). Additionally, effects of students? attendance to the?Environment and Human? course lectures and joining environmental activities organised byvoluntary organizations on their environmental knowledge and environmental attitudes werealso examined. Data were collected by using ?Questionare?, ?Environment Knowledge Test?and ?Environmental Attitude Scale?. Environmental Attitude Scale is composed of 2subscales, namely, environmental opinion and environmental behavior.Towards the target, ?Questionare?, ?Environment Knowledge Test? as well as ?EnvironmentalAttitude Scale? composed of two sub scales ?Environmental Opinion Sub Scale? and?Environmental Behaviour Sub Scale? have been prepared. After the completion of validityand reliability studies, the instruments were applied to 1013 students in total, aged between15 and 18 and attending 9th and 10th classes in different types of high schools located inCankaya district of Ankara, during 2004-2005 education year.Results revealed that students had close to positive level of environmental knowledge(X=49.16) and environmental opinion (X=54.72). On the contrary, they had close to negativelevel of environmental behavior (X=37.75). A positive, linear and significant correlation wasfound between students? environmental knowledge and opinions (r=.584; p<0.01). It was alsodetermined that % 34 of the total variance in environmental knowledge can be explained bystudents? environmental opinion scores. However, the correlations between students?environmental opinion and environmental behaviour scores and environmental behaviour andenvironment knowledge were not found be statistically significant.With respect to gender, environmental knowledge (X=53.15), opinion (X=56.23) andbehavioural scores (X=37.81) of female students were found to be higher than that of malestudents (X=45.14, X=53.20 and X=37.69). While the difference between environmentalknowledge and opinions was statistically significant, the difference between environmentalknowledge and environmental behaviour scores was not statistically significant.Moreover, there was a difference between environmental knowledge, opinion and behaviourregarding students? age levels. While the difference between environmental knowledge andopinion scores was statistically significant in favour of 17 aged students, the difference wasnot statistically significant as far as environmental behaviour scores are concerned.ivConcerning the socio-economic level, environmental opinion and environment knowledgescores of ?high? socio-economic level students were found to be higher and statisticallysignificant compared to ?middle? or ?low? socio-economic level students. Beside this, ?middle?socio-economic level students? mean was found to be higher than ?low? socio economic levelstudents? averages. Moreover, environmental behaviour scores of ?low? socio-economic levelstudents was significantly higher than ?high? socio-economic level students? scores. However,average differences of ?middle? and ?low? socio-economic level students were not found to bestatistically significant.As far as class levels are concerned, significant differences were found with respect toenvironmental knowledge, opinion and behavior. While these differences were foundstatistically significant in favour of 10th class for the means of environmental knowledge andopinion, it was statistically insignificant for environmental behavior means.Regarding school type, while students attending Anatolian and super high schools showhigher averages in environmental knowledge and opinion than other type of schools?students, environmental behaviour scores of these students turned out to be lower. On theother hand, students studying at vocational schools have high environmental behaviouraverage, but low enviromental knowledge and opinion score averages. For the ordinarypublic high schools, all these three variables were determined to be close to the averagevalues.In the study performed according to evaluation of ?Environment and Human? courseattendance, taking environmental opinion scores into consideration, although the averagedifferences of environmental knowledge and behaviour was found to be statisticallysignificant in favour of students that have attended this course, this difference was not foundto be statistically significant.According to the participation of voluntary environmental organizations, despite a differencebetween environmental knowledge, opinion and behavioral averages in favour of participatedones, this difference was not found statistically significant.At the end of the study, obtained results are discussed in the light of literature andsuggestions considered to be useful are proposed.Keywords: secondary education, environmental education, environmental knowledge,environmental attitude, environmental opinion, environmental behavior, gender