"Yapısal dönüşümler sürecinde toplumsal dışlanmışlıkların oluşumu-İzmir tarihi kent merkezi geçiş alanı örneği"
"Formation of the social exclusion process during the structural transformation process-the transition zone of the historical city centre of İzmir"
Yazar: E. İPEK ÖZBEK SÖNMEZ
Danışman: PROF.DR. SEZAİ GÖKSU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir Planlama Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2001
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Dışlanmışlık = Debauchery ; Kent merkezi = City center ; Konut = Dwelling house ; Yeniden yapılanma = Restructuring ; Yoksulluk = Poverty ; İzmir = Izmir

Özet:
IV ÖZET Tüm ekonomik, toplumsal ve kültürel süreçlerin yansıması olan kent mekanı bu süreçlerin geçirdikleri dönüşümlerden etkilenir ve değişime uğrarlar, özellikle dünya ekonomik sisteminin gelişimi kentlerin yapısal olarak değişimlerinde önemli bir etken olmuştur. 17.yy.'da ticaret kapitalizminin gelişimi, 19 yy. ise sanayi kapitalizminin gelişimi kıtalar arası ticareti güçlendirmiş, kentlerin yapılarında köklü değişimlerin oluşmasına neden olmuştur. Dünya ekonomisine eklemlenme süreci kentlerde dışlanmış kitleler yaratmaya başlamıştır. Ancak gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülkeler için farklı olarak gelişen bu süreç, her iki tür ülke için de farklı dışlanmışlık süreçlerinin oluşumuna neden olmuştur. Gelişmiş ülkeler 19yy.'daki sanayileşme sürecinde dışlanmış kitlelerin oluşumuna sahne olmuştur. Çünkü bu dönemde kentlerde çok ağır şartlarda çalışan, sağlıksız ortamlarda yaşayan bir işçi sınıfi oluşmuştur. Daha sonraki dönemlerde ekonomik sistemin içine düştüğü krizin aşılabilmesi için fordist üretim sistemleri ve Keynesçi refah devleti politikaları geliştirilmiştir. Bütün bunlar ekonomik sistemin sürekliliğinin sağlanması için gereklidir. Böylece bu düzenlemeler kentlerde dışlanmışlar olarak tarif edebileceğimiz kitlelerin azalmasına neden olmuştur. Bu dönemde gelişmiş ülkelerde ekonomik sistem içine giremeyen grupların varlığından söz edilir olmuştur İri, bunlar getto olarak anılan yerlerde yaşayanlardır. Ancak bu gruplar dahi gelecek açısından gelişme umudu taşımaktadır. Gelişmekte olan ülkelerin dünya ekonomik sistemine entegrasyonu ise 17. ve 18.yy.'da yoğunlaşan ticari ilişkilere dayanmaktadır. Ekonomik entegrasyon, gelişmekte olan ülkelerin kentlerinde mekansal dönüşümlere neden olurken, farklı toplumsal ayrımlaşmalara neden olmuştur, öncelikle bu yüzyıllarda gelişmekte olan ülkelerin liman kentleri, birer ticari merkez olmaları nedeniyle pekçok yabancının yerleşim alam haline gelmiş, ekonomik ve toplumsal ihtiyaçların bir sonucu olarak kentmekanı önemli yapısal değişimlere sahne olmuştur. Bu dönemde dışlanmışlar olarak tarif edebileceğimiz kesimler zaman zaman alt gelir grubundaki yerli halk haline gelmiştir. Daha sonra sanayileşme sürecine gelişmekte olan ülkeler de girmiş, ancak bu sürece tam olarak uyum sağlayamamışlar, teknoloji transferine dayalı bir sanayileşme gerçekleşmiştir. Böylece kırsal bölgelerden yoğun biçimde göç alan anakentler (Uman kentleri) oluşmuştur. Bu dönemde çok sayıda göç alan anakentlerde, tüm işgücünü emecek kapasitede iş olmadığı için ve göç eden kesimlerin tümü gerekli vasıflara sahip olmadıklarından en&rmelleşme süreci yaşanmaya başlamıştır. Enformelleşme ile birlikte toplumsal ve mekansal açıdan sağlıksız bir kentleşme modeli oluşmaya başlamıştır. 1980'lerden sonra ise hem gelişmiş, hem de gelişmekte olan ülkeler farklı ekonomik oluşumlar içerisine girmişlerdir. 1970'lerin sonunda yaşanan ekonomik krizler sonucunda çareyi neo-liberal ekonomi politikalarında aramışlardır. Teknolojik gelişmelerinde etkisiyle küresel ekonomik ilişkiler artmış, yatırımlar maliyetin en aza indirildiği yerlerde gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Böylece gelişmiş ülkelerde esnek üretim sistemlerinin benimsenmesi ve sanayilerin maliyetin en aza indiği bölgelere kaymasıyla sanayisizleşme ve işsizlik sorunları yaşanmaya başlamıştır. Diğer taraftan kamu harcamalarındaki kesintiler nedeniyle refah devleti koşullan zayıflamışta:. Bu süreç gelişmiş ülkelerin kentlerinde yoksul kitlelerin oluşmasına neden olmuştur. Toplumsal ve ekonomik yaşama entegre olamayan bu gruplar dışlanmışlar olarak tarif edilmektedir. Gelişmekte olan ülkeler de krizden etkilenmiştir. Pekçoğu liberal ekonomi politikalarım benimsemelerine karşın bu politikalardan tam olarak fayda sağlanamamıştır. Enflasyonist ortamlarda gerçek gelirler düşmüştür. Bu ülkelerde de krizden çıkış yolu olarak kamu harcamalarında kesintilere gidilmiştir. Sanayileşme bazı bölgelerde gelişmelere neden olmuştur, ancak bu durumdan en çok fayda sağlayanlar gelişmiş ülkelerdeki kontrol odaklandır. Gelişmekte olan ülkelerde global ekonomik sisteme entegre olabilen kentli nüfusu bu entegrasyondan sosyal ve ekonomik anlamda fayda sağlamış ve ekonomik süreçler içerisinde yer almışlardır. Böylece gelişmekte olan ülkelerde yapısal dönüşüm süreçlerinden fayda sağlayanlar ve sağlayamayanlar arasında yaşam biçimleri ve gelir durumu arasındaki farklar giderek daha keskin hale gelmiştir. Böylece gelişmekte olan ülkelerde 1960-70'lerde var olan umut kültürü yok olmaya başlamıştır.VI Türkiye'de diğer gelişmekte olan ülkeler ile benzer süreçler içerisinde yer almıştır. Türkiye'de 1960'k yıllarda artan sanayileşme, göç ve göçün sonucunda kente entegre olmaya çalışan bir nüfus grubu söz konusudur. Bu gruplar ile üst gelir grupları arasındaki ayrım henüz keskinleşmemiştir. Ayrıca göç eden kesimler arasında dayanışma ilişkileri vardır. Oysa 1980 sonrasında enflasyonist ortam, ücretlerdeki düşüşler, gelir grupları arasındaki aynmm uçuruma dönüşmesi ve dayanışma ilişkilerinin zayıflaması Türkiye'nin metropol kentlerinde dışlanmış kitlelerin oluşmasına neden olmuştur. İzmir kentinin tarihi kent merkezinde yer alan tarihi konut alanında yaşayan gruplar da böyle bir dışlanmış kitledir. 17.yy.'dan itibaren yoğun uluslararası ilişkilere giren kentin geçirdiği yapısal dönüşüm süreçleri, farklı zamanlarda farklı dışlanmışlıklar yaratmıştır. Artık yoksul gruplar arasında dayanışma ilişkileri zayıflamıştır. Merkezi geçiş alanı bunun örneklerindendir. Yeni göç etmiş genç ve yaşlı nüfus grubunu barındıran, çoğunluğun güvencesiz iş ortamlarında çalıştığı, eğitim düzeyinin oldukça düşük olduğu merkezi geçiş alanında oldukça hareketli bir nüfus kitlesinin varlığı söz konusudur. Özellikle nüfusun hareketli yapısı, kiracılık oranlarının yüksek olması ve konutların oluşum sürecine katılmama gibi faktörler dayanışma ilişkilerinin ve aidiyet duygusunun geliştirilmesini engellemektedir. Bölgede yaşayanların kentteki erişim alanları çok sınırlıdır. Bu gruplar kentin ekonomik ve toplumsal yaşamından dışlanmışlardır. Ayrıca kendi aralarında da dayanışma ilişkileri geliştirememiş olmaları nedeni ile kentte oldukça zor koşullarda yaşamlarım sürdürmektedirler. Sonuç olarak, bölge artık pekçok toplamsal, ekonomik ve mekansal sorunu barındırmaktadır. Mekansal sorunların üstesinden gelmek ise öncelikle toplumsal ve ekonomik sorunların üstesinden gelmek ile başarılabilir. Bu nedenle çalışmanın sonunda, bu doğrultuda makro ölçekten mikroya kadar uzanan ekonomi, toplum ve mekan temelli hedefler, politikalar ve stratejiler geliştirilmiştir.

Abstract:
vu ABSTRACT Urban space which is a reflection of all economic, social and cultural processes, is being altered by the transformations of these processes and change. Especially, the development of the world economic system was an important factor for the structural change of cities. The development of the trade capitalism at 17th century, and the development of the industrial capitalism at 19* century accelerated the trade between continents, and caused serious changes at the structures of the cities. Articulation process to the world economy started to form excluded groups at the cities. However, this process which formed differently for developed countries and developing countries, caused the formation of different types of exclusion processes. At the developed countries, industrialisation at 19th century created excluded groups, since, at this period, people were working under very hard circumstances, and they were living at unhealthy environments. Later, in order to overcome the economic crisis Fordist production styles and Keynesian welfare policies were developed. All of these were necessary for the continuation of the economic system. Therefore, those processes led to decrease in the number of the ones whom can be called as the excluded ones. At this period, the ones who could not integrate into the economy of the city were usually the ones who lived at places called as gettho. However, even these groups had the hope for improvement in the future. Integration of the developing countries to the world economic system goes back to the commercial relations that increased by the 17 and 18th centuries. While economic integration caused spatial transformations at the cities of developing countries, it also caused different social segregation patterns. Primarily, the harbour cities of those countries became the settlement of foreign investors, and as a result of need for economic and social needs, the city patterns gone through serious structural changes. During that time, the low income groups of the local people had even become thevia excluded ones. Later, developing countries also involved to the industrialisation process, but they couldn't adapt to this process perfectly, industrialisation was mainly based on technology transfer. Meanwhile, large number of population migrated from the rural areas to the cities, where the prime cities (harbour cities) developed. At this period, because there was not enough labour for the migrating population and because people who were migrating were unskilled, informalization process started. With in&rmalization a unhealthy model of urbanisation from the social and spatial aspects started to develop. After 1980's, both the developed and developing countries involved into different economic formations. As a result of the crisis of the 1970's, neo-liberal economy policies were adopted. Also, with the impacts of technological developments, global economic relations increased, investments realised at places where costs were the lowest. Therefore, by the adoption of the flexible production systems and as a result of the development of industry at places where costs were minimum led to the formation of deindustrialisation and unemployment problems. On the other hand, because of the cuts at the public costs, the condition of the welfare government weakened. This process led to the formation of poor masses at the cities of developed world. Where those, who could not integrate to the social and economic life were called as socially excluded. Developing countries were also affected by the crisis. Many of whom although adopted the liberal economy policies could not benefit from those policies totally. Inflation caused decrease in real incomes. At these countries as a way to overcome the crisis public costs were cut. While industrialisation caused development at certain regions, the ones who benefited from this process were the control centres. At the developing countries the ones who benefited socially and economically from this process were the ones who are within this system. Therefore, the gaps between the ones who integrated to the system and who could not, got more rigid. As a result, the culture of hope emerged at the developing counties at 1960-70's was lost. Turkey, similar to the other developing countries took place in this process. In Turkey there was also increasing industrialisation, migration and a population group who tried to integrate to city. The gap between these groups and the higher incomeIX groups was not so rigid. Besides, there was solidarity relations among the migrating population. However, inflation after 1980's, the decrease in incomes transformed the difference between incomes groups into gaps and the loosening of the solidarity relations led to the formation of excluded masses at the metropolitan cities of Turkey. The groups that live at the traditional housing stock of İzmir located at the historical city centre of Izmir are also the excluded ones. The structural transformation processes of the city that involved to the strong international relations since the 17th century created different excluded groups at different times. Currently, the solidarity relations between the poor groups have been weakened. Central business district transition zone is an example. The newly migrated young, unskilled and uneducated and the very old population groups who usually work without social security display a very rapid movement within the city. Especially, the rapid movement of the population, the high ratio of the ones who do not own the house that they live in, and the factor that they are not able to involve to the formation process of their house prevents the formation of solidarity relations and feeling of attachment. The accessible space are very limited. These groups are excluded form the economic and social life of the city. Besides, because they can not form solidarity relations with each other, try to keep on living on by themselves. As a result, the region holds many social, economic and spatial problems. Overcoming spatial problems could only be done by overcoming social and economic problems primarily. Therefore, with this research economy, society, and spatially based targets, policies and strategies have been developed, that varies from macro scales to micro.