Oğuznâme ve Şehnâme üzerine karşılaştırmalı bir inceleme
A comparative study on Oğuznâme and Şehnâme
Yazar: SOMAYEH EASY
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET TEMİZKAN
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dünyası Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Fars edebiyatı = Persion  literature ; Halk edebiyatı = Folk literature ; Karşılaştırmalı değerlendirme = Comparative evaluation ; Karşılaştırmalı edebiyat = Comparative literature ; Oğuz Kağan Destanı = Oghuz Kağan Legend ; Oğuzname = Oguzname ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türk kültürü = Turkish culture ; İran = Iran ; Şehname = Şehname

Özet:
"Oğuznâme ve Şehnâme Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme" adlı çalışmamızda, Türk kültürü ve tarihinin temel taşlarından biri olan Oğuz Kağan Destanı ve ya Oğuznâmeler adıyla bilinen İslamiyet'ten sonraki dönemlerde yazıya geçirilen rivayetler, öte yandan da İran kültürü ve Farsların İslamiyet'ten önceki tarihini yansıtan Şehnâme ele alınmıştır. Hacim itibariyle çok büyük olmayan Oğuz Kağan Destanı'nın çok sayıda varyantlarının bulunması, Şehnâme'nin de başlı başına hacimli ve büyük bir eser olması, çalışmamızı bazı nüshaları incelemekle sınırlı tutmamıza sebep olmaktadır. 
Oğuz Kağan ve çocuklarının hayatını başka bir ifadeyle Türk boylarının sosyal, siyasal ve hukukî yaklaşımlarını incelemek adına, İslamiyet'ten önceki dönemlere ait Uygurca Oğuz Kağan Destanı, İslamî rivayetlerden de Reşideddin Oğuznâmesi, Ebülgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Terakimesi ve Kazan'da bulunup son yıllarda bilim âlemine tanıtılan, literatürde Kazan Oğuznâmesi olarak adlandırılan üç eser esas alınmıştır. Dünya çapında birçok geçerli nüshası olan Şehnâme için de Muhammed Dabirsiyakî'nin hazırladığı beş ciltlik çalışmadan yola çıkarak "Oğuznâme ve Şehnâme Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme" adlı tezimizin İran Millî Destanı Şâhnâmeh (Şehnâme) bölümü oluşturulmuştur.
Çalışmamızın başında tarihin ilk çağlarından bu yana bulundukları coğrafya nedeniyle devamlı münasebette bulunan İranlılar ve Türklerin siyasi ve tarihî ilişkilerine değinilmiştir. Bu münasebetlerden sonra destan mefhumu, iki milletin literatüründedestanların özellikleri ve çeşitliliği ele alınıp İran epik anlatıları için bir sınıflandırma yapılmıştır.  Bu sınıflandırma çerçevesinde farklı tarihi devirlerde ortaya çıkmış olan kahramanlık eserleri için örnekler verilmiştir.
"Oğuznâme ve Şehnâme Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme" adlı çalışmamızın asıl amacına -iki eserin karşılaştırılmasına- geçmeden önce, Türk destan geleneği kapsamında namecilik ve oğuznâmecilik kavramları incelenip Oğuznâmelerin farklı varyantları tanıtılmıştır. Bugüne kadar üzerinde çok az çalışma yapılmış Kazan Oğuznâmesi'nin de etraflı bir özetine yer verildikten sonra sıra Firdevsî ve şaheseri Şehnâme'yi tanıtılmasına gelmiştir, Şehnâme'den de detaylı bir özet sunulmuştur.
Oğuznâme ve Şehnâme'nin karşılaştırılması bölümünde, iki eserin mitik, epik ve tarihi yönleri ele alınıp incelenmiştir. İran ve Türk edebiyatı için birer destan mahiyetinde olan Şehnâme ve Oğuznâme'nin anakahramanlarının özellikleri ve bu iki eserde yer alan kahraman tiplerinden söz edilmiştir. Oğuznâme ve Şehnâme'nin kahraman kadrosu dahilinde yer alan kadın kahraman tiplerinden sonra, iki eserde bulunan erkek kahramanlar üzerinde de durulmuştur. 
Her ne kadar birbirinden bağımsız görünseler de ilginç noktalarda benzerlik gösteren Oğuznâme ve Şehnâme'nin mitik unsurları, mekân ve zaman kavramları, olay örgüsü ve motif yapısı, bu iki eserdeki hükümdarlık ve padişahlık kavramları ve İslamî unsurları tartışıldıktan sonra, bu karşılaştırmanın bizi ulaştırdığı sonuçlar tespit edilip sıralanarak "Oğuznâme ve Şehnâme Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme" adlı çalışmamız sonlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: 
Oğuznâme-Şehnâme-Fars ve Türk İlişkileri-Destan- Benzerlikler ve Farklılıklar- Karşılaştırma.

Abstract:
One of the keystones of Turkish culture and history known as Oghuz Khan or Oğuznâme, narratives written out after the acceptance of Islam, and Şehnâme which reflects the pre-Islamic era of Persian history and Iranian culture are analyzed in our thesis named as "A Comparative Study on Oğuznâme and Şehnâme". We need to confine our study with certain transcripts due to the fact that so many variants of Epic of Oghuz Khan exist and Şehnâme is such a sizable and high volume of itself.
Our study is based on four specific variants of Epic of Oghuz Khan in order to analyze lives of Oghuz Khan and his children or in other words social, political and judicial approaches of Turkish tribes: Epic of Oghuz Khan in Uigur language belongs to pre-Islamic era, Reşideddin's Oğuznâme, Ebülgazi Bahadır Han's Şecere-i Terakime and Kazan Oğuznâme, which is recently introduced to scientific world right after finding in Kazan, belong to Islamic era. Chapter of our thesis named "Şâhnâmeh (Şehnâme): Iranian National Epic" is based on Muhammed Dabirsiyakî's five volume work among other worldwide copies.
Ages lasted political and historical affair between Iranian and Turks is mentioned at the beginning of our study. In addition to bilateral affairs, concept of epics and diversity and characteristics of epics in the literatures of two nations are also defined and a classification on Iranian epic narratives is done. Examples of heroic saga from different times are given within the framework of the classification 
Before going through the main aim of our thesis named "A Comparative Study on Oğuznâme and Şehnâme", the concepts of nâmecilik and oğuznâmecilik are analyzed and different variants of Oğuzname are introduced. After giving an extensive summary of Kazan Oğuzname, which is very rare, Firdevsi and his masterwork Şehnâme is introduced with a comprehensive summary. 
Mythic, epic and historical aspects of two works are analyzed in the chapter of comparison of Oğuzname and Şehname. Characteristics and typology of protagonists in Şehname and Oğuzname are mentioned. Heroines within the cadre of protagonists and the other heroes are elaborated.
Despite of the fact that these two masterworks seem quite different from each other, these epics share similarities on interesting points. After discussing mythic nuances, concepts of place and time, plots and motive structure, concepts of rulership and sultanate and Islamic nuances, our thesis is ended up with the definition and sorting of the results of the comparison.

Keywords: 
Oğuznâme- Şehnâme- Turkish, Persian Relations- Epics- Similarities and Differences- Comparison.