Mu'tezilî tenzih doktrininin temelleri
Foundations of Mu'tazilite doctrine of tanzîh
Yazar: ABDULLAH YILDIZ
Danışman: PROF. DR. GALİP TÜRCAN
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Allah`ın sıfatları = Attributes of God ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutezile = Mutazila ; Tenzih = Tanzih ; İslamiyet = Islam

Özet:
Mu'tezilî tenzih doktrini, Tanrı'nın sıfatlardan tenzih edilmesi üzerine kuruludur. Sıfatların temelde mânâ sıfatlar ve manevî sıfatlar şeklinde iki ayrı türü bulunmaktadır.Bunun bir sonucu olarak mu'tezilî tenzih doktrininin, ilki mânâ sıfatlardan ikincisi manevî sıfatlardan ilahî zâtın tenzih edilmesi olan iki boyutu vardır. Mu'tezile'nin mânâ sıfatları nefyetmesinin temel gerekçesi, ilahî zâtda kâim mânâ sıfatlar kabul etmenin ilahî zâtı kendisinde arazların kâim olduğu cevher konumuna indirgeme yani cisimleştirme sonucunagötürmesidir. Mu'tezile Tanrı'nın özünün bilinemezliğine dayanarak manevî sıfatların olumlu anlamlarıyla Tanrı'ya nispet edilmesine karşı çıkmıştır. Bununla birlikte Mu'tezile'ye göre cahil, aciz, ölü olmasının nefyedilmesi anlamında Tanrı'ya âlim, kâdir, hayy denilebilmektedir. Mânâ sıfatların olumsuzlanmasına dayanan mu'tezilî tenzih doktrininin birinci boyutu, Ebu'l-Huzeyl el-Allâf ile birlikte ilk defa görülmeye başlamıştır. Mu'tezile'yi negatif teoloji yapmaya götüren ikinci boyut ise İslam düşüncesinde Mu'tezile'den önce Cehmiyye'de ortaya çıkmıştır. İslam öncesi düşüncede Eflatuncu etki altındaki Yahudi ve Hristiyanlarda bu boyutu bulmak mümkündür. 'Mu'tezilî Tenzih Doktrininin Temelleri' isimli bu çalışma Mu'tezile'yi ilahî sıfatları reddetmeye götüren temel kaygı ve gerekçeleri belirleyerek mu'tezilî tenzih doktrininin esaslarını tespit etmeyi ve böylece söz konusu doktrinin düşünsel kökenlerine ulaşmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla çalışmada mu'tezilî öğretiler kadar bu öğretileri etkilediği kabul edilen düşüncelere de yer verilmiştir. Nitekim çalışma kapsamında Yunan felsefesi, Yahudilik, Hristiyanlık, Harran Sâbiîliği, İslam felsefesi ve Cehmiyye mu'tezilî tenzih anlayışıyla bağlantıları çerçevesinde inceleme konusu kabul edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Mu'tezile, tenzih, sıfat, Cehmiyye, negatif teoloji.

Abstract:
Mu'tazilite doctrine of tanzîh based on negation of attributes from God. On the grounds that there is basically two kind of attributes: attributes of ma'nâ and attributes of ma'navî, there is two dimension of mu'tazilite doctrine of tanzîh: Firstly, negation of attributes of ma'nâ; secondly, negation of attributes of ma'navî. Main reason of Mu'tazila's negation of attributes of ma'nâ is that if we accept that there are attributes of ma'nâ inhering in God, then God will be reduced to a substance in which accidents inhere, which means that He is a body. Because of unknowability of God's essence, Mu'tazila refused to ascribe attributes of ma'navî to God with their positive meaning. However, it can be said, according to Mu'tazila, that God is knowing, powerful and living in the meaning that He is not ignorant, impotent and dead. The first dimension of mu'tazilite doctrine of tanzîh, which based on negation of attributes of ma'nâ, started with Abu'l-Hudhayl al-'Allâf. The second dimension of it, which led Mu'tazila to the negative theology, in islamic thought came into sight with Cahmîya before Mu'tazila. However, in the preislamic thought, it can be found in Christians and Jewishs who are intensely under the influence of Neoplatonism. This work entitled "Foundations of Mu'tazilite Doctrine of Tanzîh" aims to determine basic principles of mu'tazilite doctrine of tanzîh detecting main concerns and motives which led Mu'tazila to negate divine attributes and so to reach to the origins of the doctrine. Therefore, the work discusses the doctrines that are regarded as influencing mu'tazilite doctrines as much as mu'tazilite doctrines themselves. Greek philosophy, Judaism, Christianity, the Sâbians of Harrân, Islamic philosophy and Cahmîya, thus, considered as subject of study as far as they are related with mu'tazilite doctrine of tanzîh.
Keywords: Mu'tazila, tanzîh, attribute, Cahmîya, negative theology.