İnsan haklarının evrenselliğine kültürel görecilik itirazı ve tartışmayı uzlaştırma çabaları
Cultural relativist challenge to the universality of human rights and reconciliation efforts for the debate
Yazar: ABDULKADİR PEKEL
Danışman: PROF. DR. YAŞAR SALİHPAŞAOĞLU
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Hukuk = Law

Özet:
İnsan hakları evrensel standartlar bildirir. Dünya üzerindeki halklar ve ülkeler ise gelenek, kültür, din vs. açısından görmezden gelinemeyecek bir çeşitlilik arz etmektedir. Söz konusu evrensel standartlar ve çeşitlilik arasındaki gerilim, insan haklarına yönelik "kültürel görecilik (cultural relativism)" olarak bilinen eleştiriyi ortaya çıkarmıştır. Bu eleştiriyi ileri sürenler, bir kültüre ait değerin başka bir kültüre uygulanamayacağı gerekçesiyle, insan haklarının kendi kültürlerine bağlı bazı özelliklerle bağdaşmadığını vurgulayarak, bu hakların kendi kültürleri açısından geçerli olamayacağını ifade etmektedir. Bu çalışma "insan haklarının evrenselliği ile kültürel görecilik nasıl uzlaştırılabilir?" sorusuna cevap vermeye çalışmaktadır. Çalışmanın amacı, evrensellik ve kültürel göreciliği uzlaştırmaya yönelik doktrindeki çabalardan hareketle, tartışmanın uzlaştırılmasıyla ilgili bir öneri sunmaktır. Bu çerçevede önce işe insan hakları bağlamında evrensellik ve kültürel görecilik kavramlarını ortaya koymakla başlanmıştır. İnsan haklarının tanımına bağlı olarak evrenselliğe ilişkin, "tarih ötesi evrensellik" ve "uluslararası hukuktaki yaygınlık/uzlaşma" olmak üzere iki temel anlam tespit edilmiş, evrenselliğin kazandığı bu iki anlam irdelenmiştir. Kültürel göreci eleştiriler insan hakları teorisine antropoloji biliminden geçtiği için, kültürel göreciliğin antropoloji biliminde ne şekilde ortaya çıktığı ve hangi anlam ve amaçla kullanıldığı konularında ayrıntılara değinilmiştir. Daha sonra antropolojide ortaya çıkan kültürel göreciliğin, insan haklarına bir eleştiri olarak somut bir biçimde nasıl ortaya çıktığı ele alınmıştır. Bu bağlamda Amerikan Antropoloji Derneği'nin 1947 yılında yayınladığı İnsan Hakları Açıklaması, kültürel göreci eleştirilerin ana noktalarını ortaya koyan bir metin olduğu için irdelenmiştir. Evrensellik-kültürel görecilik tartışması ortaya konduktan sonra tartışmanın uzlaştırılmasına yönelik doktrinde öne çıkan çabalar irdelenmiş; gerek tartışmayla gerekse tartışmanın uzlaştırılmasının hangi teorik temelde mümkün olabileceği ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır. Bu bağlamda öncelikle "uzlaştırma neden gereklidir?" sorusunun cevabı olarak evrensellik ve kültürel göreciliğin, beraberinde getirdiği bazı tehlike ve çelişkiler irdelenmiştir. Nihayet uzlaştırma çabalarına ilişkin eleştiri/değerlendirmelerden hareketle, kültürler arası iletişim/etkileşimleri ve John Rawls'un minimalist insan hakları teorisini temel alan bir önerinin, evrensellik ve kültürel göreciliğin uzlaştırılması sorununa çözüm getirebileceği iddia edilmiştir.

Abstract:
Human rights prescribe universal standards. The peoples and countries of the world, however, present an enormous diversity based on tradition, culture, religion, etc. that cannot be ignored. The tension between the universal standards and diversity has led to the criticism of human rights known as "cultural relativism". Those who put forward this criticism, emphasize that human rights are incompatible with some features of their own culture and state that these rights cannot be valid for their own culture. This study aims to answer the question of "how can we reconcile the universality of human rights and the cultural relativism" The aim of the study is to present a proposal for the reconciliation of the debate, based on the efforts in the doctrine to reconcile universality and cultural relativism in human rights. In this framework, it first started with the concepts of universality and cultural relativism in the context of human rights. Depending on the definition of human rights, two basic meanings of universality as "transhistorical universality" and "prevalence/consensus in international law" are determined. Since cultural relativist criticisms have passed from Anthropology to the theory of human rights, the details of how cultural relativism emerged in the Anthropology and for what meaning and purpose it is used are mentioned. Then, how cultural relativism, which emerged in Anthropology, emerged as a critique of human rights in a concrete way is discussed. In this context, the Human Rights Statement published by the American Anthropological Association in 1947 is examined because it is a text that reveals the main points of cultural relativistic claims. After the discussion of universalism-cultural relativism is put forward, the prominent efforts in the doctrine for reconciling the debate were examined and evaluations are made about both the discussion and the theoretical basis on which the reconciliation of the debate is possible. In this context, some dangers and contradictions brought about by universality and cultural relativism are examined. Finally, based on the criticisms/evaluations regarding reconciliation efforts, it is claimed that a proposal based on intercultural communication/interactions and John Rawls' minimalist human rights theory can solve the problem of reconciling universality and cultural relativism.