Sokak iyileştirme kriterlerinin önem derecelerinin belirlenmesine yönelik farklı düzey model önerileri; Aksaray örneği
Different level model suggestions for determining the importance levels of street improvement criteria; Aksaray example
Yazar: NURAY YILDIRIM
Danışman: DOÇ. DR. FATİH CANAN
Konya Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimarlık Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: AHP =   ; Kentsel mekan = Urban space ; İyileştirme = Improvement

Özet:
Araştırmada sokakların geçmişte sahip olduğu ancak günümüzde kaybettiği işlevlere odaklanılmıştır. Yakın tarihte motorlu araçların icadı ve kentlerde artan kullanımı, insan ölçeğinde ve insan kullanımı odaklı yaklaşımları yerini araç odaklı yaklaşıma bırakmıştır. Günümüzde kentsel mekanların yeniden insanlar için var olduğu, yürünebilir ve aktif olarak zaman geçirilebilir yerlere dönüştürülmesi, kısaca kentlerin yaşayan sokaklara sahip olması hedeflenmiştir.
Birinci bölümde; problemin tanımı yapılarak, araştırmanın amacı ve kapsamından bahsedilmiştir. Ayrıca çalışmada kullanılan AHP yönteminin, konuya nasıl entegre dilip model oluşturma sürecine katkı sağladığı açıklanmıştır.
İkinci bölümde, kavramsal çerçeveyi meydana getiren kent, mekan ve sokak kavramları incelenmiştir. Literatürden elde edilen kent kavramı, kentleşme nedenleri ve kent kuramları konuları ele alınmıştır. Kentsel mekanı meydana getiren özel mekan, yarı özel mekan ve kamusal mekan tanımlamalarına değinilmiştir. Sokak kavramı ve tarihsel gelişimi dönem dönem yer verilmiştir. Güncel sokak, kent iyileştirme uygulama ve yaklaşımlarından bahsedilmiştir.
Üçüncü bölümde, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yöntemi hakkında bilgiler verilmiştir. Problemler karşısında tek kriterli ve çok kriterli karar verme yaklaşımlarına kısaca değinilmiş, AHP yönteminin tarihçesinden bahsedilmiştir. AHP yöntemi ile problem çözümündeki aşamalar sıralanmış ve her aşama ayrı ayrı açıklanmıştır. AHP yöntemi ile elde edilen sonuçların tutarlılığının hesaplamasına da yer verilmiştir.
Dördüncü bölümde, model önerilerinin hazırlanacağı Aksaray kenti hakkında bilgiler verilmiştir. Literatür araştırmaları sonucunda sokak iyileştirme model önerisi için belirlenen; erişilebilirlik, estetik, güvenlik, konfor, sosyallik ve sürdürülebilirlik kavramlarından bahsedilmiştir. Seçilmiş 6 ana kritere katkı sağlayacak güncel tasarım ve uygulamalardan tespit edilen uygulamalar, her ana kriter altında 3 er adet alt kriter olarak gruplandırılmıştır. Aksaray kentinden 6 alt bölgeye ayrılmış merkez planlama bölgesinden 6 sokak belirlenmiştir. Anket için belirlenen 6 ana kriter ve her birinin altında yer alan 3 alt kriter AHP yöntemi ile değerlendirmeye uygun şekilde 9'lu Likert ölçeği ile puanlanacak ikili karşılaştırma matrisleri hazırlanmıştır. Uzmanlar ile gerçekleştirilen anket sonuçlarında tutarlılık oranı %10'un altında kalanlar değerlendirmeye alınmayıp, diğerleri ile hesaplamalar tamamlanmıştır.
Beşinci bölümde, basit, orta ve üst düzey olarak ayrılmış 3 adet model önerisi anket sonuçlarındaki önceliklere göre hazırlanmıştır. Basit düzey model önerisinde 1. Ve 2. Sıra ağırlığa sahip ana kriterler, orta düzey model önerisinde 1., 2., 3. Ve 4. Sıra ağırlığa sahip ana kriterler ve üst düzey model önerisinde 6 ana kriterin tamamı modele dahil edilmiştir. Ayrıca basit, orta ve üst düzey model önerileri de kendi içinde 1. Seviye, 2. Seviye ve 3.seviye model öneri olarak çeşitlendirilmiştir. Her seviyede modele dahil edilen ana kriterin altında yer alan 3 alt kriter aşamalı olarak modele dahil edilmiştir.
Altıncı bölümde, çalışmadan elde edilen sonuçlar değerlendirilmiş, AHP yönteminin sokak iyileştirme model önerisi sunma sürecine sağlayabileceği olası katkılardan bahsedilmiştir. Ayrıca araştırmacının çalışma sonunda konuya katkı sağlayacağını düşündüğü kişisel değerlendirmeleri de öneri olarak sunulmuştur.

Abstract:
The research focused on the functions that streets had in the past but have lost today. With the recent invention of motor vehicles and their using in cities, human-scale and human-use-oriented approaches have been replaced by vehicle-oriented approaches. Nowadays, the aim is to transform urban spaces into places where people can live again, where they can walk and spend time actively, in short, to make cities have living streets.
In the first part; The problem was defined and the purpose and scope of the research was mentioned. Additionally, it is explained how the AHP method used in the study is integrated into the subject and contributes to the model creation process.
In the second part, the concepts of city, space and street, which constitute the conceptual framework, were examined. The concept of city, reasons for urbanization and urban theories obtained from the literature were discussed. The definitions of private space, semi-private space and public space that constitute urban space are mentioned. The concept of street and its historical development are discussed from time to time. Current street and urban improvement practices and approaches are mentioned.
In the third section, information about the Analytic Hierarchy Process (AHP) method is given. Single-criteria and multi-criteria decision-making approaches to problems are briefly mentioned, and the history of the AHP method is mentioned. The stages in problem solving with the AHP method are listed and each stage is explained separately. Calculation of the consistency of the results obtained with the AHP method is also included.
In the fourth chapter, information is given about the city of Aksaray, where model suggestions will be prepared. As a result of literature research, determined for the street improvement model proposal; The concepts of accessibility, aesthetics, security, comfort, sociability and sustainability were mentioned. The applications identified from current designs and applications that will contribute to the 6 selected main criteria are grouped as 3 sub-criteria under each main criterion. 6 streets were determined from the central planning region divided into 6 sub-regions from Aksaray city. Pairwise comparison matrices were prepared to be scored with a 9-point Likert scale in accordance with the evaluation of the 6 main criteria determined for the survey and the 3 sub-criteria under each of them using the AHP method. In the survey results conducted with experts, those whose consistency rate was below 10% were not taken into consideration and the calculations were completed with the others.
In the fifth section, three model suggestions, divided into simple, medium and high level, were prepared according to the priorities in the survey results. In the simple level model proposal, the main criteria with 1st and 2nd order weights, in the medium level model proposal, the main criteria with 1st, 2nd, 3rd and 4th order weights, and in the high-level model proposal, all 6 main criteria are included in the model. In addition, simple, medium and high-level model recommendations are diversified into Level 1, Level 2 and Level 3 model recommendations. At each level, 3 sub-criteria below the main criterion included in the model were gradually included in the model.
In the sixth chapter, the results obtained from the study were evaluated and the possible contributions of the AHP method to the process of presenting a street improvement model proposal were mentioned. In addition, personal evaluations that the researcher thought would contribute to the subject at the end of the study were also presented as suggestions.