Adıyaman Üniversitesi Eğitim ve Araştırma hastanesi psikiyatri bölümünde takip edilen, duygudurum bozukluğu tanısı alan hastaların, sosyodemografik verilerinin, psikometrik ölçek sonuçlarının ve optik koherens tomografi verilerinin geriye dönük olarak (retrospektif) incelenmesi
Investigation of the datas of psychometric measures, opti̇cal coherence tomography results and sociodemographic features of patients followed by the diagnosis of bipolar, in the Adiyaman University Education and Research Hospital psychiatry clinic
Yazar: ASLI EGELİ
Danışman: DOÇ. DR. AYSUN KALENDEROĞLU
Adıyaman Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Psikiyatri Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Psikiyatri = Psychiatry
Dizin: Adıyaman = Adıyaman ; Eğitim ve araştırma hastaneleri = Training and research hospitals ; Psikometri = Psychometrics ; Retrospektif çalışmalar = Retrospective studies ; Sosyodemografik özellikler = Socio-demographic characteristics ; Tomografi-optik koherens = Tomography-optical coherence

Özet:
Son yıllarda, nöronal dejenerasyonu araştırmak amacıyla; girişimsel olmayan, kolay uygulanan ve retinanın güvenilir şekilde, hızlı değerlendirilmesi imkanı sağlayan optik koherens tomografi (OKT) birçok alanda kullanılmaya başlanmıştır. Yapılan araştırmalar neticesinde; bipolar hastaların sağlıklı kontrollere göre retinal yapılarında bazı değişiklikler olduğu tespit edilmiş ancak; bipolar bozukluk tedavisinde sıklıkla kullanılan lityum, valproik asit ve antipsikotik gibi ilaçların, OKT parametreleri üzerine etkisi henüz bilinmemektedir. Bu çalışmamızda, bipolar bozukluk tanılı hastaların, kullandıkları ilaçların (lityum, valproik asit ve antipsikotik) OKT parametreleri üzerine etkisini incelemeyi amaçladık.
Çalışma, Adıyaman Üniversitesi Eğitim ve Araştırma Hastanesi psikiyatri polikliniğinde Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı-5 (DSM-5) tanı ölçütlerine göre bipolar bozukluk tanısı ile izlenen hastalar ve sağlıklı kontrollerden oluşmaktadır. Ayrıca hasta grubuda düzenli olarak lityum, valproik asit (VPA) ve antipsikotik (AP) ilaçlardan herhangi birinin kullanımına göre 3 alt gruba ayrıldı. Hasta kayıt sisteminden elde edilen sosyodemografik veri formu ve psikometrik ölçekler kullanıldı. Bir spektral OKT cihazı ile ölçülen her iki göze ait retina sinir lifi tabakası (RSLT), ganglion hücre tabakası (GHT), iç pleksiform tabaka (IPT) ve koroid tabakası kalınlığı verileri incelendi. Sağlıklı kontrol grubu olarak hastalık tanısı olmayan ve ilaç kullanmayan kişiler alındı. Verilerin değerlendirilmesinde SPSS 21 paket programı kullanıldı ve istatistiksel anlamlılık düzeyi (p değeri) 0,05 ya da altı olarak belirlendi.	Çalışmamıza 100 hasta (48 kadın, 52 erkek) ve 50 sağlıklı kontrol (32 kadın, 18 erkek) dâhil edildi. İlaç alt gruplarında kadın ve erkek oranları benzer bulundu (p>0,05). Hasta grubunun kontrol grubuna göre evli olma oranı anlamlı olarak düşük, bekâr ve dul yüzdesi ise daha yüksek olduğu tespit edildi (p<0,05). İlaç alt gruplarına baktığımızda ise medeni durum açısından aralarında anlamlı bir farklılık saptanmadı  (p>0,05). Hasta grubunda çalışmayan oranı kontrol grubundan yüksek olup aralarında anlamlı bir faklılık olduğunu saptandı (p<0,05). Hasta gubunun ilaç alt grubunda meslek değerlendirmesinde ise lityum ve antipsikotik kullananlar, valproik asit kullananlara göre çalışmıyor oranını daha yüksek ve aralarında anlamlı bir farklılık saptandı (p<0,05). Hasta grubunun kontrol grubuna göre eğitim seviyesi anlamlı düzeyde düşük olduğu saptandı (p<0,05). Hasta ilaç alt grupları arasında yapılan karşılaştırmada ise eğitim durumu açısından farklılık saptanmadı (p>0,05). İlaç alt gruplarında yer alan lityum, VPA ve AP kullanan bireylerin toplam hastaneye yatış sayılarının birbirine yakın olduğu ve aralarında anlamlı farklılık olmadığı saptandı. İlaç alt gruplarında yer alan lityum, VPA ve AP kullanan bireylerin ilaç kullanım süreleri (yıl) incelendiğinde AP kullanan hastaların ilaç kullanım süreleri daha kısa iken lityum kullananlarda ise daha uzun ve aralarında anlamlı bir farklılık olduğu saptandı (p<0,05). 
	Optik koherens tomografi parametrelerini değerlendirdiğimizde; RSLT alt parametrelerinde; hasta grubunda kontrol grubuna göre kısmi incelmeler olduğu, hatta bazı alt tiplerde (sol N, sol NI, sağ NI, sağ TS, sol TS, sağ TI, sol TI ) bu incelmenin anlamlı düzeyde olduğu tespit edildi (p<0,05). Sistemik hastalığı olmayan BB hastalarında her iki gözde ölçülen koroid kalınlığının kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde artmış olduğu tespit edildi (p<0,05).	
	Çalışmamızda, ilaç alt gruplarının OKT parametrelerini karşılaştırdığımızda; RSLT ortalaması, RSLT alt parametrelerinden NS, N, NI, TS, T, TI ortalama değerleri sağ ve sol gözde lityum kullananlarda, VPA, AP kullananlara göre daha yüksek bulundu (p<0,05). GHT kalınlığında sağ ve sol gözde lityum kullananlarda VPA ve AP kullananlara göre daha yüksek bulundu ve aralarında anlamlı farklılık saptandı (p<0,05). IPT kalınlığında ise sağ ve sol gözde lityum kullananlarda VPA ve AP kullananlara göre daha yüksek ve aralarında anlamlı farklılık saptandı (p<0,05). Koroid tabakası kalınlığına bakıldığında ilaç alt grupları arasında anlamlı fark saptanmadı (p>0,05). Hasta grubunda sigara içenlerin OKT parametre değerleri sigara içmeyenlerden daha düşük olmasına rağmen; yalnızca RSLT alt parametrelerinden sağ göz T, TI, RSLT ortalaması ile sol göz T kalınlığında anlamlı farklılık saptandı (p<0,05).  Kontrol grubunda, OKT parametrelerinde sigara kullananların değerlerinin kullanmayanlara göre daha düşük tespit edildi ancak; aralarında anlamlı bir farklılık tespit edilmedi (p>0,05). Lityum, VPA ve AP kullananların OKT parametrelerinin ortanca değerleri sağ-sol gözde sigara kullanan hastalarda, sigara kullanmayan hastalardan daha düşük tespit edildi. Yalnızca lityum kullananlarda sağ-sol göz RSLT ortalama ve T ortanca değerinde,  sigara kullananlar ile kullanmayanlar arasında incelme yönünde anlamlı bir farklılık tespit edildi (p<0,005).
	Bulgularımız, literatür bilgileri doğrultusunda değerlendirildiğinde; sosyodemografik değişkenlerin literatürle uyumlu olduğu görülmüştür. BB tanılı hastalarımızda; RSLT ortalaması ile RSLT'nin bazı alt tiplerinde (sol N, sol NI, sağ NI, sağ TS, sol TS, sağ TI, sol TI )  anlamlı düzeyde incelme olduğu tespit edilmiş ve bu durum retinal sinirlerdeki aksonel dejenerasyon lehine yorumlanmıştır. Hasta grubunda GHT ve IPT değerlerinde anlamlı düzeyde incelme olduğu gösterilmiştir. Bu durum, retinal sinir hücresinin soma ve dentritteki hasar olduğunu bununda retinal sinirlerde nörodejeresyon geliştiğini düşündürmüştür. GHT ve IPT'de dejenerasyonun daha belirgin, RSLT'de ise bazı alt parametrelerde incelmenin olması; bu dejenerasyonun, erken dönemde öncelikle GHT ve IPT bölgesinde başladığını göstermektedir. RSLT'de ilerleyen dönemlerde (hastalık şiddeti, atak sayısı vs. gibi etkenlerlerin de katkısıyla) progresif bir şekilde giden incelmenin olması RSLT'nin de hastalıktan etkilendiğini ve aksonel dejenerasyonun gerçekleştiğini düşündürmektedir. Başka bir deyişle, nöronal yıkım arttıkça RSLT tabakasındaki dejenerasyonun ilerleyebileceği düşünülmektedir. BB hastalarında her iki gözde ölçülen koroid kalınlığının, kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde artmış olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun temel nedeni olarak BB'de rol alan, artmış inflamatuar belirteçlerden kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Lityum, VPA ve AP'lerin OKT üzerindeki etkilerini karşılaştırdığımızda; lityum kullanan hastaların VPA ve AP kullananlara göre RSLT ortalaması, RSLT bazı alt parametreleri, GHT ve IPT değerlerinin anlamlı düzeyde daha kalın olması, lityumun retina sinirleri üzerinde nöroprotektif etkisi ile ilişkilendirilmiştir. Çalışmamızda sigara kullanan hasta ve kontrol grubunda RSLT, GHT ve IPT değerlerinde anlamlı düzeyde olmasa da incelme olduğu gösterilmekle birlikte, sigara kullanımın OKT parametrelerini etkileyebileceği sonucuna varılmıştır. Ayrıca lityum alan ve sigara kullanan hastaların, VPA ve AP kullananlara göre RSLT, GHT ve IPT değerlerinin görece kalın olması; lityumun, sigaranın retinal sinirler üzerindeki inceltici (dejeneratif) etkisine rağmen retinal sinirler üzerinde koruyucu etkisinin devam ettiğinin bir göstergesi olabileceğini düşündürmüştür.

Anahtar Kelimeler: Bipolar bozukluk, Lityum, Optik koherens tomografi, Nörodejenerayon, Nöroprotektif etki

Abstract:
In recent years, in order to investigate neuronal degeneration; optical coherence tomography (OCT) has been used in many areas, which is non-invasive, easy to apply and enables reliable and rapid evaluation of the retina. As a result of the researches; some changes have been detected in retinal structures of bipolar disorder (BD) patients according to healthy controls, however; the effects of drugs such as lithium, valproic acid and antipsychotic, which are frequently used in the treatment of bipolar disorder (BD)  on optical coherence tomography (OCT) parameters are not yet known. 
In this study, we aimed to investigate the effects of drugs (lithium, valproic acid and antipsychotic) on OCT parameters of patients diagnosed with bipolar disorder. In addition, the patient group was divided into 3 subgroups according to the regular use of lithium, valproic acid (VPA) and antipsychotic (AP) medication. The sociodemographic data form and psychometric scales obtained from the patient registration system were used. Retinal nerve fiber layer (RNFL), ganglion cell layer (GCL), inner plexiform layer (IPL) and choroid layer thickness data of both eyes measured with a spectral OCT device were examined. People who were not diagnosed with the disease and who did not use drugs were taken as the healthy control group. SPSS 21 package program was used to evaluate the data and the statistical significance level (p value) was set at 0.05 or below.
	Considering socio-demographic data; 100 patients (48 women, 52 men) and 50 healthy controls (32 women, 18 men) were included. In drug subgroups, female and male ratios were similar (p> 0.05). The rate of being married was significantly lower, and the percentage of single and widow was higher than the control group (p <0.05).
When we look at the drug subgroups, there was no significant difference between them in terms of marital status (p> 0.05). The rate of not working in the patient group was higher than the control group, and we found a significant difference between them (p <0.05). In the occupational evaluation of the patient group in the drug subgroup, we found that the rate of working people who use lithium and antipsychotic is higher than those who use valproic acid and there is a significant difference between them (p <0.05). The education level of the patient group was significantly lower than the control group (p <0.05). In the comparison between patient drug subgroups, no difference was found in terms of educational status (p> 0.05). It was found that the total number of hospitalizations of individuals using lithium, VPA and AP in the drug subgroups was close to each other and there was no significant difference between them. When the drug use time (years) of the individuals using lithium, VPA and AP in the drug subgroups was examined, the drug use time of patients using AP was shorter, while the use of lithium was longer and there was a significant difference between them (p <0.05).
	When we evaluate the OCT parameters; ın RNFL sub parameters; ıt was found that there were partial thinning in the patient group compared to the control group and even in some subtypes (left N, left NI, right NI, right TS, left TS, right TI, left TI), this thinning was significant (p <0.05). It was found that choroidal thickness measured in both eyes in BD patients without systemic disease increased significantly compared to the control group (p <0.05).
	In this study, when we compare OCT parameters of drug subgroups; The mean RNFL, RNFL sub parameters, NS, N, NI, TS, T, TI mean values were found to be higher in the right and left eye lithium users than in those using VPA, AP (p <0.05).
The GCL thickness was higher in the right and left eye lithium users than in those using VPA and AP and found a significant difference between them (p <0.05).
In IPL thickness, it was found that those using lithium in the right and left eyes were higher than those using VPA and AP and there was a significant difference between them (p <0,05). When the choroid layer thickness was examined, no significant difference was found between the drug subgroups (p> 0,05). Although OCT parameter values of smokers in the patient group were lower than non-smokers; There was a significant difference in the right eye T, TI, RNFL mean and left eye T thickness only from the RNFL sub parameters (p <0,05). In the control group, the values of smokers in OCT parameters were lower than those who did not, but; There was no significant difference between them (p> 0,05). The median values of OCT parameters of those using lithium, VPA and AP were lower in the patients who smoked cigarettes in the right-left eye than those who did not smoke. A significant difference was found between the smokers and non-smokers in favor of thinning in the mean and T median of the right-left eye RNFL only in lithium users (p <0,005).
When our findings are evaluated in accordance with the literature information; sociodemographic variables were found to be compatible with the literature. In our patients diagnosed with BD; with RNFL mean, some subtypes of RNFL (Left N, left NI, right NI, right TS, left TS, right TI, left TI) were found to be significantly thinner and this situation was interpreted in favor of axonel degeneration in the retinal nerves. Degeneration is more prominent in GCL and IPL, and there are thinning of some sub-parameters in RNFL; shows that this degeneration started in the GCL and IPL regions in the early period. The progressive thinning in RNFL (with the contribution of factors such as disease severity, number of attacks, etc.) suggests that RNFL is also affected by the disease and axonal degeneration has occurred. In other words, it suggests that degeneration in the RNFL can progress as neuronal destruction increases. It was found that choroidal thickness measured in both eyes significantly increased in BD patients compared to the control group. It is thought that the main reason for this situation may be due to the increased inflammatory process involved in BD.
When we compare the effects of lithium, VPA and AP on OCT; According to the patients who use lithium using VPA and AP; The mean RNFL, some sub parameters of RNFL, significantly thicker GCL and IPL values were associated with the neuroprotective effect of lithium on the retinal nerves. In our study, it was concluded that, although there was not a significant increase in RNFL, GCL and IPL values in the smoking and control groups, it was concluded that smoking may affect OCT parameters. In addition, the patients who take lithium and smoke have relatively thick RNFL, GCL and IPL values compared to those who use VPA and AP; He suggested that lithium may be an indication that the protective effect of the cigarette on the retinal nerves continues despite its thinning (degenerative) effect on the retinal nerves.
Keywords: Bipolar disorder, Lıthıum, Optical coherence tomography, Neurodegeneration, Neuroprotective effect