Üniversite öğretim elemanlarının kendilerinde algıladıkları stres düzeyi ile depresyon semptomlarının ilişkisinin incelenmesinde duygusal şemalar, üstbilişsel şemalar ve fonksiyonel olmayan bilişlerin aracılık rolünün karşılaştırılması
Comparing the mediating role of emotional schemas, metacognitive schemas and dysfunctional cognitions in the relation between perceived stress level and depression symptoms of faculty members
Yazar: YELİZ BÖREKÇİ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HALİS ÖZERK
İstanbul Arel Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Klinik Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Bilişsel şemalar = Cognitive schemas ; Depresyon = Depression ; Duygusal şema = Emotional schemes ; Stres = Stress ; Ölçekler = Scales ; Öğretim elemanları = Instructors ; Üstbilişsel şemalar = Metacognitive schemas ; İş stresi = Job stress

Özet:
Mevcut çalışmanın amacı öğretim elemanlarının kendilerinde algıladıkları stres düzeyi ve depresyon düzeyleri arasındaki ilişkide bilişsel, üstbilişsel ve duygusal şemalarının aracılık etkilerini incelemektir. Çalışma örneklemini farklı üniversite ve disiplinlerden olan 409 akademisyen oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplamak amacıyla Algılanan Stres Ölçeği, Fonksiyonel Olmayan Tutumlar Ölçeği, Üstbiliş Ölçeği, Duygulara İlişkin İnançlar Ölçeği, Beck Depresyon Ölçeği ve çalışmacı tarafından, demografik verileri saptayabilmek için oluşturulan demografik form kullanılmıştır. Araştırmada oluşturulan modeller Lisrel 8.80 paket programında Yapısal Eşitlik Modellemesi ile test edilmiştir. Çalışmada algılanan stres düzeyi ve depresyon düzeyi arasında şemaların aracılık rollerine ilişkin farklı modeller oluşturulmuştur. 
Test edilen ilk modelde, stres ve depresyon düzeyi arasındaki ilişkide bilişsel ve üstbilişsel şemaların aracılık rollerine bakılmıştır. Ki-kare farklılık testleri sonucunda, stres ile bilişsel şemalar arasındaki ilişkide, üst bilişler üzerinden tam aracılık ilişkisinin olduğu tespit edilmiştir. Modele göre, stres ile depresyon arasındaki ilişkide, üst bilişlerin kısmi aracılık etkisinden söz etmek mümkündür. İkinci modelde, bilişsel şemalardan üstbilişsel şemalara bir yol atandığında; ki-kare farklılık testleri sonucunda, bilişsel şemalar ile depresyon arasındaki ilişkide, üst bilişler üzerinden tam aracılık ilişkisinin olduğu belirlenmiştir. Buna göre, stres ile depresyon arasındaki ilişkide, üst bilişlerin; stres ile üst bilişler arasındaki ilişkide bilişsel şemaların kısmi aracılık etkisinin olduğu görülmektedir. 
Karşılaştırılan üçüncü modelde stres ve depresyon arasındaki ilişkide duygusal şemalar ve bilişsel şemaların aracı rolleri ele alındığında ki-kare farklılık testleri sonucunda, bilişsel şemalar ile depresyon arasındaki ilişkide, duygusal şemalar üzerinden tam aracılık ilişkisinin olduğu belirlenmiştir. Buna göre, stres ile depresyon arasındaki ilişkide duygusal şemaların kısmi aracılık etkisi olduğu, benzer şekilde, stres ile duygusal şemalar arasındaki ilişkide bilişsel şemaların kısmi aracılık etkisinin olduğu görülmektedir. Dördüncü modelde ise, ki-kare farklılık testleri sonucunda, stres ile bilişsel şemalar arasındaki ilişkide, duygusal şemalar üzerinden tam aracılık ilişkisinin olduğu belirlenmiştir. Bu modele göre, stres ile depresyon arasındaki ilişkide duygusal şemaların kısmi aracılık etkisi olduğu görülmektedir. 
Bootsrapping analizi sonucunda elde edilen bulgulara göre, üst bilişler ile depresyon arasındaki ilişkide bilişsel şemaların; duygusal şemalar ile depresyon arasındaki ilişkide bilişsel şemaların aracı etkisi dışında, modelde bulunan tüm dolaylı etkilerin .05 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmektedir. 
Çalışmanın sonuçları ilgili alanyazın ışığında tartışılmış, ileride yapılacak çalışmalar için öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: algılanan stres, bilişsel şemalar, duygusal şemalar, üstbilişsel şemalar, depresyon

Abstract:
The aim of the current study is to look into the mediating effects of cognitive, metacognitive and emotional schemas in the relationship between the stress levels perceived by the instructors and their depression levels. The study sample consists of 409 academicians from a variety of universities and disciplines.
Perceived Stress Scale, Dysfunctional Attitudes Scale, Metacognition Scale, Beliefs Related to Emotions Scale, Beck Depression Scale and the demographic form created by the researcher to determine demographic data were used in order to accumulate data in the study. The models, which were created in the research, were tested with the Structural Equation Modelling in the Lisrel 8.80 package program.
In the study, different models were created concerning the mediating roles of schemas between perceived stress level and depression level.
	In the first model that was tested, the mediating roles of cognitive and metacognitive schemas in the relationship between stress and depression level were analysed.  As a result of the chi-square difference tests, it was determined that there is a full mediation relationship between stress and cognitive schemas over metacognitions. According to the model, it is likely to mention about the partial mediation impact of metacognition in the relationship between stress and depression.
	In the second model, when a method is assigned from cognitive schemas to metacognitive schemas, as a consequence of chi-square difference tests, it was determined that there is a full mediation relationship between cognitive schemas and depression through metacognitions. Accordingly, it has been observed that in the relationship between stress and depression; the metacognitions and in the relationship between stress and metacognition; the cognitive schemas have a partial mediating effect 
	
	In the third model compared, when the mediating roles of emotional schemas and cognitive schemas in the relationship between stress and depression were taken into consideration, as a result of the chi-square difference tests, it was determined that there was a full mediation relationship between cognitive schemas and depression through emotional schemas. Accordingly, it seems that emotional schemas have a partial mediating effect in the relationship between stress and depression, and similarly, cognitive schemas have a partial mediating effect in the relationship between stress and emotional schemas.
	Whereas in the fourth model, as a result of the chi-square difference tests, it was determined that there was a full mediation relationship between stress and cognitive schemas through emotional schemas. According to this model, it has been observed that the emotional schemas have a partial mediation effect in the relationship between stress and depression.
	According to the findings obtained through the bootstrapping analysis, except for the mediating effect of cognitive schemas in the relationship between metacognition and depression and cognitive schemas in the relationship between emotional schemas and depression, all indirect effects in the model were seen to be statistically notable at the .05 level.
The outcomes of the study were discussed in the light of the relevant literature, and suggestions were presented for future studies.


Keywords: perceived stress, cognitive schemas, emotional schemas, metacognitive schemas, depression