Türkiye'de anonim mekan üretimi örneği olarak Beykoz ilçesi mahalle camilerinin mimari ve iç mekansal analizi
Architectural and interior space analysis of neighborhood mosques in Beykoz as examples of anonymous spatial production in Turkey
Yazar: MERYEM ODABAŞI
Danışman: YRD. DOÇ. DR. GÖKSUN AKYÜREK ALTÜRK
Bahçeşehir Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / İç Mekan Tasarımı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration

Özet:
Türkiye'de bugün sayısı 80.000'i aşan cami yapılarının sayısal çokluğuna karşılık, bu yapıların çoğunda mimari/mekânsal çeşitlilik ve nitelik açısından gözlenen sorunlar yeni bir tartışma konusu oluşturmaktadır. Cami mimarisi incelendiğinde, klasik dönemde Mimar Sinan'ın mimari kimliğinin en önemli ögeleri olan merkezi kubbeli ve kare planlı on altıncı yüzyıl camilerini model alan ve sayısız farklı biçimde yeniden uyarlayan örneklerin yaygın bir şekilde inşa edildiği görülmektedir. Bu camilerin bir bölümü, İstanbul'un hızlı yayılma sürecinde, konut dokusu içinde toplumsal dayanışma örüntüleri ile mimarın görünür olmadığı anonim süreçlerle oluşturulan 'Klasik Dönem Osmanlı Cami' tipolojisine dayanan mahalle camileridir.  Tez kapsamında, Türkiye'de tarihsel bir olgu olarak yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren uzun bir sürece yayılan klasik cami tipolojisinin oluşumu ve bunun ele alınan örneklerdeki yansımaları da önemli bir tartışma konusu oluşturmaktadır. Bu çalışmada, temel olarak İstanbul'un Beykoz ilçesinden seçilen örnek mahalle camileri çeşitli analiz yöntemleriyle incelenerek söz konusu yapıları oluşturan dinamiklerin ve mimari özelliklerin ortaya konması amaçlanmaktadır. Bu amaçla, günümüz cami mimarisinde rol alan aktörler ve cami inşaatının nasıl bir süreç ile ortaya çıktığı; yasal mevzuat, Diyanet İşleri Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü ile cami yaptırma dernekleri, vakıflar ve cemaat dinamikleri üzerinden tartışmaya açılmaktadır. Tarihsel süreç içerinde gelişimini sürdüren cami mimarisini birtakım bileşenler oluşturmuştur. Bu bileşenler, burada genel hatlarıyla 'ana mimari elemanlar' ve 'iç mekân elemanları' olarak açıklanmaktadır. Tezin alan çalışması bölümünde, Beykoz bölgesinden seçilen mahalle camileri tekil hikayeleri ile birlikte mimari/mekânsal nitelikleri açısından değerlendirilmektedir. Bu değerlendirmelerin, toplumsal üretim sürecinin sonucu olan 'cami yapısı' ürününün; onu üreten eyleme geri gidilerek, üretim ve anlamlandırma sürecini aydınlatması hedeflemektedir.

Abstract:
The mosque structures in Turkey, whose number exceeds 80.000, have become a new theme of discussion in terms of their architectural and spatial quality. When the mosque architecture is examined, it is seen that examples that  follow and interpret the sixteenth century mosques with central dome and square plan, which mark the architecture of Mimar Sinan in the classical period, are widely constructed. Part of these mosques, built during Istanbul's rapid expansion process, with the patterns of social solidarity in housing areas, are based on the "Classical Ottoman Mosque" typology where the architect completely is invisible, in. Within the scope of the thesis, the formation of a classical mosque typology  over a long period of time from the second half of the twentieth century on, as a historical fact in Turkey, and its reflections on the samples constitute a significant discussion. In this study, it is aimed to reveal the dynamics of production and the architectural features of  examplary neighborhood mosques by using various analysis methods, all selected from the Beykoz district of Istanbul.  For this purpose, actors of actual mosque architecture and their construction processes will be opened into discussion with the headings of Legislation, Directorate of Religious Affairs, General Directorate of Foundations and local mosque building associations, foundations and community dynamics. Mosque architecture, which continues its development in the historical process, constituted several components. These components are generally described here as 'Main Architectural Elements' and 'Interior Design Features'. In the section of the field study, the neighborhood mosques selected from the Beykoz region are evaluated in terms of their architectural / spatial qualities together with their individual stories. These evaluations are aiming to go back and illuminate the process of production and meaning  of the 'mosque structure' , which is the output of a complex social production process.