XIX. yüzyılda Zir kazasının nüfus defterlerive nüfus yapısı
Population registers and population structure of Zir district in the 19th century
Yazar: HASAN ERDOĞAN
Danışman: PROF. DR. HÜSEYİN ÇINAR
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Demografi = Demography ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Ankara = Ankara ; Nüfus = Population ; Nüfus Defterleri = Population Surveys ; Nüfus sayımı = Census ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Zir vadisi = Zir valley

Özet:
İnsanların bir araya gelmesi nüfusu oluşturur. Nüfusun konusu ise insandır. Bu nedenle
nüfus ve demografik yapı konusu, tarihin her döneminde önemini korumuştur. Tarih
boyunca pek çok devlet; nüfusu, nüfus yapısını ve nüfus özelliklerini faklı bakış açısı ile
kayıt altına almış, veriler toplamış, istatistikler çıkartmıştır. Bunu da bir takım idarî, askerî,
malî ve demografik gerekçelerle yerine getirmiştir. Osmanlı Devleti de kuruluş dönemi
sonrasında, bilhassa askerî ve malî gerekçelerle, emlak ve arazilerin kaydını (tahririni) ve
vergi nüfusunu belirleme gibi işleri titizlikle yürütmüştür. Osmanlı klasik döneminde
sayımlar (tahrirler) daha çok askerî ve malî gerekçelerle, hane esası üzerinden yapılmıştır.
Bu anlayış, XIX. yüzyılın ilk yarısına kadar devam etmiş; 1830'lardan itibaren artık daha
çok askerî amaçlı, sadece erkek nüfusun kaydedildiği nüfus sayımları yapılmıştır. Zaman
zaman yapılan bu sayımlarda bütün nüfusun, kadın-erkek birlikte yazılması, ancak XIX.
yüzyılın sonlarında gerçekleştirilebilmiştir. Osmanlı devlet adamlarının arazi tahrirlerinde
elde ettiği kaydetme, yazma ve tescil etme geleneği ve tecrübesi, XIX. yüzyılda nüfus
sayımlarında da kendisini göstermiştir. XIX. yüzyılda nüfus sayımlarının yapılmasında
Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması sonrasında yeni bir oluşum aşamasına giren Osmanlı askerî
teşkilatın insan kaynağını belirleme düşüncesinin ve dönemin reform anlayışının büyük rolü
olmuştur. Osmanlı Devleti'nde ilk nüfus sayımı, yukarıda belirtilen askerî gerekçe ile 1830-
1831 yılında yapılmıştır. 1831 yılında da Dahiliye Nezareti bünyesinde nüfus sonuçlarını
değerlendirmek ve nüfus işlerini yürütmek için İstanbul'da Ceride-i Nüfus Nezareti,
sancaklarda da Defter Nazırlıkları kurulmuştur. Çalışma alanımız olan Zir Kazası (bazı
dönemlerde nahiye), farklı dönemlerdeki isim ve idarî statüsündeki değişiklikler bir tarafa
bırakılırsa, Ankara şehrinin daha çok batı istikametindeki; günümüzde bir kısmı Pursaklar,
Keçiören, Çankaya, Etimesgut, Sincan, Polatlı, Ayaş, Kahramankazan ilçeleri sınırları
içinde kalan yerleşim birimlerini içine alan, merkezi de İstanos olan bir idarî birimdir.
Ankara sancağına bağlı Zir kazasının, XIX. yüzyılın ilk yarısındaki nüfus defterlerini ve bu
defterlerden elde edilen verilerin değerlendirmesini konu alan bu çalışmanın kaynakları;
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde bulunan, Zir kazasına ait 1252/1836,
1256/1840 ve 1258/1842 tarihli nüfus defterleridir. Bu çalışmada, bu nüfus defterlerin
okunması, buralarda yer alan nüfus verilerinin değerlendirmesi, elde edilen verilerin tablolara dönüştürülerek analizi ve en sonda da nüfus defterlerinin tamamının
transkripsiyonu yapılmıştır. Böylece, Osmanlı dönemine ait bir arşiv defter kaynağı
üzerinden, bir kazanın; idarî, sosyal, kültürel ve demografik yapısı ortaya konulmaya
çalışılmıştır.

Abstract:
gathering of people creates a population. The subject of the population is human. For this
reason, the issue of population and demographic structure has maintain its importance in
every period of history. Throughout history, many states have recorded the population,
population structure and population characteristics from a different point of view, collected
data and published statistics. They fulfilled these processes for some administrative, military,
financial and demographic reasons. After the establishment period, the Ottoman State
meticulously carried out matters such as the registration (tahrir) of real estate and lands and
determining the tax population, especially for military and financial reasons. During the
classical period of the Ottoman Empire, censuses were made on household basis, mostly for
military and financial reasons. This understanding had continued until the first half of the
19th century, from the 1830s, censuses were carried out for military purposes, in which only
the male population was recorded. In these censuses made from time to time, it was only at
the end of the 19th century that the whole population could be written together with men and
women. The tradition and experience of recording, writing and registering that Ottoman
statesmen gained in land registrations manifested itself in the census in the 19th century, too.
In the 19th century, the idea of determining the human resource of the Ottoman military
organization, which entered a new stage of formation after the abolition of Janissary Corps,
and the reform understanding of the period, played a major role in the census. The first
census in the Ottoman Empire was conducted in 1830-1831 with the military justification
mentioned above. Modern population services in Ottoman Empire started after 1831 census
and with the foundation of Census Department (Ceride-i Nufus Nezareti) under the Ministry
of Interior and Census State units (Defter Nezareti) in other states as well as Ledger Registers
were established in sanjaks. Our study area, Zir District (sub-district in some periods),
changes in the administrative status in different periods and, aside from the more westerly
direction of the city of Ankara; It is an administrative unit, which includes settlements, some
of which are within the districts of Pursaklar, Keçiören, Çankaya, Etimesgut, Sincan, Polatlı,
Ayaş, Kahramankazan and whose center is Istanos. The sources of this study, which is about
the population registers of the Summit District of Ankara Province in the first half of the
19th century and the evaluation of the data obtained from these registers; These are the
population registers of Zir District dated 1252/1836, 1256/1840 and 1258/1842 in the Ottoman Archives of the Presidency of State Archives. In this study, the reading of these
population registers, the evaluation of the population data contained here the analysis of the
obtained data by converting them into tables and finally the transcription of the entire
population registers was made. Thus, an attempt was made to reveal the administrative,
social, cultural and demographic structure of a district through an archive book source
belonging to the Ottoman period.