Azerî bir müfessir Şekevî (1853-1932) ve tefsiri
An azerbaijanian interpreter Shekevy (1853-1932)
Yazar: VAGİF HAMZAYEV
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET SACİT KURT
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mutasavvıf = Theosofistical ; Tefsir = Commentary ; İslamiyet = Islam ; Şekevi = Shekevi

Özet:
Arap olmayan Müslüman beldelerde ilim adamları kendi milletlerinin Kur'ân'ı anlayabilmeleri için onu tercüme ve tefsir etmeye gayret sarf etmişlerdir. Bu çalışmalardan biri de Azerbaycan'da 20. asrın başlarında Şeyhülislam Mevlazâde Şekevî tarafından yazılmış Kitâbu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân adlı eserdir. Şekevî, tefsîrinde yaşadığı dönemin insanına oldukça anlaşılır bir tarzda Kur'ân'ı başından sonuna kadar açıklamıştır. Eserin aslı Azerbaycan Türkçesiyle ve Arap harfleriyle yazılmıştır. 2001 yılında çağdaş Azericeye uyarlanmış nüshası ise kiril alfebesiyle basılmıştır. Dili de güncel değildir. Tüm bunlar bahsedilen eserin, ilahiyat ilimlerine âşina olmayan günümüz Azerbaycan Türklerinin okuyup anlayabilmesinin önündeki engellerden biridir. Günümüzde bile Azerbaycan'da mevcut sadece üç tefsirden biri olması ve Şiâ tefsiri olması hasebiyle nüfusunun çoğunluğunun Şiâ olması gerçeği göz önünde bulundurularak bu eserin çeşitli yönlerden incelenmesi, manevî bir sorumluluk arzetmektedir. 
Tezimizde öncelikle Şekevî'nin hayatı, eserleri, mezhebi, ilmî ve edebi kişiliği ile müellifin yaşadığı dönemin ilmî ve siyasî özellikleri analiz edilmiş, ardından da eserin yazılış gayesi, dili ve teknik özelliklerine yer verilmiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak müfessirin Kur'ân ilimleri ve İslâmî ilimlere bakışı ile bu ilimleri uygulama tarzı ele alınmıştır. Bu yüzden Kitâbu'l-beyân'da geçen tefsir usûlü konuları üzerinde durulmuş, bu alanlarda mevcut geniş ilmî birikime ve teferruâta fazla yer verilmeden Şekevî'nin tefsir metodu örneklerle ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Bu meyanda Şekevî'nin tefsîri baştan sona okunup-incelenerek elde edilen veriler konu başlıkları altında toplanmış, mezkûr konu başlıkları bir giriş ve üç ana bölümde değerlendirilmiştir. 

Anahtar Sözcükler: Şekevî, Kitâbu'l-Beyân, Âyet, Tefsir, Kur'ân İlimleri.

Abstract:
In non-Arab Muslim countries scientists have tried to translate and interpret the Koran in order for their nations to understand the Qur'an. One of these works is the work of Kitâbu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Qur'ân written by Sheikh al-Islam Mevlazâdeh Shekevy in the beginning of 20th century in Azerbaijan. Shekevi explained the Qur'an from beginning to end in a very understandable manner in his exegesis for the people of his era. The original version of the work had been written in an Azerbaijani Turkish and in an Arabic letters. In 2001, the copy adapted to contemporary Azerbaijani was printed with Cyrillic alphabet. The language is also outdated. All of these are the obstacles to the reading and understanding of the today's Azerbaijani Turks who are not familiar with theology of this work. Considering the fact that the majority of the population is Shi'i and it is only one of the three exegesis in Azerbaijan today and that it is a Shi'i exegesis, it is a moral responsibility to examine this work in various ways. 
In our thesis, firstly the life, works, sect, scientific and literary personality of Shekevi, the scientific and political characteristics of the period he lived were analyzed and then the purpose of writing, language and technical characteristics of the work were given. In this study, his view about Qur'ân sciences, Islamic sciences and the way of applying these sciencesthe way of applying these sciences are mainly discussed. Therefore, the subjects of the exegesis in the Kitâb al-Bayân declaration have been emphasized, and the exegesis method of Shekevi has been tried to be put forward with examples without giving much space to the extensive scientific accumulation and details available in these areas. In this context, the exegesis of Shekevi was read and examined thoroughly and the data obtained was collected under the headings and the mentioned headings were evaluated in an introduction and three main sections. 

Key Words: Shekevy, Kitâb al-Bayân, Verse, Commentary, Quranic Sciences.