Türkçe dilinde eşanlatım derlemi oluşturma ve doğal dil işleme modellerinin karşılaştırılması
Turkish paraphrase corpus generation and comparison of natural language processing models
Yazar: HİLAL TEKGÖZ
Danışman: PROF. DR. SEVİNÇ İLHAN OMURCA
Kocaeli Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı / Bilgisayar Mühendisliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol = Computer Engineering and Computer Science and Control

Özet:
Eşanlatım oluşturma, Doğal Dil İşleme (DDİ) alanında büyük önem taşıyan bir araştırma konusunu temsil etmektedir. Temelde, metnin anlamını korurken yeni ifadeler üretme sürecini kapsamaktadır. Eşanlatım oluşturma, metinlerin daha anlaşılır hale getirilmesi veya farklı amaçlara uygun duruma getirilmesi gibi çeşitli hedeflere hizmet edebilmektedir. Bu alanda geliştirilen yöntemler, metnin dil bilgisi özelliklerinin ve anlamsal yapısının yanı sıra kelime ve cümlelerin yeniden düzenlenmesini de içermektedir. Otomatik çeviri, içeriğin yeniden kullanımı ve özgün metin oluşturma gibi birçok uygulama alanında eşanlatım oluşturma görevi kullanılır. Bu görev, metinlerin anlaşılmasını geliştirmenin yanı sıra içerik üretimini hızlandırabilir ve çok dilli iletişimi kolaylaştırabilir. Kolaylıklarının yanı sıra metinleri farklı kelimelerle ifade etme, uygun kelime seçememe ve dilin inceliklerini anlamama gibi zorlukları da vardır. Bu tez kapsamında, Türkçe dilinde Eşanlatım oluşturma için MSCOCO, QQR ve özel bir veri kümesi üretilip bu veri kümesi üzerinde T5, BART ve Diziden Diziye (Seq2Seq) gibi model eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Dönüştürücü tabanlı T5 ve BART modelleri BLEU, Kosinüs ve ROUGE değerleri üzerinde karşılaştırıldığında T5 modelinin BART modeline göre daha başarılı sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir. Ayrıca MSCOCO ve QQR veri kümeleri Türkçe eşanlatım oluşturma görevindeki etkisi gözlemlenmiştir. Mevcut veri kümeleri kullanılarak Türkçe dilinde Eşanlatım oluşturmayı desteklemek amacıyla yeni bir veri kümesinin yaratılması, Türkçe Eşanlatım oluşturma görevinde önemli adımlar atmamıza yardımcı olmaktadır. Aynı zamanda DDİ alanında Türkçe dilindeki eşanlatım oluşturma çalışmalarına da önemli bir kaynak olmakta ve literatüre katkı sağlamaktadır. Eşanlatım oluşturma alanındaki bu tür çalışmalar, metin işleme teknolojilerinin geliştirilmesine ve dil engellerinin aşılmasına da yardımcı olmaktadır.

Abstract:
Paraphrase generation represents a research topic of great importance in the field of Natural Language Processing (NLP). Essentially, it involves the process of producing new expressions while preserving the meaning of the text. Creating paraphrase can serve various purposes, such as making texts more understandable or making them suitable for different purposes. The methods developed in this field include the rearrangement of words and sentences as well as the grammatical features and semantic structure of the text. The paraphrase generation task is used in many application areas, such as automatic translation, content reuse, and original text generation. In addition to improving understanding of texts, this task can speed up content production and facilitate multilingual communication. In addition to their ease, they also have difficulties such as expressing texts with different words, not being able to choose appropriate words, and not understanding the subtleties of the language. Within the scope of this thesis For paraphrase generation in Turkish language, MSCOCO, QQR and a special dataset were produced and model trainings such as T5, BART and Sequence to Sequence (Seq2Seq) were performed on this dataset. When the transformer-based T5 and BART models were compared on BLEU, Cosine and ROUGE values, it was observed that the T5 model gave more successful results than the BART model. In addition, the effect of MSCOCO and QQR datasets on the task of generating Turkish paraphrase was observed. Creating a new dataset to support the creation of paraphrase in Turkish using existing datasets helps us take important steps in the task of creating Paraphrase in Turkish. At the same time, it is an important resource for paraphrase creation studies in the Turkish language in the field of NLP and contributes to the literature. Such work in the field of paraphrase generation also helps to improve text processing technologies and overcome language barriers.