Zihinsel engelli bireyler için hazırlanan bilişsel süreç yaklaşımına dayalı sosyal beceri programının etkililiğinin incelenmesi
The effectiveness of social skills training program based on cognitive process approach for mentally retarded individuals
Yazar: İLKNUR ÇİFÇİ
Danışman: DOÇ. DR. BÜLBİN SUCUOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Özel Eğitim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2001
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Beceri kazandırma = Skill acquiring ; Bilişsel öğrenme = Cognitive learning ; Eğitim programları = Education programs ; Sosyal beceri eğitimi = Social skills training ; Zihinsel engelli çocuklar = Mentally retarded children ; Özel eğitim = Special education

Özet:
Bu araştırmanın amacı; bilişsel süreç yaklaşımına dayalı olarak hazırlanan sosyal beceri öğretim programının, zihinsel engelli öğrencilerin özür dileme, alay edilmeyle başa çıkma ve uygun olmayan dokunmaktan kaçınma becerilerini kazanmalarında ve bu becerileri genelleyebilmelerinde etkili olup olmadığını ortaya koymaktır. Araştırma için, Ankara ilinde bulunan Başkent Mesleki Eğitim Merkezi'ne devam eden zihinsel engelli öğrenciler arasından araştırma için belirlenen önkoşul özelliklerine sahip (okuyabilme, sözel yönergeleri takip edebilme, sorulan sorulara sözü olarak yanıt verebilme) dokuz öğrenci seçilmiştir. Öğretmenlerin gözlemleri ve sınıflarındaki öğrencilerin her biri için Sosyal Beceri Kontrol Listesini doldurmaları sonucunda, zihinsel engelli öğrencilerin gereksinim duydukları üç öncelikli sosyal beceri ve bu becerilerde yetersizliği olan öğrenciler belirlenmiştir. Hedef sosyal beceriler olan; özür dileme, alay edilmeyle başa çıkma ve uygun olmayan dokunmaktan kaçınma becerilerinin öğretiminde kullanmak amacıyla bilişsel süreç yaklaşımının temel aşamaları olan; sosyal kodlama, sosyal karar verme, sosyal performans, sosyal değerlendirme aşamalarının yer aldığı öğretim planları hazırlanmıştır. Bu becerilerin öğretiminde öykü ve resimlerden yararlanılmıştır. Sosyal beceri programında öğretim oturumları bireysel olarak düzenlenmiş, haftada üç gün yapılmıştır. Öğretim oturumları sonunda, genelleme oturumlarına yer verilmiş, Araştırmanın verileri her beceri için ayrı hazırlanan Veri Toplama Araçlarıyla toplanmıştır, öğretimin etkililiğini belirlemede, tek denekli araştırma yöntemlerinden "denekler arası yoklama evreli çoklu yoklama modeli" kullanılmıştır. Araştırmanın sonucunda bilişsel süreç yaklaşımına dayalı olarak hazırlanan sosyal beceri öğretim programının toplam dokuz zihinsel engelli öğrencinin hedef sosyal becerileri kazanmalarında ve bu becerileri genelleyebilmelerinde etkili olduğu görülmüştür. 133

Abstract:
The purpose of this study was to determine whether cognitive-process approach based social skills program was effective on learning and generalizing three social skills (apologizing, coping with teasing and avoiding inappropriate touching) of the nine adolescents with mental retardation. Subjects were selected from a pool of students enrolled in Başkent Vocational Training Center. Nine adolescents who met the following criteria were included in the study: had ability to read, answer the questions and comply with the direction. Three fundamental social skills that students were inadequate to express were determined according to the results of teacher's checklist and their observations. Social skills program covered dimensions of the cognitive process approach which are social coding skills, social decision skills, social performance skills, and social evaluation skills to teach targeted social skills which are apologizing, coping with teasing and avoiding inappropriate touching. The stories and hand drawn pictures were used during teaching sessions. Social skills training sessions were implemented individually, three times a week. After each training session, generalization sessions were conducted. Data were collected by using the observation form which was designed for assessing and teaching sessions separately. Training effectiveness was assessions by using one of the single case design approach called multiple probe model with probe condition across subject. The results of the study indicated the target social skills program based on cognitive process approach was effective for the nine students with mentally retardation to acquire targeted social skills and to generalize them. 134