Uluslararası hukuk perspektifinden mülteci rejiminin gelişim süreci ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği /
Yazar: EKREM BENZER
Danışman: PROF. DR. EZELİ AZARKAN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law ; Siyasal Bilimler = Political Science ; Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği = United Nations High Commissioner for Refugees ; Göçler = Migrations ; Göçmenler = Emigrants ; Mülteci hakları = Refugee rights ; Mülteciler = Refugees

Özet:
Göç, insanlık tarihi kadar eski bir toplumsal olgudur. İnsanlar çeşitli nedenlerle yaşadıkları yerleri terk etmiş ya da terk etmek zorunda kalmışlardır. En genel tanımıyla, yaşamlarını daha iyi sürdürmek amacıyla yaşadığı yerleri terk eden insanlar göçmen olarak tanımlanmaktadır. Bir ülkeye sığınma, eski çağlardan beri çeşitli formlarda karşımıza çıkmaktadır. Sığınmacı, mülteci statü kazanılmadan önceki durumu ifade etmek için kullanılmaktadır. Bu itibarla mülteci, bu hukuki statüyü açıklamak için kullanılan kavramı karşılamaktadır. Mülteciliğin kavramlaşması ancak 20. yüzyılda gerçekleşebilmiştir. 
 Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) kendinden önce kurulan mülteci kurumlarından etkilenmiş küresel mülteci sorunlarıyla ilgilenen en yetkili kuruluştur. Bu nedenle kuruluşundan önceki süreç, kuruluşu ve çalışmaları detaylı olarak incelenmiştir. Zaman içerisinde BMMYK'nın çalışma kapsamı genişlemiştir. 21. yüzyılda artan insan hareketleri mülteci korumasının önemini artırmış, dolayısıyla BMMYK'nın artan mülteci sorunlarına yaklaşımları önem kazanmıştır. BMMYK sadece mülteci koruması ve insani yardım süreçlerini yönetmekle kalmamış ayrıca uluslararası mülteci düzenlemelerinin ve teamül hukukun gelişimine de katkı sunmuştur. 
BMMYK hayati öneme sahip çalışmalar yürütse de Komiserliğin bir takım normatif ve kurumsal eksiklikleri bulunmaktadır. Zira mülteci tanımının kapsamı çağdaş sorunlara cevap verememektedir. Mülteci tanımının ulusal ve bölgesel düzenlemelerde eksik ele alınması BMMYK'nın da çalışmalarını zorlaştırmaktadır. Günümüz mülteci sorunlarına cevap veren, 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 New York Protokolü'nden daha kapsamlı bir düzenlemenin yapılması gerekmektedir. BMMYK'nın sürekli bütçesinin bulunmaması, sadece kurumun idaresine yönelik giderlerinin Birleşmiş Milletler tarafından karşılanması da ayrı bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sorunun çözümü ise yük paylaşımının adilane sağlandığı bir yöntemin uygulanmasıdır. Böylece BMMYK, kuruluştan beri karşılaştığı, fazla bağışta bulunan devletlerin çıkarlarını korumak ve hakkaniyetin gerektirdiği gibi davranmak arasındaki dengeyi kurma zorluğundan kurtulacaktır. 
BMMYK'nın Cenevre'de bulunan merkez çalışanlarının yanında dünyanın birçok ülkesinde faaliyet gösteren bölge ve saha ofisleri bulunmaktadır. Sahadaki gerçeklik çoğu zaman merkez tarafından yeterince anlaşılmamaktadır. Bu birimler arasındaki koordinasyonun sağlanması, mülteci koruması, özellikle de insani yardım açısından hayati önem taşımaktadır.
Kanaatimizce BMMYK'nın görevini zorlaştıran nedenlerin başında devletlerin mülteci korumasındaki isteksizliği gelmektedir. BMMYK evrensel bir kuruluş olsa da çalışmalarını ancak ilgili devletlerin rızasıyla gerçekleştirebilir. Mülteci sorununun en aza indirilmesi uluslararası toplumun tamamının iş birliği ile gerçekleşebilecektir. Sadece belli devletler üzerine bırakılan çözüm yükü, sorunun ortadan kaldırılmasından ziyade yeni sorunlara neden olmaktadır. Kaldı ki, mültecilerin %90'lara varan orandaki büyük bir kısmının, ekonomik olarak gelişmiş sayılmayan ülkelerde bulunması da ayrı bir sorundur. 
BMMYK, diğer mülteci koruma mekanizmaları ve sivil toplum örgütleriyle de yakın iş birliği içinde çalışmaktadır. Ancak bu çalışmalar sırasında özellikle iş bölümü bakımından önemli sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu durum mülteciler aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir. Sorunun çözümü paydaşların iletişimlerini geliştirmesine ve bu global soruna karşı birlikte hareket edebilme iradesi göstermelerine bağlıdır. 
Anahtar Sözcükler
Göç, mülteci, sığınma, BMMYK, 1951 Cenevre Sözleşmesi, 1967 New York Protokolü.

Abstract:
The fact of migration is as old as human history. People have left or had to leave the places where they live for various reasons. In the simplest definition, people who leave their places of residence in order to continue their lives better are defined as immigrants. Asylum seeker is used to express the situation before gaining refugee status. Asylum events have appeared in various forms since ancient times. If it is a refugee, it is the concept used to explain a legal status, the conditions of which are explained in detail in our study. Refugee was conceptualized only in the 20th century.
The United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) is the most authoritative agency dealing with global refugee issues, influenced by the refugee institutions established before it. For this reason, the process, establishment and studies before its establishment were examined in detail. Over time, the scope of work of UNHCR has expanded. Increasing human movements in the 21st century have increased the importance of refugee protection, so UNHCR's approaches to increasing refugee problems have gained importance. UNHCR has not only managed refugee protection and humanitarian aid processes, but has also contributed to the development of international refugee arrangements and customary law.
Although UNHCR carries out vital work, it has normative and institutional deficiencies. The scope of the refugee definition does not respond to contemporary problems. The incomplete handling of the definition of refugee in national and regional regulations also complicates the work of UNHCR. A more comprehensive regulation that responds to today's refugee problems than the 1951 Geneva Convention and 1967 New York Protocol is required. The fact that UNHCR does not have a permanent budget and that only the expenses for the administration of the institution are met by the United Nations also emerges as a separate problem. The solution to this problem is the application of a method in which load sharing is provided fairly. Thus, it will avoid the difficulty that UNHCR has faced since its establishment in balancing between protecting the interests of over-donor states and acting as required by equity.
In addition to its headquarters in Geneva, UNHCR has regional and field offices operating in many countries around the world. Reality in the field is often not sufficiently understood by the center. Ensuring coordination between these units is very important in refugee protection, especially in humanitarian aid.
The most important reason that complicates the work of UNHCR is the unwillingness of states to protect refugees. Although UNHCR is a universal organization, it can only carry out its work with the consent of the relevant states. Minimizing the refugee problem will be possible with the cooperation of the entire international community. The burden placed on only certain states creates problems rather than solutions. Another problem is that nearly ninety percent of the refugees reside in countries that are not economically developed. 
UNHCR also works closely with other refugee protection mechanisms and civil society organisations. However, during these studies, important problems may arise, especially in terms of division of labor. This situation can have negative consequences for refugees. The resolution of the problem will depend on the improvement of the communication of the stakeholders and the unity in the focal issues.
Keywords
Migration, refugee, asylum, UNHCR, 1951 Geneva Convention, 1967 New York Protocol.