KBRN olaylarının sağlık yönetiminde aile hekimlerinin yeri ve yaklaşımları
The place and approaches of family medicine doctors in the health management of CBRN events
Yazar: ELİF KURT
Danışman: DOÇ. DR. TARIK EREN YILMAZ ; PROF. DR. SELÇUK KILIÇ
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Ankara Bilkent Şehir Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2022
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı = Disaster and Emergency Management Directorate ; Afet yönetimi = Disaster management ; Afetler = Disasters ; Aile hekimliği = Family practice ; KBRN = CBRN ; Sağlık yönetimi = Health management

Özet:
Amaç: Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer tehdit ve tehlikelerin insan, doğa 
ya da teknoloji kaynaklı kasten veya kazayla kontrolsüz yayılması sonucu KBRN 
olayları meydana gelir. Bir afet ve acil durum sebebi olarak KBRN olaylarına karşı 
dirençlilik, toplum temelli ve sağlık kurumlarının tüm kademelerine yayıldığı 
müddetçe başarılı olabilecektir. Aile hekimleri halkın sağlık hizmetleriyle ilk temas 
noktası olarak bu noktada kilit rol üstlenebilir. Bu çalışmayla gelecekte birinci 
basamak sağlık kurumlarında uzman doktor olarak görev alacak olan aile hekimliği 
asistan doktorlarının KBRN kaynaklı olaylar hakkındaki bilgi düzeyleri, risk 
değerlendirmeleri, süreçte sağlık hizmetlerinde oynayabilecekleri rollere ilişkin 
düşüncelerinin saptanması, mevcut hazırlık-bilgi düzeylerine ilişkin kanaatleri ve 
eğitim isteklerinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Ayrıca bu çalışma ile aile 
hekimlerinde bu konuya ilişkin farkındalık oluşturulması, hekimlerin bu alanda 
faaliyet ve etkinliğinin artırılması hedeflenmektedir. 
Gereç ve Yöntem: Araştırmamız çok merkezli, kesitsel tipte analitik bir çalışmadır. 
Araştırma evrenini tüm Türkiye'de aile hekimliği kliniklerinde uzmanlık eğitimi 
almakta olan hekimler oluşturmaktadır. Çalışmada araştırmacılar tarafından 
hazırlanan anket formu kullanılmış ve form çevrimiçi platformlarda katılımcılara 
ulaştırılmıştır. Formlara yanıt alımına Ocak 2022'de başlanmış, yeterli kişi sayısına 
ulaşılmasıyla Nisan 2022'de veri girişi tamamlanmıştır. Araştırmaya toplamda 447 
aile hekimliği asistanı katılmış, bu kişilerden 3'ü red/ hatalı doldurma nedeniyle 
çalışma dışı bırakılmıştır. Verilerin analizinde IBM SPSS.23 programı kullanılmıştır. 
Bulgular: Katılımcıların 160'ı (%36,0) erkek, 284'ü (%64,0) kadın hekim olup, 
bunların 117'si (%26,4) SAHU, 327'si (%73,6) ise tam zamanlı aile hekimliği 
asistanıdır. Hekimlerin bilgi ve hazırlık düzeylerini nasıl değerlendirdiklerine ilişkin 
sorularda %91,7'sı bilgi düzeylerini, %95,7'si ise hazırlık düzeylerini "çok az" veya 
"az" şeklinde değerlendirmiştir. Katılımcılardan hiçbiri "çok yeterli" yanıtı
xi
vermemiştir. Hekimlerin %77,2'si KBRN olaylarında aile hekimlerinin rolü olması 
gerektiğini düşünmektedir. Gelecek 5 yıl içindeki olası bir KBRN olayı için hekimler
biyolojik olayları en yüksek riskli, nükleer olayları ise en düşük riskli olarak 
değerlendirmiştir. Daha önce KBRN eğitimi aldığını belirten hekimlerin oranı %17,8
(n=79) olarak bulunmuştur. Hekimlerin %59'u daha önce hastane/ASM'lerinde 
KBRN tatbikatının yapılmadığını belirtirken, tatbikata katılanlar ise %0,9 (n=4) olarak 
tespit edilmiştir. Hekimlerin, %89,9'u KBRN olaylarında sağlık yönetimi üzerine 
eğitim almak isterken; %80,2'si de eğitimlerin uzmanlık müfredatına dâhil edilmesini 
istemektedir. Daha önce KBRN eğitimi almamış grupta eğitim alma isteği daha yüksek 
bulunmuştur. Eğitim alanlarda bilgi düzeyi puanı yüksekken, yaklaşım ve risk 
değerlendirme puanları ile anlamlı ilişki saptanmamıştır. Katılımcıların bir KBRN 
olayı sonrası gelişebilecek semptomlara ilişkin bilgi düzeyi yüksektir. Kurumlarının 
çevresindeki KBRN riskleri farkındalık durumu sorulduğunda hekimlerin %79,3'ü 
farkında olmadıklarını belirtmiştir. 
Sonuç: Çalışmamızda aile hekimliği asistanlarının KBRN bilgi düzeyi, olaylara ilişkin 
risk değerlendirmeleri, çevresel risklere olan farkındalığının beklenenden daha düşük 
olduğu ve hekimlerin bilgi-hazırlık düzeyi kanaatlerinin de genel olarak yetersiz 
olarak belirtildiği tespit edildi. Ayrıca hastane/ASM'lerinde yeterli KBRN eğitim ve 
tatbikatlarının olmadığı saptandı. Eğitim alanlarda ise risk değerlendirme ve yaklaşım 
puanlarının etkilenmediği saptandı. Bu da eğitimlerin teorikte kaldığını gösterdi ve 
pratiğe entegre edilmesi ihtiyacını ortaya koydu. Tüm bunlara rağmen hekimlerin 
büyük çoğunluğu KBRN olaylarının sağlık yönetiminde aile hekimlerinin rolünün 
olması gerektiğini belirtti ve uzmanlık müfredatı da dâhil olmak üzere eğitimler için 
olumlu görüş bildirdi. Aile hekimlerinin olaylara ilişkin bilgi düzeyi, hazırlık ve 
farkındalığının yükseltilmesi için gerekli eğitimler düzenli olarak planlanmalı, bunlar 
uzmanlık eğitim programı içerisinde de yer almalıdır. Bunun yanında hekimler, 
gelecekte aile sağlığı merkezlerinde olayların sağlık yönetimine ilişkin tüm süreçlerde
aktif rol alabilmeleri için ilgili sağlık politikalarına dâhil edilmeli, fiziki ekipmanlar 
dâhil olmak üzere ihtiyaçlar ve kaynaklar saptanarak bunlar karşılanmalıdır. 
Anahtar Kelimeler: Afet ve acil durum, KBRN, Aile Hekimliği, KBRN Eğitimi, 
KBRN Sağlık Yönetimi

Abstract:
Aim: CBRN events occur as a result of the deliberate or accidental uncontrolled spread 
of Chemical, Biological, Radiological and Nuclear threats and hazards originating 
from human, nature or technology. Resilience to CBRN events as a cause of disaster 
and emergency will be successful as long as it is community-based and spreads to all 
levels of health institutions. Family physicians can play a key role at this point as the 
first point of contact with the public's health services. With this study, it is aimed to 
determine the level of knowledge, risk assessments, the role they can play in the health 
services in the process, the current level of preparation and the training requests of 
family medicine residents who will work as specialist doctors in primary health care 
institutions in the future. In addition, with this study, it is aimed to raise awareness 
about this issue in family physicians and to increase the activity and efficiency of 
physicians in this field.
Materials and Methods: Our research is a multicenter, cross-sectional analytical 
study. The research population consists of physicians who are receiving specialization 
training in family medicine clinics all over Turkey. In the study, the questionnaire form 
prepared by the researchers was used and the form was delivered to the participants on 
online platforms. Response to the forms started in January 2022, and data entry was 
completed in April 2022 after reaching the sufficient number of people. A total of 447 
family medicine residents participated in the study, and 3 of them were excluded due 
to refusal/incorrect filling. IBM SPSS.23 program was used in the analysis of the data.
Results: Of the participants, 160 (36.0%) were male and 284 (64.0%) were female 
physicians, of which 117 (26.4%) were contracted family medicine specialization 
students (SAHU), and 327 (73%) ,6) is a full-time family medicine assistant. In 
questions about how physicians evaluate their knowledge and preparation levels, 
91.6% evaluated their knowledge level and 95.7% evaluated their preparation level as 
xiii
"very poor" or "poor". None of the participants gave the answer "very good". 77.2% 
of physicians think that family physicians should have a role in CBRN events. For a 
possible CBRN event in the next 5 years, physicians rated biological events as the 
highest risk and nuclear events as the lowest risk. The rate of physicians who stated 
that they had received CBRN training before was found to be 17.8% (n=79). While 
59% of the physicians stated that CBRN practice had not been performed in their 
hospital/FHC before, 0.9% (n=4) participated in the practice. While 89.9% of 
physicians want to receive training on health management in CBRN incidents; 80.2% 
of them want the trainings to be included in the specialization curriculum. The desire 
to receive training was found to be higher in the group that had not received CBRN 
training before. Participants have a high level of knowledge about the symptoms that 
may develop after a CBRN event. When asked about the awareness of CBRN risks 
around their institutions, 79.3% of the physicians stated that they were not aware.
Conclusion: In our study, it was determined that the level of CBRN knowledge of 
family medicine residents, their risk assessments regarding events, their awareness of 
environmental risks were lower than expected, and the knowledge preparedness level 
of physicians was generally insufficient. In addition, it was determined that there was 
not enough CBRN training and exercises in hospitals/FHCs. It was determined that 
risk assessment and approach scores were not affected in education areas. This showed 
that the trainings remained theoretical and revealed the need to integrate them into 
practice. Despite all this, the vast majority of physicians stated that family physicians 
should have a role in health management of CBRN incidents and expressed a positive 
opinion for the trainings, including the specialty curriculum. Necessary trainings 
should be planned regularly to increase the level of knowledge, preparation and 
awareness of family physicians about the events, and these should also be included in 
the specialty training program. In addition, physicians should be included in the 
relevant health policies so that they can take an active role in all processes related to 
the management of events in family health centers in the future, and their needs and 
resources, including physical equipment, should be determined and met.
Keywords: Disaster and emergency, CBRN, Family Medicine, CBRN Training, 
CBRN health management