Multipl skleroz hastalarında transorbital sonografi ile ölçülen optik sinir çapının ve optik sinir kılıf çapının klinik, radyolojik ve elektrofizyolojik parametreler ile ilişkisinin değerlendirilmesi
Evaluation of the relationship between optic nerve diameter and optic nerve sheath diameter measured by transorbital sonography with clinical, radiological, and electrophysiological parameters in multiple sclerosis patients
Yazar: GÜNGÖR ÇAKMAKCI
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA ÇETİNER
Kütahya Sağlık Bilimleri Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Nörobilim Ana Bilim Dalı / Nöroloji Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Nöroloji = Neurology
Dizin: Manyetik rezonans görüntüleme = Magnetic resonance imaging ; Multipl skleroz = Multiple sclerosis ; Nöroloji = Neurology ; Optik sinir = Optic nerve ; Tomografi-optik koherens = Tomography-optical coherence ; Ultrasonografi = Ultrasonography ; Uyarılmış potansiyeller-görsel = Evoked potentials-visual

Özet:
Amaç: Çalışmamızın amacı multipl skleroz (MS) gibi zaman içinde subklinik optik atrofi ile gelişebilecek hasta gruplarında transorbital sonografi (TOS) ve manyetik rezonans görüntüleme (MRG) ile yapılan optik sinir çapı (OSÇ) ve optik sinir kılıf çapı (OSKÇ) ölçümlerinin güvenilirliğini değerlendirmektir. Bunun yanı sıra MS hastalarında TOS ile yapılan OSÇ ve OSKÇ ölçümlerinin sağlıklı bireylerle karşılaştırılması ve bu parametrelerin hastalığın takibinde kullanılan klinik, radyolojik ve elektrofizyolojik parametreler ile ilişkisinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır.

Gereç ve Yöntem: Bu çalışma kesitsel ve olgu-kontrol bir çalışma olarak tasarlandı. Çalışma Kütahya Sağlık Bilimleri Üniversitesi Tıp Fakültesi Evliya Çelebi Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde gerçekleştirildi. Çalışmaya dahil edilme ve dışlama kriterlerine uygun olarak kesin MS tanısı ile takipli 81'i relapsing remitting MS (RRMS), 19'u sekonder progresif MS (SPMS), 2'si primer progresif MS (PPMS) olmak üzere 102 hasta ve 34 sağlıklı kontrol dahil edildi. Tüm katılımcıların demografik verileri ve MS hasta grubundaki katılımcıların klinik özellikleri kaydedildi. Hastaların Genişletilmiş Engellilik Durum Ölçeği (EDSS) ölçümleri yapıldı. MS hasta grubundaki bireylere aynı gün içinde her bir göz için TOS, orbita MRG, görsel uyarılmış potansiyeller (VEP) ve optik koherans tomografiye (OKT) tetkikleri uygulandı. TOS ve MRG'de OSÇ ve OSKÇ ölçümleri, VEP'te P100 latans ve amplitüd ölçümleri, OKT'de peripapiller retina sinir lifi tabakası (pRSLT) ölçümleri kaydedildi. Sağlıklı kontrol grubunda ise normal ölçüm aralıklarının tespiti amacıyla TOS ile OSÇ ve OSKÇ ölçüldü.

Bulgular: TOS ile ölçülen OSÇ, OSKÇ ve OSÇ/OSKÇ oranı MS hasta grubunda sağlıklı kontrol grubuna göre anlamlı olarak düşüktü (p <0,001). Geçirilmiş optik nörit (GON) öyküsü olan hasta grubunda GON öyküsü olmayan hastalara kıyasla post hoc analizinde sağ OSÇ, sol OSÇ ve OSKÇ ölçümleri anlamlı olarak düşüktü. SPMS hastalarında RRMS grubuna kıyasla TOS ile ölçülen OSÇ ve OSKÇ değerleri anlamlı olarak daha düşüktü (p <0.001). EDSS skoru 2'den büyük olan MS hastalarında EDSS skoru 2 ve daha küçük olan MS hastalarına kıyasla TOS ile ölçülen OSÇ ve OSKÇ değerleri anlamlı olarak daha düşüktü (p <0.001). Aynı gözdeki TOS ile ölçülen OSÇ ve OSKÇ değerleri ile VEP P100 latansı ve amplitüdü arasında orta düzeyde korelasyon izlendi. GON öyküsü olan hasta grubunda GON öyküsü olmayan hastalara kıyasla TOS ile ölçülen sağ OSÇ ve OSKÇ değerleri ile OKT'deki ayrı taraflı global (G), temporal (T), temporal süperior (TS) ve temporal inferior (Tİ) kadranlardaki pRSLT kalınlıkları arasında orta düzeyde pozitif korelasyon tespit edildi. TOS ile ölçülen sol OSÇ değerleri ile aynı taraflı T, TS ve Tİ kadranlarındaki pRSLT kalınlıkları; TOS ile ölçülen sol TOS OSKÇ değerleri ile aynı taraflı G, T, TS ve Tİ kadranlarındaki pRSLT kalınlıkları arasında orta düzeyde pozitif korelasyon tespit edildi. TOS ve MRG ile yapılan her iki taraflı OSÇ ve OSKÇ ölçümlerinin farkının ortalamaları arasında anlamlı bir fark saptanmadı.

Sonuç: Çalışmamızda MS gibi zaman içinde subklinik optik atrofi ile seyredebilecek hasta gruplarında TOS ve MRG ile yapılan OSÇ ve OSKÇ ölçümlerinin ilişkisini ve güvenilirliği gösteren sonuçlar elde edildi. Bu sonuçlara göre RRMS hasta grubunun yanı sıra SPMS hasta grubunda da engelliliğin erken tespiti için TOS ile ölçülen OSÇ ve OSKÇ değerleri potansiyel bir biyobelirteç olarak kullanılabilir. TOS'un bu hasta gruplarında optik atrofinin tespiti ve takibinde güven içinde kullanılarak klinisyenlere yardımcı olabilecek bir ölçüm aracı olduğu düşünüldü. Kısa sürede, poliklinik şartlarında ve yatak başında yapılabilen TOS, multidisipliner bir yaklaşım içinde MRG, OKT ve VEP gibi yardımcı tanı ve takip araçlarıyla beraber kullanılabilir. Yapılacak olan çalışmalar ışığında TOS'un klinik pratikte yer alması hastaların tanı ve takip süreçlerini kolaylaştırarak daha iyi bir klinik sonlanım sağlayabilir.

Anahtar Kelimeler: Multipl skleroz, transorbital sonografi, optik sinir çapı, optik sinir kılıf çapı, manyetik rezonans görüntüleme, görsel uyarılmış potansiyeller, optik koherans tomografi

Abstract:
Objective: This study aimed to evaluate the reliability of optic nerve diameter (ONSD) and optic nerve sheath diameter (ONSD) measurements made with transorbital sonography (TOS) and magnetic resonance imaging (MRI) in patient groups that may progress with subclinical optic atrophy over time, such as multiple sclerosis (MS). In addition, it aimed to compare ONSD and ONSD measurements made with TOS in MS patients with healthy individuals and to evaluate the relationship of these parameters with clinical, radiological, and electrophysiological parameters used in the follow-up of the disease.

Materials and methods: This study was designed as a cross-sectional and case-control study. The study was conducted at Evliya Çelebi Training and Research Hospital, Faculty of Medicine, Kütahya Health Sciences University. The study included 102 patients meeting the inclusion and exclusion criteria, comprising 81 with relapsing-remitting multiple sclerosis (RRMS), 19 with secondary progressive multiple sclerosis (SPMS), and 2 with primary progressive multiple sclerosis (PPMS), as well as 34 healthy controls (HC). Demographic data for all participants and clinical characteristics of those in the MS patient group were recorded. The Expanded Disability Status Scale (EDSS) was administered to the patients. On the same day, each patient underwent TOS, orbital MRI, visual evoked potentials (VEP), and optical coherence tomography (OCT) examinations for each eye. TOS and MRI were used to measure OND and ONSD, VEP was used to measure P100 latency and amplitude, and OCT was used to measure peripapillary retinal nerve fiber layer (pRNFL) thickness. In the HC group, OND and ONSD were measured using TOS to establish normal measurement ranges.

Results: OND, ONSD, and the OND/ONSD ratio measured by TOS were significantly lower in the MS patient group compared to the HC group (p <0.001). In the subgroup with a history of optic neuritis (HON), post hoc analysis revealed that OND and ONSD measurements for both the right and left eyes were significantly lower compared to patients without a HON. Furthermore, in patients with SPMS, TOS measurements of OND and ONSD were significantly lower compared to the RRMS group (p <0.001). In the MS group, TOS measurements of OND and ONSD were significantly lower in those with an EDSS score >2 compared to those with an EDSS score ≤2 (p <0.001). There was a moderate correlation between OND and ONSD measurements obtained by TOS in the same eye and P100 latency and amplitude of VEP. In the MS group with a HON, there was a moderate positive correlation between the right OND and ONSD measurements obtained by TOS and the pRNFL thicknesses in the global (G), temporal (T), temporal superior (TS), and temporal inferior (TI) quadrants as measured by OCT, compared to patients without a HON. A moderate positive correlation was found between the left OND measurements obtained by TOS and the pRNFL thicknesses in the ipsilateral T, TS, and TI quadrants, as well as between the left ONSD values obtained by TOS and the pRNFL thicknesses in the ipsilateral G, T, TS, and TI quadrants. No significant difference was found between the mean differences of bilateral OND and ONSD measurements obtained using TOS and MRI.

Conclusion: This study demonstrated the relationship and reliability of OND and ONSD measurements performed using TOS and MRI in patient groups that may exhibit subclinical optic atrophy over time, such as those with MS. According to these results, TOS ONSD and ONSD measurements may be used as potential biomarkers for the early detection of disability in the RRMS patient group but also in the SPMS patient group. Considered that TOS could be a reliable measurement tool to assist clinicians in detecting and monitoring optic atrophy in these patient groups. In a short period, TOS can be performed under clinic conditions and at the bedside, and it could be used in conjunction with auxiliary diagnostic and monitoring tools such as MRI, OCT, and VEP as part of a multidisciplinary approach. As a result of future studies, TOS may become prevalent in clinical practice, and facilitate the diagnosis and follow-up processes for patients. Additionally, it may lead to better clinical outcomes for patients.

Keywords: Multiple sclerosis, transorbital sonography, optic nerve diameter, optic nerve sheath diameter, magnetic resonance imaging, visual evoked potentials, optical coherence tomography