Türkçe eylemlerde çokanlamlılık: Uygunluk Kuramı çerçevesinde bir çözümleme
Polysemy in Turkish verbs: An analysis in the frame of Optimality Theory
Yazar: AYGÜL UÇAR
Danışman: DOÇ. DR. LEYLA UZUN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2009
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Anlam bilim = Semantics ; Dil bilgisi-eylem = Grammar-verb ; Eş anlam = Synonym ; Türkçe = Turkish ; Türkçe sözlükler = Turkish dictionaries ; Çok anlamlılık = Polysemy

Özet:
Sözlüksel belirsizliğin bir türü olan çokanlamlılık tek bir sözlüksel birimin pek çok farklı ancak birbiriyle bağlantılı anlamları olması şeklinde tanımlanmaktadır. Bu tanım, öntip anlamın belirlenmesi, çokanlamlılık ile eşadlılığın ayrımı gibi pek çok kavramsal ve yöntemsel sorunu da beraberinde getirmektedir. Bu tez çalışmasının amacı, Türkçedeki çokanlamlı eylemler için var olan tanım ve sunum sorunlarına yönelik olarak bir çözümleme yapmak, çokanlamlı eylemlerin öntip anlamını ve öntip anlam ile diğer anlamlar arasındaki ayrımı belirlemek ve eylemlerin kavram yapılarını göstererek eylemin hangi anlamının hangi durumda kullanıldığını dilbilimsel gerekçelendirmeler ile ortaya koymaktır.Bu çerçevede, ilk olarak, öntip anlamın belirlenmesi ve öntip anlam ile diğer anlamların bağlantılılığını değerlendirmek amacıyla anadili konuşucularına iki aşamalı anket uygulanmıştır. İlk aşamada, Anlam Üretimi Anketi ile anadili konuşucularının ilk akıllarına gelen anlamlar doğrultusunda, her bir eylemin öntip anlamı belirlenmiştir. İkinci aşamada, ilk aşamada belirlenen anlamlar arasındaki bağlantılılık derecelerini ölçmek için deneklere Anlambilimsel Bağlantılılık Anketi uygulanmıştır. Bu anketlerde deneklerin verdikleri yanıtlar zihinsel sözlükçenin de bir yansıması olması nedeniyle önemlidir. Bu zihinsel sözlükçe çokanlamlı eylemlerin bir dizi güçlü ve zayıf anlamlarının birleşiminden oluştuğunu göstermektedir. Öyleyse, çokanlamlı eylemler için belli bir bağlamda hangi anlamın seçileceğini söylemenin yolu Uygunluk Kuramı çerçevesinde belirlenen kısıtlayıcılar yardımıyla anlamları değerlendirmektir. Kısıtlayıcıları belirlemek amacıyla anadili konuşucularına Sınıflandırma Anketi uygulanmıştır. Bu ankette denekler çokanlamlı eylemlerin anlamlarını benzerlik ya da farklılıklarına göre sınıflandırırken ölçütler belirlemişlerdir. Bu ölçütler, bu tez çalışmasının amaçları doğrultusunda, kısıtlayıcıları belirlemede temel oluşturmuştur. Türkçedeki 50 çokanlamlılık gösteren eylem bu kısıtlayıcılar yardımıyla değerlendirilmiştir.

Abstract:
Polysemy as a type of lexical ambiguity has been defined as having multiple but related meanings. This definition raises a number of conceptual and methodological problems like determining the prototype meaning and distinguishing polysemy from homonymy. The aims of this thesis are to analyse the polysemous verbs in Turkish with respect to the definition and representation problems of polysemous verbs, to determine the prototype meanings of polysemous verbs, to demarcate the prototype meanings from other meanings of the polysemous verbs and to put forward which meaning of the verb is used in which situation by means of linguistic justifications, representing their conceptual structures.Within this framework, first, a two-step questionnaire has been applied to the native speakers in order to determine the prototype meaning and to rate the semantic relatedness between the prototype meaning and the other meanings. In the first step, with the Meaning Production Questionnaire, the prototype meanings of each verbs have been determined by evaluating the meanings first comes to the native spaeakers? minds. In the second step, the Semantic Relatedness Questionnaire has been applied to the subjects to measure the ratings of semantic relatedness between the meanings determined in the first questionnaire. The answers that the subjects have given in these questionnaire are important because they are also the reflections of the mental lexicon. This mental lexicon shows that polysemous verbs correspond to a wide set of meanings that is the combinations of properties including strong and weaker meanings. Then, the way of telling which meaning is chosen in a particular context for polysemous verbs is to determine the constraints and evaluate meanings by means of these constrains in the frame of Optimality Theory. In order to determine the constraints, the Classification Questionnaire has been given to the native speakers. In this questionnaire, the subjects have determined the criteria while grouping the meanings of the polysemous verbs according to their similarities or differences. In accordance with the aims of this thesis, these criteria have been the basis for determining the constraints. 50 polysemous verbs in Turkish have been analysed by means of these constraints.