Mütekaddimûn kelâmında halâ kavramı
The concept of "void" (khala) in early kalam
Yazar: EMİNE NUR ERDEM
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET BULĞEN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Atomlar = Atoms ; Boşluk = Void ; Hareket = Motion ; Kelam = Islamic theology ; Kozmoloji = Cosmology ; Mekan = Space ; Mütekaddimin Dönemi = Mütekaddimin Period ; İslamiyet = Islam

Özet:
Antik Yunan'dan itibaren tartışılagelen ve kozmolojinin temel kavramlarından biri olan halâ (boşluk) kavramının iki farklı anlama gelecek şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Bunlardan biri, âlemin ötesinde (extra-cosmic) var olduğu düşünülen boşluktur. Bu tür boşluk, "Âlemin daha ötesine elini uzatmak mümkün müdür?" ve "Yaşadığımız âlemin dışında sonsuz boşluklarla birbirinden ayrılmış başka âlemler var mıdır?" tartışmaları etrafında gelişmektedir. Halânın bir diğer kullanımı ise, âlemin ötesinde (extra-cosmic) var olduğu düşünülen boşluktur. Kelâmcıların gündemini daha çok meşgul eden bu boşluk türü, "Aralarında üçüncü bir atom olmaksızın, iki atomun ayrık halde bulunmalarının mümkün olup olmadığı?" sorusuna dayanmaktadır.
Mütekaddimûn kelâmcıları, atomculuğu kabul etmelerinin bir sonucu olarak III. ve IV. yüzyıllarda halânın (boşluk) varlığını da kabul etmişlerdir. Onları, bu yaklaşıma yönelten sebeplerin başında, atomların ancak boşlukta hareket edebileceği fikri ve bir mekânda aynı anda iki cismin bulunmasının (tedâhülü'l-ecsâm) imkânsız oluşu gelmektedir. Ayrıca kelâmcılar tarafından "yokluk/hiçlik" (adem sırf) olarak kabul edilen halâ (boşluk) kavramı, hudûs deliline ontolojik bir zemin oluşturmuş ve onların "yoktan yaratma" ilkesini savunmalarına olanak sağlamıştır. Bu çalışmada, Mütekaddimûn kelâmcılarının halânın varlığına yönelik ortaya koymuş oldukları delil ve itirazlar ele alınmıştır. Bu bağlamda halâ (boşluk) tartışmalarının kelâmcıların gündemine III.-IV. yüzyıl gibi erken bir dönemde girmiş olduğuna ve "yokluk" olarak anlaşılan boşluğun, Platoncu "bu'd" (boyut) görüşünden farklarına yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler : Kozmoloji, atom, halâ (boşluk), mekan, hareket

Abstract:
The concept of void (Khala) has been discussed since Ancient Greece and it is one of the basic concepts of cosmology. This concept is divided into two distinctive definitions. Firstly, the void exists beyond the universe (Extra-cosmic). The controversy of this concept has always been questioned, " is it possible to reach out hand beyond the universe?" or " are there other universes which is seperated by infinite spaces apart from the universe in which we are living?". Secondly, khala is being used as the void thought exists between the atoms in the universe (inter-cosmic). This type of void has occupied the agenda of mutakallimun based on the question "is it possible or not for two atoms to be separated without a third atom between them?"
The acceptance of mutakaddimun on the idea of atomism, made them accept the existence of void (khala), in the third and fourth centuries. The main reasons that led them to this approach are the idea that atoms can only come into being in a empty space and the impossibility of having two objects in one space (Tedakhulu'l- escam) at one time. Eventually, the concept of a void (khala) is accepted as "nonexistence" or "nothingness" by the mutakallimun, which formed an ontological basis for the hudus argument. This also has enabled them to defend the principle of "creation out of nothing". In this study, the evidence and objections was used by the mutakaddimun were included to discuss the existence of Khala. In this context, the void (Khala) issues were discussed by the Mutakallimun in the third and fourth centuries. Besides, this study also has mentioned the differences of the void which is understood as the "nothingness" from the platonic "bu'd" (dimension)
Keywords: Cosmology, atom, Void (khala), space, motion