Özbek Türkçesinde basit cümle
Simple sentence in Uzbek Turkish
Yazar: MEHMET KARAKUYU
Danışman: PROF. DR. AYNUR ÖZ ÖZCAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Çalışmada, Özbek Türkçesinde basit cümle, Özbek Türkologların ve Bağımsal Dil 
Bilgisi kuramının bakış açısı ile karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Özbek söz dizimi başlığı 
altında; söz öbekleri, cümle, cümle ögeleri ve cümle türleri incelenmiştir. Tezde, geçmişten 
günümüze Özbekistan'da söz dizimi ile ilgili yapılan çalışmalar, elden geldiğince 
incelenmiştir. Bununla birlikte Batı'da ve Türkiye'de Özbek Türkçesi üzerine yapılan gramer 
çalışmalarına da yer verilmiştir. Kuramsal çerçeve, Bağımsal Dil Bilgisi'nin kurucusu olan 
Tesniere'in bakış açısı ile oluşturulmuştur. 
Çalışmanın Bağımsal Dil Bilgisi olarak adlandırılan birinci bölümünde, cümlenin 
merkezine fiili koyan ve tezin kuramsal çerçevesini oluşturan Bağımsal Dil Bilgisi kuramı, 
çeşitli bilim adamlarının görüşleri ışığında ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. 
Çalışmanın Özbek Türkçesinde söz dizimi çalışmaları olarak adlandırılan ikinci 
bölümünde, hiyerarşik ilişkiyi gösterebilmek için söz öbekleri konusu, Bağımsal Dil Bilgisi 
kuramı ile Özbek Türkologların yaklaşımı karşılaştırılarak ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca 
cümle ve cümle ögeleri, Özbek gramer anlayışı ışığında ayrıntılı bir şekilde 
değerlendirilmiştir. Basit cümlenin sınıflandırılmasında cümle ögeleri, önemli bir yere sahip 
olduğu için kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. 
Çalışmanın Özbek Türkçesinde Basit Cümle olarak adlandırılan üçüncü bölümünde 
ise basit cümle sınıflandırılması, çözümlemeler ve modellemeleri ele alınmıştır. Basit cümle; 
fiil ve isim olmak üzere iki başlık altında ele alınmıştır. Fiil cümleleri; bir, iki, üç ve dört 
istemli olarak alt başlıklara ayrılmıştır. İsim cümleleri ise taşıdıkları istem potansiyeli ve 
geçirdikleri dönüşümler ile tek başlık altında incelenmiştir. Ayrıca bu bölümde basit 
cümlenin; bir ve iki ögeli, özneli ve öznesiz, yükleminin isim veya fiil olması, yüklemin ve 
cümlenin yığılı, yayılan ve analitik özellikler göstermesi açısından ayrıntılı bir biçimde 
sınıflandırılması gösterilmiştir. Yapılan her sınıflandırma için, oluşturulan korpustan uygun 
basit cümle örnekleri verilerek çözümlemeler yapılmıştır. Çözümlemeler sonunda bir ve iki 
ögeli basit cümlelerin modellemeleri yapılmıştır.

Abstract:
In the study, simple sentences in Uzbek Turkish were discussed comparatively from 
the perspective of Uzbek Turcologists and the Dependent Grammar theory. Under the title of 
Uzbek syntax; phrases, sentence, sentence elements and sentence types were examined.  In 
the thesis, the studies on syntax in Uzbekistan from past to present have been examined as 
much as possible. In addition, grammatical studies on Uzbek Turkish in the West and in 
Turkey are also included. The theoretical framework was created with the perspective of 
Tesniere, the founder of Dependent Grammar. 
In the first part of the study, called Dependent Grammar, Dependent Grammar theory, 
which puts the verb in the center of the sentence and forms the theoretical framework of the 
thesis, is discussed in detail in the light of the views of various scientists. 
In the second part of the study, called syntax studies in Uzbek Turkish, the issue of 
phrases was discussed by comparing the Dependent Grammar theory and the approach of 
Uzbek Turcologists in order to show the hierarchical relationship. In this section, sentence and 
sentence elements are evaluated in detail in the light of Uzbek grammar. Sentence elements 
have been comprehensively discussed as they have an important place in the classification of 
simple sentences. 
In the third part of the study, called Simple Sentence in Uzbek Turkish, simple 
sentence classification, analysis and modeling are discussed. Simple sentence; It is discussed 
under two headings: verb and noun. Verb sentences; It is divided into one, two, three and four 
voluntary subheadings. Noun sentences, on the other hand, are examined under a single 
heading with their volitional potential and the transformations they undergo. Also in this 
section, the simple sentence; A detailed classification has been shown in terms of one and two 
elements, subject and non-subject, predicate being noun or verb, predicate and sentence 
showing cumulative, extended and analytical features. For each classification, analyzes were 
made by giving appropriate simple sentence examples from the created corpus. At the end of 
the analyses, simple sentences with one and two elements were modeled.