Tokat kazova ekolojik koşullarında kışlık ve yazlık ekilen çörek otu (Nigella sp.) genotiplerinin agronomik ve kalite özelliklerinin belirlenmesi
Determination of agronomic and quality properties in black cumin (Nigella sp.) genotypes sown in winter and spring periods
Yazar: MEHMET EMİN ERTAŞ
Danışman: PROF. DR. İSA TELCİ ; PROF. DR. MEHMET ALİ SAKİN
Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Çörek otu (Nigella sp.) türleri Türkiye'de kullanılan önemli baharat bitkilerinden biridir. Türkiye'de çörek otu genellikle yazlık olarak ekimi yapılan bir bitki olup, kışı çok sert geçmeyen bazı bölgelerde kışlık ekilebilmektedir. Mevcut çalışmada Tokat Kazova Ekolojik Koşullarında çörek otu genotiplerinde yazlık ve kışlık ekimlerin etkileri araştırılmıştır. Çalışma 2011-2012 ve 2012-2013 yılları vejetasyon dönemlerinde Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tarımsal Uygulama ve Araştırma Merkezi deneme alanlarında yürütülmüştür. Çalışmada 6 farklı genotip (GOÜ-1, GOÜ-2, GOÜ-3, OGÜ-5, OGÜ-15, OGÜ-35) kullanılmıştır. Deneme, tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Desenine göre kurulmuştur. Denemede, fenolojik özeliklerin yanında bitki boyu (cm), dal sayısı (adet/bitki), kapsül sayısı (adet/bitki), bitki başına tohum verimi (g/bitki), biyolojik verim (kg/da), bin tane ağırlığı (g) tohum verimi (kg/da) gibi agronomik özellikler ile yağ oranı (%), yağ verimi (kg/da) ve yağ asitleri içeriği (%) gibi kalite özelikleri incelenmiştir. Çalışmanın ilk yılında kış sert ve ilkbaharda bitkilerin ilk gelişme döneminde kurak geçtiğinden özellikle agronomik özellikler olumsuz etkilenmiş, kışlıklarda verimler düşük olmuştur. Çalışmanın ikinci yılında kış daha ılıman olup, kışlık ekimlerde verimler yüksek bulunmuştur. Deneme boyunca agronomik özeliklerden bitki boyu 45.4-47.6 cm, dal sayısı 4.15-5.27 adet, kapsül sayısı 7.91-9.44 adet, bin tane ağırlığı 2.47-2.67 g, bitki başına tohum verimi 1.16-1.50 g/bitki, biyolojik verim 146.1-334.6 kg/da, tohum verimi 30.1-53.8 kg/da aralıklarında değişmiştir. Çalışmada çörek otunda tohum kalitesini belirleyen sabit yağ oranı ortalamaları kışlık (% 37.5) ve yazlık (% 37.6) ekimlerde birbirlerine yakın olmuştur. Yağ verimi ise 13.4-21.0 kg/da aralıklarında değişmiştir. Yağ asitleri bakımından ise oransal olarak en fazla bulunan yağ asitleri sırasıyla; linoleik asit, oleik asit ve palmitik asit olarak tespit edilmiştir. Deneme sonucunda kışı sert geçen bölgelerde bitkilerin zarar görebileceği, ayrıca verimlerin ilkbahar yağışlarına da önemli ölçüde bağlı kaldığı gözlenmiştir. Çalışmada ayrıca OGÜ-35 ve GOÜ-5 genotiplerinden en yüksek verim alındığı, bölge üreticilerine bu çeşitlerin tavsiye edilebileceği belirlenmiştir.

Abstract:
Black Cumin (Nigella sp.) species are one of important spices that are used in Turkey. In Turkey, the plant is usually sown in spring and in winter in some regions where winters are not so harsh. In this study, the effects of periods of spring and winter sowing on black cumin genotypes under Tokat Kazova ecological conditions were investigated. The study was conducted during 2011-2012 and 2012-2013 vegetation periods in the application areas of Gaziosmanpaşa University Agricultural Application and Research Centre. 6 different genotypes (GOU-1, GOU-2, GOU-3, OGU-5, OGU-15, OGU-35) were used in the study. The experiment was set up according split plot in a randomized complete block design. Besides phenological characteristics, such agronomic properties as plant height (cm), number of branches (number/plant), number of capsules (number/plant), seed yield per plant (number/plant), biological yield (kg/da), 1000-seed weight (g), seed yield (kg/da) and quality properties like oil content (%), oil yield (kg/da), and fatty acids (%) were also investigated. Because in the first year of the study the winter was harsh and the spring was dry during the early growing season of the plants, agronomic properties in particular were adversely affected and the yields in the winter sowing were low. In the second year of the study the winter was rather milder and higher yields were obtained in the periods of sowing. The agronomical properties, during the research, were varied as: plant height (45.4-47.6 cm), number of branches (4.15-5.27), number of capsules (7.91-9.44), 1000-seed weight (2.47-2.67 g), seed yield per plant (1.16-1.50 g/plant), biological yield (146.1-334.6 kg/da), seed yield (30.1-53.8 kg/da). In the study, the vegetable oil rate averages that determine the seed quality in black cumin were close to each other – in the winter sowing with 37.5 %, and in the summer sowing with 37.6 %. Oil yield changed between 13.4 and 21.0 kg/da. In respect of fatty acids, proportionally, the most fatty acids were linoleic acid, oleic acid and palmitic acid respectively. It was observed, at the end of the research, that plants may get damaged in the regions where winters are harsh, and yields are largely dependent on spring rains.  The highest seed yields were obtained in OGÜ-35 and GOÜ-5 genotypes which are preferable for local grower.