Dengbêjlik geleneği ve toplumsal hafıza: Batman örneği
Dengbêjî tradition and social memory: Batman case
Yazar: BAYRAM ORHAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ADNAN ÇETİN
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sosyoloji = Sociology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Batman = Batman ; Dengbej = Dengbej ; Gelenekler = Traditions ; Halk bilimi = Folklore ; Hikaye anlatma = Story telling ; Kürtler = Kurdish ; Sözlü edebiyat = Oral literature ; Toplumsal bellek = Social memory

Özet:
Kürtçe sözlü edebiyat ve müzik tarihinde dengbêjlik geleneği olarak bilinen özel bir gelenek bulunmaktadır. Dengbêj, "deng-söz" ve "bêjtin-söylemek" kelimelerinden müteşekkil birleşik bir kelimedir. Dengbêjî (dengbêjlik), yapılan işi ifade ederken, dengbêj söz konusu işi icra edendir. Bazı araştırmacılar dengbêjleri hikâye anlatıcıları dengbêj eserlerini de hikâye olarak görürken, bazıları dengbêjleri şarkıcı ve dengbêj eserlerini de bir tarz şarkı olarak ele almaktadır. Dengbêjleri şair ve dengbêj eserlerini de şiir olarak görenler ve hatta dengbêjliğin teatral tarafına odaklananlar da bulunmaktadır. Bana göre, birçok sanat dalından özellikler barındıran dengbêjînin bir ya da birkaç kelime ile tanımlanması ve sınırlarının çizilmesi çok zordur; ama dengêjler ve dengbêjlik hakkında bir şeyler söyleyecek olursam şunu derim: Hem kilam hem stran (şarkı) söyleyen ve aynı zamanda çîrok (hikâye) anlatan dengbêjler icra ettikleri çok boyutlu dengbêjlik sanatıyla Kürt toplumunun kültürel ve etik değerlerini, gelenek ve göreneklerini, sosyo-politik ve tarihi olaylarını kuşağa aktararak insanlar arasında ortak bir kimlik inşa etmektedir.

Dengbêjlik kültürü ve geleneği Kürtlerin yaşadığı her coğrafyada hayat bulmuştur; ama Kürtçenin Kurmanci lehçesinin koşulduğu yerlerde dengbêjlik geleneği ve kültürünün daha güçlü olduğu kabul edilmektedir. Karapetê Xaco gibi meşhur bir dengbêjin çıktığı ve hala onlarca dengbêjin yaşadığı; Filîtê Quto, Silêmanê Mistê, Emê Gozê, Eliyê Ûnis, Bavê Fexriya ve burada adını sayamayacağım birçok kilam ve stranın üretildiği ve azımsanmayacak bir alımlayıcı nüfusuna sahip yer olan Batman gelişkin ve müstakil bir dengbêjlik geleneğine sahip şehirlerden biridir. Buna rağmen Batman dengbêjliğini direkt olarak merkeze olan bir araştırma bulunmamaktadır. Konusu Batman dengbêjliği olan bu tez bu alandaki eksikliği kapatmayı ve dengbêjlik geleneği ile ilgili literatüre mütevazi bir katkı yapmayı amaçlamaktadır.

Bu tez esas itibariyle 2017 ve 2018 yıllarında yapmış olduğum alan araştırmasına dayanmaktadır. Sahadaki güncel durumdan haberdar olmak için kendileriyle röportaj yaptığım dengbêjlerle iletişim halinde oldum. Ayrıca tezimde Batman şehir ve kültürel yaşamına yabancı olmayan bir araştırmacı olarak şahsi deneyim ve gözlemlerimden de faydalandım. Üç ana bölümden meydana gelen bu tez, ilk bölümde dengbêjlik nedir ve dengbêj kime nedir sorularına mevcut araştırmacılar, dengbêjler ve alımlayıcılar üzerinden cevaplar bulmaya çalışmaktadır. Yine bu bölümde dengbêj eserleri ve anlatılarının türleri örnekleriyle birlikle incelenmiştir. İkinci bölüm; Batman dengbêjliğinin özelliklerini, Batman'ın dengbêjlik geleneği ile ön plana çıkan bölgelerini, dengbêjliğin Batman'daki kamusal ve özel icra alanlarını ve Batmanlı dengbêjlerin sosyo-ekonomik durumlarını ve toplumsal profillerini konu edinmektedir. Üçüncü ve son bölümde ise, Batman dengbêjliği içinden seçilen altı dengbêj kilamı söylem ve içerik analizine tabi tutulmuş ve bu eserlerin nasıl bir söylem ürettiği irdelenmiştir. Ayrıca, bu kilamların ürettiği söylemin Batman toplumsal ve kültürel hafızasında nasıl bir yere tekabül ettiği üzerinde durulmuştur.

Abstract:
In the history of Kurdish oral literature and music, there is a special tradition known as dengbêjî. Dengbêj is a compound word made up of the words "deng-sound" and "bêjtin-saying". While dengbêjî refers to work done, dengbêj is the person who performs the work of dengbêjî. Some researchers consider dengbêjs as story tellers and dengbêj work as a kind of story, while others see dengbêjs as singers and dengbêj work as a song genre; and some further regard them to be oral poets and poetries. There are also some researchers who focuses on the theatrical features of the dengbêjî. In my opinion, it is very difficult to define dengbêjî, which has features from many branches of art, with one or a few words and draw its boundaries, but if I had to say something about dengbêjs and dengbêjî I would say that: Dengbêjs who sing both kilam and stran (song) also tell çîrok (story) build a common identity among people by transferring the cultural and ethical values, traditions and customs, socio-political and historical events of the Kurdish society to next generations with the multidimensional art of dengbêjî they perform.

Dengbêjî culture and tradition has come to life in every geography where Kurds live, but it is accepted that the dengbêjî tradition and culture are stronger in places where the Kurmanjî dialect of Kurdish is spoken. Batman, where a famous dengbêj like Karapetê Xaco emerged and dozens of dengbêjs still live, where Filîtê Quto, Silêmanê Mistê, Emê Gozê, Eliyê Ûnis, Bavê Fexriya and many kilams and strans that I can't count here are produced, which has a great number of listeners of dengbêjî, is one of the cities with a well-developed and independent dengbêj culture and tradition. Despite this, there is no research that directly focuses on the dengbêjî of Batman. This thesis, the subject of which is the dengbêjî of Batman, aims to fill the gap in this field and make a modest contribution to the literature on the dengbêjî tradition.

The thesis is mainly based on the field work I have done in 2017 and 2018. I kept in touch with the dengbêjs I have conducted interviews with to be informed about the current situation in the field. I also benefited from my personal experiences and observations as a researcher who is familiar with the cultural life of Batman. This thesis, which consists of three main parts, tries to find answers to the questions of what is dengbêjî and who is dengbêj in the first part, through researchers, dengbêjs and listeners. In this part, the types of dengbêj works narratives are also examined together with their examples. The second part deals with the characteristics of dengbêjî of Batman, the areas regions that stand out with the dengbêjî tradition in Batman, public and private areas for performing dengbêjî in Batman, and socio-economic conditions and social profiles of dengbêjs from Batman. In the third and last part, six kilams selected from dengbêjî of Batman were subjected to discourse and content analysis and it was examined what kind of discourse these kilams produced. In addition, the place of the discourse produced by these kilams in the social and cultural memory of Batman has been tried to be determined.