Şâh-ı zinde yapılarından şirin bika aka, tuman aka ve emirzade makberelerinde kâşî
çini tezyinatı ve Osmanlı sanatına yansımaları / Kashi/tile decorations and reflections on Ottoman art of shirin beka oko, tuman oko and amirzoda mausoleum in the shah-i zinde complex
Yazar: MERVE AKYÜZ
Danışman: PROF. DR. AZİZ DOĞANAY
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: El sanatları = Handicrafts ; Kümbetler = Mausoleum ; Osmanlı sanatı = Ottoman art ; Süsleme sanatı = Decorative art ; Türk el sanatları = Turkish handcrafts ; Türk çini sanatı = Turkish tile art ; Türk-İslam sanatı = Turkish-Islamic art ; Çini sanatı = Tile art ; Üslup = Stylistic

Özet:
XIV. yüzyıl itibarıyla Timur'un cihan hâkimiyeti politikası neticesinde savaştığı toplumların sanatkâr ve âlimlerini Semerkand'a getirmesi ile Timurlu Devleti, Türkistan'da sanat üslûbunun ve bilhassa bezeme sanatı ekollerinin önemli temsilcilerinden birisi haline gelmiştir. Osmanlı Devleti ile Timurlu Devleti arasında gerçekleşen etkileşim ise Türk bezeme sanatında gelişimi sağlayan önemli bir husustur. Bugüne kadar yürütülen çalışmalarda Timurlu sanatına ait nakış üslûpları Türkiye'de mahfuz yazma eserler üzerinde incelenmiştir. Timur dönemi mimarî tezyinatı ve kâşî bezemeleri ise malzeme ve teknik ağırlıklı olarak ele alınmıştır. Araştırmaların terminolojisinde ise Türkistan'ın dil mirasından ziyade Batı kökenli terimler ve yakıştırmalar içeren bir üslûp hâkimdir.  Bu çalışmada Timur döneminin mimarî tezyinat unsuru olan kâşîler, malzeme ve teknikten ziyade bezemelerindeki motif ve üslûp nitelikleri bakımından Şâh-ı Zinde yapıları üzerinde incelenerek Osmanlı erken dönem mimarî eserlerden örneklerle karşılaştırılmıştır. Araştırmanın sonucunda Anadolu ve Türkistan'ı kapsayıcı bir terminoloji ile iki devlet arasındaki etkileşim ve nihayetindeki gelişim ön plana çıkarılmıştır. 
Erken dönem Osmanlı mimarî tezyinatında görülen islîmî üslûbu nakışların Timur dönemi mimarî bezemeleri ile benzer niteliklerde olması; bir hat üzerinde ilerleyen yaprak, çiçek, tomurcuk gibi tüm unsurlarıyla teşekkül etmiş hatâyî üslûbu nakışların Anadolu'daki ilk örneklerinin XIV. yüzyıl Timur dönemi bezeme sanatı ile benzerliği; Osmanlı sanatında çoğunlukla erken dönem mimarî bezemelerinde görülen ve Özbekistan'da günümüzde de sıkça kullanılan, nakış kompozisyonunu sınırlayıcı motiflerden oluşan tenab çizimleri etkileşimin somut göstergelerindendir. Bu etkileşimin devamında Anadolu ve Türkistan arasında sanat akımlarının taşıyıcısı olan sanatkârların İstanbul'un fethinden sonra XVI. yüzyılda İstanbul'a gelmesi neticesinde nebâtî motif ve üslûplar saray nakkaşhânesinde gelişerek değişime uğramıştır. Bu çalışmada değişimin neticesinde nebâtî motif ve üslûpların Osmanlı'nın klasik dönemi olan XVI. yüzyılda karakteristik hale dönüştüğünün ve bu dönüşümde Türkistan'a özgü örneklerin mevcut olmadığının keşfedilmesi üzerine İstanbul üslûbundan bahsedilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Abstract:
Due to Timur's policy of world domination, as of the 14th Century the Timurid State brought the artisans and scholars of the societies he faought to Samarkand. This polıcy resulted ın the Timurids becomıng the most important representatives of the art style, especially the schools of decoration in Turkestan. The interaction between the Ottoman Empire and the Timurid State is an important issue that provides development in the art of Turkish decoration. In the studies carried out to date, the embroidery styles of Timurid art have been examined on the manuscripts reserved in Turkey. The architectural decorations and excavations of the Timurid period were mainly discussed with material and technical aspects. In the terminology of the researches, a style containing terms and epithets of Western origin rather than the linguistic heritage of Turkestan prevails.  In this study the tiles which were the architectural decoration elements of the Timurid period, were examined on the Şâh-ı Zinde buildings in terms of their motif and stylistic qualities rather than materials and techniques. Thıs was compared with examples from the early Ottoman architectural works. As a result of the research the interaction between the two states and the terminology that describes the assocıated development between the two states of Anatolia and Turkestan were brought to the forefront. 
The following three signs listed below shows the interaction between two states:

1. The embroideries of the Islîmî style seen in the early Ottoman architectural decorations were similar to the architectural decorations of the Timurid period;  
2.The similarity of the first examples of hatâyî style embroideries (elements such as leaves, flowers and buds advancing on a calligraphy) with the fourteenth-century Timurid period decoration art; 
3. Tenab drawings, which are mostly seen in early architectural decorations in Ottoman art and are frequently used in Uzbekistan today, consisting of motifs limiting embroidery composition.

As this interaction continued, as a result of the arrival of the artists, who were the bearers of art movements between Anatolia and Turkestan, to Istanbul in the sixteenth century after the conquest of Istanbul, the nebâtî motifs and styles developed and changed in the palace embroidery. In this study, it was concluded that as a result of the change, it was discovered that the nebâtî motifs and styles became characteristic in the sixteenth century and unıque to the the classical period of the Ottoman Empire, and that  there were no examples specific to Turkestan in this transformation, and that the Istanbul style should be mentioned.