Pamukta (Gossypium hirsutum L.) yüksek sıcaklığa toleransın kalıtımı üzerine bir araştırma
Determination of heritability of high temperature resistance in cotton (Gossypium hirsutum L.)
Yazar: MUSTAFA KORAY ŞİMŞEK
Danışman: PROF. DR. AYDIN ÜNAY
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Kantitatif genetik = Quantitative genetic

Özet:
Amaç: Pamukta yüksek sıcaklık stresinin genotipler üzerine etkisini belirlemek, stres altında incelenen özellikler yönünden kalıtımın belirlenmesi, uygun anaç ve ümitvar melezlerin saptanması amaçlanmıştır. 
Materyal ve Yöntem: Çalışmada, 4 ana ve 5 baba olarak kullanılan anaçların line x tester uyarınca melezlenmesi sonucu oluşan 20 melez popülasyon ve anaçları materyal olarak kullanılmıştır. Deneme yüksek sıcaklık stresi ve kontrol olmak üzere 4 tekerrürlü Tesadüf Blokları Deneme Deseninde yürütülmüştür. Yüksek sıcaklık stresi %50 çiçeklenme döneminde plastik tünel aracılığı ile tarla koşullarında oluşturulmuştur.    
Bulgular: Tek bitki kütlü pamuk verimi, koza sayısı, koza ağırlığı, silkme oranı, çırçır randımanı, yüz tohum ağırlığı, lif inceliği, kanopi sıcaklığı ve SPAD değerleri üzerine yüksek sıcaklığın etkisinin önemli olduğu saptanmıştır. Yüksek sıcaklık stresi altında incelenen tüm özellikler için genotipik farklılıkların önemli olduğu ve koza açma gün sayısı, bitki boyu ve yüz tohum ağırlığı için eklemeli; verim ve lif kalite özellikleri için eklemeli olmayan gen etkilerinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Silkme oranı yönünden olumsuz yönde buna karşın koza ağırlığı ve tek bitki kütlü pamuk verimi yönünden genellikle olumlu yönde heterosis ve heterobeltiosis değerleri bulunuştur.  
Sonuç: Yüksek sıcaklık stresi altında verim ve lif kalite özellikleri yönünden yürütülecek ıslah çalışmalarında tek bitki seleksiyonunun F5-F6 generasyonlarına ertelenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. May-455 ve FH-142 genotiplerinin en uygun anaçlar; May 455 × AGC-375, Gloria × FH-142, May-455 × FH-142 ve Fiona × FH-142 melez kombinasyonlarının ise ileri ıslah çalışmalarında kullanılabilecek ümitvar genotipler olduğu belirlenmiştir. 
 
Anahtar Kelimeler: Yüksek sıcaklık stresi, silkme oranı, gen etkileri, uyuşma yetenekleri, heterotik etkiler

Abstract:
Objective: It was aimed to determine the effect of heat stress on genotypes, to estimate the heritability for traits studied, to determine suitable parents and promising hybrids under heat stress.
Material and Methods: Twenty hybrid populations, obtained by crossing the parents of 4 lines and 5 testers according to line x tester, and their parents were used as material in the study. The experiment was carried out in Randomized Complete Block Design with 4 replications as heat stress and control. Heat stress was created via a plastic tunnel during 50% flowering period under field conditions.
Results: Heat stress significantly affected the seed cotton yield per plant, boll number, boll weight, boll shedding rate, ginning out-turn, 100-seed weight, fibre fineness, canopy temperature and SPAD values. Genotypic differences were significant for all traits studied under heat stress, and additive gene effects were higher for boll opening days, plant height and 100-seed weight, whereas non-additive gene effects were higher for yield and fibre quality traits. Heterosis and heterobeltiosis values were generally positive for boll weight and seed cotton yield per plant, but negative for boll shedding rate.
Conclusion: It was concluded that single plant selection for yield and fibre quality traits should be postponed to F5-F6 generations in breeding studies under heat stress. May-455 and FH-142 genotypes were the most suitable parents, and May 455 × AGC-375, Gloria × FH-142, May-455 × FH-142 and Fiona × FH-142 hybrid combinations were promising genotypes that can be used in further breeding studies.

Keywords:  Heat stress, shedding rate, gene action, ability effects, heterotic patterns