Tabsiratü'l-Avâm adlı eserde Şiî fırkalar ile ilgili görüşler
Opinions on different branches of Shi'ism in Tabsirah Al-Awam
Yazar: YALÇIN YONCALIK
Danışman: DOÇ. DR. ADEM ARIKAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Fırka = Sect ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Tabsiratül-Avam = Tabsiratül-Avam ; İslamiyet = Islam ; İsnaaşeriyye = İthnaashariyyah ; Şia = Şia ; Şiiler = Shi'is

Özet:
Klasik dönem mezhepler tarihi eserleri arasında sayabileceğimiz "Tabsiratü'l-Avâm fî Marifet-i Makâlâti'l-Enâm" hicrî yedinci yüzyıl da 630/1232 yılında yazılmıştır. Şiî İmâmî/İsnaaşerî bir müellif tarafından Farsça olarak yazılmış ilk eserlerden biridir. Basılmış olan bu eser araştırmacıların çokça ilgisine mazhar olmuştur. Yakın tarihe kadar müellifi hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Yazıldıktan kısa süre sonra, 658/1260 yılında Arapçaya tercüme edilmiştir. Eserin Farsça aslının müellifinin Cemaleddin Muhammed Râzî olduğu, ancak Arapça tercümesinin bulunmasıyla anlaşılabilmiştir. 
Klasik mezhepler tarihi kaynakları arasında yer alan bu eser, kendinden önceki kaynaklardan yararlanmakla birlikte orijinal yaklaşımlara da sahiptir. Müellifinin Şiî oluşu, Farsça olarak kaleme alınan ilk mezhepler tarihi kitaplarından biri olması ve gāli Şiî fırkalara farklı yaklaşımı, eserin dikkat çeken hususiyetleridir. 
"Tabsiratü'l-Avâm Adlı Eserde Şiî Fırkalar İle İlgili Görüşler" adlı bu çalışmada; eserin müellifi, eserin yazıldığı tarihte yazıldığı yer olan Şiraz ve çevresinde ilmî ve siyasî durum hakkında bilgi verilmiştir. Eserin içeriği genel olarak tanıtılmış, yoğun olarak müellif tarafından kullanılan kaynaklarına işaret edilmiştir.
İmâmiyye/İsnâaşeriyye mezhebine mensup olan müellifin kendi mezhebi ile diğer Şiî fırkaları ele alırkenki tutumu farklıdır. Kendi mezhebi ile ilgili konuları ele alırken savunmacı bir dil kullanırken diğer Şiî fırkaların aleyhine olan görüşleri de muhaliflerinin kaynaklarından doğrudan alıntılayarak nakletmektedir. Bu çalışmada Şiî fırkalarla ilgili bu farklı tutum konu edilmiştir.

Abstract:
Penned in 1232 AD (630 A.H.), "Tabsirah al-'Awām fī Ma'rifah al-Makālāt al-An'ām" can be considered among the works on the history of Islamic sects (mazāhib) written in the classical era of Islam. It is one of the earliest works written in Persian by an author who was a Twelver (Imāmī) Shi'i. Researchers have shown a great deal of interest in this published work. Until recently, different opinions have been put forward about the identity of the author. In 1260 (658), not long after it was written, the work was translated into Arabic. And through the discovery of its Arabic translation do we learn the name of its author: Jamāluddīn Muhammad Rāzī.
One of the classical sources on the history of Islamic sects, this work has its own authentic approaches while also benefiting from the preceding sources. The fact that its author was a Shi'i who took a different approach to the extremist/radical (ghālī) branches of Shi'ism, and that it was one of the earliest Persian works on the history of sects renders it interesting and significant. 
In this study, we provide information on the scientific and political situation of the time of its writing as well as of the place, which is Shiraz. We also give a general introduction about the content of the work, and the sources that were extensively used are referenced. 
The attitude that the author adopts toward his own branch (Twelver/Imāmī) differs from the one he takes when dealing with the other branches of Shi'ism. While employing defensive language as he deals with issues related to his own branch, when it comes to opinions against the other branches of Shi'ism, he merely narrates them, giving quotations directly from the sources of his opponents. Our study deals with the different attitudes adopted toward different branches of Shi'ism.