Arap edebiyatında didaktik şiir
Didactic poetry in Arabic literature
Yazar: AHMET ABDÜLHADİOĞLU
Danışman: PROF. DR. M. SADİ ÇÖGENLİ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Doğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Öğrenmeyi öğretme = Teaching to learn ; Şiir = Poem

Özet:
Edebi bir tür olarak, ilkin Antik Yunan Dönemi edebiyatında, ancak bundan önceki dönemlerde de bu tarza yakın örneklerine rastlanılan didaktik şiirin, Arap edebiyatında ortaya çıkışı ilk kez Abbasiler Dönemine denk gelmektedir. Ancak söz konusu bu döneme kadar Arap edebiyatında bu türün ortaya çıkmasında Cahiliye Döneminden başlayarak Arap şairlerin hikmet, nasihat, zühd ve din içerikli ve aynı zamanda hayati tecrübelerini toplumun bireylerine aktardıkları şiirleri, bu tarz şiirin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu şiir türü, Abbasilerin birinci döneminden başlayarak dil, tarih, coğrafya, fıkıh, astronomi, kimya, hadis, fıkıh, kelâm gibi sosyal ve fenni birçok alanda farklı konuların ele alındığı bir şiir türü olarak ortaya çıkmış, sonraki dönemlerde eğitim ortamlarında derslerin daha tesirli bir şekilde anlatılması ve ezberlenmesi için sarf, nahiv, belağat ve diğer birçok konuda yazılmış manzumelerle karşımıza çıkmaktadır. Farklı alanlarda ihtisaslaşma ve bu alanlarda yapılan çalışmalar ilim adamlarını ve zamanın eğitimcilerini eğitim-öğretim yöntemlerinde de yeni arayışlara sevk etmiştir. Elfiyye, urcuze, manzume gibi isimlerle anılan didaktik türdeki şiir, bu anlamda bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmış, farklı konuları şiir üzerinden anlatma ve ezberletme amacıyla, sayıları yüzleri bulan manzumeler yazılmıştır. Arap dili ve edebiyatında bu tür çalışmalar, Abbasiler Döneminden başlayarak Endülüs Dönemi edebiyatı ve sonraki dönmemlerde Osmanlı Dönemi edebiyatında da sıklıkla yapılmış, farklı konularda ve özellikle dili öğretme amaçlı yazılan manzumeler eğitim-öğretim ortamında da kullanılmıştır. Bu çalışmada, didaktik tarzdaki şiirlerin ortaya çıkışı ve Abbasi Döneminden başlayarak Osmanlının son dönemlerine kadar Arap dili ve edebiyatında geçirdiği tarihsel süreç anlatılacak, yapılan çalışmalara değinilecek ve bu çalışmalar içinde özellikle Arap diline ait sarf, nahiv, aruz, belağat gibi ilimlerde yazılan manzumelere daha geniş yer verilerek, bu şiirlerin şiirsel ve fonetik açıdan inceleme ve değerlendirmesi yapılacaktır.



Anahtar Kelimeler: Abbasiler Dönemi, Didaktik Şiir, Manzume, Elfiyye, Urcuze.

Abstract:
As a literary genre didactic poetry is encountered in the period of Ancient Greek literature although the examples of its similar style are seen in earlier periods. Its emergence in Arabic literature for the first time coincides with early Abbasid period. However, until the emergence of this genre in Arabic literature, poems by Arabic poets related to wisdom, advice, asceticism, religion and vital experience transferred to members of the society have prepared the ground for the emergence of this kind of poetry since the Era of Ignorance. This type of poetry starting from the first period of Abbasids emerges as a type of poetry deals with different social and scientific issues such as language, history, geography, astronomy, hadith, fiqh and theology, and subsequently, it emerges as grammar, syntax, rhetoric and poems written for many other issues in order to explain and memorize courses in a more effective way at training environment. Specialization in different fields and studies in these areas have led scholars and trainers of that period search for new methods in education and training. Didactic poetry known as alfiyye, urjuza and manzuma has emerged as a need in this sense, and hundreds of poems have been written in order to tell and memorize different issues through poetry. Such studies in Arabic philology have started in the Abbasid period and continued in the periods of Andalusian literature and appeard later in the Ottoman literature. Poems of different issues especially to teach language have been used in educational environment. This study deals with the emergence of didactic poetry, tells its historical process in Arabic philology starting from early Abbasid period until the end of the Ottoman period, addresses related studies and pays more attention to poems of grammar, syntax, prosody, rhetoric especially written in Arabic language in order to analyze and evaluate the poems in terms of poetic and phonetic point of view.



Key Words: Abbasid period, didactic poetry, poem, elfiyye, urjuza, manzuma.