Ali Şir Nevayi'nin mesnevilerinde kelime grubu yapıları
Word group structures in Ali Şir Nevayi's couplets
Yazar: MALEK SAWALHA
Danışman: PROF. DR. FİKRET TURAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Ali Şir Nevai = Ali Şir Nevai ; Doğu Türkçesi = Eastern Turkish ; Türk dili ve edebiyatı = Turkish language and literature

Özet:
Türk edebiyatının en önde gelen şairlerinden biri olan Ali Şir Nevayi (9 Şubat 1441, Herat - 3 Ocak 1501, Herat)'nin Çağatay Türkçesiyle yazdığı hamsesiyle (Hayretü'l-Ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Sebʿa-yi Seyyâr ve Sedd-i İskenderî) ayrı bir ün kazandığı şüphesizdir. Ali Şir Nevayi'nin mesnevilerinin üzerinde yapılan kelime grubu çalışmalarına bakıldığında çok sayıda araştırma yapılmadığı görülmektedir. Bu yüzden bu çalışmada Nevayi'nin hamsesinde bulunan beş mesnevinin ilk bin beyti seçilmiş ve nihayetinde beş bin beyit kelime grubu yapıları açısından değerlendirilmiştir. Bu doktora tezi tarihi sahada Nevayi'nin hayatını ve Türk diline etkisini ortaya koymak, genel anlamıyla günümüzdeki kelime gruplarının mahiyeti ve sınıflandırılmasını tespit etmek, Nevayi'nin hamsesinde bulunan Çağatayca kelime grubu yapılarını tespit etmek ve elde edilen malzemeyi sınıflandırmak maksadıyla hazırlanmıştır. Bu çalışma "Ali Şir Nevayi", "Kelime Grupları" ve "Nevayi'nin Mesnevilerinde Çağatayca Kelime Grupları" olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Ali Şir Nevayi ve onun eserleri üzerinde durulmaktadır. İkinci bölüm, günümüz kelime gruplarının mahiyetini, söz dizimindeki yerini ve araştırmacılar tarafından kelime grupları hakkındaki değerlendirmeleri içermektedir. Tezin özünü oluşturan üçüncü bölüm ise Nevayi'nin mesnevilerinden elde edilen Çağatayca kelime grubu yapılarının sınıflandırılmasından oluşmaktadır. Çalışmamızın hem Çağatay Türkçesi incelemelerine hem de Nevayi'nin üslubuyla kurulan kelime grubu yapıları bakımından kelime grubu incelemelerine katkı sağlayacağını umut ediyoruz.

Abstract:
There is no doubt that Ali Şir Nevayi (9 February 1441, Herat - 3 January 1501, Herat), one of the most prominent poets of Turkish literature, gained a special reputation with his poems written in Chagatai Turkish (Hayretü'l-Ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Sebʿa-yi Seyyâr ve Sedd-i İskenderî). When we look at the word group studies on Ali Şir Nevayi's masnavis, it can be seen that not much research has been done. Therefore, in this study, the first thousand couplets of the five mesnevi found in Nevayi's hamse were selected and finally five thousand couplets were evaluated in terms of word group structures. This doctoral thesis has been prepared with the aim of revealing Nevayi's life and his influence on the Turkish language in the historical field, determining the nature and classification of today's word groups in general, identifying the Chagatai word group structures in Nevayi's hamse and classifying the obtained material. This study consists of three main chapters: "Ali Şir Nevayi", "Word Groups" and "Chagatai Word Groups in Nevayi's Masnavis". The first chapter focuses on Ali Şir Nevayi and his works. The second chapter includes the nature of today's word groups, their place in syntax, and the evaluations of word groups by researchers. The third chapter, which constitutes the essence of the thesis, consists of the classification of Chagatai word group structures obtained from Nevayi's masnavis. This study will contribute to both Chagatai Turkish studies and word group studies in terms of word group structures established in Nevayi's style.