Klasik Arap edebiyatında fizik ötesi yolculuklar
Metaphysical journeys in classical Arab literature
Yazar: YELİZ ÇİÇEK
Danışman: PROF. DR. NEVZAT H. YANIK
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arap Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Edebiyat tarihi = History of literature ; Klasik edebiyat = Classical literature ; Kültürel etkileşim = Cultural interaction ; Metafizik = Metaphysical ; Mitoloji = Mitology

Özet:
İlk çağlardan itibaren insanoğlunun bilinmeyen âlemleri ve ölümden sonraki
hayatı tanıma ve bilme arzusu mevcuttur. Hemen her milletin mitoloji, halk kültürü ve
edebiyatında bu arzunun tezahürleri görülmüştür. Zamanla meydana gelen kültürel
etkileşimler ve çeviri faaliyetleri sonucunda bu alanda farklı bir edebi tür ortaya çıkmıştır.
İslam geleneğinden beslenen fizikötesi eserler yarattıkları edebi etkinin yanısıra, zengin
içerikleri bakımından edebiyat ve kültür tarihinde önemli bir yere sahiptirler.
Bu çalışmada Arap edebiyatında, manevi dünyalara yolculuğu içeren edebi
ürünler arasında yer alan dört büyük eser karşılaştırma yöntemiyle ele alınmıştır. İbn
Şuheyd'in (ö.426/1035) Risâletu't-tevâbi' ve'z-zevâbi', Ebu'l-'Alâ' el-Ma'arrî'nin
(ö.449/1057) Risâletul'l-ğufrân, İbn Tufeyl'in (ö.581/1185) Hay b. Yakzân ve Ruknuddîn
el-Vehrânî'nin (ö.983/1575) el-Menâmu'l-kebîr adlı eserleri bu alanda temel kabul edilen
eserlerdir. Tez çalışmasında bu dört büyük eserin ortak, benzer ve farklı yönleri tespit
edilerek tarihsel süreçleri incelenmiştir.
Ülkemizde bu eserlerin yazarlarının hayatları ve edebi kişiliklerine dair yapılmış
çalışmalar mevcuttur. Fakat bu eserlere yönelik kapsamlı bir çalışmaya henüz
rastlanmamıştır. Hay b. Yakzân ile ilgili birtakım araştırmalar olmakla birlikte, bu
araştırmalar daha çok eserin felsefi boyutuyla ilgilidir. Yani eser edebi açıdan detaylı
incelenmemiştir. Ruknuddîn el-Vehrânî'nin el-Menâmu'l-kebîr adlı eseri ile ilgili ise
ülkemizde yapılan bir çalışmaya henüz rastlanmamıştır. Buna karşın Arap ülkelerinde bu
eserlerin her birine yönelik, farklı açılardan incelemelerin yapıldığı görülmektedir. Bu
çalışmadaki amaç bu alandaki eksikliklerin giderilmesine katkı sağlamaktır.
Anahtar Kelimeler: Fizikötesi, mitoloji, edebiyat tarihi, kültürel etkileşim.

Abstract:
Since the first ages, mankind has the desire to know the unknown realms and life
after death. The manifestation of this desire has been seenin the mythology, folk culture
and literature of almost every nation. As a result of cultural interactions and translation
activities that occurred over time, a diffrent literary genre emerged in this field. These
works, nourished by the İslamic tradition, have an important place in the history of
literature and cultere, as well as their rich content.
In our thesis, four major works that are among the literary works that include the
journey to the spiritual worlds in Arabic literature are handled by comparison method.
Risalah al-Tawabi' wa al-Zawabi' of Ibn Şuheyd, Tract of Forgivenes of Ebu'l-'Alâ' elMa'arrî, Hayy Ibn Yaqzan of İbn Tufeyl and Big Dream of Ruknuddîn el-Vehrânî are the
Works that are considered as the main Works in this field. By determining the common,
similar and different aspects of these four great works the historical process has been
examined.
Studies on the this lives and literary personalities of the authors of these works
have been carried out in our country. However, a comprehensive study on tehse works
has not been found yet. Studies on Hayy Ibn Yaqzan are mostly related to the
philosophical dimension of the work. The work has not been examined detail in literary
terms. On the other hand, no study has been found in our country regarding the works of
Ruknuddîn el-Vehrânî named Big Dream. However, it is seen that in Arab countries,
many studies have been done from differen angles for each of these Works. Therefore,
this study has been requested.
Keywords: Transphysical, Mythology, Literary History, Cultural interaction.