Geç Roma-Erken Bizans Dönemi Anadolu'da cam tipolojisi
Glass typology in Late Roman-Early Byzantine Anatolia
Yazar: GÜLDEN TURGUT
Danışman: DOÇ. DR. ÇİĞDEM GENÇLER GÜRAY
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Cam = Glass ; Cam kaplar = Glass container ; Cam kavanoz = Glass jar ; Cam sanatı = Glass art ; Cam şişe = Glass bottle ; Erken Bizans Dönemi = Early Byzantine Period ; Geç Roma = Late Rome ; Kandiller = Lamps ; Sürahiler = Decanters ; Şişe = Bottle

Özet:
Bizans Dönemi'nin öncüsü olan Roma İmparatorluk Dönemi camları, Roma
İmparatorluğu'nun geleneksel formunu taşımaktadır. Serbest üfleme tekniğinin
keşfedilmesiyle cam, günlük hayatta kolay ulaşılabilen bir malzeme olmuştur ve cam kap
formlarında çeşitlilik artmıştır. Bu dönemde kadehler, kandiller ve koku şişeleri
(unguentarium) çok sık görülen cam kap formlarıdır. Geç Roma İmparatorluk
Dönemi'nin cam fiyatları ve üretim merkezleri üzerine bilgi veren İmparatorluğun çeşitli
yerlerinde bulunan ve en önemli arkeolojik veri olan Diocletian Fiyat Listesi camın
dönem içindeki yeri ve kullanımı hakkında ışık tutmaktadır.
Anadolu'da bugüne kadar yapılan kazılarda ve araştırmalarda Geç Roma
İmparatorluk ve Erken Bizans Dönemlerinde ele geçen cam eserler, üretim artıkları ve
cam fırın kalıntıları (7 kentte) göz önüne alındığında toplam 23 kentte cam üretimi olduğu
görülmektedir. Cam üretimine ilişkin veriler, in situ fırın kalıntısı bulunan ve cam üretim
izleri bulunan yerleşimler olmak üzere 2 başlık altında toplanmıştır
Çalışmamızda, ele geçen ve yayınlarda belirtilen 11 cam kap formu, Geç Roma
İmparatorluk ve Erken Bizans Dönemleri olarak incelenmiştir. Geç Roma İmparatorluk
Dönemi'nde çeşitliliğin ve formların sayıca fazla ele geçtiği görülmüştür. Erken Bizans
Döneminde ise daha çok kandiller ele geçmiştir. Buluntular çoğunlukla Ege ve Akdeniz
Bölgelerinden ele geçmiştir.
M.S. 4. yüzyıldan itibaren Hristiyanlığın yayılması ile birlikte günlük kullanım
kaplarının kullanımı azalmış, iç mekan, konutlar ve dinsel yapılarda kandillerin kullanımı
yaygınlaşmıştır.
Anadolu'da incelenen cam kap formlarından tabak ve kaselerde birkaç bezemeli
ithal örnek ele geçmiştir. Geç Roma İmparatorluk ve Erken Bizans Dönemlerinde ele
geçen kadeh ve kandil cam kap formlarında yerel bir üretim söz konusudur.
Anadolu'da kazılarda ele geçen ve yayınlarda belirtilen cam kap buluntularının
M.S. 4-6. yüzyıllarda yoğun olarak ele geçtiği ancak; M.S.7. yüzyılda azaldığı
görülmektedir. Arap saldırıları, ekonomik buhran, salgın hastalıklar üretimin ve ticaretin
gelişmesini engellemiştir.

Abstract:
The Roman Imperial Period glass, which is the pioneer of the Byzantine Period,
carries the traditional form of the Roman Empire. With the discovery of the free blowing
technique, glass has become an easily accessible material in daily life and diversity of
glass container forms has increased. In this period goblets, oil lamps and fragrance bottles
(unguentarium) are the most common glass vessel forms. The Diocletian Price List, which
is the most important archaeological data found in various parts of the Empire, giving
information on glass prices and production centers of the Late Roman Imperial Period,
sheds light on the place and use of glass in the period.
Considering the glass artifacts, production residues and glass klin remains (in 7
cities) found in the Late Roman Imperial and Early Byzantine Periods in the excavations
and researches carried out in Anatolia to date, it is seen that there is glass production in a
total of 23 cities.
In our study, 11 glass vessel forms found and mentioned in publications were
examined as Late Roman Imperial and Early Byzantine Period. In Late Roman Imperial
Period, it was seen that the diversity and forms were more numerous. In the Early
Byzantine Period, more lamps were found. The finds were mostly obtained from the
Aegean and Mediterranean Regions.
From the 4th century AD onwards, with the spread of Christianity, the use of daily
use vessels decreased, and the use of oil lamps in interiors, residences and religious
buildings became widespread.
A few decorated imported samples were found on plates and bowls from glass
vessel form studied in Anatolia. There is a local production in the glass vessel forms of
goblets and oil lamps found in the Late Roman Empire and Early Byzantine Period.
The glass vessel finds found in the excavations in Anatolia and mentioned in the
publications are dated to AD, 4-6 th centuries, but, AD 7 th century appears to be
decreasing. Arab attacks, economic depression, epidemics prevented the development of
production and trade