Ödeme gücüne ulaşmada kullanılan vergisel araçların vergi adaleti algısına etkisi: Ücret geliri elde edenler üzerine bir analiz
Tax instruments used in achieving payment ability and their effects on tax justice perceptions of taxpayers
Yazar: YASEMİN YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. MEHMET TUNÇER
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Maliye Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Maliye = Finance
Dizin: Artan oranlı vergi = Progressive tax ; Asgari geçim indirimi = Minimum living allowance ; Asgari ücret = Minimum wage ; Gelir vergisi = Income tax ; Vergi adaleti = Tax equity ; Vergi istisnası = Tax exclusion ; Vergi muafiyeti = Tax exemption

Özet:
Bireysel gelirin vergilendirilmesinde ödeme gücüne ulaşmada kullanılan somut
uygulamaların, mükellefler tarafından soyut olarak adalet bağlamında hangi düşünceleri
barındırdığı vergi uyumu açısından önem taşımaktadır. Sözü edilen bu uygulamalar öncelikle
mükelleflerin vergi adaleti algılarına, ardından vergi uyumlarına yansıyacaktır.
Bu tez çalışmasının asıl amacı Türkiye'deki gelir vergisi mükelleflerinin vergi adaleti
algılarına ödeme gücü araçlarının etkilerinin araştırılmasıdır. Çalışmada yapısal eşitlik modeli
(YEM) kurulmuş ve AMOS programıyla model doğrulanmıştır. Çalışmanın evrenini
akademisyenler oluşturmaktadır. Akademisyenler de ücretli grubunda yer aldığı için Vergi Adaleti
Algısı Ölçeği ücretliler için uyarlanmıştır. Ayrıca ödeme gücüne ulaşma araçlarına yönelik tutum
ve düşüncelerin ortaya koyulabilmesi için Ödeme Gücü Araçları Ölçeği isimli dört boyutlu bir
ölçek geliştirilmiştir. Artan Oranlı Vergileme, Ayrıcalıklı Vergileme, Vergiye Tabi Ücret İstisnaları
ve Sosyo-Ekonomik Sınıf faktörleri elde edilmiştir. Çalışmada pilot çalışma, açıklayıcı faktör
analizi ve doğrulayıcı faktör analizleri için farklı örneklemlerden veri toplanmıştır. Verilerin
güvenilirlik, geçerlik ve normallik testleri yapılmış, ardından ikili gruplar için bağımsız örneklem ttesti, üç veya daha fazla gruplu değişkenler için de tek yönlü Anova testi uygulanmıştır. Çalışmanın
sonuçlarına göre vergi sisteminde artan oranlılığın uygulanması, mükelleflerin adalet algısında
anlamlı bir etki oluşturmamaktadır. Vergilendirilecek ücretten eğitim, sağlık, kira gibi birtakım
harcamaların indirilmesi Türkiye'deki vergi sistemine yönelik adalet algısı üzerinde negatif etkiye
sahiptir. Mükellefler asgari ücretin vergi dışı bırakılmasını ve emek gelirlerinden daha az vergi
alınmasını isteseler de, beklendiğinin aksine, bu faktörler onların Türkiye'deki uygulamalar
açısından adalet algılarında negatif yönde etkili olmaktadır. Buna karşın, vergilendirilmede medeni
durumun ya da çocuk sayısının dikkate alınması ise adalet algısı üzerinde pozitif yönde etkiye
sahiptir. Ayrıca adil bir vergi sisteminin işlerliği için ödeme gücüne ulaşma araçlarına uzmanlık
alanı maliye olan akademisyenlerin daha çok önem verdiği, vergi adaleti algısında ise diğer
akademisyenlerle aynı düşüncelere sahip oldukları görülmüştür.

Abstract:
It is important for tax compliance what concrete practices used to reach the ability to pay in
the taxation of individual income include abstract thoughts of taxpayers in the context of fairness.
These practices will firstly be reflected on taxpayers' perceptions of tax justice and then on their tax
compliance.
The main objective of this thesis is to investigate the effects of the ability to pay instruments
on the perceptions of tax fairness of income taxpayers in Turkey. In the study, a structural equation
model (SEM) was established and the model was verified with the AMOS program. The population
of the study consists of academicians. Since academics are also included in the salaried group, the
Tax Justice Perception Scale was adapted for salaried employees. In addition, a four-dimensional
scale called the Solvency Instruments Scale was developed to reveal attitudes and opinions towards
the means of achieving solvency. Progressive Taxation, Preferential Taxation, Taxable Wage
Exemptions and Socio-Economic Class factors were obtained. In the study, data were collected
from different samples for pilot study, exploratory factor analysis and confirmatory factor analyses.
Reliability, validity and normality tests of the data were performed, then independent samples t-test
was applied for two groups and one-way Anova test was applied for variables with three or more
groups. According to the results of the study, the implementation of progressive proportionality in
the tax system does not have a significant effect on taxpayers' perception of justice. Deducting
certain expenses such as education, health and rent from the taxable wage has a negative effect on
the perception of fairness towards the tax system in Turkey. Although taxpayers want the minimum
wage to be excluded from tax and less tax to be collected from labor income, contrary to
expectations, these factors have a negative impact on their perception of justice in terms of
practices in Turkey. On the other hand, taking marital status or number of children into account in
taxation has a positive effect on the perception of justice. In addition, it has been observed that
fiscal academics attach more importance to the means of achieving solvency for the functioning of
a fair tax system, and they have the same thoughts as other academics regarding the perception of
tax justice.