Sosyal bilgiler öğretiminde sınıf içi iletişim ve etkileşimin geliştirilmesine yönelik bir eylem araştırması
An action research on improving classroom communication and interaction in social studies teaching
Yazar: MUTLU AKSOY
Danışman: PROF. DR. TUNCAY CEYLAN
Atatürk Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Ortaokul öğretmenleri = Secondary school teachers ; Ortaokullar = Secondary schools ; Sosyal bilgiler = Social studies ; Sosyal bilgiler eğitimi = Social studies education ; Sosyal bilgiler öğretimi = Social studies teaching ; Sınıf içi etkileşim = In-class interaction ; Sınıf içi iletişim = Classroom communication ; Öğretim programları = Teaching curriculums ; İletişimsel yöntem = Communicative method

Özet:
Amaç: Bu araştırmanın amacı, sosyal bilgiler öğretiminde sınıf içi iletişim ve etkileşimin, öğretmenlere verilen iletişimsel yaklaşım eğitimi ile nasıl geliştirilebileceğini ortaya koymaktır.
Yöntem: Eylem araştırması deseni benimsenerek yürütülen bu çalışmanın katılımcıları, Bayburt İl Milli Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı ortaokullarda görev yapan beş sosyal bilgiler öğretmeni ve seçilen okullarda öğrenim gören 7. Sınıf öğrencilerinden (110) oluşmaktadır.  Araştırmada veri toplama aracı olarak, video kamera ve ses kayıtları, doküman incelemesi, yarı-yapılandırılmış görüşme formu, çağrışım tekniğine dayalı görüşme formu ve öğrenci günlükleri kullanılmıştır. Öğretmenlerin derslerine ilişkin video ve ses kayıtlarından elde edilen veriler, Mortimer ve Scott (2003) tarafından geliştirilen iletişimsel yaklaşım modeli esas alınarak söylem analizi yöntemiyle; doküman incelemesi, görüşme ve öğrenci günlüklerinden elde edilen veriler ise içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. 
Bulgular: Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nın; özel amaçlar, temel beceriler, kazanımlar ve programın uygulanmasında dikkat edilecek hususlar açısından hem diyalojik hem de otoriter söylem kullanımını gerektiren öğeler içerdiği, Sosyal Bilgiler Ders Kitabı'nın da buna uygun bir şekilde hazırlandığı, ancak programın uygulayıcıları olan öğretmenlerin derslerini bu doğrultuda yürütmedikleri tespit edilmiştir. Araştırmaya katılan tüm öğretmenlerin, sosyal bilgiler öğretim ortamında, mevcut durumda sadece otoriter (etkileşimli/etkileşimsiz) yaklaşımları kullandıkları, diyalojik (etkileşimli/etkileşimsiz) yaklaşımlara ise hiç yer vermedikleri bulgusuna ulaşılmıştır. Sınıf içi iletişim ve etkileşimin nitelikli bir şekilde yürütülmesi açısından bir problem olarak görülen bu durum, öğretmenlerden biriyle üç, diğeriyle dört eylem döngüsü içinde çözülmüştür. Eğitimlerden önce derslerinde sadece otoriter (etkileşimli/etkileşimsiz)  yaklaşımları kullanan öğretmenlerin, eğitimlerden sonra otoriter yaklaşımların yanında diyalojik (etkileşimli/etkileşimsiz) yaklaşımlara da yer verdikleri görülmüştür. İletişimsel yaklaşım modeli benimsenerek yürütülen derslere ilişkin öğretmen ve öğrenci izlenimlerinin görüşme ve günlüklere olumlu yansıdığı görülmüştür.
Sonuç: Araştırma sonucunda, iletişimsel yaklaşım modelinin sosyal bilgiler dersinde uygulanabilir olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Öğretmenlere verilen eğitimlerin sınıf içi iletişim ve etkileşimde iletişimsel yaklaşım modelinin kullanılması hususunda farkındalık oluşturduğu ve söylem biçimlerini çeşitlendirme noktasında fayda sağladığı söylenebilir.

Abstract:
Purpose: The aim of this research is to reveal how communication and interaction in classrooms can be enhanced with the communicative approach education provided for social studies teachers.
Method: The participants of this action research are five social studies teachers working at secondary schools affiliated to the Bayburt Provincial Directorate of National Education and 7th grade students (110) at these schools. The data collection tools adapted in this research are video and audio recordings, documents, semi-structured interview forms, stimulated recall interview forms and student diaries. The data obtained from video and audio recordings of lessons are analysed using the communicative approach developed by Mortimer and Scott (2003); and the data obtained from document review, interview and student diaries are analysed using content analysis method.
Findings: As a result of the analysis, it was found that Social Studies Curriculum contains items that require both dialogical and authoritarian discourse in terms of special objectives, basic skills, achievements and points to be considered in the implementation of the program and that the coursebooks are prepared accordingly; but teachers as the practitioners of the program do not teach their lessons concordantly. Instead, all the teachers participating in the research use only authoritarian (interactive / non-interactive) approaches, and they do not include dialogical (interactive / non-interactive) approaches at all. This situation, which is seen as a problem in terms of conducting in-class communication and interaction in a qualified way, has been solved in three action cycles with one of the teachers and four with the other. It is observed that teachers who use only authoritarian (interactive / non-interactive) approaches in their lessons prior to the trainings include dialogical (interactive / non-interactive) approaches besides authoritarian approaches after the trainings. It is also observed that the teacher and student impressions of the lessons carried out by adopting the communicative approach model has a positive effect on the interviews and diaries.
Result: As a result of the research, it was concluded that the communicative approach model is applicable in the social studies course. It can be said that the trainings given to the teachers create awareness about the use of the communicative approach model in classroom communication and interaction; and provide benefits in diversifying discourse styles.