Sporcularda stresle başa çıkma ve öz-yeterlik arasındaki ilişki
Relationship between stress coping and self-efficacy in athletes
Yazar: BUSE SULU TUĞYANOĞLU
Danışman: PROF. DR. PERİCAN BAYAR KORUÇ
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Spor Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Psikoloji = Psychology ; Spor = Sports
Dizin: Bireysel sporlar = Individual sports ; Spor = Sports ; Spor psikolojisi = Sport psychology ; Sporcular = Sportsmen ; Stres = Stress ; Stres yönetimi = Stress management ; Takım sporları = Team sports ; Öz yeterlilik = Self-efficacy

Özet:
Bu araştırmanın ilk amacı, sporcularda öz-yeterlik ve stresle başa çıkma stratejileri arasında bir ilişki olup olmadığını incelemektir. İkinci amacı ise, öz-yeterlik ile stresle başa çıkma stratejileri arasında anlamlı bir fark olup olmadığını incelemektir.

Araştırmaya çeşitli branşlarda en az 3 yıldır aktif olarak yer alan 391 kadın ve 396 erkek olmak üzere toplam 787 sporcu katılmıştır. Araştırmada veriler "Öz-Yeterlik Ölçeği" ve Sporda Stresle Başa Çıkma Stratejiler Envanteri (SSBÇSE) ile toplanmıştır. Elde edilen verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler, Pearson Momentler Çarpım Korelasyonu, bağımsız gruplarda T testi ve Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) kullanılmıştır. 

Araştırmada öz-yeterlik ile stresle başa çıkma stratejileri envanterinin hayal etme, çaba sarf etme, düşünce kontrolü, destek arama, gevşeme, sosyal geri çekilme, zihinsel karmaşa ve hoşa gitmeyen duyguların ifadesi alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve öz-yeterlik arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05).  Öz-yeterlik puanı ile cinsiyet arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Kadın ve erkek sporcular arasında, düşünce kontrolü, destek arama, gevşeme, mantıksal analiz, sosyal geri çekilme, zihinsel karmaşa ve hoşa gitmeyen duyguların ifadesi alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve cinsiyet arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Öz-yeterlik puanı ile cinsiyet değişkeni arasında anlamlı fark olduğu saptanmıştır (t=2,98; p<0,05). Kadın ve erkek sporcular arasında düşünce kontrolü {F(1,785)=7,374; p<.007, µ=009}, destek arama {F(1,785)=25,407; p<.000, µ=031}, gevşeme {F(1,785)=13,319; p<.000, µ=017}, mantıksal analiz {F(1,785)=5,456; p<.02, µ=007}, hoşa gitmeyen duyguların ifadesi {F(1,785)=10,616; p<.001, µ=013} ve çekilme {F(1,785)=6,103; p<.014, µ=008) alt ölçekleri ile cinsiyet arasında anlamlı fark görülmektedir. Diğer alt ölçekler ile cinsiyet arasında anlamlı fark bulunmamıştır (p>0,05). Öz-yeterlik puanı ile spor türü değişkeni arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Bireysel sporlara katılan sporcular arasında hayal etme, destek arama, mantıksal analiz ve çekilme alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve bireysel spor arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Takım sporlarına katılan sporcular arasında hayal etme, çaba sarf etme, düşünce kontrolü, destek arama, mantıksal analiz, sosyal geri çekilme, zihinsel karmaşa ve hoşa gitmeyen duyguların ifadesi alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve takım sporlarına katılan sporcular arasında anlamlı ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Öz-yeterlik puanları ile spor türü değişkeni arasında anlamlı fark olmadığı saptanmıştır (p>0,05). Bireysel ve takım sporlarına katılan sporcular arasında hayal etme {F(1,785)=54,909; p<.000, µ=065},  çaba sarf etme {F(1,785)=76,959; p<.000, µ=089}, düşünce kontrolü {F(1,785)=11,629; p<.001, µ=015}, mantıksal analiz {F(1,785)=12,135; p<.001, µ=015}, sosyal geri çekilme {F(1,785)=17,999; p<.000, µ=015}, zihinsel karmaşa {F(1,785)=17,498; p<.000, µ=022} ve çekilme {F(1,785)=67,542; p<.000, µ=079} stratejileri arasında anlamlı fark görülmektedir. Diğer stratejiler arasında anlamlı fark bulunmamıştır (p>0,05). Düşük öz-yeterlik düzeyine sahip olan sporcular arasında stresle başa çıkmada kullanılan destek arama, gevşeme, zihinsel karmaşa ve çekilme alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve düşük öz-yeterlik düzeyine sahip olan sporcular arasında ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Yüksek öz-yeterlik düzeyine sahip olan sporcular arasında stresle başa çıkmada kullanılan hayal etme, çaba sarf etme, destek arama,  gevşeme, sosyal geri çekilme, zihinsel karmaşa ve hoşa gitmeyen duyguların ifadesi alt ölçekleri arasında anlamlı ilişki bulunmuştur (p<0,05). Diğer alt ölçekler ve yüksek öz-yeterlik düzeyine sahip olan sporcular arasında ilişki bulunmamıştır (p>0,05). Düşük ve yüksek öz-yeterlik puanlı sporcular arasında çaba sarf etme {F(1,785)=4,106; p<.043, µ=005}, gevşeme {F(1,785)=9,554; p<.002, µ=012}, sosyal geri çekilme {F(1,785)=4,477; p<.035, µ=006}, zihinsel karmaşa {F(1,785)=7,953; p<.005, µ=010} ve çekilme {F(1,785)=25,836; p<.000, µ=032} stratejiler arasında anlamlı fark görülmektedir. Diğer alt ölçekler arasında anlamlı fark bulunmamıştır.

Sonuç olarak, sporcuların öz-yeterlik puanları cinsiyete göre değişkenlik gösterirken, spor türünün önemli bir değişime yol açmadığı anlaşılmaktadır. Öz-yeterlik puanı ile cinsiyet değişkeni arasında anlamlı fark bulunurken, spor türü değişkeni arasında anlamlı fark bulunmamıştır. Sporcuların cinsiyet ve spor türü değişkenleri ile stresle başa çıkma envanteri alt ölçekleri arasındaki ilişki ve fark incelendiğinde farklı başa çıkma stratejileri kullandıkları gözlemlenmiştir. Sporcuların öz-yeterlik düzeyleri stresle başa çıkma stratejilerinde değişmelere yol açtığı, bu farkında çaba sarf etme, gevşeme, sosyal geri çekilme, zihinsel karmaşa ve çekilme alt ölçeklerinde ortaya çıktığı görülmektedir. Bu anlamda öz-yeterlik düzeyi stresle başa çıkmaya etki eden bir değişken olarak görülmektedir.

Abstract:
The first aim of this study is to examine whether there is a relationship between self-efficacy and stress coping strategies in athletes. The second aim is to evaluate whether there is a significant difference between self-efficacy and stress coping strategies.

A total of 787 athletes, 391 women and 396 men, who have been active in various branches for at least 3 years, participated in the research. In the study, the data were collected with "Self-Efficacy Scale" and Coping Strategies in Sport Competition Inventory (SSBÇSE). The data obtained were analyzed with descriptive statistics, Pearson Product Moment Correlation, and t-test and one-way analysis of variance (ANOVA) were used in independent samples.

In the study, a significant relation was found between self-efficacy, stress coping strategies inventory and imagining, effort expenditure, mental imagery, seeking support, thought control, , relaxation, distancing, mental distraction and venting of unpleasant emotions subscales (p<0,05). No significant relationship was found between other subscales and self-efficacy (p>0,05). A significant relationship was found between self-efficacy score and gender (p<0,05). A significant relationship was found between thought control, seeking support, relaxation, logical analysis, distancing, mental distraction, and venting of unpleasant emotions subscales of male and female athletes (p<0,05). No significant relationship was found between other subscales and gender (p>0,05). There was a significant difference between self-efficacy score and gender variable (t = 2.98: p<0,05). When male and female athletes are considered, there is significant relationship between thought control {F (1,785) = 7,374; p<.007, µ=009}, seeking support {F (1,785) = 25,407; p<.000, µ=031}, relaxation {F (1,785) = 13,319; p<.000, µ=017}, logical analysis {F (1,785) = 5,456; p<.02, µ=007}, venting of unpleasant emotions {F (1,785) = 10,616; p<.001, µ=013}, disengagement subscales and gender {F (1,785) = 6,103; p<.014, µ=008). No significant difference was found between other subscales and gender (p>0,05). There was no significant relationship between self-efficacy score and sport type variable (p>0,05). A significant relation was found between mental imagery, seeking support, logical analysis and disengagement subscales among athletes participating in individual sports (p<0,05). There was no significant relationship between other subscales and individual sports (p>0,05). Among the athletes participating in theme sports, a significant relation was found between mental imagery, effort expenditure, thought control, seeking support, logical analysis, distancingl, mental distraction and venting of unpleasant emotions subscales (p<0,05). No significant relationship was found between other subscales and athletes participating in team sports    (p> 0,05). It was found that there wasn't significant difference between self-efficacy scores and sport type variable (p>0,05). Among athletes participating in individual and team sports , there is a significant difference between mental imagery {F (1,785) = 54,909; p<.000, µ=065}, effort expenditure {F (1,785) = 76,959; p<.000, µ=089}, thought control {F (1,785) = 11,629; p<.001, µ=015}, logical analysis {F (1,785) = 12,135; p<.001, µ=015}, distancing {F (1,785) = 17,999; p<.000, µ=015}, mental distraction {F (1,785) = 17,498; p<.000, µ=022} and disengagement strategies {F (1,785) = 67,542; p<.000, µ=079}. There wasn't significant difference between other strategies (p>0,005). A significant relationship was found between athletes with low self-efficacy level between seeking support, relaxation, mental distraction and disengagement subscales used to deal with stress (p<0,05). There was no relationship between other subscales and athletes with low self-efficacy level (p>0,05). There was a significant relationship between athletes who have high self-efficacy level between effort expenditure, mental imagery, seeking support, distancing, relaxation, mental distraction and venting of unpleasant emotions subscales used to cope with stress (p<0,05). There wasn't relationship between other subscales and athletes with high self-efficacy level (p>0,05). There was significant relationship of athletes with low and high self-efficacy scores between effort expenditure {F (1,785) = 4,106; p<.043, µ=005}, relaxation {F (1,785) = 9,554; p<.002, µ=012}, distancing {F (1,785) = 4,477; p<.035, µ=006}, mental distraction {F (1,785) = 7,953; p<.005, µ=010} and disengagement {F (1,785) = 25,836; p<.000, µ=032} strategies. No significant difference was found between the other subscales.

Consequently, it is understood that while the self-efficacy scores of the athletes vary according to gender, the type of sport does not cause a significant change. While there was a significant difference between the self-efficacy score and the gender variable, no significant difference was found between the type of sport variable. When the relationship and difference between gender and sport type variables and stress coping inventory subscales were examined, it was observed that athletes used different coping strategies. It is seen that the self-efficacy levels of athletes cause changes in their strategies to cope with stress, it is seen that these changes occur in effort, relaxation, social withdrawal, mental confusion and withdrawal subscales. In this sense, self-efficacy level is seen as a variable affecting coping with stress.