Erzurum'da geç dönem Osmanlı konaklarına ilişkin koruma kararları ve uygulamaları: Feyzullah Efendi konağı ve Işıklılar konağı örnekleri
Conservation decisions and practices regarding late period ottoman mansions in Erzurum: Examples of Feyzullah Efendi mansion and Işıklılar mansion
Yazar: KÜBRA KESKİN
Danışman: PROF. DR. NESLİHAN KULÖZÜ
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Amaç: Erzurum'da bulunan Geç Dönem Osmanlı konaklarının mimari özellikleri ve çözümlemeleri ile bunlara yönelik günümüze dek alınan kararları ve bu kararlar doğrultusunda yapılan uygulamaların çalışmanın örneğini oluşturan Feyzullah Efendi ve Işıklılar konakları üzerinden incelenmesidir.
Yöntem: Bu çalışma kapsamında öncelikle Erzurum'da yer alan Geç Dönem Osmanlı konaklarının araştırılması sonucunda elde edilen bilgiler ışığında, konakların yoğun olarak bulunduğu Erzurum Kalesi çevresinde uygulanan Erzurum Kale Çevresi Kültür Yolu projesi alınan kararlar ve yapılan uygulamalar yönleriyle değerlendirilmiştir. Ardından Kale çevresinde yer alan ve halen koruma altında varlığını sürdüren konaklardan Feyzullah Efendi ve Işıklılar Konaklarının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri ile bu konaklar için yapılan uygulamaların iki konak örneğinde karşılaştırmalı olarak ortaya konulmuş ve irdelenmiştir.
Bulgular: Araştırma kapsamında Osmanlı Dönemi Erken, Klasik ve Geç mimarlık tarihi, Erzurum'da Osmanlı Dönemi mimarlığının yansımaları, Osmanlı Döneminin konak mimarisi ve Erzurum'da yer alan Geç Dönem Osmanlı konaklarının özellikleri ortaya konulmuştur. Ayrıca Feyzullah Efendi Konağı ile Işıklılar Konağı için verilen koruma kararları; rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri; yapılan uygulamalar sonrası durumları tespit edilmiştir.
Sonuç: Erzurum'da yer alan Geç Dönem Osmanlı Konakları, kültürümüzün korunması gereken önemli bir parçasıdır. Bunların koruma kullanma dengesi içerisinde sürdürülebilirliklerinin sağlanabilmesi için alınan kararlar ve bu doğrultuda yapılan uygulamalar büyük önem taşımaktadır. Tarihsel süreç içerisinde bilinçsiz müdahalelere maruz kalan konaklar, uzmanlar tarafından alınan kararlar ve yapılan uygulamalar neticesinde mümkün olduğunca özgün hallerine dönüştürülmüş ve yeniden işlevlendirme aracılığıyla topluma yeniden kazandırılmıştır. Feyzullah Efendi ve Işıklılar Konakları örneklerinde sürdürülen tez çalışması sonucunda yeniden işlevlendirilen bu konakların sürdürülebilirliğinin sağlandığı ortaya konulmuştur. İki konağın karşılaştırılması sonucunda Feyzullah Efendi Konağının büyük kısmının yıkık olması sebebiyle yoğun bir şekilde tamamlama ilkesine başvurulduğu; Işıklılar Konağının ise niteliksiz ek olarak adlandırılan yapıya sonradan dahil edilen bölümünün yıkılarak yeniden yapım ilkesine başvurulduğunu görmek mümkündür. Bu ilkeler dışında büyük çoğunlukla onarım ve koruma ilkelerine bağlı kalındığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı Mimarisi, Geç Dönem Osmanlı Mimarlığı, Feyzullah Efendi Konağı, Işıklılar Konağı, Erzurum

Abstract:
Purpose: The architectural features and analyzes of the Late Period Ottoman mansions in Erzurum, the decisions taken until today, and the applications made in line with these decisions are examined through the Feyzullah Efendi and Işıklılar mansions, which constitute the example of the study.
Method: Within the scope of this study, first of all, in the light of the information obtained as a result of the research of the Late Period Ottoman mansions in Erzurum, the Erzurum Castle Environment Culture Road project implemented around Erzurum Castle, where mansions are concentrated, was evaluated in terms of the decisions taken and the applications made. Then, the survey, restitution and restoration projects of Feyzullah Efendi and Işıklılar Mansions, which are among the mansions located around the castle and still under protection, and the applications made for these mansions are presented and examined comparatively in two mansion examples.
Findings: Within the scope of the research, the Ottoman Period Early, Classical and Late architectural history, the reflections of the Ottoman Period architecture in Erzurum, the mansion architecture of the Ottoman Period and the characteristics of the Late Period Ottoman mansions in Erzurum were revealed. In addition, the protection orders for Feyzullah Efendi Mansion and Işıklılar Mansion; survey, restitution and restoration projects; After the applications, their status was determined.
Results: The Late Period Ottoman Mansions in Erzurum are an important part of our culture that should be preserved. The decisions taken and the practices made in this direction are of great importance in order to ensure their sustainability within the protection-use balance. The mansions, which were exposed to unconscious interventions in the historical process, were transformed into their original state as much as possible as a result of the decisions taken and practices made by the experts, and they were reintroduced to the society through re-functioning. As a result of the thesis study carried out on the examples of Feyzullah Efendi and Işıklılar Mansions, it was revealed that the sustainability of these mansions, which were re-functioned, was ensured. As a result of the comparison of the two mansions, it was determined that the principle of completion was intensely applied because most of the Feyzullah Efendi Mansion was destroyed; It is possible to see that the part of Işıklılar Mansion, which was later included in the structure called unqualified annex, was demolished and the principle of reconstruction was applied. Apart from these principles, it has been observed that the principles of repair and protection are mostly adhered to.

Keywords: Ottoman Architecture, Late Ottoman Architecture, Feyzullah Efendi Mansion, Işıklılar Mansion, Erzurum