Yer altı kaya yapılarının denetimi ve yönlendirilmesinde uzman sistem oluşturulması
Building an expert system for supervising and management of underground rock structures
Yazar: BÜLENT KOÇAK
Danışman: PROF.DR. MAHİR VARDAR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering
Dizin: Uzman sistemler = Expert systems

Özet:
Yeraltı kaya yapısı yerkabuğu içinde herhangi bir boşluğun açılmasından sonra buboşluğu çevreleyen ana kayadan oluşan, mühendislik açısından yeterli ve güvenli taşıyıcısistemlerdir. Kayanın açım sırasında karşılaşılan niteliklerinin saptanması vedeğişimlerinin sürekli olarak izlenmesi yeraltı kaya yapısının denetim çalışmalarını,önlem alınmasını gerektiren durumlarda izlenmesi gereken yöntem ve işlemlerinbelirlenmesi ise yönlendirme çalışmalarını oluşturmaktadır. Denetim çalışmalarıkapsamında ayrıntılı mühendislik jeolojisi ve geoteknik araştırmalar yapılmaktadır.Yapım sırasında sağlanan çok sayıda veri birbirleri ile ilişkilendirilerek incelenmekzorundadır. Uzmanlık ve titiz çalışma gerektiren denetim çalışmaları yapılmadığında isetünelde deplasmanlarla karşılaşılabilmekte, göçükler olabilmektedir.Uzman sistemler en genel anlamıyla insanın düşünme yöntemini ve mantığını taklit edenbilgisayar programlarıdır. Yeraltı kaya yapılarının denetimi ve yönlendirilmesiçalışmaları sırasında kullanılacak bir uzman sistem yüzlerce verinin arşivlenmesinisağlayacak, verileri birbirleri ile ilişkilendirecek ve deplasmanları her ölçüm noktasıiçin sürekli olarak izleyecek, bir problem olması durumunda problemin nedenleriniortaya koyacak ve mühendise çözümü rapor edecektir.Çalışmanın amacı; yeraltı kaya yapılarının denetimi ve yönlendirilmesinde uzmansistemlerin uygulanabilirliğinin incelenmesi, örnek bir uzman sistem için algoritmanınkurulması ve bir uzman sistemin hazırlanmasıdır. Uzman Sistem ile Tünel Analizi(USTA) adı verilen yazılım Karadeniz Sahil Yolu Projesi kapsamında inşa edilen NefiseAkçelik tünelinde ve Sarayköy tünelinde uygulanmış, uzman sistemin denetim veyönlendirme çalışmalarındaki başarısı ile sağlayacağı faydalar tartışılmıştır.Anahtar Kelimeler: Uzman Sistem, Yeraltı Kaya Yapısı, Tünel, Geoteknik, MühendislikJeolojisi

Abstract:
Underground rock structure is the surrounding rock, which is safe and sufficient forengineering, of an underground opening. Defining the rock mass properties andobserving the changes continuously is the supervising works and describing themethodology and process when needed are the guiding works in underground rockstructures constructions. During supervision works, detailed engineering geology andgeotechnical observations are performed. It is a must to evaluate related data, gainedduring construction phases. If supervision works are not done fastidiously,displacements or even subsidence may occur in tunnel.Expert systems can be defined as computer programs, which imitate humans thinkingmethodology and logic. An expert system, used during construction of an undergroundrock structure, would save hundreds of data, relate them, observe displacement changesfor every measurement point continually, and if a problem occurs, expert system candefine the cautions of the problem and report the results.The aim of the work is examining the applicability of expert system to supervising andguiding works of underground rock structure constructions, building the algorithm andconstituting an expert system. The prepared program is named as USTA, UniversalSystems for Tunnel Analysis, and is applied to two kind of tunnel projects: NefiseAkçelik Tunnel and Sarayköy Tunnel, constructed in the scope of Black Sea HighwayProject.Keywords: Expert System, Underground Rock Structure, Tunnel, Geotechnics,Engineering Geology