Arap milliyetçiliğinin düşünsel temelleri
Intellectual foundations of Arab nationalism
Yazar: ECE HANIM SARIKAYA
Danışman: PROF. DR. FATİH DUMAN
Hitit Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Arap kültürü = Arabian culture ; Arap milliyetçiliği = Arabian nationalism ; Araplar = Arabs ; Milliyetçilik = Nationalism ; Orta Doğu = Middle East ; Orta Doğu ülkeleri = Middle eastern countries ; İdeoloji = Ideology

Özet:
Bu çalışmada Arap Milliyetçiliği düşüncesinin hangi koşullarda nasıl şekillendiği ve temelinde 
neleri barındırdığı incelenecektir. Arap milliyetçiliği üç döneme ayrılarak değerlendirmek 
mümkündür. İlk dönem I. Dünya Savaşının sonuna kadar olan kısmı kapsamaktadır. 
Çalışmanın kapsamı ilk dönemdir. Arap dünyasında millet inşa süreci bazı tarihi olaylar ve 
sorunların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Hayali bir cemaat ve modern dönemin ürünü 
olan Arap milletinin kökenleri dini ve kültürel bağlara da dayandırılmaktadır. Kültürel 
milliyetçilik türüyle benzerlik göstermektedir. Arap milliyetçiliğinin Müslüman ve Hristiyan 
tebaa içerisinde ortaya çıkışının dayanakları ve yeni bir devlet isteği farklıdır. Dönemin 
Müslüman düşünürleri Osmanlı'nın son dönemde girdiği sürece bir çözüm aramaya girmiştir. 
Müslümanlar arasında hilafet makamının Araplara geçmesi ve âdem-i merkeziyet düşüncesi 
19.yüzyılın sonlarına doğru ağırlık kazanırken, Hıristiyan Araplar arasında müstakil devlet ve 
millet olma eğilimi veya Avrupalı devletlerden hami tayin etme gibi düşünceler gelişmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu, asırlar boyunca başta Anadolu toprakları olmak üzere, bugün 
Ortadoğu, Balkanlar ve Afrika olarak tanımlanan alanlarda hâkim bir güç olmuştur. Geniş 
alanda hakimiyet sağlaması, Osmanlı toplumunun çeşitli etnik, dini gruplardan oluşmasını 
sağlamıştır. "Millet Sistemi" şeklinde bilinen bu toplumsal yapıda Osmanlı üst kimliğinin 
yanında etnik kimlikten ziyade dini cemaatlerinin kimliği önemlidir. 1798-1801 yılları 
arasında Fransa'nın Mısır'ı işgal etmesiyle Arap vilayetlerinde milliyetçilik ideolojisi yayılmaya 
başlamıştır. Mehmet Ali Paşa'nın reformları, Arap vilayetlerin Batılı devletlerle ticari 
ilişkilerinin gelişimi ve misyonerlik faaliyetleri, Arap kültürel uyanışının başlangıcıdır.19.yüzyılda giderek gücünü kaybeden Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşanan modernleşme 
süreci millet sisteminin çözülmesine zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yaşanan ağır toprak 
kayıpları ve Balkanlar'da başlayan milliyetçi hareketler, zamanla Arap vilayetlerinde de 
kendini göstermiştir. 19.yüzyılın sonuna gelindiğinde elde kalan topraklarda yoğun olarak
Türkler ve Araplar bulunmaktaydı. Dönemin Osmanlı yönetiminin elde kalan sınırlı toprak 
parçasını muhafaza etmek adına aldığı kararlar, merkezileştirme politikaları, Arap 
vilayetlerinde daha önceden de var olan huzursuzlukların artmasına sebep olmuştur. Son 
olarak I. Dünya Savaşının başlaması ikili ilişkileri çıkmaza sürüklemiştir. Bu bağlamda kültürel 
bir milliyetçilik türü olarak ortaya çıkan Arap milliyetçiliğinin ortaya çıkışı ve pan-Arapçılık 
düşüncesinin gelişimi incelenecektir.

Abstract:
In this study, it will be examined how the idea of Arab Nationalism was shaped and what it 
contains in its basis. It is possible to evaluate Arab nationalism by dividing it into three periods. 
The first period covers the period up to the end of World War I. The scope of the study is the 
first period. The nation-building process in the Arab world has emerged because of some 
historical events and problems. The origins of the Arab nation, which is an imaginary 
community and the product of the modern period, are also based on religious and cultural ties. 
It is like the type of cultural nationalism. The basis for the emergence of Arab nationalism 
among Muslim and Christian subjects and the desire for a new state are different. The Muslim 
thinkers of the period sought a solution if the Ottoman Empire entered in the last period. While 
the transfer of the caliphate authority to the Arabs and the idea of decentralization gained 
weight among Muslims towards the end of the 19th century, ideas such as the tendency to be 
an independent state and nation or to appoint protectors from European states developed 
among the Muslims.
For centuries, the Ottoman Empire has been a dominant power in the areas defined as the 
Middle East, the Balkans and Africa, especially in the Anatolian lands. Its dominance in a wide 
area enabled the Ottoman society to be composed of various ethnic and religious groups. In 
this social structure known as the "Millet System", the identity of the religious communities is 
more important than the ethnic identity besides the Ottoman supra-identity. With the 
occupation of Egypt by France between 1798-1801, the ideology of nationalism began to 
spread in the Arab provinces. The reforms of Mehmet Ali Pasha, the development of the commercial relations of the Arab provinces with the Western states and the missionary 
activities are the beginning of the Arab cultural awakening.
The modernization process experienced in the Ottoman Empire, which gradually lost its power 
in the 19th century, laid the groundwork for the dissolution of the millet system. The heavy 
land losses experienced in this period and the nationalist movements that started in the 
Balkans also showed themselves in the Arab provinces over time. By the end of the 19th 
century, Turks and Arabs were concentrated in the remaining lands. The decisions taken by 
the Ottoman administration of the period to preserve the limited piece of land, the 
centralization policies, caused an increase in the unrest that existed in the Arab provinces 
before. Finally, the onset of the First World War dragged the bilateral relations into a dead end. 
In this context, the emergence of Arab nationalism, which has emerged as a cultural type of 
nationalism, and the development of the idea of pan-Arabism will be examined.