Osmanlı Devleti'nde modernleşme dönemi (1879-1924) dava belgelerinin düzenlenme biçimi
The redaction of case documents during the modernization period (1879-1924) in the Ottoman Empire
Yazar: AYŞE ŞEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA GÜL KARAGÖZ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Belge düzeni = Documents system ; Belgeler = Documents ; Davalar = Cases ; Mahkemeler = Law courts ; Modernleşme = Modernization ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period

Özet:
Çalışmamızda, modernleşme dönemi Osmanlı Devleti'nde farklı kurallar
sistemini esas alarak uyuşmazlık çözen, iki ayrı yargı yerinde görülen davaların kayıt
altına alındığı mahkeme evrakı incelenmiştir. İncelememize konu olan yargı yerleri
şeriye ve nizamiye mahkemeleridir. Şeriye mahkemeleri esas olarak "fıkıh"
biliminden, nizamiye mahkemeleri ise modern "hukuk" biliminden kaynaklanan
kurallarla davaların çözüldüğü yargı yerleridir. Çalışmamızda her iki mahkemede
uygulanan kurallar sistemi açıklanmış, bu kurallar sisteminin öğretimi üzerinde
durulmuştur. Her iki mahkemede bir davanın görülmesi süresince hazırlanan belgeler,
uyuşmazlıkların kayıt altına alındığı evrak hem biçim hem de içerik yönünden
incelenerek bu evrakın kaleme alınış biçimi ortaya koyulmuştur. Şeriye ve nizamiye
mahkemelerinde hazırlanan dava belgeleri, çalışmamızın ayrı bölümlerinde ele
alınmıştır.
Çalışmamız, bir giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Birinci bölümde,
modernleşme dönemi Osmanlı İmparatorluğu'nda uygulanan iki farklı kurallar sistemi
ele alınmıştır. Tanzimat Fermanı'nın ilânından sonra, Osmanlı Devleti Batı
hukukunun kavram ve kurumlarına kapılarını açmış, adlî teşkilatta yapılan değişimler,
kanunlaştırma ve resepsiyon hareketleri ile Avrupa hukuku, İmparatorluk'ta kök
salmaya başlamıştır. Bu nedenle "modernleşme" terimi çalışmamızda "Batılılaşma"
kavramıyla eş anlamlı olarak kullanılmıştır. Modernleşme dönemi İmparatorluk'ta
yürürlükte olan kurallar sistemi açıklanırken, öncelikle şeriye mahkemeleri ve şeriye
mahkemelerinde uygulanan kurallar sistemi tanıtılmıştır. Bu dönemi şerî yargıda
uygulanan kurallar sistemi yönünden benzersiz kılan, şerî uyuşmazlıkların çözümünde
başvurulan bir kısım fıkıh kurallarının, Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye adı verilen metinde
tedvin edilmesidir. Bu nedenle, şeriye mahkemelerinde uygulanan kurallar sistemi
açıklanırken, Mecelle'nin yürürlüğe girmesinden öncesi ve sonrası çalışmamızda
farklı başlıklarda ele alınmıştır. Yürürlükte olan kurallar sistemi ile bu kurallara göre
yargılama yapıp uyuşmazlık çözecek görevlilere verilen eğitim arasında sıkı ilişki
olduğunu düşündüğümüzden, birinci bölümünün birinci kısmında modernleşme
döneminde kadılara verilen ihtisas eğitimi incelenmiştir.
Birinci bölümün ikinci kısmında, nizamiye mahkemeleri ve nizamiye
mahkemelerinde uygulanan kurallar sistemi tanıtılmıştır. Bu kısımda öncelikle,
Osmanlı adliye teşkilatına modernleşme döneminde katılan nizamiye mahkemelerinin
hukuk kısmının tarihsel gelişimi ortaya konulmuş, bu mahkemelerin, davaları çözmek
bakımından ayırt edici nitelikleri üzerinde durulmuştur. Daha sonra, nizamî
mahkemelerinin yargı teşkilatında yer alan hukukçular hakkında bilgi verilerek, bu
hukukçuların eğitim biçimi incelenmiştir. Nizamiye mahkemelerinde görev yapacak
hukukçuları yetiştirmek amacıyla İstanbul'da açılan, Tanzimat Dönemi'nde kurumsal,
modern hukuk eğitimi verilen yerler arasında öncü olan okul, Mekteb-i Hukuktur. Bu
nedenle, nizamiye mahkemesinde görev yapacak adlî personelin eğitimi incelenirken,
Mekteb-i Hukuka odaklanılmış, bu kurumda görülen dersler hakkında açıklama
yapılmıştır. Mekteb-i Hukukta verilen derslerden, okulun hocalarının ya da
mezunlarının yayınladıkları eserlerden yola çıkılarak, modernleşme döneminde
"hukuk" kavramının ne şekilde tanımlandığı, hangi kısımlara ayrılarak incelendiği
hakkında bilgi verilmiştir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde, şeriye mahkemelerinde uyuşmazlık
çözümünün kayıt altına alınma biçimi incelenmiştir. Şerî yargıda uyuşmazlık çözümü
süresince tutulan mahkeme evrakı, modernleşme dönemi öncesi ve sonrası dikkate
alınarak açıklanmıştır. Modernleşme döneminden önce, bir davanın kadının önüne
taşınmasından söz konusu dava hakkında hüküm verilene kadar, hem uyuşmazlığın
tarafları hem de kadının gerçekleştirdiği işlemler hakkında bilgi içeren evrakın şeriye
sicillerine kaydedilen mahkeme kararları yani "ilâm"lar olduğu anlaşılmaktadır.
Modernleşme döneminde, 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren, şerî yargıda dava
zabıtlarının tutulma zorunluluğu, bu zorunluluğun bir sonucu olarak da şeriye
mahkemelerinde "Zabt-ı Dava Cerîdesi" adı verilen resmî mahkeme evrakının
bulunduğu fark edilmiştir. Bu sebeple, ikinci bölümün birinci kısmında modernleşme
dönemi şerî uyuşmazlıkların kaydedildiği dava zabıt defterlerindeki tutanaklar ile
şeriye sicillerinde yer alan şerî ilâmların tanzim şekli açıklanmıştır.
İkinci bölümün ikinci kısmında, Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye'nin yürürlüğe
girmesinden önce hazırlanan dava belgeleri ele alınmıştır. Mecelle-yi Ahkâm-ı
Adliye'nin meriyetinden önce, bir uyuşmazlığın kadının önüne taşınmasından
uyuşmazlık hakkında hüküm verilene kadar, ilgili dava hakkında yapılan işlemler
konusunda bilgi edinilebilecek kayıt çeşidi şeriye mahkemesi kararlarıdır. Mecelle-yi
Ahkâm-ı Adliye'nin yürürlüğe girmesinden önce, fıkıh kurallarına göre çözülen bir
uyuşmazlık hakkında, kadının verdiği kararı içeren evrakın ne şekilde kaleme
alınacağı fıkıh biliminin alt dalı olan "sakk ilmi" disiplinince belirlenmiştir. Sakk
disiplini kuralları dikkate alınarak kontrol edilen örnek kadı hükümleri, modernleşme
döneminden önce tip formlar halinde sakk kitaplarında toplanmış, Osmanlı kadısı bu
kitaplardaki numuneleri esas alarak hakkında hüküm verdiği davanın kararını
yazmıştır. Bu nedenle çalışmamızda öncelikle, 19. yüzyılda siyasi iradenin kadılara
örnek gösterdiği sakk kitapları tespit edilmiş, ardından da bu kitaplarda yer alan,
benzer uyuşmazlık konusunu içeren iki farklı karar örneği içerik yönünden
incelenmiştir. Siyasi iradenin örnek gösterdiği sakk kitaplarında yer alan kararlar
incelendikten sonra, bu kitaplardaki numunelerin kadı için bağlayıcı olup olmadığı
sorusu sorulmuştur. Bu soruya cevap verebilmek adına, kadı kararlarının söz konusu
kitaplardaki numunelere uygun yazılıp yazılmadığının, Devlet'in yetkilendirilmiş
merkezi bir kurumu tarafından, olağan/sistematik kontrolünün yapılıp yapılmadığı
araştırılmıştır. Yaptığımız araştırma neticesinde, şeriye mahkemelerince verilen
kararların, sakk kitaplarında yer alan numunelere uygunluk denetiminin, merkezi bir
Devlet kurumu tarafından olağan/sistematik kontrolünün Mecelle-yi Ahkâm-ı
Adliye'nin Kazâ Kitabının yürürlüğe girmesinden önce yapılmadığı sonucuna
ulaşılmıştır.
Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye'nin 16. kitabında şeriye mahkemesi kararlarının
temyizen denetimi açıkça düzenlenmiş, böylece modernleşme döneminde kadı
kararlarının olağan/sistematik kontrolü mümkün hâle gelmiştir. Osmanlı Devleti'nde
faaliyet gösteren tüm şeriye mahkemelerinin kararlarının olağan/sistematik denetimini
yapan merciler, Devlet'in merkez kurumlarından olan Şeyhülislamlığın Fetvahâne ile
Meclis-i Tetkîkât-ı Şeriye adı verilen birimleridir. Tanzimat Dönemi'nde kadı
hükümlerinin olağan/sistematik denetiminin ne şekilde yapıldığını ortaya koymak,
şeriye mahkemelerinin düzenleyeceği dava belgelerinin tanzim biçimini anlamak
bakımından oldukça önemlidir. Bu nedenle, çalışmamızın ikinci bölümün üçüncü
kısmında, modernleşme döneminde kadı kararlarının temyiz incelemesinin nasıl
yapıldığı anlatılmıştır. Şerî yargıda uygulanan temyiz usûlü açıklanırken öncelikle
mevzuat hükümleri incelenmiştir; fakat resmî kaynaklar temyiz denetiminin
mahiyetini anlamamız için yeterli olmamıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda kadı
kararları bakımından icra edilen temyiz denetimini anlayabilmek için bu dönemde
yazılmış, şerî belge tanzimini konu alan kitaplara başvurulmuştur. Bu kapsamda,
Osmanlı Devleti'nin çeşitli yerlerinde kadılık görevi ifa etmiş, Fetvahânenin (kadı
kararlarını denetleyen mercilerden biri) en üst düzey yetkilisi olarak da görev yapmış
olan Ali Haydar Efendi'nin eserleri temel kaynak olarak seçilmiştir. Bu eserlerden
hareketle, modernleşme döneminde kadı kararlarının temyiz denetiminin mahiyeti
ortaya konulmuştur.
İkinci bölümün dördüncü kısmında, Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye'nin yürürlüğe
girmesinden sonra hazırlanan şerî dava belgeleri incelenmiştir. Çalışmamızın bu
kısmında kullandığımız kaynakların başında, modernleşme döneminde kadının
çözdüğü uyuşmazlıkların kaydedildiği dava zabıt defterleri ile şeriye sicilleri yer alır.
İncelememizi yaparken kadının hükmünü içeren dava belgeleri merkeze alınmıştır.
Kadı kararlarını içerik bakımından incelerken Cerîde-yi İlmiye dergisinde (Tanzimat
Dönemi'nde şeriye mahkemelerinin bağlı olduğu kurum olan Şeyhülislamlığın resmî
yayın organı) kadıların kararlarını yazarken örnek almaları için neşredilmiş numelerin
sistematiği takip edilmiştir. Şeyhülislamlığın yayınladığı bu numuneler içerik
bakımından da çalışmamızda kullanılmıştır. Modernleşme döneminde hazırlanan
şeriye mahkemesi kararlarında taraf teşkilinin, dava-cevap beyanlarının, delillerin
kısacası hem şerî muhakemeyi hem de kadının verdiği hükmün esasını teşkil eden ispat
vasıtalarının uzun, detaylı bir şekilde yazıldığı tespit edilmiştir. Mecelle-yi Ahkâm-ı
Adliye'nin Kazâ Kitabının yürürlüğe girmesinden itibaren, kadı kararları için resmen
temyiz usûlü kabul edilmiş olduğundan davaların usûlüne uygun olarak görülüp
görülmediğinin eksiksiz olarak incelenebilmesi için muhakemede gerçekleşen
faaliyetlerin kararda gösterilmesi gerektiği anlaşılmıştır. 19. yüzyılın son çeyreğinden
itibaren, kadının icra ettiği muhakemenin her aşamasının zabıt defterlerine kaydedilme
zorunluluğu ile bu dönemde şerî kararların uzun ve ayrıntılı hâle gelme sebebinin,
Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye'nin kadı kararlarının olağan/sistematik kontrolü
hakkındaki hükümlerinin yürürlüğe girmesi ile ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Şeriye mahkemelerinde uygulanan fıkıh kuralları İslam bilginlerinin faaliyetleri
ile teşekkül edip gelişmiştir. Herhangi bir uyuşmazlık konusu hakkında, İslam
bilginlerinin takip ettikleri metodolojiye bağlı olarak farklı hükümler ortaya çıkmış ve
zamanla fıkıh kuralları genişlemiştir. Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye ile siyasi iktidar
fıkıh birikiminde üretilen görüşler, davaların esasına ve usûlüne uygulanacak kurallar
arasında tercihte bulunmuştur. Benzer konulardaki uyuşmazlıklar hakkında fıkıh
bilginlerinin çalışmalarıyla teşekkül eden ve genişleyen çözümlerden bir tanesinin
seçilerek Padişah Fermanı'yla yürürlüğe giren Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye metninde
kodifiye edilmesi, fıkıh kuralının kanun hükmü haline gelmesini, kanun hükmü gibi
uygulanmasını sağlamıştır. Kadılar uyuşmazlıkları karara bağlarken Mecelle-yi
Ahkâm-ı Adliye'de tercih edilen görüşleri dikkate almakla yükümlü olmuşlardır.
Çalışmamızın ikinci bölümünün son kısmında, Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye'nin
kadıların yanı sıra müftüler bakımından da bağlayıcı olup olmadığı ve müftü
fetvalarında değişiklik yaratıp yaratmadığını anlamak amaçlanmış; bu bağlamda bir
davanın şeriye mahkemesinde çözülmesi aşamasında, kadıların müftülerden istedikleri
fetvalar ele alınmıştır. İncelediğimiz şeriye mahkemesi defterlerine kayıtlı olan müftü
fetvalarında, Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye hükümlerine atıf yapıldığı kimi zaman fetva
metninin yalnızca Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye maddelerinin gösterilmesinden ibaret
olduğu fark edilmiştir. Çalışmamızda, şeriye mahkemelerinde hazırlanan dava
belgeleri bakımından ulaştığımız sonuç şudur: Modernleşme döneminde hazırlanan
şerî dava belgelerinin kaleme alınış şeklini belirleyen esas metin Mecelle-yi Ahkâm-ı
Adliye olmuştur. Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye şerî uyuşmazlıkların çözümünde fıkıh
eserlerinde yer alan hükümlerin uygulanmasından, mevzuat metninin uygulanmasına
doğru bir değişim yaratmıştır.
Tezimizin üçüncü bölümünde, 1879 yılından itibaren ilk derece nizamiye
mahkemelerinde görülen hukuk davalarının kayıt altına alınması incelenmiştir.
Üçüncü bölümün birinci kısmında, bir hukuk davasının açılmasından, dava hakkında
hüküm verilinceye kadar gerek davacı ve davalı gerekse de mahkemece
gerçekleştirilen işlemlerin kaydedildiği mahkeme defterleri tespit edilmiştir. Nizamiye
mahkemelerinde çözülen uyuşmazlıklara ait kayıtların ve mahkeme defterlerinin ayrı
bir tasnifi arşivlerimizde henüz yapılmamıştır. Bu nedenle, ilk önce çalışmamızda
kullanılacak kaynaklar açıklanmıştır. Nizamî yargıda hazırlanan dava evrakı biçim ve
içerik bakımından incelenirken Cerîde-yi Adliye dergisinde (nizamiye
mahkemelerinin bağlı olduğu kurum olan Adliye Nezaretinin resmî yayın organı)
neşredilmiş numuneler, sakk-i adlî adı verilen kitaplar ile erişebildiğimiz mahkeme
defterleri tezimizde kullandığımız esas kaynaklar olmuştur.
Nizamiye mahkemelerinde görülecek uyuşmazlıklarda hem davanın tarafları
hem de mahkemece hazırlanacak evrakın tanziminde uyulması zorunlu olan kurallar
bütünü "sakk-i adlî" olarak isimlendirilmiştir. Modernleşme döneminde sakk-i adlî
konusunda yazılan eserlerde hem mahkemenin tutacağı defterler hem de tarafların
hazırlayacakları dava evrakı tanıtılmış, bu evrak hakkında ayrıntılı açıklamalar
yapılarak nizamî yargıda uyuşmazlık çözümü süresince hazırlanan pek çok belge
örneğine yer verilmiştir. Sakk-i adlî kitapları arasında bizim esas aldığımız Mahkeme-
yi Temyiz hâkimliği yaptığı sırada, nizamiye mahkemelerinde görev alacak
hukukçulara dava belgelerinin ne şekilde hazırlanacağı dersini öğreten Şevki
Efendi'ye ait olan kitaplar olmuştur. Yararlandığımız temel sakk-i adlî eserleri
hakkında bilgi verilmesinin akabinde, kullanılan kaynaklar bağlamında son olarak
tezimiz süresince erişebildiğimiz nizamiye mahkemesi defterleri açıklanmıştır.
Nizamiye mahkemesinde çözülen hukuk davaları bakımından çalışmamızda
kullanılacak kaynaklar tanıtıldıktan sonra da bu mahkemelerde uyuşmazlık çözümü
süresince tutulan kayıtlar, mahkeme kaleminde tutulan defter çeşitleri incelenmiştir.
Nizamiye mahkemelerinde uygulanan kurallar devlet iradesinin ürünü olan ya
da devletin kodifiye ettiği normlardır. Bu yargı yerlerinde uyuşmazlıkların nasıl
çözüleceği yani kişilerin mahkemelere hangi yol ile müracaat ederek dava açacağı,
davanın taraflarının iddia ve müdafaalarını ne şekilde ifade edecekleri, tarafların ve
hâkimlerin muhakeme icra edilirken hangi kurallara uyacaklarını modern hukuk
normları belirlemiştir. Nizamî yargı yerlerinde çözülen davalarda hazırlanması
gereken evrak çeşitlerini, bu evrakın yazılma biçimini belirleyen temel düzenleme
1879 tarihli Usûl-ü Muhakeme-yi Hukukiye Kanun-u Muvakkatı (1879 tarihli
UMHKM) olmuştur. Bu nedenle, nizamî yargıda çözülen davaların kaydedildiği
mahkeme kayıtları çalışmamızda açıklanırken 1879 tarihli UMHKM hükümleri
dikkate alınmış, mevzuat hükümlerinin uygulamadaki yansımalarını görmek için
erişebildiğimiz nizamiye mahkemesi defterlerinden örnekler verilmiştir. Benzer
şekilde erişebildiğimiz nizamiye mahkemesi defterlerinin çeşidi, ilgili evrakın türü
belirlenirken de 1879 tarihli UMHKM esas alınmıştır. İlk derece nizamiye
mahkemesinde tutulan defterler açıklandıktan sonra, uyuşmazlık çözümü süresince
hazırlanan dava belgeleri, uyuşmazlık çözümünün kayıt altına alındığı evrakın tanzim
süreci ve içeriği incelenmiştir. Bu incelememizde üç temel evrak ele alınmıştır:
taraflarca hazırlanan dilekçeler, duruşma tutanakları ve mahkeme kararları.
Nizamî yargıda tutulan mahkeme kayıtlarının çeşidini, biçim ve içeriğini
belirleyen temel mevzuat metni olan 1879 tarihli UMHKM otuz yıl uygulandıktan
sonra uyuşmazlıkların çözümü bakımından ortaya çıkan sonucun tatmin edici olmadığı
ifade edilmiştir. Bu sebeple, 1911 tarihinde yürürlüğe giren Ek Maddeler (Zeyl) ile
1879 tarihli UMHKM'de köklü değişiklikler yapılmıştır. 1911 tarihli Ek Maddeler
hukuk davalarına ilişkin muhakemenin icrası ile hükmün verilmesi usûlünde önemli
değişiklik getirmiş, bu değişiklikler dava belgelerinin kaleme alınış şeklini doğrudan
etkilemiştir. Bu nedenle, ilk derece nizamiye mahkemesinde hukukî bir uyuşmazlığın
çözümü için düzenlenen evrak içerik ve biçim bakımından tetkik edilirken 1911 tarihli
Ek Maddelerin öncesi ve sonrası çalışmamızda ayrı ayrı ele alınmıştır.
Üçüncü bölümün ikinci ve üçüncü kısımlarında, nizamî yargıda iddia ve
müdafaanın mahkemeye bildirilme biçimi, davaların nizamî yargı önüne taşınması
incelenmiştir. Duruşmadan önceki sürecin ve bu süreçte hazırlanan dava belgelerinin
ele alındığı bu kısımlarda, 1911 tarihli Ek Maddelerin öncesi ve sonrası için hukuk
muhakemesi kuralları uyarınca, tarafların hazırlayacakları dilekçelerde yer alması
gereken unsurlar açıklanmış, bu dilekçelere örnekler verilmiştir. Üçüncü bölümün
dördüncü kısmında, duruşma sürecinde ve duruşmaya son verilmesinin akabinde
hazırlanan dava evrakı incelenmiştir. Bu kısımda, ilk derece nizamiye
mahkemelerinde hazırlanan duruşma tutanakları ve mahkeme kararlarının tanzim
süreci, 1911 tarihli Ek Maddeler dikkate alınarak, hukuk muhakemesi kuralları esas
alınıp açıklanmıştır. İlgili evrak biçim ve içerik yönünden incelenerek kaleme alınış
biçimi ortaya konulmuş, bu inceleme yapılırken evrak örneklerine yer verilmiştir.
18. yüzyılın sonundan itibaren modern anlamda kanunlaştırma hareketleri
sonucunda Batı Avrupa'da meydana getirilen kanun derlemeleri kimi zaman Tanzimat
Dönemi'nde Osmanlı İmparatorluğu'nda hazırlanan mevzuata örnek olmuş kimi
zaman da bu kanunlar iktibas olunmuştur. Nizamiye mahkemelerinde icra edilen
muhakemeyi yani uyuşmazlık çözümünün icra şeklini belirleyen kuralların esas
kaynağı, söz konusu modern kanun derlemeleridir. Bu sebeple bu mahkemelerde
davalar modern hukuk muhakemesi usûlüne göre çözülmüştür. Nizamiye
mahkemelerinde uyuşmazlık çözülürken uygulanan kuralların menşei Batı hukuku
olduğu için söz konusu kuralların zaman bakımından uygulanmasının esasları, bu
kuralların mahkemelerce ne şekilde yorumlanarak anlamının belirleneceği, yorumda
hangi kaidelere uyulacağına ilişkin ilkelerin tespitinde modern Batı hukuku biliminden
yararlanılmıştır. Modern hukukun ve hukuk muhakemesinin nizamiye
mahkemelerinde uygulanma tarzında, gerek eserleri gerekse de görüşleri ile Batılı
hukukçuların etkisi olduğu görülmüştür. Çalışmamızda, nizamiye mahkemelerinde
hazırlanan dava belgeleri bakımından ulaştığımız sonuç şudur: Modern Kıta Avrupası
hukuk kuralları, nizamiye mahkemesinde hazırlanan dava belgelerinin kaleme alınış
şeklini belirlemiştir.

Abstract:
In this study, documents from two different courts that resolved conflict based
on different legal systems in the Ottoman Empire during the modernization period
have been examined. The courts that are the subject of this study are the sharia and
nizamiye courts. Sharia courts are the courts where cases are settled with the rules that
originate from the science of "fiqh", and the nizamiye courts are based on modern
"law". Legal systems applied in both courts were described, and the teaching of the
legal system has been discussed in this thesis. By using primary and secondary sources,
judicial styles of documents prepared during the trial of a case and registers in sharia
and nizamiye courts were discussed. This discussion was conducted in separate
chapters.
This thesis consists of an introduction, three main chapters, and a conclusion
part. In the first chapter, the legal systems of the Ottoman Empire during the
modernization period were discussed. After the declaration of the Edict of Gülhane,
legal thought and institutions of western law influenced the Ottoman legal system.
Therefore, in this work, the term modernization is used as synonymous with the
concept of "Westernization". While we explain the legal systems in force in the Empire
during the modernization period, firstly, the rules used in the sharia courts are
examined. What makes this period unique in terms of sharia courts is that the rules
applied in cases are codified in the text called Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye. Therefore,
when approaching the rules applied in sharia courts, we examined the period before
and after the promulgation of the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye separately. Since we
believe there is a close relationship between the legal system in effect and the
education provided to legists who will hear according to these rules, the higher
education provided to kadıs during the modernization period was examined in the first
section of the first chapter.
In the second section of the first chapter, the legal system applied in nizamiye
courts is introduced. In this part, firstly, the historical development of the civil part of
the nizamiye courts, that have become part of the Ottoman judicial organization during
the modernization period, was explained. Then the distinctive character of these courts
was emphasized, information was given about the jurists who will be in charge of the
nizamiye courts, and the education of these jurists was examined. Mekteb-i Hukuk is
the most important school where institutional, modern legal education is given during
this period. This school opened in İstanbul to train jurists who will serve in nizamiye
courts. Hence, while examining the training of jurists, we focused on the Mekteb-i
Hukuk. We discussed how the concept of "law" was defined during the modernization
period, and how it was classified and examined, based on the lectures given at Mekteb-
i Hukuk and the books published by the teachers or graduates of this school.
In the second chapter, the manner of registration of cases in sharia courts is
examined, and the documents prepared in sharia courts during the dispute resolution
are explained. While making an explanation, we consider the situation before and after
the modernization period. As far as we know, before the modernization period, court
document that contain information about a case which had been resolved in sharia
courts is the judgment of the kadı. These documents are kept in sharia court registers.
Since the last quarter of the 19th. century, there is an obligation to keep "minutes of
the hearing" in all sharia courts. It is noticed that, as a result of this obligation, the new
official register called "Zabt-ı Dava Cerîdesi" was kept in these courts. Hence, in the
second section of the second chapter, we explained the process of preparing minutes
of the hearing and judgments of the sharia courts.
In the second section of the second chapter, the case documents prepared before
the promulgation of the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye are assessed. It is understood that,
from the beginning to the end of a case, the document in sharia court registers from
which information can be obtained about the actions was the documents called "ilâm",
which means "the judgment of the kadı". The manner of the redaction of sharia court
judgment is determined by the discipline of fiqh called "sakk ilmi". The corrected and
reviewed examples of sharia court judgment are collected in sakk collections. Kadıs
have written the judgment of the case, based on these collections. In our study, we
detected firstly, the sakk collections exemplified by the Ottoman Sultan to kadıs with
the object of the writing of the judgments in 19th. century. Then, we determined two
different sharia court judgments containing similar case subjects from these collections
and examined these judgments. After this examination, we asked whether the
examples in sakk collections are binding for the kadı. To answer this question, it has
been investigated if there was a regular/systematic control of sharia court judgment
according to the samples in sakk collections by a central institution of the Ottoman
Empire. As a result of our research, we concluded that the regular/systematic control
of sharia court judgments by a central institution of the Ottoman Empire was not
carried out before the promulgation of 16th. chapter of the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's
which was about the administration of justice.
In the 16th chapter of the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's, the supervision of
judgment is regulated. As a result, during the modernization period, regular/systematic
control of sharia court judgment became possible. Appellate divisions for sharia court
judgments are Fetvahâne and Meclis-i Tetkîkât-ı Şeriye. They are affiliated with
Şeyhülislamlık, one of the central institutions of the Ottoman Empire during the
modernization period. To understand the substance of the case documents prepared by
the sharia courts, it is important to know the essence of regular/systematic control of
the sharia court judgment. Therefore, in the third section of the second chapter,
appellate review for sharia court judgments during the modernization period was
described. While explaining the appeal procedure applied in the Sharia courts, firstly
the legislation was used; but official sources were not sufficient. To understand the
appellate review of the sharia court judgment in the Ottoman Empire, we researched
books on the issue of preparing case documents. In this scope, the books of Ali Haydar
Efendi, who served as a kadı in various places of the Ottoman Empire and also served
as the president of the Fetvahâne, one of the appellate divisions for sharia court
judgment, were used. Based on the books of Ali Haydar Efendi, we revealed the nature
of appellate review for sharia court judgments during the modernization period.
In the fourth section of the second chapter, the sharia case documents prepared
after the enactment of the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye are examined. In this part, we
used zabt-ı dava cerîdes and sharia court registers. While examining judicial styles of
the sharia court judgment, the official publication of Şeyhülislamlık that sharia courts
are affiliated with, called Cerîde-yi İlmiye, was used. In this bulletin, the sharia court
judgments were published as an example for kadıs while writing their judgment. We
followed the structure of the judgments published in Cerîde-yi İlmiye and also used
their context. We have determined that the parties of the case, the contest-response
statements, and the evidence, in short, both the reasoning and the decision of the kadı
are written in detail in judgments during the modernization period. After the
promulgation of the provisions of 16th. chapter of Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's, the
appeal procedure for sharia court judgment has been officially adopted. The
proceeding that took place in the sharia court must be shown in the sharia court
judgment so that it can be examined whether the cases were duly heard. It has been
concluded that, from the last quarter of 19th. century, the necessity of recording every
stage of the sharia procedure in zabt-ı dava cerîdes, and the fact that the sharia court
judgments became longer and more detailed during this period are related to the
promulgation of Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's appellate provisions.
The rules of fiqh applied in the sharia courts have been created and developed
by the activities of Muslim jurists. Depending on the methodology followed by
Muslim jurists, different rules were formulated and these rules were expanded. With
Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye, the Ottoman Sultan chose from the rules of fıqh those that
will be applied to procedures and principles of actions. This choice applied by the
Sultan's edict and materialised in Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye, caused the rules of fiqh
to become as an act. Kadıs were obliged to consider by the rules codified in Mecelle-
yi Ahkâm-ı Adliye during the trial and when making their judgement. In the last section
of the second chapter, we aimed to determine whether the Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye
is binding in terms of the fatwa of muftis as well as kadıs and whether it leaded changes
in the fatwas. For this purpose, at the stage of the hearing, fatwas requested by the
kadıs from the muftis were examined. It has been noticed from the fatwas contained
in the court records examined in this study, references to Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's
articles are made, and sometimes fatwas were formulated only as a reference to
Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye's articles. Consequently, according to official records
prepared in the sharia courts during the modernization period, we have reached that
Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye is the main text which determines the judicial styles of the
case records. Mecelle-yi Ahkâm-ı Adliye engendered a change from the application of
the rules contained in the fiqh books to the application of legislation.
In the third chapter, the registration of cases handled in the first instance
nizamiye courts after 1879 has been examined. In the first section of the third chapter,
nizamiye court registers qualified through legislation. Classification of the documents
and registres of the nizamiye courts has not yet been made in our archives. Therefore,
we described the sources that will be used in our thesis. We used, Cerîde-yi Adliye,
the official publication of Adliye Nezareti that nizamiye courts are affiliated. Besides
the Cerîde-yi Adliye, we used the nizamiye court registers and the books called "sakk-
i adlî" to explain the judicial styles of the case documents of nizamiye courts. The
binding rule is called sakk-i adlî regardless of the writing of the documents that will
prepare both the parties to the case and the court. In these books, documents which
have to be prepared by either the plaintiff and the defendant or the court are introduced
and they contain many examples of it. The most important among sakk-i adlî books
are the works that belonged to one of the judges of the court of cassation, Şevki Efendi.
When he was a judge in Court of Cassation, Şevki Efendi lectured preparation of
documents of cases which handled in nizamiye courts. After explaining the sources to
be used, we gave information about the nizamiye court registers, and the preparation
process of these registers.
The rules applied in nizamiye courts, that is law, were made by Ottoman
Sultan/parliament or these rules were codified by Sultan. In these courts, principles of
the procedure such as how the parties will declare their claims and defenses, and which
rules the parties and judges must follow during the case are determined by the official
legislations. The essential regulation determining the types of documents to be
prepared for cases is the Civil Procedure Law which was promulgated in 1879. Due to
these reasons, when we explain documents of cases, the provisions of the Civil
Procedure Law are taken into account. To establish the relationship between legislation
and court records, we gave examples from the nizamiye court records. While
determining the type of nizamiye court records, we followed essentially provisions of
the Civil Procedure Law. After clarifying the type of these registers, we examined legal
documents relavent a civil case handled in first instance nizamiye courts. In this
examination, three basic documents are discussed: petitions, minutes, and judgments.
Afterward thirty years of application of the Civil Procedure Law, the result of
this Law in terms of settlement of the dispute was discussed. Therefore, fundamental
amendments were made to Civil Procedure Law with the Additional Articles (Zeyl)
that entered into force in 1911. While keeping in mind that Civil Procedure Law is the
most important legislation determines the judicial styles of case documents, it can be
concluded that this amendment directly influenced legal documents. For this reason,
the judicial styles of the legal documents prepared before and after the amendment in
1911 were discussed in separate sections.
In the second and third sections of the third chapter, the procedure of bringing
an action in nizamiye courts, the judicial styles of the petitions prepared by the plaintiff
and the defendant are discussed with exemples. In these sections, the petitions were
explained considering the 1911 Additional Articles which made amendments to Civil
Procedure Law. In the fourth section of the third chapter, documents prepared during
and after the trial were examined. We explained the procedure of minutes prepared
and the method of writing judgment of the nizamiye courts of the first instance. Judicial
styles of minutes and judgments were examined, and we included examples of these
documents.
Since the end of the 18th century, as a result of codification, codes in the modern
sense were created in Continental Law. These codes were sometimes the models for
the legislation prepared in the Tanzimat Period, and sometimes these were adapted by
the Ottoman Empire. The main source of the rules that determine the procedure in the
nizamiye courts is modern codes. This procedure applied in the nizamiye courts was
new to the Ottoman Empire. Thereby, modern Continental law system affected the
method of hearing and reasoning of the civil cases, application and interpretation of
rules. These cases were resolved according to the logic of modern law. Western jurists
were influenced modern law in action in Ottoman nizamiye courts by their books and
opinions. Consequently, within the scope which we examined, we have reached that
the main rules determining the judicial styles of nizamiye court documents originated
from modern Continental Law.