Afrika (Bilâdüssûdan)'da kurulmuş bir İslam devleti: Kânim-Bornu ve Osmanlı ile münasebetleri
An Islamic state established in Africa (Bilad al-Sudan): Kanem-Bornu and her relations with Ottomans
Yazar: İSA GÖKGEDİK
Danışman: PROF. DR. İSMAİL SAFA ÜSTÜN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: Afrika = Africa ; Kanem-Bornu = Kanem-Bornu ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Türk-Afrika ilişkileri = Turk-Africa relations ; İslam devletleri = Islamic states

Özet:
Köklü bir geçmişe sahip olan Afrika'da pek çok yerel idare kurulmuştu.
Özellikle Bilâdüssûdan coğrafyasında kurulan Müslüman Kânim-Bornu Sultanlığı bin
yıla yakın uzun tarihiyle ayrı bir konuma sahipti. Soylarını Yemen'deki Arap Emiri
Seyf b. Zûyezen'e dayandıran Seyfiyye hanedanı, XI. yüzyılda tarih sahnesine çıkan bu
devleti XIX. asrın başına kadar yönetmişti. Seyfiyye sultanı Fûlânîlerin saldırıları
sırasında Muhammed el-Emin el-Kânimî'yi yardım için çağırınca bu tarihten sonra
idareyi Şehular olarak bilinen Kânimî ailesi ele geçirdi. Bu ailenin silsilesi günümüze
kadar gelmiştir ve son şehu Ebubekir b. Ömer Garbai Nijerya'nın Bornu eyaletinde
ikamet etmektedir.
Zirve dönemini İdris Elevma zamanında yaşayan Kânim-Bornu devleti bundan
çok kısa bir zaman önce Trablusgarp'taki Osmanlı paşaları ile ticari anlaşmalar
yapmıştı. İdris döneminde ise doğrudan İstanbul'a elçiler gönderen Bornu sultanı ticaret
ve hac yollarının güvenliği hakkındaki isteklerini bildirmişti. Osmanlı bu devleti resmi
olarak tanımıştı ve taleplerine olumlu cevap vermişti. Ancak hem Kânim-Bornu hem de
Trablusgarp tarafından kaynaklanan muhtelif sebeplerden dolayı iki taraf arasındaki
ilişkiler iki buçuk asra yakın bir süre kopukluk yaşamıştı. Yine de ilişkilerin bir şekilde
sürdüğünü söylemek mümkün olmakla birlikte bunu ispatlamak, bu dönemi kapsayan
konuyla ilgili somut verilerin henüz gün yüzüne çıkmamış olmasından dolayı oldukça
zordur.
Fakat Kânimî ailesinin idareyi ele almasından hemen önce tekrar başlayan
ilişkiler sömürgeci devletlerin bu topraklardaki istilasına kadar yoğun bir şekilde
sürmüştü. Hilafete bağlılığını ve padişaha itaatini arz eden Kânim-Bornu sultanları bunu
devlet geleneği haline getirmişti ve her yeni 'may'ın başa geçişinde Osmanlı'ya tâbi
olma isteği İstanbul'a bildirilmişti. Bunun mukabilinde Osmanlı padişahları, buradaki
idarecilerin taltif edilmesi ve gönüllerinin alınması için bütün imkânlarını seferber
etmişti. Üstelik Afrika'yı kırıp geçiren sömürgeci devletlerin saldırıları karşısında
Osmanlı Devleti Kânim-Bornu halkı için hem fiilî hem de hukukî olarak büyük bir
mücadele vermişti. Ayrıca hinterland kaidesi gereğince bu coğrafyanın Osmanlı
Devleti'nin nüfuz alanına dâhil olduğunu yoğun bir mesai çerçevesinde ispat etmeye
çalışmıştı.

Anahtar Kelimeler: 
Osmanlı, Afrika, Kânim, Bornu, Bilâdüssûdan, Fizan,
Trablusgarp, Çad, Nijerya.

Abstract:
In the deeply rooted history of Africa, many local administrations had been
established. Specifically, the Islamic sultanate of Kanem-Bornu with its near thousand
year history established on the geography of Bilad Al-Sudan was one administration
that possessed an exclusive and distinguishing status. The Saifawa dynasty which
attributed their genealogy to the Arab Chief Sayf ibn Dhi-Yazan had entered the stage
of history in the 11th century, administering the state until the beginning of the 19th
century. During the attacks of the Fulani, the Saifawa Sultan's cry for help from
Muhammad al-Amin al-Kanemi had consequently seen the the Kanemi family, also
known as the Shehus, take over administration. This family lineage has preserved its
presence till today and its last shehu Abubakr b. Omar Garbai currently resides in the
state of Bornu, Nigeria.
Not long before Kanem-Bornu's golden age which was seen during the reign of
Idris Alooma, they had made commercial treaties with Ottoman Generals of
Tripolitania. It wasn't until the reign of Idris that delegates had been sent to Istanbul to
attain information in regards to trade and the security of the routes to Mecca. The
Ottoman Empire had officially recognized this state and had provided positive
responses to their requirements. However, due to different reasons originating from both
the Kanem-Bornu and Tripolitania administrations, relations had been ruptured for
nearly two and a half centuries. It may be possible that during this time ties had
somehow continued, however no tangible data encompassing this period has yet come
to light.
Before the Kanemi family had attained administration, relations with the
Ottoman Empire had already begun and had continued until the occupation of
imperialist forces. It had become a custom of the Kanem-Bornu Sultans to swear
allegiance to the Caliphate and submission to the Ottoman Sultans and whenever a new
Mai had been appointed, their request to be tied to the Ottoman Empire would be
informed to Istanbul. In correspondence to this, Ottoman Sultans had mobilized every
opportunity to reward and please the administrators. Moreover, the Ottoman Empire in
support of Kanem-Bornu had shown both a physical and legal struggle against the
attacks of the imperialist states which had decimated Africa. Furthermore, the Ottoman
Empire in accordance to the Hinterland legislation had intensively worked to prove this
geographical positioning as a domain under its influence.

Keywords:
Ottoman, Africa, Kanem, Bornu, Bilad Al-Sudan, Fezzan,
Tripolitania, Chad, Nigeria.