Hastalıkların yer ve zamana göre kümelenmesinde kullanılan yöntemlerin karşılaştırılması
Comparison of disease clustering methods used in space and in time
Yazar: ERDEM KARABULUT
Danışman: DOÇ.DR. REHA ALPAR
Hacettepe Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Biyoistatistik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2003
Konu: Tıbbi Biyoloji = Medical Biology

Özet:
Hastalıkların yer ve zamana göre kümelenmesinde kullanılan yöntemlerin karşılaştırılması, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Biyoistatistik Programı Doktora Tezi, Ankara, 2003. Bu çalışmada, hastalıkların yer, zaman ve yer-zamana göre kümelenmesinde kullanılan yöntemler tanıtılmış ve uygulamada kullanmak için 6 yönteme ilişkin bir yazılım geliştirilmiştir. Yapılan uygulama ile yöntemlere ilişkin elde edilen bulgular karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Uygulama verisi, Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Anabilim Dalında nazofarinks kanseri tanısı ile tedavi gören 248 hastadan elde edilmiştir. Hastalığın genel yersel kümelenmesi Moran I, Geary C ve Grimson yöntemleri ile önemsiz bulunmuştur. Uygulanan yerel (lokal) yersel kümeleme yöntemleri ile farklı bölgelerde olmakla birlikte, yerel hastalık kümelenmeleri önemli bulunmuştur. Kulldorff yersel scan testinde seçilen farklı tarama penceresi büyüklüklerinde farklı sonuçlar elde edilmiştir. Tarama penceresinin büyüklüğü arttıkça yöntem büyük kümelere duyarlı hale gelmektedir. Besag-Newell yönteminde k değerleri 2, 4, ve 6 için yerel kümelenme önemli bulunmazken 8, 10, 12, 14 ve 16 değerleri için yerel kümelenmeler önemli bulunmuştur. Turnbull yönteminde nüfus büyüklüğü 747229 ve üzerinde seçildiğinde kümelenme önemli bulunmuştur. Yerel Moran I testinde 7 bölgede, yerel Gt(d) ve G{ *(d) testlerinde ise 10 bölgede yüksek yerel hızlarda ve 3 bölgede düşük yerel hızlarda kümelenme gözlenmiştir. Genel olarak bakıldığında, yerel kümelenmeler Ankara, Konya ve Kastamonu çevresinde önemli bulunmuştur. Bir risk odağı çevresinde hastalık kümelenmesini incelemek için, verimizde önceden belirlenmiş bir odak olmamasına karşın, Ankara-Çankaya'nm koordinatları odak olarak varsayılıp Lawson-Waller skor testi ile inceleme yapıldığında bu odak çevresinde kümelenme önemli bulunmuştur. Hastalıkların yer-zamanda kümelenmesinde kullanılan yöntemlerden k-en yakın komşu, Mantel ve Knox testlerinde kümelenme önemli bulunmamıştır.VI Kulldorffun yer-zaman scan testinde seçilen tarama penceresi büyüklüklerinin hepsinde en çok olası küme olarak belirlenen yer-zaman aralıklarında kümelenme önemli bulunmuştur. Kulldorffun yer-zaman scan testi hem kümelenmenin oluştuğu yeri hem de zaman aralığını belirlemesi nedeniyle küme uyarılarını belirlemekte bir tarama aracı olarak kullanılabilir. Anahtar Sözcükler: Hastalık kümelenmesi, yer kümelenmesi, zaman kümelenmesi, yer-zaman kümelenmesi, yersel yapı.

Abstract:
Comparison of disease clustering methods used in space and in time, Hacettepe University Health Sciences Institute PhD Thesis in Biostatistics, Ankara, 2003. In this study, methods used in space, time and space-time clustering of disease were promoted and a software for using in the application of 6 methods was developed. Findings that obtained from the applications of some methods were comparatively examined. Application data were obtained from 248 patients under treatment for nasopharinx cancer in Hacettepe University Oncology Hospital, Radiation Oncology Department between October 1993 and June 2002. Global spatial disease clustering wasn't statistically significant according to Moran's I, Geary's C and Grimson's methods. When local spatial clustering methods were applied, local disease clustering was found significant with all methods, in different areas. In Kulldorff s spatial scan test, different results were obtained by selecting different scaning window sizes. When scaning window size is increased, the method became more sensitive to large clusters. In Besag and Newell method, local clustering were not significant for k=2, 4, and 6, and local clustering were significant for k=8, 10, 12, 14 and 16. When population size (ball size) is selected as 747229 or higher, clustering was found significant in Turnbull's CEPP method. Local Moran's I method detected autocorrelation in 7 areas. In local G,(rf) and G, *(d) methods, clustering of high local rate were found significant in 10 areas, and clustering of low local rate were found significant in 3 areas. In general, local disease clustering were found significant around Ankara, Konya and Kastamonu. Although there was no evidence of focus of risk in our data, in order to examine the disease clustering around a focus by Lawson and Waller score test, the coordinates of Çankaya-Ankara was set as the coordinates of a focus. Clustering was found significant according to Lawson and Waller score test around this focus.vuı k-nearest neighbour, Mantel and Knox methods were used to analyze the clustering of disease in space-time and clustering was't found significant. In Kulldorff s space-time scan test, clustering was found significant in all of the space- time intervals that were determined as the most likely clusters obtained by selecting different scanning window sizes. Kulldorff s space-time scan method was used as a scaning device to designate the cluster alarms, because both place and time interval of clustering were determined by this method. Key words: Disease clustering, space clustering, time clustering, space-time clustering, spatial pattern.