İstanbul Uzunçarşı caddesi aksında sızıntı mekanların incelenmesi
A research of leak spaces on the Istanbul Uzuncarsı road axis
Yazar: DİLARA SENA KILIÇ YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. FATMA ERKÖK
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture
Dizin: Günlük yaşam aktiviteleri = Activities of daily living ; Kentsel mekan = Urban space ; Kentsel yaşam = Urban life ; Sosyo-mekansal etkileşim = Socio-spatial Interaction ; Üçüncü mekanlar = Third places

Özet:
Kentler, içerisinde yaşadığımız birçok karmaşayı, yaşanmışlığın izlerini, zıtlığı, anıları barındıran bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentsel mekânda var olan zıtlıklar her zaman birbirinin karşıtı olarak konumlanmayıp, zıtlık oluşturmanın ötesinde daha geçişli durumlar üzerinden var olabilmektedirler. Temel karşıtlıkların başında gelen kamusal-özel alan ise kimi durumlarda tam bir zıtlık oluşturmanın ötesinde daha geçişli durumlar yaratabilmektedir. Kentlerde var olan bu geçişli alanlar literatürde gri alanlar olarak ifade edilmiş olup, tez içerisinde gri alanlara yönelik bir kavramsallaştırma denemesi yapılmaktadır. Tez kapsamında ele alınan sızıntı kavramı, akışkanlık, ince bir çatlaktan veya delikten yavaş yavaş akmak, bir yeri doldurmak, bir yere gizlice erişmek gibi çoklu anlamlara sahip olması sebebiyle seçilmiştir. 'Sızıntı' sözcüğü kendi içerisinde bir devinim, hareket, akışkanlık gibi anlamlar barındırırken, bunun bir süreç içerisinde, zamana yayılmış bir şekilde gerçekleştiği anlamını da içermektedir. Sızıntı kavramının mimarlık disiplinin temel ürünü olan mekân ile ilişkisi Foucault ve Lefebvre'in ortaya koymuş olduğu heterotopya ve heterotopi kavramları üzerinden kurulmaya çalışılmaktadır.
Kentsel mekânda kamusallığın yeniden tanımlandığı, kendiliğinden (bazen anlık olarak veya tekrara dayalı şekillerde) oluşan mekânlaşmalar zamansal, mekânsal ve olaysal/eylemsel boyutu ile normatif mekânların ötekisini oluşturmaktadır. Denetimsiz şekilde kendiliğinden kurulan mekânlaşmalar kentsel mekân içerisine adeta sızarak kendi etkileşimsel alanını kurmaya yönelik hareket etmektedirler. Bu sızmalar kentsel mekânda yapısal elemanlarla tanımlanmış bina boşluğu, avlu, bahçe gibi fiziksel bir boşluğu doldurmaya yönelik şekilde gerçekleşebileceği gibi mimari elemanlarla tanımlanmamış bir trafik levhasının altında da olabilmektedirler. Bu bağlamda ötekilik, devingenlik, kendiliğindenlik gibi özellikler içeren heterotopya-heterotopiler yorumlanarak, kentsel karar mekânizmalarından bağımsız şekilde var olan kentsel mekân üzerindeki izler "sızıntı mekân" olarak kavramsallaştırılmaya çalışılmaktadır.
Sızıntı mekanların kentsel mekânda var oluş biçimlerini ortaya koyan çalışma, kamusallığın ticari eylemler üzerinden kurulduğu bir alan olarak İstanbul, Eminönü bölgesinde gerçekleştirilmektedir. Kentin tarihi ve turistik bir bölgesi olan Eminönü'nde, çalışma alanı olarak geçmişten bu yana bölgedeki önemli bir ticari aks olan Uzunçarşı Caddesi ve yakın çevresi belirlenmiştir. Bölgenin günümüzde, özellikle gün içerisinde yoğun bir kentli hareketine maruz kalıyor oluşu, aynı zamanda kullanıcı profili açısından oldukça zengin olması ve gridal mekân örüntülerindense, öngörülemeyen karşılaşmalar ve tesadüfilikleri barındıran organik kentsel dokuya sahip oluşu alan araştırmasının yapılacağı bölge olarak seçilmesinde temel etkendir.
xviii
Çalışmada kullanılacak yöntem, nitel araştırma yöntemi olarak kurgulanmış olup, çalışma deseni ise çalışmada yeni bir kavramsallaştırmanın ortaya koyulması yönü ile gömülü teori olarak belirlenmiştir. Alan araştırma süreci, Uzunçarşı Caddesi ve yakın çevresi üzerindeki sızıntı mekân oluşumlarını keşfetmek üzere gerçekleştirilen ziyaretler ve yapılan bu ziyaretler esnasında tespit edilen sızıntı mekanların fotoğraflarla belgelenmesine dayanmıştır. Çalışma materyallerinin yapılan ziyaretlerle sınırlı kalmaması adına internet kaynaklı fotoğraflar da çalışmada veri olarak kullanılmıştır. Tespit edilen sızıntı mekanların oluşumlarına dair zamansal, mekânsal olaysal boyutlar irdelenmiştir. Sızıntı mekanların incelemesi, elde edilen fotoğraf kareleri ve üretilen çizimlerle gerçekleştirilmiştir. Kentsel mekân üzerinde sızıntı mekanların gerçekleştiği bölgelerin hangi mekânsal unsurlar etrafında yoğunlaştığı, zamansal boyutta tekrarlı/spontane olma durumlarının mekânın sunduğu hangi elemanlarla ilişkili olabileceği ve zamansal boyutunun da mekânın kurucu elemanları ile ilişki içerisinde olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma içerisinde kent üzerinde kendiliğinden denetimsiz şekilde gerçekleşen alternatif kamusallıkların kentsel mekandaki potansiyelleri ortaya koyularak kentlerin sızıntı mekanları, belli bir kurala bağlı kalmayarak canlı bir organizma gibi akışkan şekilde belki de noksanlığın bulunduğu yere doğru gerçekleşen bir hareketle meydana getirme biçimi ortaya koyulmaktadır.
Tezin ilk bölümü, araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi, strüktürü ve soruları içermektedir. İkinci bölümde, literatürdeki kent, kentsel mekân ve gri alan kavramlarına yönelik yaklaşımların dökümü yapılmaktadır. Çalışmanın ana konusu olan sızıntı mekânların literatürdeki konumunu belirleyebilmek adına kentsel mekâna yönelik var olan bakış açıları dökülerek, kentsel mekân üzerinde var olan kamusal alan-özel alan ilişkisi üzerine görüşlere de yer verilmektedir. Üçüncü bölüm ise kavramsallaştırmanın yapıldığı temel bölümü oluşturmaktadır. Sızıntı mekânların heterotopya ve heterotopilerle olan ilişkisi tartışmaya bu bölümde açılmaktadır. Dördüncü bölüm, alan araştırmasını içerir. Alan araştırması için seçilen alanın içinde bulunduğu İstanbul, Eminönü bölgesi üzerine tarihsel çerçeve ortaya konmakta, detaylı çalışmanın yapılacağı ana cadde olan Uzunçarşı aksının kentsel boyuttaki incelemeleri haritalar üzerinden gerçekleştirilmektedir. Ardından alan araştırması sonucunda elde edilen veriler analiz edilerek değerlendirme yapılmaktadır. Son bölümde, sızıntı mekân oluşumlarının potansiyelleri, kent üzerinde hangi dinamiklerle gerçekleştiği, zamansal boyutta da değişim ve dönüşüm potansiyelleri üzerinde durularak kentsel mekân üzerindeki varlıklarının önemi üzerinde durulmaktadır. Gelecek kent projeksiyonları oluşturulurken ve kent tasarımları yapılırken dikkat edilecek hususlarla ilgili fikirlere yer verilmektedir. Ayrıca çalışmanın ürettiği yeni sorulara da yer verilmektedir.

Abstract:
City emerges as a phenomenon that contains many confusions, traces of experiences, contrasts and memories in which we live in it. The urban space, does not always create contrasts that are opposite to each other, but spaces can also exist in different relation dimensions beyond creating conflict. The public-private sphere, which is the main opposition of the urban space, can create more transitive situations beyond creating a complete contrast in some cases. These transitional areas have been expressed as gray areas in the literature because they do not contain such clarity as either black or white. This research aims to attempt a conceptualization for gray areas of urban space.
The traces of a notional initiative on the urban space where the borders are more transitive, can be seen in the map of Rome, produced by Giambattista Nolli in 1748. When producing the map of Rome, Nolli takes figure-ground map a step further. Contrary to the genereal idea that defines urban space as areas defined by buildings but excluded from buildings, Nolli drew his map by connecting the ground floors of public buildings into the urban open spaces such as streets, avenues, squares, courtyards etc. With this approach put forward by Nolli, it can also be said that urban space does not have a solid, static, mold quality but on the contrary, it has a structure that can leak into buildings with its dynamic and fluid mold and fill the spaces between buildings.
Cities nowadays, increasingly under the influence of capitalist production processes have become places where daily commodities are consumed. It is observed that this situation is also reflected in the urban experience, and that all spatial layout take place in a way that supports consumption activities. The urban space has become an area equipped with activities for commodities and their consumption creates a dominant uniformity (homogeneity) in the urban space by reducing the "free" use of the city or citizen. As a result, the city begins to produce its own mechanisms. While the formation of uniformity and homogeneous spaces in the urban space is in some cases due to the imposition of urban inspection mechanism or the dominant capitalist conditions in the urban space, it can be related to the spatial memory in some cases. Intense homogeneity in urban space can cause the city or citizens to create their own spaces of "difference". The concepts of "heterotopia" and "heterotopy", which are defined as spaces of difference and have deep semantic differences even though they sound like the same words, refer to places where the uniformity in urban space is disintegrated. These concepts will be discussed as "urban space leaks" in the study as spaces that reveal the spontaneous use of the citizens. The concept of "leak", which is discussed in the research, has been chosen because it has multiple meanings such as fluidity, flowing slowly through a thin crack or hole, filling a place, reaching a place
xx
secretly. While the word leak contains meanings such as precession, movement, fluidity, it also includes the meaning that it occurs in a process, spread over time. The relation between the concept of leak and space, which is the main product of the architecture discipline, can be described through the dialectic between the concepts of heterotopia and heterotopy put forward by Foucault and Lefebvre.
While Foucault's heterotopias express the excluded and other spatializations, real spaces where stability and monotony deteriorate, Lefebvre's heterotopias express collectively realized, dynamic, spaces of rebellion and liberation. In this context, it has been stated that heterotopia is more spatial and heterotopia is more eventual/actional. However, it can be expressed that both spatialization forms relate timewise dimensions. Also, David Harvey draws attention to the difference between these two concepts and emphasizes that heterotopias are not born consciously and in a planned way. He states that the practices that are born as a part of what people do, feel, sense and search for meaning in their daily lives produce heterotopic spaces. In this context, within the research, an attempt is made to trace the trail of these two concepts that define otherness on urban space.
Today's cities, where the gaps between forms and content are increasing, are full of chaotic relations that cannot be reduced to their plain components. With this aspect, the research aims to explore the spaces in today's cities where norms are deteriorating and the gaps between forms and contents are increasing. This research aims to seek answers to the questions of what dynamics these degradations (in a positive sense) take place in the city, in which parts of the city, as a result of which needs and by which individuals/actors.
Streets, which are the most important organs of urban space, do not belong to anyone to the extent that they are open to everyone's use. The research subject of the study is about interactional alternative publicity, which are formed by urban actors in an uncontrolled manner, not only in the streets, but in all urban spaces with the quality of publicity and in areas currently open to everyone's access. The spatializations that occur spontaneously, in which publicity is redefined in urban space, constitute the other of normative spaces with their temporal, spatial and eventual/actual dimensions. The uncontrolled, self-established spatializations almost leak into the urban space and act to establish their own interactional space. These urban space leaks may occur in order to fill a physical emptiness such as a building void, a courtyard, a garden defined by structural elements in the urban space, or they may occur under a streetlight that is not defined by architectural elements.
The research on the visibility of urban space leaks is carried out in the Eminönü region of Istanbul as an area where publicity is established through commercial actions. Uzunçarşı Street in Eminönü, which has been an important commercial axis in the region since the past, and its surroundings have been determined as the study area. The historical importance of Uzunçarşı street dates back to the Byzantine period. Uzunçarşı street, known as Makros Embolos in the Byzantine period, was an important commercial axis between the Mese and the Golden Horn harbor, which was one of the most important axes of that period. Due to the fact that many big fires and earthquakes have occurred in the region in the past, the urban texture has been constantly changed and renewed. Despite these constant changes and renewals, traces of the historical urban texture can still be read today. With a retrospective look to the urban area of
xxi
Eminönü, it can be said that the only thing that has not changed about the region is the existence of commercial relations, even though the region had been used by many different ethnic groups and had been under the domination of many different states. In our time, it is seen that the region still offers an intense commercial activity to the citizens. For this reason, Uzunçarşı Street is used extensively during the day. In addition to that, with the effect of the touristic identity of the region, it offers quite a variety in terms of user profile. This situation causes an intense pedestrian traffic along the Uzunçarşı axis. In addition, having an organic urban texture that provides unpredictable encounters rather than grid urban texture has an important potential in the emergence of the urban space leaks. With the potentials provided by all these aspects, Uzunçarşı Street and its surroundings were chosen as the study area.
Site visits were made on the area to explore the urban space leaks formations on Uzunçarşı street and its surroundings, and the urban space leaks identified during these visits were documented with photographs. With the aim of not limiting the study materials to the visit photographs, internet sourced photographs were also used as data in the study. The time, spatial and eventual dimensions of the formation of the detected urban space leaks were examined through the drawings that are produced by the author. It is investigated how the repetitiveness/spontaneity of the urban space leaks in time dimension can be related to the trigger elements of the urban space leaks.
In the study, it is aimed to reveal the potentials of alternative public spaces that occur spontaneously in the city, within the urban space in an uncontrolled manner. At the same time, it was asserted that the urban space leaks of the cities occur in a fluid way like a living organism, not adhering to a certain rule. It can also be a question whether the way that urban space leaks occur is an act towards healing a situation where a deficiency has evolved.
The existence of leaking spaces in cities is revealed at an informal level. Urban designs and plans may not always be sufficient to anticipate and construct all kinds of needs for the citizens. The urban space leaks make it possible to respond to the needs that are not met by designs and city plans, which are formal productions, in terms of responding to the instant needs that are a result of the unpredictability of daily life. While the urban space leaks provide vitality in urban life, they are essential for cities. They occur as result of the tension between existing spaces and demanded spaces. With this aspect, the urban space leaks establish an information repository for future urban design proposals. Although it is impossible to make a design that fully responds to the unpredictability of everyday life, it provides an opportunity to generate data that can contribute to design practice.