Batı Anadolu'da dinî düşüncenin tarihi seyri (XIV. ve XVI. yüzyıllar)
The historical travel of religious thought in Western Anatolia (XIV. and XVI. centuries)
Yazar: EFE BATUR ILĞIN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ KEMAL RAMAZAN HAYKIRAN
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Batı Anadolu = West Anatolia ; Din = Religion ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Dinler tarihi = History of religions ; Kelam = Islamic theology ; Medreseler = Madrasahs ; Metafizik = Metaphysical ; Ulema = Ulama ; İrfan = Wisdom ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Türk Oğuzlar, İslâm müntesibi oldukları zaman, teorik anlayış bütünden koparak
parçalara ayrılmış bir haldeydi. Bütün İslâmî ekoller mensup olduğu anlayışlar çerçevesinde
teorik bir bakış geliştirmiş ve nihayetinde mutlak doğruya da bu yönelimler ile
savunulabileceğini vurgulamıştır. Bütün ehemmiyet bu parçalanmışlığın, nasıl yek bir
lisanda toplanabileceği fikirleri uygulamaya geçmiştir. Felsefeyle uğraşanların aklı temele
alması, kelâmcıların ise vahye dayanarak aklî istidlaller ile konuları izah etmesi önemli bir
temel oluşturmuştur. Önce İbn Arabî bu meseledeki ayrımları söz konusu etmiş ve irfanî bir
sistemle Tanrı mefhumunu açıklarken felsefeyle, kelâmın ötesinde bir yere konumlandırarak
bu meseleyi vuzuha kavuşturmuştur. İbn Ârabî'nin getirmiş olduğu bu çözüm sonrasında
irfan ve felsefe arasında kendilerini konumlandırarak yeni bir ekol -Fenârî, Kayserî, Konevî
ve Kâşânî tarafında- gelişmiştir. Felsefeyle uğraşanların ise aklı temele alması, kelâmcıların
vahye dayanarak aklî istidlaller ile konuları izah etmesi önemli bir fark oluşturmuştur. Râzî
ile başlayan kelâmî felsefî eğilim, Osmanlı topraklarında irfanî bir yönelimle birleşerek
devam etmiştir. Bu yönelim Anadolu Selçuklularından Osmanlılara kadar olan süreçte bir
teşekkül alanını yeniden oluşturmuştur. Râzî merkezli yaklaşım, Osmanlılara Adudüddîn el-
İcî, Seyyid Şerif Cürcânî ve Teftâzânî üstünden ulaşmıştı. Yine bu yaklaşım tedricen
gelişerek ilerleme göstermiş ve Osmanlı coğrafyasında oldukça kabul görmüştür. Bu
sisilede doğası gereği, Osmanlı coğrafyasında öncü rolü üstlenmiş olan âlim hiç şüphesiz
Dâvûd-i Kayserî olmuştur. Râzî'nin yapmış olduğu kelâm ve felsefe bileşimini o, kelâm,
felsefe ve irfânı birleştirerek daha gelişmiş bir seviyede Osmanlılar için bir geleneğin
öncüsü olmuştur. Batı Anadolu'da ise bu yaklaşımın öncüleri Cemâleddîn Aksarâyi, Molla
Yegân, Hızır Bey, Hacı Paşa, İbn Melek gibi Osmanlı Devleti'nin medrese merkezli
öncülüğünü yapmış ulemâ olacaktı.

Abstract:
When the Turkic Oghuzes became followers of Islam, the theoretical understanding
was in a state of fragmentation, breaking away from the whole. All Islamic schools have
developed a theoretical view within the framework of their understandings and ultimately
emphasized that absolute truth can be defended with these orientations. The ideas of how
this fragmentation can be gathered in a single language have been put into practice. It was
an important basis for those who dealt with philosophy to take reason as their basis, and for
theologians to explain the issues with rational inferences based on revelation. First of all,
Ibn Arabi mentioned the distinctions in this issue and while explaining the concept of God
with a system of wisdom, he clarified this issue by positioning it beyond philosophy and
theology. After this solution brought by Ibn Ârabî, a new school -on the side of Fenari,
Kayseri, Konevi and Kashani- developed by positioning themselves between lore and
philosophy. It is an important difference that those who deal with philosophy take reason as
their basis, and theologians explain the issues with rational inferences based on revelation.
The theological philosophical tendency, which started with Razi, continued in the Ottoman
lands by combining with a wise orientation. This orientation re-established an area of
formation in the process from the Anatolian Seljuks to the Ottomans. The Razi-centered
approach reached the Ottomans through Adudüddin al-İcî, Sayyid Şerif Cürcânî and
Teftâzânî. Again, this approach developed gradually and was widely accepted in the
Ottoman geography. The scholar who, by nature, assumed the leading role in the Ottoman
geography in this simile was undoubtedly Dâvûd-i Kayserî. The combination of theology
and philosophy that Razi had made, he combined theology, philosophy and wisdom, and
became a pioneer of tradition for the Ottomans at a more advanced level. In Western
Anatolia, the pioneers of this approach would have been the madrasah-centered scholars of
the Ottoman Empire, such as Cemaleddin Aksarâyi, Molla Yegan, Hızır Bey, Hacı Pasha,
and İbn Melek.