Tarih öğretiminde öğrencilere yaratıcı tarihsel düşünme becerisinin kazandırılması: Bir eylem araştırması
Enabling the students creative historical thinking skill in history teaching: An action research
Yazar: ÖMER FARUK YELKENCİ
Danışman: PROF. DR. HALİL EKŞİ
Marmara Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Tarih Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Tarih = History ; Tarih eğitimi = History education ; Tarih öğretimi = History teaching ; Yaratıcı düşünce = Creative thinking ; Yaratıcılık = Creativity

Özet:
Tarih öğretimi alanındaki yöntemsel sorunların öğrenciler için tarih dersini daha sıkıcı
hale getirdiği kuşkusuzdur. Son dönemde özellikle Batı'daki gelişmelere göre daha
yavaş olsa da Türkiye'de de değişen tarih yazımı yöntemlerinin etkilediği bir alan
olarak tarih öğretiminde yöntem arayışları devam etmektedir. Bu anlamda tarih
öğretiminde öğrenciye tarihsel düşünme becerilerinin kazandırılmasının bugün için
önemli olduğu kabul edilmektedir. Bu becerilerin geliştirilmesinin yanında kapsamının
da genişletildiği gözlemlenmektedir. Bu araştırmada uygulanabilirliği noktasında da ele
alınan Douma'nın Yaratıcı Tarihsel Düşünme yaklaşımı bu çabalardan biridir. Bu
doğrultuda ortaöğretimde öğrencilere yaratıcı tarihsel düşünme becerisinin
kazandırılmasına yönelik bir araştırma olan bu çalışma, bir eylem araştırması
çalışmasıdır. Böylece tarih öğretiminin daha etkili hale getirebileceği düşünülerek, tarih
öğretiminde genel olarak tarihsel düşünme becerileri, özelde de yaratıcı tarihsl düşünme
becerisi hakkında öğretmenlerin ve ardından öğrencilerin farkındalığı noktasında bir
eksikliğin giderilmesine katkıda bulunmak hedeflenmiştir.
Araştırmanın çalışma grubunu, 2018-2019 akademik yılında, İstanbul Üsküdar'da
bulunan Haydarpaşa Lisesi'nin mevcudu 30 olan bir dokuzuncu sınıfının öğrencileri ve
onların tarih öğretmeni oluşturmaktadır. Eylem araştırması sorunla ilgili kişilerle, özel
tanımlı gruplarla gerçekleştirildiğinden örneklem yani çalışma grubu kasıtlı (amaçlı)
örneklem yöntemi ile belirlenmiştir. Çalışma grubunda yer alan öğrencilerin düşünme
becerileri hususunda yeterlilikleri ve istekliliklerine dikkat edilmiştir. Veriler yapılan
uygulamalarda veri toplama araçları ile; ekstra müfredat çerçevesinde, tarihsel ve
kültürel materyali değerlendirmek üzere oluşturulan formlarla ve öğretmenden alınan
yazılı görüşlerle toplanmıştır. Araştırma süresince veriler nitel bir yöntem olan içerik
analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Veri analizinde MAXQDA 2018 veri analiz
programı kullanılmıştır.
Çalışma sonucunda, yaratıcı düşünme teknikleri kullanılarak tarihsel ve kültürel
materyalin incelenmesi ile yapılan uygulamaların öğrencilerin yaratıcı tarihsel düşünme
becerilerinin gelişmesi sürecinde etkili olduğu tespit edilmiştir. Araştırma sürecinde
öğrenciler, uygulamaların içerdiği tarih konuları ile ilgili yeni bilgiler edinmişlerdir.
Ayrıca tarihsel görsel, tarihsel belge, grafik inceleme gibi bilişsel; empati kurma gibi 
vii
duyuşsal becerileri geliştirdikleri, kendi kapasiteleri ile ilgili keşiflerde bulundukları ve
buna bağlı olarak yaratıcılıklarının ve yaratıcı problem çözme becerilerinin geliştiği
görülmüştür. Bunun yanında ûsül öğrendikleri, tarih alanına ve dersine karşı tavırlarında
anlamlı değişiklikler olduğu, öğrencilerin uygulamalar esnasında kalıcı olarak
öğrendikleri görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Tarih öğretimi, tarihsel düşünme becerileri, yaratıcı tarihsel
düşünme becerisi, eylem araştırması.

Abstract:
There is no doubt that methodological problems in the field of history teaching make
history lesson more boring for students. Although it is slower than the recent
developments in the West, the search for methods in history teaching continues as an
area affected by the changing historiography methods also in our country. In this sense,
it is considered important for students to gain historical thinking skills in history
teaching. In addition to the development of these skills, it is observed that its scope is
also expanded. One of these efforts is Douma's approach to Creative Historical
Thinking, which is also discussed in terms of its applicability in this research. In this
regard, this research is an action research study aimed at acquiring creative historical
thinking skills in secondary education students. Thus, considering that it can make
history teaching more effective, it is aimed to contribute the elimination of a lack of
awareness of the teachers and then the students about the historical thinking skills in
general and creative historical thinking skill in particular in history teaching.
The study group consisted of students of a ninth grade has thirty students of Haydarpaşa
Lisesi in Üsküdar, İstanbul and their history teacher in the 2018-2019 academic year.
The action research was planned on the problem, and the sample group, which can be
carried out with specific defined groups, that is, the study group, was followed by
intentional sampling method. The researcher paid attention to the competence and
willingness of the students in the study group in terms of thinking skills. Data were
collected with data collection tools; within the framework of the extra curriculum and
the forms that were created to evaluate historical and cultural material. During the
research, the data were analyzed with content analysis method which is a qualitative
method. MAXQDA 2018 data analysis program was used for data analysis.
As a result of the study, it was determined that the applications made by examining the
historical and cultural material by using creative thinking techniques were effective in
the development of creative historical thinking skills of the students. During the
research process, the students gained new information about the history topics which
included in the practices. In addition, they developed cognitive skills such as analysis of
historical image, historical document, graphic and affective skills such as empathy, they
made discoveries about own capacities and consequently their creativity and creative 
ix
problem solving skills developed. And also, it was seen that there were significant
changes in their attitudes towards the field of history and the history lesson so they
learned permanently during the practices.
Keywords: History teaching, historical thinking skills, creative historical thinking,
action research.