Ankara ili ve çevresindeki kene türlerine ait bazı ekolojik ve epidemiyolojik veriler
Some ecological and epidemiological data belonging to tick species in ankara and around
Yazar: ÖMER ORKUN
Danışman: PROF. DR. KADRİ ZAFER KARAER
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Parazitoloji (Veterinerlik) Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Parazitoloji = Parasitology ; Tıbbi Biyoloji = Medical Biology ; Veteriner Hekimliği = Veterinary Medicine
Dizin: Ankara = Ankara ; Ekoloji = Ecology ; Epidemiyoloji = Epidemiology ; Keneler = Ticks ; Parazit hastalıkları-hayvan = Parasitic diseases-animal ; Parazitler = Parasites ; Türkiye = Turkey ; Veteriner hekimlik = Veterinary medicine

Özet:
Keneler birçok viral, bakterial (rickettsial türlerde dahil) ve protozoan hastalık
etkenlerini taşımaktadırlar. Bu yüzden insan ve hayvanları etkileyen kene-kaynaklı
hastalıkların epidemiyolojisinde önemli role sahiptirler. Kene-kaynaklı hastalıkların
önemi dolayısıyla kenelerin önemi tüm dünyada giderek artmaktadır. Kene-kaynaklı
hastalıklar tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de yaygın olarak görülmektedir.
Keneler hastalık yapan mikroorganizmaların naklinde sadece vektörlük rolü
üstlenmezler, aynı zamanda da rezervuardırlar. Kene-kaynaklı hastalıkların dağılımı
vektör kenelerin ve/veya rezervuar konakların yayılımı ile alakalıdır. Kene-kaynaklı
hastalıkların epidemiyolojisinin saptanmasında kenelerin türleri, yayılımları,
yoğunlukları, konak tercihleri başlıca faktörlerdir. Tüm bunlar göz önünde tutularak
Ankara ve çevresinde seçilen 3 farklı habitatta kenelerin epidemiyoloji ve ekolojisi
hakkında veriler toplamak amaçlanmıştır.
Bu çalışma ocak 2013-nisan 2015 tarihleri arasında yapılmıştır. Kenelerin
toplandığı yerler Ankara iline ait; Akyurt, Ayaş, Bala, Beypazarı, Çamlıdere, Çubuk,
Elmadağ, Gölbaşı, Güdül, Kalecik, Kazan, Kızılcahamam, Nallıhan, Polatlı ilçeleri
ve Ankara merkez, Bolu iline ait; Gerede, Mengen ilçeleri ve Bolu merkez, ve
Kırşehir ilinin Mucur ilçesidir. Keneler evcil hayvanlardan, sığır, koyun, keçi,
merkep, at, kedi ve köpeklerden; kümes hayvanlarından, tavuk, hindi ve Beç
tavuklarından; yabani hayvanlardan, yaban tavşanı, yaban domuzu, tilki Anadolu
Yaban Koyunu, kara kaplumbağası, kirpi, gelengi, tarla faresi, kara tavuk, leş
kargası, saksağan ve kızıl şahinlerden toplanmıştır. Ayrıca insanlardan da keneler
toplanmıştır.
Çalışma süresince toplam 10.016 kene toplanmıştır. Bunlardan 8957 kene
konaktan elde edilmiş olup, 1058 kene ise aç halde doğadan toplanmıştır. Ayrıca 1
kenede doymuş ve yumurtlamak için saklandığı yerden (doğadan) elde edilmiştir.
Çalışmada elde edilen kenelerden 4'ü argasidae ailesine bağlı kene türleriyken,
10012'si ixodidae ailesine bağlıdır. Konaktan; 1541 H. excavatum, 1390 H.
marginatum, 258 H. aegyptium, 7 H. anatolicum, 6 H. excavatum, 1192 Hyalomma
spp. (nimf), 142 Hyalomma spp. (larva), 232 I. ricinus, 30 I. laguri, 5 I. hexagonus, 1
I. frontalis, 6 Ixodes spp. (nimf), 1100 Ha. parva, 76 Ha. sulcata, 37 Ha. punctata,
11 Ha. erinacei, 8 Haemaphysalis spp. (nimf), 1198 Rh. bursa, 979 Rh. turanicus,
191 Rh. sanguineus, 1 Rhipicephalus spp. (nimf), 508 D. marginatus, 4 D.
reticulatus, 1 Dermacentor spp. (nimf) ve 4 Argas reflexus toplanmıştır. Doğadan aç
halde; 69 H. marginatum, 31 H. excavatum, 9 H. aegyptium, 7 I. ricinus, 829 Ha.
parva, 22 Ha. sulcata, 5 Ha. punctata, 1 Ha. inermis, 43 Rh. turanicus, 13 Rh. bursa,
27 D. marginatus ve 2 D. reticulatus toplanmıştır. Ayrıca 1 adet doymuş haldeki D.
315
marginatus dişisi de yerde bulunmuştur. Toplanan kenelerin 8628'i ergin, 1246'sı
nimf ve 142'si larva formlarında olduğu tespit edilmiştir.
Bu tezde yapılan çalışma ile 3 farklı bölgede 2 yıldan fazla sürede keneler
toplanmış ve bu kenelere ait detaylı epidemiyolojik ve ekolojik veriler elde
edilmiştir. Çalışma süresince keneler çok çeşitli memeli, sürüngen ve kanatlı
hayvanlardan ve insanlardan toplanmıştır. Bununla beraber bölgedeki konak arayan
aç kenelerde toplanmıştır. Bir yandan kenelerin ekolojisi üzerine veriler toplanırken
diğer yandan bu bölgedeki kenelerin dağılımları ve yoğunlukları gibi epidemiyolojik
verilerde elde edilmiştir. Ek olarak bölgedeki insanlara tutunan keneler de toplanmış
ve insanlara yatkınlık duyan kene türleri hakkında da veri sahibi olunmuştur. Bu
çalışma ile Türkiye'deki keneler hakkında özelliklede yaban hayatı ayağındaki bazı
bilinmeyenlere ışık tutacak veriler elde edilmiştir. Özellikle doğada konak arayan aç
kenelerin ekolojileri dolayısı ile de mikrohabitatları hakkında önemli veriler elde
edilmiştir. Epidemiyoloji açısından kenelerin çok çeşitli konaktan ve doğadan aç
halde toplanması bölgedeki gerçek yaygınlığa en yakın sonucu elde etmemize neden
olmuştur. Hatta bazı bilinmeyen türlerinde bölgedeki varlığı gösterilmiştir.
Bunlardan yeni bilgi olarak I. frontalis, I. laguri ve D. reticulatus gibi hakkında çok
fazla veri olmayan keneler de net bir şeklide bildirilmiştir. Tüm bölgelerden elde
edilen kenelerin bölgedeki ilçe bazlı yayılım ve yoğunluk haritaları meydana
getirilmiştir. Böylece gelecekte bölgedeki görülebilecek olası hastalıklar içinde bir
erken uyarı sistemi babında olmuştur.
Sonuç olarak bu elde edilen verilerin bölgedeki kene-kaynaklı hastalıklarla
mücadele ve korunma noktasında kullanılabileceği aşikardır. Ayrıca kenelerin
yayılımlarının belirlenmesi ile de bölgesel kene kontrolü yapılacak yerlerinde ortaya
çıkmasını sağlamış ve mücadele yöntemine de yol gösterici niteliğinde olmuştur. Bu
çalışma ile belirli bir bölgedeki detaylı kene çalışması açısından da model çalışma
olmuş ve bunun ülke bazında uygulanması ile birçok hastalığın önüne geçilebileceği
kanısına varılmıştır.

Abstract:
Ticks transmit a broader range of viral, bacterial (including rickettsial) and protozoan
pathogens. Therefore, it has a major role in the epidemiology of the tick-borne
diseases affecting humans and animals. The importance of tick-borne diseases and
also ticks is increasing all over the world. Tick-borne diseases are widespread in
Turkey, just as in the case all over the world. Ticks are not only vectors for pathogen
microorganism, but they are also the main reservoirs of these pathogens. Distribution
of tick-borne diseases is determined by the spread of vector ticks and reservoir hosts.
Tick species, their distribution, density, host preference are major factors in
determine of tick-borne diseases. The aim of this study is that to determine the
epidemiology and ecology of ticks in three different habitats located in Ankara and
around.
This study was conducted between January 2013-April 2015. The ticks that
are collected in Ankara belong to, Akyurt, Ayaş, Bala, Beypazarı, Çamlıdere, Çubuk,
Elmadağ, Gölbaşı, Güdül, Kalecik, Kazan, Kızılcahamam, Nallıhan, Polatlı
provinces and central provinces, whereas the ticks in Bolu come from Gerede,
Mengen provinces and central premises. The study also examines ticks from Mucur
provinces in Kırşehir. Ticks were collected from domestic animals; cattle, sheep,
goat, donkey, horse, cats and dogs; poultry; chicken, turkey and Guinea fowl; wild
animals; hares, wild boars, foxes, Anatolian wild sheep, tortoises, hedgehogs,
Turkish Souslik, voles, blackbirds, carrion crows, magpies and log legged buzzards,
and also humans.
Among a total of 10016 ticks, 8957 ticks from hosts, 1058 ticks from nature
as unfed and one from nature as engorged, were collected during the study. Of these
ticks 4 were argasid and 10012 were ixodid. One thousand forty one H. excavatum,
1390 H. marginatum, 258 H. aegyptium, 7 H. anatolicum, 6 H. excavatum, 1192
Hyalomma spp. (nymph), 142 Hyalomma spp. (larvae), 232 I. ricinus, 30 I. laguri, 5
I. hexagonus, 1 I. frontalis, 6 Ixodes spp. (nymph), 1100 Ha. parva, 76 Ha. sulcata,
37 Ha. punctata, 11 Ha. erinacei, 8 Haemaphysalis spp. (nymph), 1198 Rh. bursa,
979 Rh. turanicus, 191 Rh. sanguineus, 1 Rhipicephalus spp. (nymph), 508 D.
marginatus, 4 D. reticulatus, 1 Dermacentor spp. (nymph) and 4 Argas reflexus were
collected from hosts. Sixty-nine H. marginatum, 31 H. excavatum, 9 H. aegyptium, 7
I. ricinus, 829 Ha. parva, 22 Ha. sulcata, 5 Ha. punctata, 1 Ha. inermis, 43 Rh.
turanicus, 13 Rh. bursa, 27 D. marginatus and 2 D. reticulatus were collected from
nature as unfed ticks. Also, one D. marginatus engorged female was detected under
the vegetation. Eight thousand six hundred twenty eight adult, 1246 nymph and 142
larvae were detected in the collected ticks.
317
In this thesis study, the ticks have been collected from 3 different regions
over more than two years and detailed epidemiological and ecological data related to
these ticks have been achieved. Ticks were collected from a wide variety of
mammalian, reptilian and birds, and also humans during the study. Questing ticks
were collected as unfed from nature at the same time. In this way, data upon ecology
of ticks has been collected, while epidemiological data about distribution and density
of ticks in these areas has been obtained. Ticks were additionally collected from
humans in the areas, so ticks that indicate affinities to humans have been found out.
With this study, important information about wild life of ticks in Turkey has been
obtained. Especially, important data about questing ticks and their microhabitats has
been collected in this study. The closest results to the actual prevalence of ticks in
this area were obtained through th fed tick collection process from both a wide
variety of hosts and nature at the same time. Furthermore, tick species that were not
encountered in certain areaa such as I. frontalis, I. laguri and D. reticulatus have
been clearly reported. The maps showing the distribution and density of collected
ticks were created in a district-based format. In this way, these tick maps can be used
to predict the tick-borne diseases and may be embedded into the early warning
systems in the future.
As a result of this study, the obtained data regarding epidemiology and
ecology of tick can be used to fight against tick-borne diseases and their prevention.
The determination of the distribution of the ticks in this area has shown the places
that required regional ticks control. Hence, it will undoubtedly help in the struggle
with ticks and tick-borne diseases. In addition to all, this study has been a model
study for Turkey. Many tick-borne diseases can be prevented by implementing
similar strategies across the country.