II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e Türkiye'de Frengi ile mücadele (1908-1933)
The Fight against Syphilis in Turkey from the Second Constitutional Period to the Republic (1908-1933)
Yazar: HASAN DEMİRCİ
Danışman: PROF. DR. SELAMİ KILIÇ
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics ; Tarih = History ; Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Cumhuriyet tarihi = Republic history ; Türk inkılap tarihi = Turkish revolution history ; Tıp tarihi = History of medicine

Özet:
Zührevi hastalıklardan biri olan frengi, geçmişten günümüze bireylerin, toplumların ve devletlerin hafızalarında derin izler bıraktı. XV. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'da bir salgın halini alıp farklı coğrafyalara yayılan frengi, uzun yıllar toplumlar ve devletler tarafından her daim kontrol altına alınması gereken bir tehdit olarak görüldü. Dönemin eserlerinde hastalığın tedavi yöntemleri üzerinde durulmasından frenginin XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti'nde de görüldüğü anlaşılmaktadır. Osmanlı Devleti topraklarında frengi, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren savaşlar ve göçler aracılığıyla yayılarak bir salgın halini aldı. Hastalıkla mücadele etmek adına devlet, birtakım yasal düzenlemelere gitti ve fuhşun tıbbî olarak kontrol altına alınması gibi çarelere başvurdu. Frengiyle mücadelede Batı'daki uygulamalar ve gelişmeler de yakından takip edildi. Fuhşu ve frengiyi önlemek için çıkarılan yasal düzenlemelerde Avrupa (özellikle Fransa ve Prusya) örnek alındı. Frengiyi modern yöntemlerle tedavi edebilmek ve bu alandaki uzman doktor ihtiyacını karşılamak için Avrupa'ya birçok doktor gönderildi. Aynı amaç için gerektiğinde Avrupa'dan doktorlar da getirildi. 
Hastalıkla asıl ve sistematik mücadele II. Meşrutiyet Dönemi'nde yapıldı. Kanunun, kişi hak ve hürriyetlerinin ön plana çıktığı bu dönemde, siyasi fırkalar ile hükümetler, yasal anlamda herkesi kapsayıcı birçok düzenlemeye gitti. Siyasi fırkaların programlarında seçim vaadi olarak da kendisiyle mücadele edileceği ifade edilen frengi, II. Meşrutiyet döneminde de hemen hemen bütün vilayetlerde yayılmaya devam etti. Bu dönemde de nüfusu azaltan ve toplum için bir tehdit olarak addedilen frengi, fuhşun bir neticesi olarak görüldü. Özellikle Kapitülasyonların tek taraflı 1914 yılında feshedilmesiyle birlikte bütün vilayetleri kapsayan bir zührevi hastalıklarla mücadele düzenlemesi yapıldı ve İstanbul'da ilk defa Emraz-ı Zühreviye Hastanesi açıldı. Tanzimat Dönemi'nde frengi alanında ihtisaslaşmak üzere Avrupa'nın çeşitli ülkelerine giden doktorların ülkeye döndükten sonra hastanede ve muayenehanelerde görev almaları, salvarsan ile neosalvarsanın keşfi, bu iki ilacın memlekette giderek yaygınlaşması ve halka yönelik çeşitli sıhhi propagandalar bu dönemin frengiyle mücadele adına öne çıkan özellikleri oldu. I. Dünya Savaşı'yla birlikte ülke genelindeki seferberlik dolayısıyla askerler, frenginin taşıyıcısı konumuna geldi. Bu nedenle devlet, ordu içerisinde frengi vakalarını önlemek ve kontrol edebilmek için çeşitli tamim ve nizamnameler yürürlüğe koydu.
I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve askerlerin memleketlerine dönmesiyle frengi vakaları sıklıkla görülmeye devam etti. Savaşın neticesi olan ekonomik göstergelerde ve buna bağlı olarak ahlaki değerlerdeki düşüş, fuhşun ve dolayısıyla frenginin şiddetlenmesine sebebiyet verdi. Bu dönemdeki frengi mücadelesi, 1923 yılına kadar İstanbul ve Ankara olmak üzere iki başlı yürütüldü. İstanbul Hükümeti ile şehirde bulunan İtilaf Devletlerinin işgal yönetimi, frengiyi önlemek için umumhaneleri kontrol etmeye ve gizli fuhşu engellemeye çalıştı. Halkın bilinçlenmesi için sıhhi propaganda faaliyetleri yürütüldü. Doktorlardan oluşan frengiyle mücadele komisyonları kuruldu. Frengiyle ve fuhuşla mücadele için çeşitli cemiyetler ortaya çıktı. Ankara Hükümeti ise frengiyi önlemek için bir kanun çıkardı. Bazı vilayetlerin sıhhi durumları tespit edilerek mücadele yöntemleri arandı. Milli Mücadele döneminde Türk ordusu içerisinde de frengi vakaları görüldüğü için tamim ve emirlerle frengi kontrol altına alınmaya çalışıldı. 
29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildiğinde yeni devlet, önceki dönemlerden birçok şeyi devraldı. Frengi hastalığı da yeni devlete Osmanlı'nın bir mirası olarak kaldı. Frengi hastalığıyla geçmiş dönemlerde uygulanan etkin mücadele yöntemleri ve bu sebeple oluşan bilgi birikimi, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne bu hastalıkla mücadelede yol gösterici oldu. Nüfus kaygıları ve artan çocuk ölümleri devletin hastalıklarla mücadele etmesindeki temel itici unsurlardı. Resmi olarak 1925 yılında başlatılan frengi mücadelesi, teşkilatlanma açısından 1930'lu yıllara değin belirli bölgelere münhasır kaldı. Fuhuş özellikle gizli fuhuşla mücadele ön planda tutularak hastalığın önü alınmaya çalışıldı. Gizli randevu evleri kapatıldı ve umumhanelerin belirli yerlerde toplanmasına özen gösterildi. Halkın hastalığa dair bilinçlenmesi adına yazınsal propaganda yanında görsel propagandaya da başlandı.1930 yılından sonra Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve 1933 yılında Fuhuş ve Zührevi Hastalıklarla Mücadele Kanunu'nun yürürlüğe konmasından sonra Frengi Mücadele Teşkilatı yeniden düzenlendi. Gerçekleştirilen mücadelenin modern usullerle yürütülmesine gayret edildi.

Abstract:
Syphilis, one of the venereal diseases, has left deep traces in the memories of individuals, societies and states from past to present. Since the end of the fifteenth century, syphilis, which became an epidemic in Europe and spread to different geographies, has been seen as a threat that should always be controlled by societies and states for many years. Since the treatment methods of the disease are emphasized in the works of the period, it is understood that syphilis was has been seen in the Ottoman Empire since the second half of the fifteenth century. From the second half of the nineteenth century, syphilis became an epidemic by spreading through wars and migrations in the Ottoman Empire. In order to combat the disease, the state made some legal regulations and resorted to solutions such as medically taking prostitution under control. Practices and developments in the West were closely followed in the fight against syphilis. Europe (especially France and Prussia) was taken as an example in the legal regulations enacted to prevent prostitution and syphilis. Many doctors were sent to Europe in order to be able to treat syphilis with modern methods and to meet the need for specialised doctors in this field. Doctors were also brought from Europe when necessary for the same purpose. 
The real and systematic fight against the disease was carried out during the Second Constitutional Period. In this period when the individual rights and freedoms came to the fore, political parties and governments made many regulations that were legally inclusive of everyone. Syphilis, which was stated to be fought against as an election promise in the programs of political parties, continued to spread in almost all provinces during the Second Constitutional Period. During this period, syphilis, which reduced the population and was considered a threat to society, was seen as a result of prostitution. Especially with the unilateral termination of the Capitulations in 1914, a regulation covering all provinces was made to combat venereal diseases, and Emraz-ı Zühreviye Hospital was opened for the first time in Istanbul. During the Tanzimat Period, doctors who went to various European countries to specialize in the field of syphilis worked in hospitals and clinics after returning to the homeland, the discovery of salvarsan and neosalvarsan, the increasing prevalence of these two drugs in the country, and various sanitary propaganda aimed at the public were the prominent features of this period in the fight against syphilis. With the mobilization throughout the country during World War I, soldiers became carriers of syphilis. For this reason, the state enacted various circulars and regulations to prevent and control syphilis cases within the army.
With the end of World War I and the return of soldiers to their hometowns, cases of syphilis continued to be frequent. The decline in economic indicators and moral values as a result of the war caused prostitution and thus syphilis to intensify. The fight against syphilis in this period was carried out on two fronts, Istanbul and Ankara, until 1923. The Istanbul Government and the occupation administration of the Allied Powers in the city tried to control brothels and prevent clandestine prostitution in order to prevent syphilis. Sanitary propaganda activities were carried out to raise public awareness. Anti-syphilis commissions consisting of doctors were established. Various associations emerged to combat syphilis and prostitution. The Ankara Government, on the other hand, enacted a law to prevent syphilis. The sanitary conditions of some provinces were detected and methods of struggle were sought. Since syphilis cases were seen in the Turkish army during the National Struggle period, syphilis was tried to be brought under control with circulars and orders.
When the Republic was declared on October 29, 1923, the new state inherited many issues from the previous periods. Syphilis was also left to the new state as a legacy of the Ottoman Empire. The effective methods of combating syphilis applied in the past and the accumulated knowledge thus provided guidance for the Republic of Turkey in the fight against this disease. Population concerns and increasing child mortality were the main motives for the state's fight against disease. The fight against syphilis, which was officially started in 1925, remained limited to certain regions in terms of organization until the 1930s. The disease was tried to be prevented by keeping the fight against prostitution, especially the clandestine prostitution. Secret meeting houses were closed and efforts were made to gather the brothels in specific locations. In addition to literary propaganda, visual propaganda was utilized to raise public awareness about the disease. After the Public Hygiene Law was enacted in 1930 and the Law on Combating Prostitution and Venereal Diseases in 1933, the Syphilis Fighting Organization was reorganized. In the conducted fight, efforts were made to use modern methods.