II. Meşrutiyet Dönemi sıbyan/iptidai ve rüştiye mekteplerinde 
ahlâk eğitim ve öğretimi
Moral education in primary and secondary education during second Meşrutiyet
Yazar: MUHAMMED ALİ YAZIBAŞI
Danışman: PROF. DR. RECAİ DOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: Ahlak eğitimi = Moral education ; Ahlak öğretimi = Moral teaching ; Din eğitimi = Religious education ; Eğitim tarihi = Educational history ; Meşrutiyet II = Constitutional Monarcy II ; Okullar = Schools ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Rüşdiye mektepleri = Rushdiye schools ; Sıbyan mektebi = Primary school

Özet:
Osmanlı Devletinde 18. yüzyıldan itibaren başlayan yenileşme hareketleri Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve I. Meşrutiyet'in ilanıyla devam etmiştir. Bu yenileşme hareketleri gelenek ve göreneklerden ayrılmadan, dine bağlı bir şekilde II. Abdülhamid döneminde de devam etmiştir. Bu yenileşme hareketi II. Meşrutiyet döneminde zirveye ulaşmıştır. Çünkü yenileşme hem yönetenler tarafından hem de yönetilenler tarafından istenilmekteydi. Bundan dolayı bu dönemde siyasî, toplumsal, kültürel ve eğitim alanında sonraki dönemleri de etkileyecek yenilikler yapılmıştır.
II. Meşrutiyet dönemi zaman olarak kısa bir zaman aralığı olarak görülmesine rağmen bu dönemde yapılan yeniliklerin, aydınlar tarafından tartışılan konuların Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına damgasını vurduğu söylenebilir. Hatta günümüzdeki Batıcılık, Milliyetçilik gibi fikirlerin bu dönemde düzenli bir hale geldikten sonra bu günlere ulaştığı ifade edilmektedir. Hala okullarda değerler eğitimi başlığı altında gündemde yerini koruyan ahlâk eğitimi de Meşrutiyet döneminde en çok tartışılan konuların başında gelmiştir. Çünkü Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde devletin çöküşünün toplumdaki ahlâki çöküşten kaynaklandığına inanılmaktaydı. Bunun için de devleti bu durumdan kurtarmanın yolunun da iyi bir ahlâk eğitimi ile olabileceği ifade edilmekteydi.
Dönemin aydınları, ülkenin çöküşten kurtulabilmesinin yolunun iyi bir ahlâk eğitimi ile mümkün olabileceği konusunda fikir birliği yapmalarına rağmen ahlâkın temellendirilmesi konusunda fikir ayrılığına düştükleri görülmektedir.  Aydınlardan bir kısmı ahlâk eğitiminin temelinin dine dayandırılması gerektiğini savunurken, diğerleri ahlâk eğitiminin batı pedagoglarının mütalaalarına dayandırılması gerektiğini savunmuşlardır.
Çalışmada, II. Meşrutiyet dönemindeki ahlâk tartışmalarının eğitimin temelini oluşturan iptidai ve rüştiye mekteplerinde verilen ahlâk eğitimine etkisi; mekteplerin ders programlarında ahlâk derslerinin durumu; mekteplerde verilen ahlâk eğitiminde okutulan ahlâk risalelerinin içeriği, yöntemleri ve kullanılan dil ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: II. Meşrutiyet, Ahlâk, Eğitim, Ahlâk Eğitimi.

Abstract:
The Reform movements which were started in eighteenth century have continued by Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı and declaration of first Mesrutiyet. Those reform movements haven't interrupted during Abdulhamit the Second alongside with tradition and religious rules. That reforms have reached to it's peak in Second Mesrutiyet, since reforms were longed both rulers and those of ruled. For that reason, political, social, cultural and educational reforms which will effect next generations were implemented in that period.
Despite the fact that Second Mesrutiyet was a short period, reforms which implemented during that period had affected the discussions carried before establishing the new republic. It was argued that some ideas such as westernalism and nationalism were born in that period and developed until today. Moral education is one of the issues which is being debated hotly nowadays was debated during Mesrutiyet period, since it was believed that collapsing Ottoman period caused by moral degradation of the society. Therefore, it was argued that only way to save the nation is supplying public a highly standard moral education.
The thinkers of that period thought in the same way about good moral education is the only solution in saving the nation, they have different opinion about the basis of that education. While some of those intellectuals argued that moral education should base on religion, some others said that education should be based on the views of western pedagogues. 
The impact of discussions about morality on moral education which taught in primary and secondary education during Second Mesrutiyet discussed throughout that study. I also tried to cover the curriculum of moral education in schools, aspects of the essays taught in schools, their methods and the language the used
Key Words: Second Meşrutiyet, morality, education, moral education.