Göçün Azerbaycan Türklerinin dini hayatı üzerindeki etkileri: Bakü ve Amasya örneği
The effects of migration on the religious life of Azerbaijani Turks: The case of Baku and Amasya
Yazar: RIZA KARABAĞ
Danışman: PROF. DR. ERKAN PERŞEMBE
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Amasya = Amasya ; Azerbaycan Türkleri = Azerbaijan Turks ; Azerbaycan-Bakü = Azerbaijan-Baku ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Dindarlık = Religiousness ; Dini hayat = Religious life ; Göçler = Migrations ; Karşılaştırmalı analiz = Comparative analysis ; Kimlik = Identity

Özet:
Araştırmanın amacı, bir asrı aşkın süre önce; tarihi Garbi (Batı) Azerbaycan'ın
(Günümüzdeki Ermenistan) Darlık (Karakoyunlu) Deresi bölgesinden, Türkiye'nin
Amasya bölgesine; aynı zamanda 1988'de Azerbaycan'ın Bakü bölgesine göç etmek
zorunda kalmış Karakoyunlu Azerbaycan Türklerinin, sosyal değişimini incelemek,
Müslüman kimliklerini anlamak, göçün Müslüman kimliğe olan tezahürlerini
belirlemektir. Göç sonucunda günümüze kadar, farklı siyasal rejimler, etnik, dini ve
kültürel etkiler altında, Amasya ve Bakü bölgesinde yaşayan soydaş topluluğun, dini
ve toplumsal yapılarında oluşan farklılaşmalar, din ile ilişkileri mukayeseli olarak
incelenmiştir. Farklılaşmaların kuşaklararası etkilerini betimlemek, toplumsal
hayattaki tezahürlerini belirlemek hedeflenmiştir. Çalışmada betimsel nitelik taşıyan
bir model kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, 2019-2020'de Amasya ve Bakü
bölgelerinde yaşayan 866 katılımcı oluşturmaktadır. Çalışmada, "İnanç ve İbadet
Hayatında Dindarlık Ölçeği", "Ailevî ve Sosyokültürel Hayatta Dindarlık Ölçeği",
"İktisadî ve Siyasî Hayatta Dindarlık Ölçeği" kullanılmıştır. Verilerin analizinde SPSS
15.0 programından, t-testi, anova ve kruskal wallis testlerinden yararlanılırken, nitel
verilerde betimsel analiz yapılmıştır. Araştırma sonuçlarında; inanç, ibadet düzeyinde,
modern ve laik din anlayışında; sosyokültürel, ailevî, siyasî ve iktisadî hayat
boyutlarında; Amasya ve Bakü bölgelerinin genel dindarlık düzeyleri, yaş grupları ve
eğitim seviyeleri dindarlık düzeyleri mukayesesinde, Amasya bölgesinde yaşayanların
dindarlık düzeylerinin, Bakü bölgesinde yaşayanların dindarlık düzeyine göre daha
yüksek olduğu görülmektedir. Bakü bölgesinde yaşayanların genelinde yalnızca
Allah'a inanıp birtakım sosyo-dinî ritüellere katılmak ve güzel ahlaklı bir insan
olmaktan ibaret olan bir din anlayışının olduğu belirtilebilir. Amasya bölgesinde
yaşayanların neredeyse tamamının İslam'a; Kur'an temelli inanç, ibadet ve ahlaki
boyutlarda bütün olarak inandığı, İslami yaşantıda eksiklikleri olsa da, söz konusu
boyutların hayata geçirilmesinin yükümlülüğünü kabul eden bir din anlayışına sahip
oldukları söylenebilir.

Anahtar Sözcükler: Göç, Kimlik, Dini hayat, Azerbaycan Türkleri.

Abstract:
The aim of the study is to examine the social change, distinguish the Muslim
identity and to reveal the manifestations of immigration on the Muslim identity of the
Azerbaijani Turks of Karakoyun who had to migrate from the historical West
Azerbaijan (present day Armenia) and Darlık/Karakoyunlu region to Amasya, Turkey
over a hundred years ago, including the Azerbaijani Turks of Karakoyun who had to
migrate to the Baku region of Azerbaijan in 1988. The comparative study examines
the two cognate communities living in the Amasya-Baku region in terms of different
political regimes, ethnicity, religious and cultural influences, the differentiation that
took place in the religious and social structures and the relationship with their religion
as a result of migration until today. The aim is to describe the influence of
intergenerational differentiation and to identify its manifestation in social life. A model
which has descriptive qualifications was used in the research. The universe of the
research is comprised of 866 participants living in the Amasya-Baku region in 2019-
2020. In the study, "A Scale of Religiosity in the Life of Belief and Worship", "A Scale
of Religiosity in Family and Socio-cultural Life", "A Scale of Religiosity in the
Economic and Political Life" were used. While the SPSS 15.0 package program, t-test,
anova and kruskal wallis tests were used in the analysis of the data, a descriptive
analysis was used in the qualitative data. In the results of the research; taking into
account, the degree of belief and worship, modern and secular understanding of
religion, socio-cultural, familial, political and economic life dimensions, the degree of
general religiousness of the participants from the Amasya and Baku region, regarding
the comparison of the age groups and educational levels, the degree of religiosity of
the participants from the Amasya region was found to be higher than the degree of
religiosity of the participants from the Baku region. It can be stated that the people
throughout the Baku region have a religious understanding which is composed of only
believing in God, following certain socio-religious rituals and being a virtuous person.
Almost all of the participants of the Amasya region believe in Islam as a whole under
the Qur'an-based belief, worship and moral dimensions; even though they have
deficiencies in the Islamic way of life, it can be said that they have a religious
understanding which accepts the obligation of realising these dimensions.

Keywords: Migration, Identity, Religious life, Azerbaijan Turks.