Muhammed b. Mustafa el-Akkirmânî ve cüz-i irade görüşünün değerlendirilmesi
Muhammed b. Mustafa el-Akkirmânî and evaluation of judgment of will
Yazar: HÜSNÜ ÖTÜN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ERKAN BULUT
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Muhammed b. Mustafa Akkirmânî, 18. yüzyılda Osmanlı Devletinde yaşamış
önemli bir ilim adamıdır. Matematik, Fizik, Hendese ve Musikî gibi beşerî ilimlerle
de ilgilenen Akkirmânî dini ilimlerde de kelâm, felsefe, mantık, tefsir, hadis, fıkıh ve
Arap dili gibi pek çok alanda eser yazmıştır. Dolayısıyla Akkirmânî‟nin çok yönlü ve
farklı dallarda yetkin bir ilim adamı olduğu söylenebilir. Ayrıca önemli bir devlet
adamı olan Akkirmânî, yaşamının farklı dönemlerinde İzmir ve Mısır‟da kadı olarak
görev yapmıştır. 1760 yılında Mekke‟nin baş kadısı iken vefat etmiştir.
Kelâm ilminin temel meselelerinden birisi olan "Halku efali‟l-İbâd" konusu
üzerinde kelam ilminin başlangıç, gelişim ve olgunlaşma evrelerinde birçok eser kaleme
alınmıştır. Her âlim mensub olduğu mezhep açısından konuya yaklaşırken bunlardan
farklı olarak meseleye yeni açılımlar sunmayı da başarabilmiş olanlar da vardır.
Bu meseleyi müstakil bir eserde ele alıp inceleyenlerden birisi de Muhammed b.
Mustafa Akkirmânî‟dir. Osmanlı‟nın son dönem âlimlerinden birisi olan Akkirmânî,
kelâm ilminin temel meseleleri arasında yer alan kulların fiillerinin konumunu belirleyen
cüz-i irâdeyi Matüridiyye‟nin bakış açısıyla ele almakla birlikte dikkate değer
bazı yaklaşımlarda ve değerlendirmelerde bulunduğu da görülmektedir. Allah‟ın ve
insanın irâdesi ekseninde ele alınan cüz-i irade meselesinin esasen Allah‟ın fiilleri
karşısında insana verilen fiillerindeki özgürlüğün sınırlarının belirlenmesi olduğunu
ve bu noktada Mâtüridiyyenin irâde anlayışına uygun bir şekilde kulların fiillerinin
yaratılma cihetiyle Allah‟a, kesb cihetiyle ise kula isnad edildiğini ifade ederek tercihini
ortaya koymuştur.
Anahtar Kelimeler: Kelâm, Mâtürîdîlik, İnsan Fiilleri, Kesb, Cüz-i İrâde,
Akkirmânî

Abstract:
Mohammed b. Mustafa Akkirmânî was a prominent scholar who lived in the
18th century Ottoman Empire. Akkirmânî, who studied both theological studies and
humanities, conducted many searches in the fields of kalam, philosophy, logic, tafsir,
fiqh, hadith and Arabic language. Thus, it can be concluded that Akkirmânî was a
versatile and competent scholar, knowledgeable in various branches. Furthermore, a
notable statesman, Akkirmânî, worked as the qadi of both İzmir and Egypt
throughout different parts of his life. He passed away in 1760 as the chief of qadi in
Mecca.
During the beginning, development and maturement stages of the science of
kalam, many works have been written on the subject of "Halku efali'l-Ibad", which is
one of the main issues of the science of kalam. While every scholar approaches the
subject in terms of the sect they belong to, there are also those who have managed to
present new perspectives on the issue. One of them who dealt with and examined this
issue in a separate work was Muhammad b. As a scholar of the last period of the
Ottoman Empire, Akkirmânî used the perspective of Māturīdiyyah while dealing
with partial will, which is among the basic issues of the science of kalam and
determines the position for creatures‟ actions, and made some remarkable approaches
and evaluations. The issue of partial will, which is handled on the axis of the will of
God and man, is essentially the determination of the limits of the freedom given to
man in the face of God's actions, and at this point, in conformity with the remark of
will of the Maturidiyya, he expressed his preference by stating that the actions of the
creatures are attributed to God in ways of creation, and their actions are based upon
the way of practising.
Keywords: Kalam, Mâtürîdî School, Human Actions, Kasb, Partial Free
Will, Akkirmânî