Mekânsal değişim izinde kentsel morfoloji incelemesi: Ortaköy ve Kuzguncuk
Urban morphology in the trace of spatial change: Ortaköy and Kuzguncuk
Yazar: BÜŞRA SÜMEYYE FİŞEK
Danışman: PROF. DR. MEHMET RIFAT AKBULUT
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Koruma ve Yenileme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Morfoloji = Morphology ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
İstanbul Boğazı'nın iki önemli yerleşim bölgesi olan Ortaköy ve Kuzguncuk'un mekânsal
değişim süreçleri incelenmiştir. Bu iki bölgenin kentsel morfolojik yapısı analiz edilerek, zaman
içerisindeki evrimlerini açığa çıkarmak hedeflenmektedir. Ortaköy ve Kuzguncuk, İstanbul'un
zengin tarihi ve kültürel dokusunu yansıtan, farklı etnik ve dini toplulukların bir arada yaşadığı
yerleşim alanıdır. Bu çalışmanın temel amacı, Ortaköy ve Kuzguncuk'un tarihsel gelişim
sürecini kentsel morfoloji perspektifinden inceleyerek, Ortaköy ve Kuzguncuk özelinde
mekânsal değişimlerini belirlemektir. Bu doğrultuda, tarihi haritalar ve güncel uydu görüntüleri
kullanılarak detaylı mekânsal analizler yapılmıştır. Araştırma, 1920'li yıllarda hazırlanan J.
Pervitich sigorta haritalarından başlayarak, günümüze kadar uzanan farklı dönemlere ait harita
ve görüntüleri kapsamaktadır. Bu sayede, iki bölgenin tarihsel süreç içerisindeki mekânsal
değişimleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Kentsel morfoloji kuramları ve bu
kuramların kent tarihi araştırmalarındaki rolü ele alınmıştır. İngiliz, İtalyan ve Fransız
ekollerinin kentsel morfoloji yaklaşımları incelenmiş ve özellikle M.R.G. Conzen'in çalışmaları
üzerinde inceleme yapılmıştır. Conzen'in kent formu, yapı adaları, parseller ve sokaklar
arasındaki ilişkileri inceleyen yöntemleri, bu çalışmanın teorik temelini oluşturmaktadır.
Ayrıca, kentsel morfolojinin tarihsel süreçteki değişimlerin anlaşılmasındaki önemi
vurgulanmıştır. Ortaköy ve Kuzguncuk'un tarihsel gelişim süreçleri ayrıntılı bir şekilde ele
alınmış ve bu süreçlerin kentsel dokular üzerindeki etkileri incelenmiştir. Ortaköy, antik
çağlarda Arkheion adıyla bilinmekte olup, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde önemli bir
yerleşim alanı olmuştur. Kuzguncuk ise, Osmanlı döneminde Yahudi, Ermeni, Rum ve Türk
topluluklarının bir arada yaşadığı bir bölge olarak öne çıkmaktadır. Her iki bölgenin tarihsel
haritaları ve fotoğrafları kullanılarak mekânsal analizler gerçekleştirilmiş, bu bölgelerdeki
değişimlerin sosyo-ekonomik ve politik koşullardan nasıl etkilendiği ortaya konulmuştur.
Ortaköy ve Kuzguncuk'un kentsel yapıları, sokak ağları, yapı adaları ve parselleri detaylı bir
şekilde incelenmiştir. Bu analizler sonucu her iki bölgedeki mekânsal değişimin tespit
sokak dokularının değişimi ve parsel kullanımlarındaki dönüşümler, dönemsel karşılaştırmalar
yapılarak analiz edilmiştir. Özellikle, 1920'li yıllarda her iki bölge içinde hazırlanan J. Pervitich
sigorta haritaları ve 2020 yılına ait halihazır haritalar arasındaki farklılıklar detaylı olarak
incelenmiştir. Çalışmada, Ortaköy ve Kuzguncuk'un kentsel morfolojik yapıları karşılaştırılmış
ve mekânsal değişimleri etkileyen faktörler tespit edilmiştir. Kentsel morfolojinin kent tarihi
araştırmalarında nasıl etkin bir şekilde kullanılabileceğine dair önemli bulgular sunulmuştur.
Ortaköy ve Kuzguncuk'un kentsel dokusundaki süreklilik ve değişimler, bu bölgelerdeki tarihi
izlerin günümüz kentsel yapısına nasıl yansıdığını göstermektedir. Sonuç olarak, bu çalışma,
İstanbul'un kentsel kimliğinin ve değişimlerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.
Ortaköy ve Kuzguncuk örnekleri üzerinden yapılan incelemeler, kentsel morfolojinin kent tarihi
araştırmalarında nasıl etkin bir şekilde kullanılabileceğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Bu
yaklaşım, kentlerin tarihsel ve kültürel mirasının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayarak,
kentsel araştırmalarda daha bütüncül ve kapsamlı yaklaşımların benimsenmesi gerektiğini
ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Kentsel Morfoloji, Mekânsal Değişim, Kuzguncuk, Ortaköy, Kent Tarihi

Abstract:
This master's thesis examines the spatial transformation processes of two significant urban areas
along the Bosphorus in Istanbul: Ortaköy and Kuzguncuk. The primary objective of this study
is to analyze the urban morphological structures of these areas and trace their evolution over
time. Ortaköy and Kuzguncuk exemplify the rich historical and cultural tapestry of Istanbul,
where diverse ethnic and religious communities coexist. This study's primary objective is to
investigate the historical development of Ortaköy and Kuzguncuk from an urban morphology
perspective and to identify the spatial transformations that have occurred in these areas. To this
end, detailed spatial analyses were conducted using historical maps and contemporary satellite
images. The research encompasses a range of temporal periods, commencing with the insurance
maps created by J. Pervitich in the 1920s and extending to contemporary maps and images.
This comprehensive approach enables a comparative analysis of the spatial changes over time
in these two regions. The thesis discusses urban morphology theories and their role in urban
historical research. The approaches of the English, Italian, and French schools of urban
morphology are examined in detail, with a particular focus on the works of M.R.G. Conzen.
Conzen's methodologies, which explore the relationships between urban form, building plots,
parcels, and streets, provide the theoretical foundation for this study. Additionally, the
significance of urban morphology in understanding historical changes is emphasized. The
historical development processes of Ortaköy and Kuzguncuk are examined in detail, analyzing
the impact of these processes on urban textures. Ortaköy, known as Arkheion in antiquity, was
an important settlement during the Byzantine and Ottoman periods. In contrast, Kuzguncuk
emerged as a prominent area where Jewish, Armenian, Greek, and Turkish communities
coexisted during the Ottoman era. Spatial analyses were performed using historical maps and
photographs, revealing how socio- economic and political conditions influenced changes in
these areas. The study provides a detailed examination of the urban structures, street networks,
blocks, and parcels of Ortaköy and Kuzguncuk. These analyses contribute to a comprehensive
understanding of spatial changes in both areas. The historical development of buildings,
changes in street patterns, and transformations in parcel usage were analyzed through periodical
comparisons. Significant attention was given to the differences between the 1920 J. Pervitich
insurance maps and the 2020 current maps. The thesis compares the urban morphological
structures of Ortaköy and Kuzguncuk and identifies the factors influencing their spatial
transformations. It presents significant findings on how urban morphology can be effectively
utilized in urban historical research. The continuity and changes in the urban fabric of Ortaköy
and Kuzguncuk demonstrate how historical traces are reflected in the current urban structure.
In conclusion, this study contributes to a better understanding of Istanbul's urban identity and
transformations. The analyses of Ortaköy and Kuzguncuk provide valuable insights into the
effective utilization of urban morphology in urban historical research. This approach
underscores the necessity for more holistic and comprehensive methods in urban studies, which
contribute to a more comprehensive understanding of the historical and cultural heritage of
cities.

Keywords: Urban Morphology, Spatial Transformation, Ortaköy, Kuzguncuk, Urban History