Migren ve gerilim tipi baş ağrısı olan hastalarda sinonazal patolojilerin değerlendirilmesi
Evaluation of the sinonasal pathologies in the migraine and tension headache patients
Yazar: YUNUS AĞAR
Danışman: DOÇ. DR. KÖKSAL YUCA
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Kulak Burun Boğaz ve Baş-Boyun Cerrahisi Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2009
Konu: Kulak Burun ve Boğaz = Otorhinolaryngology (Ear-Nose-Throat)
Dizin: Baş ağrısı = Headache ; Burun = Nose ; Endoskopi = Endoscopy ; Migren hastalıkları = Migraine disorders ; Nazal mukoza = Nasal mucosa ; Patoloji = Pathology ; Tomografi-emisyon-bilgisayarlı = Tomography-emission-computed

Özet:
Toplumda en sık karşılaşılan baş ağrıları migren ve gerilim tipi baş ağrılarıdır. Yansıyan ağrılar nedeniyle burundan kaynaklanan ağrılı uyaranların baş ağrılarında tetikleyici rol oynayabileceği uzun süredir araştırılmaktadır. Bu çalışmanın amacı migren ve gerilim tipi baş ağrısı gibi primer baş ağrısı olan hastalardaki sinonazal patolojileri ve sıklığını belirlemektir. Çalışmada bir nöroloji uzmanı tarafından IHS 2004 yılı kriterlerine göre tanısı konulan 30 migren ve 30 gerilim tipi baş ağrısı olmak üzere toplam 60 primer baş ağrılı hasta prospektif olarak incelendi. Baş ağrısı olmayan ve kendilerine çeşitli nedenlerle paranazal sinüs BT görüntülemesi yapılmış ve bu BT görüntülemelerinde baş ağrısına neden olabilecek sinüzit ve nazal polipozis gibi patolojiler tespit edilmeyen 36 hasta da kontrol grubu olarak alındı. Çalışma grubu ve kontrol grubundaki hastalar; anterior rinoskopik, nazal endoskopik muayene ve paranazal sinüs BT bulguları ile incelenerek sinonazal anatomik yapıların patolojileri, burun içi karşılıklı mukozal temas noktaları, sinonazal anatomik varyasyonların sıklığı araştırıldı.Kontrol grubu ile karşılaştırıldığında; nazal endoskopik muayenede orta konka hiperemisi ve solukluğu, septum-orta konka ve septum-alt konka arasında karşılıklı mukozal temas noktalarının sıklığı baş ağrısı olan hasta grubunda anlamlı oranda yüksek bulundu. Orta konka-unsinat proses ve unsinat proses-etmoid bulla arası mukozal temas noktaları nazal endoskopide hiç tespit edilemezken, bu bölgelerdeki gizli temas noktaları paranazal sinüs BT yardımıyla ortaya çıkarıldı. Baş ağrısı olan hastalarda paranazal sinüs BT'de septum deviasyonu, tüberculum septi nazi, ostiomeatal ünite kapalılığı sıklığı kontrol grubuna göre anlamlı oranda fazla bulundu. Baş ağrısının en sık lokalizasyonu frontal bölge olmasına rağmen frontal sinüsler ile ilgili hiç bir patolojiye rastlanılmadı. Baş ağrılı hasta grubunda paranazal BT'de %55 ile en sık izlenen anatomik varyasyon Agger nazi olarak bulunurken; anatomik varyasyonlardan Haller hücresi sayısı migrenli hastalarda, Onodi hücresi sayısı da gerilim tipi baş ağrısı olan hastalarda kontrol grubuna göre anlamlı oranda yüksek bulundu. Primer baş ağrılı hastalarda paranazal BT'de unsinat prosesin süperiorda tutunma yeri en fazla orta konka ve en az kafa tabanı olarak bulundu. Olfaktuar fossa derinliğinin ölçülmesi ile en sık Keros tip I tespit edildi. Karşılıklı mukozal temas noktası tespit edilen topikal anestezi testine cevap vermiş biri migren ve biri de gerilim tipi baş ağrısı olan iki hastada teması ortadan kaldırmaya yönelik yapılan nazal cerrahi işlemlerle baş ağrısı şiddet ve sıklığında belirgin azalma sağlandı.Sonuç olarak; özellikle tedaviye dirençli migren ve gerilim tipi baş ağrısı olan hastalar ayırıcı tanıda sinonazal patolojilerin varlığının da olabileceği düşünülerek kapsamlı nazal muayenenin yapılabilmesi için bir Kulak Burun Boğaz hekimi tarafından değerlendirilmelidirler. Paranazal BT, bu gibi primer baş ağrılı hastalarda nazal muayene ile değerlendirilemeyen anatomik yapı ve varyasyonları, nazal endoskopik muayenede tespit edilemeyen gizli kalmış mukozal temas noktalarını göstermesi nedeniyle değerli bir araçtır. Karşılıklı mukozal temas noktası saptanan primer baş ağrılı hastalarda, teması ortadan kaldırmaya yönelik yapılan nazal cerrahi girişimler baş ağrısının şiddet ve sıklığında azalma sağlamaktadır.Anahtar kelimeler: Migren, gerilim tipi baş ağrısı, sinonazal, paranazal BT, nazal endoskopi, anatomik varyasyon, mukozal temas, unsinat proses, Keros sınıflaması, rinolojik baş ağrısı.

Abstract:
Migraine and tension headache are the most frequent headaches in the population. Since the reflected pain is a fact, it has been researched for a long time if the nosiseptive stimulants originated from nose trigger headaches. The aim of this study is to determinate the sinonasal pathologies and the frequency in the patients suffered from primary headaches i.e. migraine and tension headache. 30 migraine and 30 tension headache and total 60 primary headache patients diagnosed according to IHS 2004 headache criterion by a neurologist, studied in this trial, prospectively. 36 patients scanned for other reasons by paranasal sinus computerized tomography (CT) and has no headache or no sinusitis and nasal polyposis which may cause headache in CT scans, included as control group. Study groups and control group analysed with anterior rinoscopic, nasal endoscopic examination and paranasal sinus CT signs and therefore the frequency of sinonasal anatomical variations, intranasal mucosal contact points and the sinonasal anatomical structure pathologies searched.Middle turbinate hyperemia and paleness, the frequency of mucosal contact points between septum and middle turbinate or septum and inferior turbinate in the nasal endoscopic examination were significantly high in the patient group as compared to controls. Although there were no contact points between middle turbinate and uncinate process or uncinate process and ethmoid bulla in nasal endoscopy examination, latent contact points in these regions discovered by paranasal sinus CT scans. With the contribution of paranasal sinus CT, septum deviation, tuberculum septi nasi and the obstruction of ostiomeatal unit were founded significantly high in the patients suffered with headaches compared to control group. Although the most frequent localization of headaches is frontal, there was no pathology concerned with frontal sinuses. While Agger nasi was the most often (%55) anatomical variation in the headache group, the number of Haller cell, an anatomical variation, in the migraine group and the number of Onodi cell determined with paranasal CT, in the tension headache group were significantly high compared with control group. The superior holding area of uncinate process determined with paranasal CT in the primary headache patients was maximal in the superior turbinate and minimal in the skull base. Keros type I was founded most, when the depth of olfactory fossa measured. Headache severity and frequency markedly declined in one migraine and one tension headache patient who has detected opposite mucosal contact points and responded positively to topical anesthesia test, therefore underwent nasal surgical intervention to remove the contact.As a conclusion, especially treatment-resistant migraine and tension headache patients should be evaluated by an ear nose throat physician for a detailed nasal examination with respect to the presence of sinonasal pathologies may take place in the distinctive diagnosis. Paranasal CT is a substantial tool, because it can determinate the latent mucosal contact points not detected with nasal endoscopic examination and the anatomical structures and variations which cannot be evaluated with nasal examination in such patients with primary headache. Nasal surgical interventions which aimed to remove the contact in the primary headache patients with opposite mucosal contact points may decrease the severity and frequency of headaches.Keywords: Migraine, tension headache, sinonasal, paranasal CT, nasal endoscopy, anatomical variation, mucosal contact, uncinate process, Keros classification, rinological headache.