İmam Hatiplerin örgütsel kimlik ve öz yeterlik algılarının cami içi din hizmetleri açısından değerlendirilmesi
Evaluation of organisational identity and self-efficacy perceptions of Imam Hatips in terms of religious services in mosques
Yazar: MEHMET FATİH ÖZER
Danışman: PROF. DR. YILDIZ KIZILABDULLAH
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu araştırma, imam hatiplerin örgütsel kimlik ve öz yeterlik algılarının, cami içi din
hizmetlerine yönelik tutumları üzerindeki etkisini belirleme düşüncesinden hareketle
yapılmıştır. Araştırmada imam hatiplerin örgütsel kimlik, öz yeterlik algısı ve cami içi
din hizmetlerine yönelik tutumlarının hangi düzeyde olduğunun belirlenmesi
amaçlanmıştır. Bununla birlikte yaş, medeni durum, görev süresi, görev yapılan il
değişkenlerine göre örgütsel kimlik, öz yeterlik algısı ve cami içi din hizmetlerine yönelik
tutum ortalamaları arasındaki anlamlı farklılıkların belirlenmesi amaçlanmıştır.
Nicel yöntemin esas alındığı araştırmada, imam hatiplerin örgütsel kimlik, öz yeterlik
algısı ve cami içi din hizmetlerine yönelik tutum düzeyleri açısından karşılaştırmak için
genel tarama modellerinden ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Katılımcılardan veri
elde etmek için "Çok Boyutlu Örgütsek Kimlik Ölçeği", "Genel Öz Yeterlik Algısı",
"Cami İçi Din Hizmetlerine Yönelik Tutum Ölçeği" ve geliştirilen "Kişisel Bilgi Formu"
kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, 2022 yılında Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde
çalışan imam hatipler oluşturmuştur. Kolayda örnekleme yoluyla seçilen 7 coğrafi
bölgede görev yapan imam hatipler, araştırmanın örneklemini; araştırmaya gönüllü
katılan ve veri toplama araçlarını doğru bir şekilde dolduran 715 imam hatip ise, araştırma
grubunu oluşturmuştur. Araştırmada veriler analiz edilirken, normalliğin sağlandığı
durumlarda t-testi ile tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Tek Yönlü
Anova testi sonrasında ortalamalar arasındaki farklıkların belirlenmesinde ise post hoc
testleri yapılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişki durumunu ölçmek için Spearman
Korelasyonu kullanılmıştır.
Araştırmada imam hatiplerin öz yeterlik algıları, örgütsel kimlik düzeyleri ve cami içi din
hizmetlerine yönelik tutumlarının yüksek olduğu belirlenmiştir. Öz yeterlik düzeyi
yükseldikçe imam hatiplerin cami içi din hizmetlerine yönelik olumlu tutumlarının arttığı
ortaya çıkmıştır. Öz yeterlik düzeyi yükseldikçe imam hatiplerin "kurumsal aidiyet,
yeterlilik, iletişime açıklık, sorun çözme becerisi ve işe tutkunluk" ile ilgili cami içi din
hizmetlerine yönelik tutumlarının arttığı belirlenmiştir. Araştırmada ayrıca imam
hatiplerin eylemlerini planlaması, kendi becerilerinin farkında olması ve becerilerini
örgütlemesi, çeşitli zorluklarla karşılaşıldığında zorluklarla mücadeleleri ile ilgili
güdülenme düzeyleri ile cami içi din hizmetlerine yönelik tutumları arasında ilişki olduğu
belirlenmiştir.
Araştırmada örgütsel kimlik düzeyine göre cami içi din hizmetlerine yönelik tutumların
farklılaştığı ortaya çıkmıştır. Örgütsel kimlik düzeyi yükseldikçe imam hatiplerin cami
içi din hizmetlerine yönelik olumlu tutumlarının arttığı ortaya çıkmıştır. İmam hatiplerin
örgütsel kimlik ve öz yeterlik algılarının cami içi din hizmetlerini etkilediği sonucuna
ulaşılmıştır.
Araştırma sonucunda cami içi din hizmetlerine yönelik "kurumsal aidiyet, yeterlilik,
iletişime açıklık, sorun çözme becerisi, işe tutkunluk" tutumlarının kuruma bağlılık ve
üyeliğine dayalı olarak kategorize ettiği sosyal kimlik oluşturma düzeyleri tarafından
belirlendiğini ortaya çıkmıştır. İmam hatiplerin cami içi din hizmetlerine yönelik
tutumların "başlama davranışı, yılmama davranışı ve sürdürme çabası-ısrar davranış"
boyutlarından oluşan öz yeterlik tarafından belirlendiğini göstermektedir. Araştırma
sonucunda imam hatiplerin cami içi din hizmetlerini yerine getirmesinde kurumsal
aidiyeti, işine yönelik yeterlik algısı, iletişime açıklığı, sorun çözme becerisi ve işe
tutkunluğunun olumlu etkilediği ortaya çıkmıştır. Çalışmış olduğu kurumu tarafından
desteklenen, hakları ve menfaatleri korunan, herhangi bir haksızlığa uğradığında kurumu
tarafından desteklenen imam hatiplerin cami içi din hizmetlerini olumlu etkilediği
sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
This research is based on the idea of determining the effect of the organisational identity
and self-efficacy perceptions of imam khatip on their attitudes towards religious services
in mosques. In the research, it was aimed to determine the level of organisational identity,
self-efficacy perception and attitudes towards religious services in mosques of imam
hatip. In addition, it was aimed to determine the significant differences between the
averages of organisational identity, self-efficacy perception and attitudes towards
religious services in the mosque according to the variables of age, marital status, tenure,
and province of duty.
In the research, which is based on quantitative method, the relational survey model, one
of the general survey models, was used to compare the levels of organisational identity,
self-efficacy perception and attitudes towards religious services in the mosque.
"Multidimensional Organisational Identity Scale", "General Self-Efficacy Perception",
"Attitude towards Religious Services in the Mosque Scale" and "Personal Information
Form" were used to obtain data from the participants. The population of the study
consisted of imam hatipis working within the Presidency of Religious Affairs in 2022.
Imam clerics working in 7 geographical regions selected through convenience sampling
constituted the sample of the study; 715 imam clerics who voluntarily participated in the
research and correctly completed the data collection tools constituted the research group.
While analysing the data, t-test and one-way analysis of variance (ANOVA) were used
in cases where normality was ensured. After the one-way ANOVA test, post hoc tests
were used to determine the differences between the averages. Spearman Correlation was
used to measure the relationship between variables.
In the study, it was determined that imam hatipis' self-efficacy perceptions, organisational
identity levels and attitudes towards religious services in mosques were high.
As the level of self-efficacy increased, it was found that the positive attitudes of imam
clergy towards religious services in mosques increased. It was determined that as the level
of self-efficacy increased, the attitudes of imam khatibs towards in-mosque religious
services related to "institutional belonging, competence, openness to communication,
problem solving skills and passion for work" increased. In the study, it was also
determined that there was a relationship between the motivation levels of imam clerks
related to planning their actions, being aware of their own skills and organising their
skills, and struggling with difficulties when faced with various difficulties and their
attitudes towards religious services in mosques.
In the study, it was revealed that attitudes towards religious services in mosques differed
according to the level of organisational identity. As the level of organisational identity
increased, the positive attitudes of imam hatip towards religious services in mosques
increased.
It was concluded that Imams' perceptions of organisational identity and self-efficacy
affect religious services in mosques. As a result of the research, it was revealed that
"organisational belonging, competence, openness to communication, problem solving
skills, and passion for work" attitudes towards in-mosque religious services were
determined by the levels of social identity formation categorised based on institutional
loyalty and membership. It shows that the attitudes of imam hatipis towards religious
services in the mosque are determined by self-efficacy consisting of the dimensions of
"initiation behaviour, persistence behaviour and persistence behaviour".
As a result of the research, it was revealed that institutional belonging, perception of
competence towards his/her job, openness to communication, problem solving skills and
passion for work have a positive effect on imam khatibs' fulfilment of religious services
in the mosque. It was concluded that imam clerics who are supported by the institution
they work for, whose rights and interests are protected, and who are supported by the
institution when they are subjected to any injustice have a positive effect on religious
services in the mosque.