Konyalı Mehmed Vehbi Efendi ve tefsirdeki metodu
Konyali Mehmed Vehbi Efendi and his method on tafsir
Yazar: İZZETTİN PAK
Danışman: PROF.DR. ŞEVKİ SAKA
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Din = Religion

Özet:
Konyalı Mehmed Vehbi Efendi, yazmıs oldugu ?Hülâsatü'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'an? adlı eseriyle söhret bulmus büyük Türk bilginlerinden biridir. Böyle bir sahsiyeti vesöz konusu eserini ve diger eserlerini arastırıp onun Kur'an ayetlerini yorumlamadakullandıgı yöntemini bugünün insanının hizmetine sunabilmek amacıyla bu çalısmanıngerekliligine inandık. Su güne kadar bu konuda kapsamlı bir çalısmaya rastlayamamısolmamız da bizi bu amaca yönelten bir baska neden olmustur.Bu çalısma neticesinde gördük ki Vehbi Efendi, ülkenin en buhranlı dönemlerindeyasamıstır. O, içinde bulundugu bütün sıkıntılı sartlara ragmen, kendini hem dünyevî hemde uhrevî konularda yetistirmis, iyi bir siyasetçi, ilim adamı, müfessir, muhaddis ve hiçbirzaman Hak'tan ayrılmama gayretinde olan cesur bir kisiliktir. Müderrislik, mebusluk, MeclisBaskanlıgı ve Vali Vekilligi gibi önemli görevlerde bulunmustur. O, daima vicdanîkanaatleriyle hareket etmis, etki altında kalmamıs ve düsüncelerinden hiç tavizvermemistir. Görevli bulundugu her alanda yanlıs gördügü uygulamalara karsı çıkmıs,baskılara da boyun egmemistir. Vehbi Efendi, millet ve ülke menfaatlerini daima kendiçıkarlarının üstünde tutmustur. O, tam anlamıyla milletin vekili; fikri hür, vicdanı hür, din vedünya meselelerinde kendini yetistirmis, karakterli, cesaret ve dirayet sahibi, âlim biriolarak tarih sayfalarındaki ender yerini almıstır.Vehbi Efendi, ?Hülâsatü'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân? isimli 15 ciltlik eserinde, kendiyasadıgı dönem baz alınırsa sade bir Türkçe kullanmıstır. Eser, kendi döneminde Türkçenesredilen tefsirler arasında en genis olanıdır. Bu tefsirde, ayetlerin önce Türkçe mealleriverilmis, sonra da bu mealler daha genis bir ibare ile bir nevi tekrar edilmistir. Bununyanında birçok ayetin esbab-ı nüzûlü hakkında bilgi verilmis, sûrelerin ve ayetlerinaralarındaki insicam ve tenasüp gösterilmistir. Ayetlerin çogunun ihtiva ettigi nüktelere vefaydalara dikkat çekilmis; onlardan çıkarılabilecek hükümlere isaret edilmistir. Bu eserinmühim bir özelligi de, slâm Âlemi'nde güvenilir kabul edilen Tefsirlerden uzunca kesitlernaklederek daha çok görüsü bir arada sunmasıdır. Beydavî, Fahr-i Râzî, Hâzin, Medârik,Ebussu'ûd ve Nimetullah Efendi, Taberî, Nisabûrî ve Sıddık Han gibi pek çok müfessiringörüsleri bu eserde nakledilmistir. Adından da anlasılacagı gibi, birden çok güvenilir tefsirkaynaklarının hülâsasını bu tefsirde bulmak mümkündür. Vehbi Efendi, bu nakillerinsonunda kendi görüsünü ve tercihini de ?hülâsa? diyerek belirtmistir.Bu mütevazı çalısmamızda, Cumhuriyet Dönemi'nde yetismis büyük Türkbilginlerinden Konyalı Mehmed Vehbi Efendi'yi ve tefsirdeki metodunu incelemeye çalıstık.Görebildigimiz kadarıyla onun müfessirlik yönünü ve bu alandaki hizmetlerini sunmayagayret ettik. Bunu yaparken ?bilimde tarafsızlık? ilkesine azamî derecede uymaya özengösterdik. Bizim bu çalısmamız, Vehbi Efendi ve tefsiri hakkında her seyin söylenip bittigianlamına gelmez. Zira bu alan, insanoglu var oldukça, yeni inkisafların olabilecegi, birokyanus, bir fezâ gibidir. Çalısmamızla ilgili yapılacak olan her türlü elestiriye açıkoldugumuzu simdiden bildirir; varsa sürçü lisanımızdan dolayı hosgörü ve Allah'tanbagıslanma ümid eder; merhuma da Allah'tan rahmet dileriz.

Abstract:
Mehmet Vehbi Efendi who is from Konya is one of the great Turkish scholarsthat gained reputation with work of ?Hulâsat al-Bayân fi Tafsîr al-Koran? that hewrote. We have believed that this study is necessary to research this kind of person,his above mentioned work and the other works and to submit the method that heused for interpretation of verses of the Quran to service of recent people. Not havingencountered a detailed study on this matter up-to-date became another reasonorienting us to this target.As a result of this study, we saw that Vehbi Efendi had lived in the mostcritical periods of the country. Although he was in all troubled conditions, he was agood politician, a scientist, an interpreter of Koran, muhaddith that educated himselfin both worldly and otherworldly subjects and also a brave person having effort ofnot-leaving from Allah anyway. He performed important duties such as professor,deputy, president of the Assembly and vice governor. He always acted with hisconviction of conscience, didn?t become under effect and he did never compensatefrom his thoughts. He opposed to wrong applications that he saw in any field that hewas on duty; he didn?t bow to pres sûres. Vehbi Efendi always put society andcountry interests before his self-interests. He superseded his rare place in historypages as a deputy of the people literally, independent on thought, independent onconscience, self-educated on religious and world matters, having a good character,having bravery and discernment and a scientist.Vehbi Efendi used a simple Turkish in his 15 volume work called ?Hulasat al-Bayan fi Tafsir al-Koran? when the period he lived was taken as the basis. This workis the most extensive among the tafsirs published in Turkish in his period. In thistafsir, first Turkish meanings of verses are given, and then these verses arerepeated with more extensive expression. Moreover, information on reasons ofrevelation of lots of verses is given, and consistency and harmony between thesuras and verses are shown. Epigrams and utilities which are included in most ofthe verses are attracted attention; stipulations that can be extracted from there areindicated. An important feature of this work is that it submits more thoughtsaltogether through long narrations from tafsirs which are accepted as trustable inIslamic world. Thoughts of many mufassirs such as Baydâvî, Fahr-i Râzî, Hâzin,Madârik, Abussu?ûd and Nimetullah Efendi, Tabarî, Nisabûrî and Sıddık Han arenarrated in this work. It is possible to find summary of many reliable tafsir sources inthis tafsir as can be understood from its name. Vehbi Efendi mentions his ownthought and preference at the end of these narrations as ?summary?.In this modest study, we attempted to examine Mehmet Vehbi Efendi who isfrom Konya from great Turkish scientists grown in republic period and his method ontafsir. We attempted to submit his mufassir side and his services on this field asmuch as we can see. We took great care to conform to the principle of ?impartialityon science? on utmost level while preparing this study. Our study doesn?t mean thateverything about Vehbi Efendi and his Tafsir is told and finished. Because this fieldis like an ocean and space where new discoveries may become as long as peopleexist. We inform in advance that we are open to every kind of criticisms to be maderelated to our study; and we wish tolerance because of our slip of the tongue ifexists and excuse from Allah. We wish mercy from Allah for the late.