Kur'ân'da geçen zihinsel süreçlere ilişkin temel kavramların din eğitiminin bilişsel hedefleri açısından analizi
The analysis of basic concepts being mentioned in Qur'an regarding mental processes in terms of cognitive goals of religious education
Yazar: SADIK TEKİNGÜR
Danışman: DOÇ. DR. RECEP UÇAR
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Düşünme, insanı diğer canlılardan ayıran bir hüviyete sahiptir. Düşünme, ilk
insandan beri var olan bir olgu olmakla birlikte Kur'ân da bunu işlevsel olarak kullanmış,
düşünme ve türevlerini Kur'ân epistemolojisinde fonksiyonel olarak teşvik etmiştir.
Kur'ân'ın varlıklar üzerinde bu denli düşünmeye davet etmesi, düşünme ediminin işlevsel
olmasına yöneliktir. Kur'ân'da aklı kullanmaya davet eden, düşünmeye çağıran, olay ve
olgular arasında nedensellik kurmayı isteyen ve varlıkların ontolojik gerçekliğine
epistemolojik yaklaşımla ve imana davet eden bir amaçla çağıran ayetler, düşünmenin
fonksiyonel olmasına dönüktür.
Kur'ân'da düşünme ve türevleri, insanın düşünme neticesinde âlemden Allah'a
götüren veya kavlî ve fiilî olarak imana çağıran din eğitiminin nihaî bilişsel hedeflerini
ifade etmektedir. Mikro düzeyde insanın düşünme edimiyle varlık ve varlığın mahiyetini
bireysel anlamda anlama, anlamlandırma, ilişkilendirme, bağ kurma, sebep-sonuç ilişkisi
kurma vb. gibi süreçleri mündemiç olmakla birlikte; makro düzeyde ise insanın yaratılış
amacına uygun zihinsel farkındalığı yakalamak, Kur'ân'ın bu bilişsel süreçleri şuurlu
olmaya ve imana davet, hayatın anlam ve amacını idrak edip toplumsal anlamda bilinçli
olmayı sağlamaktır.
Çalışmanın birinci bölümünde zihinsel/bilişsel terminoloji ve genel özellikler
tanıtılmış, yer yer din eğitimiyle ilişkisi kurulmuş, aklî düşünme süreçleri ve öğrenme
kuramları din eğitimi perspektifiyle değerlendirilmiştir. İkinci bölümde Kur'ân'ın
zihinsel/bilişsel süreçleri olan teakkul, tefekkür, tedebbür, tezekkür, tefakkuh kavramları,
sözlük ve terim anlamlarıyla tahlil edilmiş, din eğitimiyle ilişkisi belirtilmiş, din
eğitiminin bilişsel hedefleri bağlamında değerlendirilmiş ve aklî düşünme süreçleriyle
benzerlik/farklılıkları ifade edilmiştir. Din eğitimi perspektifiyle Kur'ân'ın maksatları ve
gerçekleştirmek istediği zihinsel dönüşüm, ilgili düşünme süreçleriyle belirtilmiştir.
Kur'ân'da düşünmenin nesnesi olan varlıklara temas edilerek bilişsel hedeflere götüren
bir seyir izlenmiştir. Sonuç-öneriler kısmında ise din eğitiminde örgün ve yaygın eğitim
kurumlarında bu düşünme süreçlerinin nasıl kullanılabileceği önerilmiştir.
Anahtar kelimeler: Din Eğitimi, Teakkul, Tefekkür, Tedebbür, Tezekkür,
Tefakkuh, Bilişsel gelişim, Kur'ânî ve Aklî düşünme süreçleri.

Abstract:
Thinking is a feature that distinguishes humans from other living things. Being
existed since the first human being, the phenomenon of thinking is issued by Qur'an and
it has been functionally promoted in the epistemology of the Qur'an. Qur'an's invitation
people to think so much about the creatures is aimed at making the act of thinking
functional. The verses in the Qur'an that invite people to use the mind, call to think, want
to establish causality between events and facts, and which aim to invite to faith with an
epistemological approach to the ontological reality of beings, are intended for thinking to
be functional.
Thinking and its derivatives in the Qur'an is to express the ultimate cognitive goals
of religious education, which leads people to God from the world as a result of thinking
or calls them to faith verbally and behaviorally. These are processes such as
understanding (taakkul), making sense of, associating, linking, establishing a cause-effect
relationship with the human act of thinking at the micro level. At the macro level the aim
of the act of thinking is to catch the mental awareness in accordance with the nature of
the human being and to invite people to be conscious and believe in the Qur'an, to realize
the meaning and purpose of life and to be socially conscious.
In the first chapter of the study, mental-cognitive terminology and general features
are introduced, the relation of mental-cognitive terminology with religious education is
provided and thinking processes and learning theories are evaluated in terms of religious
education. In the second chapter, the mental-cognitive processes of the Qur'an such as
understanding (taakkul), contemplation, considering are analyzed with dictionary and
term meanings, their relationship with religious education is stated, they are evaluated in
the context of the cognitive goals of religious education and their similarities and
differences with thinking processes are expressed. The purposes and the mental change
desired by the Qur'an are indicated by the relevant thinking processes in terms of religious
education. In this study, a path leading to cognitive goals is followed by referring to the
entities that are the object of thinking in the Qur'an. In the conclusion-recommendations
section, it is suggested how these thinking processes can be used in formal and non-formal
education institutions in religious education.
Keywords: Religious Education, Taakkul, Tafakkur, Tadabbur, Tazakkur,
Tafakkuh, Cognitive development, Mental thinking processes about Qur'an.