Mekkî b. Ebî Tâlib'in el-Hidâye ilâ Bulûği'n-Nihâye adlı tefsirinde kırâat-anlam ilişkisi
The relationship to meaning in the commentary of al-Hidāya ilā Bulūgh al-Nihāya of Makkī İbn Abū Ṭāleb
Yazar: HÜSEYİN CAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ TEMEL
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
Kur'ân'ı anlama ve tefsîr etmede kırâat farklılıklarının önemli bir yeri olduğu tartışılamaz bir gerçektir. Manaya etki etmesi yönüyle kırâat farklılıkları Kur'ân lafızlarının okunuş şekliyle ilgili olduğu gibi, âyetleri oluşturan kelimelerin şeklinin değişmesiyle (kelimelerin harekelerinde ortaya çıkan okuma farklılıklarıyla, kelimenin iskeletinde meydana gelen değişiklikler) ortaya çıkan bu farklılıkların birçoğu âyetin anlamına direkt etki edecektir. Dolayısıyla kırâatler bir tefsirci için bilinmesi gereken en temel Kur'ân bilgileri arasında olmalıdır. Bu bilgiler ışığında tefsîr yazan birçok âlim eserlerinde kırâat anlam ilişkisine değinmiş ve kırâatlerin anlama etkisine örnek vererek açıklamışlardır.
Bu bağlamda çalışmamıza konu olan, kırâat ve tefsîr ilimlerinde öncü sayılan âlimlerden Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib'in, (ö. 437/1045) el-Hidâye ilâ Bulûği'n-Nihâye adlı tefsîrinin, anlama etki eden kırâat farklılıklarını aldığı görülmüştür. Mekkî'nin birçok eseri hakkında çalışmalar yapılmasına rağmen söz konusu tefsîri kırâat-anlam ilişkisi yönünden inceleyen bir çalışmaya ulaşamadık. Bu nedenle ilgili eseri kırâat-anlam ilşkisi yönünden akademik bir üslupla incelemeyi amaçladık.
Bu tezde sırasıyla müellifin hayatı, kırâat ilmine dair bilgiler ve eserin içeriğinde geçen ve anlama etki ettiği düşünülen farklı kırâatler, manaya etkisi açısından incelenip açıklamalar yapılmıştır.
Bir rivâyet tefsîri olan bu eserin muhtevâsında tefsîr, hadis, sahâbî sözü, nahiv, luğat kuralları, sahih kırâatler ve şâz kırâatlerden misâller bulunmaktadır. Çalışmamızda, Mekkî'nin söz konusu eseri baştan sona taranarak misâl verdiği ve yorum yaptığı farklı kırâatler tespit edilmiştir. Tespit edilen âyetlerde yer alan farklı kırâatler incelenmiş, anlama etkisinin olup olmadığı ortaya konmuştur. Farklı okuyuşlar incelenirken anlama etki eden sahih kırâatlerle sınırlı kalınmış, şâz kabul edilen kırâatlere yer verilmemiştir.
Mekkî'nin eseri incelendiğinde, birçok kırâatin bu bağlamda ele alınmadığı, çok az kırâatin anlama etkisi açısından değerlendirmeye alındığı sonucuna ulaşılmıştır. Aynı zamanda müellifin diğer bazı kaynaklarda anlamı etkilediği söylenen bütün kırâat farklılıklarına bu yönüyle değinmediği tespit edilmiştir.
İnceleme sonucunda anlama etki eden bazı kırâatler farklı hükümlerin çıkarılmasına vesile olmuş, bazıları ise farklı yorumlanmaya ve tefsîre ayrı bir anlam zenginliğine sebep olduğu görülmüştür. Son olarak çalışmamız sonuç bölümüyle tamamlanmaktadır.

Abstract:
It is an indisputable fact that the differences in recitation have an important place in understanding and interpreting the Qur'ān. Differences in recitation in terms of affecting the meaning are related to the way the words of the Qur'ān are read, as well as the changes in the shape of the words that make up the verses (with the differences in reading that occur in the movements of the words, changes in the skeleton of the word), these differences will directly affect the meaning of the verse. Therefore, recitations should be among the most basic Qur'ānic knowledge for a commentator. In the light of this information, many scholars who wrote tafsīr mentioned the relationship between qiraat and meaning in their works and explained the effect of qiraats on understanding by giving examples.
In this context, it has been seen that the tafsīr of Abū Moḥammad Makkī 'Ibn Abū Ṭāleb (d. 437/1045), who is the subject of our study, and who is considered a pioneer in the sciences of recitation and tafsīr, The tafsīr al-Hidāya 'ilā Bulūgh al-Nihāya the differences in recitation that affect the meaning. Although studies have been done on many of Makkī's works, we have not been able to find a study that examines the commentary in terms of the relation between recitation and meaning. For this reason, we aimed to examine the related work in an academic style in terms of the relation between recitation and meaning.
In this thesis, the life of the author, information about the science of recitation, and the different recitations that appear in the content of the work and are thought to affect the meaning, are examined and explained in terms of their effects on the meaning. In the content of this work, which is a narration commentary, there are examples from tafsīr, hadith, companion words, syntax, lukat rules, sound recitations and shad recitations. In our study, different recitations that Makkī gave examples and commented on were determined by scanning his work from beginning to end. The different recitations in the determined verses have been examined and it has been revealed whether they have an effect on understanding. While examining the different readings, it was limited to the sound recitations that affect the meaning, and the recitations that are accepted as saz are not included.
In our study, different recitations that Makkī gave examples and commented on were determined by scanning his work from beginning to end. The different recitations in the determined verses have been examined and it has been revealed whether they have an effect on understanding. While examining the different readings, it was limited to the sound recitations that affect the meaning, and the recitations that are accepted as saz are not included.
When Makkī's work is examined, it has been concluded that many qira'ats are not handled in this context, and very few qira'ats are evaluated in terms of their effect on understanding. At the same time, it was determined that the author did not refer to all the differences in recitation, which is said to affect the meaning in some other sources, from this aspect. As a result of the examination, it has been seen that some recitations that affect the meaning have been instrumental in the extraction of different provisions, and some of them have caused different interpretations and a different meaning richness in tafsîr. Finally, our study is completed with the conclusion part.