Türk kültüründe mağara kültü
The cave cult in Turkish culture
Yazar: ZEYNEP İREM DEGER
Danışman: PROF. DR. PERVİN ERGUN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Türk Halk Bilimi (Folklor) Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Bir yamaca veya kaya içine doğru uzanan yer kovuğu olarak tanımlanan mağara, insanlığın dünya tarihindeki varlığının ortaya çıktığı ilk günden itibaren hayatında olmuştur. Mağara, sözlüklerde dağların ve kayaların içindeki yer kovuğu anlamından fazla tanıma sahiptir. İlk insanların hayatından başlayarak günümüze gelene kadar sığınak, barınak, mabet, tapınak, tören alanı, mezar vb. şekilde işlevselleşmesiyle insanların adeta yaşam alanı olmuştur. Türk kültüründe de mağara yaratılış ve köken mitlerinde öncelikle tespit edilmiştir. Türk mitolojisinde mağara ilk ataların yaratıldığı mekân olarak ana rahmini sembolize etmektedir. Mağara, ana rahmi fonksiyonuna bağlı olarak dağ kültü ve atalar kültüyle işlevselleşmiş ve anlam kazanmıştır. Mağara, ilk yaratılıştan beri Türk kolektif belleğinde yer alan arketipik bir semboldür. Türk kültüründe mağara, doğum ve ölümün mekânı olarak şekillenmesi sebebiyle, hem başlangıç hem son olarak görülmektedir. Çünkü mağara, arketipsel anlamda bireyin değiştiği, dönüştüğü, kendi benliğini bulduğu ve erginlenerek yeniden doğduğu mistik bir mekândır. Bu bağlamda mağaraya bağlı olarak anlatılar, inançlar, ritüeller ve uygulamalar kült mekânı kimliği kazanmasında önem taşımaktadır. Türk kültüründe "kült" tanrısal olduğuna inanılan, Tanrı kutuna erişmek için birer aracı olan ve saygı gösterilmesi gereken bir olgudur. Türk kültüründe de mağara, kült mekânı olma özelliğine sahiptir. Bu çalışmada da mağara kültünün, mitolojik ve sembolik anlamlarını ortaya çıkarmak amaçlanmıştır.

Abstract:
The cave, defined as a hollow in the ground extending into a slope or rock, has been in the life of humanity since the first day of its existence in the history of the world. Cave has more definitions in dictionaries than just a hollow in the mountains and rocks. Starting from the life of the first people until today, it has been the living space of people with its functionalization as shelter, shelter, sanctuary, temple, temple, ceremonial area, tomb, etc. In Turkish culture, the cave appears primarily in creation and origin myths. In Turkish mythology, the cave symbolizes the womb as the place where the first ancestors were created. Depending on the function of the mother's womb, the cave has been functionalized and gained meaning through the mountain cult and the cult of ancestors. The cave is an archetypal symbol in the Turkish collective memory since the first creation. In Turkish culture, the cave is seen as both the beginning and the end as it is shaped as the place of birth and death. Because the cave is a mystical place where the individual changes, transforms, finds his/her own self and is reborn by becoming mature in the archetypal sense. In this context, narratives, beliefs, rituals and practices related to the cave are important in gaining the identity of a cult place. In Turkish culture, a "cult" is a phenomenon that is believed to be divine, a means of accessing God's blessing and should be respected. In Turkish culture, the cave has the feature of being a cult place. This study aims to reveal the mythological and symbolic meanings of the cave cult.