Eski Türkçede edatların istemi
The valency of postpositions in old Turkic
Yazar: NESLİHAN KARACAN
Danışman: PROF. DR. AKARTÜRK KARAHAN
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-edatlar = Grammar- prepositions ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish ; Karahanlı Türkçesi = Karakhanid Turkish ; Söz dizim = Syntax ; İstem = Valency

Özet:
Türkçede edatlar cümlede öbek yapı oluştururken zorunlu öge olarak bir ad ya da ad öbeği seçen sözcüklerdir. Edat, oluşturduğu bu öbek yapıda yöneten konumundadır. Bu konumda belirli söz dizimsel çerçeveler belirler ve kendisine bağlı olan ögeye yani tamlayıcısına çeşitli roller yükler ve bunlar edatın istem çerçevesini oluşturur. 
Edatların, Türk dili tarihi boyunca hangi istem çerçevelerinde bulunduğu, bu istem çerçevelerinin Eski Türkçenin dönemleri arasında gösterdiği değişimler, söz dizimsel açıdan bulundukları konumlar tespit edilip sınırlarının çizilmesi Eski Türkçe dil yadigârlarının daha iyi anlaşılması açısından gereklidir.
Bu çalışma, bahsedilen sınırların çizilmesi için Eski Türkçede (Orhun, Eski Uygur ve Karahanlı Türkçesi) edatların istemini konu edinmektedir. Çalışma istem ve edat kavramlarının açıklanması, dil bilgisi ve dil bilimi çalışmalarında istemin ve edatın yerini bağımsal dil bilgisi kuramı ışığında ele almaktadır. Çalışmada, Eski Türkçe yazılı kaynaklardan derlenen 32 birincil edatın istem çerçevesi metinlerden tanıklarla incelenmiştir. 
Bahsedilen edatların istem çerçevesi üç istem düzeyinde incelenmiştir: mantıksal, söz dizimsel ve anlamsal istem. Anlamsal istemin tespit edilmesinde anlamsal rollerden yararlanılmış böylece edatların işlevsel ve anlamsal yapısı kategorize edilmiştir. Söz dizimsel istem düzeyine göre hem edatların dil bilgiselleşme sürecindeki görünümlerine ışık tutulmuş hem de Eski Türkçenin söz diziminde edat düğümlerinin yapısı tespit edilmiştir. Böylece bağımsallık ilişkisine dayalı olarak Eski Türkçede edatların çok işlevliliği, anlamsal rolleri ve söz dizimsel yapıları ortaya konulmuştur.

Abstract:
The postpositions are words that choose a noun phrase or noun complement as an obligatory item when creating a phrase structure in the sentence in Turkish. In this phrasal structure it creates, the postpositions are governor. In this position, it determines certain syntactic frameworks and assigns various roles to the item attached to it, namely its complement, and these form the valency frame of postposition.
In order to better understand the manuscript of the Old Turkic, it is necessary to determine the valency frame in which postpositions exist throughout the history of the Turkish language, the changes that these valency frames have shown between the periods of Old Turkic, their syntactic positions and draw their boundaries.
This study focuses on the valency of postposition in Old Turkic (Orkhon, Old Uygur and Karakhanid Turkish) to draw the boundaries mentioned. The study discusses the concepts of valency and postposition in grammar and linguistics studies on the basis of dependency grammar theory. In the study, the valency frame of 32 primary postpositions compiled from Old Turkic written sources was analysed with witnesses from texts.
The valency frame of the aforementioned postpositions is examined at three valency aspects: logical, syntactic and semantic valency. Semantic roles have been used in determining the semantic valency, so that, the functional and semantic structure of the postpositionshave been categorized. According to the syntactic valency, both the appearance of the postpositions in the grammatical process was shed light and the structure of the postposition nodes in the syntax of Old Turkic was determined. Thus, based on the dependency relationship, the multifunctionality, semantic roles and syntactic structures of postpositions in Old Turkic were revealed.