Olaycı ve kuralcı metotlar ışığında anayasa mahkemesinin bireysel başvuru incelemelerindeki ölçülülük değerlendirmeleri
Analyzing the turkish constitutional court's proportionality assessments in individual applications under fact-based and categorical methods
Yazar: NECDET UMUT ORCAN
Danışman: DOÇ. DR. ÖZEN ÜLGEN ADADAĞ
Galatasaray Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Anayasa Mahkemesi = Constitutional Court ; Türk Anayasa hukuku = Turkish Constitutional law ; Ölçülülük ilkesi = Principle of proportionality ; İfade özgürlüğü = Expressive  freedom ; İnsan hakları = Human rights

Özet:
Bu çalışma Anayasa Mahkemesinin ölçülülük değerlendirmelerinin yöntemine dair eleştirel bir inceleme niteliğindedir. Çalışmanın temel savı, Anayasa Mahkemesinin kararlarının önemli bir bölümünün olayın özgün şartlarına gereğinden fazla vurgu yapılması nedeniyle nesnel etkisi çok düşük kararlardan oluştuğu, bunun başlıca nedeninin ise ölçülülük değerlendirmelerinin gerçekleştirilme biçimi olduğudur. Mahkemenin Anayasa'nın 13'üncü maddesi gereği temel hak müdahalelerinin ölçülülüğünü gözetmek zorunda olduğu kesindir. Fakat ölçülülüğün her olayda olayın şartlarına bu denli bağımlı incelenmesini gerektiren herhangi bir anayasal yükümlülük yoktur. Çalışmada "olaycı metot" adı verilen ölçülülük merkezli ve aşırı olay odaklı değerlendirmelerin teorik sorunlarının yanı sıra Anayasa Mahkemesi içtihadındaki bazı uygulama sorunlarına da yer verilerek bu metot AYM pratiği özelinde sorunsallaştırılmaktadır. Bu sorunlara dair çözüm önerileri ise ikiye ayrılmıştır. AYM, çalışmada yer verilen birtakım faktörleri göz önünde bulundurarak bazı temel hak uyuşmazlıkları bakımından kurallaşmalara gitmelidir. Çalışma bu kurallaşmanın çerçevesini çizebilmek için Birleşik Devletler ifade özgürlüğü hukukunun etraflı bir incelemesine yer vermekte, "kuralcı metodu" bu hukuk sisteminin yardımıyla tanıtmaktadır. Ayrıca Türk hukukuna dair özgün şartlar ve potansiyel kurumsal engeller bakımından kuralcı metodun Türkiye'de uygulanabilirliği incelenmektedir. Kurallaşmanın uygun bulunmadığı alanlar bağlamında ise çalışma, güncel metottaki sorunların giderilmesi için bazı önerilere yer vermektedir.

Abstract:
This study is a critical examination of the methodology of the Turkish Constitutional Court's ("TCC" or "the Court") proportionality assessments. The main argument of the study is that a significant number of the Constitutional Court's judgments in individual applications have very low objective effect due to the Court's overemphasis on the specific circumstances of given cases. The Study argues that this overemphasis is the result of the way the proportionality assessments are carried out by the Court. Article 13 of the Constitution clearly stipulates that the Court is obliged to ensure that an interference with a fundamental right is proportional. That being so, there is no constitutional obligation to examine proportionality in every case with an overemphasis on the specific facts. The study breaks down the theoretical and practical problems of the excessively fact-based evaluations in the jurisprudence of the Court. The proposed solutions to these problems are divided into two. The TCC Court, at least for some disputes, should introduce rules in its jurisprudence, by considering some of the factors mentioned in the study. To outline the framework for introducing such rules, the study includes a thorough analysis of the US free speech law and introduces the "categorical (rule-based) method" with the help of this legal system. It also examines the applicability of the categorical method in Turkey in terms of the unique features and potential institutional obstacles in Turkish law. In the context of areas where the categorical method is not appropriate, the study offers some suggestions to overcome the problems under the current excessively fact-based decision-making.