Farsça eserlere göre İran'ın fethi ve Hz. Ömer
The conquest of Iran according to Persian work and Hz. Omar
Yazar: VEYSİ TURUN
Danışman: PROF. DR. MEHMET MAHFUZ SÖYLEMEZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Fetihler = Conquest ; Hz. Ömer = Hz. Ömer ; İran = Iran ; İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Risalet dönemi boyunca İslâm'ın evrensel mesajını bütün insanlığa tebliğ etmeyi gaye edinen Hz. Muhammed (as), sahabeyi de kendisinden sonra bu kutlu görevi üstlenecek bir misyon ve vizyon ile yetiştirmiştir. Temel İslâm tarihi kaynaklarına göre, Hz. Peygamber'in çerçevesini belirlediği hedefler doğrultusunda başlayan Hulefâ-i Râşidîn dönemi fetihlerinin siyasî ve ekonomik nedenleri olmakla beraber, fütûhâtın en büyük amacı, İslâmiyet'i farklı millet ve coğrafyalar arasında yaymaktır. 
Farsça eserlere göre İran'ın fethini incelediğimiz bu tez çalışmamız, giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde klasik İslâm tarihi kaynaklarına göre İran'ın fethi özet bir şekilde incelenmiştir. Bu bölüm, Farsça eser ve çalışmalarda İran fethinin yorumlanma biçimi ile ilk dönem İslâm tarihi kaynaklarının konuya yaklaşımının mukayese edilebilmesi için ele alınmıştır. İkinci bölümde ise seküler İranlı tarihçilerin fetihlere yaklaşımı ele alınmıştır. Bu bağlamda onlara göre fetihlerin sebepleri, askerî hareketlerde gözetilen hedefler ve Sâsânîlerin çöküş nedenleri gibi konular irdelenmiştir. Ayrıca onların, İran fatihi olarak Hz. Ömer'e yaklaşım tarzları üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde de mütedeyyin İranlı tarihçi ve düşünürlerin İslâm fetihlerine yaklaşımı ele alınmıştır. Söz konusu kişiler, fütûhâtı tamamen "Hz. Ali merkezli" olarak ele aldıklarından, Hz. Ali'nin ilk üç halife ile geliştirdiği ilişki türüne göre fetihlerin meşru olup olmadığı konusunu tartışmışlardır.  Onların fetihler bağlamında Hz. Ömer'e yaklaşımı bu bölümün diğer önemli bir konusudur. Dördüncü bölümde ise Sâsânî toplumundaki sosyal sınıfların Müslümanların fetihlerine karşı sergiledikleri tutum ve yaklaşımlar ele alınmıştır. 
Türkiye'de Hulefâ-i Râşidîn fetihlerinin Farsça kaynak, eser ve araştırmalardaki yansımasını konu edinen bir araştırma yapılmamıştır. Fethe konu olan, bizzat toprakları ele geçirilen ve bunun neticesinde tarihsel süreçte İslâmlaşan İranlıların bu konudaki tutum ve düşüncelerinin araştırılmamış olması, alanda bir boşluk oluşturmaktadır. Dolayısıyla fetih hareketinin özne ve nesnesi olarak etkilenen İranlıların, Müslüman Arap fetihlerine, Arap fatihlere ve İran fatihi olarak Hz. Ömer'e karşı düşünce ve yaklaşımları doktora tez çalışmasına konu edinilmesi gerekli görülmüştür. Bu şekilde yeni bir pencere açılarak buradan farklı manzaraların görülmesi, olayın farklı boyutlarının ortaya konulması ve farklı yaklaşımların Türkiye'deki araştırmacıların dikkatine sunulması hedeflenmiştir.
Anahtar kelimeler:  İslâm Tarihi, Fetihler, İran, Hz. Ömer, Farsça eserler.

Abstract:
The Prophet Muhammad, who aimed to convey the universal message of Islam to all humanity during the Risalat period, raised his companions with a mission and vision that would undertake this blessed task after him. According to the basic Islamic historical sources, although there are political and economic reasons for the conquests of the Hulefâ-i Raşidîn (four khalifah) period, which started in line with the goals set by the Prophet Muhammad, the greatest purpose of conquests is to spread Islam among different nations and geographies. 
Our thesis study, in which we examine the Iranian conquests according to Persian works, consists of an introduction and four sections. In the first part, according to classical Islamic historical sources, the conquest of Iran is examined in a summary way. This chapter is discussed to compare the interpretation of the Iranian conquest in Persian works and studies with the approach of early Islamic historical sources to the subject. In the second part, the approach of secular Iranian historians to the conquests is discussed. In this context, according to them, issues such as the reasons for the conquests, the objectives pursued in the military movements and the reasons for the collapse of the Sassanids were examined. In addition, their approach to Umar as the conqueror of Iran was examined. In the third part, the approach of the faithful Iranian historians and thinkers to the Islamic conquests is discussed. Since these people considered the conquest to be completely "centered on Hazrat Ali", they discussed whether the conquests were legitimate according to the type of relationship that Hazrat Ali developed with the first three caliphs.  Their approach to Hazrat Ömer in the context of conquests is another important topic in this chapter. In the fourth part, the attitudes and approaches of the social classes in the Sassanid society towards the Muslim conquests were discussed. 
There has been no research on the reflection of the conquests of Hulefâ-i Râşidîn in Persian sources, works and studies in Turkey. The fact that the attitudes and thoughts of the Iranians, who are the subject of the conquest, whose lands were seized and who have become Islamized in the historical process as a result, have not been investigated, creates a gap in the field. Therefore, the Iranians, who were affected as subjects and objects of the conquest movement, were allowed to believe that the Muslim Arab conquerors, the Arab conquerors and the Prophet Muhammad as the conqueror of Iran. His thoughts and approaches towards Hazrat Ömer were deemed necessary to be the subject of his doctoral thesis. In this way, it is aimed to open a new window and to see different landscapes from here, to reveal different dimensions of the event and to bring different approaches to the attention of researchers in Turkey.

Keywords:  History of Islam, Conquests, Iran,  Hazrat Omar, Persian works