Taşkın yatağı ve ekosistem hizmetlerinin pilot bir havzada durum-politika-uygulama (önlemler) ekseninde değerlendirilmesi
Assessment of floodplains and ecosystem services in a pilot basin in the context of status-policy-implementation (measures)
Yazar: MUHAMMET AZLAK
Danışman: PROF. DR. AYSEL GAMZE YÜCEL IŞILDAR
Gazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Çevre Mühendisliği = Environmental Engineering
Dizin: Ekosistem = Ecosystem ; Ekosistem hizmetleri = Ecosystem services

Özet:
Çalışma ile sürdürülebilir çevre ve insan refahı için önemli ekosistem hizmetleri sağlayan taşkın yataklarının, ekosistem esaslı kalite durumun değerlendirilmesine yönelik Türkiye'de kullanılabilecek bir yöntem geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ilk olarak mevcut güncel çalışmalar araştırılmış ve taşkın yataklarının ekosistem esaslı kalite durumunun değerlendirilmesinde kullanılan beş farklı metodoloji belirlenmiştir. Belirlenen metodolojiler detaylı bir şekilde incelenerek çalışmalarda modül yaklaşımın kullanıldığı tespit edilmiş ve modül yaklaşımına benzer şekilde çalışma kapsamında yedi değerlendirme göstergesi oluşturulmuştur. Daha sonra her bir göstergede kullanılmak üzere pilot havza özelinde Türkiye'deki veri altlıklarını dikkate alan ve Türkiye'deki çevresel baskıları, kapsamı geniş bir şekilde değerlendirebilecek alt göstergeler belirlenmiştir. Göstergeler ve alt göstergelerin belirlenmesinden sonra, her bir alt gösterge için Avrupa Birliği Su Çerçeve Direktifinde önerilen beş sınıflı değerlendirme sistemi ile uyumlu olacak şekilde değerlendirme kriterleri tanımlanmış ve bu kriterler için puanlama sistemi oluşturularak kalite sınıfını belirlemek için sınıf sınır değerleri atanmıştır. Bu çalışmanın sonucunda, literatürdeki güncel çalışmalar dikkate alınarak ve pilot havza özelinde istatistiksel ve coğrafi bilgi sistemleri tabanlı analizler yapılarak Türkiye'nin koşullarına uygun bir yöntem geliştirilmiştir. Ardından, geliştirilen yöntemle pilot havzada durum değerlendirmesi yapılarak politika ve restorasyon önlemleri üzerinden bir değerlendirme gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte tez çalışması kapsamında; "geliştirilen ekosistem esaslı kalite değerlendirme yöntemi" ile belirlenen sorunları önlemeye yönelik olarak bir (önlemler)/restorasyon listesi ve matrisi de hazırlanmıştır. Geliştirilen bu yöntem, Türkiye'de nehir havzası yönetim planları gibi çeşitli çevre yönetim planlarında dikkate alınabilecek bir bilgi alt yapısı oluşmasına katkı sağlayacaktır. Böylelikle, hem ulusal hem de uluslararası çevresel politika hedeflerinin oluşturulması ve izlenmesine yönelik boşluğu da dolduracaktır.

Abstract:
The study aims to develop a method that can be used in Türkiye to assess the ecosystem-based quality status of floodplains that provide important ecosystem services for a sustainable environment and human welfare. In this regard, firstly existing studies were researched and five different methodologies used to assess floodplains' ecosystem-based quality status were determined. Upon examining these methodologies in detail, it was found that the module approach was used in the studies. Therefore, seven assessment indicators were designated within the scope of the study, similar to the module approach. Then, sub-indicators that take into account the existing and relevant data for the pilot basin and can evaluate the environmental pressures in Türkiye in a broad scope were determined to be used for indicators. After determining the indicators and sub-indicators, assessment criteria were identified for each sub-indicator, in line with the five-class assessment system given in the European Union Water Framework Directive, a scoring system was established for the assessment criteria, and class boundary values were assigned to determine the quality status class. As a result of this study, a method suitable for Türkiye's conditions was developed by taking into account the current studies in the literature and by performing statistical and geographical information systems-based analyses specific to the pilot basin. Then, a quality status assessment was made in the pilot basin by using the developed method and an evaluation was made based on the policy and restoration measures. Additionally, with this thesis study; a (measures)/restoration list and a matrix tool have also been prepared to prevent the problems identified by the "developed ecosystem-based quality assessment method". This developed method will contribute to the creation of an information infrastructure that can be taken into account in various environmental management plans such as river basin management plans in Türkiye. Thus, it will fill the gap in establishing and monitoring both national and international environmental policy targets.