Adlî Divanı'nda teşbih(1.-52. gazeller arası)
Simile /tesbih in the Diwan of Adlî(between 1st -52nd ghazals)
Yazar: DAMAT ADIL FATEH FATEH
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜNAY TULUM
Anadolu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Türk edebiyat tarihi = Turkish literature history

Özet:
Etraflarında şiir ve ilim dünyası yaratan şehzade ve padişahlar, pek çok Arapça,
Farsça eserin Türk kültürüne kazandırılmasını sağlarken, Türk dilinin gelişmesinde ve
yeni kurulan imparatorluğun kültür seviyesinin yükseltilmesinde büyük rol
oynamışlardır. Aynı zamanda Osmanlı sultanları özellikle şiir yazma, divan tertip etme
gibi alanlara kayıtsız kalmamışlardır. Bu ilgi, sultan şairler geleneğini ortaya çıkarmıştır.
Divan'ı bulunan ilk sultan şair Fatih Sultan Mehmed'in oğlu ve Yavuz Sultan Selim'in
babası II. Bâyezîd de "velî, gâzî, âlim, hattât, müzehhib" olarak bilinmesinin yanı sıra
Adlî mahlasıyla şiirler yazmış, divan sahibi bir sultandır.
Dîvân şiiri geleneğinin sultan şairlerinden Adlî'nin edebî kimliği hâlihazırda
araştımacıların dikkatini çekmeye devam etmektedir. İşte bu tezde de Eski Anadolu
Türkçesinin devrini tamamlayıp yavaş yavaş Klâsik Osmanlıca devrinin başladığı bir
zaman diliminde Türkçe bir eser veren Adlî'nin tek eseri olan Divanı'na teşbih
aracılığıyla daha yakından bakılmak istenmiştir. Bunun için öncelikle hayatı ve eseri
hakkında bilgiler sıralanmış, hemen akabinde Divanı'nda bulunan ilk 52 gazelin dil içi
çevirisi hazırlanmıştır. Son olarak Adlî'nin kullandığı teşbih ve teşbihe bağlı bir mecaz
türü sayılan istiare çeşitleri tespit edilmiştir. Böylece küçük ölçekli bu monografik
çalışmayla Adlî'nin klasik Türk şiiri geleneğini ve nazım tekniğini iyi bildiği, kaside
yazmayıp, daha çok gazel yazmayı tercih ettiği, bu şiirlerinde toplam 232 adet teşbih ve
197 adet istiareye yer verdiği; edebî söyleminde teşbihten daha sık yararlandığı, Türkçe
tamlama ve cümle yapısını muhafaza etmeye çalıştığı da görülmüştür.

Abstract:
The princes and sultans, who created a world of poetry and scholarship around
them, helped to bring many Arabic and Persian works into Turkish culture and played a
major role in the development of the Turkish language and in raising the cultural level of
the newly established empire. At the same time, the Ottoman sultans were not indifferent
to writing poetry and organizing diwans. This interest led to the tradition of sultan poets.
The first sultan poet to have a divan, Bâyezîd II, the son of Mehmed the Conqueror and
the father of Yavuz Sultan Selim, was also a sultan who wrote poems under the
pseudonym Adlî and had a divan, in addition to being known as "wali, gâzî, scholar,
calligrapher, musehhib".
The literary identity of Adlî, one of the sultan poets of the Dîvân poetry tradition,
continues to attract the attention of researchers. In this thesis, it is aimed to take a closer
look at Adlî's Divan, which is the only work of Adlî, who produced a work in Turkish at
a time when Old Anatolian Turkish completed its period and the Classical Ottoman
Turkish period gradually began. For this purpose, firstly, information about his life and
works is listed, and then an in-language translation of the first 52 ghazals in his Divan is
prepared. Finally, the types of simile/tesbih and "istiare", which is a type of metaphor
used by Adlî were identified. Thus, with this small-scale monographic study, it has been
seen that Adlî knew the tradition of classical Turkish poetry and verse technique well,
that he preferred to write ghazals rather than qasida, that he used a total of 232 similes
and 197 "istiare" in these poems, that he utilized similes more frequently in his literary
discourse, and that he tried to preserve the Turkish phrase and sentence structure.