Şah Tahmasb (1524-1576) ile Osmanlı Sarayı arasında teati edilen mektupları içeren "Münşe,at-ı atîk"in edisyon kritiği ve değerlendirilmesi
The edition critic and evaluation of the ancient compiling "münşe'ât-i atik which comprises the letters exchanged between shah tahmasb (1524-1576) and the Ottoman serai
Yazar: İSA ŞEVİK
Danışman: Y.DOÇ.DR. SÜLEYMAN GENÇ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2008
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
XVI. Yüzyılda slam âleminin ve hatta o günkü dünyanın basta gelen ikiönemli devleti olan ran Safevî Devleti ile Osmanlı Devleti arasında slamDünyası'nın Liderligi ve Cihan Hâkimiyetini elde etme rekabeti yüzünden birçokçatısma yasanmıstır. Mamafih Yavuz Sultan Selim zamanında siddetlenipOsmanlıların Çaldıran Zaferi'yle had safhaya ulasan mücadele; Sultan Süleymandöneminde üç büyük ran Seferi ile devam etmistir. Anadolu'da yasayan Türkmenlerarasında Siiligi yayıp bu bölgelerde çesitli isyanlar çıkartarak Osmanlıyızayıflatmaya çalısan Safeviler, bunu basaramamıs olsalar da büyük ölçüdevarlıklarını ve güçlerini hissettirmislerdir.Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasında 1555'te yapılan AmasyaAnlasması ile çesitli sartlarda uzlasan iki devlet, Sehzade Bayezid'in, ran'a ilticaetmesiyle tekrar karsı karsıya gelmistir. Zira Sehzade Bayezid'in iadesi için birçokmektup teatisi olmustur. Bu mektupların büyük bir kısmının suretinin yer aldıgızmir Milli Kütüphanesi 899/1 numarada kayıtlı Münse'at-ı Atik adlı yazmayımektupların bir kısmını yine suret olarak içeren diger yazmalarla karsılastırmalıtranskribe edip edisyon kritigini yapmaya çalıstık. Bu mektuplardan hareketlebaslangıçta Tahmasb'ın bu meseleyi kardesi Elkas Mirza'nın Osmanlılarasıgınmasının intikamı olarak degerlendirdigini daha sonra ise, Bayezid'in kendisiniöldürme planları yaptıgını ögrenince onu bazı menfaatler elde etmek için pazarlıkkonusu yaptıgını tespit ettik. Osmanlı Devleti'nin, büyük ödünler vermek zorundakaldıgı, elini kolunu baglayan ve itibarını zedeleyen, Avrupa'da ilerleyisiniyavaslatan ve dâhilî karısıklıkların çıkmasına zemin hazırlayan bu hadise, yapılançetin pazarlıklar sonucu, Sehzade Bayezid ve dört oglunun, Safevilerin baskentiKazvin'de bogularak katledilmesiyle neticelenmistir.Mektuplardan anlasılan o ki, Sah Tahmasb, basarılı bir diplomasiuygulayarak, isteklerine büyük ölçüde ulastıgı gibi maddi-manevi kazanımlar eldeetmenin yanında, gelecegin Padisahı Sehzade Selim'den iki devlet arasındakianlasmanın ve dostlugun devamını saglamak arzusuyla bir ahid-name almayamuvaffak olmustur. Bayezid Vakası, Osmanlı Devleti'nin duraklama devrinegirmesine sebep olan askerî, ekonomik ve sosyal problemleri tetikleyen hadiselerdenbirisi olmustur. Bu hâdise, tımar sisteminin bozulmasına, issiz levend ve suhtelerineskiyalık hareketleriyle baslayan Büyük Celalî syanları'na, rüsvet ve ahlaksızlıgınartmasına en önemlisi de halk arasında idareye karsı tepki ve güvensizliginbaslamasına zemin hazırlamıstır, denilebilir.Anahtar Kelimeler: 1) Sehzâde Bayezid 2) Sah Tahmasb 3) Kanuni SultanSüleyman 4) Safevîler 5) Osmanlı

Abstract:
In the XVI. Century, there have been many conflicts between the IranianSafevi State and the Ottoman State who where the two important states in that era,because of the rivalry of getting the leadership of the Islamic World and the wholeEarthsovereignty. This struggle which has reached the excessive limits with theOttoman Caldıran Victory in the Yavuz Sultan Selim Period, has continued in theSultan Süleyman Period with three Iranian campaigns. Although the Safevis haveworked to weaken the Ottomans by spreading the Shiism among the Türkmens livingin the Anatolia and making many revolts in theese regions, but not successed, theylet perceive their existence and power.The two states who where reconciled in various conditions with the AmasyaAgreement in 1555, have come at facing each other again by the Sehzade (Prince)Bayezid taking refuge in Iran. After that there have been many letters exchanged forreturning Sehzade Bayezid. We have tried to make edition critic by tanscribing theletters in writing named Münseat-ı Atik registered in the Izmir National Library withthe number 899/1 comparing with the other writings. Starting with this letters, wefixed that at the beginning Tahmasb has evaluated this subject as the vengeance ofhis brother Elkas Mirza?s refuge in the Ottomans, but later on making this as thebargaining subject of getting some benefits when he learned that Bayezid has madeplans to kill himself. This event that made the Ottomans compulsory by giving thebig rewards, binding his hands and arms, damaging his prestije, slowing down hisadvance in Europe and preparing the ground for internal unrests, has come to an endafter hard negotiations, by killing Sehzade Bayezidand his four sons being strangledin the Safevi?s capital city Kazvin.We have learned from the letters that Shah Tahmasb, by way of successfuldiplomacy, has reached his desires in great measure and beside getting the materialand moral gainings, he has also been successful to get a treaty from the futureTurkish Sultan Sehzade Selim by the desire of securing the continuation ofagreement and friednship between the two countries. The Bayezid Incident hasbecome one of the events that triggern the military, economic and social problemswhich are the reasons of the Ottoman State entering in the interruption period. It canbe said that this event has preapered the ground fort the deterioratin of the feodal fief,the Big Celali Revolts which has started with the robbery of the unemployed marinesan the suhtes, increasing of the bribery and corruption and the most importantly thebeginning of the reaction and mistrust against the Administration among the people.Key Words: 1) Shahzada Bayazid 2) Shah Tahmasb 3) Kanuni SultanSuleyman 4) Safavids 5) Ottoman