Klasik dönem Osmanlı devlet teşkilatı yakınma (şikâyet) kurumları
Complaining institutions of Ottoman state organization in the classic period
Yazar: HÜLYA HAZNEDAROĞLU
Danışman: DOÇ. DR. KADİR CANER DOĞAN
Gümüşhane Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı / Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science

Özet:
Osmanlı Devleti, halkın yöneten kesim tarafından maruz bırakılacağı
haksızlıklardan, eziyetten ve zulümden korunmak maksadı ile adaletin sağlanmasında
en temel araç olarak şikâyet mekanizması kullanmıştır. Osmanlı Devleti'nin sahip
olduğu Klasik Dönem devlet yapısının daha iyi kavranabilmesi ve devleti yönetenlerin
denetlenmesine yönelik mekanizmanın nasıl işlediğinin anlaşılabilmesi için şikâyet
kurumları incelemeye değer olmuştur.
Osmanlı Devleti, kuruluş sürecinde idari, siyasi ve adli çok sayıda kurumu
kendinden önceki Türk-İslam devleti geleneklerinden edinmiştir. Ancak şikâyet
kurumlarının doğrudan bu gelenekten alınması yeğlenmemiş ve bir bunun için çok daha
kapsamlı bir mekanizma meydana getirilmiştir. Osmanlı Devleti'nde adaletin
sağlanması maksadıyla tebaaya şikâyet hakkının verilmesi ve bürokraside bu hakkın
kullanılması şikâyet kültürünü oluşturmuş ve toplumsal düzeyde bu hakkın etkin
kullanılmasının önü açılmıştır. Şikâyet kültürünün referans noktası ise Osmanlı
Devleti'nin hukuk devleti olma anlayışı olmuştur. Bundan hareketle çalışmada öncelikli
olarak Osmanlı Devleti'nin klasik dönemine, önceki dönemlerde şikâyet hakkının nasıl
kullanıldığına ve klasik dönem şikâyet kurumlarına değinilmiştir. Bunun akabinde
şikâyet kurumları ile bürokrasi ayağı incelenmiş ve toplumun bu hakkı ne derece etkin
kullandığı irdelenmiştir.
Çalışmada ortaya konulması gereken içerik olarak toplumsal davranış şekli ele
alınmış, toplum ve şikâyet kültürünün etkin yaşandığı dönemlerde hangi şikâyet
mercilerinde hangi davaların incelendiği ortaya koyulmuştur. Bu bağlamda Osmanlı
Devleti'nin Klasik Dönem şikâyet kurumlarının nasıl işlediği, halkın şikâyetlerini hangi
koşullar altında nerelere iletebildiği ve şikâyet kurumlarının en önemlisi olan Divan-ı
Hümayunun yapısal ve işlevsel yönleri esas alınarak değerlendirilmiştir. Klasik Dönem
şikâyet kurumlarının yapısı, faaliyetleri vb. değerlendirmeleri, belirli ilke ve argümanlar
üzerinden analiz edilmiştir.

Abstract:
The Ottoman Empire, used the complaint mechanism as the most basic tool in the
provision of justice in order to protect the people from the injustices, oppression and
persecution that the people would be exposed to by the ruling section. In order to better
understand the Classical Period state structure of the Ottoman Empire and to understand
how the mechanism for the supervision of the rulers of the state works, it has been
worth examining the complaint institutions.
The Ottoman, State took many administrative, political and judicial institutions. from the tradition of the Turkish-Islamic state before it at the stage of its foundation. However, it is not preferred that the complaint institutions be taken directly from this
tradition and a more comprehensive mechanism has been established. In the Ottoman
Empire, granting the right to complain to subjects in order to ensure justice and the use
of this right in the bureaucracy have created a culture of complaint and paved the way
for the effective use of this right at the social level. As a reference point of the
complaint culture, the Ottoman Empire's understanding of the rule of law has been.
Based on this, the study primarily focused on the classical period of the Ottoman
Empire, how the right to complain was used in previous periods, and the complaint
institutions of the classical period. Following this, the complaint institutions and the
bureaucracy pillar were examined and the extent to which the society used this right
effectively was examined.
Finally, the social behavior pattern was discussed and it was revealed which cases were examined in which complaint authorities during the periods when the society and
complaint culture were effectively experienced. In this context, the examination of how
the Classical Period complaint institutions of the Ottoman Empire functioned, under
what conditions the people could transmit their complaints to where, and the most
important complaint institutions, the Court-i Humayun, were carried out.