Geçmişten günümüze Afganistan'da Şiilik
Shiism in Afghanistan from the past to the present
Yazar: HUMAİRA MUDAQEQ
Danışman: PROF. DR. YUSUF BENLİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Afganistan = Afghanistan ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Mezhepler = Sects ; İslamiyet = Islam ; Şia = Şia

Özet:
"Geçmişten Günümüze Afganistan'da Şiilik" isimli tez çalışmamızla, Şiîliğin Afganistan coğrafyasında genel hatlarıyla geçmişi ve bugününün araştırılması, bu coğrafyada Şiiliğin sürecini takip ederek değişim ve farklılaşmasının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Tez konusu İslam Mezhepler Tarihi bilimsel metodoloji ilkeleriyle incelenmeye çalışılmıştır.
Afganistan coğrafyası geçmişte ve günümüzde sürekli dış müdahalelere mâruz kalmış, gerilim ve istikrar sorunları yaşamıştır. Tarihî tecrübe açısından her yönüyle bilimsel araştırmalara konu edilmesi gereken bu bölgedeki Şiîliğin de inceleme konusu olması beklenirdi. Konuyla alakalı bazı bilimsel çalışmalar yapılmış olsa da daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç duyulduğu aşikardır.
Afganistan tarihinde ve toplumunda Şiîlik olgusu, Irak coğrafyasında şekillenen Şianın, tarihî Horasan bölgesindeki tezâhürü olarak ortaya çıkmıştır. Afganistan Şiasının çoğunluğu İsnâaşeriyye fırkasına mensuptur. Belli bölgelerde İsmâiliyye'ye mensup küçük topluluklar da bulunmaktadır. Muhtemelen tarihî süreçte Şiiler, Afganistan'ın merkezden uzak ve dağlık bölgelerinde kapalı bir toplum yapısı tarzında yaşayarak varlıklarını muhafaza etmişlerdir. Afganistan Şiîlerinin belli etnik topluluklara mensup olmaları,  etnik ve mezhebî dayanışma ruhuyla var olmaları asırlardır ayakta kalmalarına da katkı sağlamıştır.
Tarihî süreçte İsnâaşeriyye; İlhanlılar, Safevîler ve Kaçarlar gibi bölgede hâkim Şiî nitelikli yönetimlerin Şiiliği bölgede yayma faaliyeti ve politikasının etkisiyle de desteklenmiş ve güç kazanmıştır. Afganistan'da Sünnî yönetimlerle zaman zaman sorunlar yaşayan Şiî topluluklar özellikle son dönemlerde İran Şiî çevreleriyle daha etkin ilişki içerisine de girmiştir. İran ve Irak'taki Şiî ilim havzalarında eğitim alan Afganistanlı Şiî ulemanın önderliği ile yoluna devam etmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Afganistan,  Şia, İmâmiyye-İsnâaşeriyye, İsmailiyye, İran

Abstract:
This thesis titled as "Shiism in Afghanistan from Past to Present" aims to investigate the past and present of Shiism in Afghanistan in general terms, and to determine the change and differentiation of Shiism in this geography by tracking its process. The subject of the thesis has been examined with respect to the principles of scientific methodology of History of Islamic Sects.
The geography of Afghanistan has been constantly exposed to foreign interventions in the past and still is today, and has been subject to tension and stability problems. In terms of historical experience, the relationship of this region with Shi'ism, which should be the subject of scientific research in all aspects, should have also been examined. Although some scientific studies have been carried out on the subject, it is obvious that more comprehensive studies are needed.
The phenomenon of Shiism in the history and society of Afghanistan emerged as the manifestation of Shia, which is shaped in Iraqi region, in the historical Khorasan region. Although the majority of the Afghan Shia are members of the Imamiya-Isnaasheriya sect, there are also small communities belonging to the Ismalism in certain regions. In the historical process, Shiites have probably preserved their existence by living in a closed society structure in the remote and mountainous regions of Afghanistan. The fact that Afghan Shiites belong to certain ethnic communities and exist with the spirit of ethnic and sectarian solidarity has also contributed to their survival for centuries. 
In the historical process, Imamiya-Isnaasheriya has been supported and strengthened with the help of activities and policies of the dominant Shiite rulers in the region such as, Ilkhanate, Safavids and Qajars to spread Shiism in the region. Shiite communities, which have had problems with Sunni governments from time to time in Afghanistan, have also, especially recently, got into more effective relations with Iranian Shiites. Shiite communities continued on their path with the leadership of the Shiite scholars from Afghanistan, who were educated in the Shiite science basins in Iran and Iraq.

Keywords: Afghanistan, Shiism, Imamiya-Isnaasheriya, Ismalism, Iranian