19. yüzyılın ilk yarısında Hakkâri'de idârî ve sosyal yapı (1800-1850)
Administrative and social structure in Hakkari in the first half of the 19th century (1800-1850)
Yazar: CEMAL ÜLKE
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM ÖZCOŞAR
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Kamu Yönetimi = Public Administration ; Tarih = History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Aşiretler = Tribes ; Hakkari = Hakkari ; Kent tarihi = Urban history ; Merkezileşme = Centralization ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyal yapı = Social structure ; Sınır = Boundary ; Tanzimat = Tanzimat ; İdari yapı = Administrative structure

Özet:
Hakkâri ve çevresinin içinde bulunduğu bölge, Çaldıran Savaşı'nın ardından 1548
yılında Osmanlı hâkimiyetine girmiş ve Van Eyaleti'ne bağlı hükûmet sancaklar statüsünde
Osmanlı idârî yapısı içerisinde yer almıştır. Daha sonra bölgenin kontrolü Van beylerbeyi
aracılığıyla yerel güç unsurlarından Şenbu hanedanına verilmiştir. Şenbu hanedanı, 19.
yüzyılın ilk yarısına doğru uygulanmaya çalışılan Tanzimat'ın merkezîleşme politikalarına
kadar Hakkâri'nin kontrolünü ellerinde bulundurmuştur. 19. yüzyılın ilk yarısında başlayan
merkezîleşme çabaları, Osmanlı Devleti'nin uç bölgelerindeki yerel beyler/mîrler tarafından
tepkiyle karşılanmıştır. Merkezileşme politikalarının ısrarlı bir şekilde uygulanması, devletin
uç bölgesinde hâkimiyeti elinde bulunduran mîrlerin isyanına neden olmuş ve bu süreç
emirliklerin tasfiye edilmeleriyle sonuçlanmıştır. Emirliklerin lağvedilmesinin hemen
ardından 1847 yılında; Diyarbekir, Cizre, Van ve Hakkâri'yi kapsayan bölgede "Kürdistan
Eyaleti" kurulmuştur. Eyaletin tesis edilmesiyle birlikte Hakkâri'nin de içinde bulunduğu
bölgede Tanzimat uygulanmaya başlanmıştır. 1849 yılında bölgede ikamet eden son Hakkâri
Mîri Nurullah Bey'in de sürgüne gönderilmesinin ardından, aşiretli-aşiretsiz Kürt ve
Nasturilerin yoğun bulundukları Hakkâri, Kürdistan Eyaleti'nden ayrılarak "Hakkâri Eyaleti"
olarak yeniden teşkilatlandırılmıştır. Hakkâri Eyaleti'nin kurulmasıyla beraber bölgede
Tanzimat'ın uygulanma alanı daha da genişlemiş ve Hakkâri'ye ilk defa merkezden memurlar
gönderilmeye başlanmıştır. Osmanlı Devleti, memurların "dirayetli ve vukuflu" olmalarına
özen göstermiş ve yerel güçleri de Hakkâri yönetimine dahil etmişse de sorunlar/çatışmalar
son bulmamış, idârî bir boşluk meydana gelmiştir. Kürt beylerinin/mîrlerinin tasfiye
edilmelerinin ardından ortaya çıkan bu idâri boşluk, seyyidler/şeyhler tarafından
doldurulmaya başlanmıştır. Bu bağlamda, "19. yüzyılın ilk yarısında Hakkâri"nin idârî ve
sosyal yapısı"na odaklanan çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri ışığında Tanzimat sonrası
merkezileşme politikalarının Hakkâri ve çevresine etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
19. yüzyılın ilk yarısında Hakkâri, tarih disiplini içerisinde şimdiye kadar bir bütün olarak
incelenmemiş ve bu yönde bir boşluğun olduğu görülmüştür. Bu yöndeki boşluğu doldurmayı
hedefleyen çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Hakkâri Emirliği'nin
tarihçesi; ikinci bölümde Tanzimat Fermanı'nın Hakkâri ve çevresinde etkileri ve sonuçları;
üçüncü bölümde ise Hakkâri'nin etnik, sosyal ve dini kimliğini oluşturan
aşiretler/konfederasyonlar ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Aşiret, Emirlik, Hakkâri, Merkezîleşme, Sınır, Tanzimat.

Abstract:
Hakkâri and its vicinity came under Ottoman rule in 1548, a while after Chaldiran War
between Ottomans and Safavids. Hakkâri, took its place within Ottoman administrative
structure as a "Hukumet (Government) Sanjak" under Van Eyaleti (Ottoman Provincial
Administrative Unit). The rule of Hakkari and it vicinity given to one of the local mir families,
the Shanboo (Şenbu) dynasty, via Van Beylerbeyi (Governor-General). The Shanboo dynasty
ruled Hakkâri until the first half of the 19th century. From the beginning of the 19th century,
centralization policies had begun to be applied in the far regions of the state and as a result of
reaction of local mirs and bags (local landlords) to these policies some revolts took place in
the region. Those insurgencies crushed by Ottoman State and centuries old Kurdish Emirates
dissolved and their leaders (Mirs) send to exile. After the abolishment of Emirates, in 1847, a
new legal identity, "Kurdistan Eyaleti" was formed in the region containing Diyarbakır, Cizre,
Van and Hakkâri. Thus, Hakkâri region that were opposing to the implementation of the
Tanzimat rules were included within the Tanzimat jurisdiction. In 1849, Nurullah Bey who
was the last Mir of the Hakkâri living still in Hakkari, also send to exile and the same year
"Hakkâri Eyaleti" established as an independent Eyalet. The region were populated by tribal
and non-tribal Kurds and Nestorians. By the establishment of this Eyalet, the implementation
of Tanzimat further expanded and for the first time Ottomans send civil servants of the central
government to the Hakkâri. Ottomans were careful about qualities of these civil servants such
as knowledge about region and to be skilful. Ottomans also included some local power holders
to the administration of the Eyalet. But despite these efforts, the problems and clashes between
local powers and central government authorities continued to exist. After the abolishment of
Kurdish Emirates, local Seyyids and Sheikhs -who had limited power before- begun to rise
and to fill local power gap. This work, titled "Administrative and Social Structure in Hakkâri
in the First Half of the 19th Century" focuses on the reflections of centralization policies
applied in Hakkâri and its vicinity after the declaration of Tanzimat Ferman (Edict). This work
is consisting three chapters. In the first chapter the history of Hakkâri Emirate and its roots, in
the second chapter the effects and results of Tanzimat Edict in and around Hakkâri and in the
third chapter the tribes who constitutes the ethnic, religious and social identity of Hakkâri, had
been analysed.

Keywords: Border, Emirate, Hakkâri, Tribe, Tanzimat, Ottoman Centralization