Ahmet Yesevi düşüncesinde insan ve evrendeki yeri
Human and his place in the universe in the sistem of thinking Ahmet Yessevi
Yazar: NURALİ YEGENOV
Danışman: PROF. DR. İBRAHİM MARAŞ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Ahlak = Morality ; Ahmed Yesevi = Ahmed Yesevi ; Din-ahlak ilişkisi = Religion-moral relation ; Erdem = Virtue ; Felsefi düşünce = Philosophical thought ; İlahi aşk = Divine love ; İnsan = Human ; İnsan-evren ilişkisi = Human-universe relationship ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
İnsanın bu dünyaya gelişi ve varlık âlemindeki gerçek yerini almasındaki amacı kendini tanıyarak, sorumluluklarını bilerek Yaradan Tanrıya daha da yaklaşmaktır ve iki dünya mutluluğunu elde etmektir. Birbirine zıt ve çift yönlü tabiatı olan insan, asıl gaye ve amacına ulaşmada bundan sonra peygamberler gelmeyeceği için her biri kendi döneminin önderliğini üstlenmiş âlimleri izlemek zorundadırlar. Ahmet Yesevi de bu gibi durumda insanları asıl gayesine ulaştırmayı amaç edinmiş bir önder mutasavvıf ve bilge âlimdir.Türk Müslümanlığını oluşturan Yesevi, insanın yaratılışı ve evrendeki yeri hakkındaki görüşlerini öncelikli olarak Kur'an ve Hadis ışığında ortaya koymuştur. Bununla birlikte kendinden önce oluşturulmuş Türk felsefe geleneği üzerinde ilerleyerek, Müslüman filozofların görüşlerini kendi bulunduğu toplum özelliklerine göre yorumlamıştır. Toplumun irşadı ve yeni kültürün inşasında, Yesevi'nin ilk işi, insanın bireysel yönünü eğitmek ve ahlakî açıdan olgunluğa eriştirmek olmuştur. Yesevi, ahlak konusunda ortaya attığı tasavvufi ve felsefi düşüncelerini, ilahi aşk ekseninde yorumlamıştır. Fakat bu aşkı da hak etmek gerekmektedir. İlahi aşk, ispat edilmeye muhtaç bir durumdur, aşkını ispat etmek ise âşık olan insanın sorumluluğudur. Aşk iddiası ile yaşayan insan, kötü nefsini terbiye etmeye, kainata ve insanlığa sevgi nazarıyla bakmaya, güzel huy ve iyi davranışlara talib olmaya yeltenmelidir. İnsanın yaratılışı, evrendeki yeri, ahlaken yükselişi, erdemleri tercihi, ahlak, iman, aşk ve erdem ilişkisi çerçevesinde insanın bu dünyada nasıl davranması gerektiğini açıklamaya çalıştığımız hikmetlerinde, Yesevi, Allah'a olan sevginin motive edici gücü ile Türkistan'daki Türk topluluklarına üstün ahlakî ve erdemli değerleri içinde barındıran kültürü yeniden inşa etmeyi başarmıştır. 
Anahtar kelimeler: Yesevi, insan, İlahi aşk, Erdemler, Ahlak, Felsefe

Abstract:
The purpose of man's coming into this world and taking his true place in the kingdom of existence is to get closer to God the Creator, knowing himself and his responsibilities, and to achieve happiness in two worlds. People with an opposite and dual nature should follow the scientists, each of whom took over the leadership of their period, since there will be no future prophets in achieving its main goal and task. Ahmet Esevi is also a leader, Sufi and wise scholar who seeks to lead people to their true goal in such a situation. Esevi, who formed Turkish Islam, first of all revealed his views on the creation of man and his place in the universe in the world. the light of the Qur'an and hadith. However, he continued the Turkish philosophical tradition that had developed before him and interpreted the views of Muslim philosophers in accordance with the characteristics of his own society. Guiding society and creating a new culture, Esevi's first task was to educate the individual side of a person and help him achieve moral maturity. Esevi interpreted his mystical and philosophical thoughts about morality along the axis of divine love. But this love must be earned. Divine love is a condition that must be proved, and it is the responsibility of a person in love to prove your love. A person living with a claim to love should try to discipline his bad self, look at the universe and humanity through the eyes of love, and strive for good behavior and good behavior. In his wisdom, in which we try to explain how a person should behave in this world within the framework of human creation, his place in the universe, his moral growth, his choice of virtues, morality, faith, love and virtue, Esevi, with the motivating power of love brought the highest morality to Allah and succeeded in restoring a culture that includes virtuous values.
Key words: Yesevi, Human, Divine love, Virtues, Ethics, Philosophy.