Türkiye (Burdur gölü, Van Gölü, Sultan sazlığı) dikkuyruk ördek (Oxyura leucocephala) populasyonlarının biyolojisi
The biology of the white-headed duck population in Turkey (Lake Burdur, Lake Van and Sultan marshes)
Yazar: HÜMEYRA NERGİZ
Danışman: PROF. DR. YUSUF AYVAZ ; YRD. DOÇ. DR. MEHMET ALİ TABUR
Süleyman Demirel Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı / Zooloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Biyoloji = Biology
Dizin: Burdur Gölü = Burdur Lake ; Ekoloji = Ecology ; Ornitoloji = Ornitology ; Sultan sazlığı = Sultan marshy ; Van Gölü = Van Lake ; Zooloji = Zoology

Özet:
Bu çalışmada, nesli küresel ölçekte tükenme tehlikesi altında olan dikkuyruk ördeğin (Oxyura leucocephala) biyoekolojik özellikleri araştırılmıştır. Çalışma, Ocak 2007-Ağustos 2009 tarihleri arasında Burdur Gölü, Van Gölü Havzası (Erçek Gölü, Sodalı (Arin) Gölü, Norşin Gölü) ve Sultan Sazlığı'nda gerçekleştirilmiştir.Türün üreme ve göç mekanizmasında iklimsel faktörlerin önemli etkiye sahip olduğu görülmüştür. Van Gölü Havzası'ndaki üreme döneminin yaklaşık olarak 7 ay (nisan-ekim) sürdüğü, kuluçka süresinin 23-24 gün olduğu ve kuluçka tekrarı yapmadığı belirlenmiştir.Tür üreme alanı olarak, insan etkisinden mümkün olduğunca uzak, yağış, rüzgar gibi iklimsel faktörlere karşı korunaklı, yüksek ve sık sazlık alanları (Phragmites spp.ve Typha spp.) tercih etmektedir. Eski yuvaların erkek ve dişi bireyler tarafından tamir edilerek kullanıldığı, bireylerin yuva yeri seçiminde saz yüksekliği, yuvanın sudan yüksekliği, kıyıya ve göl aynasına olan uzaklığın etkili olduğu belirlenmiştir.İncelenen 17 yuvada en az 5, en fazla 9 olmak üzere toplam 166 yumurta tespit edilmiştir. Yuva başına düşen ortalama yumurta sayıları Erçek Gölü'nde 2008'de 5.5±0.7, 2009'da 6.2±1.09, Arin Gölü'nde 2008'de 6±0.0, 2009'da 6.25±1.25 ve Norşin Gölü'nde 2008'de 6.80±1.64, 2009'da 6.26±1.50 olarak hesaplanmıştır. Üreme bölgelerinin yıllarla ve birbirleri ile olan ilişkilerinde istatistiksel olarak fark görülmemiştir (p>0.05).Yumurtaların en, boy, ağırlık ölçümleri alınmış, hacim ve yumurta indeksleri hesaplanmıştır. Ortalama yumurta boyu 65.02±6.86 mm, eni 47.33±6.64 mm, ağırlığı 84.07±6.07 gr, hacmi 148208±38075 mm3 ve yumurta indexi 73.34±8.47'dir. Erçek, Arin ve Norşin Gölleri arasında yumurta büyüklükleri bakımından istatistiksel olarak önemli farklılıklar belirlenmiştir (p <0.05)Araştırma süresince sayılan 166 yumurtanın 151'inden (% 91) yavru çıkışının gerçekleştiği belirlenmiştir. Çıkan yavruların 126'sının (% 83) alandan uçurulduğu, 25 (% 16)'inin ise antropolojik baskılar, besin azlığı ve soğuk hava koşulları gibi sebeplerle öldüğü tespit edilmiştir.Türün kışlama alanı seçiminde, göl ve kıyısında yoğun sazlıkların bulunmaması ve tamamen donmaması gibi faktörlerin etkili olduğu görülmüştür. Alandaki birey sayısı çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Özellikle son yıllarda Sultan Sazlığı'nda yaşanan habitat tahribatı, türün alanı terk etmesine yol açmıştır. Yapılan çalışmalar sonucu araştırma alanlarında belirlenen en fazla birey sayıları; Burdur Gölü'nde 1220, Arin Gölü'nde 675, Norşin Gölü'nde 37, Erçek Gölü'nde 29'dur.Dikkuyruk ördeğin maximum dalış süresi yetişkin erkeklerde ve dişilerde 43 sn, yavrularda ise 32 sn olarak Burdur Gölü'nde kaydedilmiştir. Bireylerin farklı alanlarındaki dalış süreleri karşılaştırıldığında kışlama ve üreme alanları arasında istatistiksel olarak önemli farklılıklar olduğu ortaya konmuştur (p<0.001).Bireyler gün içinde beslenme, dinlenme, konfor ve yer değiştirme gibi davranışlar sergilemişlerdir. Vücut ısılarını dengelemek ve enerjilerini korumak için değişik zaman periyotlarında farklı aktiviteler gerçekleştirdikleri görülmüştür.Dikkuyruk ördek ülkemizde konaklayan ve üreyen önemli bir türdür. Ülkemizdeki yaşam alanlarında karşı karşıya olduğu en önemli tehdit unsurları habitat tahribatı, antropolojik baskılar, iklimsel değişiklikler, göllerdeki su seviyesi değişimleri ve kirliliktir. Populasyonun daha da kötüleşmesini engellemek için öncelikle yaşam alanı olan sulak alanların korunması ve avlanmanın önlenmesi gerekmektedir.Anahtar Kelimeler: Oxyura leucocephala, Dikkuyruk ördek, ekoloji, üreme, davranış, Burdur Gölü, Van Gölü Havzası, Sultan Sazlığı, Türkiye.

Abstract:
In this study, bioecological features of the White-headed duck (Oxyura leucocephala) which is one of the globally threated species, were investigated between January 2007-August 2009 at Lake Burdur, Van Lake Basin (Lake Erçek, Lake Sodalı (Arin), Lake Norşin) and Sultan Marshes.It was concluded that the climatic factors had an important effect on breeding and migration mechanisms. It was found that Turkey population- having a seven month of reproduction period (from april to october), 23-24 days of clutch period and no repetition of clutch activity- was different from the others.The species prefers to breed habitats having the tall and dense reeds (Phragmites spp. and Typha spp.) and far from human effects which are sheltered from wind and precipitation. It was determined that the old nest were repaired by male and female. The most important factors in the nest site selection were reed height, nest height, distance from shore and open lake.17 nests were observed throughout the study. Totally 166 eggs were counted which range from five to nine at each nest. Mean egg counts per each nest in 2008 and 2009 years were respectively 5.5±0.7 and 6.2±1.09 at Lake Erçek, 6±0.0 and 6.25±1.25 at Lake Arin, 6.80±1.64 and 6.26±1.50 at Lake Norşin. There was no statistically important difference between breeding areas and years (p>0.05).The width, lenght and weight of eggs were measured and volume and index of eggs were calculated. Mean egg lenght was 65.02±6.86 mm, width was 47.33±6.64 mm, weight was 84.07±6.07 gr, volume was 148208±38075 mm3 and index was 73.34±8.47. There was statistically important difference in egg measurement parameters among Erçek, Arin and Norşin Lakes (p <0.05).In our study, it was determined that 151 (% 91) out of 166 eggs were hatched as chicks. 126 (% 83) out of 151 chicks were observed flying away and 25 (% 16) chicks were dead.It was determined that preference of the species in wintering area was Lake Burdur having lack of dense reeds in the lakes not freezing completely and its shore. The number of the individuals at the area were effected by environmental factors. Especially in recent years, the species was not observed in Sultan Marshes, because of the habitat degredation. The results of our study showed that maximum individual numbers were 1220 at Lake Burdur, 675 at Lake Arin, 37 at Lake Norşin and 29 at Lake Erçek.Maximum diving durations of white-headed duck were calculated at Lake Burdur as 43 second in adults and 32 second in chicks. There was statistically important difference in diving durations between wintering and breeding areas (p<0.001).The individulas of the species showed feeding, resting, comfort and swimming activities during a day. They displayed different behaviours to balance their body temprature and to protect their energies in different periods of the day.The white-headed duck is an important bird species that breeding and wintering in our country. The most important threat factors of the species are habitat destruction, anthropological effects, climatic changes, water level changes and pollution in Turkey. Furthermore, it must be protected wetlands living the species and prohibited over-hunting in order that the population is deterioted any more.Key Words: Oxyura leucocephala, White-headed duck, ecology, breeding, behaviour, Lake Burdur, Van Lake Basin, Sultan Marshes, Turkey.