Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Mesnevi ciltlerinde tezyinat ve teknik
Ornamentation and technique in the bindings of Mesnevi volumes found in the Topkapi Palace Museum Library
Yazar: NAZLI DURMUŞOĞLU UTKU
Danışman: PROF. DR. AHMET SACİT AÇIKGÖZOĞLU
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı / Cilt Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Cilt sanatı, bir yanıyla ilim membaı olan kitapları, bir yanıyla bu kıymetli metinleri 
süsleyen kitap sanatlarını himayesi altına alırken, başlangıcından günümüze büyük 
değişimler göstermiş, çok kısa zamanda başlı başına bir sanata dönüşmüş ve yüz 
yıllar içerisinde sayısız cilt şaheserleri meydana getirilmiştir. İslam coğrafyasında, 
gayet tabiî olarak en çok ehemmiyet gösterilen kitap, kitabımız Kur'ân-ı Kerîm'dir. 
Hat, tezhip ve cilt sanatında benzeri görülmemiş eserler daha çok mushaflar arasında 
görülmektedir. Kur'ân-ı Kerîm'ler başta olmak üzere dinî kitaplardan sonra en çok 
istinsah edilen ve en çok şerhi yapılan eserlerin başında ise Mesnevi-i Şerif gelir. 
Toplumun her kesiminden ilgi görmüş, kültürümüzü inşâ eden yapı taşlarından biri 
olmuş Mesnevi-i Manevi, elbette ki gördüğü kıymete binâen en sanatlı yazmaların 
neşvünemâ bulduğu başlıca eserlerdendir.
Çalışmamıza konusu olan, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi koleksiyonlarındaki 
Mesnevi'lerin ciltleri incelenirken öncelikle Hz. Mevlana'nın hayatı ve eserlerine 
kısaca değinilmiş, bu esnada Mesnevi-i Şerif başlığı altında, toplum hayatını sadece 
tasavvufi cihetiyle değil aynı zamanda başta musiki ve edebiyat olmak üzere, hat, 
tezhip, minyatür gibi sanatlar bakımından da büyük katkıları olan Mevlevilik kültürü 
ele alınmıştır. 
Sonraki bölümde, cilt sanatının tarihi gelişimine yer verilirken Türk cilt sanatı ön 
planda tutulmuş, cilt çeşitleri ve cildin bölümleri hakkında da kısaca bilgi verilmiştir. 
Topkapı Sarayı Müzesi ile kütüphanesi ve kitap koleksiyonları anlatıldıktan sonra 
tezin omurgasını teşkil eden eserlerin kataloğu oluşturulmuş, ağırlıklı olarak kitap 
ciltleri ile yazma eserin kap içleri, tezyinat ve uygulama teknikleri bakımından ele 
alınmıştır. 
Toplanan bütün veriler değerlendirildiğinde ise bir taraftan katalogda yer alan 
eserlerin dikkat çeken özelliklerine değinilirken diğer taraftan farklı müze ve 
kütüphanelerde bulunan gerek Mesnevi'lere ait ciltlere gerekse benzer özellik taşıyan 
farklı eserlere ait cilt örneklerine yer verilerek karşılaştırma olanağı sunulmuştur. 
Kronolojik olarak düzenlenen katalog ile bu kıymetli eserler üzerinden cilt sanatının 
tekamülünü izleme imkânı da ortaya koyulmuştur.

Abstract:
The art of bookbinding, while embracing books as a source of knowledge on one 
side and book arts as the ornamentation of such valuable texts on the other, has 
undergone significant changes from its beginning to the present day and has 
transformed into an art form in its own right. Thus, over the centuries, numerous 
masterpieces in bookbinding have been created. In the Islamic world, the book with 
the utmost importance is the Qur'an. Hence, in the arts of calligraphy, illumination, 
and bookbinding, unprecedented works are primarily observed among the mushafs. 
With the Qur'ans being preeminent, Mesnevi-i Şerif is the most widely transcribed 
and commented-on work after religious books. Mesnevi-i Manevi, which has 
garnered attention from every segment of society and has become one of the 
cornerstones in shaping our culture, is naturally among the foremost works where the 
most artistic manuscripts have thrived due to its esteemed value.
This study focuses on the bindings of the Mesnevi bookbindings in the collections 
located at the Topkapi Palace Museum Library. Within this process, under the title 
Mesnevi-i Şerif, the study begins by briefly describing the life of Hz. Mevlana and 
his written works while addressing the Mawlawiyyah culture that has significantly 
contributed to the community life not only in the aspect of Sufism; but at the same 
time within the context of music and literature, as well as arts such as calligraphy, 
illumination, and miniature.
In the following chapter, while explaining the historical development of the art of 
bookbinding, Turkish bookbinding art is emphasized, and brief information is 
introduced about the types of bindings and the sections of a binding. After providing 
information about the Topkapi Palace Museum, its library, and book collections, a 
catalog of the works that comprise the backbone of the thesis has been created, 
mainly focusing on book bindings and manuscripts' inner fronts have been examined 
in terms of the ornamentation and application techniques.
When all the collected data is evaluated, on the one hand, the distinctive features of 
the work listed within the catalog are mentioned. On the other hand, a comparative 
opportunity has been contrived by including bindings of Mesnevis from different 
museums and libraries, as well as written works of different genres that share 
common bookbinding characteristics. In this manner, a chronological manifestation 
of the art of bookbinding on the most valuable works has been presented.