Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kütüphanesi'nde yer alan seçilmiş yazma eserlerdeki tezyini Rumilerin incelenmesi ve yeni bir eserle yorumlanması
Examination of the Rumi inclusions in selected manuscript works in the Library of the Turkish and Islamic Works Museum and their interpretation with a new work
Yazar: KEZBAN DUMLU
Danışman: PROF. DR. MÜNEVVER ÜÇER
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı / Tezhip Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
Rumi motifi, Türk- İslam sanatlarında önemli bir bezeme unsurudur. Hayvansal
kökenli olduğu düşünülen rumi motifi Orta Asya kökenli olup, ilk olarak Bezeklik'teki
Uygur duvar fresklerinde bir deniz ejderinin kanatlarında görülmektedir. Burada
görülen şekil, daha sonraki yüzyıllarda, çok sık rastlayacağımız klasik rumi formunun
aynen uygulanılan örneklerindendir. Tezyinatta önemli bir yeri olan rumi motifi, her
dönemde, her üslupta, başlangıcından günümüze kadar her alanda kullanılmıştır. Rumi
motifi farklı kültür medeniyetleri çerçevesinde formunu koruyarak bozmadan
şekillenip günümüze ulaşmıştır. Aynı zamanda rumi süsleme sanatının her alanında
bağımız olarak kullanılması sebebiyle kompozisyon tipleri arasında rumili desenin
ayrı bir yeri ve önemi vardır. Kullanım sahasında hem bir üslup, hem de bir temel
motif olan rumi, ana formu aynı olsa da, küçük farklarla sade, dendanlı, tezyini,
sarılma, sencide, yapraklı, bulutlu, hurdeli gibi isimler alarak sınıflandırılmıştır.
Tezhip sanatı, XVI. yüzyılda en görkemli, en ihtişamlı ve en parlak dönemini
yaşamıştır. XVI. yüzyılda padişahların sanata ve sanatçıya büyük önem vermeleri bu
dönemde sayısız yazma eserlerin oluşmasını sağlamıştır. XVI. yüzyılda kullanılmaya
başlanan tezyini rumi motiflerine bakıldığında dönemin karakteristlik özelliklerini
taşıdığı görülür. Başlıbaşına bir bezeme unsuruyken formunun içerisine ilave edilen
detaylar tezyini rumi motifini daha estetik ve cazip hale getirmiştir. Rumi motifinin
çeşitlerinden biri olan tezyini rumi motifi, kompozisyonlarda ölçüsünden daha iri
çizilip iç bünyesine yerleştirilmiş bitkisel kökenli motiflerden oluşur. 16. yüzyıl
başından itibaren görülür. İrice bir ruminin içi, hatâyî grubu motiflerle bezenmiştir. Tezyinatta çok kullanılmış olan işlemeli ruminin ilk denemeleri, oğlu Kanuni Sultan
Süleyman tarafından inşa olunan Yavuz Sultan Selim türbesindeki çinilerde görülür.
En güzel örnekleri de Topkapı Sarayı Mukaddes Emanetler kısmındaki çinilerdedir.
Şehzadebaşı İbrahim Paşa Türbesi kapısındaki taş işçilikle yapılmış oymalar, motif
olarak da desen olarak da eşsizdir. 16. yüzyıla ait Karamemi' nin İstanbul Üniversitesi
Kütüphanesi, T.5467'de bulunan Muhibbi Divanı'nda ve Topkapı Sarayı Müzesi
Kütüphanesi, HS.5'teki, Ahmed Karahisari Kur'an-ı Kerim' inde bulunan tezyini rumi
örnekleri de estetik açıdan önem arz eder.
Tez konusu olan TİEM Kütüphanesi'ndeki seçili eserler renk, kompozisyon, motif,
desen ve tasarım açısından incelenip eser analizleri ile tezyini rumi daha iyi
açıklanmaya çalışılmıştır. İncelenen tezyini rumi motifi yazma eserlerde en çok
serlevha sayfalarında, başlık tezhiplerinde ve zahriye sayfalarında kullanıldığı
görülmüştür. Eserlerin her biri tezyinat açısından detaylı biçimde analizleri yapılarak
çizilmiş, künyeleri incelenip belgelerle tespit edilmiştir. Müze ve kütüphanelerde seçili
yazma eserlerinde görülen tezyini rumi örnekleri görsellerine bu çalışmada yer
verilerek eser hakkında bilgi verilmektedir.

ANAHTAR KELİMELER: TİEM, Tezhip, Sanat, Motif, Rumi, Tezyini Rumi, Yazma Eser, Mushaf, Analiz.

Abstract:
Rumi motif is an important decorative element in Turkish illumination and Turkish-
Islamic arts. The Rumi motif, thought to be of animal origin, is of Central Asian origin
and can be seen on the wings of a sea dragon in the Uyghur wall frescoes in Bezeklik.
The figure seen here is one of the examples of the classical Rumi form applied exactly,
which we will encounter very often in later centuries. The Rumi motif, which has an
important place in decoration, has been used in every style in every period and in every
field from its beginning to the present day. The Rumi motif has preserved its form and
has been shaped without breaking within the framework of different cultural
civilizations and has survived to today's century. At the same time, the rumi pattern
has a special place and importance among composition types because it is used as a
bond in every field of rumi ornamentation art. Rumi, which is both a style and a basic
motif in its field of use, has been classified with minor differences by names such as
plain, dendanli, adorned, hugging, sencide, leafy, cloudy, hurdeli, even though its main
form is the same.
The art of illumination experienced its most magnificent, glorious and brightest period
in the 16th century. In the 16th century, the sultans' attaching great importance to art
and artists led to the creation of countless valuable manuscripts in this period.
When we look at the decorated Rumi motifs that started to be used in the 16th century,
it is seen that they bear the characteristic features of the period. While it is an element
of decoration in itself, the details added to its form have made the rumi motif more
aesthetic and attractive. Decorated Rumi motif, which is one of the varieties of the
Rumi motif, the tezyini rumi motif, consists of floral motifs drawn larger than their
size and placed inside the compositions. It has been seen since the beginning of the 16th century. The inside of a large rumina is decorated with hatayi group motifs. The
first attempts of embroidered rumin, which was widely used in the decoration, are seen
on the tiles in the tomb of Yavuz Sultan Selim, built by his son Kanuni Sultan
Süleyman. The most beautiful examples of them are on the tiles in the Sacred Relics
section of the Topkapi Palace. The carvings made with stonework on the door of the
Şehzadebaşı Ibrahim Pasha Tomb are unique both as a motif and as a pattern. Examples
of Karamemi's treatise rumi from the 16th century in the Muhibbi Divan in Istanbul
University Library, T.5467, and in the Ahmed Karahisari Quran in the Topkapi Palace
Museum Library, HS.5, are also aesthetically significant.
The selected works in the TIEM Library, which are the subject of the dissertation, were
examined in terms of color, composition, motif, pattern and design, and rumi
decoration was better understood through the analysis of the works. In the works of
writing the rumi decoration motif examined, it was found that it was most often used
on serlevha pages, title illuminations and zahriye pages. Each of the works has been
analyzed in detail in terms of decoration, drawn, dog tags have been examined and
fixed with documents. The samples of the rumi decoration seen in the selected works
of writing in museums and libraries are examined and information about the work is
provided by including the visuals in this study.

KEYWORDS: TIEM, Illumination, Art, Motif, Rumi, Rumi Decoration, Writing Work, Mushaf, Analysis.