Osmanlı ilmiye teşkilatı araştırmalarında kullanılabilecek temel kaynaklar
The basic sources which can be used for the researches on Ottoman ilmiye institution
Yazar: MEHMET FATİH ÖZER
Danışman: PROF. DR. RECAİ DOĞAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Din = Religion ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training ; Tarih = History
Dizin: Bab-ı Meşihat = Shaykhu?l-İslam ; Din eğitimi = Religious education ; Heyet-i İlmiye = Comitte of Science ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Ruznamçe Defterleri = Official transactions ; Tahrir Defteri = Tahrir Register ; Ulema = Ulama

Özet:
Osmanlı Devlet Teşkilatlanmasının en önemli unsurlarından olan İlmiye Teşkilatı ve bu teşkilatın temel kaynaklarının incelenmeye çalışıldığı bu çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde İlmiye Teşkilatı'nın genel yapısı ve mensupları hakkında bilgi verilirken, İkinci bölümde ise tezimizin temel problemi olan Osmanlı İlmiye Teşkilatı'nın tam manasıyla anlaşılabilmesi için hangi kaynaklara başvurmamız gerektiği sorusundan hareketle, bu teşkilat hakkındaki ana kaynaklar tanıtılmaya çalışılmıştır.İlmiye Teşkilatı; medreseden icazetle mezun olup eğitim, hukuk, fetva ve başlıca dini hizmetleri yürüten Müslüman ve de büyük çoğunlukla Türklerden oluşan bir müessesedir. Şeyhülislam, Kadı, Kazasker, Müderris, Nakîbüleşraf gibi birçok mensubu bulunan bu teşkilat, Osmanlı Sultanları ve Osmanlı tebaası tarafından büyük itibar görmüş, toplumda her zaman ayrıcalıklı konuma sahip olmuşlardır.İlmiye hakkında kapsamlı bilgileri elde edebileceğimiz kaynaklar arasında; teşkilat mensuplarınca resmî işlemlerin kaydedildiği defterler, bu şahıslar hakkında yazılmış biyografi eserleri, şakaik ve zeyiller, müstakil yazma eserler sayılabilir. Devlet teşkilatlanmasında gösterdiği titizliği, resmî işlemleri kaydetme ve arşivleme konusunda da gösteren Osmanlı'dan kalan zengin miras sayesinde, dünyanın en zengin arşiv potansiyellerinden birine sahip olan Türkiye'nin arşiv, kütüphane ve özel koleksiyonlarında araştırmacılar için ana kaynak durumunda sayısız belge mevcuttur. Çalışmamızda ana kaynakların tarih araştırmalarındaki önemi vurgulanarak, bu kaynaklar ayrıntılı olarak tanıtılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: İlmiye, Ulema, Bab-ı Meşihat, Kazasker Ruznamçeleri, Tarîk Defterleri

Abstract:
This study attempts to examine Ilmiye, one of the most crucial components of Ottoman state organization, and main literature bibliography of this institution. The thesis consist of  two sections. While first section of the study gives information regarding the general structure and members of Ilmiye Institution, the second section based on main problem of this thesis, that is which sources we could refer to have proper understanding of Ottoman Ilmiye institution, presents main sources related to this institution. Ilmiye Institution comprises Muslim members, majority of them Turkish, who graduate from madrasa with authorization (icazet), and carry out education, law, fatwa and  other major religious services. This establishment which has several affiliates such as Shaykh al-Islam, Kadi, Kadiasker, Mudarris, Nakîbüleşraf was highly respected by Ottoman Sultans and Ottoman people (tebaa),  and the institution always had privileged status inside the society. 
Among the sources which we could obtain comprehensive information about Ilmiye are; the registers of the members of Ilmiye institution in which official transactions are recorded, biographic sources regarding Ilmiye members, Sakaik and Zeyils, autonomous manuscripts.
Owing to the wealthy heritage of Ottoman Empire which demonstrates particularity not only for state organization, also regarding registration and archiving official transactions, Turkey has one of the richest archive potentials around the world, and there are indefinite documents inside the archives, libraries and individual collections which could become main source for researchers. This study emphasizes the importance of these main sources inside historical researches, and attempts to present these sources in detail.
Keywords: Ilmiyye, Ulema, Bab-ı Meşihat, Kadiasker Ruznamces, Tarîk Registers