Türk ve kelt mitlerinde doğa tapımı: Ağaç kültü
Nature worship in Turkish and celtic myths: Tree cult
Yazar: DAMLA ÖTENKUŞ
Danışman: PROF. DR. MEDİNE SİVRİ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Karşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Karşılaştırmalı Edebiyat = Comparative Literature

Özet:
Mitler insanlığın şafağından beri hayatımızın en önemli kısmını oluşturmuştur. Mitler,
hikâyeler, masallar ve efsaneler düş gücümüzün bir sonucu olarak yaşamın getirdiği
travmalarla baş etmede en önemli silahlarımız olmuşlardır. Dünyanın getirdiği
sıkıntılardan uzaklaşmak isteyen insan bu sıkıntıları söz konusu anlatılardaki
canavarlar, düşmanlar yoluyla cisimleştirmiş ve cisimleşen sıkıntılarla mücadeleyi de
yine imgelemde yarattığı kahramanlar ile vermiştir. Bu sebeple, sözü edilen mitik
anlatılar önemsiz birer eğlence aracı değil varoluşsal sıkıntıların aktarıldığı birer
aynadırlar.
Bir imgelem çalışması olarak adlandırılabilecek bu çalışmada Türk ve Kelt
mitlerindeki ağaç imgesi Gilbert Durand'ın arketipolojik yöntemi esas alınarak
karşılaştırmalı bir biçimde incelenmektedir. Doğa tapımına dahil olan ağaç imgesinin
Türk ve Kelt folklorik imgeleminde ifade ettiği anlamı tespit etmek amacıyla yapılan
bu çalışma insanlığın en derin arzularının söz konusu imgede hayat bulduğunu
göstermektedir. Sınırlandırma yapmak adına belirlenen anne, dallar ve asalar, bitkisel
dönüşüm, dünya ağacı, kozmik bütünlük ve insan-ağaç izleklerini içeren mitik
anlatılar incelendiğinde dünya hayatının getirdiği sıkıntılardan kaçmak, durmadan
ilerlemek ve geleceği kontrol etmek ve insan olmanın koşullarını aşarak gökyüzünü
hedeflemek insanlığın başlıca arzuları olarak öne çıkmaktadırlar. En başta birbiriyle
çelişiyor gibi görünen bu arzular ağaç imgesinde oldukça uyumla var olmuşlardır.
Ağacın imgelemde bu kadar geniş bir yer kaplamasının birçok sebebi vardır ancak
şüphesiz ki göklere uzanan heybeti, yaşam ve ölüm döngüsünü hatırlatan mevsimsel
durumu ve insan ile hem fiziksel hem de ruhsal bağlamda paralel görülmesi en belirgin
nedenler olarak görülebilir. Bu izlenimlerden yola çıkan insan için ağaç yaşamın en
önemli simgelerinden biri olmuştur ve başat içsel arzular ona yansıtılmıştır. Böylece
ağaç basit bir doğa unsuru olmaktan çıkarak insanlığın bir aynası haline gelmiştir.
Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Edebiyat, Mitoloji, İmgelem, Arketipoloji,
Ağaç, Türk Mitolojisi, Kelt Mitolojisi.

Abstract:
Since the beginning, myths hold a significant place in our lives and as creations of our
imagination, myths, stories, tales and legends function as a weapon that we use just to
get away from the troubles of life. Human imagination personifies these difficulties as
the monsters we always encounter in the mythic narratives and creates a powerful hero
to fight them. That's why, we cannot throw these narratives away as insignificant
pieces told just for fun, instead, they mirror our ontological troubles.
This research of imaginary aims to compare and contrast the image of the tree both in
Turkish and Celtic myths with the approach of Gilbert Durand's archetypology. Our
purpose is to demonstrate what the image of the tree means both in Turkish and Celtic
folkloric imaginary and how it expresses the deepest desires within. For that, we
identify six common themes including mother, boughs and sceptres, the
transformation of a human into a tree, world tree, cosmic totalisation and human-tree.
Depending on these themes we find that the main desires are running away from the
struggles of life, controlling the future as moving forward ceaselessly and reaching up
to the sky. Although they seem to be conflicting, the image of tree gathers them
together in perfect harmony. The answer to the question as to why the tree is such a
common image can be seen as follows: the tree's reaching up to the sky, to the gods'
dwelling; seasonal changes recalling the life-death circle; the similarity between a
human and a tree. Consequently, the tree is considered by humanity as a principal
symbol of life rather than a simple part of nature.
Keywords: Comparative Literature, Mythology, Imaginary, Archetypology, Tree,
Turkish Mythology, Celtic Mythology.