Mimari tasarımda eleştirel bölgeselci yaklaşımın gelişim süreci: Kenneth Frampton ilkeleri bağlamında bir değerlendirme
The development process of critical regionalism approach in architectural design: An evaluation in the context of Kenneth Frampton's principles
Yazar: EMİNE YILDIZ KUYRUKÇU
Danışman: PROF. DR. AHMET ALKAN ; PROF. DR. MİNE ULUSOY
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Küreselleşen dünyada gittikçe artan ait oldukları 'yer'den kopuk 'kimliksiz binalar' ve bu binalardan oluşan 'kimliksiz kentler', mimarlık dünyasının temel sorunlarındandır.
20. yüzyılda küreselleşme eğilimi ile "Modernizmin getirdiği olanaklar, gelişen teknoloji ve dolayısıyla üretim biçimleri ile birlikte, kentsel bağlamından beslenmeyen, yapıldığı coğrafyadan kopuk, 'yer'e ait özelliklere dokunmayan mimari yapılaşmalar oluşmuştur. Bu bağlamda mimarlık, bölgesel bir olgu olmaktan çıkmış, artık sınırları olmayan evrensel bir olgu haline gelmiştir. Kimlik, aidiyet, yerin ruhu gibi mimarlığın önemli kavramları yerlerinden oynamıştır. Küreselleşme ile mimari tasarımın yerle olan ilişkisi kopmuş, her türlü bölgesel sınır ortadan kalkmıştır. Oluşan bu küresel mimarlık dili ile yapıların ait oldukları coğrafyadan yani 'yer'den kopuk olması bütün coğrafyalar üzerinde benzer çözümlerin üretilmesine neden olmuştur. Moderniteyi takip eden süreçte doğan postmodernizm; modern mimarlıkta dışlanan tarihsel ve yerel öğeleri simgesel şekilde kullanmış, buna rağmen 'yer'le kurulan ilişki başarılı olamamış, 'yer' tüketim nesnesi haline gelmiştir. 
Çalışma, modern ve postmodern dönemde mimarlığın 'yer'le kurduğu ilişkiyi analiz etmektedir. Mimari tasarım-'yer' ilişkisini doğru kurmanın yani yerin ruhunun somutlaştırılmasının yolu olarak 'Eleştirel Bölgeselciliğin' çözüm olabileceği tezini irdelemektedir. 'Eleştirel Bölgeselcilik (Critical Regionalism)' yaklaşımında 'yer'e ait değerlerle, çağdaş yer yönelimli tasarım yapmak amaçlanmaktadır. Doğal ışık, topoğrafya, iklim verileri gibi doğal verilerle kültürel verileri dikkate alan bir tasarım anlayışıyla 'yer'e ilişkin tarihsel sürekliliğin korunması hedeflenmektedir. İlk defa 1981 yılında Alexander Tzonis ve Liane Lefaivre tarafından dile getirilen 'Eleştirel Bölgeselcilik' kavramı Kenneth Frampton tarafından geliştirilmiştir. Kenneth Frampton ilki 1983 yılında olmak üzere, 'Mimari Direniş için Altı Nokta' başlığı altında, ikincisi 1987 yılında 'Bölgeselci Mimarlık için On Nokta: Geçici Bir Polemik' başlığı altında manifesto niteliğinde on madde ortaya koymuştur. Çalışma kapsamında Eleştirel Bölgeselcilik kavramını geliştiren Kenneth Frampton'ın 1987'lerde söylemleştirdiği 10 maddesi yorumlanarak dokuz ilke belirlenmiş ancak bu ilkelerin günümüz koşullarında yetersiz olduğu düşünülerek tarafımızdan dört ilke eklenerek "bir yapıyı eleştirel rejyonalist-o yer'e (bölgeye) ait" olarak nitelendirebilmenin on üç evrensel ilkesi, dört grup halinde ortaya konulmuştur. Tez çalışmasının asıl amacı bir yapının eleştirel rejyonalist-o yer'e (bölgeye) ait olarak adlandırılabilmesi için hangi ilkelerin etken olduğu ve bu ilkelerin öncelik sıralamasını tespit etmektir. Kenneth Frampton'ın geliştirdiği ilkelerin toplumsal katmanlarda, özellikle 'uzmanlar' düzeyinde gerek algı olarak gerekse önceliklerin belirlenmesinde test edilmediği bilinmektedir. Bu amaçla Kenneth Frampton'ın ilkeleri ve tarafımızdan eklenen yeni ilkelerin eleştirel bölgesel tasarımda önceliklerini belirlemek amaçlı on üç ilkenin yer aldığı anket formu oluşturulmuştur. Anket formu konunun uzmanlarına sorularak bu ilkelerin geçerlilik düzeyleri, öncelik sıralaması, yeni ve eski ilkeler arası etkileşiminin saptanması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda doktor unvanına sahip Selçuk Üniversitesi, Gazi Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nden Restorasyon Anabilim Dalı, Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı, Bina Bilgisi Anabilim Dalında görevli toplam 34 uzmandan, bir tasarımın o yere ait olarak algılanmasında belirlenen ilkelerin ne kadar etken olduklarını puanlamaları istenmiştir. Sonuçlar AHP (Analitik Hiyerarşi Prosesi) metoduyla analiz edilmiş ve çalışma kapsamında ortaya konulan ilkelerin geçerliliği ve tüm bu ilkelerin öncelik sırası belirlenerek bir yapıyı eleştirel rejyonalist-o yer'e (bölgeye) ait olarak nitelendirmede öncelikli kriterler tespit edilmiştir. Çalışmanın sonunda; çalışmanın hipotezleri ile alan çalışması sonucunda elde edilen veriler yorumlanmıştır. 
Sonuç olarak, uzmanlar tarafından bir mimari tasarımın ait olduğu yer ile ilişki kurarak o yerin ruhuyla uyumlu olmasını sağlayacak kriterlerin öncelik sıralaması belirlenmiş, geliştirilen kriterlere yeni ve geçerli kriterler eklenmiştir. Bu yönüyle çalışma amaçlarına ulaşmıştır. Bunlara ek olarak, konuya ilişkin yeni araştırmaların başlıkları ve önerilerle çalışma tamamlanmıştır.

Abstract:
One of the main problems of the architecture world is the 'faceless buildings' detached from the 'place' they belong to and the 'faceless cities' consisted from those buildings, which increase in globalized world. 
Architectural structuring that are unnourished by the urban context, detached from geography they are built in, non-reflective of the 'place' features, are occurred in the 20th century with the globalization trend and with opportunities brought by Modernism, developing technology and hence modes of production. In this context, architecture is no longer a regional phenomenon, yet has become a universal phenomenon with no limits. The important concepts of architecture like identity, belonging, and the spirit of the place has been dislodged. The relationship between architectural design and place is severed, all kinds of regional boundaries are disappeared by globalization. Resulting from the global architecture language, the disconnection of the structures from the geography, namely 'place', which they belong to is caused to the production of similar solutions on all geographies. Postmodernism born in the following process of modernity; have used historical and local elements (that are excluded in modern architecture) in a symbolic way, though the relationship established with the 'place' had not been successful, and 'place' has become an object of consumption. 
The study analyzes the relationship established between the 'place' and architecture in modern and postmodern era. It examines the right correlation of architectural design and 'place', namely it examines 'Critical Regionalism' may be a solution thesis, as a way for the concretization of the spirit of the place. In 'Critical Regionalism' approach, it is intended to make modern place directed designs with the values belong to 'place'. The protection of the historical continuity concerning 'place' is intended with a design understanding takes into account of natural and cultural data like natural light, topography, and climate data. The 'Critical Regionalism' concept raised for the first time in 1981, by Alexander Tzonis and Liana Lefaivre and was developed by Kenneth Frampton and has been presented by him first under the title 'Six Points for an Architecture of Resistance' in 1983 and second under the title 'Ten Points on an Architecture Regionalism: A Provisional Polemic' in 1987 which assert ten points as a manifesto. In the scope of study, the ten points voiced by Kenneth Frampton in 1987 is interpreted and nine principles are designated, however after conceiving these principles are inadequate in present conditions, four more principles are added and the thirteen universal principles of being able to qualify "a structure as critical regional - a belonging to that place (region)" have been demonstrated in four groups. The main aim of the thesis study is to determine, which criteria are eligible to name a structure as critical regional (a belonging to that place) and the priority ranking of these criteria. It is known that the principles developed by Kenneth Frampton are not tested in social strata, especially in the level of 'experts', as perception or as in determining priorities. For this purpose, a questionnaire which consists of 13 principles is formed to determine the priority of Kenneth Frampton's principles and the new principles added by us. By asking this questionnaire to the experts of this topic, it is aimed to determine the validity level and ranking of these principles, and the interaction between the new and the old principles. Within this context, 34 Dr. titled experts who are from Restoration Department, Architecture History Department and Building Knowledge Department of Selcuk University, Gazi University and Middle East Technical University were asked to score how much the determined principles are influential in perceiving a design's belonging to that place. Results were analyzed with AHP (Analytical Hierarchy Process) method and the priority criteria have been identified in determining a structure as a belonging to that place (region) – as critical regional, after designating the validity of the principles set forth in the scope of the study and the priority of all these principles. At the end of the study; the data obtained as a result of the hypothesis of the study and the field study are reviewed.
As a result, the priorities of the criteria that used by experts to ensure building a relationship between an architectural design and the place and being consistent with soul of the location are determined, and new and valid criteria are added to the criteria developed. From this aspect the study has reached its goal. In addition, the study was completed with the topics of new research and the proposals.