Sosyal anksiyete bozukluğunda üstbilişlerin rolü ve ölçülmesi; sosyal anksiyete bozukluğuna özgü üstbilişsel ölçek geliştirme çalışması
The role and measurement of metacognitions in social anxiety disorder; development and validation of a metacognitive questionnaire for social anxiety disorder
Yazar: EMRE ÜNAL
Danışman: PROF. DR. KADİR ÖZDEL
Sağlık Bakanlığı / Ankara Etlik Şehir Hastanesi / Psikiyatri Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry

Özet:
Giriş ve Amaç: Sosyal Anksiyete Bozukluğu (SAB), sosyal etkileşimlere 
girme, gözlemlenme ve başkalarının önünde performans sergileme gibi sosyal 
durumlardan aşırı derecede korkma ile karakterize psikiyatrik rahatsızlıktır. 
Üstbilişsel inançlar, bilişsel ve üstbilişsel bozukluk modellerinde bu bozukluğa
yatkınlığın temel faktörleri olarak kabul edilir. Bu çalışmanın amacı Sosyal 
Anksiyete Bozukluğunda üstbilişlerin rolünü ortaya çıkarmak ve bunları ölçmek, 
bunu yapmak için de Sosyal Anksiyete Bozukluğuna Özgü üstbilişsel ölçek 
geliştirmektir.
Yöntem: Çalışmaya, Etlik Şehir Hastanesi Psikiyatri Kliniğine başvuran ve 
DSM-5 için Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5-CV) tanı ölçütlerine göre SAB 
tanılı N:57 hasta Çalışma 6' ya dahil edilmiştir. Çalışma 1, Çalışma 2, Çalışma 3, 
Çalışma 4 ve Çalışma 5' e toplamda N: 3051 sağlıklı kontrol dahil edilmiştir. 
Çalışma 1, Çalışma 2, Çalışma 3, Çalışma 4 katılımcılarına kendi geliştirdiğimiz 
ÜBÖ-SAB-41 uygulanmıştır ve faktör analizleri, test-retest güvenirlik analizleri 
yapılmıştır. Çalışma 5 ve çalışma 6' da klinik ve klinik olmayan örnekleme 
geliştirdiğimiz ÜBÖ-SAB-41' in eşzamanlı geçerliliğini (concurrent validity) 
değerlendirmek amacıyla kendi geliştirdiğimiz ÜBÖ-SAB-41 ile birlikte Sosyal 
Anksiyete Bozukluğuna yönelik Sosyodemografik veri formu, Liebowitz Sosyal 
Kaygı Ölçeği (LSKÖ), Beck Depresyon Envanteri, MCQ-30, STAI-Sürekli Kaygı 
Envanteri, BDS-1 Ölçeği ve ÇBBDÖ uygulanmıştır. 
Bulgular: Yapılan Açıklayıcı ve Doğrulayıcı Faktör analizleri neticesinde 8 
Faktörlü 41 maddeden oluşan, toplam varyansın %64,99 unu açıklayan ÜBÖ-SAB41 (Üstbilişsel Ölçek- Sosyal Anksiyete Bozukluğu-41) oluşturulmuştur. Her bir 
madde ilgili olduğu faktöre 0,45' den fazla yüklenmiş ve sadece kendi ilgili 
faktörüne yüklenmiştir. Geliştirdiğimiz ÜBÖ-SAB-41 alt ölçek puanlarının belirli bir 
süre boyunca istikrarını test etmek için test-retest yapılmış ve 2 haftalık zaman dilimi 
boyunca alt ölçek puanlarının iyi bir stabiliteye sahip olduğunu görülmüştür. Klinik 
ve klink olmayan örneklemde ÜBÖ-SAB-41' in eşzamanlı geçerliliğini (concurrent 
ix
validity) değerlendirilmiş ve özellikle kontrolsüzlük, tehlike ve olay öncesi olumlu 
üst-bilişler ile yüksek korelasyonlar elde edilmiştir. 
Tartışma ve sonuç: ÜBÖ-SAB-41'in üstbilişsel inançlar ve Sosyal Anksiyete 
semptomlarıyla ilişkili olduğu ve güçlü kriter geçerliliği sergilediği çalışmalarımızda 
bulundu. Bulgularımız, tanı konulmuş klinik örneklem ve klinik olmayan örneklem 
göz önüne alındığında, üstbilişlerin hem klinik olmayan örneklemde transdiagnostik 
hem de klinik örneklemde sosyal anksiyete semptomlarında etiyolojik faktörler 
olabileceğini ve olumsuz sosyal bilişlerin gelişiminde rol oynayabileceğini 
göstermektedir. Negatif sosyal bilişler, üst bilişlerin yönlendirdiği endişe gibi 
uyumsuz öz-işlemlerin (self processing) (yani Bilişsel Dikkat Sendromu -BDS) 
göstergesi olabilir; bu süreç psikopatolojiye ek bir katkı sağlayabilir.
Anahtar Kelimeler: Sosyal Anksiyete Bozukluğu, Üstbiliş, Metakognisyon, 
Bilişsel Davranışcı Terapi, Ölçek Geliştirme, Faktör Analizi

Abstract:
Objective: Social Anxiety Disorder (SAD) is a psychiatric disorder 
characterised by excessive fear of social situations such as engaging in social 
interactions, being observed, and performing in front of others. Metacognitive beliefs 
are recognised as key factors of susceptibility to the disorder in cognitive and 
metacognitive models of disorder. The aim of this study was to explore and measure 
the role of metacognitions in Social Anxiety Disorder and to develop a metacognitive 
questionnaire specific to Social Anxiety Disorder. 
Methodology: In the study, N:57 patients who were admitted to Etlik City 
Hospital Psychiatry Clinic and diagnosed with SAD according to the Structured 
Clinical Interview for DSM-5 (SCID-5-CV) diagnostic criteria were included in 
Study 6. In Study 1, Study 2, Study 3, Study 4 and Study 5, a total of N: 3051 
healthy controls were included. Study 1, Study 2, Study 3 and Study 4 participants 
were administered ÜBÖ-SAB-41 questionnaire (developed in this study) and factor 
analyses and test-retest reliability analyses were performed. Sociodemographic data 
form for Social Anxiety Disorder, Liebowitz Social Anxiety Scale (LSKÖ), Beck 
Depression Inventory, MCQ-30, STAI-Continuous Anxiety Inventory, BDS-1 Scale 
and MCASS were applied to the clinical and non-clinical sample in study 5 and 
study 6 in order to evaluate the concurrent validity of ÜBÖ-SAB-41(developed in 
this study). 
Results: As a result of the Explanatory and Confirmatory Factor analyses, the 
ÜBÖ-SAB-41 (Metacognitive Scale-Social Anxiety Disorder-41), which consists of 
41 items with 8 factors and explains 64.99% of the total variance, was formed. Each 
item loaded more than 0,45 on the factor to which it was related and loaded only on 
its own related factor. We conducted a test-retest to test the stability of the subscale 
scores of the ÜBÖ-SAB-41 over a certain period of time and found that the subscale 
scores had a good stability over the time period. We evaluated the concurrent validity 
of the UBÖ-SAB-41 in clinical and non-clinical samples and found high correlations 
especially with uncontrollability, danger and pre-event positive metacognitions.
xi
Discussion and conclusion: We found that metacognitive beliefs and Social 
Anxiety symptoms were associated with the ÜBÖ-SAB-41 and exhibited strong 
criterion validity. Our findings suggest that metacognitions may be etiological factors 
in social anxiety symptoms in both transdiagnostic in non-clinical sample and 
transdiagnostic in clinical sample and may play a role in the development of negative 
social cognitions. Negative social cognitions may be indicative of maladaptive selfprocessing (i.e., Cognitive Attention Syndrome - BDS), such as worry driven by 
metacognitions; this process may be an additional contributor to psychopathology.
Keywords:Social Anxiety Disorder, Metacognition, Cognitive Behavioral 
Therapy, Questionnaire Development, Factor Analyses