Yeni ilm-i kelam döneminde inkârcı cereyanlar karşısında ulûhiyet tasavvuru: Elmalılı Hamdi Yazır ve Said Nursi örneği
The consideration of divine against denial flows in the new period of scientific kalam: The case of Elmalili Muhammed Hamdi Yazir and Said Nursi
Yazar: ABDULBAKİ ÇİFTÇİ
Danışman: DOÇ. DR. VEYSEL KASAR
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Materyalizm = Materialism ; Said Nursi = Said Nursi ; Uluhiyet = Divinity ; Yazır, Muhammed Hamdi = Yazır, Muhammed Hamdi ; İnkar = Denial ; İslamiyet = Islam

Özet:
Osmanlının son dönemi dünyada ve İslâm ülkelerindeki inanç, kültür ve siyasi yapılarda ortaya çıkan ve yüz yılı etkisi altına alan değişim ve oluşumların da zorlaması ile fikri alanlarda tecdit hareketleri ve siyasi temayüllerin farklılaştığı bir dönem olmuştur. Bu dönem, İslâm düşünce mecrasına yön verme açısından büyük bir öneme sahiptir. Batının bilimsel ölçüleri genelleştirmesi, materyalist fikirlerin farklı ilimlerin mihenk taşı haline getirilmesi başta İslâm inanç esasları olmak üzere teist ilâhî anlayışı büyük bir yıkımla karşı karşıya bırakmıştır. Böyle bir ortamda ortaya çıkan yenilik fikirleri de İslâm âlimleri, özelde kelâm âlimleri tarafından kabul görmüştür. Yeni ilm-i kelâm da İslâm düşüncesindeki yenilik fikrinin Anadolu'daki temsil ayağını oluşturmaktadır.
Bu tezde, Yeni ilm-i kelâm dönemi müellifleri arasında yer alan Muhammed Hamdi Yazır ile Said Nursî'nin ulûhiyet anlayışları incelenmektedir. Ulûhiyet konusu, İslâm inanç esaslarında usûl-i selâse diye ifade edilen asıllardan biri olması açısından önem arz etmektedir. Dolayısıyla bu çalışmamızda İslam inanç esaslarının aslı olan ulûhiyet konusunun Muhammed Hamdi Yazır ile Said Nursî'deki yansımasını inceledik. Her iki müellif yeni dönemde ulûhiyetle ilgili konuların anlatılmasında metot farklılığını benimseyen ve bilimsel veriler neticesinde İslâm inanç esaslarını açıklayan âlimler arasında yer almışlardır. Bilimsel veriler ışığında ulûhiyet tasavvuru inşâ eden müelliflerimiz, yaşadıkları zamanın inanç buhranına açıklık getirmeleri açısından görüşleri önem arz etmektedir. 
Her iki müellif de Yeni ilm-i kelâm sistematiği dışında olması görüşlerini önemli kılmıştır. Müelliflerin kelâm konularına ve bilhassa ulûhiyete ilişkin ifadeleri aynı zamanda sistematiğin dışındaki müelliflerin görüşlerine ilişkin ipucular barındırması açısından önemlidir. Zira yenilik faaliyetlerinin kabullenilmesi ve icrası konusunda yalnızca kelâm âlimleri başat bir faktör gibi görünse de metotları dâhilinde bu harekete bağımsız bir şekilde destek veren âlimler de olmuştur. İşte bu âlimler arasında Elmalılı Hamdi Yazır ve Said Nursî'yi saymak mümkündür.

Abstract:
The last period of the Ottoman Empire was a period in which the changes and formations that emerged in the belief, culture, and political structures in the world and in Islamic countries, which took a century, became a period in which the transformation movements and political tendencies in intellectual fields differed. This period is of great importance in terms of directing Islamic thought. The generalization of scientific measures by the West and the turning of materialist ideas into the cornerstone of different sciences have left the theist divine understanding, especially the Islamic belief principles, faced with great destruction. The idea of innovation that emerged in such an environment was accepted by Islamic scholars in general and kalam scholars in particular. The New Scientific kalam also constitutes the representative leg of the idea of innovation in Islamic thought in Anatolia.
In this thesis, the understanding of the divinity of Muhammed Hamdi Yazır and Said Nursi, who are considered among the representatives of the New Scientific Kalam period, is examined. The subject of divinity is important in that it is one of the principles expressed as usûl-i selâse in the principles of Islamic belief. Therefore, in this study, we examined the reflection of the subject of divinity, which is the basis of Islamic belief, in Muhammed Hamdi Yazır and Said Nursi. Both authors were among the scholars who adopted the difference of method in explaining the issues related to divinity in the new period and explained the principles of Islamic belief because of scientific data. The opinions of our authors, who built a vision of divinity in the light of scientific data, are important in terms of clarifying the belief crisis of the time they lived.
The fact that both authors are outside of the New ilm-i kalam systematic made their views important. The expressions of the authors about kalam and especially on divinity are also important in terms of containing clues about the views of the authors outside of the systematic. Because although only kalam scholars seem to be a dominant factor in the acceptance and execution of innovation activities, there have been scholars who independently supported this movement within their methods. It is possible to count Elmalılı Hamdi Yazır and Said Nursi among these scholars.