Hamdullah b. Hayreddin'in 'Umdetü'l-'İrfân fî Vasfi Hurûfi'l-Kur'ân isimli eseri çerçevesinde harflerin mahreçleri ve sıfatları
Makhārij and adjectives of letters in the context of Ḥamd Allāh b. Khair ad-Dīn's work ʿUmdat al-ʿIrfān fī Waṣf Hurūf al-Qurʾān
Yazar: İSMAİL OĞUZ ÇATAK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ TEMEL
Çukurova Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Dil bilgisi-sıfat = Grammar-adjective ; Hamdullah bin Hayreddin Efendi = Hamdullah bin Hayreddin Efendi ; Harfler = Letters ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Kıraat = Reading ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmamızda, Kânûnî Sultan Süleyman zamanında yaşamış Hamdullah b. Hayreddin Efendi'nin (ö. 983/1575), zamanın hafızlarının çeşitli namelerle seslerini yükselterek fakat harf çıkışlarına dikkat etmeksizin Kur'ân okumaları ve bununla övünmeleri üzerine yazdığı "'Umdetü'l-'İrfân fî Vasfi Hurûfi'l-Kur'ân" isimli Arapça manzum eserini inceledik. Müellif, Kânûnî'ye ithâfen yazdığı bu eserin ilk bölümünde o dönemin Kur'ân okuyucularının ahvâlinden ve Kur'ân tilâvetinde yapılan hatalardan bahsetmektedir. Eser, harflerin mahreçleri, sıfatları, harflere göre sıfatlar, aynı mahreçten çıkan harfleri ayırt eden sıfatlar, kalın ve ince okunan harfler gibi bölümlerden oluşmaktadır. Biz bu çalışmayı yaparken bu eserin Osmanlıca şerhi olan ve müellif tarafından yazılan "Cevâhiru'l-İkyân fî Şerhi 'Umdeti'l-'İrfân" isimli eserden de istifade ettik. 
Konumuz kırâat ilminin bir alt konusu olduğu için tezimizin ilk bölümünde kırâat ilminin doğuşu, gelişimi ve nasıl yayıldığını anlattık. İkinci bölümde müellifin hayatından ve eserlerinden bahsettik. Uzun yıllar Ayasofya Camii'nde hatiplik yapan ve bundan dolayı kendisine "Hatîb-i Ayasofya" denilen müellifin daha çok kırâat alanında eserler yazmakla birlikte edebiyat alanında da eserlerinin olduğunu tespit ettik. Üçüncü bölümde ise hem farklı kaynaklardan hem de müellifin eserinden istifade ederek önce mahreç bölgelerine göre harflerin mahreçlerini saydık, sonra "elifbâ"daki sırasına göre, daha sonra da müellifin eserine göre harf harf mahreçleri sıraladık. Yine hem farklı kaynaklardan hem de müellifin eserinden yararlanarak harflerin sıfatlarını tespit edip, zıtlı ve zıtsız olarak izahını yaptık. Daha sonra müellifin eseri çerçevesinde her harfe ait meşhur olan ve meşhur olmayan sıfatlar şeklinde yazdık. Son olarak da aynı mahreçten çıkan harfleri ayırt eden sıfatları izah ettik.

Abstract:
In this research we took a look at the arabic work ʿUmdatal-ʿIrfān fī waṣf ḥurūf al-Qurʾān" of Ḥamd Allāh b. Khair ad-Dīn (D. 983 AH, 1575 AD.) who lived at times of Sulaimān the Magnificent. He accomplished his work after severel qari reading the Qurʾān without differentiating the letters and causing it to be wrong and bragging about it.
The first part of the book dedicated to Suleiman the Magnificent, is about mistakes being made by Qurʾān readers and in the tilāwat of the Qurʾān. The book is sectioned in the makhārij of letters, adjectives, adjectives by letters, adjectives disting uishing the same letters from same makhraj and words with thick or thin letters. Troughout this research we also benefitted of the author's Ottoman work "Jawāher al-ʿIqyān fī Sharḥ ʿUmdat al-ʿIrfān".
As our topic being a subthema to Qirāʾāt, the first part of this researc his addressed to the origin, developent and spreading of Qirāʾāt. The second part is about the author's life and works. After years of working as a khaṭīb (person who delivers the sermon) at the Hagia Sophia Mosque he was called the Khaṭīb of Hagia Sophia. Inaddition to his main works in Qirāʾāt we also found the author's works in literature. The next part we used some additional Works to our author's work and first listed the makhraj of letters according to different makhra positions, then due to the order in the Alifba' and next we listed the Makhraj letter by letter in the order given by Ḥamd Allāh b. Khair ad-Dīn. We determined the adjectives of the letters By using our main work as a source as well as other sources and explained those in contrariety. In the next part every well and less know adjectives of the letters are shown in the context of the author's first named work. In the end the different adjective of letters from the same Makhraj are explained.