Musul ve Kerkük vakıfları H.922-1112
M.1516-1700 / Mosul and Kirkuk foundatinos (waqfs) 922-1112 A.h./ 1516-1700 A.d.
Yazar: ISAM SALAHUDDIN ALI AL-BAYATY
Danışman: PROF. DR. HAMZA KELEŞ
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: Irak-Kerkük = Iraq-Kirkut ; Irak-Musul = Iraq-Mosul ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Vakıflar = Foundations

Özet:
Osmanlı İmparatorluğu'nun geniş coğrafi dağılımında ve en önemli kurumsal oluşumların başında hiç kuşkusuz vakıflar gelmektedir. Vakıf müessesesi sosyal ve ekonomik hayatta yardımlaşma düşüncesine dayanmaktadır. Vakıf, toplum içerisinde hayır işlerine süreklilik kazandırmış olup menkul ve gayrimenkulün Allah'ın mülkü hükmüne dönüşmesini sağlamıştır. Vakıf mülkler idari anlamda mütevellinin özel anlamda ise İslam toplumunun koruması altındadır. Bu kurum bütün İslam devletlerinde uygulanmış ve Osmanlı Devleti'nde ise cemiyetin her alanına yayılmıştır. Nitekim toplumun ihtiyaç duyduğu başta dini hizmetler olmak üzere eğitim, tasavvuf ve sosyal yardım kurumlarının tesis ve varlığını sürdürmesi hatta şehirlerin imar ve iskânının vakıflar yoluyla yapıldığı bilinmektedir. Bu çalışmada, Osmanlı döneminde XVI. ve XVII. yüzyıllar arasında Musul ve Kerkük'te kurulmuş vakıflar incelenmiştir. Araştırmada Osmanlılar devrinde de siyasi merkez özelliğini devam ettiren Musul ve Kerkük'ün XVII. yüzyıl sonlarına kadarki tarihi, coğrafi özellikleri ve vakıf kurumundan bahsedilmiş; bu kurumların gelir kaynakları, işletme usulleri ve giderleri elde edilen veriler ortaya konmuştur. Ayrıca söz konusu iki şehirde kurulan vakıfların kurucuları ve yönetimi hususunda tespit edilen kayıtlardan bilgiler verilmiştir. Böylelikle genel anlamıyla Musul ve Kerkük vakıfları dinî, kültürel, toplumsal ve ekonomik yönlerden ele alınarak ele bu müesseselerin insan ve toplum yaşamındaki yeri belirlenmeye çalışılmıştır.

Abstract:
Foundations (Waqfs) are undoubtedly one of the most important institutional formations in the wide geographical distribution of the Ottoman Empire. The foundation model is based on the idea of helping and cooperation in social and economic life. Foundation has brought continuity to charity work in the society and transformed movable and immovable real estate properties into the property of god. Foundatino properties are under the protection of the trustee in the administrative sense and the Islamic society in the private sense. This institution was applied in all Islamic states and spread throughout the society in the Ottoman State. As a matter of fact, it is known that the establishing and maintaining the existence of educational institutions, mysticism and social aid institutions, especially religious services, which are needed by the society an deven the development and settlement of cities have been done through foundations. In this study, many Muslim foundations that were established in Mosul and Kirkuk between 16 th and 17 th centuries in the Ottoman period have been examined. In the research, historical, geographical features and foundation institutions of Mosul and Kirkuk, which continued to be political centres in the Ottoman era, until the end of the 17 th century have been given and the income sources, operating procedures and expenses of these institutions have been revealed by tabulating the data obtained. In addition, the importance of the Mosul and Kirkuk foundations with respect to social life, worshipping, education, mysticism institutions and shrine foundations as well as social areas and the place of these institutions and foundations in the social and cultural lives of people have been tried to be determined. In addition, information from the records determined about the founders and management of the foundations established in these two cities have been provided.