İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde bulunan Derviş Mustafa'nın Şehnâme Tercümesi'nde (NEK TY 06131-06132-06133) üslup ve ikonografi
Style and iconography in Derviş Mustafa's Shahnameh Translation (NEK TY 06131-06132-06133) in the Rare Library of Istanbul University
Yazar: NESLİHAN KONYALI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLSEN TEZCAN KAYA
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Firdevsi = Firdevsi ; Minyatür = Minyature ; İkonografi = Iconograpy

Özet:
Günümüzde İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Nadir Eserler Bölümünde TY06131-06132-06133
numaralara kayıtlı Şehnâme Tercümesi'nin üç cildinde yer alan minyatürlerin üslup ve ikonografik
değerlendirmesi, tez konusu olarak seçilmiştir. Bu üç ciltlik eserin birinci cildinin sonunda 1773 yılı ve
istinsahının Derviş Mustafa olduğu kayıtlıdır. Bu eserde yer alan üç cildin, birinci cildinde; 46, ikinci
cildinde; 23, üçüncü cildinde; 33 minyatür olmak üzere toplamda 102 minyatür bulunmaktadır. Ayrıca
bu eser, Veliyyüddin Efendizade'nin metrukatı olması, bu minyatürlerin farklı dönemlerde, farklı nakkaş
ya da nakkaşların hazırladığı eserler olması ve bu eserlerin vassale tekniğiyle bir araya getirilmesi
bakımından önemlidir.
İran'ın milli destanı, Firdevsî'nin Şehnâme adlı eseri Osmanlı Sultanları tarafından büyük ilgi görmüş
ve bu eser örnek alınarak, Osmanlı döneminde çok sayıda resimli nüshaları hazırlanmıştır. Osmanlı'da
Şehnâme Tercüme faaliyeti ise, Sultan II. Murad ile başlamış, XVIII. yy'a kadar azalarak devam etmiştir.
Araştırmanın konusunu oluşturan İÜK. Şehnâme Tercümesi de XVIII. yy.'da Osmanlı'nın kültür-sanatta
yönünü Batıya çevirdiği bir dönemde, dönemin önemli koleksiyonerlerinden biri Mehmet Emin Efendi
farklı nüshalardan elde ettiği minyatürleri vassale tekniğiyle bir araya getirilmesini sağlamış ve böylece
minyatürlerin dağılıp yok olmasının önüne geçilmiştir. Üç cildin bu teknikle birleştirilmesi sırasında
kendi mi çalışmış, yoksa başka vassal ya da vassallar mı çalışmış bilinmemekte, fakat resimlerin özensiz
bir araya getirilmesi, bu eserde farklı vassal ya da vassalların çalışmış olabileceğini düşündürmektedir.
Yapılan inceleme sırasında ulaşılan XV.-XVIII. yy. arasında hazırlanan resimli Şehnâme nüshalarından
seçilen örneklerle üç ciltteki tasvirlerin karşılaştırılması sonucunda, bu tasvirlerde Osmanlı ve Safevi
üsluplarını bilen nakkaşların varlığı tespit edilmiştir. Tasvirlerin bazı farklılıklar dışında seçilen örnekler
ile benzer ikonografik şemayı sürdürdüğü gözlenmiştir.

Abstract:
The stylistic and iconographic evaluation of the miniatures in the three volumes of the Shahnameh
Translation, which is currently registered in the Rare Works Department of Istanbul University Library
under the TY 06131-06132-06133, was chosen as the subject of the thesis. At the end of the first volume
of this three-volume work, the year 1773 and its copyist, Derviş Mustafa, are recorded. There are a total
of 102 miniatures 46 in the first volume, 23 in the second volume and 33 in the third volume of the three
volumes of this work. In addition, this work is the property of Veliyyüddin Efendizade, these miniatures
are the works prepared by different illustrator or illustrators in different periods, and these works are
brought together with the vassale technique.
The National Epic of Iran, Ferdowsî's Shahnameh, was of great interest to the Ottoman Sultans and
many illustrated copies of this work were prepared during the Ottoman period. The Translation of
Shahnameh in the Ottoman Empire started with Sultan Murad II, and in the XVIIIth century, when the
Ottoman Empire turned its direction towards the West in the Culture and art, Mehmet Emin Efendi, one
of the important collectors of the period, ensured that the miniatures he obtained from different copies
were brought together with the vassale technique, thus preventing the miniatures from being scattered
and destroyed. It is not know whether he or other vassal or vassals worked on the assemblage of the three
volumes in this technique, but the sloppy assembly of the paintings suggests that different vassal or
vassals may have worked on this work. During the comparison of the depictions in the three volumes
with the examples selected from the illustrated copies of Shahnameh prepared between the XV.-XVIII.
centuries, it was determined that there were illustrators who knew the Ottoman and Safavid styles in
these depictions. It has been observed that the depictions maintain a similar iconographic scheme with
the selected examples, except for some differences.