Üsküpte yaşayan Türklerin sosyal hayattaki durumları /
Yazar: MEHMET SÖNMEZ
Danışman: PROF. DR. AMİRAN KURTKAN BİLGİSEVEN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyal Yapı Sosyal Değişme Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 1993
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Makedonya = Macedonian ; Sosyal hayat = Social life ; Türkler = Turks

Özet:
Üsküp'te Yaşayan Türklerin sosyal hayattaki durumları ile ilgili araştırmamız sonunda vardığımız sonuçlan şu şekilde özetleyebiliriz: Dünya'da 1980'li yılların sonlarında başlayan siyasi değişim sonucunda, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yapılan Yalta Antlaşması ile Balkanlar'da, Batı ile Doğu Blokunun çıkarlarım sağlaması için kurdurulan Yugoslavya, siyasi ve iktisadi açıdan çözülmeye başladı. Yugoslavya, İkinci Dünya Savaşından itibaren Sırbistan, Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Karadağ ve Makedonya'dan müteşekkil bir devlet olarak kurulmuştu. Yugoslavya'da sistem Tito'nun ölümünden (1980) sonra yerini iç karışıklıklara bıraktı. Sırbistan'ın diğer federasyonlara uyguladığı baskı siyaseti zaman içinde federasyonların bağımsızlık isteklerini doğurdu. Önce 26 Haziran 1991 tarihinde Hırvatistan ve Slovenya bağımsızlığını ilan etti. Bağımsızlığa karşı çıkan Sırbistan, Avrupa devletlerinin özellikle Almanya'nın Hırvatistan ve Slovenya'yı desteklemesi ile bu iki devletin bağımsızlık kararma karşı koyamadı. Ardından Müslümanların ülke nüfusunun yüzde 50'sini oluşturduğu Bosna-Hersek, Avrupa devletlerinin desteğinden yoksun olduğundan bağımsızlığını henüz elde edememiş durumdadır.Makedonya ise, ekonomik ve askeri açıdan güçsüz olduğundan esnek bir federatif bir yapıda eski Yugoslavya'nın devamını istemekteydi. Makedonya'da Makedon milliyetçiliğinin güçlenmesi, bağımsızlık isteklerinin artmasına yol açtı. Yapılan referandum sonucunda Makedonya 1991 yılında bağımsızlığım ilan etti. Makedonya'mn bağımsızlığını ilan etmesinden sonra bu ülkeyi ilk tanıyanlar Türkiye ve Almanya olmuştur. Türkiye'nin Makedonya'yı tanıma kararı, bağımsızlığını ilan etmiş bir Makedonya'mn Bulgaristan, Yunanistan ve Sırbistan için milletlerarası siyasette engel teşkil edeceğinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca resmi rakamlara göre Makedonya'da yaşayan nüfusun yüzde 5'ini oluşturan Türklerin varlığı bağımsızlığı tanıma konusunda etkili olmuştur. Çalışmamızın birinci bölümünde görüldüğü gibi, Makedonya, nüfus, dil ve din açısından açısından geniş bir mozayiğe sahip bir ülke konumundadır. Makedonya, gerek coğrafi gerekse siyasi açıdan bir çok ülkenin menfaatlerinin kesiştiği bir ülkedir. Bu durum, Balkanlar'da bulunan diğer ülkelerin bölgede söz sahibi olabilmeleri için birbirlerinin güçlerini yoklama alarum oluşturmaktadır. Makedonya'daki mevcudiyetleri M.S. 400'lü yıllara dayanan Türkler, günümüzde nüfus itibariyle üçüncü sırada yer alan bir azınlık durumundadırlar, özellikle Tito Yugoslavyası denilen II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Yugoslavya'da uygulana gelen müslümanları "eritme" ve "tehcir" politikasından en fazla etkilenen milliyet Türkler olmuşlardır. 1950'li yıllarda Türkiye'nin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik durumdan dolayı zamanın siyaset adamları Yugoslavya'dan gelen göçlere oldukça sıcak bakmıştır. Bunun sebeplerinden birinin Rumeli'den gelecek insanların Türkiye'nin ekonomi ve eğitim hayatına büyük katkı sağlayacağının görülmesiydi. özellikle 1948 yılında mahkum edilen "Yücel Teşkilatı" mensuplarının, nüfuzlu ve eğitimli Türklerin göçe zorlanması bu görüşümüzü doğrulamaktadır. Çalışmamızın ikinci bölümünde belirttiğimiz gibi, Makedonya'da yaşayan Türklerin en büyük meselelerinin siyasi alanda Meclis'te temsil edilememeleri olmaktadır. Türklerin tek partisi olan Türk Demokratik Partisinin meclistemilletvekili bulunmamaktadır. Türklerin dağınık bölgelerde meskun olmaları, seçim sisteminin Makedonların çıkarlarına uygun olarak düzenlenmesi, başarısızlığın sebeplerini oluşturmaktadır. Genelde Makedonya özelde Üsküp'te yaşayan Türklerin ikinci önemli meselesi eğitimdir. Yeterli sayıda Türkçe eğitim veren okula sahip olamamaları sonucu Makedonca eğitim veren okullarda eğitime zorlanmaktadırlar. Üsküp'te yaşayan Türk çocukları ilköğretimden sonra ortaöğretim için ya Makedonca eğitim veren bir okula ya da Üsküp'e 35 km mesafede olan Kalkandelen (Tetovo) iline gönderilmek zorunda bırakılmaktadır. Bunun yanında 1992 yılında, Yosip Broz Tito orta öğretim okulunda açılan Türkçe eğitim veren bir sınıfa baş vuran Türklerden sadece ikisi kabul edilmiştir. Türklerin eğitim alanında meydana gelen eksiklikleri eğitimli kadroların azalmasına ve gazete, televizyon, radyo müesseselerini de kadro açığı doğmasına yol açmıştır. Türkiye dışında Türkçe olarak ilk yayın yapan organ olan Üsküp Radyosu ve Televizyonunun gerek program gerekse kadro durumu günümüz ve gelecekte önem bir meseleyi teşkil etmektedir. Ayrıca Basın- Yayın araçlarındaki devlet tekeli, bu müesseselerde çalışan kişilerin devlet memuru olması, Makedonya'da basın-yayın organlarının yayınlarının ne ölçüde özgür ve tarafsız olabileceğini ortaya koymaktadır. Son olarak şunu belirtelim ki, Üsküp'te Yaşayan Türklerin Sosyal Hayattaki Durumları konulu tezimizin bir başlangıç olmasını diliyoruz. İncelediğimiz konuların her biri esasen ayrı birer araştırmaya zemin teşkil edebilecek niteliktedir. Bu sebeple ülkemizde Makedonya'da yaşayan genelde Müslümanlar özelde Türkler hakkında yapılacak araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Bu çalışmalar, günümüzde Rumeli'de yaşayan ve önemli meseleleri bulunan insanlarımızın bulunduğunu ortaya koyacak ve onların yaşadıkları toplumların içinde erimeyip ayakta kalmalarını sağlayarak karşı karşıya oldukları meselelerin çözümüne katkıda bulunacaktır.

Abstract: