Alevî-Bektaşî kültüründe yaratılış anlatıları ve toplumsal cinsiyet ilişkileri
Creation narratives and gender relations in Alevi-Bektashi culture
Yazar: EMİNE YÜKSEL
Danışman: DOÇ. DR. ÖZLEM SERT
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Sosyoloji = Sociology ; Tarih = History
Dizin: Aleviler = Alawis ; Alevilik = Alawiism ; Bektaşiler = Bektashis ; Bektaşilik = Bektashism ; Cinsel kimlik = Gender identity ; Efsaneler = Mythologies ; Kadınlar = Women ; Sözlü kültür = Verbal culture ; Yaratılış = Creation

Özet:
Yaratılış anlatıları toplumu oluşturan ferdlerin varoluşsal sorularına yanıt vererek, yaşamın nasıl ortaya çıktığı, kimin ya da neyin yaşamı ortaya çıkardığı, erkek ve kadın olmanın ne demek olduğu, kişilerin birbiriyle, kendilerinin dışındaki dünyayla ve kâinatla nasıl ilişki kurdukları gibi konuları ele alır. Yaratılışın bu sorulara verdiği cevaplar toplumsal cinsiyet ilişkilerini doğallaştırma işlevi görür ve kadın erkek rollerini ikiliklere dayandırır. Bu ikilikler temelinde kurulan, kadının erkeğe tâbi olması algısının doğallaştırılması, ataerkil ilişkilere ve cinsiyetle ilgili toplumsal ideolojilere yansır. Yaratılışın anlaşılması ve temsili ile ilgili simge ve anlamlar, beden, soy, aile, mekân, dünya ve öbür dünya gibi unsurlar arasındaki ilişkilerin anlaşılmasında araçtır. Bu çalışma, Türkiye'de hatırı sayılır bir nüfusa sahip olan Alevî ve Bektaşî toplumunun yaratılış ile ilgili anlatılarını, bu anlatıların dinî ve günlük hayatın akışında nasıl içselleştirilip doğallaştırıldığını, bu içselleştime sürecinin toplumsal cinsiyet ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Alevîler'in ve Bektaşîler'in yaratılış anlatıları yolu ile kendi benlik algılarını nasıl şekillendileri ve öteki ile arasındaki sınırı nasıl çizdikleri, sözlü ve yazılı kaynaklara dayanarak, mitoloji, sözlü kültür ve toplumsal cinsiyet bağlamında incelenecektir.


Anahtar Sözcükler: Yaratılış, Toplumsal Cinsiyet, Efsane, Alevî, Bektaşî, Kadın, Sözlü Kültür, Güruh-ı Naci

Abstract:
The narratives of creation respond to the existential questions of the members of the society by addressing the issues such as how life came about, what it is, where it is revealed, what is being male and female, how they relate to each other and to the world outside them. The anwers given by creation narratives to these questions serve to normalize gender relations and the roles of women and man are based on dualities. Based on these dualities the naturalization of women's dependecy of man is reflected in social ideologies related to patriarchal relations and gender. Symbols and meanings related to representation of creation are tools for understanding the relations between elements such as body, lineage, family, space, world and other world. The aim of this study is to analyze how the Alevi and Bektashi society, which has a considerable population in Turkey, is concerned with creation, how these ideas are internalized and naturalized in the course of religious and daily life, and how this internalization process shapes gender relations. How the Alevis and the Bektashi will shape their own perceptions of self through the creation accounts and how they draw the boundary between the other will be examined in terms of mythology, oral culture and gender based on oral and written sources.


Keywords: Creation, Gender, Mythology, Alevi, Bektashi, Oral Culture, Women, Güruh-ı Naci