Basra ve Bağdat Muʻtezilîleri'nin cevher ve araza dair farklılıkları Ebû Hâşim ve Kâʻbî Örneği
Differences between the Muʻtazilites of Basra and Baghdad regarding substance and accident: The example of Abu Hashim and Kâʻbî
Yazar: ESMA GÜNER
Danışman: PROF. DR. İLHAMİ GÜLER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion
Dizin: Kelam = Islamic theology

Özet:
Sekizinci yüzyılda bir kelâm mezhebi olarak doğan Muʻtezile zaman içinde Basra ve Bağdat olmak üzere iki ekole ayrılmıştır. İki ekol arasındaki farklardan biri tabiat felsefesine dair alandadır. "Basra ve Bağdat Muʻtezilîleri'nin Cevher ve Araza Dair Farklılıkları: Ebû Hâşim ve Kâʻbî Örneği" başlıklı bu çalışmada Basra Muʻtezilesi'nden Ebû Hâşim el-Cübbâî ile Bağdat Muʻtezilesi'nden Ebü'l-Kasım el-Belhî el-Kâʻbî'nin tabiat felsefesinin cevher ve araza dair bazı meselelerdeki görüş farklılıkları ele alınmaktadır.

Her iki Muʻtezilî imam onuncu yüzyılda yaşamış ve ekollerini yaşadıkları dönemde ve kendilerinden sonra etkilemiştir. Ebû Hâşim atomcu görüşe sahipken Kâʻbî atomcu ve tabiatçı görüşe sahiptir. Araştırmanın birinci bölümünde Muʻtezile'nin iki ekole ayrılmasına etki eden sebepler hakkında bilgiler verilmiş olup ikinci bölümde Basra ekolünden Ebû Hâşim ile Bağdat ekolünden Kâʻbî arasındaki farklılıklara değinilmiştir. Bu farklılıklar cevher ve arazla ilgili konular ve onların etrafında dönen tartışmalardır. Âlemin cevher ve arazlardan oluştuğu fikrine dayanan atomculuk mütekellimînin âlemi anlamalarında ve kelâm sistemlerinde merkezî bir konuma oturmuştur. Zira atomculuk, Allah'ın birliğini delillendirmede önemli bir teoridir. Fizikî dünyanın nasıl işlediğine dair de bir teori olan atomculuk hem kelâm tarihini anlama hem de günümüzde isbât-ı vacibi temellendirirken nasıl yöntemler izlenebileceğine dair veriler içermesi açısından kıymetlidir. Tabiatçı kelâmcılar da tabiattan yola çıkarak Allah'ın birliğini temellendirirler. Kelâmcıların tabiatçılığı materyalist olmayıp Allah'ın âleme müdahalesini kabul eden bir tabiatçılıktır.

Abstract:
Muʻtazila, which emerged as a theological sect in the eighth century, was divided into two schools over time: Basra and Baghdad. One of the differences between the two schools is in the field of natural philosophy. In this study titled "Differences Between The Muʻtazilites of Basra and Baghdad Regarding Substance and Accident: The Example of Abu Hashim and Kâʻbî", the differences of opinion of Abu Hashim al-Jubbâî from the Basra Muʻtazila and Abu'l-Qasim al-Balkhî al-Kâʻbî from the Baghdad Muʻtazila on some issues related to substance and accident in the natural philosophy are discussed.

Both Muʻtazili imams lived in the tenth century and influenced their schools both during their time and after them. While Abu Hashim has an atomist view, Kâʻbî has an atomist and naturalist view. In the first part of the research, information was given about the reasons that influenced the separation of Muʻtazila into two schools, and in the second part, the differences between Abu Hashim from the Basra school and Kâʻbî from the Baghdad school were mentioned. These differences are issues related to substance and accident and discussions about them. Atomism, based on the idea that the universe consists of substance and accidents, has occupied a central position in the mutakallimîn's understanding of the universe and in their theological systems. Because atomism is an important theory in proving the unity of God. Atomism, which is also a theory about how the physical world works, is valuable both in terms of understanding the history of Kalâm and in terms of containing data on what methods can be followed when establishing essential proofs today. Naturalist theologians also base the unity of God on the basis of nature. The naturalism of the theologians is not materialist, but is a naturalism that accepts God's intervention in the universe.