Ortaokul fen bilimleri derslerinde Türk-İslâm bilginlerinin öğretilmesi hakkında uzman ve öğretmen görüşleri
Experts and teachers' views about teaching Turkish-Islamic scholars and scientists in middle school science courses
Yazar: NAZIME ÖZGÜR TAMDOĞAN
Danışman: YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA BAHADIR AKTAN
Hacettepe Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / İlköğretim Ana Bilim Dalı / Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Fen bilgisi dersi = Science lesson ; Fen bilgisi eğitimi = Science education ; Ortaokullar = Secondary schools ; Türk-İslam düşünürleri = Turkish-Islamic thinkers ; Uzmanlar = Specialists ; Öğretim yöntemleri = Teaching methods ; Öğretmen görüşleri = Teacher opinions ; İslam alimleri = Islamic scholars

Özet:
ORTAOKUL FEN BİLİMLERİ DERSLERİNDE TÜRK-İSLAM BİLGİNLERİNİN ÖĞRETİLMESİ HAKKINDA UZMAN VE ÖĞRETMEN GÖRÜŞLERİ

Nazıme ÖZGÜR TAMDOĞAN

ÖZ

Bilim, günümüzde tek bir millete ya da uygarlığa atfedilemeyen evrensel bir olgudur. Fen Bilimlerinin gelişim sürecine bakıldığında, Doğu ve Batı uygarlıklarının bilime önemli katkılar yaptığı görülmektedir. Ne var ki, günümüzde bilim ile ilgili yaygın olan kanılardan biri, 'bilimin kökenlerinin Yunanlılara dayandığı ve bilime en fazla katkının Batı uygarlıkları tarafından yapıldığı' şeklindedir. Halbuki, astronomi, matematik, fizik, kimya, tıp ve başka birçok bilim dallarında kaydedilen çalışmalarla, İslam medeniyeti, bilimin günümüzdeki seviyesine ulaşmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Ayrıca, asırlarca (8. – 17. yy) bilimin Altın Çağ'ını yaşadığı bir durak olmuştur. Bu nedenle, bilimin tarihini objektif bir şekilde yansıtacak bakış açısına ihtiyaç vardır. Bu bağlamda, bilim tarihinin olabildiğince eksiksiz öğrenilebilmesi yolunda atılacak en önemli adım, öğrencilere verilecek 'bilim tarihi' öğretimidir. Matthews (1994), fen öğretiminde bilim tarihinden yararlanmanın gerekçelerinden birini de şöyle tanımlamıştır: "Bilim tarihi, bilim insanlarının yaşamlarını ve zamanlarını göz önüne sererek, bilimi insanlaştırır, daha az soyut hale getirir ve öğrencileri daha fazla kendine çeker." Bu araştırma, ortaokul düzeyinde Fen Bilimleri Eğitiminde tarihte öne çıkmış Türk-İslam bilginlerine yer verilmesi ve öğretilmesi hakkında öğretmen ve uzman görüşlerinin araştırılması ve incelenmesi amacıyla yapılmıştır. 
Araştırmanın çalışma grubu, 2014-2015 ve 2015-2016 eğitim-öğretim yıllarında, Türkiye genelinde çeşitli illerde görev yapan ve gönüllü olarak araştırmaya katılan 144 Fen Bilimleri öğretmeni ile 2015-2016 güz ve bahar yarıyıllarında Türkiye'de farklı şehirler ve farklı üniversitelerde görev yapmakta olan 25 gönüllü uzmandan oluşmuştur. 
Araştırmada, nitel ve nicel yöntemler bir arada kullanılmıştır. Araştırma kapsamında doküman incelemesi, anket ve görüşme kaydı olmak üzere üç farklı veri toplama aracı kullanılmıştır. Ön araştırma olarak, 2013 yılında yapılandırılan Fen Bilimleri öğretim programı ve bu programa uygun olarak hazırlanmış ortaokul 5. - 8. sınıf Fen Bilimleri ders kitapları, Batı kökenli bilim insanlarına kıyasla Türk-İslam kökenli bilim insanlarını içermesi bakımından incelenmiştir. Elde edilen ön bulgulara göre geliştirilen 'Fen Bilimleri Anketi' öğretmen ve uzman katılımcılara uygulanmıştır. Ayrıca, anket bulguları elde edildikten sonra, öğretmen çalışma grubundan seçilen 14 Fen Bilimleri öğretmeni ile yarı yapılandırılmış görüşme gerçekleştirilmiştir. Çalışmada ulaşılan başlıca sonuçlar şunlardır: 
Öğretmen çalışma grubunun % 79'u, Fen Bilimleri öğretmenlerinin Türk-İslam bilginlerini Batı kökenli bilim insanlarına kıyasla yeterince tanımadığını düşünmektedir. Öğretmenlerin % 68'i, Fen Bilimleri öğretmenlerinin Türk-İslam bilginlerine Batı kökenli bilim insanlarına kıyasla derslerinde yer vermediğini düşünmektedir. Katılımcı öğretmenlerin % 89'u, öğrencilerin Fen Bilimleri derslerinde Türk-İslam bilginleri hakkında yeterince bilgi edinemediğini belirtmiştir.
Uzman çalışma grubunun % 68'i, Fen Bilimleri öğretmenlerinin Türk-İslam bilginlerini Batı kökenli bilim insanlarına kıyasla yeterince tanımadığını düşünmektedir. Uzmanların % 72'si, Fen Bilimleri öğretmenlerinin Türk-İslam bilginlerine Batı kökenli bilim insanlarına kıyasla derslerinde yer vermediğini düşünmektedir. Katılımcı uzmanların % 76'sı, öğrencilerin Fen Bilimleri derslerinde Türk-İslam bilginleri hakkında yeterince bilgi edinemediğini belirtmiştir.
Öğretmen çalışma grubuna göre, Fen Bilimleri derslerinde öğretilmesi uygun görülen başlıca Türk-İslam bilginleri; Ali Kuşçu, Akşemseddin, El-Birûnî, Farabî, Hezârfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, Pîrî Reis, Uluğ Bey'dir. Uzman çalışma grubuna göre ise, Fen Bilimleri derslerinde öğretilmesi uygun görülen başlıca Türk-İslam bilginleri; Ali Kuşçu, El-Birûnî, Farabî, Harizmî, Hezârfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, Pîrî Reis, Uluğ Bey'dir. 
Öğretmen görüşlerine göre, öğrencilerin Türk-İslam bilginlerini öğrenmesi uygun görülen sınıf düzeyleri 5. ve 7. sınıf seviyelerinde yoğunlaşmaktadır. Uzman görüşlerine göre ise, öğrencilerin Türk-İslam bilginlerini öğrenmesi uygun görülen sınıf düzeyleri 7. ve 8. sınıf seviyelerinde yoğunlaşmaktadır. 
Çalışma sonucunda, Türk-İslam bilginlerinin Fen Bilimleri öğretmenleri tarafından yeterince bilinmediği ve derslerinde Türk-İslam bilginlerine yeterince yer verilmediği tespit edilmiş ve bilim tarihine katkıda bulunmuş Türk-İslam bilginlerinin çalışmalarına dair bölümlerin öğretim programlarına ve ders kitaplarına eklenmesi, Fen Bilimleri ve Bilim Uygulamaları derslerinde Türk-İslam bilginlerinin çalışmalarının maket ve robotik düzenlerinin öğrenciler ile birlikte tasarlanması, farklı disiplinlerdeki öğretmenlerin bir araya gelerek bilim tarihi ile zenginleştirilmiş ders planları hazırlamaları, Türk-İslam bilginlerinin bilimsel çalışmalarının kitaplarda, eğitici videolarda vb. anlatılması gibi önerilerde bulunulmuştur. 

Anahtar sözcükler: Türk-İslam Bilginleri, bilim tarihi, bilimin doğası, fen eğitimi

Danışman: Yrd. Doç. Dr. M. Bahadır AKTAN, Hacettepe Üniversitesi, İlköğretim Bölümü Anabilim Dalı, Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı

Abstract:
EXPERTS AND TEACHERS' VIEWS ABOUT TEACHING TURKISH-ISLAMIC SCHOLARS AND SCIENTISTS IN MIDDLE SCHOOL SCIENCE COURSES

Nazıme ÖZGÜR TAMDOĞAN

ABSTRACT
It is a well know shortage that current science education systems including the teaching programs and the books are much away from the nature and the history of the science by the lack of knowledge especially about the Turkish, Persian, Indian, and Arabian Islamic Scientists in teaching. The drawbacks for the mentioned problem and the evaluation of possible ideas coming from science teachers and experts, the scientists working at history and philosophy of science and science teaching departments, are the aims of the current study. Both qualitative and quantitative research methods were used in the study. A detailed analysis of the history and the teaching of science literature was conducted. Then, a preliminary study about scientists and their contributions to history of science was therefore carried out to determine emerging historical names among the participant teachers' (n=144) and experts' (n=25) views. 18 Turkish-Islamic historical names were commonly emerged from the data. Furthermore, the study was enlarged with the help of survey and interview techniques. Both the science teachers and the experts surveyed and interviewed to understand which of these emerging Turkish-Islamic scientists and scholars should be taught and integrated into science teaching programs, curriculums and science textbooks. Based on the science teachers' and the experts' opinions, the findings were reported and suggestions about the proper integration of the Turkish-Islamic scientists into the science teaching programs is assessed and evaluated.
The primary findings from the study have been summarized below;
79% of the participants from teachers have thought that science teachers don't know much about the Turkish-Islamic scientists in comparison to Western scientists.
Moreover, 68% of them again thought that science teachers don't mention much about the Turkish-Islamic scientists in comparison to western scientists in their lectures. 
On the other hand, 68% of the scientists have remarked that the science teachers also doesn't know much about the Turkish-Islamic scientists in comparison to western scientists. 72% of them also think that the science teachers don't mention much about the Turkish-Islamic scientists in comparison to western scientists in their lecture. Moreover, the 76% of the scientists were denoted that the students are not able to get enough information about the Turkish-Islamic scientists in their lectures.
According to the science teachers, the names of the Turkish-Islamic scientists that are thought as suitable for science lectures, are listed as; Ali Kuşçu, Akşemseddin, El-Birûnî, Farabî, Hezarfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, Piri Reis, and Uluğ Bey.
On the other hand, the names of the Turkish-Islamic scientists that are thought as suitable for science lectures by scientists reseach group are listed as; Ali Kuşçu, El-Birûnî, Farabî, Harizmî, Hezarfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, Piri Reis, and Uluğ Bey.
According to the teachers answers common view has been gathered at that the most suitable grades are the 5th and 7th for teaching the Turkish-Islamic scientists for students. 
Accordingly, mostly expected names for 5th grade students are that Ali Kuşçu, Akşemseddin, Hezarfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, Kâtip Çelebi, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, and Piri Reis'tir, while mostly expected names for the 7th grade students are; El- Birûnî, Cabir İbn Hayyan, El-Cezerî, El- Kindî, Farabî, Ferganî, Gazzali, Harizmî, and Uluğ Bey.
On the other hand, scientists have a common idea on teaching the Turkish-Islamic scientists on the 7th and 8th grades. Accordingly, the mostly expected names for 7th grade students are; Ali Kuşçu, El- Birûnî, Cabir İbn Hayyan, El- Cezerî, El- Kindî, and Ömer Hayyam, while the mostly expected names for 8th grade students are; Farabî, Ferganî, Gazzali, Harizmî, Hezarfen Ahmet Çelebi, İbn-i Sînâ, İbn'ül Heysem, Kâtip Çelebi, Mimar Sinan, Ömer Hayyam, Piri Reis, and Uluğ Bey.
Keywords: Turkish-Islamic Scholars, history of science, nature of science, science education

Advisor: Asst. Prof. M. Bahadır AKTAN, Hacettepe University, Department of Science Education