Mimarlıkta nesne yönelimli ilişki modelleri: çağdaş mimarlık denemeleri üzerinden bir tartışma
Object oriented relationship models in architecture: a discussion on contemporary architecture experiments
Yazar: GİZEM GÜLLÜ
Danışman: PROF. DR. AYŞEN CİRAVOĞLU DEMİRDİZEN
Yıldız Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bugüne dek mimaride nesneyi yorumlamak için diğer disiplinlerde olduğu gibi insanmerkezci bir yaklaşım benimsenmiştir. Ancak 20.yy'ın son yarısında doğa bilimlerinde ortaya çıkan, insan öncesi varoluşa dayanan gerçekliklerin bilimsel kanıtları, modern felsefenin Kartezyen düşünce temelini çürütür ve nesneleri öznelerin deneyimlerine koşullamayan, nesne bilgisini insanmerkezci bakış açısının kısıtlarından kurtaran yeni ontolojik söylemlerin doğmasına aracılık eder. 
Güncel ontolojik söylemlerden biri olan Nesne Yönelimli Ontoloji, özetle düşünen öznenin merkezi konumunun yıkımını ve nesnenin özneden bağımsız failliğini konu alır. Bu yaklaşım felsefi çerçevelerden sıklıkla beslenmiş olan mimarlık disiplininde de yeni tartışma alanları yaratmıştır. Nesne yönelimli ontoloji mimarlıkta biçim/işlev ikiliği üzerine normatif söylemlerin, mekânsal kompozisyona dâhil olan tüm bileşenlerin varsayılan hiyerarşik konumunun ve görsele indirgenen estetik algının sorgulanmasına alan açar. 
Bu kapsamda çalışma, nesneler arasındaki yeni ontolojik ilişkilerin, tasarım teorisine ne tür değişimler sunacağı sorgusunun gerekliliği üzerine kurulur.
Mimarlık disiplininde her zaman güncel bir merak olan nesne bilgisinin dönüşümlerini anlayabilmek adına, ilk olarak tarihsel süreçte nesneye dair ontolojik çerçeveden bir okuma gerekli görülür. Nesnenin kazandığı kimlikler, insan-özne korelasyonuna dayanan Batı felsefesi ve korelasyonist düşüncenin sonlandığı Çağdaş felsefenin spekülatif gerçekçi söylemleri olmak üzere iki süreç içinde incelenir. NYO'nun ideolojik temelinde etkili olan Batı felsefesine ait kavramlar bu noktada anlaşılmaya çalışılır. 
Çalışmanın ikinci aşamasında NYO'nun mimarlık ile bağlantısı incelenir. Felsefe ve mimarlık arakesitinin geniş teorilerinden çıkarılan kapsamlı üst başlık olarak estetik olgusu ele alınır. Mantıksal argümantasyon çerçevesinde nesne odaklı estetik tartışmaları incelenir ve mimari nesnenin anlamı ve niteliklerine dair yeni olasılıklar tartışılır. 
Çalışmanın devamında nesne odaklı yaklaşımın ve bu kapsamda ortaya konan yenilikçi tasarım modellerinin izleri, estetik olgusu üzerinden, yakın geçmişte benzer problemlere işaret etmiş ve üretimde dijital araçları kullanmış çağdaş tasarım örnekleri üzerinde aranır. Tasarımda özne-nesne ilişkisini ele alışları ve tasarım nesnesinin anlam ve niteliklerine yönelik sundukları yeni açılımları üzerinden karşılaştırmalı bir analiz yürütülür. 
Çalışmanın, mimari nesnenin anlam ve nitelik sorgularının tarihsel arka planını ve mimarlıkta nesneyi bilmek üzere yararlanılan estetik deneyimin potansiyellerini anlamada bir araç olacağı düşünülür. Nesne odaklı spekülatif tasarım deneylerinin olanakları, sınırları ve çağdaş mimaride dijital tasarım ile sunulmuş örneklerden gelen geçmiş izleri tartışmaya açılır. 
Bu çalışma ile estetik teorilerin, özellikle içinde bulunduğumuz insan sonrası dönemde; gelecek tasarım, kuram ve inşa pratikleri için daha kapsayıcı ve adil bir ideolojik çerçeve üretmesi ve gelecek senaryolarında mimari nesnenin öngörülemez ilişkilerinin çözümlenmesi açısından önem taşıdığı düşünülür.

Abstract:
The 'object' in architecture, has always been interpreted through an anthropocentric approach, similarly to other disciplinary fields. However, the advances in natural sciences in the last half of the 20th century, the Cartesian thought, the basis of the modern philosophy, is contradicted by the discoveries of pre-human existence. These findings mediate the emergence of new ontological discourses that do not condition objects to the experiences of subjects and free object knowledge from the constraints of the anthropocentric perspective. 
Object Oriented Ontology (OOO), one of the contemporary ontological discourses, discusses the centrality of the subject and opens a ground to theorize the agency of the object that is independent of subject. This theoretical effort has created new areas of discussion in the discipline of architecture, which is often nourished by philosophical frameworks. Object-oriented ontology opens up space for questioning normative discourses on the form/function duality in architecture, the assumed hierarchical position of all components included in the spatial composition, and the aesthetic perception reduced to the visual. 
In this context, the study questions the emergent condition in design theory that is caused by the conceptions of the new ontological relations between objects. In order to understand the epistemological transformation of object, first it deemed necessary to re-visit the history of the theories of object ontology. The object and its identifications are examined in two folds: Western philosophy as the basis of human-subject correlation, and the contemporary philosophy as the field of speculative realistic discourses that contradict the correlationist thought. In this regard, the conceptions of Western and contemporary philosophy are unfolded to understand the ideological basis of OOO. 
In the second part of the study, the relationship of OOO with architecture is examined. The aesthetics is discussed as a comprehensively, derived from the broad theories of the intersection of philosophy and architecture. Within the framework of logical argumentation, the discussions of object-oriented aesthetics are examined, and the new possibilities regarding the meaning and qualities of the architectural object are discussed. 
In the following part of the study, the innovative design models are traced, in the context of aesthetics, through the practices of contemporary architecture that relate to similar questions in the recent past and used digital tools in design. A comparative analysis is carried out, based on the ways of adaptation of the subjectobject relationship in design. 
It is aimed that the study will be a tool for understanding the historical background of the epistemological transformation of the architectural object and the potential of the aesthetic experience in knowing the object in architecture. A ground of discussion is opened to unfold the possibilities and limits of object-oriented speculative design experiments and their historical traces from the examples presented in digital design as contemporary architecture. This study grounds itself in a post-human period, questions the structures of aesthetic theories and seeks ways of producing a more inclusive and fair ideological framework for future design, theory and construction practices.