Afet riskinin azaltılması problemine çok amaçlı matematiksel model geliştirilmesi ve çözüm yaklaşımları
Developing a multiobjective mathematical model for disaster risk reduction problem and solution approaches
Yazar: ABDULLAH KORKUT ÜSTÜN
Danışman: PROF. DR. AHMET SERMET ANAGÜN
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering

Özet:
İstanbul Türkiye'nin en büyük kenti ve birçok açıdan en önemli kentidir. Fakat fay hatlarına yakın olmasından dolayı tarihte birçok kez yıkıcı depremlerle karşılaşmıştır. Önümüzdeki otuz yıl içerisinde de yüzde 65 olasılıkla yıkıcı olabilecek bir deprem beklenmektedir. Çalışmada İstanbul'un afete maruz kalma riskinin azaltılması için, İstanbul'un ilçelerine bina güçlendirmelerinde kullanılmak üzere ayrılacak parasal kaynağın en uygun yerlere tahsis edilmesi sağlayacak üç ayrı strateji ve bu stratejilerin çok amaçlı matematiksel modelleri önerilmiştir. Modellerdeki parametrelerin elde edilmesinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi raporlarından yararlanılmıştır. Ayrıca İstanbul'un ilçelerinin afet yönetimi açısından önem ağırlıklarının belirlenmesinde Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yönteminden faydalanılmıştır. Burada İstanbul'un ilçeleri ?Bina Stoku?, ?Altyapı?, ?Sosyo-Ekonomik? ve ?Coğrafi ve Jeolojik Özellikler? açılarından incelenip risk (önem) haritaları belirlenmiş ve her bir ilçenin afet yöntemi açısından önem ağırlıkları ile her bir ilçedeki bina türlerinin önem ağırlıkları hesaplanmıştır. Sonrasında önerilen modellerin çözüm uzaylarına bağlı olarak literatürdeki skalerleştirme yöntemleri incelenmiş, modellerdeki amaç fonksiyonları ?Ağırlıklı toplam Yöntemi? ve ?Epsilon Kısıt? yöntemleriyle skalerleştirilmiş ve Pareto-eniyi çözümlere ulaşılmıştır. Ayrıca elde edilen Pareto-eniyi çözümlerin Veri Zarflama Analizi (VZA) ve süper etkinlik modelleri yardımıyla sıralanabileceği gösterilmiştir. Bunların yanında problemin doğası gereği karar vericilerin belli hedefler belirleyebileceği düşünülmüş ve ?Hedef Programlama? yöntemiyle de çözümler aranmıştır.Anahtar Kelimeler: Afet yönetimi, Çok amaçlı karar verme, Ağırlıklı toplam yöntemi, Epsilon kısıt yöntemi, Analitik Hiyerarşi Süreci, Veri Zarflama Analizi,

Abstract:
Istanbul is the biggest and most important city in Turkey. However she is also an earthquake prone city and experienced many earthquakes throughout history, and threatened by a 65 % probability of a devastating earthquake in the next 30 years. In this study, we propose three financial allocation strategies and their multiobjective models for buildings reinforcement in order to reduce disaster risk in Istanbul. Parameters of the models were obtained from the Istanbul Metropolitan Municipality reports. Risk maps of İstanbul and importance of districts of Istanbul in accordance to disaster management, are determined by Analytic Hierarchy Process (AHP) including criteria of socio-economic, building, structure, geographical and geological features, and infrastructure and sub-criteria of these criteria. Scalarization techniques, depending on structure of feasible region space, are investigated in the literature ?Weighted Sum Method" and "Epsilon Constraint" method are used for scalarization of objective functions and Pareto-optimal solutions were obtained. Then, it is shown that the Pareto-optimal solutions can be ranked by Data Envelopment Analysis (DEA), and super-efficiency models. In addition to these, decision-makers can consider set specific targets because of the nature of the problem. "Goal Programming" method, also is used for this purpose and obtained results are discussed.Keywords: Disaster Management, Multi Objective Decision Making, Weighted Sum Method, ? -constraint method, Analytic Hierarchy Process, Data Envelopment Analysis