Klasik Türk şiirinde zâhid algısı üzerine eleştirel bir bakış
A critical outlook on the perception of ascetic in classical Turkish poetry
Yazar: GAMZE AYDIN
Danışman: DOÇ. DR. ATİLLA BATUR
Dumlupınar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Divan şiiri = Court poem ; Mutasavvıf = Theosofistical ; Sufi = Sufi ; Türk şiiri = Turkish poem ; Zahid = Zahid ; Şairler = Poets ; Şiir = Poem

Özet:
Dinî-tasavvufî Türk edebiyatı ve Dîvân edebiyatı ürünlerinin temel şahıs kadrosunu sevgili, âşık, rind, zâhid ve rakip oluşturmaktadır. Bu tiplerden zâhid, dinî emirlere bütünüyle uyan, dünyâya rağbet etmeyip vaktini sürekli ibâdetle geçiren dindâr bir kişi olmasıyla olumlu özelliklere sahipken, zamanla hem zâhid hem de zâhidlik kavramına yönelik yaklaşımlar farklılık göstermiştir.
Mutasavvıflar ve dîvân şâirlerinin zâhid algısının mukayeseli olarak incelendiği bu çalışmada, on mutasavvıf ve on dokuz dîvân şâirinin dîvânları esas alınarak zâhid kavramının karşıladığı anlam, eleştirilen zâhid tipinin edebî metinlere yansıyan özelliklerinin benzer ve farklı yönleri dîvânlardan örneklerle tespit edilip konularına göre tasnif ve tahlil edildi. 
Araştırmamız, zâhid kavramı ve zâhidliğin tarihî seyri hakkında muhtelif bilgilerin yer aldığı giriş bölümü ile zâhid eleştirisinin dîvânlarda işleniş yönlerinin sınıflandırıldığı yedi bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, edebî metinlerde zâhid; ikinci bölüm, zâhidin şekilciliği, kıyafet ve eşyâları ile dış görünüş olarak tasviri; üçüncü bölüm, ilim; dördüncü bölüm, tasavvufî makâm ve hâllere ayrılarak zâhidin bu hususlarda dîvânlara yansıyan yönleri değerlendirildi. Zâhide isnâd edilen çeşitli sıfatlardan yola çıkılarak, onun fikir, söz, sohbet ve nasihatları hakkında yorumlar, mekân tasvirleri, zâhide karşı şiddet, bedduâ eğilimi ve teşbih edildiği çeşitli unsurlar son üç bölümde ele alındı. Çalışmanın sonunda da, incelenen şiirler genel bir değerlendirmeye tâbî tutularak bir sonuca ulaşılmaya çalışıldı. 

Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Şiiri, Zâhid, Mutasavvıf, Dîvân Şâiri, Eleştiri

Abstract:
Fundamental characters in Religious-Sufi Turkish literature and divan literature consist of a darling, an admirer, a recluse, an ascetic and an antagonist. While ascetic among these persons is the religious type who has positive qualities by fully adhering to religious rules, renouncing the worldly pleasures and spending his time in worship, approaches to the concepts of ascetic and asceticism have diversified in time. 
In this present study where we use a comparative method to analyse the sense of ascetic by Sufis and divan poets, the meaning which concept of ascetic corresponds, similar and different aspects of the qualities of character of ascetic, who is criticized, as reflected in literary texts are explored with examples from divans based on ten Sufis and nineteen divan poets' divans followed by a classification and analysis of these qualities by themes . 
Our research consists of an introduction where we present miscellaneous information on the concept of ascetic and historical progress of asceticism, and seven chapters where we classify the aspects of how the criticism of ascetic is handled in divans. Chapter  one deals with ascetic in literary texts; and chapter two deals with ascetic's formalism, his external description with his clothes and items; and chapter three deals with knowledge; and chapter  four deals with ascetic's aspects as reflected in divans by separating these aspects as sufic station and manners. Based on different titles attributed to ascetic, the last three chapters discuss comments on his ideas, words, talks and advices, descriptions of space, violence against ascetics, inclination towards malediction against ascetics and various elements he is likened to. At the end of the study, the poems that have been studied are put to an overall evaluation attempting to reach a conclusion. 

Keywords: Classical Turkish Poetry, Ascetic, Sufi, Divan Poet, Criticism