Demokrat Parti döneminde Aleviler ve Bektaşiler'in siyasi ve sosyo-kültürel faaliyetleri (1950-1960)
Political and socio-cultural activities of Alevis and Bektashis in period of Democrat Party (1950-1960)
Yazar: İSA TOLGA ÇIPLAK
Danışman: DOÇ. DR. ZEKİ ÇEVİK
Balıkesir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Siyasal Bilimler = Political Science ; Tarih = History
Dizin: Aleviler = Alawis ; Bektaşiler = Bektashis ; Demokrat Parti = Democrat Party ; Kültürel etkinlikler = Cultural activities ; Menderes, Adnan = Menderes, Adnan ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Siyasi faaliyetler = Political activities ; Siyasi partiler = Political parties ; Örgütsel faaliyetler = Organizational activities

Özet:
12.  yüzyıldan  beri  Anadolu  coğrafyasında  bulunan  aynı  zamanda 
Anadolu'nun  ve  Balkanlar'ın  Türkleşmesinde  faydası  olan  Alevilerin  ve 
Bektaşilerin,  göçebe  ve  Türkmen  kültürünü  yansıttığı  için  Osmanlı  Devleti'nin 
merkezileşmesine ters düşen yaşantısı sebebiyle zaman zaman isyan etmiştir. Zaman 
içinde  devlet  ile  uyumlu  hale  gelen  Bektaşi  tarikatı  1826'da  Yeniçeri  ordusunun 
kaldırılması  sırasında,  Yeniçeriler  ile  ilgisinden  dolayı  kaldırılıp,  faaliyetleri 
yasaklanmıştır.  20.  Yüzyıla  kadar,  Heterodoks  (non-conformist)  topluluklardan 
Bektaşiler  şehir  merkezinde  yaşayan  kesimi  kültürlü  kesimi  oluştururken,  Aleviler 
ise  kırsalda  devlet  otoritesinin  zayıf  olduğu  yerlerde  yaşamıştır.  Türkiye 
Cumhuriyeti'nin  kuruluşunda  önemli  roller  üstlenen  Alevi  ve  Bektaşi  toplumu, 
Cumhuriyetin  laiklik  ilkesine bağlı kalarak, Cumhuriyet devimlerini desteklemiştir. 
Alevilerin  ve  Bektaşilerin  ibadethaneleri  ve  faaliyetleri  1925  yılında  Tekkeler  ve 
Zaviyeler  kanunu  gereğince  yasaklanmıştır.  Bundan  sonraki  süreçte  gizli  de  olsa 
ibadetlerini yapmaya çalışmışlardır. 
  Demokrat  Parti  döneminde  ise,  Alevilik  ve  Bektaşilik  konusu  aslında 
geçmişten  günümüze  kadar  gelerek  devam  eden  Heterodoks  İslam  topluluklarının 
kültürel kimlik meselesinin içinde olup, Türkiye Cumhuriyeti'nin de çözülememiş ve 
çözüme kavuşturma çabaları devam eden sosyo-kültürel ve siyasal bir meseleden bir 
kesittir. Tezin konularını  içeren  bu dönem de Türkiye'de çok partili  siyasal  hayata 
geçiş sürecinin tamamlanmıştır, devleti kuran Cumhuriyet Halk Partisi'nin 14 Mayıs 
1950'de  seçimi  Demokrat  Parti'ye  kaybedip  CHP  muhalefet,  DP  ise  iktidar  partisi olmuştur.  DP'nin  iktidar  yılları  dinin  siyasette  aktif  bir  şekilde  kullanıldığı  ve  ilk 
defa  TBMM'de  yoğun  olarak  iki  parti  arasında  "Laiklik"  tartışmalarının  yaşandığı 
süreçtir.  Bu  bakımdan  değerlendirdiğinde,  Türkiye  Cumhuriyeti'nde  Aleviliğin  ve 
Bektaşiliğin tarihi süreç içindeki konumunun belirlenmesinde dönüm noktasıdır. 
  Demokrat Parti döneminde yazılan Alevilik ve Bektaşilik ile ilgili eserlerden, 
dönemin gazete haberlerinden, devletin arşiv belgelerinden ve o döneme tanık olan 
önemli şahsiyetlerin anılarından yararlanıldı. Bu sayede Hacı Bektaş Veli dergâhının 
müze  olarak  açılması  ve  Demokrat  Parti'yi  kuran  Adnan  Menderes,  Celal  Bayar, 
Fuad  Köprülü  ve  Refik  Koraltan'ın  Alevi  ve  Bektaşi  toplumuna  yabancı  olmadığı 
anlatılmıştır.  Aynı  şekilde  Alevilerin  ve  Bektaşilerin  ibadet  ve  kültür  faaliyetlerini 
gizli şekilde yaptıkları için karşılaştıkları sorunlar anlatılmıştır.



Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Türkiye Cumhuriyeti, Demokrat Parti,
Alevi, Bektaşi, Tekke ve Zaviye, Hacıbektaş, Adnan Menderes, Ahmet Sırrı Baba,
Celal Bayar, Dergâh, Çelebi, Babagan

Abstract:
Alevis and Bektashis which have been in Anatolia since 12th century and at 
the same time, benefited  from the Turkification  of Anatolia and the Balkans, have 
revolted from time to time as they reflected nomadic and Turkmenian cultures and 
due  to  the  contradictory  experience  of  the  centralization  of  the  Ottoman  State. 
Bektashi order which, became compatible with the state over time, was abolished in 
1826 during the removal of the Janissary army because of its involvement with the 
janissaries.Till  20th  century,  while  Bektashis  from  heterodox  (non-conformist) 
communities,  living  in city centre  from cultural  section, Alevis  have  lived  in rural 
areas where the state authority was weak. 
  Alevis and Bektashis communities played a significant role in the foundation 
of Turkish republic, supported republic revolutions adhering to secularism principle 
of  the  republic.  Sanctuaries  and  activities  of  Alevis  and  Bektashis  were  banned  in 
accordance with the law of "Tekkeler and Zaviyeler" in 1925. At period thereafter, 
they tried to worship even  in secret. In the period of democrat party, Alevism and 
Bektashism  issue  is  a  cultural  identity  problem  of  heterodox  Islamic  communities, 
which has been continuing from the past to the present day, and is a socio-cultural 
and political  issue of Turkish republic that couldn't have been solved and ongoing 
struggle to solve it. 
  In this period which includes the topics of the thesis, the process of transition 
to  multi-party  system  has  been  completed  in  turkey  and  republican  people's  party which found the state, lost the election to democrat party in 14 May 1950 and CHP 
became the opposition and DP became ruling party. DP's years of power is a process 
that the religion was actively used in politics and for the first time, there was a lot of 
"secularism"  discussions  among  the  two  parties  in  Turkish  Grand  National 
Assembly. 
  When considered from this point of view, it is a turning point in the republic 
of  turkey  in  determining  the  position  of  Alevism  and  Bektashism  in  historical 
process.  It  was  utilized  the  Works  written  about  Alevism  and  Bektashism  in  the 
period of democrat party, the newspaper reports of the term, the archive documents 
of government and the memories of important people who witnessed that term. 
  Opening  Hacı  Bektaş  Veli  Dergah  as  a  museum  and  Adnan  MENDERES 
who found democrat party, Celal BAYAR, Fuat KÖPRÜLÜ and Refik KORALTAN 
are told that they were not foreign to Alevis and Bektashi communities.In the same 
way,  it  is  also told  that the  Alevis  and  the  Bektashis  faced  problems  as  they  have 
done worship and cultural activities secretly



Key words: Otoman Empire, The Republic of Turkey, Democrat Party, Alewi,
Bektashi, Tekke Ve Zaviye, Hacı Bektaş, Adnan Menderes, Ahmet Sırrı Baba, Celal
Bayar, Dergah, Çelebi, Babagan