İbâzıyye'nin fıkıh usûlü anlayışı
Understanding of Islamic law method of al-Ibāḍiyya
Yazar: YUSUF KAĞANARSLAN
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET SELİM ASLAN
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Hukuk = Law

Özet:
İbâzıyye, hicri 1. asırda Müslümanlar arasında meydana gelen Sıffîn Savaşında tahkîm
olayına karşı çıkan ilk Hâricîlerin bir devamı olarak Basra'da ortaya çıkmıştır.
İbâzıyye, fıkhî bir mezhep olarak kendi kaynaklarından ziyade başka kaynakların
dilinden Hâricî çatısı altında ele alınmıştır. Mezhebin fıkhı ve usûlü, ilk dönemde
itikâdî ve siyasî alanda yaşanan olumsuzlukların bıraktığı izlenimin gölgesinde
kalmıştır. İbâzıyye, tahkîme karşı çıkan ilk Hâricîler sonrasında oluşan hareketin
içinde yer almıştır. Ancak bu oluşumun daha sonraki süreçte kendi içinde yaşadığı
ayrışma, müelliflerce yeterince dikkate alınmamıştır. İbâzıyye'nin toptancı bir
yaklaşımla Hâricî çatısı altında diğer Hâricî gruplarla birlikte zikredilmesi, hakkında
ileri sürülen birçok görüşün temelini oluşturmaktadır. Bu sebeple çalışmada, genel
olarak İbâzıyye mezhebinin tarihi kökeni, doğuşu ve teşekkülünü özelde ise sahip
olduğu fıkıh usûlü anlayışını klasik kaynakları da ihmal etmeden mezhebin
kaynaklarından hareketle ele aldık. Çalışmada, genelde İbâzî mezhebine, özelde ise
fıkıh ve usûlüne ilişkin İbâzıyye dışındaki kaynaklarda ortaya konulan yaklaşım ile
İbâzîlerin yaklaşımının birbirinden farklı olduğunu gördük. İbâzîlerin fıkıh usûlü
anlayışını; esas aldıkları deliller, istinbât yöntemleri, deliller arasında teâruz ve tercih
metotları, ictihâd ve taklîde yaklaşımları gibi temel konular üzerinden ele aldık.
Araştırmada, Hâricî çatısı altında ya da doğrudan İbâzıyye'ye nispet edilen fıkıh ve
usûlüne dair birçok görüşün, İbâzî kaynaklarca doğrulanmadığını gördük. Mezhebin
fıkıh usûlü düşüncesinin tedvin ve gelişiminin büyük oranda Ehl-i Sünnet'in bilhassa
mütekellimîn usûlcülerin etkisinde devam ettiği söylenebilir. Genel olarak fıkıh usûlü
konularında İbâzıyye'nin Ehl-i Sünnetle olan ihtilafları Ehli Sünnet'e mensup
mezheplerin kendi aralarında yaşadıkları ihtilaflardan pek farklı değildir. Özetle
İbâzıyye Kur'ân, sünnet, icmâ, kıyas ve istidlâl delillerine dayalı bir usûl anlayışını
savunmaktadır.

Abstract:
Al-Ibāḍiyya emerged in Basra as a continuation of the first al-Khārijītes who opposed
the al-taḥkim (the arbitration) in the Battle of Siffīn, which took place among the
Islamic community in the first century of Hijrī. As a jurisprudential madhhab, al-
Ibāḍiyya has been treated under the umbrella of al-Khārijīs from other sources rather
than its own sources. The madhhab's jurisprudence and methodology were
overshadowed by the impression left by the negativities in the theological and political
fields in the first period. Al-Ibāḍiyya took part in the movement formed after the first
al-Khārijī who opposed al-taḥkīm. However, the split that this formation experienced
within itself in the later process was not sufficiently taken into consideration by the
authors. The fact that al-Ibāḍiyya is mentioned together with other al-Khārijī groups
under the umbrella of the al-Khārijīs with a totalist approach forms the basis of many
opinions put forward about it. For this reason, in this study, we have dealt with the
historical origin, birth and formation of the Al-Ibāḍiyya madhhab in general and its
understanding of the uṣūl al-fiqh in particular, based on the sources of the madhhab,
without neglecting the classical sources. In the study, we have seen that the approach
of al-Ibāḍīs and the approach of al-Ibāḍīs to al-Ibāḍiyya madhhab in general and to
fiqh and uṣūl al-fiqh in particular in the sources other than al-Ibāḍiyya are different
from each other. We examined the Ibāḍīs' understanding of the uṣūl al-fiqh through
basic issues such as the proofs they relied on, their methods of deduction, the methods
of ta'āruḍ (conflict), tarjīḥ (preference among the proofs) and their approach to ijtihād
and taqlīd. In the research, we found that many views on fiqh and its methodology,
which were attributed to al-Ibāḍiyya under al-Khārijī umbrella or directly, were not
confirmed by al-Ibāḍī sources. It can be argued that the sect's jurisprudential thought
continued to be largely influenced by the Ahl al-Sunnah, especially the mutakallimīn
(theologian) uṣūlists. In general, the disagreements of the al-Ibāziyya with the Ahl al-
Sunnah in matters of the uṣūl al-fiqh are not much different from the disagreements of
the sects of the Ahl al-Sunnah among themselves. To summarise, al-Ibādiyya
advocates an understanding of uṣūl based on Qur'ān, Sunnah, ijmā', qiyās and istidlāl.