Anadolu'da Bizans manastırlarının mimari organizasyonu
Architectural organization of the Byzantine monasteries in Anatolia
Yazar: HÜSEYİN HAKAN GAZİOĞLU
Danışman: PROF. DR. SEMA DOĞAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Bizans sanatı araştırmalarında Bizans manastırlarının mimari organizasyon şemaları oldukça az bilinen konulardan biridir. Bu konuda genellikle Geç Bizans dönemi ve Bizans sonrası manastır kuruluşlarına odaklanılmış, daha erken döneme ait Bizans manastırlarının benzer özelliklerde olduğu kabul edilmiştir. Bu durum Bizans manastır mimarisi çalışmalarında bir akademik şematizm sorununu beraberinde getirmiştir. Bununla birlikte Bizans manastır mimarisinin sivil ve dini mimariyle ilişkili yapı kategorilerine sahip olması manastır yerleşimleriyle sivil yerleşimler arasında karışıklık yaşanmasına neden olmuştur. Bu karışıklıklar özellikle şematik yaklaşımlarla beslenmiş, manastır şemasının nasıl ve manastırı tanımlayan mimari yapıların hangileri olduğu bu alana ilişkin genel sorunlardan birini oluşturmuştur. Tez çalışmasında bu durumdan hareketle Anadolu'da çalışılmış manastır kuruluşlarını merkez alarak bir yeniden okumaya girişilmiştir. Konu kapsamında Anadolu'da Erken Bizans dönemine ait Alahan Manastırı, Olba Manastırı, Samandağ Symeon Stillites Manastırı, Binbirkilise 43 No.lu kompleksi, Orta ve Geç Bizans döneminde Kapadokya kayaya oyma kompleksleri ile Latmos'taki manastır yapıları irdelenmiştir. Araştırmalar boyunca manastır yerleşimlerinin oluşumunda rol oynayan dinamikler incelenmiş, Anadolu'da tartışmalı olan yerleşimler değerlendirilmiş, manastır yapılarının mekan ve işlev özellikleri analiz edilerek manastır yerleşimleri tanımlanmaya çalışılmıştır. Tez çalışmasında Bizans manastır tarihi yeniden ve kavramsal olarak ele alınmış, Mısır, Filistin, Suriye ve Athos manastır gelenek ve yapılarının seçilen örnekleri incelenmiş, Bizans manastırlarına ilişkin bir paradigma oluşturulmaya çalışılmıştır.

Abstract:
The architectural organization schemes of the Byzantine monasteries are one the less-known subjects in Byzantine art studies. In this regard, the monastery establishments of the Late Byzantine period and post-Byzantine period were generally examined, and it was accepted that the Byzantine monasteries of the earlier period had similar characteristics. This situation has brought about a problem of academic schematism in Byzantine monastery architecture studies. However, the fact that Byzantine monastery architecture has building categories related to civil and religious architecture caused confusion between monastic settlements and civilian settlements. These confusions were especially nourished by schematic approaches to how the monastery scheme was and which architectural structures defined the monastery are one of the general problems in this field. Based on this situation, the thesis has attempted a re-reading by focusing on the monastery organizations studied in Anatolia. Within the scope of the subject, Alahan Monastery, Olba Monastery, Samandağ Symeon Stillites Monastery, Binbirkilise No. 43 complex from Early Byzantine period, and Cappadocia rock-cut complexes and monastery settlement in Latmos from the Middle and Late Byzantine periods were examined in Anatolia. Throughout the research, the dynamics that play a role in the formation of monastery settlements were examined, controversial settlements in Anatolia were evaluated, and the monastery settlements were tried to be defined by analyzing the space and function of the monastery buildings. In this thesis study, the history of Byzantine monasteries was conteptually reconsidered, the monastery traditions and structures of Byzantine Egypt, Palestine, Syria, and Athos were examined and a paradigm for Byzantine monasteries was tried to be provided.