Çagdaş müelliflerden Muhammed Gazzali'nin eserlerinde Kur'an yorumu
The exegesis of the Holy Quran in the books of the contemporary author Muhammad Gazzali
Yazar: VOLKAN AKBAŞ
Danışman: PROF. DR. MUSA BİLGİZ
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Gazzali = Gazali ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Yorumlama = Interpretation ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu tez; son dönem İslâm mütefekkirlerinden Muhammed Gazâlî'nin özgün Kur'an yorumu hakkında bilgi sağlamayı amaçlamaktadır. Yazar, Kur'an yönlendirmeleri çerçevesince İslâm âleminin iç ve dış kaynaklı sorunlarını ele almakta ve çözüm önerileri sunmaktadır. 
Birinci bölümde; Gazâlî'nin Kur'an ilimlerine yaklaşımını ele aldık. Bu kapsamda onun Kur'an'ı anlama faaliyetinin önemine dair dücüncelerini, Kur'an kıssalarına bakışını, Kur'an i'câzı, nesh, sebeb-i nüzûl, surelerin tertip ve nüzûlüne ilişkin Kur'an merkezli yorumlarına yer verdik.
İkinci bölümde; yazarın siyasî ve toplumsal meselelere ilişkin Kur'an merkezli yorumlarına yer verdik. Özellikle bu bağlamda İslâm toplumlarının yaşadığı sıkıntılara yol açan faktörler üzerinde durduk. Bu bölümde ayrıca; müellifin Kur'an çerçevesince ortaya koyduğu haklar konusuna yer verdik.
Üçüncü bölümde Gazâlî'nin inanç konularına ilişkin yaklaşımına yer verdik. Bu doğrultuda onun şirk ve tevhid konuları hakkındaki düşüncelerini merkeze aldık. Daha sonra onun inançla ilişkili bazı tartışmalı konulara dair ortaya koyduğu Kur'an merkezli değerlendirmelere yer verdik. O'nun vahiy merkezli ahlak anlayışı ile semâvî dinler hakkındaki değerlendirmelerini de bu bölümde ele aldık.
Dördüncü bölümde; Gazâlî'nin İslâm daveti meselesine dair eserlerinde ortaya koyduğu Kur'an yorumlarına yer verdik. Bu bölümde ayrıca; onun vahiy merkezli Kur'an müdafaasını ele aldık. Vahyin kaynağına ilişkin şüphelerle, İslâm'a yapılan saldırılar karşısında, yazarın ortaya koyduğu Kur'an merkezli müdaafayı çeşitli boyutlarıyla ele aldık.
İslâm âleminin maruz kaldığı iç kaynaklı problemler bulunmaktadır. Buna karşılık müslümanlar, yaşanılan sıkıntıların çözümünde, vahyin sahip olduğu yüksek potansiyeli idrak edememektedirler. Bozuk siyasî düzen ile baskıya dayalı yönetim anlayışı, fert ve toplum bazında olumsuzluklara neden olmaktadır. Bu durum; yönetim ve siyaset krizlerine, sosyo-kültürel alandaki bozulmalara sebep olmuştur. Müslümanlar Kur'an esaslarını dikkate almamış, bozuk din anlayışları İslâm toplumlarına hâkim olmuştur. Kadının İslam toplumlarındaki yeri sıkıntılı bir hal almıştır. Yazara göre tüm bu olumsuzlukların giderilmesi için, Kur'an ayetlerinin mutlaka hayata aksetmesi gerekmektedir. 
İslâm âlemi, dıştan kaynaklanan sorunlarla da mücadele etmektedir. Batı, İslâm topraklarında gerçekleştirmek istediği hedefler doğrultusunda, İslâm ve Kur'an değerlerine saldırmaktadır. Bu sebeple Kur'an değerlerinin silinmesi ve hükümlerinin geçersiz kılınması adına, Kur'an'ın tartışma konusu edilmesini istemektedir. Yazar, zaman ve zeminler ötesi gerçekliğe sahip olan vahiy yönlendirmesinden hareketle, yeni ve etkili bir Kur'an yorumunu eserlerine yansıtmaktadır.   
Anahtar Kelimeler: Gazâlî, Kur'an, tefsir, İslâm, haklar, bilim, istibdat, kâinat, İslâmî davet

Abstract:
This thesis aims to provide information about the original Qur'an interpretation of Muhammad Ghazali, one of the late Islamic thinkers. The author deals with the internal and external problems of the Islamic world within the framework of the Qur'an's directions and offers solutions.
In the first part; We discussed Ghazali's approach to Qur'anic sciences. In this context, we have included his thoughts on the importance of the activity of understanding the Qur'an, his view on the stories of the Qur'an, his Qur'an-centered comments on the i'jaz of the Qur'an, abrogation, reason for its revelation, the arrangement and descent of the suras.
In the second part; We have included the author's Qur'an-centered comments on political and social issues. Especially in this context, we focused on the factors that cause the problems experienced by Islamic societies. Also in this section; We have included the issue of the rights that the author has put forward within the framework of the Qur'an.
In the third part, we have included Ghazali's approach to faith issues. In this direction, we focused on his thoughts on polytheism and tawhid. Then, we included the Qur'an-centered evaluations he put forward on some controversial issues related to faith. In this section, we have also discussed his revelation-centered moral understanding and his evaluations of the divine religions.
In the fourth part; We have included the interpretations of the Qur'an that Ghazali revealed in his works on the issue of the invitation to Islam. Also in this section; we discussed his revelation-centered Qur'an defense. We have discussed the Qur'an-centered defense of the author against the attacks on Islam, with doubts about the source of the revelation, in various dimensions.
There are internal problems that the Islamic world is exposed to. On the other hand, Muslims cannot comprehend the high potential of revelation in solving the problems experienced. The corrupt political order and the understanding of management based on oppression cause negativities on the basis of the individual and the society. This situation; It has caused administrative and political crises and deterioration in the socio-cultural field. Muslims did not take into account the principles of the Qur'an, and their corrupt understanding of religion dominated Islamic societies. The place of women in Islamic societies has become problematic. According to the author, in order to eliminate all these negativities, the verses of the Qur'an must be reflected in life.
The Islamic world is also struggling with external problems. The West is attacking the values of Islam and the Qur'an in line with the goals it wants to achieve in the Islamic lands. For this reason, it wants the Qur'an to be discussed in order to delete the values of the Qur'an and invalidate its provisions. The author reflects a new and effective interpretation of the Qur'an to his works, based on the direction of revelation, which has a reality beyond time and ground.
Keywords: Ghazali, Qur'an, tafsir, Islam, rights, science, tyranny, universe, Islamic call