Wıttgensteın'ın din anlayışı
Wittgenstein's understanding of religion
Yazar: İSMAİL HAKKI KUMBASAR
Danışman: PROF. DR. CENGİZ ÇAKMAK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Wittgenstein felsefesi, Mantıkçı Pozitivistler ve Analitik felsefeciler dışında, diğer felsefi akımların da ilgisini çekmiştir. Özellikle ilk dönem felsefesinde 'üstüne konuşulamayan' olarak adlandırdığı alana ilişkin çok sayıda fikir yürütülmüştür. Din, Tanrı, Etik, Estetik gibi alanları da işaret eden bu söz, Wittgenstein için de daima ilgi çekici bir alan olmuştur.
Temel eserlerinde çok rastlanmayan fakat günlüklerinde, kayda geçirilen derslerinde ve özel sohbetlerini içeren hatıralarda Din ve Tanrı üzerine birçok düşüncesine rastlamak mümkündür. Son yıllarda sayıları gittikçe artan ve Wittgenstein'ın düşüncesinden hareketle Din felsefesi veya Teoloji yapmaya çalışan birçok çalışma yapılmıştır. Bunların bir kısmı sadece Tractatus'u ve Felsefi Soruşturmalar'ı merkeze alırken, bir kısmında ikincil olarak bahsedebileceğimiz ve yukarıda bahsi geçen kaynaklar da dikkate alınmıştır. 
Bu çalışmada, mevcut çalışmalardan farklı olarak, Wittgenstein'dan hareketle Teoloji veya Din felsefesi yapma imkanından önce, Wittgenstein'ın bütünlüklü bir Din ve Tanrı anlayışının tespiti üzerinde çalışılmıştır. Buna göre, yapılan birçok çalışmanın Wittgenstein'a bağlı kalındığı durumda mevcut yaklaşımları açısından sağlıksız olduğu, genel olarak Wittgenstein felsefesinin bu tür çalışmalar için uygun olmadığı, farklı bir bakış açısıyla ancak kısmen bir imkan sunduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
Wittgenstein's philosophy has become a center of interest by other philosophical movements as well as Logical Positivists and Analytical thinkers. Especially during the first period of his philosophy, many ideas have been formulated revolving around the field which Wittgenstein himself named as "unspeakable". Referring to various fields such as Religion, God, Ethics and Aesthetics, the field of the "unspeakable" has always been an area of interest for Wittgenstein.
Even though his major works says nothing about issues such as Religion and God, one can easily come across many of his thoughts concerning these fields in his diaries, lectures and memoirs of his private conversations. In recent years, there have been a growing number of studies that attempts make suggestions on philosophy of religion or theology based on Wittgenstein's thought. Even though some of these studies focus only on Wittgenstein's Tractatus and Philosophical Investigations, bunch of take into account the abovementioned secondary sources. 
Unlike the present studies, this study attempts to shed light upon Wittgenstein's holistic understanding of Religion and God before pointing out the possibility of a theology or philosophy of Religion based on Wittgenstein's thought. Accordingly, the study suggests that when Wittgenstein's thought is taken into account the aforementioned studies are insufficient in terms of their approaches, Wittgenstein's philosophy is not convenient to carry out such studies, and that it only partially offers a possibility from a different point of view.