Turuk-ı aliyyede cihâz-ı tarîkat
Lodge specific belongings of the most common cults
Yazar: ÖMER DİLMEN
Danışman: PROF. DR. AHMET ÖGKE
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Eşyalar = Goods ; Giysiler = Clothes ; Sembolizm = Symbolism ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic

Özet:
Bu çalışmanın amacı, Anadolu ve Balkan coğrafyasında yaygın olan turuk-ı aliyye denilen Nakşibendiyye, Kādiriyye, Mevleviyye, Bektâşiyye, Bayrâmiyye, Bedeviyye, Saʻdiyye, Şâzeliyye, Zeyniyye, Rifâiyye, Celvetiyye ve Halvetiyye tarîkatlarında kullanılan cihâz-ı tarîkatı tespit edip, bu cihazların tasavvuf tarihindeki önemini ortaya koymaktır. Burada göz önünde tuttuğumuz iki temel husus vardır. Birinci husus hangi tarîkatın hangi tarîkat cihazlarını kullandığını tespit etmektir. İkinci husus, bu tarîkat cihazlarına yüklenen sembolik anlamların sûfîlerin hayatındaki yerini ve etkisini ortaya koymaktır.
Bu çalışmanın yöntemi; nitel araştırma tekniklerinden doküman incelemesidir. Doküman incelemesi yöntemi ile tezle ilgili başta el yazması eserler olmak üzere basılı eserler ve makalelerden konunun teorik zemini oluşturulmuştur. Doküman incelemesi yönteminin dokümanlara ulaşma, özgünlüğü kontrol etme, dokümanları anlama ve verileri analiz etme aşamaları çerçevesinde turuk-ı aliyye denilen Nakşibendiyye, Kādiriyye, Mevleviyye, Bektâşiyye, Bayrâmiyye, Bedeviyye, Saʻdiyye, Şâzeliyye, Zeyniyye, Rifâiyye, Celvetiyye ve Halvetiyye tarîkatları ile ilgili bilgiler tasnif edilerek çalışmanın metni oluşturulmuştur. Ayrıca Denizli, Aydın, İzmir, Manisa, Bursa, Bilecik, İstanbul, Edirne, Bolu, Karabük, Kastamonu, Samsun, Amasya, Tokat ve Konya şehirleri ile Bosna-Hersek'te mezarlık, türbe ve müzelerde araştırma yapılıp konu ile ilgili görsel dokümanlarla teorik bilgiler desteklenmiştir. 
Çalışmanın en önemli sonucu sûfîlerin eşyâya zâhirî anlamını aşan bâtınî bir anlam yükleyerek, onu mânevî eğitim aracı olarak kullanmalarıdır. Çalışmanın bir başka sonucu, sembolizmin insan hayatındaki vazgeçilmezliği, dinlerin devamının ancak sembolik anlatımla mümkün olabileceğidir. Çalışmanın diğer bir sonucu ise, sûfîlerin âdâb ve erkâna dair oluşturdukları hususların temel hedefinin, ahlâkî kemâlâtı sağlamak ve tevhîde ulaşmak olduğudur. Bu çalışmanın sonuçlarından biri de tarihî mezarlıklarda tespit edilmeyi bekleyen sûfî şahsiyetlerin ve yazılı kaynaklarda geçmeyen farklı tâc türlerinin varlığıdır. Bu çalışmanın sonuçlarından bir tanesi de tarîkat cihazlarının geçmişte icra ettiği fonksiyonun günümüz dünyasında olabilirliğini veya nasıl olması gerektiğine dair bir problematiği gündeme getirmesidir.

Anahtar Kelimeler: Turuk-ı Aliyye, Cihâz-ı Tarîkat, Âdâb-Erkân, Tasavvuf ve Sembolizm

Abstract:
The present study aims to determine the lodge-specific belongings (cihaz-ı tarikat) of the cults which are common in the Anatolian and Balkan geography and known as turuk-ı aliyye (the most common cults) such as Naqshibendi, Qâdirî,Mevleviyeh, Bayramiyya, Badaviyah, Sadi, Shadhiliyya, Zeyniyah, Rfaiyyah, Jalwatiyya and Halwatiyya; and to reveal the importance of these things in the history of Islamic philosophy. There are two main issues that we have considered here. The first point is to determine which cult uses which belongings. The second point is to ascertain the place and importance of the symbolic meanings imposed on these religious things in the life of the Sufis.
The study was designed in accordance with the document analysis design of the qualitative research methods. To attain the targets of the study, the theoretical basis of the subject is formed from the manuscripts and articles. The text of the study is created by classifying the information about the cults called as turuk-ı aliyye within the framework of the steps of the document analysis method to reach documents, check originality, comprehend documents and analyse data. Besides, a research was carried out about the cemetery, shrine and museum in Denizli, Aydın, İzmir, Manisa, Bursa, Bilecik, Istanbul, Edirne, Bolu, Karabük, Kastamonu, Samsun, Amasya, Tokat and Konya cities, and Bosnia-Herzegovina; and information was supported through theoretical and visual documents related to the subject.
The most crucial result of the study is that Sufis attribute a nonvisible meaning to the things used in the lodges rather than their actual meanings and use them as a means of spiritual education. It was also found that symbolism is indispensable in human life and the continuation of religions can only be possible with symbolic expression. The findings showed that the main purpose of practices made by the Sufis for moral and ethics was to provide moral superior features and achieve monotheism. One of the results of this study is the presence of Sufi personalities and different types of imamahs (tac) waiting to be detected in historical cemeteries that do not appear in written sources. One of the results of this study is that it provides information about the possibility of the function of the things used in lodges in the past and how it should be in today's world.

Keywords: Turuk-ı Aliyye (The most common cults), Cihâz-ı Tarîkat (Lodge-specific belongings), Rules-Conventions, Islamic mysticism and Symbolism