İstanbul namazgâhları
Namazgah of İstanbul
Yazar: HATİCE GÜL
Danışman: YRD. DOÇ. DR. NURİ SEÇGİN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2014
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Camiler = Mosques ; Mescitler = Masjids ; Mimari özellikler = Architectural characteristics ; Çeşmeler = Fountains ; İslam mimarisi = Islamic architecture ; İstanbul = Istanbul

Özet:
İslamiyetin erken devirlerinden itibaren şekillenmeye başlayan dini mimari daha
sonraki dönemlerde İslamiyetin yayıldığı bölgelerin mimari geleneklerini de alarak gelişimini
sürdürmüştür. Dini, siyasi ve sosyal bir merkez olarak ortaya çıkan mescit yapıları ile birlikte
açık alanda ibadet etmek için şehir dışında ve üzeri açık olarak inşa edilen namazgâh yapıları
da dini mimarinin bir parçası olarak İslamiyetin ilk dönemlerinden itibaren görülmektedir. İlk
örneği Hz. Muhammed dönemine ait olan namazgâhlara özellikle bayram namazlarını kılmak
için çıkılmıştır. Açık bir alanda ibadet etme geleneği İslam öncesi dönemi animist Arap inanç
sistemine bağlanmıştır. Buna göre İslam öncesi dönemde toplu halde ibadet etmek için
kabaca işaretlenerek belirlenmiş alanlar vardı ya da ibadet etmek için çıkılan yer İslam öncesi
döneme ait kutsal bir alandı. Bu şekilde ibadet etme geleneği daha sonraki dönemlerde de
devam etmiş ve İslamiyetin yayıldığı birçok bölgede namazgâhlar inşa edilmiştir.
Osmanlı döneminde namazgâhlar şehir dışında özellikle menzil ve mesire gibi ihtiyaç
duyulan yerlerde ibadet ve dinlenme yeri olarak inşa edilmiştir. Çeşme ya da kuyu yanında yer
alan etrafı duvar ile çevrili bir alan ya da set halindedir. Namazgâhlar birkaç kişinin ibadet
edebileceği küçük alanlar olabileceği gibi geniş bir alanı kaplayan özellikle cuma ve bayram
namazlarının da kılınabildiği minberli olarak inşa edilmiş namazgâhlarda bulunmaktadır.
Namazgâhlarda kıble yönü ise kıble taşı ya da mihrap ile belirlenmiştir. Çeşme yanında
bulunan namazgâhlar çeşmeye bitişik ya da çeşmeden ayrı olarak inşa edilmiştir. XVI. ve XVII
yüzyılda namazgâh çeşmeleri genel olarak dikdörtgen haznelidir. XVIII. yüzyılda Barok dönem
ile birlikte meydan çeşmeleri ve sütun çeşmeler de namazgâh mimarisinde görülmektedir.
Meydan çeşmelerinin ortaya çıkışı ile bazı namazgâhlar fevkani olarak inşa edilmiştir.
Namazgâhlarda süslemeler kıble taşı yüzeyinde ve çeşme cephelerinde olup genel olarak
dönem üslubunu yansıtmaktadır. Günümüzde büyük bir kısmı yok olan namazgâhlardan
günümüze asıl şekli ile az sayıda örnek ulaşabilmiştir.


Anahtar Kelimeler: İslam mimarisi, Namazgâh, Çeşme, Musalla, İstanbul.

Abstract:
The religious architecture which began to take shape as from early periods of Islam
has subsequently developed further embracing, among other things, architectural traditions of
the regions into which Islam has stepped in. With small mosque structures coming to the
picture as a religious, political and social centre, namazgah (open-air prayer platform)
structures built out of city for outdoors prayer, without roofing, are also observed from the early
periods of Islam as part of the religious architecture. Originally dating back to the era of
Prophet Mohammad, namazgah has been used particularly for performing religious-day
prayers. The tradition of performing prayers in the open air is associated with the pre-Islam
animistic belief of the Arabs. According to this approach, in the pre-Islamic era, there were
areas roughly marked for having a collective prayer, or people were used to go up to a pre-
Islamic holy place for having prayers. The tradition of performing prayers in this manner has
survived in the subsequent periods, resulting in construction of namazgah in many regions
into which Islam has stepped in.
In the Ottoman era, namazgahs have been built as a praying and resting site out of
city settings, where they are needed, like halting-places and excursion-spots. It is in the form
of an area or bank/set encircled around with walls, situated next a water-fountain or well. A
namazgah might be a small venue accommodating only a few people, as well as a large one,
built with a pulpit, which covers a big area where people could also perform their Friday and
religious-day prayers. Qibla (direction towards Mecca) of prayer in namazgah is set by a qiblastone
or mihrab (qibla-indicating prayer niche). Namazgahs situated nearby water-fountains
have been built either next to, or independent from, such fountains. In the 16th and 17th
centuries, namazgah fountains have mostly been built with a triangular chamber. In the 18th
century, with the advent of Baroque era, square fountains and column fountains have found
their reflections in namazgah architecture. With the advent of square fountains, some
namazgahs have been built on the top. In namazgahs, embellishments are available on qiblastone
surface and on fountain fronts, usually reflecting the style of the period. Most of the
namazgahs vanished as time went by, such that only a small number of them still surviving
with their originality properly preserved.


Keywords: Islam architecture, Namazgah, Fountain, Musalla, Istanbul