Sağlık çalışanlarının çalışma düzeninin iş stresi, beslenme durumu ve uyku kalitesine etkisi: Kamu hastanesi örneği
The effect of working status on work stress, nutritional status and sleep quality of healthcare workers: An example from A public hospital
Yazar: ECE GÜVEN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ INDRANİ KALKAN
İstanbul Aydın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Beslenme = Nutrition ; Beslenme durumu = Nutritional status ; Hastaneler-devlet = Hospitals-public ; Sağlık personeli = Health personnel ; Stres = Stress ; Uyku kalitesi = Quality of sleep ; Vardiya sistemi = Shiftwork system ; İş ortamı = Work environment ; İş stresi = Job stress

Özet:
Amaç: İstanbul'da bir kamu hastanesinde görev yapan sağlık personellerinde, çalışma şeklinin (vardiyalı ve gündüz) iş stresi, beslenme durumu ve uyku kalitesi üzerine etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. 
Materyal Metod: Bu çalışmada, 217 sağlık çalışanına gönüllü olarak tanıtıcı bilgilerini sorgulayan 21 soruluk veri toplama formu, iş stresi düzeyini ölçmek için iş stresi ölçeği, enerji ve besin ögeleri alım miktarını saptamak için besin tüketim sıklığı ölçeği, uyku kalitesini değerlendirmek için Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) uygulanmıştır.
Bulgular: Çalışmaya katılan 217 sağlık çalışanının yaş ortalaması 37,34±7,86 yıl olup vardiyalı çalışan katılımcıların %67,0'si, vardiyasız çalışan katılımcıların %64,8'i kadındır. Vardiyalı çalışan katılımcıların %59,6'sı evliyken, vardiyasız çalışan katılımcıların %58,3'ü evlidir. Vardiyalı çalışan katılımcıların %14,7'sinin kronik hastalığı varken, vardiyasız çalışan katılımcıların %15,7'sinin kronik hastalığı vardır. Obez katılımcıların %54,2'si 41-50 yaşlarındadır. Yaş ile BKİ grupları arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur (p<0,05). Ancak, BKİ ile çalışma şekli grupları ve cinsiyet arasında anlamlı bir ilişki olmadığı tespit edilmiştir (p>0,05). İyi uyku kalitesine sahip katılımcıların %33,7'si öğün atlamıyorken, kötü uyku kalitesine sahip katılımcıların %14,8'inin öğün atlamadığı bulunmuştur (p<0,05). PUKİ genel skoru, öznel uyku kalitesi, uyku latensi, alışılmış uyku etkinliği ve gündüz işlev alt boyutu anlamlı düzeyde vardiyalı çalışan katılımcılarda daha yüksek bulunmuştur (p<0,05). PUKİ genel skorunun vardiyalı çalışan katılımcılarda 7,88±3,59, vardiyasız çalışan katılımcılarda 5,74±3,4 olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Vardiyalı çalışan katılımcılarda, vardiyasız çalışan katılımcılara göre enerji (kkal), karbonhidrat (g), protein (g), yağ (g), doymuş yağ asidi (g) , tekli doymamış yağ asidi (g) alımları biraz daha yüksektir. Sonuçlar sırasıyla enerji (kkal) için; vardiyalı çalışan katılımcılarda 1951,88±569,74 kkal iken vardiyasız çalışan katılımcılarda 1874,98±497,54 kkal'dır.  Karbonhidrat (g) için; vardiyalı çalışan katılımcılarda 223,29±86,15 g iken vardiyasız çalışan katılımcılarda 212,42±75,75 g'dır. Protein (g) için; vardiyalı çalışan katılımcılarda 95,29±32,01 iken vardiyasız çalışan katılımcılarda 90,55±26,52'dır. Yağ (g) için; vardiyalı çalışan katılımcılarda 71,58±21,38 g iken vardiyasız çalışan katılımcılarda 69,46±18,79 g'dir (p>0,05). PUKİ skoru ile iş stresi ölçeği arasında %22 oranında (r=0,220, p=0,000) pozitif yönlü (arttırıcı) zayıf bir ilişki bulunmaktadır. Ayrıca, iş stres düzeyinin vardiyalı ve vardiyasız çalışanlar arasındaki fark, istatiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,05).
Sonuçlar: Bu çalışmada, her ne kadar çalışma şeklinin alınan enerji, makro ve mikro besin ögeleri alımı üzerine etkisinin istastiksel olarak önemli olmadığı görülmüş olsa da vardiyalı çalışanların uyku kalitesinin düşük olması ve iş stres düzeyinin yüksek olması, sağlıklı beslenme ve yaşam için risk teşkil etmektedir. Bu bağlamda, vardiya sisteminin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri, yeterli ve dengeli beslenme gibi konularda çalışanlar bilgilendirilmelidir.
Anahtar Kelimeler: Beslenme, iş stresi, uyku kalitesi, vardiyalı çalışma

Abstract:
Aim: It was aimed to examine the effect of working style (shift and non-shift - daytime) on work stress, nutritional status and sleep quality in healthcare workers working in a public hospital in Istanbul.
Materials and Methods: An introductory questionnaire, with 21 questions (socio-demographic information, working styles and eating habits), was conducted on 217 healthcare workers. In addition, a work stress measuring tool to evaluate work stress levels; a food consumption frequency scale to determine the amount of energy and nutrient intake and  PUKI (Pittsburgh Sleep Quality Index) scale was used to evaluate the quality of sleep.
Subject: Mean age of the participants was 37.34±7.86 years. 67.0% of shift and  64.8% of non-shift workers were females. 59.6% of shift and 58.3% of non-shift workers were married. Incidence of chronic diseases was found as 14.7% in shift workers and 15.7% in the non-shift workers. In this study, 54.2% of obese participants belonged to the age group of 41-50 years. A significant relation was found between age and BMI groups (p<0.05). However, no significant relationship between BMI, working style and gender (p>0.05) was noted. 33.7% of participants with good sleep quality and 14.8% of participants with poor sleep quality did not skip meals (p<0.05). PUKI general score and sub-scale scores as subjective sleep quality, sleep latency, habitual sleep efficiency and daytime drowsiness, were significantly higher in shift workers (p<0.05). General PUKI score was 7.88±3.59 in shift workers and 5.74±3.4 in non-shift workers (p<0.05). Participants working in shifts had slightly higher intakes of energy (1951.88±569.74 kcal against 1874.98±497.54 kcal in non-shift ones, carbohydrates (223.29±86.15 g as compared to 212.42±75.75 g in non-shift), protein 95.29±32.01 g against 90.55±26.52 g in non-shift workers, fat 71.58±21.38 as compared to 69.46±18.79 g in non-shift workers.  However, these differences were not statistically significant (p>0.05). There was a positive weak relationship between the PUKI score and the work stress scores (r=0.220, p=0.000)  The work stress level was significantly higher in shift workers as compared to non-shift workers (p<0,05).
Conclusion: In this study, although the effect of working style on energy, macro and micro-nutrient intake was not statistically significant, low sleep quality and high work stress level of shift workers determined in the study, pose a risk for healthy nutrition and life. In this context, employees should be informed about the negative effects of the shift system on health and adequate and balanced nutrition.
Keywords: Nutrition, shift work, sleep quality, work stress