Toplumsal gerçekçilikten toplumsal kaderciliğe 1960'lar Türk sineması
From social realism to social fatalism 1960's Turkish cinema
Yazar: DİLAR DİKEN YÜCEL
Danışman: PROF. DR. AYDAN ÖZSOY
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı / Radyo-Televizyon ve Sinema Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts
Dizin: Kadercilik = Fatalism ; Sinema = Cinema ; Siyasal sinema = Political cinema ; Sosyal gerçeklik = Social realizm ; Toplumsal gerçekçi eğilim = Social reality tendencies ; Türk sineması = Turkish cinema

Özet:
Gerçekliğin ifşa edilmesi için uygun bir platform olan sinema, içinde gelişim gösterdiği ülkelerin tarihsel ve toplumsal belleğinden beslenen ve aynı zamanda bu belleğin oluşumuna katkı sağlayan önemli unsurlardan olmuştur. 27 Mayıs 1960 darbesi ve akabinde yaşananlar da Türk sinemasının toplumsal gerçekleri ifşa edip üzerinde tartışması için uygun bir durak niteliğindedir. Metin Erksan, Halit Refiğ, Ertem Göreç, Duygu Sağıroğlu, Atıf Yılmaz ve Orhan Elmas 27 Mayıs'ın akabinde toplumsal gerçekçi içeriğe sahip filmler yapan yönetmenler arasında olmuşlardır. Türk sinemasında toplumsal gerçekçi eğilimin oluşumuna ve seyrine odaklanan çalışmada, toplumsal gerçekçi eğilimin öncüllerinin tespit edilmesi için 1950'li yıllardan başlayarak film incelemeleri yapılmış olsa da çalışmanın ana evrenini 1960-1970 yılları arası oluşturmaktadır. On yıllık süreç ise iki aşamada ele alınmıştır. 1960-1965 yılları arası toplumsal gerçekçi eğilime mensup olan 12 film, 1965-1970 yılları arasında ise eğilimin seyrinde meydana gelen değişikliklere örnek olabilecek 22 adet film ele alınmıştır. Filmlerin analizi safhasında ise tarihsel, sosyolojik ve ideolojik eleştiriden faydalanılarak betimsel ve yorumlayıcı bir yöntem uygulanmıştır. Filmler incelenirken dönemin siyasal, ekonomik yaşamından sanat, edebiyat yaşamına dek uzanan kapsamlı bir zemin üzerinden ilerleme kaydedilmiştir. Çalışmada toplumsal gerçekçiliğin bir akım olup olmadığı üzerine de bir tartışma yürütülmüş ve nihayetinde toplumsal gerçekçiliğin bir akım olmaktan çok bir eğilim, üslup hareketi olarak değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır. Fakat çalışmanın odaklandığı nokta tam olarak bu tartışma değildir. Çalışmanın temel sorusu 1960-1965 yılları arasında incelemiş olduğumuz filmleri toplumsal gerçekçi olarak nitelendirebiliyorsak, 1965-1970 yılları arasında incelemiş olduğumuz ve eğilimi devam ettirdiğini düşündüğümüz filmleri nasıl adlandıracağımızdır. Zira çalışmanın temel kabulü genel kanının aksine toplumsal gerçekçi eğilimin 1965 yılı ile birlikte sona ermediği, bu tarihten sonra toplumsal gerçeklerin aktarımında dönüşüm yaşanmış olduğudur. Bu noktada eğilimin seyri çalışma için oldukça önemli olmuştur. 22 film üzerinden yapılan incelemede toplumsal gerçekçi eğilimin 1965 yılının ardından dönüşüme uğramış olduğu ve bu dönüşümün ise Toplumsal Kadercilik kavramıyla ifade edilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Toplumsal Kadercilik kavramı çalışmanın, sinema literatürü için önermiş olduğu yeni bir kavramdır ve toplumsal gerçekçiliğin yerini almaktan ziyade onda meydana gelen dönüşümü açıklayabilmek için önerilmiştir.

Abstract:
Cinema, which is a suitable platform for the disclosure of reality, has been one of the important elements that are fed by the historical and social memory of the countries in which it developes and contribute to formation of this memory at the same time. The coup of 27 May 1960 and subsequent events have also the characteristics of an appropriate stop for Turkish Cinema to disclose and discuss social facts. Metin Erksan, Halit Refig, Ertem Göreç, Atıf Yılmaz and Orhan Elmas were among the directors who made films that have social realistic content after 27 May. In the study focussing on the formation and progress of the social realist tendency even though film reviews were made starting from 1950's to be determined precessors of the social realist tendency, the main universe of this study is between the years 1960 – 1970. The ten-year process has been handled in two stages. Twelve films belonging to social realist tendency between the years 1960 – 1965 and twenty two films which could be example of the changes takinng place in the progress of this tendency between the years 1960 – 1970 were discussed. In the analysis phase of the films, a descriptive and interpretative method was implemented by making use of historical, sociological and ideological criticism. While the films were examined, progress was provided with a comprehensive ground which goes from political and economical life to art and literature life of the period. In the study, it was discussed whether social realism is a movement or not, and ultimately it was deduced that social realism can be evaluated as a tendency or a mode movement rather than a movement. However, the point study focuses is not exactly this discussion. The basic question of the study is how do we name the films that we have examined between the years 1965 – 1970 and which we think continue the tendency if we can characterize the films which we have analyzed between the years 1960 – 1965 as social realist. Because, contrary to the general belief, the basic acceptance of the study is that the social realist tendency did not end with the year 1965, and after this date, there has been a transformation in the transfer of social facts. At this point, the progress of the tendency is very important for the study. In the analysis of 22 films, it was concluded that the social realist tendency was transformed after 1965 and this transformation can be expressed with the concept of Social Fatalism. The concept of Social Fatalism is a new concept proposed by the study for the cinema literature and it has been proposed to explain the transformation that has occured in it rather than taking place of social realism.