Behçetü'l-Hadâyık (Karşılaştırmalı Oğuzca metin, gramer, sözlük)
Behçetü'l-Hadâyik (Comparative Oguz text, grammer, glossary)
Yazar: MELİKE SOMUNCU
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Behçetü'l Hadayık = Behçetü'l Hadayık ; Dil özellikleri = Language features ; Dilbilgisi = Grammar ; Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish

Özet:
Kayseri‟ye bağlı adı 1945 yılından önce Karahisar Develi, günümüzde
Yeşilhisar olan ilçede Fahrüddîn bin Mahmûd ibni‟l-Hüseyn ibni Mahmûd et-Tebrizî
tarafından 1270-1286 yılları arasında yazılmış olan Behçetü'l-Hadâyık fi Mevʽizeti'l-
Halâyık, Eski Anadolu Türkçesi döneminin bilinen ilk telif eseridir. Behçetü‟l-Hadâyık
ile ilgili çalışmalar Türkiye‟de 1949 senesinde başlamıştır. 1949 yılından 2018 yılına
kadar geçen 69 yıllık süreçte Behçetü‟l Hadâyık‟ın 1303 yılında istinsah edilmiş en eski
tarihli Bursa nüshası üzerinde yoğunlaşılmıştır. Bu çalışmalara 2018 yılında bir yenisi
daha eklenmiştir. Yapılan tezde 1429, 1475 ve 1524 senelerinde istinsah edilmiş
nüshalar ele alınmıştır. Esasen metnin bilinen beş nüshası bulunmaktadır. Günümüze en
yakın olduğu sanılan 16. yüzyılda istinsah edilmiş Ankara nüshasından da, nüshanın
eksik olduğu için dolaylı olarak yararlanılmıştır. En eski tarihli nüsha olan Bursa
nüshası da daha önce tez olarak yapılmasından dolayı teze dâhil edilmemiştir. Tezde
esas metin olarak kabul edilen İbrahim Efendi nüshası öncelikle okunmuş daha sonra
okunan metin ile Berlin ve Yazma Bağışlar nüshalarının edisyon kritiği yapılmıştır.
Metnin kısa bir dil bilgisel incelemesi yapılmıştır. Daha sonra esas metnin gramatikal
dizini ve sözlüğü hazırlanmıştır. Ele alınan üç nüsha en eski tarihli Bursa nüshasından
farklı olarak eskicil ögeleri çok daha az barındırmakta ve Eski Anadolu Türkçesi
döneminin ses özelliklerini daha çok yansıtmaktadır. Bu nüshalarda standartlaşmaya
doğru gidildiği de tespit edilmektedir. Metinden çıkan önemli bulgular sonsöz kısmında
detaylandırılmıştır.
Eski Anadolu Türkçesi döneminin bilinen ilk telif eseri olan Behçetü‟l-
Hadâyık‟ın Oğuzcalaşmış üç nüshasının ele alındığı bu tez, bahsi geçen eserin
Türkoloji‟de tam bir metin olarak şimdiye kadar ortaya konmamış olmasından ötürü bir
yeniliği taşımaktadır. Böylece yapılan tez ile hem Türkoloji camiasının nadide
eserlerinden olan Behçetü‟l-Hadâyık‟ın söz varlığı tespit edilerek sözlüklere katkı
sağlaması hem de Eski Anadolu Türkçesi dönemi çalışanlarına ışık tutması
amaçlanmaktadır.

Abstract:
Kayseri's name is Karahisar Develi before 1945, but Behçetü'l-hadâyik fi
mev'izeti'l-halâyık, written between 1270-1286 by Fahrüddîn bin Mahmûd ibni'l-
Huseyn ibni Mahmoud al-Tebrizi, who is now Yeşilhisar, It is the first and only rare
original work of the ancient Anatolian Turkish era.
Work-related Behçetü'l Hadâyık began in 1949 in Turkey. In the 69 years period
from 1949 until 2018, Behçetü'l Hadayik was concentrated on the oldest Bursa copy
which was taken over in 1303. In 2018, a new work was added to the work on the oldest
Bursa copy. İn the thesis that was made, the copied copies were handled in 1429, 1475
and 1524 years. Essentially there are five known copies of the text. It was indirectly
benefited from the copy of the Ankara copy, which was supposed to be closest to the
sun, in the 16th century due to the lack of the manuscript.The oldest manuscript, the
Bursa manuscript, has not been included in the thesis because it was previously made as
a thesis. Ibrahim Efendi's copy, which was accepted as the main text in the thesis, was
firstly read, followed by the reading text and the edition of the edition of the Berlin and
Yazma Bağışlar. A brief linguistic examination of the text was made. Then, the
grammatical index and the dictionary of the main text were made. Then, the
grammatical index and the dictionary of the main text were made. In contrast to the
oldest Bursa version, the three copies are much smaller than the old ones and reflect the
sound characteristics of the Old Anatolian Turkish era more. It is also determined that
standardization is being carried out in these copies. Important findings from the text are
detailed in the conclusion.
This thesis, which deals with the three copies of Behçetü'l-Hadayik, the first
known copyrighted work of the ancient Anatolian Turkish era, carries a novelty because
the mentioned work has not been revealed as a complete text in Turkology. Thus, it is
aimed to determine the vocabulary of Behçetü'l-Hadâyık, which is one of the rare works
of the Turcology community with the thesis, and to contribute to the dictionary and to
shed light on the staff of the period of the Old Anatolian Turkısh period.