Tarihî Türk yazı dillerinde teg edatı
The preposition teg in historical Turkish written languages
Yazar: FATMA NUR KAYA
Danışman: PROF. DR. JALE DEMİRCİ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Dili Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilgisi-edatlar = Grammar- prepositions ; Eski Türkçe = Old Turkish ; Türkçe = Turkish

Özet:
Bu çalışmada Tarihî Türk yazı dillerindeki teg edatı her yönüyle ele alınmıştır.
Teg edatının kökeni, morfolojik istemleri, işlevleri/görevleri, diğer edatlarla ilişkileri,
ekleşmiş şekilleri uzun yıllardır tartışılmaktadır. Bu çalışmada bu tartışmalar incelenmiş
ve yedi farklı araştırma sorusu sorulmuştur:
i. "Dek/dik" şeklini teg edatı ile mi yoksa tegi edatı ile mi ilişkilendirmeliyiz?
ii. Kaç tane "dek/dik" şekli vardır ve bu "dek/dik" şekillerinin morfolojik istemleri
neler?
iii. "Tabġaçda yırıya teg oġuz ara yeti eren yaġı bolmış (ETY. I. 128 0. 5); ekin
ara teg yaġı bolmış (ETY. I. 130 0. 10); yipün öñi teg üstün altın irinler (U. IV. B. 53);
Şad teg anda bermiş. (ETY. I. 128 0. 6)" örnekleri başka çalışmalarda var mıdır? Varsa
tegi edatı ile mi teg edatı ile mi ilişkilendirilmiştir?
iv. Tarihî Türk yazı dillerinde genellikle "–e kadar" anlamıyla karşımıza çıkan
tegi şekli, "gibi" anlamında Tarihî Türk yazı dillerinde kullanılmış mıdır? Eğer
kullanıldıysa iki tegi şekli arasındaki temel fark nedir?
v. Tarihî Türk yazı dillerinde genellikle "–e kadar" anlamıyla karşımıza çıkan
tegin şekli, gibi anlamında Tarihî Türk yazı dillerinde kullanılmış mıdır? Eğer
kullanıldıysa iki tegin şekli arasındaki temel fark nedir?
vi. Teg edatının ekleştiği yapılar nelerdir? Bu yapıların Türkiye Türkçesine
aktarımları nasıl yapılmıştır?
vii. Teg edatının kökeni hakkında ne söylenebilir?

Bu sorular bizim tezimizin temel sorularıdır. Sorulara cevap verebilmek amacıyla
öncelikle sözcük türleri tasniflerinde edatların yeri, edat yerine kullanılan terimler, edatın
tanımlanması meselesi ve istem terimi üzerinde durulmuştur. Ardından teg edatı ve teg
edatıyla ilişkili olan tegi, tegin ve dek edatları hakkındaki bilgiler ele alınmıştır. Bir
sonraki aşamada dilbilgiselleşme ve ekleşme terimleri üzerinde durulmuş ve teg edatının
ekleştiği yapılar gösterilmiştir. Son olarak edatın kökeni hakkındaki tartışmalardan
bahsedilmiştir. Oluşturulan kuramsal çerçeve ve sorulan yedi soru doğrultusunda Tarihî
Türk yazı dillerinin metinleri taranmış ve malzeme toplanmıştır. Toplanan malzeme
sonucunda hem bu yedi soruya cevap verilmiş hem de edat hakkında yeni tartışma soruları
ortaya atılmıştır.

Abstract:
In this study, the preposition teg in historical Turkish written languages has been
discussed in every aspect. The origin of the preposition teg, its morphological valences,
functions/tasks, relations with other prepositions, and its affixed forms have been
discussed for many years. In this study, these discussions were examined and seven
different research questions were asked:
i. Should we associate the "dek/dik" form with the preposition teg or with the preposition
tegi?
ii. How many "dek/dik" forms are there and what are the morphological valences of these
"dek/dik" forms?
iii. Are there sentences of "Tabġaçda yırıya teg oġuz ara yeti eren yaġı bolmış (ETY. I.
128 0. 5); ekin ara teg yaġı bolmış (ETY. I. 130 0. 10); yipün öñi teg üstün altın irinler
(U. IV. B. 53); Şad teg anda bermiş. (ETY. I. 128 0. 6)" in other studies? If yes, is it
associated with the preposition tegi or the preposition teg?
iv. Is the form of tegi, which is generally used with the meaning "until, till" in historical
Turkish written languages, used in the historical Turkish written languages with the
meaning of "like"? What is the main difference between the two forms of tegi, if so?
v. Is the form of tegin, which is generally used with the meaning of "until, till" in historical
Turkish written languages, used in the historical Turkish written languages with the
meaning of "like"? What is the main difference between the two forms of tegin, if so?
vi. What are the structures to which the preposition teg is affixed? How were these
structures translated to Turkey Turkish?
vii. What can be said about the origin of the preposition teg?

These questions are the basic questions of our thesis. In order to answer the
questions, first of all, the place of prepositions in the classification of word types, terms
used in place of prepositions, the issue of definition of prepositions and the term valence
are emphasized. Then, the information about the preposition teg and the prepositions tegi,
tegin and dek which are related to the preposition teg are discussed. In the next step,
grammaticalization and affixation terms are emphasized and the structures to which the
preposition teg is added are shown. Finally, discussions about the origin of the preposition
are mentioned. In line with the theoretical framework created and the seven questions
asked, the texts of the historical Turkish written languages were scanned and the material
was collected. As a result of the material collected, both these seven questions were
answered and new discussion questions about the preposition were raised.