Saltovo-Mayatsk kültürü
Saltovo-Mayatsk culture
Yazar: EBRU AKKAN
Danışman: PROF. DR. DİNÇER KOÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Tarih = History
Dizin: Alanlar = Alans ; Bulgarlar = Bulgarians ; Etnik yapı = Ethnic structure ; Hazar bölgesi = Caspian region ; Hazarlar = Khazars ; Kafkasya = Caucasus ; Kuzey Kafkasya = North Caucasia ; Saltovo-Mayatsk = Saltovo-Mayatsk ; Ukrayna = Ukraine

Özet:
XX. yüzyılın başlarında  günümüzde Ukrayna  ve Rusya  Federasyonu'nun  batısındaki  Don  Nehri ve Seversky Donets havzasında yapılan arkeolojik çalışmalar bu bölgede VIII-X. yüzyıllar arasında yaşamış yüksek ve zengin bir kültürün varlığını gösterdi. İlk bulgular  Ukrayna'nın Saltov ve Rusya Federasyonu'nun  antik  Mayatsk  yerleşimlerinde  bulundu. Don  Nehri'nin  aşağı  havzasında  Rostov  Bölgesi  Sağ  Kıyı ve Sol  Kıyı Tsimlyansk (Sarkel) antik yerleşimlerindeki  arkeolojik  kazıların  sonucunda  buluntuların  aynı  kültür  dairesine  ait  olduğu  anlaşıldı  ve ilk  bulgulara ve  buluntuların  bulunduğu  bölgeye ithafen  kültüre  Saltovo-Mayatsk kültürü ismi verildi. Arkeolojik bulgular üzerindeki kapsamlı incelemeler bu   kültürün Hazar  Kağanlığı  nüfusu  tarafından  yaratıldığını  onayladı. VI. yüzyılın  sonunda Göktürk  Kağanlığı'nın  batı uzantısı  olarak  Kuzey Kafkasya'da ortaya çıkmış, VII. yüzyıldan  itibaren  Doğu  Avrupa  bozkır kuşağını egemenliği  altına  almış  olan  Hazarlar VIII. yüzyılda bölgede güçlü bir askeri ve politik hakimiyet kurdular. Saltovo-Mayatsk kültürü bütün Hazar Kağanlığı nüfusunu aynı kültür çemberi  altında  birleştiren  temel  özelliklere  sahipti. Bu  özelliklerden  en önemlisi kültür topraklarının her bölgesinde kale duvarlarında, taşlarda, seramiklerde, kemik objelerde ortaya çıkan bazı işaretler, tamgalar, runik  yazılar  veya  harflerdi.  Bu runik harflerin,  tamga ve işaretlerin analojilerine Sibirya ve Altaylarda Türk boylarına ait abidelerde rastlanıldı. Kültürün  diğer önemli  özellikleri mezar bulguları ve seramiklerdi. Savaşçı mezarlarında ortaya çıkan silahlar, kemer takımları, at koşum  takımları, beraber  at gömüleri  ve  ziyafet  yemekleri  kültürü  tanımlayan  özellikler  içeriyordu. Saltovo-Mayatsk seramiklerinin ilginç bir şekilde Kağanlık coğrafyası boyunca fiziksel özellikleri aynıydı ve bazısının üzerlerinde belli tamgalar bulundu. Orman-bozkır kuşağı   ağırlıklı  olarak katakomb mezarlar, dolikosefal  gömülerle ve Alan nüfusuyla,  güneyde  bozkır  kuşağı  ise basit yuvarlak veya dikdörtgen çukur mezarlar ve ağırlıklı Bulgar  nüfusuyla  tanımlandı. Özellikle Don ve Donets Nehri vadileri boyunca gelişen Hazar Kağanlığı nüfusunun yarattığı Saltovo-Mayatsk kültürü, yaratıcılığın ve yeteneğin geliştiği bir medeniyet olarak tanımlandı. Ayrıca bu bölgedeki onlarca Hazar kalesi, Orta Çağ'ın başlarında güçlü ve gelişmiş bir devlet sisteminin ve güvenlik ağının varlığını göstermiştir. Bütün bu sistem ve  içindeki muhteşem kültür 965 yılında Rus Prensi Svylatoslav ve ordusu tarafından  yıkıldı ve yok edildi.
Anahtar  Kelimeler: Saltovo-Mayatsk  Kültürü,  Hazar  Kağanlığı, Bulgarlar,  Alanlar, Hazar Sorunu.

Abstract:
At the beginning of the XX. century, archaeological studies in the Don River and Seversky Donets basin in today's Ukraine and the west of the Russian Federation demonstrated the existence of a high and rich culture that lived in this region between the VIII-X. centuries. The  first findings were explored in Saltov, Ukraine and the ancient Mayatsk settlements of the Russian Federation. As a result of archaeological excavations around the Right Bank and Left Bank Tsimlyansk (Sarkel) ancient settlements of the Rostov Region in the lower Don  River basin, it was concluded that all the findings belong to the same cultural circle and the culture  was named Saltovo-Mayatsk Culture in honor of first findings and the regions where these findings were found. Comprehensive studies of archaeological findings confirmed that the culture was created by the population of the Khazar Khaganate. Khazars, who emerged in the  North Caucus as the western extension of Göktürk Kaganate at the end of VI. century, dominated the Eastern Europe steppe belt starting from VII. century and they established a strong military kaganate in the VIII. century throughout the region. The Saltovo-Mayatsk culture had the distinctive features that united the entire population of the Khazar Khaganate under the same cultural circle. The most important of these features were some signs, stamps, runic writings or letters that appeared on castle walls, stones, ceramics, bone objects in every region of the Cultur's lands. Analogies of these runic letters, stamps and signs were found in the monuments of Turkish tribes in Siberia and Altai. Other important features of the culture were burial finds and ceramics. Weapons, belt sets, horse harnesses, horse burials and banquet  meals unearthed in warrior tombs had some certain features that defined the culture. The physical properties of Saltovo-Mayatsk ceramics were the same throughout the Khazarian geography, and some of the ceramics was marked with certain tamgas. The forest-steppe zone was defined mainly by catacomb tombs, dolichocephalic burials and the population of the Alans, while the steppe zone in the south was defined by simple round or rectangular pit tombs and predominantly Bulgarian  population. The Saltovo-Mayatsk culture of  Khazarian Kaganate, which especially prospered along the Don and Donets river valleys, described as a civilization in which creativity and skill flourished. Also, dozens of Khazarian fortresses in the region showed the existence of a strong and developed state system and security net in the early Middle Ages. This whole system and the magnificent culture were demolished  and destroyed by the Russian Prince  Svylatoslav and his army in 965.
Keywords: Saltovo-Mayatsk Culture, Khazar Khaganate, Bulgars, Alans, Khazar  Debate.