Zındıklık olgusunun hadis ve hadisçiler üzerine etkileri
The effects of the phenomenon of heresy on hadīth and muhaddith
Yazar: MEVLÜT ÖZER
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA TANRIVERDİ
Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam coğrafyasının sınırlarının genişlemesine paralel olarak bazı ortak 
özelliklerinden dolayı zındık şeklinde tanımlanan çeşitli oluşumlar ortaya çıkmıştır. 
Emevîlerin sonları Abbâsîlerin başları itibarıyla gündeme gelen ve İslam'ın temel 
umdeleriyle bağdaşmayan birtakım fikir ve ideolojiler benimseyen bu sapkın 
oluşumlar, başta Kur'ân ve hadisler olmak üzere Müslüman toplumun birincil 
öncelikli dini kaynaklarını hedef almışlardır. Bu çalışma söz konusu heretik grupların 
hadis ve hadisçiler üzerindeki yıkıcı etkilerine odaklanmaktadır. Bu doğrultuda 
zındıkların özellikle hadis uydurma faaliyetlerine doğrudan müdahil oldukları, 
ürettikleri rivayet malzemesiyle Hz. Peygamber'in (s.a.v.) dini otoritesini kendi 
menfaatleri uğrunda istismar ettikleri anlaşılmıştır. İnanç, ibadet ve ahlâka ilişkin çok 
sayıda hadis uyduran bu kesimlerle gerek fikrî gerek siyasî mücadeleler yapılmıştır. 
Çalışmada zındıklık olgusu ve ortaya çıkış süreci incelenmiş, bu olguyla mücadelede 
hadisçilerin rolü değerlendirilmiştir. Süreç içerisinde gelişen ve değişen siyasî ve 
sosyal konjonktürün hadisçilerden ziyade bu mücadelede kelamcı bakış açısının daha 
başarılı olduğunu göstermiştir. Bunda her iki grubun rivayet malzemesine yaklaşımı 
ve zındıkların fikir ve ideolojilerine yönelik geliştirdikleri argümantasyonun etkili 
olduğu görülmüştür. Çalışmada öne çıkan bu hususun ilmi olmaktan çok mihne ve 
halku'l-kur'ân hadiseleri ile birbirini besleyen siyasî gelişmeler olduğu 
anlaşılmıştır. Araştırmada söz konusu olgunun ortaya çıkış sürecinden itibaren 
muhaddisleri, kelamcıları ve ilgili literatürü etkileyen yönleri ana hatlarıyla ele 
alınmaktadır.

Abstract:
In parallel with the expansion of the borders of the Islamic geography, 
various groups defined as zindīq (heretic) emerged due to their common features. 
The members of these heretical formations, which came to the fore in the late 
Umayyad and early Abbasid periods and adopted a number of ideas and ideologies 
that were incompatible with the basic pillars of Islam, targeted the primary religious 
sources of the Muslim community, especially the Qur'an and Ḥadīth. This study 
focuses on the destructive effects of these heretical groups on ḥadīth and Ḥadīth 
scholars. In this regard, it is understood that the heretics were directly involved in the 
fabrication of ḥadīths and exploited the religious authority of the Prophet (pbuh) for 
their own benefit through the narrative material they produced. The intellectual and 
political struggles with these groups, who fabricated a large number of ḥadīths on 
belief, worship and ethics, are also the subject of this study. The study examines the 
phenomenon of heresy and the process of its emergence, and evaluates the role of 
muhaddiths in the struggle against this phenomenon. The political and social 
conjuncture that developed and changed in the process showed that the theologian 
perspective was more successful in this struggle rather than the Ḥadīth scholars. The 
approach of both groups to the narration material and the argumentation they 
developed against the ideas and ideologies of the heretics were effective in this. It 
has been understood that this situation is not scientific, but political developments 
that feed each other with the ḥadīths of Mihna and Khalq al-Qur'an (createdness of 
the Qurʾān). Thus, the aspects of this phenomenon that affected muhaddiths, 
theologians and related literature from the emergence of the phenomenon in question 
are outlined.