imam Maturidinin Tevilatul Kuran tefsirinde fıkhi içtihad ve kelami yorumlara yaptığı eleştiriler
Imam Maturidi's criticisms of jurisprudence and theological interpretations in his Interpretation of the Qur'an
Yazar: NESLİHAN ALTUN
Danışman: PROF. DR. ĞIYASETTİN ARSLAN
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion
Dizin: Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Maturidi = Maturidi ; Tefsir = Commentary ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
İmam Mâturidî'nin günümüze kadar gelen önemli eserinden biri Te'vîlâtu'l-Kur'ân tefsiridir. İmam Mâturidî, dirayet tefsirine örnek teşkil eden bu eserinde, tefsir ve tevil arasında ayrım yaparak, ayetlerin işaret edeceği muhtemel manalara dair aklî yorumlara yer vermiş ve yorumlarını ayetle, hadisle, sahabe sözleriyle vb. destekleyerek tefsir ilmi açısından zengin bir eser meydana getirmiştir. 
İmam Mâturidî, Te'vîlâtu'l-Kur'ân tefsirinde, kurucusu olduğu Mâturidîyye akâidi ile ilgili kelamî konulara dair açıklamalarda bulunur. Mû'tezile  başta olmak üzere çeşitli İslamî fırkalar, bazı dinler, inançlar ve felsefî görüşleri naklederek, kelâm kitaplarında üzerinde durulmayan birçok konuyu tefsirinde ele alıp tartışmaya açar. Dolayısıyla tefsir kitabı olan Te'vîlâtu'l-Kur'ân, İmam Mâturidî'ye ait birçok kelami görüşlere, bu görüşlerin naklî ve aklî delillerle ispat edilmesi yönündeki büyük çabalara ve muhalif görüşlere yapılan reddiye ve eleştirilere ulaşmak açısından yoğun malzeme barındırır. 
İmam Mâturidî, Te'vîlâtu'l-Kur'ân tefsirinde konu ile ilgili farklı mezhep veya farklı mezheplere mensup imamların görüşlerine yer verir ve akıl-vahiy çizgisi ışığında yapılan yorum ve kanaatleri eleştirerek kendine ait kelamî görüşleri ispatlamaya çalışır.
İmam Mâturidî, fıkhi alanda İmam-ı Âzam Ebu Hanife'ye ve Ebu Hanife'nin kurduğu Hanefî mezhebine son derece bağlı bir fâkih olmakla birlikte, Hanefî mezhebinin usûl ve furû' bütün konularına vakıf olarak bulunduğu coğrafyada mezhebin sıkı bir savunucusu ve temsilcisidir. 
Bu tezde, Te'vîlâtu'l-Kur'ân tefsirinde, İmam Mâturidî'nin fıkhî ve kelamî düşünce sistemi esas alınarak, fıkıh ve kelâm alanlarında muarızlarına yönelttiği eleştiriler ve eleştirilerde kullandığı metod üzerinde durulacaktır. Çalışmanın konusu tefsirin yanı sıra, fıkıh ve kelâm disiplinleri ile alakalı olduğundan, tefsir, fıkıh ve kelâm sahalarına ait kaynaklardan istifade edilmiştir.
Çalışma üç bölümden oluşup ilk bölümde, İmam Mâturidî'nin hayatı, yaşadığı coğrafyada dinî ve siyasî durum, ilmî şahsiyeti ve eserlerine dair bilgi verilecektir. İkinci bölümde, İmam Mâturidî'nin mensubu olduğu Hanefî mezhebi usûl yöntemine dayanarak yaptığı içtihatlara ve bu içtihatların ispatlanmasına yönelik delil ve açıklamalarına yer verilecektir. Aynı zamanda muhtelif mezheplere yönelik yaptığı eleştiriler ve bu eleştirilerde kullandığı metod üzerinde durulacaktır. Son bölümde ise İmam Mâturidî'nin birçok ayetin tefsirinde yer verdiği kelamî görüşleri ve çeşitli mezhep ve fırkalara yaptığı reddiye ve eleştirileri ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler: Tevilat'ul Kur'an, İmam Maturidi, fıkhi eleştiriler, kelami eleştiriler, içtihat

Abstract:
One of the two important works of Imam Maturidi that has survived to the present day is the Ta'vîlâtu'l-Qur'an commentary. In this work of Imam Maturidi, which sets an example for prudence tafsir, he distinguishes between tafsir and interpretation, includes rational interpretations of the possible meanings of the verses, and interprets his comments with verses, hadiths, words of the Companions, etc. He created a rich work in terms of tafsir science.
Imam Maturidi, in his Ta'vîlâtu'l-Qur'an commentary, makes explanations on theological issues related to the Maturidiyya creed of which he is the founder. By conveying various Islamic sects, some religions, beliefs and philosophical views, especially the Mu'tazila, he discusses many issues that are not covered in theological books in his tafsir. Therefore, Ta'vîlâtu'l-Qur'an, which is a book of tafsir, contains dense material in terms of reaching many theological views of Imam Maturidi, the great efforts to prove these views with narrative and rational evidence, and the rejection and criticism of oppositional views.
Imam Maturidi, in his Ta'vîlâtu'l-Qur'an commentary, includes the views of different sects or imams belonging to different sects on the subject and tries to prove his own theological views by criticizing the comments and opinions made in the light of the mind-revelation line. Although Imam Maturidi is a jurist who is extremely devoted to Imam-i Azam Abu Hanifa and the Hanafi sect founded by Abu Hanifa in the field of jurisprudence, he is a firm defender and representative of the sect in the geography where he is well-versed in all the methods and furû' of the Hanafi sect.
In this thesis, the method used by Imam Maturidi in the tafsir of Te'vîlâtu'l-Qur'an, in his criticisms and criticisms directed at his opponents in the fields of fiqh and kalam, based on the jurisprudence and theological thought system. Since the subject of the study is related to the disciplines of fiqh and kalam, besides tafsir, sources from the fields of tafsir, fiqh and kalam have been used.
The study consists of three parts and in the first part, information will be given about Imam Maturidi's life, the religious and political situation in the geography where he lived, his scientific personality and his works. In the second part, the ijtihads made by Imam Maturidi based on the method of the Hanafi sect, to which he is a member, and the evidence and explanations for the proof of these ijtihads will be given. At the same time, his criticisms of various sects and the method he used in these criticisms will be emphasized. In the last part, Imam Maturidi's theological views in the interpretation of many verses and his rejections and criticisms against various sects and sects will be discussed.

Keywords: Tevilat'ul Qur'an, Imam Maturidi, fiqh criticism, theological criticism, ijtihad