Tepecik-Çiftlik Neolitik topluluğunda ölüm uygulamalarının incelenmesi
An investigation of mortuary practices in the Tepecik-Çiftlik Neolithic society
Yazar: YAREN EMMEZ
Danışman: DOÇ. DR. ALİ METİN BÜYÜKKARAKAYA
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Antropoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Antropoloji = Anthropology

Özet:
Neolitik dönem, insanın doğa ile olan ilişkisinin farklı bir şekilde yeniden biçimlendirildiği, geçim 
stratejilerinin değiştiği ve topluluklar içi sosyal değişimlerin yaşanmış olduğu bir dönemdir. Sosyal 
dönüşümler ve sosyal düzenin sağlanmasında topluluk içerisindeki çatışma, birleşme ve kayıp 
gibi durumlarda grup için düzeni sağlama işlevleri bulunması açısından ritüeller önemli bir rol 
oynamaktadırlar. Ritüellerin arkeolojik olarak izlerinin takibi zor olsa da ölüm uygulamaları bu 
bağlamda bilgi kaynağı sunmaktadırlar. Güneybatı Asya'da Neolitik döneme tarihlenen çeşitli 
ölüm uygulamaları kanıtları Neolitik dönüşümle beraber insanların ölüme yönelik düşünce ve 
davranışlardaki farklılaşmalarını ve sosyal yapıdaki değişimlerin anlaşılmasına kaynak 
olmaktadırlar. 
Güneybatı Asya'nın kapsadığı Anadolu coğrafyasında Neolitik dönem ölüm uygulamaları 
çalışmaları bütüncül bir yaklaşım ve Türkçe ölüm uygulaması literatürü açısından eksiklikleri 
bulunmaktadır. Bu tez çalışmasında, Orta Anadolu'da bulunan Tepecik-Çiftlik'teki Neolitik dönem 
ölüm uygulamalarına odaklanılarak, Orta Anadolu'daki diğer Neolitik yerleşimlerdeki ölüm 
uygulamalarıyla karşılaştırılması yapılmış ve Türkçe ölüm uygulamaları terminolojisine katkıda 
bulunmak amaçlanmıştır. 
Tepecik-Çiftlik Kazı Arşivi ve Tepecik-Çiftlik Dijital Biyoarkeoloji Arşivi'nden yararlanılarak 
belirlenmiş on ölüm uygulaması parametresi (Mezar tipi, Gömünün yatırılış biçimi, Gömü 
doğrultusu, Yatırılış tarafı, Mezar konumu, Gömü biçimi, Kafatası kültüyle ilişkili uygulamalar, 
Mezar buluntuları ve Hasır kullanımı) üzerinden incelenmiştir. Bu parametrelerin yaş ve cinsiyet 
özellikleriyle ilişkilerinin incelenmesi amacıyla "Ki-Kare" testi kullanılmıştır. Ele alınan 
parametreler üzerinden ölüm uygulamaları MÖ 7. bin yıl kapsamında ve bu kapsamdaki tabakalar 
özelinde incelenmiştir. Bu kapsamda, Tepecik-Çiftlik'in MÖ 7. bin yıl sürecinde ölülerini basit 
toprak mezar şeklinde, yerleşim içerisindeki açık alanlara, hoker pozisyonda gömdüğünü 
söylemek mümkündür. Tabakalar arasında süreklilik ve değişim birlikte görülmektedir. Özellikle 
Kafatası kültü ile alakalı uygulamalar açısından devamlılık gösterildiği, uygulamaların bazı 
noktalarda çeşitlilik gösterdiğini söylemek mümkündür. Tepecik-Çiftlik'in Orta Anadolu'daki 
çağdaş yerleşimlerle ölüm uygulamalarına ilişkin davranışlar açısından temelde benzerlikler 
gösterdiği fakat yerleşim özelinde farklılaştığı görülmektedir. Daha genellenebilir yorumlar için 
yeni çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Anahtar Sözcükler
Neolitik Dönem, Orta Anadolu, Ölüm Uygulamaları, Tepecik-Çiftlik, Ritüel, Gömü, Kafatası Kültü.

Abstract:
The Neolithic period is a stage in which the human relationship with nature was reshaped in a 
different way, livelihood strategies changed and social changes were experienced within 
communities. Rituals have the function of maintaining order for the society and play an important 
role in social transformations during the Neolithic. Although remains of rituals are difficult to trace, 
mortuary practices provides evidences. These evidence dating to the Neolithic period in 
Southwest Asia provide a source for understanding the changes in social structure and the 
differentiation in individual processes about death with the Neolithic transformation. 
Most of the studies on Neolithic mortality practices in Anatolia lack of a holistic approach and 
mortuary practices terminology. This thesis focuses on the Neolithic mortuary practices at 
Tepecik-Çiftlik in Central Anatolia, compares them with the contemporary settlements in Central 
Anatolia, and aims to provide Turkish terms for mortuary practices terminology in Turkish. 
The data dated to the 7th millennium BC obtained from the Tepecik-Çiftlik Excavation Archive 
and Tepecik-Çiftlik Digital Bioarchaeological Archive were used on the basis of ten parameters of 
mortality practices (Burial type, Burial position, Burial direction, Burial side, Burial location, Burial 
way, Burial form, Practices related with Skull cult, Burial object and Using reed tissue). ChiSquare test was used to analyse the relationship between these parameters and age-sex. 
Accordingly, it is possible to conclude that Tepecik-Çiftlik buried their dead in the form of earth 
graves in hocker position in open areas within the settlement. Although in can be observed there 
are continuity and change together between the levels, especially the Skull cult practices. It is 
seen that Tepecik-Çiftlik is basically similar to the contemporary settlements in Central Anatolia 
in terms of behaviours related to mortuary practices, but differentiates in terms of settlementspecific behaviours. Further studies are needed for more generalised interpretations.

Keywords
Neolithic Period, Central Anatolia, Mortuary Practices, Tepecik-Çiftlik, Ritual, Burial, Skull Cult.