Anadolu'da gelişen simge belleğinin heykel sanatında kullanımı
Use of emerging art sculpture in anatolia symbol memory
Yazar: SEVAL ŞAHİN ÖZGÜR
Danışman: DOÇ. ŞEYMA ÜSTÜNER UZUNÖZ
Marmara Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Heykel Ana Sanat Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Türk heykel sanatı = Turkish sculpture art

Özet:
Bu çalışma Anadolu?da meydana gelen kültürlerin geliştirdiği simge dilinin heykel
sanatına yansıyış biçimini konu almaktadır. Araştırma zemini Anadolu olduğu için
önce Anadolu Kültür Tarihi?ne yer verilmiştir. Anadolu heykelinin açık alanda,
mezartaşlarında ve mimaride kullanımı, toplulukların kültürel değerleri, inanç
biçimleri, sosyal ve ekonomik yapılarıyla ilişkilidir. Bu nedenle Anadolu?da heykel
sanatına bakıldığında, Cumhuriyet öncesine kadar halk arasında geliştirilmiş olan
simgecilik geleneğinin de izinde, egemen ideolojiye karşı bir tavırla, sanat kaygısı
güdülmeden ve genel olarak kim tarafından meydana getirildiği gösterilmeden
yapılmış olan bu heykellerin bir kısmı günümüze taşınmıştır. Heterodoksi-bâtıni
geleneğin heykel uygulamaları ise inançlarının, felsefi öğretilerinin simgeleştirdiği
kavramların biçime dönüşmüş halidir. Bu gelenekte simgesel olarak lâmekân
(mekânsızlık) algısına sahip olunduğundan ve evrendeki her şeyin ?Tanrı?nın dahi
maddenin ?öz?ü olduğuna inanıldığından heykel?e her an her yerde rastlanabilir.
Bundan ötürü tek bir inançsal `?merkez?? algısı yoktur. Doğa ve insan tapımı
çerçevesinde doğada ve elbet de insanın bulunduğu her yerde kutsallık bulunabilir. O
halde heryer merkezdir. Böyle bakıldığında, bugün anıt
heykelolarak değerlendirebileceğimiz, `?anıt taş??, `?anıt ağaç??, `?anıt mağara??, `?anıt pınar??ya da
`?anıt dağ-tepe?? kutsallaştırılmıştır. Çünkü bu kültürlerde akıl `?biçim?? kazanmakzorundadır. Yani akıl kendi içindeki `?mekânı?? dışa vurmak durumundadır. Bu
dışavurumu kimi kez insan yapar kimi kez de doğa yapar. Zaten akıl kendi içindeki
mekâna ilişkin bilgiden başka bir şey değildir. Yine önemli heykel yapıtları olarak
kabul görmüş olan mezar taşları, ölümü de mekânsızlık olarak kabul eden bu
kültürlerce ölümün olmadığını veya ölümün çok aşamalı olduğunu vurgulamak için
simgeleştirdikleri kavramlarla işlenmiştir. Bu kültürel simgeciliğin yarattığı inançlar,
bu simgeleri oluştururken, toplumsal anlamda da belli bir çatışma kültürünün ürünü
olarak karşımıza çıkmaktadır. Tektanrıcı dönemde ise neredeyse tamamen yasaklı bir
kültürel yaşayış simge diline dönüşmüş olarak karşımıza çıkar.
Cumhuriyet sonrasında ise heykel, özelikle büyük kentlerde, iktidarların sözcülüğünü
yapmak üzere açık alanlarda modern uygulamalar olarak meydana getirilmiştir. Ayrıca
vi
bu heykeller anıt heykel mantığıyla ya da anıt heykel mantığını da aşmış olarak kent
mekânının sosyal ve fiziksel özellikleri dikkate alınmadan yapılmıştır. Bu durum kent
mekânının çok katmanlı sosyal ve fiziksel yapısı ile ilişki kurmayı amaçlayan plastik
sanat uygulamalarının gerçekleştirilmesi istendiğinde yaşadığı coğrafyanın belleğini
var eden toplulukların hafızasına ihtiyaç olduğunu göstermektedir. Bunun için, plastik sanat uygulamalarından sorumlu üniversitelerin ve sanatçıların, konuya destek verecek
diğer disiplinlerden de faydalanarak, mekânların belleğini algılamak üzere alan
çalışmaları yapmak bir çözüm olabilir. Böyle bir çalışma yöntemi mekânlara
yerleştirilen heykellerin geçmişten geleceğe bağını kurarak, geleceğin geçmişini daha
sağlıklı kurabilir. Aksi takdirde her kesimden halkın sahip ve ilişkide olduğu kamusal
alanlar, günümüzde yoğun biçimde yaşanan yabancılaşma, görüntü ve kültür kirliliğine mahkûm olacaktır.

Abstract:
This study is based on the reflection of sign language improved by the cultures
which aroused from Anatolia on sculpture. As the research was based on Anatolia,
priority is given to Anatolian Civilization History. Following this part, attention was
paid on a variety of symbols and it was finalized by reevaluation of these symbols by
artists. The Anatolian sculpture being used in open field, grave stones and archthat consider death as no place and that there is no death or that death has many steps.
These beliefs that cultural symbolism created, appear to be the product of a certain
cultural conflict during the time the symbols were being formed. In the monotheist
period, a totally it appears as the restricted cultural life was transformed into symbols.
itecture
is related to the cultural values, beliefs, social and economic structures of these
communities. As a result of this, by looking at the art of sculpture in Anatolia, it can
be seen that some of these sculptures have been carried to our day in the light of
symbolism tradition improved by the people before the Republic, in a manner that
opposes sovereign ideology, not having an artistic concern and in general without
knowing who made the work of art. Mystic heteredoxy tradition work of sculpture is
the form of transformation of beliefs and philosophic disciplines that symbolized the
concepts. Symbolically, there is a conception of