Hepatik ensefalopatinin canlı vericili karaciğer nakli sonrası hastaların bilişsel fonksiyonlarına etkisi
The effect of hepatic encephalopathy on cognitive functions of patients after living donor liver transplantation
Yazar: SERDAR SARITAŞ
Danışman: PROF. DR. SULTAN TARLACI
Üsküdar Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Nörobilim Ana Bilim Dalı / Nörobilim Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Nöroloji = Neurology ; Psikoloji = Psychology
Dizin: Bilişsel işlevler = Cognitive functions ; Hepatik ensefalopati = Hepatic encephalopathy ; Karaciğer nakli = Liver transplantation

Özet:
Hepatik ensefalopati (HE), portal hipertansiyon, portosistemik şantlar ve akut veya kronik karaciğer hastalıklarıyla ilişkilendirilen, geri dönüşümlü nöropsikiyatrik bozukluklardır. Bu durum, karaciğerin detoksifikasyon kapasitesinin azalması sonucunda ortaya çıkar ve amonyak gibi nörotoksik bileşiklerin beyin dokusunda birikmesine yol açar. HE'nin karaciğer yetmezliği sırasında oluşan nörotoksik birikim nedeniyle hastalarda bilişsel bozulmalara yol açabileceği bilinmekle birlikte, nakil sonrası bu etkilerin kalıcılığı yeterince anlaşılmamıştır. Bu tezin amacı, HE canlı vericili karaciğer nakli sonrası bilişsel işlevlere etkisini incelemektir. Tanımlayıcı ve ilişki arayıcı bir modelle yürütülen çalışma, 2022-2024 yılları arasında İnönü Üniversitesi Turgut Özal Tıp Merkezi Karaciğer Nakil Enstitüsü'nde gerçekleştirilmiştir. Araştırma, karaciğer nakli öncesinde HE öyküsü olan ve ameliyat sonrası en az 3 ila 12 ay geçirmiş yetişkin hastalardan oluşan bir örneklem ile gerçekleştirilmiştir. Toplamda 93 hasta (45 HE geçirmiş, 48 HE geçirmemiş) çalışmaya dahil edilmiştir. Veriler, Hasta Tanıtım Formu, Montreal Bilişsel Değerlendirme (MOCA) testi ve Karaciğer Fonksiyon Testleri Kayıt Formu aracılığıyla toplanmıştır.  
Bulgular, HE öyküsü olan hastaların MOCA puanlarının anlamlı derecede düşük olduğunu (p=0.001) ve bu hastalarda dikkat, bellek, yürütücü işlevler gibi bilişsel alanlarda belirgin yetersizlikler bulunduğunu göstermiştir. Bulgular, HE öyküsü olan hastaların MOCA puanlarının anlamlı derecede düşük olduğunu (p=0.001) ve bu hastalarda dikkat, bellek, yürütücü işlevler gibi bilişsel alanlarda belirgin yetersizlikler bulunduğunu göstermiştir. HE geçirmiş ve HE geçirmemiş hastaların biyokimyasal kan analizlerinde WBC (9.55 ± 4.76 karşılık 6.02 ± 2.76, p=0.01), albumin (2.75 ± 0.67 karşılık 3.17 ± 0.79, p=0.01), LDH (611.64 ± 860.04 karşılık 233.20±73.56, p=0.01), amonyak (244.26 ± 77.01 karşılık 68.79± 18.21, p=0.01), INR (1.99± 0.73 karşılık 1.58 ± 0.61, p=0.01), total protein (5.92±0.98 karşılık 6.55± 1.11, p=0.01), laktat düzeyleri (2.23 ± 0.99 karşılık 1.23±0.75, p=0.01) arasında anlamlı farklar bulunmuştur. Automatic linear model, hastaların bilişsel fonksiyonlarının, hepatik ensefalopati öyküsü olmayanlar, gelir durumu, ameliyat tarihi ve eğitim durumu ile olumlu yordayıcılar, medeni durum ve hepatik ensefalopati geçmişinin ise olumsuz yordalayıcılar (R2 = 0.47, p<0.05) olduğunu belirlenmiştir.
Çalışma sonuçlarına göre, HE geçiren hastalarda karaciğer nakli sonrası dahi nörotoksik etkilerin sürebileceğini düşünülmektedir. HE öyküsü olan karaciğer nakli hastalarının nakil sonrası bilişsel işlevlerini düzenli olarak değerlendirmek, bu hastalarda bilişsel sağlığın korunmasına katkı sağlayabilir. Ayrıca, nakil sonrası dönemde sosyal destek hizmetlerinin güçlendirilmesi, hastaların psikososyal uyumunu artırarak bilişsel fonksiyonlarını destekleyebilir. MOCA gibi nöropsikolojik değerlendirme araçlarının bu hasta grubunda daha sık uygulanması önerilir.
Anahtar Kelimeler: Hepatik ensefalopati, karaciğer nakli, bilişsel işlevler

Abstract:
Hepatic encephalopathy (HE) is a reversible neuropsychiatric disorder associated with portal hypertension, portosystemic shunts and acute or chronic liver diseases. This condition occurs as a result of reduced detoxification capacity of the liver, leading to the accumulation of neurotoxic compounds such as ammonia in brain tissue. Although it is known that HE may cause cognitive impairment in patients due to neurotoxic accumulation during liver failure, the persistence of these effects after transplantation is insufficiently studied. The aim of this thesis is to investigate the effect of hepatic encephalopathy (HE) on cognitive functions after living donor liver transplantation. The descriptive and correlational study was conducted between 2022 and 2024 at the Liver Transplant Institute of Inönü University Turgut Özal Medical Centre. The study was carried out with a sample of adult patients who had a history of HE before liver transplantation and who had at least 3 to 12 months postoperatively. A total of 93 patients (45 with HE and 48 without HE) were included in the study. Data were collected by means of Patient Identification Form, Montreal Cognitive Assessment (MOCA) test and Liver Function Tests Registration Form 
	The findings indicate that patients with a history of HE had significantly lower MOCA scores (p=0.001) and showed marked deficiencies in cognitive domains such as attention, memory, and executive functions. Significant differences were also observed in biochemical blood analyses between patients with and without a history of HE: WBC (9.55 ± 4.76 vs. 6.02 ± 2.76, p=0.01), albumin (2.75 ± 0.67 vs. 3.17 ± 0.79, p=0.01), LDH (611.64 ± 860.04 vs. 233.20 ± 73.56, p=0.01), ammonia (244.26 ± 77.01 vs. 68.79 ± 18.21, p=0.01), INR (1.99 ± 0.73 vs. 1.58 ± 0.61, p=0.01), total protein (5.92 ± 0.98 vs. 6.55 ± 1.11, p=0.01), and lactate levels (2.23 ± 0.99 vs. 1.23 ± 0.75, p=0.01). The automatic linear model revealed that patients' cognitive functions were positively predicted by factors such as the absence of hepatic encephalopathy, income level, surgery date, and education level, while marital status and history of hepatic encephalopathy were negative predictors (R² = 0.47, p<0.05).
According to the results of the study, it is thought that neurotoxic effects may persist even after liver transplantation in patients with HE. Regular evaluation of post-transplant cognitive functions of liver transplant patients with a history of HE may contribute to the preservation of cognitive health in these patients. In addition, strengthening social support services in the post-transplant period may increase the psychosocial adaptation of patients and support their cognitive functions. It is recommended that neuropsychological assessment tools such as MOCA should be applied more frequently in this patient group.
Keywords: Hepatic encephalopathy, liver transplantation, cognitive function