Kazak, Kırgız ve Tatar destanlarında olağanüstülük motifi
Extraordinary motifs in Kazakh, Kyrgyz and Tatar epics
Yazar: AYCAN AKÇAY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ÖZÇELİK
Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Destanlar = Epics ; Kazak edebiyatı = Kazakh literature ; Kırgız edebiyatı = Kyrgyz literature ; Kırgızistan = Kyrgyzstan ; Motifler = Motifs ; Tatar edebiyatı = Tatar literature ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
Destanlar, üretildiği toplumun bütün özelliklerini, duygu ve düşüncelerini yansıtan
zengin hazinelerdir. Bu hazinelerin kökleri uzun zaman aralığında şekillenmiştir.
Destanlar, halkın hafızasında yaşayarak, farklı anlatılar içinde günümüze kadar
gelebilmiştir. Türk dünyası açısından ise Kazak, Kırgız ve Tatar destanları ayrı bir öneme
sahiptir. Çünkü Türk dünyası destanları uzun zaman aralığındaki Türk boylarının inanç,
kültür, yaşam özelliklerini günümüze aktaran önemli yazılı kaynaklardır.
Destanlar halk bilimi içerisinde yazılı kaynaklar olarak önemli bir yere sahiptir.
Bunlar halk bilimi açısından çeşitli çalışmaların konusu olmuşlar ve olmaya devam
etmektedirler. Destanlarda geçen motifler çeşitli başlıklar açısından ele alınabilir. Bu
çalışmada ise Kazak, Kırgız ve Tatar destanlarındaki olağanüstülük motifleri
araştırılmıştır. 10 Kazak, 13 Kırgız, 2 Tatar destan kitabı olmak üzere toplam 25 kitapta
114 destan incelenmiştir.
Bu incelemede elde edilen olağanüstülüklerin sınıflandırılması için Thompson
(1989) Motif-index of folk (Halk edebiyatının motif indeksi) eserinin marvels
(olağanüstülükler) bölümü Türkçeye çevrilmiştir. Eserin marvels bölümünün başlıkları
esas alınarak destanlarda belirlenen olağanüstülük motifleri sınıflandırılmıştır. 25 Kazak,
Kırgız ve Tatar destan kitabında toplam 3200 adet olağanüstülük belirlenmiştir. 59 Kazak
destanında 1426 olağanüstülük motifi bulunmuştur. 17 Kırgız destanında 1103, 38 Tatar
destanında ise 671 olağanüstülük motifi belirlenmiştir. Ayrıca sırasına göre Olağanüstü
Olaylar ve Olağanüstü Güçlü İnsanlar ana başlıklarında en fazla olağanüstülük motifi
gözlenirken Çeşitli Diğer Dünyalar başlığında en düşük olağanüstülük motifi
saptanmıştır.

Abstract:
Epics are rich treasures that reflect all the characteristics, feelings and thoughts of
the society in which they are produced. The roots of these treasures have been shaped
over a long period of time. Epics have survived in the memory of the people and survived
in different narratives. For the Turkish world, the Kazakh, Kyrgyz and Tatar epics are of
particular importance. Because the epics of the Turkish world are important written
sources that convey the belief, culture and life characteristics of Turkish tribes over a long
period of time.
Epics have an important place as written sources in folklore. They have been and
remain the subject of various studies in terms of folklore. The motifs in the epics can be
considered in terms of various titles. In this study, extraordinary motifs of Kazakh,
Kyrgyz and Tatar epics were investigated. 10 Kazakhs, 13 Kyrgyz and 2 Tatar epic books,
114 epics were examined in 25 books.
In order to classify the extraordinaryities obtained in this study, the marvels section
of Thompson (1989) Motif-index of folk was translated into Turkish. The marvels section
of the work is based on the titles of the epics are classified in the extraordinary. 25
Kazakh, Kyrgyz and Tatar epic books have identified a total of 3200 extraordinary. 59 In
the Kazakh epics, 1426 extraordinary motifs were found. 1103 motifs were found in 17
Kyrgyz epics and 671 motifs were found in 38 Tatar epics. In addition, the most
extraordinary motifs were observed in the main events of Extraordinary Events and
Extraordinary Power People, respectively, while the lowest extraordinary motifs were
identified in the Miscellaneous Other Worlds title.