El-intisâr bağlamında Ebu'l Hüseyin El-Hayyât'ın kelâmî görüşleri
Al-Hayyat's theological wiews in the context of al-intisar
Yazar: SADULLAH ÇAKAR
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET KUBAT
Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2009
Konu: Din = Religion
Dizin: Ebu'l Hüseyin el-Hayyat = Ebu'l Hüseyin el-Hayyat ; Kelam = Islamic theology ; Mutezile = Mutazila ; İslamiyet = Islam

Özet:
Mu'tezile düşüncesinin temel esprisi, İslâm akâidini, aklî tefekkür zeminine oturtmak ve akıl ile çatıştığı anda nassı, aklın istekleri doğrultusunda te'vil etmektir. Mu'tezile, hicrî birinci asrın sonları ile ikinci asrın başlarında Vasıl b. Ata ve Amr b. Ubeyd'in önderliğinde Basra'da ortaya çıkmıştır. Genelde kabul gören görüşe göre, Mu'tezile akımı, Vasıl b. Ata ile Hasan-ı Basrî arasında geçen büyük günah hakkındaki tartışma neticesinde ortaya çıkmıştır.Mu'tezile; fikirleri, liderleri ve eserleri ile İslâm dünyasına etki etmiştir. el-Hayyât da, bu âlim ve liderlerden bir tanesidir. Hicrî üçüncü asırda yaşamış büyük bir Mu'tezile bilginidir. O, kendi döneminde Bağdat Ekolü'nü temsil etmektedir. O, Hayyâtiyye veya Ma'dûmiyye de denilen mezhebin kurucusudur ve kendi dönemine damgasını vurmuştur. el-Hayyât, Hicrî 300, miladî 912 yılında vefat etmiştir. el-Ka'bî'nin de (ö.319/931) hocası olarak bilinir. Mu'tezile'ye has fikirlerin günümüze kadar ulaşmasında büyük çaba göstermiştir. Kendisi, beş temel esasın günümüze kadar ulaşmasında etkili olan kelâmcıların ilklerinden sayılır. el-İntisâr adlı eseri ile haklı bir üne sahiptir. el-İntisâr, onun günümüze kadar gelebilmiş tek eseridir. O, Kelâm İlmi'nin inceliklerini bu kitabında izah etmiş, Kelâm'ın belli başlı konularını bu eserinde işlemiştir. Ayrıca o bu eserinde, İbnu'r-Râvendî'nin görüşlerine cevaplar vermiştir. Yine bu eserde Mu'tezile'yi de savunmuştur.el-Hayyât, Kelâm ilmi ve kelâmî ekoller hakkındaki derin bilgisinin yanında, fıkıh ve hadiste de seçkin bir âlimdir. O, Allah'ın varlığı hakkında değerlendirmelerde bulunmuş, mevcut manasında Allah'ın "şey" olduğunu, mahiyetinin ise bilinmediğini söylemiştir. el-Hayyât, ma'dûmun bir şey olduğunun ıspatı hususunda, diğer Mu'tezilî âlimleri ve haliyle de Ehl-i Sünnet'ten daha aşırı bir tavır sergilemiştir. Allah'ın sıfatlarının nefyi, kebire ehli, kader, akıl ve nass, ru'yetullah, halku'l Kur'an vb. gibi konular hakkındaki görüşleri, Mu'tezile'nin diğer âlimleri ile aynıdır. Tabiatıyla onun bu gibi konulardaki görüşleri Sünnî âlimler ile farklılık arz etmektedir. O, peygamberlerin, tebliğlerinde hata yapamayacakları, fakat bunun dışında kalan diğer konularda zelle türünden küçük günahlar işleyebileceklerini kabul etmiştir. el-Hayyât, sahabelerin en faziletlisinin Hz. Ali (r.a.) olduğu inancındadır. O, Hz. Ali'nin (r.a.) sahabeler arasında ilk Müslüman olmasını, sahabenin en âlimi, en zahidi, en mücahidi, kıraati ve tefsiri en iyi bileni ve cömertlikte önde geleni olduğunu söyleyerek bu görüşünü desteklemiştir.Kısacası el-Hayyât, ilmî, kelâmî görüşleri ve şahsiyeti ile kendi dönemine damgasını vurmuş yetkin bir âlimdir. Bu nedenle o, bugün de fikirlerinden istifade edilmesi gereken önder bir şahsiyettir.

Abstract:
The main idea of Mu?tezile thought is to place the prenciples of Islâm on mind and when it coflicts with mind, it behaves according to mind. Besides transporter thought, the existence of mental thought created a new community which accepted mind as a guide. This situation is a normal religious result of this stage. Unsuspeciously, all-knowings of Mu?tezile sect are the first ones who played an important role in this situation. So, under these situations the Mu?tezile sect existed at the and of first century and at the beginning of second century with the leadership of Vasıl b. Ata and Amr b. Ubeyd in Basra. According to generally accepted idea, the Mu?tezile sect existed as a result of debate between Hasan Basrî and Vasil b. Ata.As all of other parties of Islâm, the Mu?tezile sect also existed in the first years of Islâm. So the Mu?tezile sect had an effect with its all-knowings, idea, and works. el-Hayyât?ta was one of these all-knowings. It is possoible to see a Mu?tezile saying about Islâmıc Theology. It is impossible not to see opinions of all-knowings of the Mu?tezile sect. while Fans of Mu?tezile sect were interested in defence, againsts were interested in denial. About a century later after the Mu?tezile sect existed in Basra, the Bagdat thought of Mu?tezile came into existence under the leader of Mu?tezile. There are many other Mu?tezile all-knowings. All-knowing el-Hayyâttar, the founder of Hayyâtiyye sect or Ma?dûmiyye sect, had an important effect on his era. el-Hayyâttar focused on similarities and differences between Mu?tezile sect and the Sunni Muslims. el-Hayyâttar is known as the teacher of el-Ka?bî (ö.319/931) who is an other member of Bagdat thought of Mu?tezile.In conclusion, el-Hayyât was an all-knowing of his time who effected that time by his personality and thoughts. Today, it is necessary to benefit from his though.