Yeni Platonculuğun Osmanlı mûsikî nazarîyatı modelleri üzerindeki etkileri
The effects of Neoplatonism on Ottoman music theory models
Yazar: HÜSEYİN CEM ESEN
Danışman: PROF. DR. SEVİLAY ÇINAR ; PROF. DR. OKAN MURAT ÖZTÜRK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Müziği Ana Bilim Dalı / Türk Müziği Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy ; Müzik = Music
Dizin: Kültür tarihi = Cultural history ; Mistik semboller = Mystical sembols ; Müzik felsefesi = Music philisophy ; Müzik kültürü = Music culture ; Müzik tarihi = Music history ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Türk düşünce tarihi = Turkish thought history ; Yeni Platonculuk = Neo platonic ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
İnsan sembolleştiren bir canlıdır ve sembolik bir evren içinde yaşamaktadır. İnsan, anlam arayışını bu düşünsel alanda gerçekleştirmekte, bu çabasına ancak sembolleri üretirken, yorumlarken ya da sembolik ifadeleri kavrarken erişmektedir. Kültürel kodlar ve geleneklerin sürekli olarak yeniden yorumlamasıyla, yeni bir semiosis evreni oluşmaktadır; öyle ki bu evren bir yorumlayanlar ağına göre yapılandırılmıştır ve sürekli olarak hakikat hakkında söylenenleri ya da hakiki olduğuna inanılan şeyleri kaydetmektedir. Bu yapılanma ise zamanla kendine özgü farklı düşünce biçimleri geliştirerek semiyosferin içinde gömülü, ezoterik bilgi gelenekleri üzerinden aktarılan ya da yorumlanan bir sembolik anlam ağının oluşmasına yol açmıştır. İnsanın etrafında mevcut olan metafizik gizemi, başka bir ifadeyle kozmolojik ve ontolojik tartışmalar dahilinde 'Tanrı-Âlem-İnsan' arasındaki ilişkiyi, bu ilişkiler ağında insanın konumlanışını anlamlandıran, bir anlamda kozmik ve ontolojik işleyişe konu olan bilginin, müzik aracılığıyla anlaşılıp yorumlanmasını konu edinen spekülatif teori, hermetik bilgiyle harmanlanmış sembolik düşünce çerçevesinde yorumlanarak aktarılmış, böylece müzik teorisi geleneğinde de özel bir sembolik ifade alanı oluşmuştur. Yeni Platoncu kavrayışla yeniden yorumlanan bu sembolik ifade modeli, bir anlamda Yeni Platonculuğun İslamî bir yorumu olan tasavvuf öğretisine eklemlenmiş İşrakî yönelimlerin etkisiyle, Osmanlı dönemi Türk müziği teorisi metinlerine de konu edilerek, XV. yüzyıldan XIX. yüzyıla dek kaleme alınmış nazarî eserlerde önemli bir bilme modeli oluşturmuştur. Çalışma, 'Yeni Platonculuğun Osmanlı mûsikî nazariyatı modelleri üzerinde nasıl bir etkide bulunduğu' sorusundan yola çıkılarak hazırlanmış, bu amaçla öncelikle Yeni Platonculuk hakkında genel bir çerçeve çizildikten sonra bu düşüncenin müzik teorisi alanında nasıl konumlandığı, yine bu düşüncenin Yunanî bilgi dahilinde İslam dünyasına nasıl aktarıldığı ve Osmanlı epistemesi içerisinde kendisine nasıl bir alan bulduğu konuları tartışılmış, nihayetinde Yeni Platonculuğun etkilediği nazarî metinler üzerinde hermeneutik bir okuma yapılarak söz konusu etkilerin açıklığa kavuşturulması amaçlanmıştır. Bu çaba dahilinde söz konusu metinlerin ilişkisel tarih araştırmasıyla epistemolojik dayanağına temas edilmiş, bunun yanında tespit edilen kaynaklarda yer alan kürelerin müziği, sudûr nazariyesi, hermetik bilgi geleneği ve sır kültürü, mikrokozmos-makrokozmos ilişkisi, dört asıl-dört unsur anlayışı gibi Yeni Platoncu sembolik ifadelerle oluşan semiyosfer gözler önüne serilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
The human is a symbolizing creature and lives in a symbolic nature. Human being carries out this seek for meaning in this intellectual field, achieves this effort only while producing, interpreting or comprehending symbolic expressions. With the consistently reinterpretation of cultural codes and traditions, a new universe of semiosis is occured; so that this universe is structured into a network of interpreters and constantly recording what is said abouth the truth. This structuring has led to formation of a symbolic meaning network embedded in the semiosphere, interpreted through esoteric knowledge traditions, by developing distinctive ways of thinking over time. A speculative theory that deals with the metaphysical mystery around man, in other words, the relationship between 'God-The Realm-Man' within cosmological and ontological debates, the positioning of man in this network of relations and the understanding and interpretation of knowledge, which is in a sense the subject of cosmic and ontological functioning through music was interpreted and transferred within the framework of symbolic thought blended with hermetic knowledge, thus a special symbolic expression area was formed in the tradition of music theory. This symbolic expression model which has been reinterpreted with a Neo-Platonist understanding, was also mentioned in the Turkish music theory texts with the effect of the Ishraqi (Illuminationist) tendencies that were added to the Sufi teaching, which is an Islamic interpretation of Neoplatonism; it has created an important model of knowing in the theoretical works written from 15. to 19. century. The study was prepared on the basis of the question of 'How did Neo-platonism affect the Ottoman musical theory models', for this purpose, firstly, after drawing a general framework about Neo-platonism, how this thought was positioned in the field of music theory, how this thought was transferred to the Islamic world within the Greek knowledge and It was discussed what kind of a place he found himself in the Ottoman episteme, and finally, it was aimed to clarify the said effects by making a hermeneutic reading on the theoretical texts influenced by Neo-platonism. In this effort, the epistemological basis of these texts has been touched upon with the relational history research, besides, the music of the spheres, the theory of emanation, the hermetic knowledge tradition and the culture of 'sır' (mystery), the microcosm-macrocosm relationship, the understanding of the four elements etc; tried to be presented.