Peyami Safa'nın romanlarında spiritüalizm
Spiritualism in Peyami Safa's novels
Yazar: ZEHRA SAVAN
Danışman: PROF. DR. SECAATTİN TURAL
İstanbul Medeniyet Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Roman = Novel ; Safa, Peyami = Safa, Peyami ; Spiritüalizm = Spiritualism ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature

Özet:
Madde karşısında ruhu önceleyen felsefî spiritüalizmden farklı olarak, neo-spiritüalizm ve
yeni ruhçuluk da denen spiritüalizm akımı, 19. yüzyılda ortaya çıkan ve ölülerin ruhlarıyla
iletişim kurarak onlardan bilgi almanın mümkün olduğunu savunan çağdaş bir inanç biçimidir.
Amerika'da ortaya çıkarak oradan hızla Kıta Avrupa'sına ve 1850'li yıllarda Fransa üzerinden
Osmanlı topraklarına aktarılan bu akım, burada Batılılaşma sürecindeki bir toplumda
materyalizm ve pozitivizm gibi din karşısında bilimi yücelten fikir akımlarının hazırladığı bir
ortamda, deneysel ve merak uyandıran niteliğiyle bir cazibe kaynağı ve moda olmuştur. Ancak
yine de bu akım, Türkiye'de daha ziyade toplumun eğitimli tabakasına ait bir salon eğlencesi
olarak varlığını sürdürmüş, bir yandan da gazete yazıları ve dergilerle fikir hayatına; hikâye,
roman ve şiirlerle de edebî hayata sınırlı örneklerle de olsa yansımıştır.
Türk edebiyatının en velut kalemlerinden Peyami Safa (1899-1961), kendi kendini yetiştiren
bir aydın olarak farklı alanlarda edindiği zengin kültürel birikimi "entelektüel roman"larına
yansıtmıştır. Son dönem Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemindeki büyük toplumsal
dönüşümlere tanık olan yazar, Türk modernleşmesinin aydınlarda yarattığı bocalamayı
derinden yaşamış ve Doğu-Batı ve madde-mana gibi ikilemleri merkeze alarak toplumun
yaşadığı bu sancıları eserlerine yansıtmıştır. Safa, özellikle II. Dünya Savaşı yıllarında yoğun
bir şekilde metafizik, paranormal tecrübeler ve ispritizma ile ilgilenmiş ve bu alanda elde ettiği
bilgi birikimini, özellikle son dönem romanlarına yansıtmıştır.
Bu çalışma, spiritüalizmin Peyami Safa'nın romanlarındaki etki ve görünümlerini incelemeyi
amaçlamaktadır. Yazarın incelenen romanları arasında Şimşek (1923), Cânân (1925),
Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) ve Yalnızız (1951) adlı romanlarında spiritüalist
olgular tespit edilmiştir. Bu olguların ve bunlara ilişkin tartışmaların Safa'nın romanlarında
kronolojik olarak yoğunluğunu arttırdığı ve ilk romanlarda spiritüalizme inkârcı ve pozitivist
bir açıdan bakan yazarın son romanlarında bazı ihtiraz kayıtları ile olsa da spiritüalizmi
benimsemeye çok daha yakın olduğu görülmektedir. Ayrıca yazarın romanlarında
spiritüalizmi işlemesinin ideolojik yönelimleriyle ve komünizm karşıtlığıyla yakından ilgisi
olduğu düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Peyami Safa, spiritüalizm, roman, metafizik, ruh

Abstract:
Different from philosophical spiritualism privileging spirit over matter, spiritualism (a.k.a.
neo-spiritualism) is a modern system of belief that emerged in the 19th century, advocating the
possibility of communicating with and gleaning information from the souls of the dead.
Emerging in North America and spreading to Continental Europe, and thence to the Ottoman
Empire in the 1850s via France, this worldview, thanks to its experimental and compelling
nature, became somewhat of a fashion and center of attraction in the context of a newly-
Westernizing society injected with currents of thought such as materialism and positivism
which glorified science against religion. Nevertheless, spiritualism in Turkey remained rather
as a saloon entertainment favorite among the elite segments of the society. On the other hand,
it found repercussions, albeit with a limited number of examples, in the intellectual life through
newspaper articles and in the literary life through stories, novels, and poems.
One of the most prolific writers of Turkish literature, Peyami Safa (1899-1961) was able to
put his rich and diverse cultural background into his "intellectual novels" as an autodidact
intellectual. Witnessing the great social transformations of the late Ottoman and early
Republican periods, the author profoundly experienced the vacillation that the modernization
of Turkey created among intellectuals. Hence, in his works he gave voice to the predicaments
of his society by focusing on dichotomous dilemmas such as 'the East versus the West' and
'matter versus spirit'. Taking a keen interest in metaphysics, paranormal experiences and
spiritualism particularly during the World War II years, Safa represented his acquired
knowledge and insight especially in his later novels.
This study aims to examine the impact and manifestations of spiritualism in Peyami Safa's
novels. Among the analyzed works of the author, his novels Şimşek (1923), Cânân (1925),
Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) and Yalnızız (1951) exhibit spiritualist phenomena.
From a chronological point of view, these phenomena and relevant discussions increased in
terms of content in Safa's novels: Whereas he initially saw spiritualism from a denialist,
skeptic and positivistic perspective in his early novels, the author was apparently more prone
to embrace spiritualism in later novels, though with certain reservations. Furthermore,
arguably, the commonly-appearing theme of spiritualism in his novels has closely to do with
the author's ideological orientation and anti-communist stance.
Keywords: Peyami Safa, spiritualism, novel, metaphysics, spirit