Dini gruplar bağlamında sosyal psikolojik etki ve uyma
Social psychological impact and compliance in the context of religious groups
Yazar: MERVE GÖKTEPE
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SÜHEYL ÜNAL
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Psikoloji = Psychology ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Bilişsel çelişki yöntemi = Cognitive conflict instruction ; Din psikolojisi = Religious psychology ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Dini gruplar = Religious groups ; Nedensel atıflar = Attributions ; Normlar = Normlar ; Psikososyal etkiler = Psychosocial effects ; Tutumlar = Attitudes ; Uyma davranışı = Behavior of compliance ; İtaat = Deference

Özet:
Birçok ülke, aktif ya da pasif varlığını devam ettiren birçok dini gruba ev sahipliği yapmaktadır. İslam tarihi kaynaklarına göre Anadolu'nun İslamlaşmasında tasavvufi tarikat ve cemaatler gibi dini grupların büyük katkıları olmuştur. Bu durum ise dini grupların insanlar üzerinde çeşitli etkileri olduğunu doğrulamaktadır. Ancak bu etki sadece grubun bireyi etkilediği anlamında tek yönlü değildir. Kişilik özellikleri, yetişme tarzı, tecrübeler, eğitim, kültür, ekonomik durum, toplum yapısı, sosyalleşme gibi birçok unsur bu etki sürecinin yönünü değiştirebilmektedir. Bazı durumlarda bireyler grupları meydana getirip onları etkilerken bazı durumlarda gruplar bireyler üzerinde büyük etki yaratırlar. Hem gruplar için hem kişiler için bu etkiler olumlu ve olumsuz özellikler taşıyabilir. Hatta belli bir zamanda olumlu bir etki olumsuza, olumsuz bir etki olumluya dönebilir.  Buna sebep olan da yine ortama ve kişiye bağlı farklı koşullardır. 
Bu konuda en kapsamlı araştırmalar da sosyal psikoloji tarafından yapılmıştır. Sosyal psikoloji ilk olarak uyma, itaat, sosyal etki, kabul etme ve normlar gibi kavramlarla insanların hangi durumlarda hangi unsurlardan etkilendiklerini, nasıl tepkiler verdiklerini açıklamaya çalışır. Bunlar daha çok kişiden bağımsız ve kişinin dışında olan etkileri açıklamak için kullanılır. Bilişsel çelişki, atıf, tutum değişimi ve sembolik etkileşim kuramları da kişiye ve kişisel özelliklere bağlı etkileri açıklamaya çalışır. 
Biz de çalışmamızda ilk olarak sosyal psikoloji kavramlarını açıklayarak etkinin dışsal yönünü ele aldık. Grup süreçlerini ve dini grupların birtakım özelliklerini açıkladık ve etki sürecinin kişisel yönünü kapsayan kuramlara değinerek nitel bir araştırma yaptık.  Araştırmada yarı yapılandırılmış mülakat (görüşme) tekniği kullanarak bazı dini grup mensuplarıyla ve dini gruptan ayrılan kişilerle görüştük ve dini grupların bireyleri ne şekilde etkilediğini tespit etmeye çalıştık.
Sonuç bölümünde, dini grupların bireyler üzerindeki etkilerinin çok yönlü olduğunu, bireylerin karakterlerinin, kişilik özelliklerinin ve yetişme tarzlarının, sosyal etki sürecine olumlu ve olumsuz katkıları olduğunu bulguladık.

Anahtar Kelimeler: Sosyal Etki, Uyma, İtaat, Norm, Kabul, Dini Grup, Birey, Tutum, Bilişsel Çelişki, Nedensel Atıf, Sembolik Etkileşim

Abstract:
Many countries host many religious groups that continue active or passive presence. According to Islamic historical sources, religious groups such as Sufi sect and congregations have made huge contributions to the Islamization of Anatolia. This confirms that religious groups have various effects on people. However, these effects are not unidirectional in the sense that the group affects the individual. Many factors such as personality traits, upbringing style, experiences, education, culture, economic situation, community structure, socialization might change the direction of this influence process. In some cases, individuals form and affect groups, while in some others, groups have a large impact on individuals. For both sides, these effects might carry positive and negative characteristics. Even at a certain time, a positive effect can turn into a negative one, and vice versa. What causes this change is the different conditions depending on the environment and person.
The most comprehensive research on this subject has also been conducted by social psychology. Social psychology primarily tries to explain by which factors people are affected in what kind of situations, and how they react, by using concepts such as compliance, obedience, social influence, acceptance and norms. These are mostly used to explain the effects that are independent of and external to the person. Theories of cognitive contradiction, attribution, attitude change, and symbolic interaction also try to explain the effects associated with the person and personal characteristics.
In our study, initially, we discussed the external aspect of the influence by explaining the concepts of social psychology. After explaining group processes and several characteristics of religious groups, we conducted qualitative research in which theories covering the personal aspect of the impact process were addressed. In the study, we interviewed some current and previous regulars of religious groups by using the interview technique to determine how religious groups affect individuals.
In the conclusion section, we found that the influence of religious groups on individuals is multifaceted, and that individuals ' characters, personality traits and upbringing styles contribute positively and negatively to the social impact process.

Key Words: Social Impact, Compliance, Obedience, Norm, Acceptance, Religious Group, Individual, Attitude, Cognitive Contradiction, Causal Attribution, Symbolic Interaction