Ahıskalı Ali Haydar Efendi'nin hayatı, şahsiyeti ve tasavvufî görüşleri
Ahıskalı Ali Haydar Efendi's life, personality and mystical works
Yazar: KADİR DAL
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA AŞKAR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Biyografi = Biography ; Din = Religion
Dizin: Ali Haydar Efendi = Ali Haydar Efendi ; Biyografi = Biography ; Nakşibendiyye tarikatı = Nakşibendiyye religious order ; Tasavvuf = Mystic ; İslamiyet = Islam

Özet:
Ahıskalı Ali Haydar Efendi'nin hayatını konu edinen bu çalışma, temel üç
bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Ali Haydar Efendi'nin kronolojik esasa göre
hayatı ele alınmaktadır. İkinci bölümde içtimaî, siyasi, idari duruşu, zahirî ilimlerdeki
konumu ve ilmî faaliyetleri ve tasavvufî anlamda geleneği ele alınmıştır. Üçüncü
bölümde ise bazı tasavvufi kavramlara dair kendisinden nakledilen görüşlere yer
verilmiştir.
Ali Haydar Efendi, Osmanlı Devleti'nin son döneminde ilmiye sınıfının önemli
simâları arasında yer almaktadır. Meşihatta Telif Heyeti kurucu başkanlığı yapmış
olması, padişahlara huzur hocalığı yapacak kadar saray ile irtibatının güçlü olması
devlet adamlığı vasfını öne çıkarmaktadır. Zahirî ilimlerde olan vukûfiyetine örnek
olarak, fıkıh ilmindeki maharetini gösteren "Dört Mezhep Müftüsü" lakabı ve ayetlere
yaptığı işârî tefsirler ilmî kişiliğini göstermektedir. Nakşbendî Tarikatı'nın Halidiye
kolunun temsilcisi Yanyalı İsmet Efendi'nin tasavvufî geleneğini sürdürmesi ve
kendisinden sonra Türkiye'nin etkin tarikatlarından İsmailağa Cemaati'ni oluşturan
Mahmud Efendi'yi yetiştirmesi de onun bir mutasavvıf olarak hayatının incelenmesi
için yeterli argümanlardır.
Çalışma, hayatını incelediğimiz şahsın Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş
sürecinin alimlerinden olması açısından dönemin tasavvuf dünyasına ışık tutması ve
arkasında günümüzde iz düşümünü taşıyan bir cemaat bırakması açısından da
Türkiye'nin tasavvuf haritasının anlaşılması için önem arz etmektedir.
Anahtar Kavramlar: Tasavvuf, Ahıskalı Ali Haydar, Nakşbendi, Tarikat,
Cemaat, İsmailağa.

Abstract:
This study, which deals with the life of Ahıska Ali Haydar Efendi, consists of
three main parts. In the first chapter, Ali Haydar Efendi's life is discussed according to
chronological basis. In the second part, its social, political and administrative stance, its
position in the apparent sciences and its scientific activities and its tradition in the
mystical sense are discussed. In the third part, his views on some mystical concepts are
given.
Ali Haydar Efendi is among the important figures of the ilmiye class in the last
period of the Ottoman Empire. The fact that he was the founding chairman of the
Copyright Committee in Meşihat and that he had a strong connection with the palace to
serve as a teacher of peace to the sultans highlights the qualification of statesman. As an
example of his knowledge in the external sciences, his nickname "The Mufti of the Four
Sects", which shows his skill in the science of fiqh, and the illuminating interpretations
he made to the verses show his scientific personality. Yanyalı İsmet Efendi, the
representative of the Halidiye branch of the Naqshbendi Sect, continued his mystical
tradition and trained Mahmud Efendi, who formed the İsmailağa Community, one of the
influential sects of Turkey, are also sufficient arguments for examining his life as a
mystic.
The study is important for the understanding of Turkey's Sufi map in terms of
shedding light on the world of Sufism of the period in terms of the person whose life we
are examining is one of the scholars of the transition period from the Ottoman Empire to
the Republic, and leaving behind a congregation that bears the image of today.
Keywords: Sufism, Ahıskalı Ali Haydar, Nakşbendi, Sect, Community, İsmailağa.