Râşid Halifeler döneminde ticari hayat (11-40/632-661)
Commercial life in the period of the Rashid Caliphs (11-40/632-661)
Yazar: NİHAT BAYIRKAN
Danışman: PROF. DR. ADNAN DEMİRCAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Tarih = History

Özet:
İslâm coğrafyası, Râşid Halifeler döneminde Arap Yarımadası'nın dışına yayılan İslâm fetihleri ve yeni şehirlerin inşası ile genişlemeye başlamıştır. Bu genişleme ticari hayatı da doğrudan etkilemiş, ticari ağ hilâfet merkezi Medine'den Irak bölgesine, buradan da farklı coğrafyalara yayılmıştır. Müslümanların, Bizans ve Sâsânîlere ait önemli ticaret merkezleri üzerinde hâkimiyet kurması buradaki ticari ürünlerin başta Hicâz olmak üzere başka bölgelere taşınmasını sağlamıştır. Geniş coğrafi sınırlara ulaşılan bu dönemde kara ve deniz yolları üzerinden ticaret mallarının nakli gerçekleşmiştir. Ticaret merkezlerindeki pazarlar, başta temel gıda maddeleri olmak üzere birçok ürün çeşidiyle dikkat çekmiştir. Pazarlarda haksız kazanca sebep olan girişimler yetkililer tarafından denetlenerek engellenmiştir. Ribâ, ihtikâr ve değeri düşük dirhemler gibi birçok haksız uygulamanın önüne geçmek için çeşitli tedbirler alınmıştır. Müslüman tüccarların yanı sıra İslâm coğrafyası içinde ve dışında kalan gayrimüslim tüccarlar da ticari hayata katılmış ve vergi karşılığında ticari faaliyetlerini İslâm beldelerinde yürütmüşlerdir.
Bu süreçte bölgeler arası ticari hayatı olumsuz etkileyen siyasi gelişmeler de yaşanmıştır. Hz. Ebû Bekir döneminde meydana gelen irtidat olayları, Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde çıkan iç karışıklıklar güven ve istikrarı bozmuştur. Çalışmamıza göre Râşid Halifeler döneminde yaşanan siyasi ve askeri gelişmeler ticari hayatı doğrudan etkilemiştir. Yöneticiler yeni kanallar oluşturarak ticaret, ulaşım ve pazarlara önem vermiştir. Tüccarlar elde edilen ganimetleri ticarete dönüştürmenin yanı sıra gayrimenkul alım satımı da yaparak zenginleşmişlerdir. Tüm bu süreç, dönemin ticari hayatını canlı tutmuş ve İslâm toplumunun refahını artırmıştır.

Anahtar Kelimeler: Râşid Halifeler, Ticaret, Tüccar, Ürün, Pazar, Fiyat, Uşûr, Liman.

Abstract:
The Islamic geography began to expand with the Islamic conquests that spread out of the Arabian Peninsula and the construction of new cities during the Rashid Caliphs period. This expansion also directly affected the commercial life, and the commercial network spread from Medina, the center of the caliphate, to the Iraqi region and from there to different geographies. The dominance of the Muslims over the important trade centers belonging to the Byzantine and Sassanids enabled the commercial products to be transported to other regions, especially the region of Hijaz.	In this period, when wide geographical borders were reached, trade goods were transported via land and sea routes. The markets in the trade centers attracted attention with many types of products, especially basic foodstuffs. Initiatives that cause unfair profits in the markets were prevented by inspection by the authorities. Various measures have been taken to prevent many unfair practices such as riba, profiteering and low value dirhams. In addition to Muslim traders, non-Muslim traders in and outside the Islamic geography also participated in commercial life and carried out their commercial activities in Islamic countries in return for taxes.
In this process, there were also political developments that negatively affected the inter-regional commercial life. The apostasy events that took place in the period of Hz. Abu Bakr, Hz. Osman and Hz. Ali. The internal turmoil that broke out during Ali's reign disrupted confidence and stability. According to our study, the political and military developments experienced during the Rashid Caliphs directly affected the commercial life. Managers attached importance to trade, transportation and markets by creating new channels. Merchants got rich by trading real estate as well as converting the spoils to trade. All this process kept the commercial life of the period alive and increased the welfare of the Islamic society.

Keywords: Rashid Calıphs, Trade, Merchant, Product, Market, Price, Ushur, Port.