Dicle Nehri'nin belirli lokalitelerinde su, sediment ve bazı bivalvia türlerinde ağır metal birikiminin incelenmesi
Investigation of heavy metal accumulation in water, sediment and some bivalvia at specific localities of Tigris River
Yazar: ÇİĞDEM KAYMAK ABAY
Danışman: PROF. DR. RIDVAN ŞEŞEN
Dicle Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Biyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Biyoloji = Biology
Dizin: Ağır metaller = Heavy metals ; Tatlı su midyesi = Freshwater mussel ; Toksik metaller = Toxic metals

Özet:
Bu çalışmada, Dicle Nehri'nin belirlenen üç lokalitesinden belli aralıklarla alınan su, sediment ve Unio mancus (Lamarck, 1819), Unio tigridis (Bourguignat,1853), Anodonta anatina (Linnaeus,1758) türlerinin içorganlar kitlesinde Cu, Ni, Co, Zn, Cd ve Pb gibi ağır metallerin konsantrasyonları belirlenmeye çalışılmıştır. Örneklerin ağır metal analizi İndüktif Eşleşmiş Plazma Optik Emisyon Spektrometresi (ICP-OES) cihazı ile yapılmıştır. Elde edilen veriler istatistiksel olarak değerlendirilmiş, sonuçlar ulusal ve uluslararası mevzuatlarda yer alan limit değerlerle karşılaştırılmıştır.
Sudaki ağır metal konsantrasyonları incelendiğinde Cu' ın,  Diyarbakır (I. lokalite)  ve Bismil (II. lokalite) sularında 2014 yılı yaz döneminde, Hasankeyf (III. lokalite) suyunda sonbahar-2014 döneminde en yüksek düzeyde olduğu görülmüştür. Ni metali sadece I. lokalitede ölçülmüş, Zn yaz döneminde I. lokalite ( 0.066 ppm) > III. lokalite (0.052 ppm) > II. lokalite (0.04 ppm) şeklinde bir sıralamayla ölçülmüştür. Co, Cd ve Pb konsantrasyonları ICP-OES cihazının analiz limitinin altında olduğu için tespit edilememiştir.
Lokaliteler göz önüne alınarak sedimentte ağır metal birikimleri incelendiği zaman ortalama  metal konsantrasyonu tüm lokalitelerde sırasıyla Zn> Ni >Cu > Co >Pb olarak belirlenmiştir. Tüm lokalitelerde sedimentte en fazla rastlanılan metalin Zn, en az rastlanılan metalin ise Pb olduğu tespit edilmiştir.
Çalışmada Unio mancus  türündeki ağır metal birikimi  değerlendirilmiştir ve  Cu, Co ve Pb konsantrasyonu I. lokalite> II. lokalite> III. lokalite; Ni konsantrasyonu I. lokalite> III. lokalite> II. lokalite; Zn konsantrasyonu II. lokalite> III. lokalite> I. lokalite olarak belirlenmiştir. Anodonta anatina türünde yapılan çalışmada lokaliteler arasındaki ağır metal birikimi değerlendirildiğinde Cu, Ni ve Co konsantrasyonlarında I. lokalite> II. lokalite> III. lokalite; Zn konsantrasyonu  III. lokalite> II. lokalite> I. lokalite; Pb konsantrasyonu II. lokalite> I. lokalite > III. lokalite olarak belirlenmiştir.  Unio tigridis türünde ise yapılan çalışmada lokaliteler arasındaki ağır metal birikimi değerlendirildiğinde Cu, Ni ve Pb konsantrasyonlarında I. lokalite> III. lokalite; Co ve Zn konsantrasyonu  III. lokalite> I. lokalite olarak belirlenmiştir. Lokaliteler arasında Unio mancus türünde Cu, Ni ve Co; Anodonta anatina  türünde Cu, Ni, Co, Zn ve Pb; Unio tigridis türünde Cu, Zn ve Pb konsantrasyonlarında istatistiksel olarak önemli bir fark olduğu saptanmıştır (p<0.05).

Abstract:
In this study, it was tried to determine heavy metals such as Cu, Ni, Co, Zn, Cd and Pb concentrations in water, sediment and in the internal organs of  Unio mancus (Lamarck, 1819), Unio tigridis (Bourguignat, 1853), Anodonta anatina (Linnaeus, 1758) species which was taken from certain times at three localities of  Tigris River. Heavy metal analysis of the samples was carried out by Inductively Coupled Plazma Optical Emission Spectrometry (ICP-OES) device. The obtained data was evaluated statistically and the results were compared with the limit values in national and international legislation.
Considering heavy metal concentrations in water, Cu was found to be at the highest level in Diyarbakır (I. locality) and Bismil (II. locality) waters during  the summer season 2014  and in Hasankeyf (III. locality) water in autumn-2014. Ni metal was measured only in the first locality, Zn was measured in the summer season in order of I. locality (0.066 ppm) > III. locality (0.04 ppm) > II. locality (0.052 ppm). Co, Cd and Pb concentrations were not detected because value was under the analysis limit of ICP-OES device.
When the sediment heavy metal accumulations were examined considering the localities, average metal concentration of all localities were determined respectively Zn> Ni >Cu > Co >Pb. In all localities the most encountered heavy metal in sediment samples was Zn, while the lowest one was Pb.
The study heavy metal accumulation of Unio mancus species have been evaluated and Cu, Co and Pb concentrations was determined I. locality> II. locality> III. locality; Ni concentration was determined I. locality> III. locality> II. locality; Zn concentration was determined II. locality> III. locality> I. locality. Anodonta anatina species onheavy metal accumulation was evaluated among localities and were found Cu, Ni and Co concentrations I. locality> II. locality> III. locality; Zn concentration  III. locality> II. locality> I. locality; Pb concentration II. locality> I. locality> III. locality. In the study of Unio tigridis species on heavy metal accumulation was evaluated among localities and were found Cu, Ni and Pb concentrations I. locality> III. locality; Co and Zn concentrations  III. locality> I. locality. Among localities, in Unio mancus species concentration of  Cu, Ni and Co; in Anodonta anatina species concentration of Cu, Ni, Co, Zn and Pb; in Unio tigridis species concentration of Cu, Zn and Pb were determined a statistically significant difference (p<0.05).