Neolitik dönemde Çukurova ve Orta Toroslar: Yeni araştırmalar ve çevre bölgelerle ilişkiler
Neolithic period in the Çukurova plain and Middle Taurus region: New research and relationship wi̇th the surrounding regions
Yazar: ORKUN HAMZA KAYCİ
Danışman: DOÇ. DR. ERHAN BIÇAKÇI
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Tarih Öncesi Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Arkeoloji = Archeology
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Neolitik Dönem = Neolithic Period ; Orta Toroslar = Middle Taurus ; Çanak = Pottery ; Çukurova = Çukurova ; Çukurova bölgesi = Çukurova region ; Çömlek = Pot

Özet:
Yakındoğu genelinde Neolitik Dönem ile ilgili yapılan son araştırmalar, Neolitik
Dönemin ilk ortaya çıktığı bölge olarak, Güneydoğu Anadolu'dan ve Orta Fırat
Vadisi'ne kadar uzanmış bir çekirdek bölgeyi gösterir. Söz konusu bölgede bitki ve
hayvan evcilleştirilmesinden önce, uzman ustaların bilgi birikimi ile yapılmış, önemli
sosyal organizasyon öğelerini gösteren mimari, ölü gömme, yontmataş, heykeltıraşlık
vb gibi birçok öge ortaya çıkar. Bu oluşum sürecinden sonra aynı bölgede bitki ve
hayvan evcilleştirmenin gerçekleştirildiği PPNB'den Halaf Dönemi'nin sonuna kadar,
Neolitik Dönem'in tüm aşamaları eksiksiz olarak izlenir. Bununla beraber, Orta
Anadolu'da da, Epi – Paleolitik'ten Neolitik Dönem'in sonuna kadar kültürel bir
sürekliliğin varlığı bilinir.
Neolitik oluşumun öncesinde ve özellikle oluşum başladığında oldukça yoğunlaşan
ve bölgeler arası iletişimi ve bilgi aktarımını işaret eden obsidiyenin varlığı oldukça
önemlidir. Toros Dağ sırasının kuzeyinde yer alan Kapadokya ve Doğu Anadolu
obsidiyenden yapılmış yontmataş ürünleri, tüm Yakındoğu genelinde Toros Dağ
eşiğinden başlayarak, ilerleyen zaman içerisinde güneye doğru ilerlemiş ve 6000 yıl
boyunca, tüm Yakındoğu genelinde varlığını devam ettirmiştir. Özellikle Orta
Toroslar'ın kuzeyinde yer alan Orta Anadolu obsidiyenin, günümüzden 15.000 yıl
öncesinde Epi – Paleolitik Dönem'de Levant Bölgesi'nde ve batıda Batı Toroslardaki
mağaralarda görülmesi, söz konusu iletişimin Doğu Akdeniz boyunca var olduğuna
işaret eder. İletişimin tek yönlü olmadığını, Orta Anadolu'da Epi – Paleolitik Dönem'de
süs eşyası olarak kullanılan, Doğu Akdeniz kökenli deniz kabukçalarının varlığı ile
bilinir. Bununla birlikte, MÖ 10. bin yıldan sonra, iletişimin Kıbrıs Adası gibi deniz aşırı
bölgelere ulaştığı, Kıbrıs'ın Neolitik Dönem merkezlerinden elde edilen obsidiyen
başta olmak üzere yerleşim düzeni, mimari ve evcilleştirilmiş fauna ve floradan
anlaşılmaktadır.
v
Yukarıda bahsedilen coğrafyanın, merkezinde kalan Orta Toroslar ve Çukurova
Bölgesi'nde ise Neolitik Dönem ile ilgili bugüne kadar bildiğimiz veri sadece,
Çukurova'nın batısında konumlanmış Yumuktepe ve Tarsus – Gözlükule kazılarından
takip edilebilir. Yumuktepe verileri Çanak Çömlekli Neolitik Dönemi yani MÖ 7000 –
5800 zaman aralığını kesintisiz olarak gösterir. Yapılan çalışmalar, Amuk ile benzer
yapıda bir topluluğu işaret eder. Orta Toroslar'da ise Neolitik Dönem ile ilgili herhangi
bir veri bulunmamaktadır. Tüm bu genel çerçevede, Çukurova ve Orta Toroslar'a
komşu olan bölgelerde Neolitik Dönem'in oluşum süreci ve birbirleriyle olan kesintisiz
iletişimin varlığı kanıtlanmasına karşılık; komşu bölgelerin ortasında kalan bu coğrafi
bölgede, Neolitik Dönem'in oluşumu ve komşu bölgelerin iletişim sürecinde nasıl bir
rol üstlendiği aydınlatılması gereken ana sorulardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Ele alınan bölgenin bu bilinmezliği, tarihöncesi araştırmaların eksikliği ve bölgenin
oldukça hareketli jeomorfolojik yapısından kaynaklanır. Yukarıda vurgulandığı gibi bu
güne kadar yapılan çalışmaların bu bilgi eksiğini kapatabilecek veriyi üretmemesi
"Neolitik Dönem'de Çukurova ve Orta Toroslar: Yeni Araştırmalar ve Çevre Bölgelerle
İlişkiler" başlıklı bu tez çalışmasının yapılmasını zorunlu kılmıştır. Bu nedenle tez şu
temel konuları ele almayı hedefler; a) bölgenin doğal çevre koşulları ile yerleşim
ilişkisini daha iyi anlayabilmek b) araştırma eksikliğinden kaynaklanan kronolojik
boşlukları açığa çıkarmak. Bunlar yapılırken kullanılan metodolojik çerçevede ele
alınan sorunsalı daha iyi çözümleyebilmek için, öncelikle bölgede beş yıl boyunca
arazi çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Buradan elde edilen verilere ek olarak, bölgede
daha önceki yıllarda yapılan kazılardan ve yüzey araştırmalarından elde edilmiş
arkeolojik malzeme genel bir bütün halinde yeniden incelenmiş ve her iki veri kaynağı
karşılaştırılmıştır. Ayrıca daha sonraki yıllarda bölgenin tarihöncesi sorunsalına
yönelik yapılacak olan araştırmalar için, bu tezin bir altlık oluşturması amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Orta Toroslar, Çukurova, Neolitik Dönem, obsidiyen, çanak -
çömlek

Abstract:
Recent archaeological researches regarding Neolithic Age in the Near East, indicate
that Neolithic Age was emerged mainly in the area starting from South Eastern
Anatolia to Middle Euphrates Valley. Many important social organisation components
were emerged, such as architecture, burial practice, paleo-lithic sculpture made by
specialists, who had accumulation of knowledge handled down, right before the
domestication of plant and animals in the region. After this formation process, all
stages of Neolithic Age from PPNB, in which plant and animal domestication were
carried out, to the end of Half Period can well be tracked. Therefore, it is clearly
understood the presence of a cultural continuity from Epi-Palaeolithic to the end of
Neolithic in Central Anatolia.
One of the components of the Neolithic Age was obsidian. Its existence in various
places demonstrate that there were an information transfer and interregional
connection through networks. In fact, obsidian was an important raw material of
strategical tools and developing its production technology, before the Neolithic Age
and its formation process. The existence of Palaeolithic products made in Cappadocia
in North of Taurus Ranges and Eastern Anatolia continued nearly all Near East over
the 6000 years, beginning with Taurus mountain edge and gradually proceeded to the
south. The fact that Central Anatolian obsidian has been discovered in Levant region
in caves at West Taurus during the Epi-Palaeolithic period, 15000 BP, points out the
connection through the East Mediterranean. Mediterranean originated sea shellfishes
that were using for ornaments, proves that the contacts were dual. In addition, the
connection was reached to overseas destination such as Cypriot Island after the 10th
millennium BC. thanks to evidence of obsidian, settlement system, architecture,
domesticated fauna and flora in the Neolithic sites of Cypriot. The only data about the Neolithic Age of Middle Taurus and Çukurova region, located
centre of the above-mentioned geography, come from Yumuktepe, located to the west
of Çukurova, Tarsus- Gözlükule excavations. Yumuktepe data shows Neolithic with
pottery without interruption which can be dated to 7000 - 5800 BC. The researches
shows that it has a similar structural assemblage with Amuq. In the Middle Taurus,
however, there is no data about Neolithic Age. In this general framework, although
formation process and presence of uninterrupted connection in the Neolithic Age at
neighbouring areas of Çukurova and Middle Taurus has been proven, it should be
lightened that how this region played a role during the connection process and the
formation of the Neolithic Age.
The unidentified status of the region originates from the lack of prehistoric studies and
movable geomorphological nature of the region. As stated above, the absence of
information on Neolitization of the region necessitate to initiate of this dissertation
entitled "Neolithic Age in the Çukurova and Middle Taurus: Recent Researches and
relationship with the Surrounding Regions". Thus, the dissertation aims to examine
the following subjects: a) to be able to relationship between natural geographical
settings and settlement system b) to fill the chronological gap resulted from paucity of
research. With these targets surface surveys were carried out in the region in order
to better understand and analyze the current problems to be solved. In addition to the
data derived from surveys, materials obtained from former and ongoing excavations
as well as surveys were examined and two sets of data were compared. Furthermore,
this study designated to be basement for further studies to be realized regarding
prehistory in the region.
Keywords: Çukurova, Middle Taurus, Neolithic, Obsidian, Pottery