Filibe'de Taşnak Ermeni Komitesi ve faaliyetleri (1898-1908)
Dashnak Armenian Committee and its activities in Plovdiv (1898-1908)
Yazar: BÜNYAMİN ÇANAKÇI
Danışman: DOÇ. DR. NERİMAN ERSOY HACISALİHOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
1890 yılında Tiflis'te kurulan Taşnak- Sütyun Ermeni Komitesi, 1898 yılındaki İkinci Genel Kongresinde, genişleyen teşkilatlanmasını Giresun, Harput, Diyarbakır hattının doğusu ve batısı olmak üzere "İki Bürolu Sistem" ile yönetmeye karar vermiştir. Bu sisteme göre, Batı Bürosunun merkezi Cenevre, Doğu Bürosunun merkezi de Tiflis olmuştur. Aynı yıllarda, Osmanlı Devleti'ne karşı bağımsızlık hareketi yürüten, Ermeni nüfusu da barındıran Bulgaristan, Taşnak- Sütyun'un Batı Bürosuna bağlı ve Balkan Yarımadasının merkezi olarak Ermenilerin bağımsızlığı için faaliyetlerin yürütüldüğü bir yer olmuştur.  Osmanlı belgelerinde ise Taşnak Sütyun'un Bulgaristan yapılanmasının merkezi olarak Filibe'de kurulan "Filibe Ermeni Komitesi" gösterilmekte olup bu konuyla alakalı belgeler bulunmaktadır.   Bu belgelerde Ermeni bağımsızlık hareketlerinin en önemli isimlerinden olan Rosdom, Kristaphor Mikayelian, Antranik ve Rupen Zartaryan gibi isimlerin Filibe'de yoğun faaliyetleri görülmektedir. Buna ek olarak Filibe'de Ermeni komitesinin propaganda amacıyla çeşitli gazeteler çıkarttığı, bu gazetelerin sevk ve dağıtımını yaptığı, Bulgaristan'ın çeşitli kentlerinde tiyatro gösterileri düzenleyip Osmanlı Devleti aleyhine propaganda faaliyetleri yürüttüğü anlaşılmaktadır. Ayrıca komitenin yurtdışından Osmanlı Devleti içinde kullanmak üzere çeşitli patlayıcı maddeler getirerek bunların tecrübesini yaptığı görülmektedir.  2. Abdülhamid'e yönelik suikast teşebbüsünün planının Filibe'de yapıldığı ve bu amaca yönelik faaliyetlerin olduğunu gösteren belgeler Osmanlı Arşivi'nde bulunmaktadır. Literatürde Taşnak- Sütyun'un Bulgaristan'dan yürüttüğü faaliyetler konusunda çok az çalışma olmasından ve Osmanlı arşiv belgelerinde pek çok kez geçmesine rağmen Filibe Ermeni Komitesi hakkında hiçbir çalışma olmaması sebebiyle bu konu çalışmaya uygun görülmüştür. Bu çalışmayla, Taşnak- Sütyun'un Filibe merkezli olarak yürüttüğü faaliyetlerine ışık tutmak amaçlanmıştır.

Abstract:
Founded in Tbilisi in 1890, the Dashnakt- Sutıun Armenian Committee decided to manage its expanding organization with a "Two Bureau System" in the east and west of the Giresun, Harput, Diyarbakır line in its second General Congress in 1898. According to this system, the center of the West Bureau was Geneva, and center of the East Bureau was in Tbilisi. İn the same years, Bulgaria, which carried out an independence movement against the Ottoman Empire and hosted the Armenian population, became a place where activities for the independence of the Armenians were carried out as the center of the Balkan peninsula and affiliated to the Western Bureau of Dashnakt- Sutıun. İn the Ottoman documents, on the other hand, the "Plovdiv Armenian Committee" established in Plovdiv as the center of the Bulgarian structuring of the Dashnakt- Sutıun is shown and there are documents related to this issue. İn these documents, intensive activities, of names such as Rosdom, Kristaphor Mikayelian, Antranik and Rupen Zartaryan, who are among the most important names of the Armenian İndependence Movement, are seen in Plovdiv. İn addition, Armenian Committee in Plovdiv published various newspapers for propaganda purposes, shipped and distributed these newspapers, organized theater performances in various cities of Bulgaria and caried out propaganda activities against the Ottoman Empire. İn addition, it is seen that the committee brought various explosives from abroad to use within the Ottoman Empire and tested them. There are documents in the Ottoman Archives showing that the plan for the assasinanation attempt against Abdulhamid 2 was made in Plovdiv and that there were activities fort his purposes.  Due to the fact that there are very few studies on the activities carried out by Dashnakt- Sutıun in Bulgaria, in the literature and there is no study about the Plovdiv Armenian Committee, although it is mentioned many times in the Ottoman archive documents, we decided to study this issue. With this thesis, we aimed to bring the activities of Dashnakt- Sutıun in Bulgaria, specifically in Plovdiv, to the literature.