Tarihî Türk yazı dillerinde alet isimleri
Tool names in historical Turkish written languages
Yazar: GÖKBERK ONARAN
Danışman: DOÇ. DR. SERDAL KARA
Mardin Artuklu Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Eski Anadolu Türkçesi = Old Anatolian Turkish ; Eski Uygur Türkçesi = Old Uighur Turkish ; Filoloji = Philogy ; Harezmce = Khwarazm language ; Karahanlı Türkçesi = Karakhanid Turkish ; Kıpçakca = Kıpcaks language ; Memlük Kıpçakçası = Mamluk Kipchak ; Orhon Türkçesi = Orhon Turkish ; Osmanlı Türkçesi =   ; Çağatayca = Chagatay language

Özet:
Çalışmamızda Köktürkçeden Osmanlı Türkçesine kadar olan toplam doksan adet 
eserin dizin kısımları taranmıştır. Tarihî Türk yazı dilleri Köktürk, Eski Uygur, Karahanlı, 
Harezm, Altın Ordu, Kıpçak, Memlük Kıpçak, Çağatay, Eski Anadolu ve Osmanlı 
Türkçesi olarak dönemlere ayrıldı. Eserler taranmaya Köktürkçeden başlandı, Osmanlı 
Türkçesine kadar sürdürüldü. Kamus-ı Türkî adlı eserde yeni bir alet ismi tespit edilmedi,
sadece önceki dönemlerde bulunan kelimelerin bu eserde kullanılıp kullanılmadığı 
incelendi. Alet isimleri aydınlatma aletleri, bağlama aletleri, bitkiler ile ilgili aletler, 
boyama aletleri, çocuk uyutma aletleri, delme aletleri, demirci aletleri, denizcilik aletleri, 
dikim aletleri, dinî merasim aletleri, hayvanlar ile ilgili aletler, işkence aletleri, kazma 
aletleri, kesme aletleri, kilitleme aletleri, kişisel bakım aletleri, marangoz aletleri, mutfak 
aletleri, müzik aletleri, oyun aletleri, ölçme aletleri, saklama aletleri, savaş aletleri, 
serinletme aletleri, tarım aletleri, taşıma aletleri, temizleme aletleri, tıbbî aletler, vurmadövme aletleri, yanıcı-yakıcı aletler, yansıtma aletleri, yapı aletleri ve yazma aletleri olmak 
üzere 33 farklı sınıfa ayrıldı. 1.297 adet alet ismi tespit edildi. Madde başı sözcüklerin 
dizini oluşturuldu. Eski Uygur Türkçesi ve Çağatay Türkçesi döneminde müzik aleti 
isimlerinin diğer dönemlere göre sayıca daha fazla olduğu sonucuna ulaşıldı. Karahanlı 
Türkçesi döneminde hayvanlar ile ilgili alet isimlerine diğer dönemlere nazaran daha çok 
ulaşıldı. Memlük-Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesi döneminde denizcilik aleti 
isimlerinin diğer dönemlere göre daha fazla olduğu tespit edildi. Çalışmamızda yoğun bir 
şeklide dikim, mutfak, müzik, savaş aletlerine ve hayvanlar ile ilgili aletlere rastlandı. 156 
adet dikim aleti, 230 adet mutfak aleti, 96 adet müzik aleti, 150 adet savaş aleti ve 119 adet 
hayvanlar ile ilgili alet tespit edildi. Buradan hareketle Türklerin giyim kuşam, yeme içme, müzik, hayvancılık ve savaş kültürünün hayli gelişmiş olduğu sonucuna ulaşılabilir.

Abstract:
In our research, the index sections of a total of ninety works from Köktürk Turkish 
to Ottoman Turkish were examined. The historical Turkish written languages were divided
into periods as Köktürk, Old Uyghur, Karakhanid, Khwarezm, Golden Horde, Kipchak, 
Mamluk Kipchak, Chagatai, Old Anatolian and Ottoman Turkish. To analyse the works
started from Köktürk Turkish and continued until Ottoman Turkish. No new tool names 
were identified in Kamus-ı Türkî, only the use of words from previous periods in this work 
was analysed. The tool names were categorised into 33 different classes: lighting tools, 
fastening tools, plant-related tools, painting tools, child sleeping tools, boring tools, 
blacksmith tools, marine tools, sewing tools, sacramentary tools, animal-related tools, 
torture tools, digging tools, cutting tools, locking tools, personal care tools, carpentry tools, 
kitchen tools, musical instruments, game tools, measuring tools, storage tools, war tools, 
cooling tools, agricultural tools, transport tools, cleaning tools, medical tools, tools used 
for hitting and beating, lighter tools, reflecting tools, building tools and writing tools. 1.297
tool names were identified. An index of the headwords was created. It was concluded that 
the number of musical tool names in the Old Uyghur and Chagatai Turkish periods was 
higher than in other periods. During the Karakhanid Turkish period, animal-related tool
names were found more than in other periods. In Mamluk-Kipchak Turkish and Chagatai 
Turkish period, it was determined that the marine tools names were more than other 
periods. In our research; sewing, kitchen, musical, warfare and animal-related tools were 
found extensively. 156 sewing tools, 230 kitchen tools, 96 musical instruments, 150 war 
tools and 119 animal-related tools were identified. From this point of view, it can be
concluded that the Turks had a highly developed culture of clothes, food, music, animal 
husbandry and warfare.