Birinci ulusal mimarlık dönemi, mekansal sorunlara yaklaşımı ve etkisi
First national architectural movement, approach to and effects on the problems of interior space
Yazar: EMİNE ESEN GENÇAYDIN
Danışman: DOÇ. KAYA ÖZSEZGİN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü
Derece: Yüksek Lisans, 1996
Konu: Tarih = History ; İç Mimari ve Dekorasyon = Interior Design and Decoration
Dizin: Batılılaşma = Westernization ; Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Mekan tasarımı = Space design ; Mimari tasarım = Architectural design ; Mimarlık tarihi = Architectural history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State

Özet:
Türk toplumunda batılılaşma hareketleri Osmanlı İmparatorluğu' nun son dönemleri olan 18. ve 19. yüzyıllarda başlar. 1789'da m. Selim tarafından gerçekleştirilen ilk İslahat hareketleri ile batı kültürü, Osmanlı toplumu üzerinde etkilerini göstermiştir. Osmanlı Devleti'nde en köklü İslahat ise 1839'da Tanzimat Döneminde "Gülhane Hattı-ı Hümayunu"nun yayınlanması ile olmuştur. Bu dönemde yaşanan siyasi gelişmeler sonunda, "Genç Türkler", EL Abdülhamit'i II. Meşrutiyet' e zorlamışlardır. Ancak bütün bu çabalar, devrimcilerin belirli bir siyasi ve ekonomik ideolojileri olmadığından, Osmanlı İmparatorluğu' nu çökmekten kurtaramamıştır. Bir yandan siyasi gelişmeler olurken, diğer taraftan Batı kültürü, toplumsal yaşam ve sanatta da, etkisini göstermektedir. Baü'nın seçmeci üslubu dönemin bütün yapılarında etkili olmaya başlamıştır. Mimariye Batı teknik ve üsluplarının girmesi ile Saray mimarları bu gelişmelerin karşısında yetersiz kalmış ve mimarların yetiştirilmesi için yeni eğitim kurumlan açılmıştır. Bunların ilk örneği 1734' de açılan Askeri Humbarhane ve Hendesehane, bunu 1773' de Mühendishane-i Bahri-i ve Berr-i Hümayun, daha sonraları ise 18 82 'de Sanayi-i Nefise Mektebi Alisi' nin açılışı izlemiştir. Et. Meşrutiyet' le birlikte, Avrupa'da gelişen milliyetçilik hareketleri, Osmanlı İmparatorluğu' nda da etkili olmaya başlamıştır. 'Türk Milliyetçiliği" diye adlandırılan bu etkilerin, gelişmesinde ve bir sisteme oturmasında Türk düşünürü Ziya Gökalp'in büyük etkisi olmuştur. Bu dönemin mimarları, Ziya Gökalp'in ikili kültür kuramından etkilenerek, milli mimari üslubunu ikili bir kurama bağlamıştır. Eserlerinde, yapı tekniğini ve planlama biçimlerini Baü'nın gelişmiş sistemlerinden alırken, cephe bezemelerinde, Osmanlı mimarisinin altın çağı olan 15. ve 16. yüzyıl medrese ve kervansaraylarının süsleme biçimlerini kullanmışlardır. Bu ikili kuramın asıl amacı ise ulusal kimliğin yeniden kazandırılmasıdır.Cumhuriyet'in ilanı ile birlikte Ankara'nın iman sözkonusu olduğunda, halihazırda var olan L Ulusal Mimarlık Akımı'nın, dönemin yapılarında etkili olması kaçınılmaz olmuştur. Yine bu dönemle birlikte ilk defa apartman kavramı ortaya çıkmış, kentte aniden artan konut ihtiyacını karşılamak amacıyla, devlet eliyle birçok apartman yapılmıştır. Bu yapıların en tipiklerinden ve dönemin en olgun yapısı olan ü. Vakıf Apartmanı, kentin hem konut ihtiyacını hem de sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını gidermek amacıyla inşa edilmiştir. Bu akım, 1908 İhtilali ile başlamış ve ancak Cumhuriyet'in ilk on yılında etkili olabilmiştir. İlk yıllarında ulusalık kuramı ile paralelik göstermesine rağmen, daha sonraları mimari üslubunun genç Cumhuriyet'in fikirleri ile çelişmesi sonucunda etkisini yitirmiştir. Ancak dönem itibariyle, köklü değişimlerin yaşandığı bir ortamda vücut bulmasıyla, L Ulusal Mimarlık Akrmı, Türk mimarlık tarihinin önemli bir sayfasını oluşturmaktadır.

Abstract:
Western movements in Turkish society appear in 18th and 19th century the last era of Ottoman Empire. With the first reorganization movements by Selim the 3rd in 1789 the effects of western culture became more clear in Ottoman society. The publishing of "Gülhane Hatt-ı Hümayun" in 1839 has brought about the most radical improvements of Ottoman Empire. As a result of political developments that has occurred in this era, Young Turks made Abdiilhamit the 2nd declare the second constitutional monarchy. However all these strains could not avoid the breakdown of Ottoman Empire since the revolutionist has not driven at a prominent political and economical ideology. Besides the political developments, western culture was also affecting the social life and art. The eclecticism of west had begun to be affective on the constructions of the era. Due to the use of western techniques and styles in architecture, architects of the court became inadequate and as a result new schools for educating architects have been established. The very first of these were the "Askeri Humbarhane" and Hendesihane" established in 1734. The next were "Mühendishane-i Bahri-i" and "Berr-i Hümayun" in 1773 and the "Sanayi-i Nefise Mektebi Alisi" in 1882. By the declaration of the second constitutional monarchy, nationalism developing in Europe was also affecting the Ottoman Empire. These effects called the Turkish Nationalism was most developed and systematized by the Turkish intellectual Ziya Gökalp. The architects of the era being effected by Ziya Gökalp's dual-cultural theory had fastened his theory on the national architectural style. While using the well developed western constructional techniques and planning form in their works, they used 15th and 16th centuries' (considered as the golden era of Ottoman architecture) decking forms of the seminaries and caravansary's in the frontal decorations. The main goal of the dual theory was to obtain the national identity again.After the foundation of the republic the construction of Ankara has came to the agenda. The first National Architectural Movement still going on; had been affective on the constructions of this era and again in this era, the concept of blocks of flats has appeared. The government had built up many blocks of flats because of the increasing need of the city. The most typical and the most well organized construction of this era was the II. Vakıf apartment that was built up both to meet the need of houses in the city and the cultural, social needs. This movement has appeared with the revolution in 1908 but could be affective only of the first decade of the republic. Even though it showed parallelism with nationality theory, it lost its effect because of the contradiction between the architectural style and the ideas of the young republic. Since it has appeared on the era of fundamentalist reforms, the First National Architectural Movement is one of the most important point in the Turkish architectural history.