Zenci isyanındaki mezhebi unsurlar (255-270/869-883)
Sectarian elements in the zanj revolt (255-270/869-883)
Yazar: SÜMEYYE ULU
Danışman: DOÇ. DR. MUZAFFER TAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Abbasiler Dönemi = Abbasid Periods ; Mezhepler tarihi = Sect history ; Orta Çağ = Middle Ages ; Zenciler = Negros ; İslam tarihi = Islamic history ; İsyanlar = Rebellions

Özet:
Abbasi iktidarı, İslam tarihinin diğer iktidarlarına göre uzun bir zaman dilimini oluşturduğundan dolayı siyasi, askeri, dini, sosyal, iktisadi ve kültürel sahalarda İslam toplumunun tarihsel tecrübesi bakımından önemli bir yere sahiptir. Aynı şekilde Abbasilerin iktidarda olduğu bu zaman dilimi içerisinde toplumu ve hilafeti etkileyen pek çok önemli hadise meydana gelmiştir.  Bunlardan bir tanesi Abbasilerde önemli bir dönem olarak karşımıza çıkan Sâmerrâ 221-279/836-892 döneminde hilafeti zor durumda bırakan ve aynı zamanda tehlike arz eden isyan: büyük çiftliklerde çalıştırılmak için Güney Irak'a getirilen Doğu Afrika kökenli Zencilerden gelmiştir. Ağır şartlar da çalıştırılan bu Zenci kölelerin hürriyetlerine kavuşma ve kötü çalışma şartlarından kurtulma arzuları, kendisinin Hz. Ali soyundan geldiğini iddia eden ve iktidarı ele geçirme gibi bir arzusu olan Ali b. Muhammed'in bu isteği ile birleşince büyük bir isyan meydana gelmiştir. 255/869 yılında başlayan bu isyan tam 14 yıl sürmüştür. Zenci isyanı İslam tarihi içerisindeki konumu ve gerek kitlesiyle gerekse birden fazla mezhebi unsuru içerisinde barındırmasıyla meydana gelen diğer isyanlardan ayrılmaktadır. Ali b. Muhammed Hz. Ali soyundan geldiğini iddia etmiş ve kendisi aslen Zenci olmasa da büyük çiftliklerde çalışan Zencileri bir kitle haline getirerek isyan başlatmıştır. Zenci lideri bu isyanın hazırlık aşamasında etrafında insan toplayabilmek ve daha sonrasında da kitlesini motive edebilmek için Şiîliğe ve Haricîliğe ait bazı söylemsel unsurları kullanmıştır. Zeki ve karizmatik bir lider olarak tanımlayabileceğimiz Ali b. Muhammed dini ve mezhebi unsurları kullanırken yeri, zamanı dikkate almış ve muhatap olduğu kitlenin ihtiyacını göz önünde bulundurarak pragmatik bir yaklaşım sergilemiştir. Ali b. Muhammed'in isyanın başından sonuna kadar kullandığı tek bir mezhebi sloganı olmadığı için Zenci isyanı herhangi bir mezhebi saikle ortaya çıkmış isyanlardan biri olarak değerlendirilememektedir. Ancak bu isyan mezhebi unsurların bir isyanı motive etme, meşru bir zemine yerleştirme ve sürdürmede ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Abstract:
Since the Abbasid dynasty constitutes a long period of time compared to other eras of Islamic history, it has an important place in terms of the historical experience of the Islamic society in political, military, religious, social, economics and cultural fields. Likewise during tje periods when Abbasids were in power many incidents which afeccted society and the caliphate had happened. One of them happened in Samerra 221-279/836-892 period that was one of the most significant period of the Abbasids and put the caliphate in a difficult stuation and also presented a danger. It was the rebel which was caused by East Africa orijinated Zanj people who were brought to South Iraq to be employed in big farms. The passions of those Zanj slaves –whom were working under severe conditions- of being free and escaping from the bad working conditions joined together with Ali b. Muhammad's who asserted being the descendent at Hz. Ali desire of tasking the charge there out burst a big rebel. The rebel which was started in 255/869 lasted literally fourteen years. The Zanj revolt differs from rebel happened in the history of Islam, both by its mass and by the fact that it contains more than one sectarian element. The Zanj revolt differs from other revolts in the history of Islam, both by its mass and by the fact that it contains more than one sectarian element. Ali b. Muhammad claimed to be descended from whom Ali and even though he was not originally black, he started a revolt by bringing the Zanj working on large farms into a mass. The Zanj leader used some discursive elements of Shiite and Kharijites in order to gather people around him during the preparation phase of this revolt and to motivate his audience afterwards. While using religious and sectarian elements, Ali b. Muhammad took into account the time, place and the needs of the adressess whom he was dealing with. Since Ali b. Muhammad did not have a single sectarian slogan that he used from the beginning to the end of the rebellion, the Zanj rebellion cannot be considered as one of the rebellions that emerged with any sectarian motive. However, this rebellion demonstrates that the sectarian elements are of significance to motivate, legitimate and sustain a rebellion.