Kosova'da sürdürülebilir mimari miras korunmasında veri peyzajı: Priştine sosyalist mimari mirası örneği
The data landscape in the sustainable preservation of architectural heritage in Kosovo: The case of socialist architecture heritage in Prishtina
Yazar: SENAD JAMINI
Danışman: DOÇ. DR. ESER YAĞCI
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Mimari Tasarım Sorunları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Çeşitli bölgelerde yer alan sosyalist dönem mimarisi, ideolojik ve estetik açıdan belirgin olan tarihî yapıların yeniden ilgi odağı haline gelmiştir. Ancak bu yapılar, ihmal, yapısal bozulma ve modern gelişmelerin baskısı gibi ciddi tehditlerle karşı karşıya kalmaktadır. Bu çalışma, Kosova'daki mimari mirasın sürdürülebilir korunmasında dijital teknolojilerin rolünü araştırmakta ve özellikle Priştine'deki sosyalist döneme ait mimari eserleri ele almaktadır. Araştırma, kapsamlı dijital veri tabanlarının küresel ölçekteki varlığını ve Priştine'nin geleneksel arşivleme yöntemlerinden dijital sistemlere geçip geçmediğini incelemektedir. 
Bu çalışma, 1970'ler ve 1980'ler arasında inşa edilen Priştine'deki sosyalist dönem mimarisini analiz ederek, dijitalleştirme süreciyle hafifletilebilecek riskleri tespit etmektedir. Yöntemsel olarak, sahada gerçekleştirilen fotoğraf çalışmaları, literatür incelemeleri ve tarihsel gözlemlerle birleştirilen teorik bir çerçeve benimsenmiştir.
Araştırma, II. Dünya Savaşı sonrası modern mimari mirasının korunmasına yönelik küresel zorlukları ele almakta ve ekonomik ile politik bağlamlarda önemli gelişmelere odaklanmaktadır. Sosyalist mimarinin post-sosyalist dönemde korunmasına yönelik ekonomik, politik ve ideolojik zorluklar detaylı bir şekilde incelenmektedir. Priştine'den seçilen vaka çalışmaları, sosyalist döneme ait önemli yapıların dijital envanter durumunu gözden geçirmektedir.
Çalışma, seçilen vaka çalışmalarındaki binaların miras koruma süreçleriyle ilgili mevcut zorlukları belirlemekte, özellikle kapsamlı dijital belgelemenin eksikliği gibi sorunlara odaklanmaktadır. Bu araştırma, mimari ve kültürel mirasın ileri dijital yöntemler kullanılarak gelecek nesillere nasıl aktarılabileceğini vurgulayan bir koruma farkındalığı rehberi önermektedir. Bu kapsamda, araştırma mimarlık, sürdürülebilirlik ve dijital teknolojilerin kesişim noktalarına dair akademik tartışmalara katkı sunmayı ve Kosova'daki sosyalist mimari mirasının korunmasına yönelik zorluklar ve potansiyeller hakkında derinlemesine bir içgörü sağlamayı amaçlamaktadır.

Abstract:
Today, socialist architecture across various regions is experiencing a revival of interest as historical artifacts of a distinct ideological and aesthetic period, yet it also faces significant threats from neglect, decay, and modern development pressures. This study examines the relationship between digital technologies and the sustainable preservation of architectural heritage in Kosovo, focusing on the socialist architecture of Prishtina. It assesses the global presence of comprehensive digital databases and whether Prishtina has shifted from traditional to digital archival methods. The research evaluates the extent of digital technology adoption in Kosovo's heritage preservation policies and the potential role of digitalization within local cultural institutions.

The study analyzes socialist architecture from the 1970s and 1980s in Prishtina, identifying risks that could be mitigated through digitalization. It discusses the impact of digital replicas and the archival challenges of new technologies. As a method, it combines practical field photography studies with theoretical frameworks such as literature review and historical observation.

The research extends to global challenges in preserving post-World War II modern architectural heritage, focusing on significant economic and political developments. It addresses the specific difficulties of preserving socialist architecture in post-socialist contexts from economic, political, and ideological perspectives. Case studies from Prishtina assess the digital inventory status of key socialist-era buildings.

The study identifies the current challenges associated with the heritage conservation of buildings from selected case studies, with a particular focus on issues such as the absence of comprehensive digital documentation. This study proposes a guide aimed at raising conservation awareness, outlining how architectural and cultural heritage can be preserved for future generations through the use of advanced digital methods. This research aims to contribute to the discourse on the intersection of architecture, sustainability, and digital technology, providing insights into the challenges and potentials of safeguarding Kosovo's socialist architectural heritage.