Erzurum'un kuzey ilçelerinde tarihi ve arkeolojik veriler (Tortum-Uzundere)
The historical and archaeological datas in the north towns of Erzurum(Tortum-Uzundere)
Yazar: İSHAK KÜÇÜKYILDIZ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. YAVUZ GÜNAŞDI
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Tarih = History
Dizin: Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik kazılar = Archaeological excavations ; Arkeolojik yerleşim = Archaeological settlement ; Erzurum = Erzurum ; Erzurum-Tortum = Erzurum-Tortum ; Erzurum-Uzundere = Erzurum-Uzundere ; Tarih = History ; Tarihi coğrafya = Historical geography ; Tarihi eserler = Historic buildings

Özet:
Anadolu‟nun girişinde önemli bir kavşakta yer alan Erzurum, eski çağlardan beri,
Orta Asya, Ön Asya ve Kafkaslar üzerinden gelen bütün göçlerin uğradığı bir bölge
olmuştur. Özellikle çeşitli Türk boylarının, Batı‟ya doğru düzenledikleri seferler ve
göçler, Anadolu üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu bakımdan çalışma alanımızı oluşturan
Tortum Çayı Havzası (Tortum-Uzundere) tarih öncesi ve tarihi çağlarda birçok
medeniyetin geçiş noktası konumundadır.
Antik çağ yazarı olan Ksenophon bu bölgeyi Taokhlar ülkesi sınırlarında
göstermektedir. Yüzey araştırmaları neticesinde Tortum ve Uzundere‟nin Kalkolitik
Çağ‟dan itibaren yerleşim gördüğü ve Karaz kültüründen önemli ölçüde etkilendiği
ortaya çıkmıştır. Tarihi çağlarda ise; Hayaşa Krallığı, Dayaeni/Diauehi ve Urartu
Krallığı gibi devletlerin bölgeye hâkim oldukları görülmektedir. Ayrıca bölgede tespit
edilen kültür varlıklarından araştırma sahasında erken dönem Türk izlerini görmek
mümkündür.
Bölgede yapılan araştırmalarda 11 kale, 4 höyük, 1 yerleşme, 4 gözetleme kulesi,
2 mağara, 2 şapel 18 kültür varlığı belirlenmiştir. Belirlenen bu merkezlerin İlk Tunç
Çağ, Demir Çağ, Orta Demir Çağ (Urartu) ve Orta Çağ özelliği gösterdiği
anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Tortum, Uzundere, Urartu, Diauehi, Karaz, Taokhlar

Abstract:
Erzurum, which is located in a significant junction in the entrance to Anatolia, has been a district for immigrants coming through Middle Asia, Asia Minor and Caucasians since ancient times. Especially voyages and migrations towards the West organised by various Turkish Tribes were centered on Anatolia. In this regard, our study field Tortum Stream (Tortum-Uzundere) basin is a transit point for many civilizations in prehistoric and historic ages.   
Ksenophon, an ancient age writer, indicates this area in the borders of Taokhlar country. As a result of surface researches it was found out that Tortum and Uzundere have had inhabitants since Chalcolithic Period  and has been affected significantly by Karaz Culture. It was considered that some states such as Hayaşa Kingdom, Dayaeni/Diauehi and Urartu Kingdom dominated the region in ancient ages. However, it is possible to see early period Turkish traces in the searching district from cultural values identified in the region. 
In researches in the region 11 castles, 4 mounds, 1 housing, 4 watchtowers, 2 caves, 2 chapel and 18 cultural values were identified. It was understood that these indicated centers have first Bronze Age, Iron Age, middle Iron Age (Urartian) and middle age characteristics. 


Keywords: Tortum, Uzundere, Urartian, Diauehi, Karaz, Taokhlar