İslâm hukukunda boşanmaya ilişkin uyuşmazlıklarda alternatif çözüm yolları
Alternative resolutions for divorce disputes in Islamic law
Yazar: MUSTAFA AKTÜRK
Danışman: DOÇ. DR. AHMET KILINÇ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law

Özet:
Çalışmanın konusu, boşanmaya ilişkin uyuşmazlıklara yönelik İslâm aile hukuku
kapsamında sunulan alternatif çözüm yollarının hukuki tahlilidir. Türk hukuk tarihimize
bakıldığında yüz yıl öncesine kadar İslâm hukukundaki haliyle etkin olarak kullanılan ayrıca
İslâm hukukuyla yönetilen ülkelerde de güncel olarak uygulanmakta olan söz konusu
yöntemlerin, evlilik birliklerini koruma noktasında önemli olduğu görülmektedir. Özellikle
Türkiye'de artan boşanma sayıları neticesinde toplumun temelini oluşturan aile kurumunun
dağılmasıyla ortaya çıkan sorunların çözülmesi zaruri bir ihtiyaçtır. Gerek ilgili ihtiyacın
giderilmesi gerekse de mahkemelerin iş yükünün azaltılması, hızlı ve ekonomik çözümler
sunulması nedeniyle aile arabuluculuğu ya da hakemliği kurumlarının iç hukukumuzda
düzenlenmesi elzemdir.
Çalışmada, İslâm aile hukukundaki sulh temelli alternatif uyuşmazlık çözüm yolları,
pozitif hukuktaki emsalleriyle mukayeseli olarak incelenmiştir. Bu kapsamda Türk aile
hukukunda uygulanması planlanan aile arabuluculuğu veya hakemliği gibi yöntemlere,
İslâm aile hukuku perspektifinden bakılarak konu farklı bir hukuk sistemi olan İslâm
hukukunun yaklaşımıyla ele alınmıştır. Konuya ilişkin teorik bilginin yanı sıra çağdaş İslâm
hukuku uygulamalarına da yer verilerek uyuşmazlık çözüm süreçlerinin pratiği de
incelenmiştir.
Çalışmada fıkıh, hadis ve tefsir kitapları, hukuki metinler bağlamında şer'iye sicilleri,
fetva mecmuaları ve hukuk müktesebatımızda yer alan kanuni düzenlemeler gibi
kaynakların kullanımına özen gösterilmiştir. Ayrıca güncel İslâm hukuku uygulamalarını
incelemek adına farklı mezhepleri takip eden İslâm ülkelerinin konuya ilişkin hukuki
düzenlemelerinden de istifade edilmiştir.
Üç bölümden oluşan çalışmanın ilk bölümünde boşanma ağırlıklı olmak üzere
evliliğin sona erme sebepleri güncel İslâm hukuku uygulamalarıyla ele alınmıştır. Zira eşleri
ilgili uyuşmazlık çözüm süreçlerine götüren ve aile arabuluculuğu ya da hakemliği
uygulamalarının başlatılması noktasında boşanma kavramının incelenmesi zaruri
görülmüştür. İkinci bölümde ise ilk olarak genel anlamıyla alternatif çözüm yollarının neler
olduğu, kavramların izahı, konunun tarihsel gelişimi ve aile arabuluculuğu ile aile hakemliği
kurumları Türk ve İslâm hukuk sistemleri mukayese edilerek izah edilmiştir. Üçüncü
bölümde ise boşanmanın hukuki sonuçlarından hangilerinin ilgili yöntemlere elverişli
olduğu hususu yine Türk ve İslâm hukuku özelinde ayrı ayrı tahlil edilmiştir.
Çalışmada altı farklı İslâm ülkesinin Anayasa ve aile kanunu metinlerinde yer alan
konuya ilişkin hükümler de incelenmiştir. Konuya dair teorik bilgilerin yanı sıra yaşayan
İslâm hukuku uygulamalarının da ele alınmasıyla konuyu daha özgün bir şekilde
değerlendirme imkânı bulunmuştur. Güncel İslâm hukuku uygulamalarını kapsayarak
özgünlük kazanan çalışma vesilesiyle söz konusu uygulamaların başarı oranları da ortaya
konmuştur. Bu bağlamda Türk hukukunun konuya dair ihtiyaç duyduğu hukuki
düzenlemelere, İslâm hukuku tarafından sunulması muhtemel katkılar daha somut bir
şekilde ortaya konmuştur. Türk hukuku özelinde boşanmanın hukuki sonuçlarından olup
kamu düzenini ilgilendiren ve tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri
hususlarda alternatif çözüm yollarına başvurulamamaktadır. Bu noktada Türk hukukunun
İslâm hukuku uygulamasına benzerliğine dikkat çekilmiştir. Boşanmaya dair uyuşmazlıklara
ilişkin Türk hukukunda uygulanması muhtemel alternatif çözüm yollarının batılı
emsallerinden ziyade İslâm hukuk sistemindeki modele daha uygun olduğu sonucuna
ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: İslâm Aile Hukuku, Aile Arabuluculuğu, Aile Hakemliği,
Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları

Abstract:
The subject of the study is the legal analysis of alternative dispute resolution methods
offered within the framework of Islamic family law concerning disputes related to divorce.
When looking at the history of Turkish law, it can be observed that these methods, which
were effectively used in their original form in Islamic law until a hundred years ago and are
still applied in countries governed by Islamic law, are significant in terms of preserving
marital unions. Especially in Türkiye, where the number of divorces has been increasing,
resolving the problems arising from the dissolution of the fundamental institution of society,
the family, is a necessary need. Establishing institutions such as family mediation or
arbitration within our domestic law is essential both for meeting this need and for reducing
the workload of the courts and providing fast and economical solutions.
In this study, alternative dispute resolution methods based on reconciliation in Islamic
family law are examined comparatively with their counterparts in positive law. In this
context, methods such as family mediation or arbitration that are planned to be applied in
Turkish family law are approached from the perspective of Islamic family law, considering
the approach of Islamic law as a different legal system. In addition to theoretical knowledge,
the practice of dispute resolution processes is also examined by including contemporary
Islamic law practices.
The study has taken care to utilize sources such as fiqh, hadith, and tafsir books, as
well as legal texts such as Sharia registers, fatwa compilations, and legislative regulations in
our legal heritage. Furthermore, the legal regulations regarding the subject matter in Islamic
countries following different schools of thought have been utilized in order to examine
contemporary Islamic law practices.
The study consists of three parts. The first part focuses on the reasons for the
termination of marriage, primarily divorce, through the lens of contemporary Islamic law
practices. Since the concept of divorce is essential in understanding the operation of family
mediation or arbitration institutions and their management, the examination of the concept
of divorce was deemed necessary. In the second part, the general meaning of alternative
dispute resolution methods, the explanation of concepts, the historical development of the
subject, and the institutions of family mediation and family arbitration were explained by
comparing Turkish and Islamic legal systems. In the third part, it was analyzed separately in
the context of Turkish and Islamic law, which of the legal consequences of divorce are
suitable for the respective methods.
The study also provided an opportunity to examine the provisions regarding the subject
matter in the constitutions and family law texts of six different Islamic countries. By
including both theoretical knowledge and living Islamic law practices, the study allowed for
a more original evaluation of the subject matter. With the inclusion of contemporary Islamic
law practices, the success rates of these practices were also revealed. In this context, the
possible contributions of Islamic law to the necessary legal regulations in Turkish law were
concretely demonstrated. Accordingly, attention was drawn to the similarity between the
prohibition of resorting to alternative dispute resolution methods in Turkish law and Islamic
law when it comes to issues concerning public order and matters on which the parties cannot
freely dispose. In terms of disputes related to divorce, it was concluded that the alternative
dispute resolution methods that are likely to be applied in Turkish law are more suitable for
the model in Islamic law rather than Western counterparts.

Keywords: Islamic Family Law, Family Mediation, Family Arbitration, Alternative
Dispute Resolution Methods