Cemevinin diferansiyel mekan olarak okunması: Göçmen Mahallesi Cemevi örneği
Reading Djemevi as a differential space: Immigrant Neighborhood Djemevi sample
Yazar: FİKRİYE YÜCESOY
Danışman: DOÇ. DR. YILDIRIM ŞENTÜRK
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Genel Sosyoloji ve Metadoloji Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Aleviler = Alawis ; Alevilik = Alawiism ; Cemevi = Cemevi ; Dini kimlik = Religious identity ; Dini yapılar = Religious buildings ; Göçmenler = Emigrants ; Mekan = Space ; Mekan kimliği = Space identity ; Mekansal imaj = Spatial image ; İzotopik özellikler = Isotopic properties

Özet:
Bu çalışmada, Lefebvre'ün diferansiyel mekan ve izotopi kavramları üzerinden, bir Alevi kurumunun tek şubesine ait iki ayrı cemevenin mekansal pratikleri incelendi. Farklı ihtiyaçlara karşılık gelen bu binaların ortak kullanıcılar grubu bulunur. Çalışmada diferansiyel mekan örneği olarak görülen Göçmen Mahallesi Cemevi, kullanıcıların görenek olan cem ritüellerinin mekanıdır. Kullanıcıların kendi süreklerini sürdükleri ve dolayısıyla kendi erkanlarını açtıkları; buna bağlı mekansal pratikleri gerçekleştirdikleri yerdir. Bütün süreklerin pratiklerinde farklılıklar görüldüğü gibi aynı süreğe mensup olanların dini pratiklerinde de farklılıklar görülür. Diferansiyel mekan farkların üretildiği ve yeniden üretilebildiği mekandır. Çalışmada, mekanı kullanan cem gruplarının farklarının izini sürmek, diferansiyel mekanı yeniden anlamaya imkan vermiştir. Her cem grubunun açtığı erkandaki farklılıklar, cem gruplarının kendi topluluğuyla bir mekan kurmasını sağlar. Dolayımısız bir şekilde Göçmen Mahallesi Cemevi'nde her erkan bir mekan kurar. İzotopi kavramı üzerinden incelenen Kurumsal Cemevi, daha çok kentli ihtiyaçlara cevap vermeye yönelik bir mekandır. Kurumsal Cemevi, Göçmen Mahallesi Cemevi'nin aksine kullanıcıların değil kurumun genel merkezinin belirlediği kurallara göre şekillendirilmeye çalışılan yerdir. Genel merkez, bütün şubelerini türdeş mekanlar olarak görür. Bu nedenle mekanın kullanıcıları ve sakinlerini görmeyerek, merkezi bir şekilde kararlar alır. Genel merkezin fiili olarak yaratmaya çalışıtğı mekan tanım olarak izotopidir ancak bu bütünüyle mümkün olmamaktadır. Perşembe cemi gibi dini pratikler kendi erkanlarından pratikler katmaları, izotopinin önünü kesen en açık örneklerden biridir. Cemevini dinsel mekan olarak okumak ve anlamak için mekanı kuran ayn-i ceme, ayinde cem olan topluluğa bakmak gerekir. Ayinde cem olan topluluk cemevini kurar; böylece onlar mekanın kullanıcıları olmuş olur. Kentlerde birbiri ardına cemevleri açan vakıf, dernek temsilcileri, çoğunlukla, mekanın kullanıcılarını göz ardı ederek mekanı tasarlar ve mekanın 'kullanıcıları'nı ve 'sakinler'ini sessizleştirir.


ANAHTAR KELİMELER: Cem, Cemevi, Bektaşi, Alevi, Diferansiyel Mekan, İzotopi,Dinsel Mekan.

Abstract:
In this study, the spatial practices of two distinct djemevis -both belonging to a single branch of an Alavite institution- are investigated through the lenses of Lefebvre's concepts of 'differential space' and 'isotopy'. There are common users of these two buildings which correspond to different needs. Immigrant Neighborhood Djemevi which is seen as the spatial sample of differential space, is the space of the customary djem rituals of its users. It is the place where the users follow their own sürek, thus opening their own erkân and performing their own spatial practices depending on these. There appears differences in the practices of different süreks as well as in the practices of religious practices of the groups belonging to the same sürek. Differential space is the space which enables the differences to be produced and reproduced. To trace the differences of djem groups in the study made it possible to reunderstand the differential space. Concordantly the differences in the erkâns of the different djem groups enables these groups to construct a space together with the community. In the Immigrant Neighborhood Djemevi, all erkâns immediately construct spaces different from each other. The Institutional Djemevi is the space oriented to respond the urban needs. Contrary to the Immigrant Neighborhood Djemevi, The Institutional Djemevi which is investigated through the concept of 'isotopy' is a place which is mostly being shaped by not its users but according to the rules which are imposed by the central office of the institution. This central office sees all of its branches as homogeneous spaces. Therefore it makes its decisions centrally, irrespective of the users of the space. The space which the central office actually tries to create is 'isotopy' by definition, but of course it is not possible to say that they are completely successful in this process. People are adding some practices to Thursday djems from their own customary erkâns and this is a brilliant example for the practices which stands in the way of 'isotopy'. To understand and to read the djemevi as a religious space, it is necessary to look at the ayn-i djem, which means it should be looked at the community which becomes djem (to be one) in the ritual. What constructs the djemevi is exactly the community which becomes djem in the ritual and so this community appears as the user of the space. However, the stewards of the foundations and associations which consecutively open djemevis in the urban areas are designing the space without bothering the users of the space and thus they are silencing the 'users' and the 'inhabitants' of the space.


KEYWORDS: Djem, Djemevi, Bektashi, Alavite, Differential Space, Isotopy, Religous Space