Hanefîliğin oluşum süreci ve itikadî mezheplerle ilişkisi
The formation process of hanafism and its relationship with theological sects
Yazar: ADEM LÖK
Danışman: PROF. DR. MEHMET ZEKİ İŞCAN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Tarih = History
Dizin: Hanefiler = Hanifies ; Mezhepler = Sects ; Mezhepler tarihi = Sect history ; İman = Faith ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam ; İtikadi görüşler = Creed views

Özet:
Bu çalışma, Hanefî mezhebinin teşekkül sürecini, itikadî-siyasi görüşlerini ve diğer mezheplerle olan ilişkilerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Mezhep âlimlerinin görüşleri, şahıs-fikir ve fikir-hadise ilişkisi yöntemiyle incelendi. Savunmacı bir yaklaşım yerine mezhebin önde gelen isimleri üzerinde derinleşme esas alındı. 

Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, mezhebin öncü isimlerden Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Şeybânî'nin itikadî ve siyasi görüşleri ortaya konuldu. İkinci bölümde, mezhebin teşekkül süreci, Irak bölgesinde yaşamış olan Hanefî âlimlerinin itikadî görüşleri ve diğer mezheplerle olan ilişkileri ele alındı. Üçüncü bölümde ise mezhebin Horasan ve Mâverâünnehir bölgelerine yayılışı, bu bölgelerdeki âlimlerin itikadî ve siyasi görüşleri hakkında bilgiler verildi. 

Hanefî âlimlerinin iman, sıfatlar, el-emr bi'l-ma'rûf ve'n-nehy ani'l-münker konularıyla ilgili kaynaklarda yer alan görüşleri bir araya getirildiğinde, Hanefîliğin itikadî boyutunun olduğu görülmüştür. Ebû Hanîfe'nin Kûfe merkezli ilim faaliyetleri, takipçileri tarafından geliştirilerek IV./X. yüzyılın ortalarında bir mezhep haline gelmiştir. İlk dönemlerden itibaren Horasan ve Mâverâünnehir bölgelerine de yayılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Hanefîlik, Mezhep, İman, Sıfatlar, İmamet, el-Emr bi'l-Ma'rûf ve'n Nehy ani'l-Münker.

Abstract:
This study aims to determine the formation process of the Hanafî sect, its religious and political views, and its relationship with other religious sects. The views of sectarian scholars were examined by the method of person-idea and idea-event relationship. Instead of a defensive approach, deepening was based on the leading figures of the sect.

This study consists of three chapters. In the first chapter, the religious and political views of Abû Hanîfe, Abû Yûsuf and Shaybânî, who are the leading names of the sect, were revealed. In the second chapter, the formation process of the sect, the religious views of Hanafi scholars who lived in the Iraq region and their relations with other sects were discussed. In the third chapter, information was given about the spread of the sect in Khorasan and Mawara'un-nahr, and the religious and political views of the scholars in these regions.

When Hanafi scholars' views on faith, attributes, al-amr bi'l-ma'rûf ve'n-nahy ani'l-munkar are brought together, it is seen that Hanafism has a theological dimension. Abu Hanîfa's learning activities based in Kufa were developed by his followers and in the middle of the IV. hegira century, it has taken on a sectarian indentity. From the first periods, it spread to Khorasan and Mawara'un-nahr regions.

Key Words: Hanafism, Sect, Faith, Attributes, Imamate, al-Amr bi'l-Ma'rûf va'n-Nahy ani'l-Nünkar.