Birinci Dünya Savaşı'nda Türk ordularındaki sağlık hizmetlerinin arşiv belgeleri ışığında değerlendirilmesi
Evaluation of health services of Turkish Armed Forces During World War I in the light of archived historical documents
Yazar: MUHARREM UÇAR
Danışman: DOÇ. DR. SERAP ŞAHİNOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Tıp Tarihi ve Deontoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2010
Konu: Deontoloji ve Tıp Tarihi = Medical History and Ethics
Dizin: Arşiv belgeleri = Archive documents ; Dünya Savaşı I = World War I ; Sağlık hizmetleri = Health services ; Türk Ordusu = Turkish Army ; Tıp tarihi = History of medicine

Özet:
Birinci Dünya Savaşı'nda Türk ordularında yürütülen sağlık hizmetlerini ve bu hizmetlerin savaşa olan etkisini, birincil kaynaklar ışığında incelemek ve değerlendirmek, bu tezin amacı olarak belirlenmiştir. Bu amaç doğrultusunda, Türk ordusunda yürütülen askeri sağlık hizmetlerinin kurumsal yapısını ortaya koymak ve uygulamada karşılaşılan olumlu ve olumsuz yönleri bilimsel bir bakış açısıyla değerlendirmek için, birincil tarihsel belgelere ulaşılmıştır.Bu araştırma için; Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) arşivindeki, Harbiye Nezareti Sıhhiye Dairesi'nin yazışmaları incelenmiş ve askeri sağlık hizmetlerinin yürütülmesindeki temel esasları ilgilendiren bazı belgelere ulaşılmıştır. Bu belgelerden, tez konusuyla ilgili toplam 62 belgenin transkripsiyonu yapılarak, günümüz Türkçesine çevirisi yapılmıştır. Çevirisi yapılan belgeler, askeri sağlık hizmetlerinin temel alt bileşenlerini oluşturan; teşkilat, personel, tanı-tedavi, hijyen ve istatistik başlıkları altında toplanmıştır. Günümüz Türkçesine çevrilen ve sınıflandırılan bu belgelerde yer alan bilgiler, yerli ve yabacı kaynaklardaki bilgilerle karşılaştırılarak, konu ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır.İncelediğimiz belgeler ışığında elde ettiğimiz bulgular, Birinci Dünya Savaşı'nda Türk ordusunun, zamanın askeri sağlık hizmetleri anlayışına uygun bir kurumsal yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu sağlık örgütlenmesinin öncelikli görevleri; askerin sağlığını korumak, hastalanan askerin tedavi olmasını sağlamak ve muharebelerde yaralananların kurtarılmasıydı. Bu amaçla, cephede, cephe gerisinde ve hastane düzeyinde sağlık hizmeti vermek için bugünkü anlayışla Rol 1, Rol 2 ve Rol 3 düzeyinde bir hizmet yapılanması planlanmıştı. Belgeler, Türk ordusunun savaşın başından itibaren en çok üzerinde durulduğu temel iki konunun, sağlık personeli eksikliklerinin tamamlanması ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele olduğunu göstermektedir.Türk ordusu savaşın başından itibaren, hem sağlık personeli hem de tıbbi lojistik açısından büyük yokluklar yaşamasına rağmen, savaşın sonuna kadar askeri sağlık hizmetlerini başarılı bir şekilde yürütmüştür. Bu başarının en önemli etmeni, askeri sağlık sisteminin sevk ve idaresinde en alt basamağından en üst düzeye kadar, sağlık personelinin rol almasıdır. Bu nedenle, askeri sağlık hizmetleri ile ilgili kararlar ivedilikle alınabilmiş ve hemen uygulanabilmiştir.

Abstract:
Examination and evaluation of Health Care Services conducted in Turkish Armed Forces (TAF) during World War I and the impact of these services to the Outcome of War in the light of primary references was determined as the aim of this dissertation. Within this aim, Primary historical documents were obtained in order to reveal out the institutional body of health Care Services in TAF and to evaluate positive and negative aspects faced in practice scientifically.For this study; documents of Defense Ministry Health department Military in the archives of History and Strategic Research Department of Turkish General Staff (ATASE) were examined and some documents related with basic principles in implementation of military health services were uncovered. From these documents, 62 relating with the subject of dissertation were translated into current Turkish language. Translated documents were grouped as Organization, human resources, diagnosis-treatment, hygiene and statistics which are the main components of military health services. Information in these documents translated and categorized were compared with the information in other Turkish and foreign sources and some comments were discussed..Results have demonstrated that Turkish armed forces had an institutional organization consistent with concurrent understanding During World War I. The priorities of that organization were health protection of soldiers, treatment of diseased soldiers, and life saving of the wounded soldiers in conflicts. For this reason, a service organization like Role 1, Role 2 and Role 3 levels similar to Today?s concept were designed at frontline, behind frontline and hospital levels. Documents showed that the two main points that were received highest level concern by Turkish Army from the beginning of War were replacing the lack of Health manpower and fighting against contagious diseases.Although Turkish army suffered with insufficiencies in the number of health staff and medical logistics, it conducted a successful military health services until the end of the war. The most important factor for this success was health personnel were taking roles at every levels of military health system from the bottom level to the highest level. For this reason, decisions regarding to military health services could be taken immediately and implementation was started without spending any time.