Tokat yöresi Alevî-Bektaşî inancında zâkirlik geleneği
The tradition of dhikr performers among Alevî-Bektashi belief in Tokat territory
Yazar: DENİZ GÜNEŞ
Danışman: DOÇ. EROL PARLAK ; ÖĞR. GÖR. SÜLEYMAN ŞENEL
İstanbul Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2013
Konu: Müzik = Music

Özet:
Günümüzde "Alevî" tabiri ile adlandırılan; ancak tarihin farklı dilimlerinde ve çeşitli
coğrafyalarda: "Şii", "Nusayrî", "İsmailî", "Râfizî", "Fâtımâî", "Tahtacı", "Çepni"
vs. isimlerle yayılan inanç; taraf olmanın bir sonucu olarak günümüze kadar kendini
taşımış ve Anadolu topraklarında İslâm'ın bir yorumu olarak varlığını sürdürmüştür.
Son Peygamber Hz. Muhammed ve soyunun (ehl-i beyt) devamını sağlayan ve ayrıca
Alevîlerce kutsal bir yere konan Hz. Ali, bu inancın temelini oluşturur. Zira Hz.
Muhammed'in kendisinden sonra yerine tayin ettiği ve ümmetinin peşinden gitmesi
gerektiği rivayet olunan kişi olarak Hz. Ali, Hz. Muhammed'in hem amcasının oğlu
hem de kızı Hz. Fâtımâtü'z-Zehra'nın eşidir.
Taraftarlarını kendi kültürel normları çerçevesinde birleştiren ve inanç sistemini
oluşturan yukarıda adı geçen topluluklar; geçmişin günümüzdeki yansımalarını,
etkilendikleri inanç akımlarıyla yüzleştiren ve geliştiren bir ortam hazırlamışlardır.
Alevîlik bu anlamda, dünya ülkelerindeki isimlendirilmesinin yanı sıra, Türkiye
sınırları içerisinde dahi çeşitli isimlerle karşımıza çıkan, farklı ve zengin kültürel
mirasın önemli bir parçasıdır.
Alevîlik; bugüne değin yapılan araştırmalarla tarihî, sosyo-kültürel ve inanç ile
bağlantılı yönleriyle ve zengin kaynaklar halinde ortaya konmuş; bilhassa
Cumhuriyet dönemindeki süreçte yerli ve yabancı araştırmacılar tarafından önemli
bir çalışma alanı olarak benimsenmiştir. Lakin geniş coğrafyalara yayılan bu inancın
Türkiye sınırları içerisinde kalan ve bugün daha çok Anadolu Alevîliği olarak
adlandırılan bölümünde, diğer Ali taraftarı toplumlarda olmayan ve onlardan ayıran
en büyük özellik; ibadetlerinde "bağlama çeşidi" çalgıların kullanılmasıdır. Bir
gelenek şeklinde günümüze ulaşan bu icracılık ve ibadetin zikir kısmında rol alan
zâkir, en az inanç önderi kadar önemli ve köklü bir geleneğin de sahibidir.
Anadolu ve Balkanların büyük bir bölümünde, geçmişten günümüze zâkirlik
geleneğinin tüm özellikleriyle yaşatılmış olduğunu; ancak, günümüzde daha ziyade
Anadolu coğrafyasında canlı tutulabildiğini söyleyebiliriz. Özellikle alan çalışmamız
sırasında, ilçe ve bu ilçelere bağlı köylerin cemlerinde (farklı ocaklara bağlı komşu
köyler olabilir) tanık olduğumuz hizmet ve zâkirlerin icrasındaki eser/üslup
farklılıkları, zâkirlik geleneğinin Anadolu'daki zengin geleneğini bize
yansıtmaktadır.

Anadolu'daki hiyerarşik yapılanmalarını bizzat kendileri oluşturan Alevîler, belli bir
ocak ve bu ocağın dinî önderi olan Dede'ye bağlıdırlar. Öyle ki, günümüzde aynı il
sınırları içerisinde olmayan fakat aynı ocağa bağlı olan belde ve köyler
bulunmaktadır ve Ocaklar yönünden Anadolu'nun en önemli illerinden biri de
Tokat'tır. Bu bağlamda Tokat Almus'da bulunan Hubyar ve Kul Himmet Ocakları,
Zile'de bulunan Anşa Bacı Ocağı ve Turhal'da bulunan Keçeci Baba Ocağı'ndan söz
edilebilir. Bu ocakların cemlerinin önderi olarak da; Ocakların Dedeleri ve Zâkirleri
görev yapar.

İşte, bu tezin ana konusu da Reşadiye, Almus, Zile, Yeşilyurt, Turhal gibi Tokat
çevresindeki ilçelerdeki ocaklarda hizmet veren Dede ve Zâkirler'in cemlerde ve
toplum üzerinde taşıdıkları rol ve misyondur. Teze kaynaklık etmek üzere; Tokat'tan
göç almış olan İstanbul'un İkitelli, Okmeydanı, Esenler ve Sultanbeyli gibi ilçeleri
de, çalışmanın "kaynak saha/kaynak alan" kısmına dâhil edilmiştir.

*
Zâkir; bir inanca haiz olan tüm önemli unsurları, o inancın ibadet mekânı ve
algısında zikrini gerçekleştiren kişidir. Zâkir tabirinin kelime kökü "zikr"e
dayanmaktadır ki bu terim; Arapça "zekere (yezkuru)" kökünden gelir ve her bir
tarikat içinde farklı uygulanır. Saha çalışmamızda sıklıkla karşılaştığımız dede ve
inanç önderleri tarafından addedilen "İslâm'ın özü" anlayışı, Alevîliğin halk
arasındaki temel kavranışıdır. Bu bağlamda zâkir ve zikir kavramlarını, etimolojik
kavramlarının yanı sıra "Kur'ân-ı Kerîm", "İslâm Felsefesi" ve "Alevî-Bektâşî"
inancı içerisinde nasıl tanımlandıklarına dair bilgiler sunulmuştur. Alevî-Bektâşî
topluluklarında zâkir; bu inanç için önemli olan tüm şahsiyetleri, toplumsal
kurallarını, sosyal yapıları, ibadet ve uygulamaları, öğüt ve söylemleri, öğreti ve
kültürel geleneği sözlü olarak anlatan kişidir. Bu anlatıda anılan tüm olguların akılda
kalması ve geleceğe rahatça aktarılması için de müziği kullanır. Yalnız bu anlatıda
zâkir kadar dedenin ve hatta dede-zâkir ilişkisinin önemi büyüktür. Öyle ki dedenin
açtığı her sohbet için zâkirin bu konuyla ilgili deyiş okuması gerekir. Yani sözlü
geleneğin tek sahibi zâkir değildir. Ancak bazı şartlardan ötürü, cemlerde dede ve
zâkirlik görevini bir kişinin üstlenmesi söz konusudur.

Alevî-Bektâşî tarihi oluşumu ve evreleriyle ilgili söylemlerinin yanı sıra zâkir ve
dedenin, dünyanın kuruluşuna kadar götürdüğü anlatılarında çok derin manalar
yatmaktadır. Bu anlamda Alevîliğin tarihi oluşumu, İslâm öncesi inanç etkileri,
İslâmiyet'in Anadolu safhası ve sosyo-kültürel yapıları önem arz eder. Zira Dede,
Talip, Pir, Rehber ve Mürşîd gibi dinî önderlerin kökü, İslâm öncesi inanışlara kadar
dayanmaktadır. Geçmişte "Şaman", "Ozan", "Âşık", "Pir", "Ata", "Baba",
"Dede" bağlamında bugüne gelen zâkirlik, günümüzde; "âşık baba", "güvende",
"sazandar", "cem âşığı, "tarikat âşığı" gibi tabirlere yerini bırakmıştır.
Tokat'ta Zâkirler, inanca dair tüm öğreti, edeb-erkân kuralları, inanç-ibâdet esasları
ve sosyo-kültürel yapıya dair halkı aydınlatan deyişler okur. Bu bağlamda "HakMuhammed-Ali", "Kırklar", "Ehl-i beyt", "Oniki İmam", "Üç sünnet-yedi farz",
"Cem", "Semah", "Kerbelâ olayı", "Dört kapı kırk makam", "Methiye" gibi inanç ve
ibâdete dair kavramları deyişlerinde ele alır. Bunların dışında Alevîliğin kurumsal
yapısını oluşturan dede, pir, mürşid, talip ve musâhiplik ile ilgili örnekleri de
deyişlerinde görmek mümkündür. Bu aktarımda (gerek günlük konuşma gerekse yazı
dilinde) dil, geçmişten günümüze olduğu gibi Türkçe'dir. Türkçenin temel yapısını
bozmadan, yerel ağız özelliklerinden kaynaklı telaffuz biçimleri ve artikülasyonlara
da rastlanılmaktadır. Bazı şiirlerde, özellikler İran ve Şiî etkisinden ötürü Arapça ve
Farsça (daha ziyâde ibâdet içinde kullanılan) sözcüklere de yer verilmiştir. Zâkirlerin
çalıp-okudukları deyişlerin çoğu Alevî toplumunda "Ulu Âşık", "Yedi ulu Ozan",
"Yediler" veya"Yedi Kutuplar" şeklinde ifade edilen ve büyük saygı gören saz/söz
şairleri tarafından söylenmiştir.

Tokat yöresi zâkir müziği Anadolu genelinde olduğu gibi bünyesinde ortak ağız ve
tavır özellikleri içermesine rağmen kendine has birçok unsuru da bünyesinde
barındırmaktadır. Bunlar yakın bölgeler ile ortaklıklar ve ayrışmalar göstermenin
yanında kendi içerisinde de birbirinden farklılaşan nitelikler taşır.

Cemde kullanılan çalgı "Bağlama" dır. Bağlama ailesinin değişik ebat ve formlarına
ait çalgıları icra eden zâkirler, genellikle bağlama düzeni ve bozuk düzenini kullanır.
Özellikle Hubyar ve bu ocağa bağlı ocakların zâkirleri "kemanı"-"kemani" diye
adlandırdıkları çalgıyı da kullanılır ki bu bildiğimiz kemanın kendisidir. Çalım
tekniği olarak omuzda değil, vokal icradan ötürü dizde çalınır. Cemlerde icra edilen
müzikal türler deyiş, deme, cenkleme, mersiye, semah, tevhid, miraçlama, duvaz
veya duvaz-ı imam, güzelleme (övme-övüş) diye adlandırılmaktadır. Usta çırak
ilişkisine bağlı Tokat zâkirlik geleneğinde, usta malı okunan eserlerin yanı sıra
kişisel üretim olan eserlere de yer verilmektedir.

Abstract:
The belief that is named as "Alevî" in present day but that has propagated in different
time slots and various geographies under the names of ; "Shiite", "Nusayri",
"İsmaili", "Rafizi", "Fatımai","Tahtacı", "Çepni" etc. , has carried itself until our
days as a consequence of being a party and has continued its existence in the
Anatolian soil as an interpretation of the Islam.
Holy Ali (Hz. Ali) who provided the continuation of the family of the Prophet
Mohammed and his ancestry (ehl-i beyt) and who is placed at a very sacred level,
establishes the foundation of this belief. Because, as the person to take his place that
the Prophet Mohammed appointed and as the person who is narrated to be followed
by the Community of the Faithful; Holy Ali, is both the son of the uncle of the
Prophet Mohammed and also is the spouse of the Holy Fatımatü'z-Zehra, the
daughter of the Prophet Mohammed.
The above-mentioned communities that gathered their followers around their own
cultural standards and established the faith system; have developed an environment
to confront the present reflections of the past with the trends of the faith that
influenced them. The Shiism (the Alaouite sect) in this context, is an important part
of a different and rich cultural heritage that we encounter with various entitlements
within the boundaries of Turkey as well as the entitlements in the world wide
countries.

The Alaoutie; within the framework of the researches made till today has been
established with respect to its historical, social-cultural and the aspects in
conjunction with the belief, as rich resources; has been accepted as an important
study field, especially during the period of the Republic, by the local and foreign
researchers. However, the greatest property that is existing within the part of this
belief that is wide-spread throughout vast geographies, known as the Anatolian
Shiism within the boundaries of Turkey, that is lacking in the other communities of
the Ali followers and that separates it from them, is the utilization of the "bağlama"
instrument. The Zâkir who takes part in the zikr section of this performance and
worshipping that has reached our days as a tradition, is as important as the leader of
the faith and is the possesor of a deep rooted custom.

It can be stated that; the tradition of Zâkirism from the past upto date in Anatolia and
Balkans has been cherished with all of its properties, however, in the present days
only in the Anatolian land it is being kept truly alive. Especially during our field
studies the differences that we witnessed in the services and the differences in the
work of art/style while performing the zâkirs, reflect us the rich tradition of zâkir
custom existing in the Anatolia.

The Alevî society has developed its own structural hierarchy in Anatolia and are
affiliated to a specific range and to the "Dede", the religious leader of the this range. 
So much that, there are districts and villages that are not within the boundaries of the
same province however that are affiliated to the same range in the present days and
from the points of view of Ranges, one of the most important provinces in Anatolia
is Tokat. In this respect, the Hubyar and Kul Himmet Ranges in Tokat Almus, Anşa
Bacı Range in Zile and Keçeci Baba Range in Turhal are worthy of mention. As the
leaders of the worshipping rituals of these ranges, the Dedes and the Zâkirs
undertake the duty.

Thus, the main theme of this thesis is the role and the mission that the Dedes and
Zâkirs undertake over the worshippings and the societyand who perform the services
in the ranges of the townships like Reşadiye, Almus, Zile, Yeşilyurt, Turhal in the
vicinity of Tokat. As to be a reference to the thesis; the townships like İkitelli,
Okmeydanı, Esenler and Sultanbeyli of Istanbul that have taken migration from
Tokat, have been included in the "reference field/reference area" of the study.

*
The dhikr performer is the person who performs the dhikr within the setting of prayer
and perceptioln of the tariqah Zâkir, which are the most important elements of the
belief. The root of the term zâkir (dhikr performer) is "zikr" (dhikr), which in turn
comes from the Arabic "zekere (vezkuru)" roots, and is performed differently in each
tariqah. The understanding of "the essence of Islam" commonly esteemed by the
dedes and leaders of the belief, is the basic comprehension of Alevîsm by the public.
In this context, we are presenting information about the definitions of the dhikr and
dhikr performer concepts within the frames of Quran, the Islam Religion and the
Alevî-Bektashi belief system as well as the etymologic concepts. The dhikr
performer in the Alevî-Bektashi societies is the person who narrates verbally all the
persons important for this belief system, social rules, social structures, rituals and
religious applications, sermons and discourses, teachings and cultural customs. He
uses music in these narrations to ensure that these narrations are lasting in the mind
and transferred to the future easily. However, the dede, and even the relation between
the dede and the dihikr performer are as important as the dhikr performer, such that
any topic of communion introduced by the dede must be followed by a song on that
topic performed by the dhikr performer. That is, the dhikr performer is not the only
element in the vorbal tradition. However, sometimes the positions of the dede and the
dhikr performer can be assumed by one person because of some conditions.
In addition to the discourse related to the formation of the Alevî-Bektashi history and
the stages of this history, the narrations of the dhikr performer and the dede going
back to the creation of the world have very deep meanings. In this sense, the
formation of the Alevîsm history, the effects of the pre-Islamic beliefs, Anatolian
stage of Islamism and its socio-cultural structures are important, because the roots of
the religious leaders including Dede, Talip, Pir, Rehber and Mürşîd go back to the
pre-Islamic beliefs. The dhikr performer concept that had reached the contemporary
times in the past contexts of "Shaman", "Poet", "Troubadour", "Pir", "Ancestor",
"Sire" and "Dede" had left their places to terms including "troubadour father",
"güvende", "instrument player", "cem troubadour, "tariqah troubadour".
The dhikr performer in Tokat sing songs related to all the teachings of the belief,
rules of good manners, essentials of the belief and rituals and the socio-cultural
structure. In this context, they handle the concepts including "Justice-Mhamed-Ali",
"the Forties", "lineage of Mohamed" and "the Twelve Imams", "three Sunnahs and
Seven Duties", "Cem", "Whirling", "Kerbelâ Event", "Four Doors and Forty

Positions" and "Eulogy". Apart from these, examples on the positions of dede, pir,
follower and companionship that constitute the organizational structure of Alevîsm
can also be seen in these songs. The language of this transfer (both in daily
conversations and in the written language) is Turkish like in the past. The different
pronunciations and articulations that do not impair the basic structure of Turkish can
also be seen. Words borrowed from Arabic and Persian languages (mostly within the
rituals) are also included under the Iranian and Shiite influence, especially. Most of
the poems performed by the dhikr performers have been written by the greatly
respected poets called in the Alevî society as "the Great Troubadours", "the Seven
Great Troubadours", "the Sevens" or "the Seven Poles". The poems are mostly
written in the plain ballad, linked ballad or chained ballad forms of the ballad form
written with 8 or 11 syllables.

Although the zâkir music of the Tokat Region includes in its structure, just like i the
generality of Anatolia, many common dialects and attitudes, it also possesses many
unique factors. While these manifest commonalities and variations with the adjacent
regions, they also have differing particularities within themselves. For instance
regions such as Ordu, Mesudiye, Amasya and Sivas have considerable impact on
both music instruments and vocal performance. The "Çamşıhı Dialect" that we see in
Bektâşî djemevis and the "Çorum Bozlaks" we see in the Zile djemevi represent
examples to these. Apart from these, Ordu (including Mesudiye and its villages),
which borders the Reşadiye Region, bears almost close musical properties.
"Baglama (an instrument with three double strings)" is the instrument used in
djemevis. The Zâkirs, who play differently dimensioned and formatted instruments
belonging to the Bağlama family, use usually the baglama and broken (bozuk)
layout. Especially the Zâkirs of the Hubyar and its affiliated seedbeds also use the
instrument named "kemani", which is literally the violin as we know it. As the
playing technique, it is played on the shoulder and on the knees during vocalization.
The musical types performed in djemevis are called folk song, deme, cenkleme,
oneness, ascension, duvaz, duvaz-ı imam and güzelleme (a folk lyric in praise of a
special person or thing). In the Tokat Zâkiri tradition, which relies on 
MasterApprentice relation, personally produces works of art are also included 
in addition to the works of art orally presented.