Hicrî 4. asırda ehl-i hadisin iç tartışmaları
Professional discussions of the ahl-i ḥadīth in the 4th/10th century
Yazar: ÜSAME BOZKURT
Danışman: PROF. DR. MEHMET BİLEN
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion

Özet:
İslam düşünce tarihinin temel unsurlarından olan Ehl-i hadîs düşüncesi tekdüze bir yapıda olmayıp dönemsel ve bölgesel görünümler arz etmektedir. Bu düşünce biçiminin incelenmesi için en önemli yollardan biri ise Ehl-i hadîs içerisindeki tartışmaların ve özeleştirilerin ele alınmasıdır. Böylelikle kendi içlerindeki bölgesel, dönemsel ve hiyerarşik eğilimler daha iyi anlaşılacak ve Ehl-i hadîsin tarihi süreç içerisinde gösterdiği değişim daha net takip edilebilecektir. Bu çalışma İslam dünyasında önemli siyasi, toplumsal ve ilmi değişimlerin yaşandığı 4./10. asır özelinde Ehl-i hadîsin kendi aralarındaki tartışmalara odaklanmayı amaçlamaktadır. Tezde hadis, fıkıh ve itikad alanlarında tespit edilen temsil gücü yüksek örnekler öncelenmiş ve bu meseleler üzerinden Ehl-i hadîs içi ihtilaflarla Ehl-i hadîs düşüncesi arasında ilişkiler kurulmaya gayret edilmiştir. Çalışma sonucunda Ehl-i hadîsin kendi içerilerinde bir hiyerarşi tesis ettikleri; hadis ilmine dair telif edilen eserlerin telifinde, kavram ve prensiplerin ortaya çıkışında tartışmaların önemli bir etkisi bulunduğu tespit edilmiştir. 4./10. asırda önemli oranda bulundukları coğrafyadaki ilmi muhitin etkisi ile Horasan-Mâverâünnehir bölgesindeki muhaddislerin hadis-fıkıh ilişkisine, Bağdat havzasındaki alimlerin ise rical, cerh-tadil gibi hadis ilimlerine ve itikad konularına yoğunlaştıkları ve teorik düzlemde vurgularının yanı sıra eser telifleri ile bu konulara dair bir farkındalık oluşturdukları tespit edilmiştir. 4./10. asırda özellikle Eş'arî (ö. 324/935-36) ile birlikte Ahmed b. Hanbel etkisinin yanı sıra Eş'arî eğilimin olgunlaşmaya başladığı, yüzyılın sonları ile birlikte Eş'arî bir Ehl-i hadîs düşüncesinden söz etmenin mümkün olduğu ve iki düşünce arasındaki metodik farkların sonraki dönemlerdeki Ehl-i hadîs düşüncesinin şekillenmesine önemli bir etkide bulunduğu da kaydedilmelidir.

Abstract:
4./10. century is a time period in which important political, social and scientific changes were experienced in the Islamic world. The science of hadith is one of the fields where this change is experienced. In this period, there were important changes in the hadith literature culture, the transfer of books became widespread, hadith literature met new types of literature, and studies that had an impact on the next centuries were made. The aforementioned changes affected the Ahl-i Ḥadīth as well as the hadith literature and affected the maturation of the tendencies within the scholars of ḥadīth and their becoming independent in the next period. In this study, it is aimed to focus on the discussions among the Ahl-i Ḥadīth in the mentioned time period. Because the attitudes of the tendencies in the discussions in the Ahl-i Ḥadīth are important in terms of understanding their world of thought. Examining these discussions provides significant results in terms of issues such as the regional appearance of the trends and the determination of the effects of political and social events in the relevant time period on the ḥadīth literature. As a result of the study, the following conclusions were reached: Ahl-i Ḥadīth is not a monotonous sect, but has periodic and regional appearances. They are not a group closed to self-criticism, and their introverted style differs from those they regard as opponents. The concepts and principles that find their place in the science of ḥadīth are in a close connection with the history of ḥadīth culture. In the 4./10. century, especially with Ashʿarī (d. 324/935-36), the Ashʿarī trend began to mature, along with the influence of Aḥmad Ibn Ḥanbal in the Ahl-i Ḥadīth. Ahl-i Ḥadīth scholars, who are active in Bag̲h̲dād and Khurāsān- Mā Warāʾ al-Nahr regions, have a different position from each other in terms of the types of works that are copyrighted and the subjects examined.