Bir 10. yüzyıl elyazmasına göre rahip Grigol Handzta'nın gezi güzergahındaki manastırların mimarisi
Architecture of the monasteries along the itinerary of Grigol Handzta mentioned in the tenth century manuscript
Yazar: FAHRİYE BAYRAM
Danışman: DOÇ.DR. MEHMET TUNÇEL
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2003
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Dini mimari = Religious architecture ; Grigol Handzta = Grigol Handzta ; Manastır = Monastery

Özet:
ÖZET Tarihte "Tao Klarceti" olarak anılan bölge, günümüzde Artvin, Erzurum, Ardahan ve Kars illeri ile ilçelerini kapsamaktadır. Bölge M.Ö. 4. yüzyıldan, Osmanlı hakimiyetine geçinceye kadar Gürcistan topraklan içinde yer almış, 9.-12. yüzyıllar arasında da, Tao Klarceti Beyliği'ne yurt olmuştur. Bu dönemde çok sayıda manastır inşa edilmiş, Kartli'den Klarceti'ye gelen Rahip Grigol Handzta'nın (759- 861) çabalarıyla kurulan ilk oniki manastır, tezimizin konusunu oluşturmuştur. Giorgi Merçule tararından kaleme alman "Rahip Grigol Handzta'nın Hayatı" adlı yazmada sunulan bilgiler, özellikle de söz konusu manastırların inşasından sonra Rahip Grigol ve dönemin kralı ile soyluların manastırlara yaptıkları gezi sırasında izledikleri yol güzergâhı ışığında, manastırların birbirlerine olan konumlarını, dolayısıyla şimdiye kadar adı ya da yeri bilinmeyen manastırları; inşa faaliyetlerinin Rahip Grigol'ün bölgeye gelişi ile başlayıp, gezi öncesinde tamamlandığı da anlaşıldığından manastırların yaklaşık inşa tarihleri tesbit edilebilmiştir. Gürcü mimarisinin "Geçiş Dönemi-7. yy. sonlan-10. yy. ortaları"na ait olan söz konusu manastırların bölge mimarisi içindeki yerlerinin belirlenebilmesi amacıyla, daha çok etkileşimde bulunulan Gürcistan, Ermenistan, Anadolu ve Suriye bölgesindeki yapılarla karşılaştırmalı değerlendirilmesi yapılmış, bu çevrelerde daha önce kullanılan plân tiplerinin esas alınarak, özellikle serbest haç plân tipinde yeniliklerin ortaya konduğu, bu plân tipinin yanı sıra cephe düzenlemesi, örtü sistemi ve süsleme motifleri gibi unsurların da temelde Gürcistan'daki yapılardan kaynaklandığı ancak, Tao Klarceti bölgesinde geliştirilerek tekrar Gürcistan'daki yapılara aktarıldığı anlaşılmıştır.

Abstract:
SUMMARY The area known as "Tao Klarceti" in the Middle Ages is situated in Northeast Anatolia, in the boundaries of the actual provinces of Artvin, Erzurum, Ardahan and Kars. This region used to be incorporated within the domain of the Georgian rulers from the 4th century B.C. until the Ottoman sovereignty and also became the seat of the Principality of Tao Klarceti between Ç^-H* centuries. During this era the region was studded with numerous monasteries, including the twelve establishing the main topic of our dissertation. According to the information gathered from the "Life of Grigol Handzta", copied by Giorgi Mercule in the 10th century, Rev. Grigol Handzta (759-861) who immigrated to Klarceti from Kartli was responsible for the foundation of three and his disciples of the rest of these twelve monasteries. Once these monasteries were completed the rulers and princes of Tao Bagratids, accompanied by Rev. Grigol Handzta, started a journey to visit them. The itinerary described in detail in the "Vita" determines not only the location of each monastery in relation to one another but also helps to solve identification problems. We, therefore, achieved to identify the monastery of Gunatlis Vani, verified the identification of the monasteries of Handzta, and Şatberdi, succeeded in locating the monasteries of Baretelta, Cmerki, Daba and Mere as well as confirmed the existence of the original monastery church of Berta. We understand from the "Vita", that the construction of the monasteries began after the arrival of Rev. Grigol Handzta in Tao Klarceti and were completed before the excursion of the royal family and the priest. This corresponds roughly to the last of the 7th and the middle of the 10th century and according to most of the208 scholars this era is considered as the "Transition Period" of the Georgian architecture. Consequently, in our dissertation we tried to detect the position, importance and influence of the Tao Klarceti monasteries within the scope of the Georgian architecture in general. Thus, it was necessary for us to undertake a comparative study of the Tao Klarceti monasteries with those in the Republic of Georgia, in Armenia, in Anatolia and in Syria. As data for our examination can better be supplied through the church remains, we concentrated ourselves to the church architecture mainly. We come to the conclusion that the most frequently applied cruciform plan type is taken over from the neighboring regions, modified and given specific characteristics of Tao Klarceti. Through our research it becomes apparent that the facade articulation, the decorative elements and their application as well as the roofing system in Tao Klarceti churches are of Georgian origin. However, it is also evident that these imported elements have been improved and modified in Tao Klarceti and conveyed to the churches in Georgia once again.