Diyarbakır kentinde iş ve ticaret alanlarının gelişimi ve işlevsel özellikleri
Development and functional features of business and trade areas in the city of Diyarbakir
Yazar: MEHMET SAMİ ZÜMRÜT
Danışman: PROF. DR. MEHMET ZEYDİN YILDIZ
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Kamu Yönetimi = Public Administration
Dizin: Diyarbakır = Diyarbakır ; Mekan kullanımı = Space usage ; Mekan yönetimi = Space management ; Mekansal değişim = Spatial change ; Organize endüstri bölgesi = Organized industrial area ; Ticaret = Trade ; Ticaret merkezleri = Commercial centers ; Ticari binalar = Commercial buildings ; Ticari işletmeler = Commercial institutes ; İş geliştirme alanları = Business improvement areas

Özet:
Bu çalışmada, Diyarbakır'ın dört merkez ilçesindeki iş ve ticaret alanlarının
gelişimi, dağılışı ve işlevsel özelliklerinin mevcut durumunun nelerden etkilendiği ve
neleri etkilediği ortaya konulmaktadır. Bu çalışma uygulamalı bir alan araştırması
olup karma (nitel ve nicel) veri toplama yönteminden faydalanılmıştır. Bu doğrultuda
detaylı bir literatür taraması yapılmış, işletmeciler ile kentin gelişiminden haberdar
olan 60 denekle mülakat gerçekleştirilmiş; işletmecilere 451, tüketicilere 400 anket
uygulanarak çıkan veriler derlenmiş, nitel veriler Maxqda programında, nicel veriler
ise SPSS programında analiz edilmiş; sonuçları grafik, diyagram ve tablolar hâlinde
somutlaştırılmıştır.
Diyarbakır, Yukarı Mezopotamya'da bulunan tarihî bir kenttir. İlk Çağ'dan beri
Mezopotamya ile Anadolu arasında yapılan ticaretin önemli bir kavşağı
konumundadır. Kent, tarih boyunca çevresi için önemli bir idari ve ekonomik merkez
olarak ön plana çıkarken özellikle Dicle Nehri üzerinde "kelekler" ile yapılan ticaret
ile önemini 1900'lü yılların başına kadar sürdürmüştür. Kentte iş ve ticaret alanları;
1894, 1914, 1925 ve 2016 yıllarında iç karışıklık sonucu büyük zemin kaybetmiştir.
Bu karışıklıklar sonrası sermaye ve mekânlar el değiştirmiş ve kent ekonomik olarak
gerilemiştir.
Diyarbakır, 1990'lı yıllara kadar çevresi için bir tarım ürünleri pazarı konumundayken
köyden kente yaşanan göç hareketleri ile kalabalıklaşıp geniş alanlara yayılmış; artan
nüfus perakende satışa dayalı ticareti artırmıştır. Bu süreçten sonra kentte üretimi ve
ticareti artırmak için çeşitli girişimler başlamış, küçük sanayi siteleri ile organize
sanayi siteleri kurulmuştur. Bunları yeraltı çarşıları, alışveriş merkezleri, oto galeriler,
toptancı siteleri, tekstil OSB ve iş merkezleri takip etmiştir. Çeşitlenen iş ve ticaret
alanlarının kentte bir düzen içinde konumlanması için mekân planlamalarına
odaklanmak gerekmektedir. Diyarbakır'da kent planlamaları güvenlik ve siyasi
kargaşa yüzünden başarılı olunmamaktadır. Kentte ticari koordinasyonu sağlamakla
görevli yerel yönetim, merkezi hükümet, ticari kuruluşlar, meslek odaları ve
sendikalar arasında bir uyumun olmaması iş ve ticaret alanının büyük
problemlerinden biridir. 2020 yılından itibaren tüm dünyada ticareti olumsuz
etkileyen covid-19 salgını Diyarbakır'daki işletmeleri de olumsuz etkilemiştir.

Abstract:
In this study, what the current situation of the characteristics of the
development, distribution and functional characteristics of the business and
commercial areas in the four central districts of Diyarbakır are affected by and what
they affect are revealed. This study is an experimental research, and mixed
(qualitative and quantitative) data collection method was employed. Thus, a deep
analysis for literature review was conducted; interviews were done with 60
participants being aware of the businesses and development of the city; the data
obtained by applying 451 questionnaires to the businesses and 400 questionnaires to
the consumers were compiled; the qualitative data were analysed via Maxqda
program, and the quantitative data were analysed via SPSS program; the results are
embodied in graphs, diagrams and tables.
Diyarbakir is a historical city in Upper Mesopotamia. It has been a significant
crossroad of trade between Mesopotamia and Anatolia since the First Age. While the
city was coming into the prominence as a crucial administrative and economic centre
for its surroundings throughout history, it maintained its significance until the
beginning of the 1900s, especially with the trade with "keleks" on the Tigris River.
Business and commercial areas in the city experienced a great lost as a result of
internal turmoil having been occurred in the years of 1894, 1914, 1925 and 2016. As
a result of the turmoil, the capital and places of businesses were relayed, and the city
declined economically.
While Diyarbakir was a location of agricultural products market for its
surroundings until the 1990s, it has become crowded and enlarged over fields due to
the migration movements from the village to the city; the growing population has
increased retail-based trade. After this period, various initiatives were started to
increase production and trade in the city; therefore, small and organized industrial
sites were established. These were followed by underground bazaars, shopping malls,
auto galleries, wholesaler sites, textile OIZ and business centres. It is necessary to
focus on the planning of places in order to position the multiple business and
commercial areas in a steady manner in the city. Urban planning in Diyarbakır is not
successful due to security and political turmoil. The lack of harmony among the local
government, the central government, commercial organizations, trade associations
and trade unions responsible for ensuring commercial coordination in the city is one
of the major problems of business and trade. The covid-19 epidemic, which has
negatively affected trade all over the world since 2020, has also negatively affected
businesses in Diyarbakır.