Vardiya durumunun besin öğesi alımı, hedonik açlık, uyku kalitesi ve kronotip ile ilişkisinin belirlenmesi
Determining the relationship of shift status with nutrient intake, hedonic hunger, sleep quality, and chronotype
Yazar: ÖZGE DEMİRBAŞ
Danışman: DOÇ. DR. HACI ÖMER YILMAZ
Üsküdar Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics

Özet:
Bu çalışmanın amacı; vardiya durumunun besin öğesi alımı, hedonik açlık, uyku kalitesi ve kronotip ile ilişkisinin belirlenmesidir. Çalışma, Kocaeli ilinde 19-64 yaş arası 100 vardiyalı ve 100 sabit düzende çalışan olmak üzere toplam 200 gönüllü birey ile Haziran-Ekim 2023 tarihleri arasında yürütülmüştür. Katılımcılara, sosyodemografik özelliklerini ve beslenme alışkanlıklarını içeren, 24 saatlik besin tüketim kaydı, Sabahçıl-Akşamcıl Anketi (SAA), Besin Gücü Ölçeği (BGÖ) ve Pittsburgh Uyku Kalite İndeksi'nden (PUKİ) oluşan anket yüz yüze uygulanmıştır. Verilerin istatistiksel analizleri ve tabloların oluşturulması amacıyla SPSS (Statistical Package for Social Sciences) 25 programı kullanılmıştır.  Vardiyalı çalışanlarda preobez ve obez olma oranı sabit düzende çalışanlara göre daha yüksek bulunmuştur (p<0,05). Vardiyalı çalışan bireylerin %33,0'ında (n=33), sabit düzende çalışan bireylerin ise %47,0'ında (n=47) hedonik açlık bulunmaktadır (p<0,05). Katılımcıların çalışma şekline göre uyku kalitesi durumlarının istatistiksel olarak farklı olmadığı tespit edilmiştir (p>0,05). Vardiyalı çalışan bireylerin uyku süresi ve alışılmış uyku etkinliği puanlarının sabit düzende çalışan bireylerden daha yüksek olduğu saptanmıştır (p<0,05).  Katılımcıların çalışma şekline göre günlük enerji ve besin ögesi alım değerlerinin istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık göstermediği tespit edilmiştir (p>0,05). Vardiyalı ve sabit düzende çalışan bireylerin kronotiplerinin istatistiksel olarak farklı olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Sabit düzende çalışanların, toplam BGÖ skoru ile diğer tüm değişkenler (PUKİ, SAA ve BKİ) arasında orta düzeyde pozitif korelasyon tespit edilmiştir. Toplam SAA skoru ile BKİ değerleri arasında da zayıf-orta düzeyde pozitif bir korelasyon belirlenmiştir (r = 0,288, p < 0,01). Sabit düzende çalışan bireylerin toplam BGÖ skoru, BKİ değerine istatistiksel olarak anlamlı pozitif etki etmektedir (p < 0,01). Vardiyalı çalışan bireylerin, toplam BGÖ skoru ile toplam PUKİ skorları arasında pozitif (r = 0,223, p < 0,05) ve toplam BGÖ skoru ile BKİ arasında (r = 0,249, p < 0,05) zayıf-orta düzeyde pozitif korelasyon belirlenmiştir. Vardiyalı çalışan bireylerde uyku kalitesindeki azalmanın hedonik açlığı artırabileceği bulunmuştur. Tüm katılımcıların, toplam BGÖ skoru ve toplam SAA skoru (r = 0,184, p < 0,05) istatistiksel olarak anlamlı pozitif korelasyon, BKİ ve toplam SAA skoru (r = 0,140, p < 0,01) istatistiksel olarak anlamlı pozitif korelasyon tespit edilmiş olup katılımcıların toplam PUKİ skoru ile herhangi bir değişken arasında istatistiksel olarak anlamlı korelasyon saptanmamıştır (p > 0,05). Oluşturulan regresyon modeline göre, tüm katılımcıların toplam BGÖ skorunun, BKİ değerine istatistiksel olarak anlamlı pozitif etki ettiği belirlenmiştir (p < 0,01). Katılımcıların hedonik açlık düzeyleri artıkça BKİ değerleri artmaktadır. Uyku ve diyet alımı zamanlamasındaki değişiklikler sirkadiyen ritmi bozarak obeziteye yol açabileceğinden, hedonik açlık, uyku kalitesi ve kronotipin çalışan sağlığı üzerindeki olası aracı etkilerini daha iyi tespit etmek için daha kapsamlı ve büyük ölçekli çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Abstract:
The aim of this study was to determine the relationship between shift status and nutrient intake, hedonic hunger, sleep quality and chronotype. The study was conducted between June and October 2023 with a total of 200 volunteers, 100 shift workers and 100 fixed workers aged 19-64 years in Kocaeli province. A questionnaire including sociodemographic characteristics and dietary habits, 24-hour food consumption record, Morning-Afternoon Questionnaire (MEQ), Power Food Scale (PFS) and Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) were administered to the participants face-to-face. SPSS (Statistical Package for Social Sciences) 25 program was used for statistical analysis of the data and creation of tables.  The rate of preobesity and obesity was found to be higher in shift workers than in fixed workers (p<0.05). Hedonic hunger was found in 33.0% (n=33) of shift workers and 47.0% (n=47) of fixed workers (p<0.05). It was determined that the sleep quality status of the participants was not statistically different according to their working style (p>0.05). It was found that the sleep duration and habitual sleep efficiency scores of individuals working in shifts were higher than those of individuals working in a fixed schedule (p<0.05). It was determined that the daily energy and nutrient intake values of the participants did not show a statistically significant difference according to their working style (p>0.05). It was determined that the chronotypes of the individuals working in shift and fixed working patterns were statistically different (p<0.05). A moderate positive correlation was found between the total PFS score and all other variables (PFS, MEQ and BMI) in fixed workers. A weak-moderate positive correlation was also found between the total MEQ score and BMI values (r = 0.288, p < 0.01). The total PFS score of individuals working in a fixed schedule has a statistically significant positive effect on the BMI value (p < 0.01). A weak to moderate positive correlation was determined between the total PFS score and total PUQI scores of individuals working in shifts (r = 0.223, p < 0.05) and between the total PFS score and BMI (r = 0.249, p < 0.05). A statistically significant positive correlation was found between the total PFS score and total MEQ score (r = 0.184, p < 0.05), BMI and total MEQ score (r = 0.140, p < 0.01) of all participants, and no statistically significant correlation was found between the total PUQI score of the participants and any variable (p > 0.05). According to the regression model created, it was determined that the total PFS score of all participants had a statistically significant positive effect on the BMI value (p < 0.01). As the hedonic hunger levels of all participants increased, their BMI values increased. Since changes in the timing of sleep and dietary intake may disrupt the circadian rhythm and lead to obesity, more comprehensive and large-scale studies are needed to better determine the possible mediating effects of hedonic hunger, sleep quality and chronotype on employee health.