5. sınıf öğrencilerinin hedef söz varlığı ve Türkçe sözlüğü
Target vocabulary of fifth grade student and their Turkish dictionary
Yazar: ERDEM AKSOY
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SAMİ BASKIN
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Dil eğitimi = Language education ; Ortaokullar = Secondary schools ; Söz varlığı = Vocabulary ; Sözlük = Dictionary ; Türkçe eğitimi = Turkish education ; Türkçe sözlükler = Turkish dictionaries ; Türkçe öğretimi = Turkish teaching

Özet:
Sözlükler ve dil eğitimi arasında büyük bir bağ vardır. Onlar dil eğitiminin
bilinen en eski araçlarındır. Örneğin Asurların, Babillerin dilini öğrenmek için
yazdıkları kil tabletler bir çeşit iki dilli sözlüktüler. O günden bu zamana kadar gerek
ana dili eğitimi gerekse de yabancı dil öğretiminde bu eserler yaygın biçimde
kullanılmaktadır. Bir dil öğrenicisine "En gerekli kaynaklar hangisidir?" diye sorulsa
hiç şüphesiz vereceği cevaplardan biri de sözlük olacaktır. Çünkü sözlükler, dil ile ilgili
bir sorunla karşılaşıldığında ilk akla gelecek başvuru kaynaklarının başında gelmektedir.
Özellikle kelimenin anlamı, kökeni, türü, söz dizimsel özellikleri gibi özel durumlarda
sözlükler kurtarıcı role sahiptir ve insanlar hemen onlara başvurmak isterler. Sözlüklerin
bu yüklendiği misyonu yerine getirmesi ve kullanıcılarının beklentini karşılaması için
hedef kitlelerinin beklentilerine uygun olarak hazırlanmış olmaları gerekmektedir. Bu
beklentinin daha azını sunmak hayal kırıklığı, daha fazlasını vermek ise kullanım
zorluğu doğurur. Bu yüzden 1970'lerden sonra sözlük kullanıcılarının beklentilerini
ölçen, ortaya çıkaran araştırmaların sayısında büyük bir artış olmuştur. Bu
araştırmalardan elde edilen verileri dikkate alan eserler üretilmeye başlanmıştır. Ancak
Türkiye'de hem kullanıcı beklentilerini ölçen araştırmalar, hem de kullanıcıları dikkate
alarak hazırlanmış sözlükler neredeyse yok denecek kadar azdır. Türkiye'de sözlük
hazırlama faaliyetleri saha araştırmalarından ziyade yazarlarının sezgilerine ve dilsel
becerilerine dayalı olarak gerçekleştirilmektedir. Yani başvuru kaynağının aranılan
durumu içermesi ve beklentileri karşılaması göz ardı edilmektedir. Bu gerçeğin en
somut gözlemlenebildiği kaynaklar, okul sözlükleridir. Türkiye'de özellikle okul
sözlükleri gerçek saha verilerine yani öğrencilerin hedef söz varlığına
dayanmamaktadır. Bu sözlükler belli bir eğitim kademesini (ilkokul sözlüğü, ortaokul
sözlüğü) esas almakta, ortalama bir söz varlığını ve tutarsız madde içi bilgileri
sunmaktadır. Oysa okul sözlükleri, öncelikle öğrencilerin ders durumunda iken
karşılaştıkları sözcüklerden oluşan madde başlarını, bu derslerde öğrendikleri
kelimelere ait anlam, tür, köken ve söz dizimi bilgilerini içermelidir. Ancak bunu
sağlamak kolay değildir. Öğrenci kitaplarını taramak ve onların içerdiği kelimelerden
bir derlem oluşturduktan sonra, öğrenci kazanımları doğrultusunda bu derlemi
sözlükleştirmek gerekmektedir.
Bu çalışmada öğrencilerin her sınıfta sözlük ihtiyacının farklı olduğu göz önünde
bulundurulmuş ve 5. sınıfların kullanımına uygun bir sözlük hazırlanması
amaçlanmıştır. Bunun için son üç yılda 5. sınıflarda okutulan Türkçe ders ve çalışma
kitapları temel kaynaklar olarak kabul edilmiş ve söz varlıkları taranarak listelenmiştir.
Bu listede toplam 8996 söz varlığı unsuru bulunmaktadır. Bu söz varlığının unsurlarının
940'ı özel isimlere aittir. Dolayısıyla sözlük kapsamından ilk çıkarılan grup bu 940 özel
isim olmuştur. Geriye kalan 8056 söz varlığı unsurunun hepsi öğrencilerin hedef söz
varlığı değildir. Zira önceden sahip oldukları sözler, onların arayacağı bilgiler
olmayacaktır. Bunun için daha önce öğrenilmiş söz varlığı unsurlarının tespit edilmesi
ve yeni karşılaşılacak kelimelerin ortaya çıkarılması gerekmiştir. Bu veriler de son üç
yılda 4. sınıflardaki Türkçe ders ve çalışma kitaplarının taranması ile elde edilmiştir.
Böylece hem 4. sınıfta hem de 5. sınıfta ortak olan söz varlığı unsurları da hazırlanan
sözlüğe dâhil edilmemiştir. Elde edilen bu yeni liste 5. sınıf öğrencilerinin öğrenmeleri
gereken hedef söz varlığı olarak kabul edilmiştir. Bu hedef söz varlığının tümü 3347 söz
varlığı unsurudur ve hepsi madde başı yapılmıştır. Bu sayıya ünlemler, kısaltmalar,
deyim ve atasözleri dâhil değildir. Ünlemler ve kısaltmalar, sözlüğün ana metninde
değil, son bölümünde kullanılmıştır. Deyim ve atasözleri ise başka bir sözlük türünün
unsurları olarak değerlendirilmiştir. Arka kısımdaki ünlem ve kısaltmalar da dâhil
edildiğinde ortaya 3402 madde başı içeren sınıf temelli bir öğrenci sözlüğü ortaya
çıkmıştır. Madde içleri ise Türkçe Öğretim Programında belirtilen kazanımlar ve
okullarda okutulan ders ve çalışma kitapları doğrultusunda hazırlanmıştır. Örneğin bir
madde başına ait anlamlar yazılırken sadece metinlerde geçen anlam sayısı ile
yetinilmiştir. Bu anlamların tanımlanmasında genellikle TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten
yararlanılmıştır. Tanıklayıcı örnekler de metinlerden hareketle hazırlanmıştır. Ancak
metinlerden elde edilemeyen tanıklamalar için TDK Güncel Türkçe Sözlük başta olmak
üzere diğer kaynaklara başvurulmuştur.
Sonuç olarak öğrencilerin aradığı bilgiyi kolay bulmaları, aradıklarına hızlı ve
doğru bir şekilde ulaşmaları için her sınıf düzeyine uygun sözlüklerin üretilmesi
gerekmektedir. Ortaokul sözlüğü, öğrenci sözlüğü gibi genel ifadeler ve sözlükler yerine
gerçek verilere dayanan ve hedef kitlenin ihtiyaçlarına göre inşa edilmiş sözlükler
olmalı ki okullardaki Türkçe eğitiminin niteliğini olumlu destekleyecek kaynaklar
ortaya çıkarılmış olsun. Bu çalışma, Türkçe eğitiminin niteliğini olumlu destekleyecek
sözlükler adına atılmış önemli bir adımdır.

Abstract:
There is a great link between dictionaries and language education. They are the
oldest known tools of language education. For example, the Assyrians, clay tablets they
wrote to learn Babylon's language are some kind of bilingual dictionary. Until then,
these works have been extensively used both in mother tongue education and foreign
language teaching. When asked to a language learner, "Which is the most necessary
resources?", one of the answers will undoubtedly be a dictionary. Because dictionaries
are one of the first sources of reference when it comes to language problems. Especially
in special cases such as the meaning, origin, type, syntactic features of the word,
dictionaries have a role of savior and people want to apply to them immediately. The
dictionaries need to be prepared in accordance with the expectations of the target groups
in order to fulfill this mission and meet the expectation of the users. Presenting less of
this expectancy is disappointing, giving more is a difficulty to use. Therefore, there has
been a large increase in the number of researches that have measured and predicted the
expectations of dictionary users since the 1970s. Works that take account of the data
obtained from these researches have begun to be produced. However, both researches
which measure the expectations of users, as well as dictionaries which is prepared
taking into account the users are almost none in Turkey. In Turkey, dictionary
preparation activities are carried out on the basis of linguistic skills and intuition of the
authors rather than field research. In other words, the reference source does not contain
the desired situation and is ignored in terms of meeting expectations. The most concrete
observable sources of this fact are school dictionaries. In Turkey, especially school
dictionaries is not based on actual field data in other words students' target vocabulary
(lexicology). These dictionaries are based on a certain level of education (primary
school dictionary,secondary school dictionary), provide an average vocabulary and
inconsistent entry information. However, the school dictionaries should first include the
headword of the items that the students meet while they are in the classroom, and the
meaning, genre, origin and syntax of the words they learn in these classes. But it is not
easy to achieve. After scanning student books and creating a compilation of the words
they contain, it is necessary to lexify this compilation in the direction of student
outcomes.
In this study, it was considered that students need different dictionary for each
class and it is aimed to prepare a dictionary suitable for use of 5th classes. For this,
Turkish lesson and workbooks, which were taught in the 5th grade in the last three
years, were accepted as the main sources and their vocabulary was listed by being
scanned. There are a total of 8996 vocabulary elements in this list. 940 of these
vocabulary elements belong to the private name. Therefore, the first group to be
excluded from the dictionary became 940 private names. The rest of the 8056
vocabulary elements are not all the target vocabulary of the students. Then the words
they already have, they will not be the information they seek. For this, it has been
necessary to identify previously learned vocabulary elements and to uncover new words
to be encountered. This data was obtained by scanning the Turkish lesson and
workbooks in the 4th grade in three years. Thus, vocabulary elements common to both
the 4th and 5th grades are not included in the prepared dictionary. This new list was
accepted as the target vocabulary that 5th grade students should learn. All of this target
vocabulary is an element of 3347 vocabulary, and they are all made headword. This
number does not include exclamations, abbreviations, idioms and proverbs.
Exclamations and abbreviations are used in the last part of the dictionary, not in the
main text. Idioms and proverbs are regarded as elements of other dictionary types.
When the exclamation and abbreviations in the back are included, a class-based student
dictionary with 3402 item headwords emerged. The entries are prepared according to
the outcomes stated in the Turkish Curriculum and the lesson and workbooks taught in
the schools. For example; while the meanings per headword are written, only the
number of meanings in the texts is satisfied. In describing these meanings, TDK Up-To-
Date Turkish Dictionary is generally used. Examples of testimony were also prepared
by moving from the texts. However, for the testimonies that can not be obtained from
the texts, mainly TDK Up-To-Date Turkish Dictionary and other sources have been
consulted.
As a result, it is necessary to produce dictionaries suitable for each grade level so
that the learners can easily find the information they seek, and quickly and accurately
reach out to them. There should be dictionaries that are based on actual statements
rather than general expressions such as the secondary school dictionary, the student
dictionary, and built according to the needs of the target group so that resources that will
positively support the quality of Turkish education in the schools have been uncovered.
This study is an important step taken in the name of dictionaries which will positively
support the quality of Turkish education.