Cumhuriyet Döneminin iktisadî kalkınma politikasına bir model: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası
In the early years of Turkish Republic, as a modal for the strategies of the economic reform: Sumerbank Kayseri Linen Factory
Yazar: NURİSSİNA GÖÇER
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ŞAKİR BATMAZ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2004
Konu: Ekonomi = Economics ; Tarih = History
Dizin: Cumhuriyet Dönemi = Republican Period ; Ekonomi politikaları = Economic policies ; Ekonomi tarihi = Economic history ; Ekonomik kalkınma = Economic development ; Kalkınma politikaları = Development policies ; Kayseri = Kayseri ; Liberalizm = Liberalism ; Sümerbank = Sumerbank

Özet:
daha ilk yıllardan başlayarak iktisadî kalkınmanın gerekliliğine inanmıştır. Bu amaçla Cumhuriyetin ilanından önce iktisadî politikaya yön verecek olan İzmir İktisat Kongresi toplanmış, ardından 1925 yılında Türkiye Sanayi ve Maddin Bankası kurulmuş ve 1927de ise özel sektörün desteklenmesi için Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılmıştır. Dünya'da ve Türkiye'de yaşanan ekonomik buhran, özel sektörden beklenen sanayi atılımının gerçekleşememesi sermaye, yetersizliği gibi sebepler 1923 'ten beri uygulanan Liberal Ekonomi olarak da adlandırılan iktisadî politikanın değişimini hızlandırmıştır. Devlet, özel sektörün yetersiz kaldığı büyük sanayi kuruluşlarını kurmak, sosyo-ekonomik ve kültürel kalkınmayı gerçekleştirmek amacıyla 1931 'de Devletçilik ilkesini benimsemiştir. 1932 yılına kadar faaliyet gösteren Türkiye Sanayi ve Maddin Bankası, o yılların ekonomik şartlan içinde ancak mevcut fabrikaları işletmiştir. O yıl, sanayide kalkınma hamlelerinin daha verimli bir şekilde gerçekleştirileceği düşünülerek, banka, Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankası adıyla ikiye ayrılmıştır. Bir yıl sonra sanayi programlarının kısa zamanda gerçekleşmesini sağlayacak, kuvvetli bir bünyeye sahip yeni bir kuruluşa ihtiyaç duyulmuştur. İşte bu ihtiyaçla Sümerbank' m doğuşu hazırlanmıştır. Sümerbank, 11.03.1933 tarihinde 2262 sayılı kanunla 20 milyon TL. sermaye ile kurulduğu zaman Devlet Sanayi Ofısi'nden bünyesine, sadece dört fabrika devralmıştır. Bu fabrikalara ilave olarak dokuma, maden, selüloz, seramik ve kimya endüstrisi alanlarında yeni fabrikalar kurularak, millî ekonomi için acil ihtiyaca hâiz kuruluşların devlet eliyle vücuda getirilmesi işine girişilmiştir. Sümerbank'ın ilk işletmeye başlayan eseri, Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası 'dır. Orta Avrupa'nın en büyük kombinası olan bu fabrikanın temeli 20 Mayıs 1934 tarihinde atılmış, 16 Eylül 1935 tarihinde de işletmeye açılmıştır. Çağının en son teknolojisini temsil eden Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, Türkiye Cumhuriyeti 'nin ağır sanayide ilk büyük atılımlarından biri olmuştur. Bu araştırmada, Cumhuriyet Dönemi İktisadî Kalkınma Politikaları çerçevesinde Sümerbank Kayseri Bez Fabrikasının kuruluşu, gelişmesi, sosyo-ekonomik yapıyaIll etkisiyle birlikte şehirleşme, sanayileşme, spor, kültür, eğitim, sağlık alanlarındaki faaliyetleri ve nihayet fabrikanın Erciyes Üniversitesi 'ne devri üzerinde durulmuştur. Çalışmada, tarama modeli kullanılarak, konuyla ilgili arşiv vesikalarının tespit ve teminine gidilmiştir. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi'ndeki Kararlar Defteri'nden konu ile ilgili belgeler alınmıştır.Fabrikanın kütüphanesi, Erciyes Üniversitesi Kadir Has Merkez Kütüphanesi' ne taşınmış olup, buradaki kitaplar, Sümerbank Dergileri ve fabrikaya ait birkaç doküman incelemede kullanılmıştır. Dönemin gazeteleri de, Millî Kütüphane ve Kayseri İl Halk Kütüphanesi'nde taranmış, gerekli bilgi ve resimler alınmıştır. Millî Kütüphane' deki konuyla ilgili kaleme alınan çalışmalar da taranarak, çalışma konumuzda kullanılmıştır. Konuyla ilgili olarak fabrika çalışanlarının da bilgisine başvurulmuştur. 1966-2002 yılları arasında fabrikanın avukatlığını yapan Necmi Çetinok ve fabrika teknik müdürü Mustafa Aytuğ, işletme hakkında aydınlatıcı bilgiler aktarmışlardır. Anahtar sözcükler; İktisadî Kalkınma, Sanayileşme, Liberalizm, Özelleştirme.

Abstract:
In the early years of Turkish Republic, it was widely believed that there must be an economic reform. For this aim, in the year 1925, Izmir Economy Congress was organized, Türkiye Sanayi and Maadin Bank was opened and also in 1927, Teşvik-i Sanayi law (it aims to encourage private industry) was made. Crisis of world economic condition in 1929, capital needs and unsuccessfulness of private sector increased the studies on the change of economic strategies of Turkish Republic In 1931, Turkish government tried to hold "etatism" strategy on economic system. This strategy involves the idea that governing system of republic should organize the economic development where the private sector is inadequate. That strategy's goals to exist a reform on economic and social, cultural conditions at the rural areas of Turkish Republic. In 1932, aiming of the process about the reform on industrialization, Türkiye Sanayi Bank was divided into two company, namely, Devlet Sanayi Ofisi and Türkiye Sanayi Kredi Bank. When these companies have not reached to the expecting goals, in 1933, Sumerbank was opened. This company has a positive process on heavy industry which is necessary for the economic development of Turkish Republic. The first unity which is opened by Sumerbank Holding is Kayseri Linen Factory. This factory's construction was started in 1934 and it was opened inl935. Kayseri Linen Factory is important in two points. One of them is that it has an encouraging and positive effect on the development of heavy industry in Turkey. The other is that it has necessary in preventing better economic and social, cultural conditions to the rural areas of Anatolia. This factory is also essential to decreasing labor-supply and preventing qualified employee. All the above purposes of this factory is expected. In recent years, Sumerbank Kayseri Linen Factory was bought by Kayseri Erciyes University for the strategy of privatization. Keywords: Economic, Development, Industrialized, Liberalism, Privatization.V içindekiler ÖNSÖZ I ÖZET II ABSTRACT IV İÇİNDEKİLER V TABLO LİSTESİ VII KISALTMALAR VIII GİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM CUMHURİYETİN İLK YILLARINDA İKTİSADÎ KALKINMA POLİTİKALARININ BELİRLENMESİ 1. CUMHURİYET ÖNCESİ ÜLKENİN EKONOMİK DURUMU 7 2. 1923-1938 YILLARI ARASINDA KALKINMA POLİTİKALARININ BELİRLENMESİ 9 2.1. 1923 - 1932 Yılları Arasında İzlenen Politikaya Yön Veren Unsurlar 9 2.1.1. İzmir İktisat Kongresi ( 17 Şubat -4 Mart 1923) 9 2.1.2. Türkiye Sanayi veMaâdin Bankası, Türkiye Sanayi Kredi Bankası ve Devlet Sanayi Ofısi'nin Kurulması 11 2.1.3. Teşvîk-i Sanayi Kanunu 12 2.2. 1932 - 1938 Yıllan Arasında İzlenen Politikaya Yön Veren Unsurlar 14 2.2.1. Devletçiliğin Ekonomideki Rolünün Artması 14 2.2.2. 1.Sanayi Planı 16 2.2.3. Sümerbank'm Kuruluşu 18 3. İKTİSADİ YAPIDA YENİ MODEL ARAYIŞLARI ÇERÇEVESİNDE SOVYETLERLE YAKINLAŞMA 20 3.1. Sovyetlere Yapılan Geziler 21 3.2. Sovyet Uzmanların Türkiye'deki İncelemeleri 21 3. 3. Sovyet Uzmanların Hazırladığı Rapor 23 3.4. Raporda Kayseri Hakkındaki Bilgiler 24