Vahîdüddin Han'da ahiretin varlığı
The existence of hereafter in Wahiduddin Khan
Yazar: YUSUF ÇALIŞKAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET SÜRURİ
İbn Haldun Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Kelam ilminin tarihi açıdan geçirdiği üç dönemden biri yeni ilm-i kelam dönemidir.
19. ve 20. yüzyıldaki bilimsel gelişmeler din-bilim arasında birtakım çatışmaların
patlak vermesine ve dinî ilimlerin yeniden yorumlanması ihtiyacına zemin
hazırlamıştır. Hindistan'da Şiblî Nu'manî (ö. 1914), Osmanlı'da İzmirli İsmail Hakkı
(ö. 1946) ve Mısır'da da Muhammed Abduh (ö. 1905) başta olmak üzere birçok âlim
kelam ilminin yenilenmesi fikrini gerekli görerek kitaplar telif etmiştir. Kelam ilminin
konu edindiği üç asıldan biri olan sem'iyyât bahislerinde incelenen ahiretin varlığı ve
ahiret halleri başlıkları da bu dönemde ya vahye uygun bir perspektiften ya da
pozitivizmin etkisiyle bilimsel ifadelere yer verilerek ele alınmıştır. Bu çalışmada
Hindistan'daki yeni ilm-i kelam geleneğine örnek olabilecek Vahîdüddin Han'ın (ö.
2021) ahiretin varlığı konusuna dair görüşleri onun kelam tasavvurunun bir izdüşümü
olarak çeşitli yönleriyle incelenmiştir. Han'ın ahiret konusunu vahyî mi yoksa tecrübî
bilgiyle mi ele aldığı, delillendirme metodunun nasıl olduğu ve onun yeni ilm-i
kelamın kurulmasına dair önerilerinin bu ilmin genel yapısına uygun olup olmadığı da
ahiret konusu özelinde sunulmuştur. Kelam ilminin yenilenmesi düşüncesini işlerken
zamanın değişimini de göze alan Han'ın bu ilme yaklaşımı modern ve postmodern
dünyadaki çeşitli bilimsel gelişmeler ışığında açıklığa kavuşturulmuştur. Bilimsel
verilerle kıyas mantığının işlevselliğini sorgulayan Han'ın yeni kelam metodunu
tecrübî bilgi temelleriyle nasıl aktardığı da gün yüzüne çıkarılmıştır. Ele aldığı
yaklaşımlar ve ahiretin varlığı Han'ın eserlerine bağlı kalınmak suretiyle dönemin
diğer âlimlerinin fikirlerine de yer yer atıfta bulunularak işlenmiştir. Bu araştırmada
Han'ın atıfta bulunduğu farklı dillerdeki eserlerin asıllarına da ulaşılmaya çalışılmış
ve ele aldığı konularla mutabakatı incelenmiştir. Bu incelemeler neticesinde Han'ın
eski kelam geleneğinin karşısında olduğu ve uygulamak istediği yeni metodunun
kelam camiasında pek ses getirmediği ortaya çıkmıştır. Han'ın bilimsel bilgiler ve
bulguları kullanarak ahiret hayatının varlığının imkanını-zorunluluğunu bilimsel
bilgiler ve bulgularla kıyaslaması neticesinde de ahiretin varlığı inanılması zorunlu
olan mutlak bir varoluşsal zorunluluğa dönüşmüştür.
Anahtar Kelimeler: Ahiret, Kelam, Vahîdüddin Han, Yeni İlm-i Kelam.

Abstract:
One of the three historical periods of the science of kalam is the period of the new
science of kalam. Scientific developments in the nineteenth and twentieth centuries
paved the way for the outbreak of some conflicts between religion and science and the
need to reinterpret religious sciences. In this process, the issue of the existence of the
hereafter was dealt with either from a perspective in accordance with revelation or by
including scientific expressions under the influence of positivism. In this study, Wahīd
al-Dīn Khan's (d. 2021) views on the existence of the hereafter are analyzed in various
aspects as a projection of his conception of kalam. Whether Khan dealt with the issue
of the hereafter with revelation or empirical knowledge, what his method of proof was,
and whether his proposals for the establishment of a new science of kalam were in
accordance with the general structure of this science were also presented in the context
of the issue of the hereafter. Khan's approach to this science is clarified in the light of
various scientific developments in the modern and postmodern world, taking into
account the change of time while dealing with the idea of renewal of the science of
kalam. Questioning the functionality of the logic of syllogism with scientific data, this
study also examines how Khan conveys the new method of kalam on the basis of
empirical knowledge. As a result of these examinations, it was revealed that Khan was
against the old theological tradition and that his new method he wanted to apply was
not very popular. As a result of Han's comparison of the possibility and necessity of
the existence of the afterlife with scientific knowledge and findings, believing in the
existence of the afterlife has turned into an existential necessity.
Keywords: Hereafter, Kalam, New Kalām, Wahīd al-Dīn Khan.