Bilişsel esneklik, empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık düzeyinin ahlaki ikilemlerde karar verme ile ilişkisi
The relationship of cognitive flexibility, empathy, moral maturity and religious level with decision making in moral dilemmas
Yazar: MÜNE AKTAY
Danışman: PROF. DR. SULTAN TARLACI
Üsküdar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Psikoloji Ana Bilim Dalı / Psikoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Ahlak = Morality ; Ahlaki olgunluk = Moral maturity ; Bilişsel esneklik = Cognitive flexibility ; Din psikolojisi = Religious psychology ; Dindarlık = Religiousness ; Empati = Empathy ; Karar verme = Decision making ; Ölçekler = Scales ; İkilem = Dilemma

Özet:
Ahlak, kişilerarası ilişkileri düzenleyen, iyi-kötü, doğru-yanlışın ne olduğunu söyleyen, toplumsal huzur ve barışın sağlanması için ilkeler sunan bir sistemdir. Sosyal hayatta ahlaki problemlerle karşılaşıldığında birçok faktör alınan kararları ve yapılan tercihleri etkilemektedir. Bu çalışmanın temel amacı ahlaki ikilemlerde alınan kararların bilişsel esneklik, empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık ile ilişkisinin incelenmesidir. Çalışmanın örneklemini 18-65 yaş aralığında 546'sı kadın ve 356'sı erkek toplam 902 kişi oluşturmaktadır. Araştırmaya katılan kişilere yanıtlamaları için beş ahlaki ikilem senaryosu verilmiştir. Ayrıca ahlaki ikilem senaryolarına verilen yanıtlarla ilişkisini ölçmek amacıyla Bilişsel Esneklik Ölçeği (BEÖ), Empatik Eğilim Ölçeği (EEÖ), Ahlaki Olgunluk Ölçeği (AOÖ) ve Dini Yönelim Ölçeği (DYÖ) kullanılmıştır. Çalışmada ilk olarak katılımcıların bilişsel esneklik, empatik eğilim, ahlaki olgunluk ve dini yönelim düzeylerinin demografik özelliklere göre farklılıkları ele alınmıştır. Bunun için yapılan ANOVA testlerinde cinsiyete göre bilişsel esneklik ve empatik eğilim düzeyinin farklılık gösterdiği ortaya çıkmıştır. Ayrıca kişilerin eğitim durumlarına göre bilişsel esneklik, empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık düzeyinin farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. 
Araştırmanın asıl konusu olan katılımcıların ahlaki ikilemlerde aldıkları kararlar ve bu kararların bilişsel esneklik, empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık ilişkisini incelemek amacıyla analizler yapılmıştır. Kendini feda etme ahlaki ikileminde alınan kararların bilişsel esneklik ve ahlaki olgunluk düzeyine göre farklılık gösterdiği belirlenmiştir. Heinz ikileminde alınan kararların empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık düzeylerine göre anlamlı bir farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Mahkumu ihbar etme ikileminde ise alınan kararların ahlaki olgunluk ve dindarlık düzeylerine göre anlamlı farklılık gösterdiği belirlenmiştir. Bu bulgular ahlaki ikilemlerde alınan kararlar ile bilişsel esneklik, empati, ahlaki olgunluk ve dindarlık arasında anlamlı bir ilişkinin olduğunu göstermektedir.

Anahtar kelimeler: Ahlaki ikilem, Bilişsel esneklik, Empati, Ahlaki olgunluk, Dindarlık.

Abstract:
Morality is a system that regulates interpersonal relations, tells what is good-bad, true-wrong, and offers principles for ensuring social ease and peace. When faced with moral problems in social life, many factors affect the decisions we make and the choices made. The main objective of this study is to investigate the relationship of decisions taken in moral dilemmas with cognitive flexibility, empathy, moral maturity and religion. The sample of the study consisted of a total of 902 people, 546 women and 356 men in the 18-65 age range. Five scenarios of moral dilemmas were given to the people involved in the research to respond. In addition, the Cognitive Flexibility Scale (BEO), the Empathetic Trend Scale (EEO), the Moral Maturity Scale (AOÖ) and the Religious Orientation Scale (DYÖ) were used in order to measure its relationship with the responses to moral dilemma scenarios. The study first discussed the differences of the participants' cognitive flexibility, empathetic tendency, moral maturity and religious orientation levels according to demographic characteristics. ANOVA tests for this revealed that the level of cognitive flexibility and empathetic tendency differed by gender. It was also found that the level of cognitive flexibility, empathy, moral maturity and religion differ according to the educational status of individuals. 
Analyzes were conducted in order to examine the decisions made by the participants who are the main subject of the research in moral dilemmas and the relationship of these decisions with cognitive flexibility, empathy, moral maturity and religion. It was specified that the decisions taken in the moral dilemma of self-sacrifice differ according to the level of cognitive flexibility and moral maturity. It was found that the decisions taken in the Heinz dilemma differ significantly in terms of empathy, moral maturity and religion. In the dilemma of reporting the prisoner, it was determined that the decisions taken differ significantly according to the level of moral maturity and religion. These findings suggest that there is a significant relationship between cognitive flexibility, empathy, moral maturity and religion with decisions taken in moral dilemmas.

Keywords: Moral dilemma, Cognitive flexibility, Empathy, Moral maturity, Religion.