Toplumsal yapıdan zihinsel yapıya Oğuz Atay'da özne ve dil'in yaratımı
From social to intellectual structures: Creating subject and language in Oguz Atay's texts
Yazar: ÇAĞDAŞ YUSUF AKBULUT
Danışman: PROF. DR. SEMİH TEZCAN
İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi / Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü  / Türk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Sosyoloji = Sociology ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Atay, Oğuz = Atay, Oğuz ; Dil = Language ; Edebiyat = Literature ; Temsil = Representation ; Tutunamayanlar = Tutunamayanlar ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Yeni Türk edebiyatı = New Turkish literature ; Özne = Subject

Özet:
Oğuz Atay'ın, Tutunamayanlar (1971–72) ve Tehlikeli Oyunlar (1973) romanlarındaki önemli bir hamlesi, Türkiye'nin entelektüel meselelerini ve yazarlık kurumunun açmazlarını, duygularının çelişkisine kapılan ve bu hâldeyken kendisiyle hesaplaşma içine giren "tutunamayanlar" tipi vasıtasıyla aşmaya yönelmesidir. Bu tezin, Oğuz Atay'ın roman kişilerini kurduğu temelleri soruşturan birinci bölümünde, mikro–sosyolojik düşünceye, yani Émile Durkheim'a karşı Jean–Gabriel de Tarde'ın zihinler–arası hareketlerin belirlenim yasalarını esas alan toplum kavrayışına müracaat edilmiştir. Bu noktada, Oğuz Atay'ın özneyi, birtakım söylem ve ideolojilere bağımlı hâlde üretilen hazır formülasyonların, kanaatlerin veya soyut kavramların temsilleri olarak değil, duygulanabilme kabiliyetine sahip toplumsal tipler olarak yarattığı iddia edilmiştir. Öte yandan, ayrıca "tutunamayanlar" tipinin Türk modernitesinin özgül koşulları etrafında üretilmiş bir özne olduğu düşüncesi de öne sürülecektir. Böylece Oğuz Atay, ülkenin kolektif kimliğinin, toplumsal yapısının çatışmalarını roman kişilerin zihinlerinde gerçekleşen çatışmalar olarak değerlendirmiş ve böylece kişilerine duygusal bir içerik kazandırmıştır.
Oğuz Atay'ın metinlerinde söylem, dilsel temsilin kendi imkânsızlığını yine aynı dili kullanarak aşmak üzere yapılanır. Tezin ikinci bölümünde ise, özne ve dilin anlam ve temsil sorunlarına ilişkin düşünceler ile söz konusu metinleri birlikte okumak üzere psikanaliz disiplini çalıştırılmıştır. Ancak, ilgili disipline karşı eleştiriler saklı tutulmuş, psikanalizin aykırı bir kimliğine, Sigmund Freud'a karşı Jacques Lacan'ın teorisine bir alan açılmıştır. Burada ise, Oğuz Atay'ın merkezî anlam rejimlerini boşa çıkarma stratejisi olarak kullandığı yöntemlere odaklanılmış, bir özne ve anlatı dilinin yaratımının üst–kurmaca aracılığıyla nasıl birbirine ilişkin temalar ürettiğine dair bir arka plân getirilmiştir. Burada, okuryazarlık çabasını ve roman yazımını sorguya açan bu metinlerdeki üst–dil oyunlarının, ülkenin kültürel belleğinin bir izdüşümü olarak kurulduğu ve dolayısıyla, romanların meseleleri ve kurgusu arasındaki üst–kurmaca niteliklerin ortak bir tepkiselliğe karşılık geldiği tespit edilmiştir.
Son tahlilde, Oğuz Atay'ı bir "yazar/entelektüel" olarak tanımlama fikri üzerinden, söz konusu romanlarda kendisinin "Türkiye'nin ruhu" kavrayışında beliren temel meseleleri öne çıkarılacaktır. Böylece bu tez, ülkenin toplumsal yapısından insanlarının zihinsel yapısına doğru özne, dil, anlam ve temsil sorunlarını, birer roman sorunu olarak tartışmaya açma amacını güdecektir.




Anahtar Sözcükler: Tutunamayanlar, Tehlikeli Oyunlar, toplumsal tip, temsil

Abstract:
An important move of Oğuz Atay, in his novels Tutunamayanlar (The Disconnected, 1971–72) and Tehlikeli Oyunlar (Dangerous Games, 1973) is his turning attention to the intellectual questions of Turkey and the dilemma of institution of authorship through the type of "the disconnected" who is overcome by his emotional contradictions but also ventures to come to terms with himself or herself. In the first part of this thesis, in order to reveal the foundational bases of Oğuz Atay's fictional subjects, I apply to Jean-Gabriel de Tarde's understanding of society as the determiner rules of movement of inter–mentalities, called micro-sociology, instead of Émile Durkheim's sociology. In that respect, it is argued that Oğuz Atay constructs the subject not as the representative of the given discourses and ideologies –viz., produced in accordance with ready formulations, convictions, and abstractions – but rather as social types with a potential of intentional emotionality. Further, I argue that the type of the disconnected was produced in and by the peculiar conditions of the Turkish modernity. By the way of projecting the intellectual conflicts of the novel characters as the antagonism embedded in the social structure of the country, Oğuz Atay equips fictional subjects with an emotional content.
In Oğuz Atay's texts, the discourse is constructed in a way to overcome the impotency of linguistic representation through the application of the same very language. Therefore, in the second part of this thesis, I employ the tools of psychoanalytical method developed by Jacques Lacan (with its differences from Sigmund Freud's) to analyse the question of meaning and representation of the subject and language. In this part, I focus the strategical methods used by Oğuz Atay to negate central signifying regimes. I also develop a frame to show how the construction of the subject and a narrative discourse produce respective themes about one another. It is argued that in these texts which open the literacy and novel writing to an investigation, meta–fictional and linguistic plays are constructed to project the cultural memory and collective reaction in the country, Turkey. In the last analysis, my survey attempts to show how Oğuz Atay, as an intellectual/writer, in these novels, reveals what he calls "Türkiye'nin ruhu" (the soul of Turkey), and its pivotal aspects and questions. In this way, I aim to contribute to discussions on the question of signification, language, representation, and the subject, both in the novels and in the social and intellectual structures of Turkey.



Key Words: The Disconnected, Dangerous Games, social type,
representation