Büyük ebeveyn ve torun ilişkileri: Çocuk bakım pratikleri üzerine bir araştırma
The relationships of grandparents and grandchildren: A study on child care practices
Yazar: SİNEM BURCU UĞUR
Danışman: PROF. DR. NURŞEN ADAK
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Aile büyükleri = Grandparents ; Büyük ebeveynlik = Grandparenting ; Ebeveyn-çocuk ilişkisi = Parents-child relation ; Ebeveynler = Parents ; Çocuk bakımı = Child care

Özet:
Dünyada sağlık, nüfus, teknoloji, ekonomi gibi alanlarda yaşanan dönüşümler, aile kurumuna da yansımakta ve aile içi ilişkiler ile rollere yön vermektedir. Demografik alanda yaşanan değişiklikler, aile yapılanmasında en etkili olan dönüşümlerden biridir. Dünya
çapında doğurganlık oranları giderek azalırken; ortalama ömür ise artan bir ivme
göstermektedir. Nüfusun yaşlanmasına işaret eden bu durum, ailenin diğer üyelerinin
aralarındaki ilişkilere olduğu gibi, büyük ebeveynlerle torunlar arasındaki ilişkilere de etki
etmekte ve büyük ebeveynlerin torunlara yönelik rollerini değişime uğratmaktadır. Büyük
ebeveyn ve torunlar arasındaki ilişkilerin yeni biçimler almalarında ve bu ilişkilerin yeni
görevlere açık hale gelmesinde etkili olan esas unsur ise yeni aile düzenlemeleridir. Orta
kuşakta yaşanan boşanmaların giderek yaygınlık kazanması, büyük ebeveynlerin aile içindeki
öncelikli rollerinin torun bakımı olmasında etkili olan çağdaş bir problemdir. Büyük
ebeveynler, ebeveynler çocuklarına etkili ebeveynlik yapmak ya da çocuklarının gelişim
ihtiyaçlarını karşılamakta başarısız olduklarında torun bakım desteğinde önemli bir rol
oynamaktadır. Büyük ebeveynliğin çocuk bakım sorumluluğunu içeren bir rol olarak
şekillenmesinin ardındaki dinamiklerden bir diğeri, belki de en güçlüsü, orta kuşaktaki kadın
istihdamıdır. Büyük ebeveynler, bakım ihtiyacını doğuran bu dinamiklerden hangisinin
torunlarına bakım sağlamalarında etkin rol oynadığına bağlı olarak farklı yoğunlukta bakım
sağlamaktadırlar. Ayrıca, uygun fiyatlı ve güvenilir kamu çocuk bakım desteğinin
erişilebilirliği de büyük ebeveynlerin bakıma dahil olma derecelerine ve bağlantılı olarak
sağladıkları bakımın niteliğine etki eder.
Bu çalışmada, aile yapısı, aile içi ilişkiler ile görev ve sorumluluklarda değişikliklere
yol açan eğilimler tartışılmış, bu eğilimlerin büyük ebeveynlik rolü ve sorumlulukları
üzerindeki etkileri nitel araştırma teknikleri kullanılarak Antalya'da torunlarına bakım
sağlayan büyükanneler üzerinden çözümlenmiştir. Büyükannelerle yapılan derinlemesine
görüşmeler yoluyla, torun bakımı sağlamalarına yol açan koşullar anlaşılmaya çalışılmış ve
çocuk bakımına dahil olma derecelerine bağlı olarak ortaya çıkan büyük ebeveynlik modelleri
irdelenmiştir. Büyükannelerin tam zamanlı, düzenli ya da yardımcı bakım görevlerinin
yaşamlarını nasıl etkilediği anlaşılmaya çalışılmıştır. Çalışmada ayrıca, büyük ebeveynlik
deneyimini etkileyen unsurlar olarak büyük ebeveynlerin torunlarıyla ilişkilerinin kendi
çocuklarıyla ilişkilerinden farklılıkları ortaya konulmuştur. Yapılan görüşmeler
çözümlendiğinde, büyükannelerin çoğunlukla orta kuşak kadınların ev dışında ücret karşılığı
çalışmaya başlaması nedeniyle aile içinde anne koruyucu ve çocuk bakımına yardımcı olarak konumlanıp, torunlarının bakımında sorumluluk aldıkları gözlenmiştir. Düzenli olarak
torunlarının bakımında görev alan büyükannelerin gündelik yaşam pratiklerinin bu durumdan
hem olumlu hem de olumsuz şekilde etkilendiği görülmüştür. Ayrıca, içerdiği tüm
olumsuzluklarına rağmen büyükanneler büyükannelik rollerini genel olarak duygusal tatmin
ile ilişkilendirmiştir. Büyükannelerin orta kuşakla ve torunlarla ilişkilerinde maliyeti yüksek
davranışlardan kaçınma ve ödülleri en yükseğe çıkarma motivasyonuyla hareket ettiklerine
işaret eden bu durum, torun bakım faaliyetinde mübadelenin işlerliğine yorulabilir.

Abstract:
The transformations that are occurring worldwide in the areas of health, population,
technology, economy are also reflected in the family institution and dominate roles and family
relations. Changes in the demographic area are one of the most influential transformations in
family structure. While fertility rates are gradually decreasing worldwide; the average life
expectancy is increasing. This situation, an indication of the aging population, affects the
relationship between grandparents and grandchildren as well as the relationship between other
members of the family, and changes the role of grandparents towards their grandchildren. The
most influential factor causing relationship between grandparents and grandchildren to take
new forms and making these relations open to new tasks is the new family arrangements. The
increasing prevalence of middle-generations divorce is a Contemporary problem that is
effective in converting the primary role of grandparents into grandchild care in the family.
Grandparents play an important role in grandchild care support when parents fail to
effectively parent their children or meet the developmental needs of their children. One of the
dynamics, perhaps the most powerful one, behind the shaping of grand parenting as a role
involving responsibility for child care is midrail female employment. Grandparents provide
different intensities of care depending on which of these dynamics giving rise to the need for
care plays an active role in their care for their grandchildren. Accessibility of affordable and
reliable public child care support service also influences the grandparental involvement levels
and the nature of care they provide.
In this study, trends leading to changes in duties and responsibilities in family, family
structures, family relationships were discussedand effects of these tendencies on the
grandparenting role and responsibilities were analysed through the use of qualitative research
techniques on grandmothers who have provided care to their grandchildren in Antalya city.
Through in-depth interviews with grandmothers, the conditions leading to grandchild care
were tried to be understood and grandparenting patterns arising due to their degree of
involvement in child care were examined. How full-time, regular or assistive care affect their
lives was tried to be understood. The study also revealed the ways how relationships of
grandparents with their grandchildren differ from relations with their own children as factors
affecting grandparenting experience. When the interviews were analysed, it was observed that
the grandmothers were often placed in the family as mother savers and child care assistants, taking responsibility for care of their grandchildren,due to the fact that middle generation
women have started to work in paid employment outside their house. It was seen that the
daily practices of the grandmothers regularly taking responsibility for the care of their
grandchildren are affected both positively and negatively. Moreover, despite all the negativity
involved, grandparents have associated grandparental roles with emotional satisfaction in
general. This situation, indicative of the fact that grandmothers are motivated to avoid high
cost behaviors and maximize rewards in their relationship with middle generations and
grandchildren, can be explained by the exchange theory in the grandchildren maintenance
care activity.