İbn Sînâ'nın akıl teorisi
Avicenna's theory of intellect
Yazar: BİLAL KARABEY
Danışman: PROF. DR. MURAT DEMİRKOL
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Düşünme = Thinking ; Sezgi = Intuition ; İbn Sina = Ibn Sina ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
İbn Sînâ felsefesinde âlem, ay üstü ve ay altı olmak üzere iki kısımda değerlendirilir. Ay üstü âlemdeki varlık grubunu Tanrı, göksel akıllar ve göksel küreler ile nefisleri oluşturur. Ay altı âlemdeki varlıklar ise unsurlardan oluşan cisimler, bitkiler ve hayvanlar olarak tasnif edilir. İbn Sînâ'nın felsefî sisteminde insan, ay altı âlemdeki varlık hiyerarşisinin en üst basamağında bulunur. İnsan, bu yetkin konumunu nefsinin akli bir varlık oluşuna borçludur. Filozof, yalnızca insana atfettiği akleden insani nefsi, kuvveleri ve yetkinlikleri olan bir cevher olarak tavsif eder. Bu bağlamda insani nefsin güçlerini, en temelde pratik akıl ve teorik akıl olarak iki kısımda değerlendirir. Pratik akıl, insanın davranış boyutuna dair fiillerini kapsarken; teorik akıl, insanın bilgisel süreçlerle ilgili faaliyetlerini içine alır. Teorik akıl da faal akılda bulunan akledilirlerle olan ilişkisine göre heyulani akıl, bilmeleke akıl, bilfiil akıl ve müstefâd akıl olmak üzere dört kısımda ele alınır. Bunların yanında peygambere özgü olan kutsî akıl da heyulani akıl ve bilmeleke akılla ilişkili olarak incelenir. İnsani nefsin bilme yönüne dair bu derecelendirme aynı zamanda teorik aklın yetkinlik durumunu da ifade eder. İnsanın yeryüzündeki gayesi müstefâd akıl derecesine ulaşmaktır. İnsanın bu amacı gerçekleştirebilmesi için sezginin yanında duyusal güçlerin etkisinden kurtularak düşünme gücünü işlevsel olarak kullanması gerekir. İnsan, sezgi ve düşünme gücünü kullanması sonucunda faal akılla ittisal eder. Faal akılla ittisalin anlamı ise orta terimleri ihtiva eden akledilirlerin faal akıl tarafından nefse feyz edilmesidir. Bu feyizler sayesinde insan, gayesi olan müstefâd akla ulaşır. Bu çerçevede araştırmanın amacı İbn Sînâ'nın akıl teorisini ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler: Akıl, Düşünme, Faal Akıl, İbn Sînâ, İslam Felsefesi, Sezgi

Abstract:
In Avicenna's philosophy, the realm is valued in two parts, supra-lunar and sub-lunar realm. The group of beings in supra-lunar realm are God, celestial minds, celestial spheres and souls. On the other hand, beings in a sub-moon realm are classified as things, plants, and animals. The philosophical system of Avicenna's, man is at the highest level of the hierarchy of being in the sub-moon realm. Man owes this competent position to soul's a rational being. The philosopher describes the intellectual human soul, which he only attributes to man, as a substance with faculties and competencies. In this context, it mainly evaluates the human soul in two parts: the practical mind and the theoretical mind. While practical mind includes the actions of human beings in relation to dimensions of behavior; the theoretical mind includes human activities related to informational processes. The theoretical ıntellect is dealt with in four parts, according to its relationship to intelligibles in the agent intellect; it's the Material Intellect, the Intellect in Habitu, the Actual Intellect, and the Acquire Intellect. In addition, the holy intellect of the prophets is also examined in relation to the material intellect and intellect in habitu. This classification of the epistemological aspect of the human soul also expresses the state of competence of the theoretical mind. The goal of man on is to reach the acquire intellect. In order for a person to achieve this goal, he must use his power of thinking functionally by eliminating the influence of sensory forces as well as intuition. As a result of using the power of intuition and thinking, humans conjuctive the Active intellect. The meaning of conjuction the Active Intellect is that intellectual knowledge, which includes middle terms, is visualized by the Active Intellect. Thanks to these prosperities, humans reach the ıntellect of Acquire. In this regard, the purpose of the research is to reveal Avicenna's theory of intellect.

Key Words: Intellect, Thinking, Active Intellect, Avicenna, Islamic Philosophy, Intuition