İran'da Güney Azerbaycan Milli Hareketi meselesi ve İran-Azerbaycan ilişkilerine etkisi
The South Azerbaijan National Movement issue in İran and its effects on İran-Azerbaijan relations
Yazar: KARİM ASGHARI
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ATAY AKDEVELİOĞLU
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Azerbaycan Milli Harekatı = Azerbaijan Nation  Operation ; Bağımsızlık = Independence ; Güney Azerbaycan = South Azerbaijan ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; İran = Iran

Özet:
Bu çalışmada İran'da Güney Azerbaycan meselesi ve bu mesele sonucunda
ortaya çıkan Güney Azerbaycan Milli Hareketi (GAMH) ele alınmaktadır. Ayrıca,
Güney Azerbaycan meselesinin, bağımsızlığını yeni kazanmış olan Azerbaycan
Cumhuriyeti ile İran'ın ilişkisi ele alınmıştır. Bu ilişkileri etkileyen temel unsur olarak
Güney Azerbaycan ve ona bağlı olarak GAMH, ikili ilişkilerin ele alınırken odak
noktasını oluşturmuştur. Özellikle 1991 sonrasında Güney Azerbaycanlılar, Azerbaycan
Cumhuriyeti'nin bağımsızlığından etkilenmiştir. I. Karabağ Savaşı'nda İran'ın
Ermenistan'dan yana tutumu ve Azerbaycan'ın ikinci cumhurbaşkanı Elçibey'in Güney
Azerbaycan ile ilgili politikaları, bu konudaki önemli etkenlerdir. Ayrıca, o tarihten
itibaren Güney Azerbaycan'da siyasi söylem ve eylemi temsil eden siyasal akım
GAMH'dır. İran ile Azerbaycan'ın ilişkileri inişli çıkışlı çok sayıda süreçleri
içermektedir. Buna rağmen bu çalışmanın temel iddiası; iki ülke arasındaki ilişkileri
belirleyen en önemli faktörün, Güney Azerbaycan olduğudur. Azerbaycan Cumhuriyeti,
Güney Azerbaycanlılar için akraba-devlet olduğundan, İran açısından iç ve dış güvenlik
sorunu haline gelmektedir. Güney Azerbaycan'da gelişen sivil ve özgürlükçü milliyetçi
hareketten dolayı, bu husus daha çok önem kazanmıştır.
Bu tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde 19. Yüzyıldan,
2014'e kadar İran'da Güney Azerbaycan meselesi incelenmiştir. İkinci bölümde,
GAMH ve bu hareketin ideolojisi, hareketin içindeki gruplar, hareketi güçlendiren
unsurlar ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise, İran'ın 1918-1920 Azerbaycan devleti ve
1991'de bağımsızlığını kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti ile ilişkileri ele alınmış; bu
ilişkilere Güney Azerbaycan meselesinin etkisi irdelenmiştir.

Abstract:
The present study discusses the South Azerbaijan issue in Iran and the South
Azerbaijan National Movement (GAMH). In addition, the relationship between the
newly independent Azerbaijan Republic and Iran is discussed. As the main factor
influencing these relations, South Azerbaijan and accordingly GAMH formed the focal
point of the bilateral relations. Especially after 1991, South Azerbaijanis were affected
by the independence of the Republic of Azerbaijan. Iran's stance towards Armenia in
the first Karabakh War and the policies of Azerbaijan's second president, Elçibey,
regarding South Azerbaijan are important factors in this regard. Since then, the political
movement representing political discourse and action in South Azerbaijan is GAMH.
The relations between Iran and Azerbaijan include many ups and downs. The main
claim of this study, despite this, and the most important factor determining the relations
between the two countries is South Azerbaijan. Since the Republic of Azerbaijan is a
kin-state for South Azerbaijanis, it becomes an internal and external security problem
for Iran. Due to the civil and libertarian nationalist movement that developed in South
Azerbaijan, this issue gained more importance.
This study consists of three parts. In the first part, the South Azerbaijan issue in
Iran from the 19th century to 2014 has been examined. In the second part, GAMH and
the ideology of this movement, the groups within the movement, the elements that
strengthen the movement are discussed. In the third part, Iran's relations with the 1918-
1920 Azerbaijan state and the Azerbaijan Republic, which gained its independence in
1991, were discussed and the effect of the South Azerbaijan issue on these relations has
been examined.