Kendilik sunumu olarak yenidışavurumsal otoportreler
New expressive self-portraits as self-presentation
Yazar: MEHTAP SALDIRAY
Danışman: PROF. DR. AYGÜL AYKUT
Erciyes Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Resim Ana Sanat Dalı
Derece: Sanatta Yeterlik, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
'Kendilik' kavramı kişinin kendisine bakması ve onu algılaması bakımından günümüz
sanatında bir tür var olma deneyimi olarak belirmiştir. Bu nedenle bireyin kendilik özeti
niteliği taşıyan 'otoportre' 'kendilik' olgusunun dışavurumu olarak görülebilir. Bu
nedenle genellikle otobiyografiktir ve 'otoportre'nin farklı bağlamlar ve anlamlara işaret
eden sembolik anlatım yapısından doğan temel özellikler salt biçimlere indirgenemez.
Yapıtta sanatçı otobiyografisiyle iç içe geçen bağlamların dönüşümüyle sanatsal anlatım
dilinde açığa çıkan bu tür dışavurumlar 'kendilik' kavramına işaret eden imalar içerirler.
Özellikle alanyazının gösterdiği şekliyle sanatsal yaratımlarda otobiyografik anlatım
kendini 'otoportre' yoluyla sadece yansıtmacı veya dışavurumcu tavırda değil,
kendisinden başka bir şeye işaret eden, temsilî olan ve yorumlanabilen her türlü cisim,
durum veya olayda gösterir.
Bu araştırmada özellikle otobiyografik ve sembolik yaklaşımlarla sanatsal ifadede yer
bulan 'kendilik' kavramı, 'post yapısalcılık' perpektifinden sanatsal sunuma olan
katkısıyla irdelenmektedir. Bu bağlamda alanyazında kendilik kavramı tek bir anlamla
sınırlı kalmaması ve birçok disiplinle iç içe olması özellikleriyle postmodern kuramla
çoğunlukla da 'post yapısalcılık' ile ilişkilendirilmiş bu nedenle sanatta da daha çok 'Yeni
Dışavurumsal' anlayışın ilkeleriyle uzlaşma sağlamıştır.
Bu nedenle Tezde Sanatta 'kendilik' sunumunun çözümlenmesine olanak tanıması
bakımından 'post yapısalcılık/yapısökümün' kuramsal bağlamına hizmet eden bu
bağlamın işletildiği yapıtlar, semiyotik yöntemle incelenerek kuramla uygulamayı
bütünleştirdiği düşünülen yapıt örneklerindeki özellikler ortaya çıkarılmıştır. Özde
postmodern süreçte kendini sürekli yapılandırma yönüyle ele alınan 'kendilik' söylemleri
hem ilgili alanyazın incelemeleri yoluyla hem de 'kendilik' kavramının görsel sanat
vii
yapıtlarına yansımaları temel alınarak sanat temelli bir uygulamada çözümlenmeye
çalışılmıştır.
Bu bağlamdaki 'otoportre' yaklaşımlarına semiyotik açıdan bakıldığında 'kendilik'
olgusu bireyin kendi hayat deneyimlerinden kopmadan biçim ve içeriğe yönelik yeni
anlamlar, imalar oluşturmak için onları yapı-bozuma uğratarak yeni bir estetik forma
ulaşma arayışına yöneldiği anlaşılmaktadır.
Bu noktada söz konusu yapıları, göstergeler yoluyla oluştukları semiyotik bağlamlarda
diğer 'kendilik' şemalarıyla ilişkilendirmek bu yolla benzerlikleri veya farklılıkları
incelemek sanatsal bilgi üretiminde oldukça önemlidir.
Araştırmada bu amaçlara hizmet edebilmek için yirmi altı sanatçıya yer verilmiştir.
Sanatçıların otuz bir yapıtı, görsel analiz tekniğiyle (konu, biçim, içerik ve öz)
çözümlenmiştir. Yapıtlar 'kendilik' kavramı etrafında şekillenen kavramsal çerçevede
büyüteç altına alınarak nasıl bir sanatsal söyleme dahil oldukları semiyotik/göstergebilim
yöntemi ile incelenmiştir.
Sonuç olarak anlatım gücü bakımından sanatçıların 'kendilik' anlatılarını otobiyografik
bağlamla ilişkilendirilen semboller ve kodları 'yapısöküme' uğratarak dönüştürdükleri bu
da sıklıkla metaforlarla yaptıkları anlaşılmıştır. Bu bağlamda 'otoportre' yaklaşımlarında
'kendilik' ifadesini oluşturan plastik unsurlar ve sanatçıların anlam oluşturma stratejileri
tespit edilmiştir.
Ayrıca tezde otobiyografik açıdan sanatçıların kompozisyon çeşitliliği hem içerik hem de
özde merak uyandıran özellikleri ve yapı-söküme işaret eden çeşitli 'bakış' açıları (görme
rejimi) ele alınarak sanatsal stratejileri ortaya çıkarmak mümkün olmuştur.
Postmodernizm örüntüsünde sanatta ikilemli bir varoluş durumuna işaret eden 'kendilik'
kavramının görsel kültür mecraları yoluyla kendi imaj bilincini yeniden üretilmesiyle
sanatçıların yapıtlarında 'Örtme-kapama', 'voyörizm (gözetlemecilik)', 'skopofoli' gibi
'bakış' türlerine yer verdikleri böylelikle 'kendilik' ifadesini nesnelleştirdikleri,
metalaştırdıkları da görülmüştür. Özellikle çağdaş sanatçıların, 'imge' oluştururken bu
yeni 'bakış' ya da imaj bilincine yapıtları aracılığı ile eleştirel yaklaşımlar geliştirdikleri
görülmüştür.
viii
Araştırma ile sanat araştırmacısının kuramsal dayanaklarıyla şekillenen kavramsal
çerçeve uygulama temelli araştırma bulgularıyla harmanlanarak araştırmacının plastik
yaklaşımlarında 'yapı-söküm' perspektifinden estetik değerler sisteminin çözümlenmesi
yapılmıştır. Bunun yanında çalışmada oluşturulan 'kendilik' şemalarının yapıt oluşumuna
etkisi, sanatçının otobiyografisi, bireysel deneyimlerinin sanatsal süreçlerle ilişkisi olup
olmadığı ve seçilen eserlerin görsel analizleri yoluyla 'kendilik' kavramı etrafında gelişen
unsurlar birlikte ele alınarak gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır.
Sonuç olarak, sanatta postmodernizmle beliren otobiyografik anlatı, gösterilmeyenin var
olduğunu vurgulamaktadır. Bu noktada birey, 'kendilik' ifadesini bir sorgu nesnesi
bağlamında ele alarak görünmeyenin görünür kılınması üzerine odaklanmıştır. Çoklu
'bakış' örgüleri dâhilinde ilişkisiz çağrışımların sürekli değişime açık yapılandırmalar
sağlaması hususu ile birey, 'kendilik' dönüşümünü bilinçli bir biçimde ifadelendirmesini
ve çeşitlendirmesini sağlamıştır. Dolayısıyla sanatsal otobiyografik anlatı stratejilerinde
izlenilen temsil araçları geliştirilmiştir. Bu bağlamda birey, içsel 'kendilik' dönüşümünü
gerçekleştirme sürecinde 'otoportre' anlatımına yönelmiştir. Birey, sanatsal otobiyografik
anlatı aracılığıyla gerçekleştirdiği söz konusu içsel dönüşümünü 'eş-zamanlı' bir işlev
rolünde izleyici ile etkileşim halinde olma deneyimi ile yeniden gerçekleştirmektedir.
'Kendilik' ifadesi sanatta 'Yeni Dışavurumsal' anlatımda 'dişil duyarlılık', 'yaratıcılık',
'doğallık', 'melankoli', 'samimiyet' kavramlarıyla metaforik dönüşümle kendine yer
bulmuş gibi görünse de 'kendilik' söylencesi sorunsalı sonsuz biçimde kendini üreterek
gelişmeye devam etmektedir. Yaşantı geçirilen nesne-mekân ilişkilendirmeleri ile sayısız
'kendilik' varyasyonları sağlanabilmektedir. Öte yandan estetik kaygılar yerine 'kendilik'
kaygıları üzerinden bireyin en kendi olma durumuna erişme mertebesine ulaşması söz
konusu olabilmektedir. Bu bakımdan 'kendilik' ifadesi, doğaçlamaya dayalı bir biçimde
gelişen primitif renk, şekil ve biçimlerle, boya akıtmalarıyla, deneyimsel bir boyutta içsel
'bakış'ın dolaysız bir biçimde dışa taşmasıyla kendini gösterebilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Kendilik, Yapısöküm, Post Yapısalcılık, Otoportre, Yeni
Dışavurumsal, Dişil Duyarlılık, Bakış.

Abstract:
The concept of being 'self' has emerged as a kind of experience of being in today's art in
terms of looking at and perceiving oneself. For this reason, 'self-portrait', which is a
summary of the individual's self, can be seen as an expression of the phenomenon of being
the self. For this reason, it is usually autobiographical; and the basic features of the 'selfportrait' arising from its symbolic narrative structure that points to different contexts and
meanings cannot be reduced to mere forms. In the work, such manifestations, which are
revealed in the language of artistic expression through the transformation of contexts
intertwined with the artist's autobiography, contain allusions pointing to the concept of
being 'self'.
Especially in artistic creations, as the literature shows, autobiographical expression
manifests itself not only in a reflective or expressionist attitude through self-portraiture,
but also in any object, situation or event that points to something other than itself, that is
representational and can be interpreted. In this research, the concept of being "self", which
finds a place in artistic expression especially through autobiographical and symbolic
approaches, is examined from the perspective of poststructuralism with its contribution
to artistic presentation.
In this context, the concept of being self in the literature has been associated with
postmodern theory, mostly with poststructuralism, due to the fact that it is not limited to
a single meaning and is intertwined with many disciplines. For this reason; it has mostly
reconciled with the principles of the 'New Expressionist' understanding in art. For this
reason, this context, which serves the theoretical context of 'poststructuralism/deconstruction' in terms of enabling the analysis of the self presentation in
art, has been applied to the works in this thesis.
x
Through the semiotic method; the characteristics of the artworks that are thought to
integrate theory and practice have been revealed. In essence, the discourses of "self",
which are handled with the aspect of continuous structuring in the postmodern process,
have been analyzed in an art-based practice both through the relevant literature reviews
and on the basis of the reflections of this concept on visual artworks.
When we look at the 'self-portrait' approaches in this context from a semiotic point of
view; it is understood that the phenomenon of "self", without breaking away from the
individual's own life experiences; deconstructs them in order to create new meanings and
implications for form and content; and seeks to reach a new aesthetic form. At this point,
it is very important in the production of artistic knowledge to associate these structures
with other 'self' schemes in the semiotic contexts in which they are formed through signs
and to examine the similarities or differences in this way.
At this point, associating these structures with other "self" schemas in the semiotic
contexts in which they are formed through signs, and examining their similarities or
differences in this way, is very important in the production of artistic knowledge. In order
to serve these purposes, twenty-six artists were included in the research. Thirty-one works
of the artists in the sample formed by the quota sampling technique were analyzed by
visual content analysis method (subject, form, content and essence). The works are
analyzed within the conceptual framework shaped around the concept of being the 'self'
and how they are included in an artistic discourse is analyzed with the semiotic/ semiotics
method. As a result, in terms of narrative power, it has been understood that artists
transform their 'self' narratives by deconstructing the symbols and codes associated with
the autobiographical context, and that they often do this with metaphors.
In this context; the plastic elements that constitute the expression of 'self' in 'self-portrait'
approaches; and the artists' strategies of meaning-making have been identified. In the
thesis, it was also possible to reveal the artistic strategies of the artists from an
autobiographical point of view by addressing their compositional diversity, their
intriguing features in both content and essence, and their various 'points of view' (regime
of seeing) that point to deconstruction. In the pattern of postmodernism, it has been
observed that the concept of the self, which points to a dualistic state of existence in art;
with the reproduction of its own image consciousness through visual culture media, artists
xi
include 'types of gaze' such as 'covering-covering', 'voyeurship', 'scopophilia' in their
works; thus objectifying and commodifying the self. In particular, contemporary artists
have been seen to develop critical approaches to this new 'gaze' or image consciousness
through their works while creating 'images'. With the research; the conceptual framework
shaped by the theoretical foundations of the art researcher; blended with the findings of
practice-based research; from the perspective of deconstruction in the researcher's plastic
approaches; the aesthetic value system was analyzed.
In addition to this; the effect of the self schemas created in the study on the formation of
the work; the artist's autobiography, whether the individual experiences are related to the
artistic processes and through the visual analysis of the selected works; the elements
developing around the concept of being 'self' were handled together and tried to be
brought to light. As a result, the autobiographical narrative that emerged with
Postmodernism in art emphasizes the existence of the unseen. At this point, the person
focuses on making the invisible visible by addressing the expression of 'self' in the context
of an object of inquiry.
Within multiple patterns of view; with the fact that unrelated associations provide
configurations open to constant change, the individual has enabled to consciously express
and diversify the transformation of 'self'. Within multiple patterns of gaze, the individual
has been able to consciously express and diversify the transformation of the 'self' by
means of unrelated associations that provide constructions open to constant change.
Therefore; the artistic autobiographical narrative strategies have developed means of
representation. In this context, the individual; in the process of realizing the inner 'self'
transformation; has turned to 'self-portrait' narration. Through the artistic
autobiographical narrative, the individual re-actualizes his/her inner transformation in a
'simultaneous' function role in interaction with the audience. Although the self seems to
have found a place in the New Expressionism in art with the concepts of 'feminine
sensitivity', 'creativity', 'naturalness', 'melancholy', 'sincerity' and metaphorical
transformation; the problematic of the 'self' myth continues to develop by producing itself
endlessly. With the object-space associations experienced; countless 'self' variations can
be achieved. On the other hand, instead of aesthetic concerns; through 'self' concerns; it
may be possible for the individual to reach the level of reaching the state of being herself.
In this respect, the 'self' can manifest itself through primitive colors, shapes, forms and
xii
paint flows that develop in an improvisational manner, and in an experiential dimension,
through the direct outpouring of the inner 'gaze'.
Keywords: Self, Deconstruction, Post-Structuralism, Self-Portrait, New Expressive,
Feminine Sensibility, Gaze.