Tahakküm ve direniş stratejilerinin kuruluş alanı olarak medya [TV tartışma programlarında "diyalog etiği" açısından bir inceleme
Үстөмдүк жана каршылык көрсөтүү стратегияларынын өнүгүү майданы катары масс медиа [Телеберүүдөгү дебат программаларындагы «диалог этикасынын» негизинде изилдөө]
Yazar: GÖKÇE YOĞURTÇU
Danışman: PROF. DR. SEZER AKARCALI
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İletişim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: İletişim Bilimleri = Communication Sciences

Özet:
İktidar pratiğinin en somut görünümü olan tahakküm-direniş ikiliğini 'diyalog etiği' zemininde irdelemeyi hedefleyen bu çalışma, televizyon tartışma programlarının birer metin olarak analizine ve bu bağlamda kamuoyu inşacıları olarak işlev gören entelektüellerin söylemsel stratejilerine odaklanmıştır. Medya söyleminde 'öteki' konumundakinin nasıl marjinalleştirildiğinin ve hangi stratejilerle susturulduğunun saptanması, günümüz Türkiye'sindeki mevcut ideolojik sınırları görebilmek için önem taşır. Dolayısıyla bu çalışma, hem entelektüelin bilgi işçisi olarak üstlendiği kamusal sorumluluğu hem de düşünceyi hapseden kutuplaşmaları/çatışmaları mercek altına almaktadır. Bu bağlamda öncelikle 'tahakküm' ve 'direniş' kavramlarına ilişkin farklı kuramsal açılımlar sunulmaktadır. Daha sonra sosyal gerçeklikler ve iktidar ilişkileri ile diyalektik bir ilişki (söylemin gerçekliği kuran ve de temsil eden bir pratik olması) içinde olan söylemin rolü üzerinde durulmaktadır. Söylemin denetlenmesi ile zihinsel işleyişin denetlenmesi arasındaki doğrusal ilişkiyi de içeren bu girişim, tahakkümün eleştirisini iletişimin/diyaloğun özgürleşimi dolayımında yapan yaklaşımları referans alarak, 'öteki'ne yönelik sorumluluğa verimli bir zemin oluşturan 'diyalog etiği'ni tartışmakta ve bu açılımı çoğulcu bir medya ortamının yol göstericisi olarak sunmaktadır. Bu noktada 'diyalog etiği' hem konuşmacı ilesöylediği şey arasındaki ilişkiye hem de konuşmacılar arasındaki ilişkiye gönderme
yapmaktadır.
Son olarak da, söylemin eylem yöneliminden hareketle saptanan söylem
gruplarının ('egemen/baskın', 'çekinik/baskılanan' ve 'müzakereci' söylem) ait
olduğu argümanlar, retorik duruşlar ve stratejiler analiz edilmektedir. Dil
kullanımında, dil çeşitlemelerinde ve üsluplarında tahakkümün ve direnişin aldığı
söylemsel stratejiler, egemen/baskın görüşün kendini nasıl kurduğunu, 'öteki'ni nasıl
susturduğunu ve 'öteki'nin kendi mümkün eylem alanını nasıl genişletebildiğini
anlamak açısından ayırt edicidir. Böylelikle hangi düşünme biçimlerinin tahakküm
kurmaya yöneldiği ve bu eylemlerin rasyonel/meşru bir haklılığa nasıl
dönüştürüldüğü; diğer taraftan hangi düşünme biçimlerinin diyalojik bir zihinsel akış
için belirleyici olduğu bulgulanabilmektedir.
Anahtar Sözcükler: Medya, Televizyon, Tartışma Programları, Söylem, Tahakküm,
Direniş, Diyalog Etiği, Öteki

Abstract:
Бийликтин эң конкреттүү көрүнүшү болгон үстөмдүк кылуу жана
каршылык көрcөтүү мамилелерин «диалог этикасынын» негизинде иликтөөнү
максат кылган бул диссертациялык иш, телеберүүдөгү дебат программаларын
бир текст катары анализдөөгө жана коомдук пикирдин түзүүчүлөрү катары
функция аткарган интеллектуалдардын дискурстук стратегияларына басым
жасайт. Масс медиада «башка» позициясындагыны экинчи планга коюунун
жана аны сүйлөттүрбөөнүн кайсы стратегиялар аркылуу ишке ашканын
аныктоо азыркы Түркиядагы идеологиялык чектерди көрөбилүүдө чоң мааниге
ээ. Ошондуктан бул диссертациялык иштин көңүл чордонунда интелектуалдын
билим кызматкери катары алган коомдук жоопкерчилиги жана ой жүгүртүүнү
чектеген бөлүнүүлөр/тирешүүлөр турат. Мында «үстөмдүк» жана «каршылык
көрcөтүү» түшүнүктөрүнө байланыштуу ар кандай теориялык табылгалар
берилет. Коомдук чындыктар жана бийлик мамилелери менен диалектикалык
байланышта болгон (дискурстун чындыкты курган жана аны чагылдырган бир
практика болушу) дискурстун ролуна да токтолобуз. Дискурсту текшерүү
менен акыл-эс иш-аракетин текшерүүнүн ортосундагы байланышты изилдөө
менен бирге эле коммуникациянын/диалогдун эркиндикке ээ болушунун
тегерегинде үстөмдүктү критикалап, «башкага» байланыштуу жоопкерчиликке
пайдалуу негиз түзгөн «диалог этикасы» талкууланат жана бул табылганы масс iv
медиа майданында жол көрсөткүч катары таанытат. Диалог этикасы сүйлөөчү
менен анын сүйлөгөндөрүнүн ортосундагы байланышты да, сүйлөөчүлөрдүн
ортосундагы өз ара байланышты да камтыйт.
Акыркы бөлүктө дискурстун багытына ылайык аныкталган дискурстун
группаларына (доминант/үстөмдүк, пассивдүү жана компромисстик) тийиштүү
аргументтер, риторикалар жана стратегиялар анализделет. Тилдин
колдонулушунда жана тилдин стилдеринде үстөмдүк кылуу жана каршылык
көрcөтүү стратегиялары, доминант/үстөмдүк пикирди түзүү жана анын
«башканы» сүйлөтпөй кою жолдорун, «башканын» өз ишмердүүлүк майданын
кандайча кеңейткенин түшүнүү жагынан айырмалоочу мүнөзгө ээ. Ошентип
кайсы дискурс формаларынын үстөмдүк кылууга жөндөмдүү экенин жана бул
дискурс формаларынын рационалдуу/мыйзамдуу укукка кандайча айланганын,
экинчи тараптан кайсы дискурс формаларынын диалогдук акыл-эс агымын
жөнгө салганын аныктоого болот.
Ачкыч сөздөр: масс медиа, телеберүү, дебат программалары, дискурс,
үстөмдүк, каршылык көрcөтүү, диалог этикасы, башка/the other.