Dârendevî Hulûsî Efendi Divanı'nda tipler ve kişilikler
Types and characters in Dârendevî Hulûsî Efendi Divan
Yazar: ŞERİFE KARACA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HULUSİ EREN
Muş Alparslan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Bir milletin kendi değer yargılarını öğrenmesi kültürel ve sanatsal açıdan hayati
önem arzetmektedir. Bilindiği üzere millî kimlik bilincinin oluşması açısından ulusların
edebiyatları vazgeçilmezdir. Toplumun davranış ve yapısını temsil eden tipler de bu
düşünceden hareketle ele alınmalıdır. Böylece hem edebî eserlerin anlaşılması
kolaylaşacak hemde toplumun değer yargıları daha iyi biçimlenecektir. Klasik Türk şiiri
her dönem kendi bünyesinde anlaşılmaya ve anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Divan
şiirinin remizlerle örülü dünyasını anlamak için metinlerin arka planını bilmek gerekir.
Biz de bu amaçla çalışmamızın eksenini, toplumun taşıyıcı kodu formatında olan tip ve
kişiliklere ayırdık. Ele aldığımız tip ve kişilikler, toplumdaki her bir ferde karşılık
gelmekte, onların psikososyal durumunu yansıtmaktadır. Tip, toplumdaki belirgin
davranışları temsil eder. Divan şiirinde belirgin davranışları temsil eden pek çok tip
vardır. İncelemiş olduğumuz Hulûsî-i Dârendevî Divanı'ndaki bu tipler üç ana başlık
altında değerlendirilmiştir. Bunlar âşık, mâşuk, rind, derviş, sâki gibi tahayyulî ve
tasavvurî tipler; ağyâr, adû, rakip, zâhid gibi menfî tipler ile bülbül, gül, şem, pervâne
gibi temsilî/sembolik tiplerdir. Kişilik ise, günlük hayatta sıklıkla karşılaşabileceğimiz
insanları yansıtmaktadır. Zaman içerisinde değişebilirler, statik değillerdir. Dîvân'da
tespit ettiğimiz kişilikler: Mutasavvıf kişilikler, Dinî kişilikler ve Tarihî/Efsanevî
(Destanî/Mitolojik) kişilikler başlıklarından oluşmaktadır.
Çalışmamıza konu olan Es-Seyyid Osman Hulûsî Efendi, 1914-1990 yılları
arasında Malatya'nın Dârende ilçesinde yaşamış Nakşibendi tarikatının mürşitlerinden
birisidir. Hulûsî Efendi'nin; Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevi, Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî
ve Şeyh Hamîd-i Velî Cami Minberinden Hutbeler adlı eserleri olmak üzere üç eseri
vardır. Dîvân'daki şiirlerinin birçoğunda tasavvufî tip ve kişiliklere yer vermiştir. Bu
çalışmada Osman Hulûsî Efendi'nin divanındaki beyitler üzerinden tip ve kişilikleri nasıl
işlediği ve bunlara yüklediği roller incelenecektir.
Anahtar Kelimeler: Tip, Kişilik, Klasik Türk Şiiri, Divân-ı Hulûsî-i Dârendevî

Abstract:
It is vital for anation to learn its own value judgments culturall y and artistically. As
it is known, the literatures of nations are indispensable in terms of creating national
identity awareness. The characters that represent the behavior and structure of the society
should also be handled with this view. Thus, both the literary works will be easier to
understandand the valuejudgments of the society will be better shaped. Classical Turkish
poetry, has been tried to be understood and interpreted within it sown term. It is necessary
to know the back ground of the texts in order to understand the world of Divan poetry
adorned with symbols. For this purpose, we have separated the axis of our study into
characters whic hare in the carrier code format of the society. The characters we analyze,
correspond to each individual in the society and reflect their psychosocial status. Type
represents pronounced behavior in society. There are characters in Divan poetry
representing prominent behaviors. These characters in the 'Hulûsî-i Dârendevî Divanı
which we have examined with great care, have been evaluated under three main titles.
These characters are such as; imaginative and sufi characters: Âşık (Lover), Mâşuk, Rind,
Derviş (Dervish) and Sâki; Negative characters: Ağyâr, Adû, Rakip and Zâhid; Figurative
characters like: Bülbül (Nightingale), Gül (Rose), Şem (Candle), and Pervâne (Butterfly).
The charecter reflects the people we can meet often in Daily life. They can change over
time, they are not static. The characters we identified in Divân literature are as follows:
Sufi characters, Religious characters and Historical/Legendary (Epic/Mythological)
characters.
Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi; who was the subject of our study, lived in the
town of Darande in Malatya between 1914 and 1990 and he was one of the followers of
the Naqshbandi tariqa. Hulûsî Efendi has three works. These work sare "Dîvân-ı Hulûsîi Dârendevi", "Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî" and "Şeyh Hamîd-i Velî Cami
Minberinden Hutbeler". He has included sufi characters in many of his poems in his
divan. In this study, how Osman Hulûsî Efendi handles the type and characters through
the couplets on his Divan and the roles they have applied on couplets will be examined.
Key Words: Type, Character, Classical Turkish Poem, Divân-ı Hulûsî-i
Dârendevî