Yetişkin kişilerde antibiyotik kullanımı konusunda davranış ve bilgi düzeylerinin araştırılması.
Investigation of behavior and knowledge levels of adult people about antibiotic use
Yazar: İLHAN UÇAR
Danışman: PROF. DR. SEÇİL ARICA
Sağlık Bilimleri Üniversitesi / İstanbul Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi / Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2020
Konu: Aile Hekimliği = Family Medicine
Dizin: Akılcı ilaç kullanımı = Rational drug use ; Antibiyotikler = Antibiotics ; Birinci basamak sağlık hizmetleri = Primary health care ; Tutumlar = Attitudes ; Yetişkinler = Adults ; İlaç kullanımı = Drug utilization ; İlaç kullanımını değerlendirme = Drug utilization review

Özet:
Giriş: Antibiyotiklerin uygunsuz şekilde kullanımı toplumda dirençli
bakterilerin hızla yaygınlaşmasına neden olan ve yaşam kalitesini bozan önemli bir
halk sağlığı problemidir. Antimikrobik ajanlar en çok tüketilen ilaçlar arasında yer
almaktadır. Aynı zamanda yanlış kullanımı en fazla olan ilaç grubudur. Dirençli
bakterilerin ortaya çıkışı, bu yaygın ve yanlış kullanımın kaçınılmaz sonucudur. Bu
çalışma; yetişkin kişilerde antibiyotik kullanımı konusundaki bilgi, tutum, davranış,
antibiyotiğin akılcı kullanımı ve yan etkileri hakkındaki bilgi düzeylerini ölçmek
amacıyla planlanmış ve uygulanmıştır.
Gereç ve Yöntem: Tanımlayıcı tipte kesitsel bir araştırma olan bu çalışma,
İstanbul ili Fatih ilçesine bağlı Hekimoğlu Aile Sağlığı Merkezi'nde yapılmıştır.
Çalışmaya, 2020 Mayıs- Haziran aylarında Aile sağlık merkezine başvuran ve kendi
rızası olan yetişkin bireyler dahil edilmiştir. Veriler kişilere yüz yüze görüşme
yöntemiyle uygulanan 21 sorudan ve 6 maddelik önermeden oluşan anket formu
aracılığıyla toplanmış, belirtilen zaman aralığında 374 kişi araştırmayı kabul etmiştir.
İstatistiksel analiz için veriler SPSS 15.0 programında tanımlayıcı istatistiksel
metotlar ile Mann Whitney U testi, Kruskal Wallis testi ve Ki Kare testleriyle analiz
edildi. İstatistiksel alfa anlamlılık seviyesi p<0,05 olarak kabul edildi.
Bulgular: Çalışmaya katılanlanların 196'sı (%52,4) kadın, 178'i (%47,6)
erkekti. Hastaların yaş aralığı 18 ile 88 arasındaydı. Değerlendirmelerimiz
sonucunda, bireylerde bilgi düzeylerini ve tutumlarını etkileyen en önemli faktörün
bilgi kaynaklarından yararlanma ve eğitim seviyesi olduğu bulunmuştur. Bireylerin
%9,4'ü reçetesiz antibiyotik kullandığı ve %24,5 oranında da evde yedek antibiyotik
bulundurduğu saptanmıştır. Bireylerin antibiyotiklerle ilgili en iyi bildiği konular;
antibiyotik kullanım amacı, yan etkileri, ateşlenme durumunda nasıl davranılması
konusu olmuştur. Antibiyotik direncinin farkında olan katılımcıların oranı özellikle
eğitim seviyesi ile ilişkili olarak yüksek saptanmıştır. Reçetesiz antibiyotik kullanma
ve buna kaynak teşkil eden yedek antibiyotik bulundurma tutumunun her yaşta ve
meslekteki bireylerde görülebildiği ancak öğrenim seviyesiyle ters orantılı olarak
azaldığı bulunmuştur. Çalışma grubumuzda davranış olarak antibiyotiğe yönelme,
onu yedekte tutma, gerektiğinde reçetesiz kullanma davranışlarını tespit etmemizle

11

'antibiyotiği severim' önermesine çoğunlukla 'katılmıyorum' yanıtını vermeleri
arasında bir çelişki olduğunu tespit edilmiş olup bireylerin hastalığın şiddetli
dönemlerinde antibiyotikten çare aramaları ancak şikayetleri geçtiğinde içmek de
istemedikleri kanısına varılmıştır. Çalışma grubumuzun 'bazı durumlarda doktordan
antibiyotik yazmasını isterim' önermesine %34,8 oranında katılıyorum yanıtını
vermesi bu düşüncemizi desteklemektedir. Çalışma grubumuzda doktordan
antibiyotik talebinde bulundunuz mu sorusuna verdikleri yanıtlar doğrultusunda
öğrenim seviyesi arttıkça talebin azaldığı saptanmıştır. Doktordan doğrudan bilgi
alanların eğitim ve bilgi düzeyleri daha yüksek, davranışları daha olumluydu.
Sonuç: Çalışmamızda, katılımcıların önemli bir bölümü akılcı olmayan
antibiyotik kullanımı davranışında bulunuyorlardı. Özellikle hastayla ilk temas
noktasında bulunan aile hekimlerinin konuyla ilgili duyarlılıkları önemlidir. Akılcı
antibiyotik kullanımı politikaları kapsamında bireylerin eğitimine önem verilmesi ve
amaca yönelik eğitim programları hazırlanmasının akılcı antibiyotik kullanımı
açısından olumlu sonuçlar elde edilmesine büyük katkısı olacağını düşünmekteyiz.
Başta aile hekimleri olmak üzere tüm hekimlerin bu konuda duyarlı davranmaları,
hastayla görüşme süreçlerinde bilgilendirme fırsatlarını iyi değerlendirmeleri büyük
fayda sağlayacaktır.
Anahtar Kelimeler: Antibiyotik, Birinci basamak, Akılcı antibiyotik
kullanımı, Yetişkin,Tutum

Abstract:
Introduction: Inappropriate use of antibiotics is an important public health
problem that causes the rapid spread of resistant bacteria in the society and impairs
quality of life. Antimicrobial agents are among the most consumed drugs. It is also
the most misused drug group. The emergence of resistant bacteria is the inevitable
result of this widespread and misuse. This work; information, attitudes, behavior,
rational use of antibiotics, and the level of knowledge about antibiotic use in adult
individuals have been planned and implemented.
Material and Method: This study, which is a descriptive cross-sectional
study, was conducted in the Hekimoğlu Family Health Center in the Fatih district of
Istanbul. Adult individuals who applied to the Family Health Center in May-June
2020 and who have their own consent were included in the study. The data were
collected through a questionnaire consisting of 21 questions and a 6-item proposal,
which was applied to individuals through face-to-face interview method, and 374
people accepted the research within the specified time interval. Data for statistical
analysis were analyzed in SPSS 15.0 program with descriptive statistical methods
using Mann Whitney U test, Kruskal Wallis test and Chi Square tests. Statistical
alpha significance level was accepted as p <0.05.
Results: 196 (52.4%) of the participants in the study were female and 178
(47.6%) were male. The age range of the patients was between 18 and 88. As a result
of our evaluations, it has been found that the most important factor affecting their
knowledge levels and attitudes is the level of utilization of information sources and
education level.
It was determined that 9.4% of the individuals used non-prescription
antibiotics and 24.5% had spare antibiotics at home. The subjects that individuals
know best about antibiotics; The purpose of antibiotics, side effects, how to behave
in case of fever has been the subject. The proportion of participants who are aware of
antibiotic resistance was found to be high especially in relation to the level of
education. It was found that the attitude of using antibiotics without a prescription
and having spare antibiotics as a source can be seen in individuals of all ages and
professions but decreases inversely with the education level. In our study group, it

13

was determined that there was a contradiction between turning to antibiotics as a
behavior, keeping it in reserve, determining the behavior of using over-the-counter
when necessary and responding mostly to 'I disagree' with the recommendation of 'I
like antibiotics' and it is believed that individuals seek remedies from antibiotics
during severe periods of the disease but do not want to drink it when their complaints
pass. . The response of our study group to 34.8% I agree with the proposition that "I
would like to ask the doctor to write antibiotics in some cases" supports this opinion.
In our study group, it was determined that the demand decreased as the level of
education increased in line with the answers, they gave to the question whether you
asked for antibiotics from the doctor. Education and knowledge levels of those who
received direct information from the doctor were higher and their behavior was more
positive.
Conclusion: In our study, a significant part of the participants acted in
irrational antibiotic use behavior. The sensitivity of family physicians who are at the
first contact point with the patient is important. We think that giving importance to
the education of individuals within the scope of rational antibiotic use policies and
preparing purposeful training programs will contribute to achieving positive results
in terms of rational antibiotic use. It will be beneficial for all physicians, especially
family physicians, to behave sensitively in this regard and to evaluate the
opportunities for informing them during the interview with the patient.
Keywords: Antibiotic, Primary care, Rational antibiotic use, Adult,Attitude