Diyanet İşleri Başkanlığı'nın çocuklara yönelik faaliyetleri
Activities of the Presidency Religious affairs targeting children
Yazar: FATMA ESRA SAĞIR
Danışman: DOÇ. DR. FATİH VAROL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Sosyolojisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din = Religion ; Din politikası = Religious policy ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Din-devlet ilişkileri = Religion-state relationship ; Diyanet Çocuk dergisi = Religious Affairs Children magazine ; Diyanet İşleri Başkanlığı = Presidency of Religious Affairs ; Kur`an kursları = Koran schools ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Bu araştırmanın öncelikli amacı Diyanet İşleri Başkanlığı'nın çocuklara yönelik faaliyetlerini ve tarihsel süreç içindeki değişimi din ve devlet ilişkisi bağlamında incelemektir. Çocuklara yönelik faaliyetlerdeki değişimin arka planındaki sosyal faktörleri tespit etmek ve anlamak da araştırmanın hedefleri arasındadır. Çalışmada içerik analizi ve derinlemesine görüşme olmak üzere iki farklı araştırma tekniği yürütülmüştür. Faaliyetlerdeki inceleme süreli yayın grubundan Diyanet Çocuk Dergisi'nin ve Diyanet Cim Dergisi'nin içerik analizi, dergi editörleri, kurs öğreticileri ile mülakat tekniği kullanılarak, nitel yöntemlerin uygulanmasıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çıktılarının analiz edilmesi ve bulguların yorumlanması anlayıcı-yorumlayıcı gelenek esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmada teorik olarak din-devlet kuramları esas alınmıştır. Din ve devlet ilişkilerinin Amerika, Avrupa ve Türkiye'deki tarihi seyrine yer verilerek din-devlet modelleri üzerinden tarihi değişim ele alınmıştır. Din ve devlet ilişkisinde kullanılan modeller ile Türkiye'nin hangi modeli kullandığına yer verilmiştir. Bu bağlamda Türkiye'nin takip ettiği modelin zamanla bir değişim gösterip göstermediği ve bu değişimin dini alandaki faaliyetlere, çocuklara yönelik faaliyetlere nasıl yansıdığı analiz edilmiştir. Araştırmada Diyanet İşleri Başkanlığı'nın süreli yayın faaliyetlerinden bulunan Diyanet Çocuk Dergisi'nin 1982, 1986, 1989, 1991, 1995, 2006, 2012, 2016, 2021 yıllarına ait Ekim sayılarının içerik analizini, Diyanet Cim Dergisi'nin 2021, 2022 ve 2023 yıllarının Ocak sayılarının içerik analizi olmak üzere toplamda 12 derginin içerik analizi gerçekleştirilmiştir. İçerik analizinde nitel içerik analizi tekniği kullanılmıştır. Dergilerin içerikleri için kodlar oluşturulup, içerikler temalara ve kategorilere ayrılmıştır. Yayın faaliyetlerini anlamak ve zaman içerisindeki değişimi göstermek için dergi editörleri, yayın koordinatörleri ile yarı yapılandırılmış derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilmiştir. 
Diyanet İşleri Başkanlığı'nın çocuklara yönelik faaliyetlerindeki eğitim hizmetlerindeki olası değişim ve değişime neden olan faktörler araştırmanın diğer boyutunu oluşturmaktadır. Bu bağlamda Kur'an kurslarındaki değişim tarihi seyir içerisinde ele alınmıştır. Kursları tercih eden aileleri, kursların hedef kitlesini, kurslarda dezavantajlı gruplar için yapılan faaliyetleri, 4-6 yaş Kur'an kurslarının ortaya çıkış serüvenini ve kurslarda gerçekleşen sosyal etkinliklerin illere göre değişip değişmediğini anlamak amacıyla kurs öğreticileri ve müftülerden oluşan 9 katılımcı ile yarı-yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler sonucunda kursları dindar ve seküler olmak üzere çeşitli ailelerin tercih ettiğini, 4-6 yaş Kur'an kurslarının değişen aile rolleri, toplumsal talep, merdiven altı yapılanmalar sebebiyle ortaya çıktığı anlaşılmıştır.

Abstract:
The primary aim of this research is to examine the activities of the Presidency of Religious Affairs directed towards children and their transformation over time within the context of the relationship between religion and the state and understand the social factors underlying the changes in activities targeting children. The study employs two different research techniques: content analysis and in-depth interviews. The examination of activities was carried out using content analysis of periodicals, specifically Diyanet Çocuk Journal and Diyanet Cim Journal, and applying qualitative methods through interviews with magazine editors and Qur'anic course instructors. The analysis of the research outputs and the interpretation of findings were conducted based on the hermeneutic-interpretative tradition. Theoretically, the research is based on theories of religion-state relations. By covering the historical trajectory of religion-state relations in America, Europe, and Turkey, historical changes are examined through religion-state models. The study also addresses which model Turkey has adopted in the context of religion-state relations. In this framework, it analyzes whether the model followed by Turkey has changed over time and how this change has reflected in religious activities, particularly those directed towards children. The content analysis includes the October issues of Diyanet Çocuk Journal from the years 1982, 1986, 1989, 1991, 1995, 2006, 2012, 2016, and 2021, as well as the January issues of Diyanet Cim Journal from the years 2021, 2022, and 2023, totaling 12 magazine issues. Qualitative content analysis techniques were used in the content analysis. Codes were created for the contents of the magazines, and the contents were divided into themes and categories. Semi-structured in-depth interviews were conducted with magazine editors and publication coordinators to understand the publication activities and demonstrate changes over time. Another dimension of the research explores the possible changes in the educational services targeting children provided by the Presidency of Religious Affairs and the factors causing these changes. In this context, the historical evolution of Qur'an courses is examined. Semi-structured in-depth interviews were conducted with 9 participants, including course instructors and muftis, to understand the preferences of families choosing the courses, the target audience of the courses, activities for disadvantaged groups in the courses, the emergence of Qur'an courses for children aged 4-6, and whether social activities in the courses vary by region. The interviews revealed that various families, both religious and secular, prefer the courses and that the Qur'an courses for children aged 4-6 emerged due to changing family roles, societal demand, and informal structures.