Şor masalları (İnceleme-metin)
The tales of Shor (Investigation-text)
Yazar: FATMA ZEHRA UĞURCAN
Danışman: PROF. DR. AYNUR KOÇAK ; PROF. DR. MEHMET AÇA
Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Şor Türkleri, Güney Sibirya'nın Kemerovo Bölgesi'nde yaşayan bir
topluluktur. Günümüzde giderek zayıflayan etnik kimlikleriyle Rus toplumu
içerisinde asimile olmuş şekilde yaşayan Şor Türklerinin kadim dönemlerden
günümüze erişen, özellikle destan ve masal ağırlıklı zengin bir halk edebiyatı
külliyatı bulunmaktadır. Şor Türklerinin halk edebiyatı ürünleri, kadim Türk
geleneklerini yansıtması ve sözlü edebiyat kültürünün önemli bir parçası olması
sebebiyle hem edebiyat hem kültür çalışmaları açısından son derece büyük bir öneme
sahiptir. Bu çalışmada Şor halk edebiyatı türleri arasında önemli bir yer tutan Şor
masalları konusu ele alınacaktır. Şor masalları, yüzyıllar boyunca Şor toplumu
içerisinde anlatıcılık geleneği ekseninde anlatılagelmiş ve 20. yüzyılda farklı
araştırmacılar tarafından kayıt altına alınmıştır. Çalışmadaki veriler, Türkiye
Türkçesine aktarılan metinlerin çerçevesinde sunulacaktır. Türkiye Türkçesine
aktarılan masal metinlerini anlamak ve incelemek için önce Şor toplumunu tanımak
gerekmektedir. Bu doğrultuda Şor Türklerinin tarihinden, sosyal yaşamlarından,
bugünkü durumlarından söz edilerek, onların anlatıcılık geleneği ile sözlü kültürü
üzerinde durulacak ve Şor etnik kimliğinin zayıflaması ile Şor dilinin yok olmak
üzere olan diller arasında kabul edilmesinin nedenleri tartışılacaktır. Çalışmanın
diğer bir aşaması, elde edilen bilgiler ışığında tercüme edilmiş masal metinlerini açık
ve örtük anlamlarıyla birlikte deşifre etmek ve yorumlamaktadır. Çalışmanın amacı,
günümüzde dilleri yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan Şor Türklerinin, en
önemli kültür yansıması olan halk edebiyatı ürünlerinin bilim çevresine tanıtılmasını
sağlamak, daha kapsamlı araştırmalara zemin hazırlayacak bir birikim sunmak ve Şor
masal dünyasından hareketle Şor toplumunun arkaik düşünce dünyasına ışık tutmaktır.

Abstract:
Shor Turks are a community of Turkish origin living in the Kemerova Region
of Southern Siberia. Today, the Shor Turks, who have been assimilated in the
Russian society with their weakening ethnic identities, have a rich collection of folk
literature, especially epics and fairy tales, from ancient times to the present day. Folk
literature products of Shor Turks have a great importance for both literary and
cultural studies as they reflect ancient Turkish traditions and are an important part of
oral literature culture. In this study, the subject of Shor tales, which has an important
place among the types of Shor folk literature, will be discussed. The tales of Shor
have been told on the axis of the tradition of narration within the society of Shor for
centuries and have been recorded by different researchers in the 20th century. The
data in the study will be presented within the framework of the texts transferred to
Turkey Turkish. In order to understand and examine the tale texts transferred to
Turkey Turkish, it is necessary to know the Shor Turks first. In this direction, the
history, social life and present situation of the Shor Turks will be mentioned, their
narrative tradition and oral culture will be emphasized and the reasons for the
weakening of the Shor ethnic identity and the acceptance of the Shor language
among the languages that are about to extinction will be discussed. Another stage of
the study is deciphering and interpreting the translated fairy tale texts with their
explicit and implicit meanings in the light of the information obtained. The aim of
the study is to introduce the folk literature products to the scientific community,
which are the most important cultural reflection of the Şor Turks, whose language is
in danger of extinction, to provide a background that will prepare the ground for
more comprehensive research, and to shed light on the archaic thought world of the
Şor society based on the Şor fairy tale world.