Tûsî ve Kâtibî'nin İsbât-ı Vâcib tartışması
Tûsî and Kâtibî's debate on proving the existence of God
Yazar: MEHMET TAYFUN KÜÇÜK
Danışman: DOÇ. DR. ENGİN ERDEM
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Allah'ın varlığı = Existence of God ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Kelam = Islamic theology ; Nasirüddin et-Tusi = Nasirüddin et-Tusi ; Necmettin el-Katibi = Necmettin el-Katibi ; Tasavvuf = Mystic ; Teselsül = Joint liability ; İsbat-ı vacib = Proof of existence of good ; İslam felsefesi = Islamic philosophy

Özet:
Bu çalışmada Necmeddîn el-Kâtibî ve Nasîreddîn et-Tûsî arasında Tanrı'nın varlığı konusunda gerçekleşen mektuplaşmalar ele alınmıştır. Tanrı'nın varlığı hakkında İslam filozofları tarafından öne sürülen İmkân Delili üzerinden argümanlarını geliştiren Kâtibî'nin, İslam düşüncesinde kelam ve felsefe geleneklerini karşılaştırarak hocası Tûsî'ye yazdığı bu mektupların merkezinde Kâtibî'nin teselsülün imkânını iddia etmesi vardır.

Kâtibî bu hususta kelam ve felsefe geleneklerinin her ikisine de teselsülün imkânsızlığını savundukları için itiraz eder. Bu geleneklerin bu önermelerinin âlemin kıdemi tartışmasında âlemin kadîm olduğunu iddia eden filozofların galibiyetine sebep olacağını dile getiren Kâtibî, kelamcılar gibi âlemin hâdis olduğunu kabul etmenin tek yolunun teselsülün imkânını kabul etmek olduğunu söyler ve bu husustaki argümanlarını sıralar. Bu argümanlara Tûsî'nin verdiği cevaplar neticesinde Kâtibî ikna olarak filozofların argümanlarının gerçeği yansıttığını kabul eder ve Tûsî ile aralarındaki tartışma sona erer.

Filozofların galibiyeti sonucunda geriye sadece Fahreddîn er-Râzî'nin filozoflara yönelttiği bir eleştiri kalır. Bu eleştirisinde Râzî'ye göre, âlemin kıdemi kabul edilirse günlük olaylar da dâhil olmak üzere var olan her şeyin kadîm olduğu iddia edilmiş olacağından dolayı âlemin kıdemi iddiası kabul edilemez. Fakat Kâtibî, bu itirazın filozoflara zarar vermeyeceğini zikretmekle yetinir. Bundan sonra her iki taraf da Râzî'nin bu itirazı üzerinde durmaz ve tartışmanın bu kısmını kapalı bırakırlar.

Çalışmamızda bu kapalılığın giderilmesi için tartışmada geçen argümanlar ışığında Râzî'nin bu itirazının filozoflara niçin zarar veremeyeceği üzerinde de durulmuş ve argümanlar üzerinde yapılan tahliller sonucunda Vahdet-i Vücûd taraftarı sûfîlerin de tartışmaya dahil edilerek filozoflarla karşılaştırılmaları uygun görülmüştür.

Çalışmamızın giriş kısmında bu tartışmaların ve argümanların tarihsel arka planı üzerinde durulmuş ve bu argümanların İslam düşüncesindeki yeri tespit edilmiştir. Daha sonra tartışmadaki argümanlar üç ana başlık altında toplanarak çalışmamızın üç ana bölümü oluşturulmuştur. Bunlardan Tanrı'nın varlığının ispat edilmesiyle alakalı olan kısım "İmkân Delili Tartışması" başlığıyla birinci bölümde, bilfiil sonsuzun imkânsızlığıyla alakalı olan kısım "İptal-i Teselsül Delilleri" başlığı altında ikinci bölümde ele alınırken üçüncü bölüm ise "Âlemin Kıdemi Tartışması"na ayrılmıştır.

Tüm bu bölümlerde taraflarca öne sürülen argümanlar sistematik bir şekilde değerlendirilerek her birinin delil değeri üzerinde analizler yapılmıştır. Âlemin kıdemi tartışmasının sonunda tartışmaya sûfîlerin de dahil olmasıyla çalışmamız Tûsî ve Kâtibî'nin tartışmalarını merkeze alarak İslam'ın üç temel nazarî disiplini olan kelam, felsefe ve tasavvuf disiplinleri arasında Tanrı'nın varlığı ve âlemin ontolojik statüsü hususunda kaleme alınan mukâyeseli bir çalışma haline gelmiştir.

Abstract:
This master's thesis explores the correspondence between Najm al-Dîn al-Kâtibî and Nasîr al-Dîn al-Tûsî on the existence of God. Kâtibî develops his arguments on the existence of God using the 'contingency argument' as articulated by various Islamic philosophers. Through his correspondence with Tûsî, Kâtibî both elaborates on the contingency of infinite regress and compares the traditions of kalam and philosophy in Islamic thought. Specifically, Kâtibî critiques the defense of the impossibility of infinite regress found in both kalam and philosophy. Instead, he notes that this assumption shared by both traditions validates the philosopher's claim that the universe is eternal. He contends that recognising the temporal origination of the universe, as articulated by kalam scholars, alternatively requires acknowledging the contingency of infinite regress. In the correspondence, Tûsî ultimately convinces Kâtibî of the merits of the philosophers' position thus concluding this particular discussion.

In asserting the strength of the philosopher's position, Kâtibî also tackles Râzî's claims about the eternity of the universe. Fakhr al-Dîn al-Râzî rejects arguments for the eternity of the universe on the basis that ascribing such eternity implies the possibility that every existent thing, including daily events, is eternal. Kâtibî, however, notes that Râzî's critique does not undermine the philosopher's position. As a result, neither Tûsî nor Kâtibî dwell on Râzî's objection and this aspect of the debate remains unfinished. In hopes of resolving this unfinished debate, this thesis also examines mobilizes assumptions from the philosophical tradition to emphasize the limitations of Râzî's objection. In doing so, it explores conversations amongst sufis who support the notion of wahdat al-wujud and compares these debates with those taking place amongst philosophers.

In the introduction of the thesis, I locate these various debates within the broader historical context of Islamic thought. I then divide the arguments into three primary subsections through which the three distinct yet inextricably intertwined chapters emerge. The first chapter is titled "Debate on the Contingency Argument" and discusses proofs for the existence of God. The second chapter, "Evidences of Impossibility of Infinite Regress," focuses on the impossibility of absolute infinite. The third chapter investigates the "Debate on the Eternity of Universe". In each chapter, I systematically analyse and evaluate the evidence present in each argument. By focusing the correspondence between Kâtibî and Tûsî and exploring corresponding theological discussions amongst sufis, this master's thesis is a comparative study of the debates on the existence of God and the ontological status of the universe among the three primary theological disciplines of Islam: Kalam, philosophy and sufism.