Türk destanlarında hayvanların fonksiyonu ve ekolojik bilinç
Functional use of animals in Turkish epics and ecoogical consciousness
Yazar: MUHAMMET NURİ CEYLAN
Danışman: PROF. DR. AHMET ÖZGÜR GÜVENÇ
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Halk Bilimi (Folklor) Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore

Özet:
Toplumlar duygu ve düşünce dünyalarını, dinî inanç ve uygulamalarını, kültürel
hayata dair dikkatlerini, sosyal ve ekonomik yönelimlerini zaman içinde efsaneler,
masallar, destanlar, hikâyeler vs. aracılığıyla kayıt altına almış, bu eserler vasıtasıyla da
kültürel değerlerin yok olmasının önüne geçmiştir. Türkler de millî anlatılar olması
hasebiyle destanlara özel önem atfetmiş, tarihin doğal seyri içinde zengin bir destan
külliyatı vücuda getirmiştir. Türk boylarının ortaya koymuş oldukları destanların bu
çerçevede incelenmesi, Türklerin millî değerlerinin ve ortaya koymuş oldukları kültürel
mirasın (hayvanlar özelinde) tanıtılması ve aktarılması büyük bir önem teşkil
etmektedir. Destanlar insanları bu kültürel birikim hakkında bilgilendirme, bilinçli bir
toplum oluşturma, gelecek nesilleri bu zengin hazineden haberdar etme ve toplumsal
hayat etrafında ortaya çıkan köklü bu bilgi birikimi genç kuşaklara miras bırakma
anlamında son derece hayati bir rol üstlenmiştir. Destanlar kültür tarihi açısından
birincil kaynak mahiyetinde oldukları için anlatı-kültür ilişkisi ve hayvanların gündelik
hayatta fonksiyonel kullanımı bu anlatılar üzerinden irdelenmiştir. Bu çalışmada farklı
Türk boylarından seçilen destanlarda, hayvanların fonksiyonel kullanımı bağlamında
kültürel bellekte yer alan değer yargıları, maddi-manevi kültür ögelerinin iz sürülmüş ve
Türklerin hayvanlar özelinde anlatı içine dâhil ettiği kültürel bilgi birikim gün yüzüne
çıkarılmıştır. Bu iz sürme toplumsal hayatın işleyişi içinde hayvanların yeri, hayvanların
rolü, hayvanların sosyoekonomik, sosyokültürel önemi gibi birçok farklı yönden
yapılmış, bunlar anlatılardan seçilen örneklerle desteklenmiştir. Böylece anlatılar
aracılığıyla korunan kültürel miras unsurları anlamlandırılmış, tanıtılmıştır. Bunun yanı
sıra tüm bu değer yargıları canlılığını yitirmeden gelecek kuşaklara aktarılmış olacaktır.
Çalışmada ayrıca hayvanların fonksiyonel kullanımı etrafında bir çevre bilincinin
olduğu ve insanların bu bilinçle hayvanlardan yararlanma eğilimi içinde oldukları
görülmüştür. Türk boylarının destan metinlerinde toplumun, beslenme, barınma, giyimkuşam, mimari ve dinî inançlar bağlamında çevre ile münasebetlerine dair önemli
bulgular yer almaktadır. Türklerin meydana getirdikleri bu değer yargıları bir tür doğa
bilincin oluşmasına vesile olmuştur. Bu çalışmada seçilen bazı Türk destanlarında
toplumun geleneksel ekolojik bilgisi etrafında ortaya koydukları ekolojik bilinç,
toplumun hayvanlarla olan münasebetleri etrafında incelenmesi amaçlanmıştır.
Ekoeleştiri okumalarının temel gayesi olan çevre bilincinin öğretilmesi veya kültürel bellekte var olan o bilincin uyandırılması bağlamında destanlarda yer alan geleneksel
ekolojik bilgiler ve öğretilerin değerlendirilmesi hedeflenmiştir.

Abstract:
Societies have recorded their worlds of emotion and thought, religious beliefs and
practices, attention to cultural life, social and economic orientations over time through
legends, tales, epics, stories, etc., and prevented the disappearance of cultural values
through these works. Turks have also attached special importance to epics due to the
fact that they are national narratives and have created a rich corpus of epics in the
natural course of history. It is of great importance to examine the epics created by the
Turkish tribes within this framework, to introduce and transfer the national values of the
Turks and the cultural heritage they have created (in the special case of animals). Epics
have assumed an extremely vital role in informing people about this cultural
accumulation, creating a conscious society, informing future generations about this rich
treasure and bequeathing this deep-rooted knowledge that emerged around social life to
younger generations. Since epics are primary sources in terms of cultural history, the
relationship between narrative and culture and the functional use of animals in daily life
are examined through these narratives. In this study, in the epics selected from different
Turkic tribes, the value judgments, material and spiritual cultural elements in the
cultural memory in the context of the functional use of animals were traced and the
cultural knowledge accumulation that Turks included in the narrative in terms of
animals was brought to light. This tracing has been done in many different aspects such
as the place of animals in the functioning of social life, the role of animals, the
socioeconomic and socio-cultural importance of animals, and these have been supported
by examples selected from narratives. Thus, the elements of cultural heritage preserved
through narratives were made meaningful and introduced. In addition, all these value
judgments will be transferred to future generations without losing their vitality. In the
study, it was also observed that there is an environmental awareness around the
functional use of animals and that people tend to benefit from animals with this
awareness. In the epic texts of Turkish tribes, there are important findings about the
society's relations with the environment in the context of nutrition, shelter, clothingdressing, architecture and religious beliefs. These value judgments created by the Turks
have led to the formation of a kind of nature consciousness. In this study, it is aimed to
analyze the ecological consciousness of the society around the traditional ecological
knowledge of the society in some selected Turkish epics around the society's relations with animals. It is aimed to evaluate traditional ecological knowledge and teachings in
epics in the context of teaching environmental consciousness, which is the main purpose
of ecocritical readings, or awakening that consciousness that exists in cultural memory.