Afetlerde sanal gerçekliğin stres yönetimi üzerine etkisi
Effects of virtual reality on stress management of disasters
Yazar: VOLKAN ÜLKER
Danışman: DOÇ. DR. BEDİA GÜLEN
Bezm-i Alem Vakıf Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Afet Tıbbı Ana Bilim Dalı / Afet Tıbbı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Psikoloji = Psychology ; İlk ve Acil Yardım = Emergency and First Aid
Dizin: Afet tıbbı = Disaster medicine ; Afetler = Disasters ; Doğal afetler = Natural disasters ; Olağanüstü hal = State of emergency ; Psikolojik sıkıntı = Psychological distress ; Sanal gerçeklik = Virtual reality ; Stres = Stress ; Stres yönetimi = Stress management ; İş stresi = Job stress

Özet:
Sağlık hizmetleri, yeni teknolojilerden çok hızlı şekilde etkilenen alanlardan biridir. Sağlık hizmetlerinin sunumunda kullanılan teknolojiler doktorlara, hemşirelere ve diğer sağlık çalışanlarına daha az hatayla işlerini yapma şansı verirken hastaların da daha kısa sürede iyileşmelerini sağlamaktadırlar. Bunlara ek olarak kullanılan teknolojiler, hizmet verimliliğini arttırmada ve kalitenin yükseltilmesinde önemli etkenler arasında yer almaktadır. Bu  teknolojiler arasındaki sanal gerçeklik teknolojilerinin, gelecekte sağlık hizmetlerinde önemli derecede etkili olacağı düşünülmektedir. Klinik açıdan da onaylanan sanal gerçeklik teknolojileri dünya çapında yaygın şekilde kullanılmaya başlanmıştır. 

       Sağlık bilimleri eğitiminde, geleneksel yöntem ve teknikler eğitimcilerin ve öğrencilerin ihtiyacını karşılamada, sorunlarını çözmede ve öğrencilerin öğreticileriyle etkileşim içerisinde kalmasında artık yetersiz duruma gelmiştir. Bundan dolayı da idareciler ve araştırmacılar eğitim ve öğretimde yeterli ve etkin bir model oluşturmak için teknolojik araçlardan yararlanmaya başlamıştır. Bu teknolojik araçlardan biri de etkileşimli öğrenmeyi sağlayan sanal gerçeklik teknolojileridir. 

       Sanal gerçeklik, sanal çevrede kişiye herhangi bir durumun içinde onu yaşıyormuş hissi vererek ekstra bir boyut sağlamaktadır. Genel manada sanal gerçeklik, kurgu ve teknolojiyle gerçek ve hayalin birleştirilmesidir. Sağlık hizmetlerinde cerrahi, tedavi, rehabilitasyon ve eğitim alanında kullanılan bu teknolojiler hem hastalara hem de sağlık çalışanlarına işlerini yapmada kolaylık sağladığından uluslararası boyutta sağlık hizmetlerinde kullanımını yaygınlaştırmıştır. Bunlara paralel olarak uluslararası literatürde sanal gerçeklikle sağlık hizmeti arasındaki ilişki ve faydaları hakkında çok sayıda çalışma bulunmaktadır (1).

       Sanal gerçekliğin tıp eğitiminde kullanılmasının yaygınlaşması ile birlikte özellikle acil müdahale gerektiren ve stresli bir ortam olan olay yeri müdahale ekiplerinin eğitimi daha da önem kazanmıştır. Tüm dünyada acil komuta merkezlerine ulaşan çağrı ile görev tanımlaması olan ve olay yerine ilk müdahaleyi yapan acil müdahale ekipleri, olayın tanınması, bilginin komuta merkezine aktarılması, hayat kurtarıcı müdahalelerin yapılması, gerektiğinde olay yeri güvenliği ve tehditlerin giderilmesi için komuta kontrol merkezi aracılığıyla paydaş kurumlara (polis, itfaiye, Afad…) ulaşılması ve olaya maruz kalan kurbanın nihai tedavisinin sağlanacağı sağlık merkezine sevkinin ivedilikle gerçekleştirilmesini sağlamaktadır. Bu sürecin başından sonuna kadar acil müdahale ekipleri olaya bağlı, kişiye bağlı, ortama bağlı ve çevresel olarak stres altında görevlerini yerine getirmeye çalışmaktadır (2). 

       Acil müdahale ekiplerinin müdahale ettiği çoklu yaralanmalı olaylarda, acil müdahale ekibindeki kişinin bilgi düzeyi, stres yönetimi ve hayat kurtarıcı triyaj ile müdahalelerin yapılması olaya maruz kalan kurbanların sağ kalımını arttırmakta ve olay yeri yönetiminin kalitesini üst düzeye çıkarmaktadır. 

Acil müdahale ekiplerinin belli eğitim düzeyine sahip olması ve alanda oaly yeri yönetiminde stresin azaltılması kişilere verilen eğitim ile uygun düzeye çıkarılmaya çalışılmaktadır. Kişilerin afetlerde olay yeri yönetimi çeşitli teorik, bilgisayar bazlı, operasyon bazlı ve çok paydaşlı tatbikatlar ile arttırılmaktadır. Bu eğitimlerin yapılabilmesi için büyük bütçe ve zamanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu eğitimlerin Sanal gerçeklik ile uygulanması kişileri gerçek hayattaki gibi afet olayların simüle edilerek düşük maliyet ile donanımını sağlamaktadır. Ayrıca bu eğitimlerin miktarının ve kalitesinin artması acil müdahale ekiplerinin afetlerde olay yeri yönetimi esnasında yaşadıkları stresi azaltmaktadır (3).
 
      Acil müdahale ekiplerine verilen olay öncesi eğitim ve yapılan tatbikatlar, kişilerin dayanıklılığını arttırarak değişik yaşam ortamlarına hızlı adapte olmalarını sağlamaktadır. Literatürde yapılan ve acil müdahale ekiplerinin dayanıklılık ve stres yönetiminde gerçeğe uygun olarak tasarlanan tatbikatların etkisinin fazla olduğu gösterilmiştir.

Abstract:
Aim: Technology-supported applications used in health services are effective in
improving quality that providing fewer errors and allowing patients to recover in a
shorter time. Virtual reality (VR) applications are one of the popular of these
technologies. VR offers a new human-computer interaction paradigm where users are
on a computer screen and active participants in a computer-generated threedimensional virtual world. In this study, it is aimed to evaluate the use of VR in
medical triage and whether provide benefits in terms of stress management for
emergency response team (ERT) personnel working at the scene of disasters.
Method: Sakarya University Training and Research Hospital Emergency Department
health workers and Sakarya University Faculty of Medicine senior students were
included in the study. The participants took one hour theoretical and video-supported
practical lessons about field management, triage, life-saving interventions, field
hospitals and stress management in disasters by an emergency medicine and disaster
management specialist. After this training, the participants stress levels were checked
with the Short Version of the Burnout Scale (BMSV), the Perceived Stress Scale
(PSS), and the Beck Anxiety Inventory (BAI). Later, in a VR environment, the
participants watched a chemical explosion disaster scenario in which they had to
make the right decision and perform appropriate triage classification. Stress levels of
the participants were re-determined with BAI after VR. The obtained data were
analyzed in the IBM STATISTICS SPSS program.
Results: 165 healthcare professionals participated in the study. 56% (n=93) of the
participants were female, the mean age was 23.77 years. In our study, 43% (n=71) of
them worked on 24-hour shifts, 18.2% (n=30) of them worked on 12-hour shifts and
38.8% (n=64) of them worked only day shifts. After the theoretical and videoassisted training, 11 of the participants in our study received a full score (10) from
START (Simple Triage and Rapid Treatment) triage that practices performed within
three minutes in a chemical explosion scenario in VR environment. The mean score
of all participants was determined as 5,6. There was no statistically significant
difference between the number of correct practices performed by the participants in
START triage and the change in BAI scores before and after VR (p=0.298; p<0.05).
There was no statistically significant difference between the stress levels of the
participants before and after VR (p=0.121; p<0.05). A statistically significant
difference was found between the change in BAI between the stress levels of the
participants before and after VR and the presence of previous psychiatric illness, the
presence of chronic stress in working life, the idea of working in a suitable unit for
the staff, and the satisfaction with the institution where they work. (p=0.007;
p=0.020; p=0.035; p=0.047; p<0.05).
Conclusion: It may include fear and avoidance factors, including hospital staff, in
ERT. In order to eliminate this fear, pre-disaster simulations and exercises for 
xvi
healthcare workers should be increased and the participation of emergency response
teams in these trainings should be encouraged. Simulation-based and applied course
curriculum including VR should be added to the education curriculum of ERTs. We
believe that VR assisted trainings will also contribute to stress management in fast
and difficult decision-making situations, especially in healthcare professionals who
need psychological support at baseline.
Keywords: Disaster, Stress, Triage, Virtual Reality