Türkçe alıntı sözcüklerde vurgu görünümleri
Word stress in Turkish loan words
Yazar: ERAY AKTAŞ
Danışman: PROF. DR. HACER İCLAL ERGENÇ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Dilbilim Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2015
Konu: Dilbilim = Linguistics
Dizin: Alıntı = Quotation ; Alıntı sözler = Loan words ; Dilbilgisi = Grammar ; Ses bilim = Phonology ; Sözcük vurgusu = Accent ; Türkçe = Turkish ; Vurgu = Accent

Özet:
Bu çalışmada, Türkçe'ye başka dillerden girmiş sözcüklerin sergiledikleri vurgu görünümleri incelenmiştir. Çalışmada, söz konusu sözcüklerin Türkçenin vurgu örüntüsüne ne ölçüde uyum sağladığı ve hangi nedenlere ve ölçütlere bağlı olarak uyumun gerçekleştiği araştırılmıştır.
18 farklı dilden Türkçe'ye giren toplam 11.351 sözcük bu çalışmanın temelini oluşturmuştur. Sözcüklerin özgün dildeki ve Türkçe'deki vurgu görünümlerini belirlemek ve karşılaştırmak amacıyla, anadili konuşurlarından alınan geribildirimlerin yanı sıra, yazılı ve sesli sözlüklerden ve PRAAT konuşma çözümleyicisinden yararlanılmıştır. Sonuçlar göstermiştir ki, Türkçe'deki alıntı sözcüklerin%83,3'lük bölümü, geldiği dilin vurgu özelliklerini yitirip, Türkçenin vurgu örüntüsüne uyum sağlamıştır. Vurgunun yeniden atanma sürecinde, özgün dilin etkisinin yanı sıra, dilin sesbilimsel, biçimbilimsel, sözdizimsel ve anlambilimsel düzlemleri önemli ölçüde bir rol üstlenmektedir. Ses ve seslem sayısı, seslem yapısı, artı ve eksi özellik taşıyan biçimbirimler, sözcüğün anlamı, türü, kullanım sıklığı ve dil içindeki işletimi gibi olguların, vurgu atanmasında birer ölçüt olduğu belirlenmiş ve bu etmenlerin arasında bir hiyerarşik yapılanmanın söz konusu olduğu saptanmıştır. 
Bu çalışmada, ayrıca, alanyazında vurgu ataması üzerine yapılan çalışmalarda yaygın olarak kullanılan sesbilim temelli kuramlardan Üretici Sesbilim ve Özerkparça kuramının daha geçerli çözümlemeleri sunmalarına karşın, aykırı görünümlerin de var olduğu gözlemlenmiştir.     

ANAHTAR SÖZCÜKLER: Sözcük Vurgusu, Sesbilim, Alıntı Sözcük, Bürünbilim

Abstract:
This study examines the assignment of word stress in Turkish words which were loaned from different languages. The analysis investigates under what circumstances these words adapt to the stress pattern of the Turkish language and points out which instruments trigger the so-called adaptation. 
Based on a total of 11.351 words which entered Turkish from 18 different languages, this study determines what stress patterns Turkish loan words display both in Turkish and their original languages. Feedback provided by native speakers, written and audio-dictionaries, and PRAAT, a speech analysis software, were used for the analysis. Results of the research indicate that a vast majority, 83.3%, of the Turkish loan words, lost their original stress properties and adapted to the Turkish stress pattern. In the process of reassignment of the stress, as well as the impacts the original languages pose, the components of the language faculty such as phonology, morphology, syntax and semantics also play a major role. Moreover, the analysis concluded that: the number of sounds and syllables, syllable weight, morphemes which bear positive and negative features, word types, meaning and the frequency of word use are the hierarchically organized instruments which determine the place of stress in a word.
Finally, this study concludes that theories which have been commonly referred to in the field of phonology such as Generative Phonology and Autosegmental Theory are effective in determining stress patterns and propose valid solutions, however, they do not account for every case.

KEYWORDS: Word Stress, Phonology, Loanword Phonology, Prosody