On altıncı yüzyıl Türk edebiyatında devriyyeler
The devriyyes in 16th century Turkish literature
Yazar: ÖZLEM OKKALI DOĞAN
Danışman: PROF. DR. EMİNE YENİTERZİ
Üsküdar Üniversitesi / Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü / Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Devriyeler = Devriyeler ; Edebiyat kuramları = Literary theories ; Eski Türk edebiyatı = Old Turkish literature ; Tasavvuf = Mystic ; Tasavvuf edebiyatı = Literature of mysticism ; Türk edebiyatı = Turkish literature

Özet:
Devriyye türündeki manzum ve mensur eserler; İslâm felsefesinin sudûr teorisi, tasavvufun vahdet-i vücûd inanışı ve İslâmî tekâmül nazariyeleri ile vücûd bulan tasavvuf edebiyatının kavramsal içeriği en yoğun ve felsefik metinleridir. Hem Fars hem Türk edebiyatında çokça örnekleri bulunan devriyyeler, en kâmil seviyeye Türk edebiyatında ulaşmıştır. Tez çalışmasında 16. yüzyıl Türk coğrafyasının siyasî ve kültürel durumu yanında tasavvuf ve edebiyat sahası genel olarak değerlendirilmiş, tasavvufî Türk edebiyatı açısından önemli bir dönem olan 16. yüzyıla ait devriyyelerin temelini oluşturan Kur'an ve Hadis kaynakları ile omurgasını teşkil eden nazariyeler açıklanarak ortaya konmuş; devriyyelerin şekil ve muhteva özellikleri ile kavramsal ögeleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca 16. yüzyıl devriyyelerinin kaleme alındığı Halvetî, Melâmî-Hamzavî, Hurûfî ve Alevî-Bektâşî çevrelerinin tasavvuf ve edebiyat anlayışları, bu anlayışların devriyye metinlerine yansıması ele alınmıştır. Tezde 16. yüzyılda kaleme alınmış yirmi sekiz şaire ait, elli dört adet devriyyenin metni yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler:

16. yüzyıl, Türk edebiyatı, tasavvuf edebiyatı, devriyye, devir nazariyesi

Abstract:
The verse and prose forms of the devriyyes, which came into existence with the theory of emanation (sudûr) of Islamic philosophy, the belief in the unity of existence of Sufism, and the Islamic evolution theories, are the most intense and philosophical texts of Sufi literature in terms of their conceptual content. The devriyyes, which have many examples in both Persian and Turkish literature, have reached their most perfect state in the Turkish literature. In the thesis study, the field of Sufism and literature were generally evaluated in addition to the political and cultural state of the Turkish geography in 16th century, the Qur'an and Hadith sources form the basis of the devriyyes of the 16th century, which is an important period in terms of Turkish Sufi literature, and the theories constituting their backbone are explained and revealed, and information was given about features regarding the form and content and conceptual elements of the devriyyes. Besides, the sufi and literature understanding of Halveti, Melami-Hamzavi, Hurufi and Alevi-Bektashi circles where the 16th century devriyyes were written and the reflection of these understandings on devriyye texts are discussed. In the thesis, there are fifty-four devriyye texts belonging to twenty-eight poets, written in the 16th century.

Keywords:

16th century, Turkish literature, Sufi literature, devriyye, circle theory