Açığa çıkarılmış tercihler teorisi ile tüketici rasyonelliğinin analizi: Türkiye örneği
Analysis of consumer rationality with revealed preference theory: The case of Turkey
Yazar: ÖZLEM İPEK
Danışman: PROF. DR. HAYDAR AKYAZI
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Açığa çıkan tercihler teorisi = Revealed preference teory ; Deneysel ekonomi = Experimental economics ; Ekonomi politikaları = Economic policies ; Mikro iktisat teorisi = Micro economy theory ; Mikroekonomi = Microeconomy ; Rasyonel seçim = Rational choice ; Rasyonellik = Rationality ; Tüketici davranışı = Consumer behavior ; Tüketiciler = Consumers

Özet:
Türkiye'deki hanehalkları için açığa çıkarılan tercih teorisinin geçerliliğinin test edilmesinin, tüketici tercihlerindeki rasyonelliğin belirlenmesinin ve rasyonalitenin ihlal edilmesi durumunda ortaya çıkan refah kayıplarının ölçülmesinin amaçlandığı bu çalışmada, açığa çıkarılan tercih aksiyomları parametrik olmayan yöntemler kullanılarak deneysel ve yatay-kesit verileri üzerinden test edilmiştir.

Farklı fiyat ve miktar senaryoları altında oluşturulan deney düzeneğinden sağlanan deneysel verilerin kullanıldığı ilk uygulama neticesinde tüketici seçimlerinin açığa çıkarılan tercih aksiyomları ile tutarlı olduğu görülmüştür. Türkiye ölçeğinde tüketici davranışlarının analiz edildiği ikinci uygulamada ise, 2004-2017 dönemi Türkiye İstatistik Kurumu Hanehalkı Bütçe Anketi veri seti kullanılmıştır. Hanehalkı seçimleri üniter ve kolektif tüketim modeli varsayımı altında ele alınarak oluşturulan seçim yapılarına ilişkin açığa çıkarılan tercih aksiyom ihlal oranları ve rasyonellik endeksleri hesaplanmıştır. Elde edilen bulgular, hanehalklarının aksiyomlar ile yüksek oranda tutarlı davranışlar sergilediğini göstermektedir. Ayrıca hanelerin analiz dönemi boyunca gelirlerini etkin kullandığı, fiyatlardaki beklenmeyen değişimlerin tüketici rasyonelliği üzerinde önemli bozucu etkiler yarattığı ve bu durumun hanelerde ortalama olarak %30 seviyesinde refah kaybına neden olduğu tespit edilmiştir. Kolektif tüketim modeli varsayımı altında oluşturulan tercihlerin rasyonaliteyi daha az ihlal ettiği ve daha az refah kaybına neden olduğu görülmüştür. Son olarak, bireylere ait yaş, eğitim, cinsiyet ve gelir durumu gibi sosyoekonomik değişkenlerin tercih rasyonelliği üzerindeki etkili olduğu belirlenmiştir.

Abstract:
In this study which aims to test validity of the revealed preference theory for Turkish households, determine the rationality in consumer preferences and measure welfare loss in case of violation of rationality, the revealed preference axioms are analyzed by using non-parametric methods over experimental and cross-sectional data.

As a result of the first application using experimental data obtained from the experimental set up created under different price and quantity scenarios, consumer choices are found to be consistent with the revealed axioms of choice. In the second application which is analyzed consumer behavior across the Turkey, the 2004-2017 period Turkey Statistical Institute Household Budget Survey data set is used. The revealed preference axiom violation rates and rationality indices are calculated by considering preferences of households under the assumption of a unitary and collective consumption model. Findings show that households exhibit highly consistent behaviors with axioms. In addition, it is obtained that households used their incomes effectively during the analysis period, unexpected changes in prices have significant negative effects on consumer rationality and this causes an average welfare loss of 30% in households. It is also seen that the preferences created under the assumption of collective consumption model are less violating rationality and caused less loss of wealth. Finally, it is determined that socioeconomic variables such as age, education, gender and income status of individuals have an impact on preference rationality.