Sürdürülebilir kentsel ulaşım politikalarının sosyo-demografik bağlamda irdelenmesi: Sivas örneği
Examination of sustainable urban transport policies in the socio-demographic context: The case of Sivas
Yazar: İCRAN ÖZBEK
Danışman: PROF. DR. AYŞE LALE BERKÖZ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ulaşım = Transportation ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning
Dizin: Demografik özellikler = Demographic characteristics ; Kentsel yerleşim = Urban settlements ; Sivas = Sivas ; Sürdürülebilir kentleşme = Sustainable urbanization ; Sürdürülebilir ulaşım = Sustainable transport

Özet:
1950'lerden sonra, hızlı sanayileşmeyle birlikte birçok kent, kontrolsüz kentleşme sonucu mekânsal, sosyal, ekonomik ve çevresel bağlamda ortaya çıkan pek çok kentsel problemle mücadele etmek durumunda kalmıştır. Söz konusu bu problemler, başlangıçta kendini yerel düzeyde hissettirmiş olsada zamanla, etki alanlarını genişleterek, küresel boyutta büyük önem arz eden sorunların kaynağı haline gelmişlerdir. Bu durumun, gelişmiş dünya ülkeleri tarafından fark edilmesiyle birlikte konuya yönelik çözüm bulma arayışları devreye girmiştir ve bu arayış sonucu "Sürdürülebilir Gelişme" kavramı gündeme gelerek önem kazanmıştır böylece hem pratikte hem de teoride kavrama yönelik pek çok girişim hâsıl olmuştur. Bu bağlamda, sürdürülebilir gelişmenin, kentsel yaşama dair problemleri çözme adına ortaya çıkmış bir kavram olduğunu söylemek mümkündür. Dolayısıyla, diğer birçok kentsel bileşende olduğu gibi (teknik altyapı adına önemli bir rol üstlenen) ulaşım sisteminde de kavramın emarelerine rastlamak kaçınılmaz olmuştur.
Endüstriyle birlikte nüfus artışı sonucu kentlerin büyümesi, küreselleşme ve serbest ticaret sonucu insanların ve malların hareketinin artması dolayısıyla ulaşım sisteminde meydana gelen önemli ilerlemeler; kentsel gelişimi destekleyip sosyal yaşam adına birçok kolaylık sağlamakla beraber birtakım sorunları da beraberinde getirmiştir. Ulaşımdan kaynaklı bu sorunların etkisinin, yerelle sınırlı kalmayıp özellikle çevresel bağlamda kendini küresel boyutta hissettirmeye başlamasıyla, diğer birçok alanda olduğu gibi, ulaşımında da "sürdürülebilirlik" olgusu önem kazanmıştır ve böylece hem alanyazında hem de sürdürülebilir gelişme adına düzenlenen girişimlerde "Sürdürülebilir Ulaşım" kavramı ele alınmıştır. Alanyazında kavramın tanımlanmasına yönelik pek çok yaklaşım mevcut olsa da sürdürülebilir ulaşım kavramı, genel olarak, sürdürülebilir gelişme anlayışının üç bileşeni olan ekonomi, çevre ve sosyal yaşam üzerindeki etkileri bağlamında değerlendirilmiştir. Böylece, kavrama yönelik bu üç bileşen dâhilinde ilkeler, amaçlar ve hedefler belirlenmiş olup politika yapıcıları tarafından, bu hedeflere ulaşmak için farklı alanlara yönelik sürdürülebilir ulaşım eylemleri ortaya konmuştur. 
Yukarıda ifade edilen bilgiler ışığında bu tez; Sivas ili özelinde, sürdürülebilir kentsel ulaşım politika araçlarına karşı tutumu sosyo-demografik bağlamda irdelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için, tez kapsamında, literatür taraması ve anket yönteminden faydalanılmıştır. Öncelikli olarak, derinlemesine yapılan literatür araştırması sonucu sürdürülebilir kentsel ulaşımda öncelikli politika alanları ve sürdürülebilir ulaşım kavramını operasyonel hale getirmek için bu politika alanları bağlamında belirlenen politika araçları hakkında kapsamlı bilgiler ortaya konmuştur. Eş zamanlı olarak, çalışma alanı olan Sivas ili hakkında da genel bilgiler edinilerek tezin araştırma soruları bu doğrultuda belirlenmiştir. Ayrıca, araştırma teknikleri dikkate alınarak hazırlanan anket formu aracılığıyla Sivas ili özelinde yapılandırılmış birebir görüşmelerle gerekli veriler toplanmıştır ve bu veriler, tezin araştırma sorularına cevap bulmaya yönelik, ilgili istatiksel analiz yöntemine tabi tutulmuştur. Akabinde, analizler sonucu elde edilen bulgular, araştırma kapsamında sistematik şekilde yapılmış olan literatür taraması bilgileri ışığında ele alınarak halkın, mevcut ulaşım davranışına ve sosyo-demografik bağlamda sürdürülebilir ulaşım politikalarına karşı tutumuna yönelik değerlendirmeler yapılmıştır.
Belirtilen bu amaç ve yöntem kapsamında tez ana hatlarıyla 6 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde (1. bölüm), tezin konusunun ana çıkış noktası tanımlanıp bu doğrultuda tezin amacı, yöntemi ve araştırma soruları ortaya konmuştur. Tezin 2.  bölümünde, sürdürülebilir gelişme ve sürdürülebilir ulaşım kavramlarının, ilişkili olarak, ortaya çıkış süreçleri ele alınmıştır. 3. bölümde ise sürdürülebilir ulaşımı daha net bir çerçevede sunmak adına, kavrama yönelik literatür destekli detaylı bir kuramsal çerçeve ortaya konmuştur. 4. bölüm kapsamında, sürdürülebilir kentsel ulaşım sistemindeki temel konu başlıkları ele alınıp bu bağlamda ortaya konan politika hususlarına değinilmiştir. Bununla birlikte, öncelikli politika alanları tespit edilip bu çerçevede sürdürülebilir kentsel ulaşım adına uygulanan eylemlere yer verilmiştir. Tezin 5. bölümünde Sivas ili özelinde uygulanmak üzere hazırlanmış olan anketin formatı hakkında bilgi verilip yapılan saha çalışması sonucunda elde edilen verilerin analiz sonuçları sunulmuştur. Son olarak, 6. bölümde ise, teorik arka planla ilişkili olarak, analiz sonucu elde edilen bulgular doğrultusunda değerlendirmeler yapılıp çalışma sonuca bağlanmıştır.

Abstract:
After the 1950s, rapid industrialization caused the urban population to increase at an exponential rate. During this period, a serious, uncontrolled growth occurred in urbanization, which is defined as the shift from rural lifestyle to urban lifestyle. As a result of this uncontrolled growth, many problems arose at the local and regional level. In addition, with the emergence of global environmental problems such as climate change, the concept of "Sustainable Development" have gained importance and thus have become the focus of attention of developed country states (politicians) as well as scientific researchers. Therefore, besides the fact that it has begun to take place in the conceptual framework in the literature, the concept of sustainable development has also been considered as the main subject in many international initiatives. In this context, many definitions of the concept have been put forward in the literature, and in order to portray an inclusive and holistic perspective on the concept, to this day there has been a series of different international initiatives, starting with the Brundtland report published by the UN in 1987. Within this period, although the meanings attributed to the concept differ according to the phenomenon in which the concept is used and the actors using the concept, the widely accepted understanding of the concept is based on the three-dimensional context (environmental, social and economic) underlying sustainability. In other words, the view that progress is necessary in all three environmental, social and economic dimensions for sustainable development has been adopted and the theoretical background for the concept has been shaped in line with this understanding.
As delineated in the previous paragraph, the concept of sustainable development is a concept that has emerged to solve the problems of urban life, so it is possible to see the signs of the concept in many areas such as industry, architecture, economy and social infrastructure that comprise the components of urban life. Moreover, it has become inevitable to consider and evaluate the concept of urban transportation, which undoubtedly plays a crucial role for cities, the spatial symbols of production, within the scope of sustainable development. As it is known, the expanding transportation networks with the increasing urban population supported urban development in many dimensions, but the exponential increase in the rate of urbanization and especially in the number of individual vehicles after World War II put pressure on the transportation system and caused the transportation system to become increasingly inefficient. In other words, the dramatic advances in the transportation infrastructure and system due to the growth of cities as a result of population growth over time, the increase in the regional and international movement of people and goods as a result of globalization and free trade, supported urban development and provided many conveniences for social life, but also gave rise to some problems. As the impact of these transportation-related problems started to become recognized on a global context, especially in the environmental context, the effect of these transportation-related problems gained importance, as in many other areas, and thus the concept of "Sustainable Transportation" came to the fore both in the literature and in international initiatives for sustainable development. Although there exist many approaches with respect to the definition of the concept in literature, based on the generally agreed upon definition of sustainable transportation, it is possible to say that the system is presented in the context of its effects on the economy, environment and general social welfare. That is to say, the concept of "sustainable transportation" has been largely defined in the literature in relation to its effects on the three components of the concept of sustainable development, economy, environment and social life. Furthermore, principles, objectives and targets have been determined within the scope of these three components of the concept in the literature. In addition to these, to achieve these goals, sustainable transportation policies for different areas have been put forward by policy makers.
In the light of the information stated above, the purpose of this thesis is to examine the attitude towards sustainable urban transportation policy tools in the socio-demographic context in Sivas province. In order to achieve the aim, literature review and survey method were used within the scope of the study. First of all, as a result of the in-depth literature research, comprehensive information about the priority policy areas in sustainable urban transportation and the policy tools, in order to operationalize the concept of sustainable transportation, were determined in the context of these policy areas have been revealed. Simultaneously, general information about the province of Sivas, which is the study area, was obtained and the research questions of the thesis were defined in this direction. In addition, structured one-to-one interviews were conducted through a questionnaire prepared by taking into account research techniques in the province of Sivas, so the necessary data were collected, and these data were subjected to the relevant statistical analysis method to find answers to the research questions of the thesis. Subsequently, the findings obtained as a result of the analyzes were evaluated in the light of the literature review information made systematically within the scope of the research, and evaluations were made regarding the current transportation behavior of the people and the attitude of the public towards sustainable transportation policies in the socio-demographic context.
Within the scope of the purpose and method specified in the previous paragraph, the thesis consists of 6 chapters. The first chapter introduces the main problem about the subject and reveals the purpose, method and research questions of the thesis in this direction. The second chapter explains the emergence of the concept of sustainable development, which has a significant importance at the global level, and the process of establishing the theoretical infrastructure of the concept. In addition, the emergence of the concept of sustainable transportation is also discussed in order to understand the importance of transportation, which is the main component of sustainable development, within the scope of this concept. In the next part of the thesis (chapter 3), in order to present sustainable transportation in a clearer framework, a detailed theoretical framework supported by the literature for the concept has been put forward. In this context, the definitions, principles and targets set forth on behalf of the concept of sustainable transportation are discussed. Within the scope of the 4th chapter, the main topics in the sustainable urban transportation system are discussed and their importance and the policy issues put forward in this context are mentioned. In addition, sustainable urban transportation policy areas, which are handled in different ways in the literature, were compiled and, accordingly, priority policy areas were determined within the scope of the study: (i) supporting the use of non-motorized vehicles, (ii) developing and supporting public transportation, (iii) reducing the use of personal motor vehicles (iv) control of land use, (v) use of technology. Furthermore, in the context of these policy areas, actions (policy tools) that have been put forward in the form of different taxonomies in the literature are also discussed in this section. These actions were evaluated in the context of the priority policy areas determined within the scope of the thesis, reclassified and detailed information about the effects of the actions was given. In the 5th chapter of the thesis, the systematics of the questionnaire prepared for the field work done in Sivas province is mentioned, and the results of the analysis of the data obtained as a result of the questionnaire study are given through the SPSS program. Finally, in the 6th chapter, in relation to the theoretical background, evaluations were made in line with the findings obtained as a result of the analysis and the study was concluded.