İran Türklerinde mersiye geleneği: Dinî ve millî kimlik etkileşimi üzerine bir inceleme
The elegiac (mersiye) tradition in Iranian Turks: A study on the interaction of religious and national identity
Yazar: NURULLAH GÖZCÜ
Danışman: PROF. DR. METİN ÖZARSLAN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı / Türk Halk Bilimi (Folklor) Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Halk Bilimi (Folklor) = Folklore
Dizin: Dini kimlik = Religious identity ; Mersiyeler = Dirges ; Türk-İran ilişkileri = Turkish-Iran relations ; Zencan bölgesi = Zencan region ; Üst kimlik = Superordinate identit ; İran = Iran

Özet:
İran coğrafyasında varlık gösteren İran Türkleri, tarih boyunca birçok devletin
kuruculuğunu üstlenmişlerdir. Ancak, Rıza Şah'ın 1921'de iktidarı devralmasıyla
Türklerin İran'daki hâkimiyet alanının azalmaya başladığı görülmüştür. Bunda yeni bir
ulus devlet kurma girişimleriyle ortaya koyulan politikaların etkisi son derece
önemlidir. Pehlevi Dönemi'ne kadar kimlik farkındalıklarını her alanda vurgulayan İran
Türkleri özellikle 1979 Devrimi sonrasında dinî kimliğin millî kimlikten daha kapsayıcı
bir etkiye sahip olduğu bir sosyokültürel süreç yaşamıştır. Bu süreç, Şii paradigmasının
oluşturulmasıyla beraber bağlayıcı bir üst kimlik oluşturma çabasıyla tamamlanmıştır.
Şiilik üst kimliği, İran genelinde toplumun her kesimini etkileyerek kıyafetlerden
müziğe, dilden yaşayış biçimine kadar pek çok unsuru kapsayan bir koruma
mekanizmasıyla sürdürülmektedir. Bu kültürel dinamikler arasında, dinî ve millî kimlik
etkileşiminin kesişmesiyle kimlik farkındalığının ortaya koyulabildiği alanların başında
ise mersiye geleneği gelmektedir. Mersiye geleneğinin, İran Türklerinin yaşamında
önemli bir yer tutmasıyla dili koruma, arınma, geleneği sürdürme, toplu katılımla
bütünleşme, sosyal kontrol ve gizli protesto gibi özgün işlevlere sahip olduğu
gözlemlenmiştir. Öte yandan ülkenin resmî dilinin Farsça olması ve Türkçenin resmî dil
olarak kabul edilmemesi gibi faktörlerle İran içinde tek dil yaklaşımının kamusal
boyutta sınırlı kalmayarak sosyal hayatı derinlemesine etkilediği bir ortamda, mersiye
geleneği Türkçenin yaşatılmasında önemli bir rol oynamaktadır.
Bu çalışmada söz konusu faktörlerden hareketle mersiye geleneğinin, İran Türklerinin
dinî kimlik ile millî kimlik etkileşimi üzerindeki rolü incelenmiştir. Öncelikli olarak
araştırmaya konu olan kavramların tanımı ve tarihî açıklamalarına yer verilmiştir. Bu
çerçevede İran Azerbaycanı ile çalışmanın sınırlılığını oluşturması açısından Türklerin
yoğun yaşadığı ve geleneğin kuvvetli bir şekilde sürdürüldüğü bölgelerden Zencan iline
ilişkin bölgeyi tanıtıcı bilgiler sunularak İran Türklerinin mersiye geleneğiyle ilişkilendirilebilecek literatür çalışmaları ele alınmıştır. Akabinde mersiye geleneği ana
hatlarıyla tanımı, tarihi ve kavram-âyin uygulamaları yönüyle incelenmiştir. Mersiye
geleneğinin folklor disiplini içinde önemli bir yer tutması işlevsel yöntembilim
çözümlemesi ile konuya bütüncül bir yaklaşımı sağlayabilmektedir. Nitekim işlevsel
boyut sadece kültürel bir ifade olarak değil aynı zamanda toplumun dinî ve sosyal
dinamikleri içindeki rolünü de anlamamıza yardımcı olmaktadır. Dolayısıyla da
çalışmaya bulgu oluşturmasıyla Zencan merkezi ve kırsal bölgelerinden saha çalışması
ve katılımlı, katılımsız gözlem yoluyla elde edilen veriler üzerinden icracı, icra
ortamları, dinleyici/izleyici ve metin örnekleriyle mersiye geleneğinin genelden İran
Türkleri özeline işlevsel boyutu ortaya koyulmuştur. Son olarak dinî ve millî kimlik
etkileşimine örnek oluşturan veriler ele alınarak mersiye geleneğinin bu kimliklerdeki
rolüne dair bulgu ve çıktılar paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler
Mersiye Geleneği, İran Türkleri, Zencan.

Abstract:
Iranian Turks, who have a presence in Iran, have been the founders of many Turkish
states throughout history. However, after Reza Shah took power in 1921, it was
observed that the Turks' sphere of dominance in Iran began to diminish. The impact of
the policies put forward with the attempts to establish a new nation state is extremely
important in this. Iranian Turks, who emphasized their identity awareness in every field
until the Pahlavi Period, experienced a sociocultural process in which religious identity
had a more inclusive effect than national identity, especially after the 1979 Revolution.
This process was completed with the effort to create a binding super-identity with the
establishment of the Shiite paradigm. The Shi'ite super-identity is maintained through a
protection mechanism that affects all segments of the society throughout Iran,
encompassing many elements from clothing to music, language to lifestyle. Among
these cultural dynamics, the elegiac (mersiye) tradition is one of the areas where identity
awareness can be revealed through the intersection of religious and national identity
interaction. It has been observed that the elegiac (mersiye) tradition, with its important
place in the lives of Iranian Turks, has unique functions such as language preservation,
purification, maintaining tradition, integration with collective participation, social
control and secret protest. On the other hand, the elegiac (mersiye) tradition plays an
important role in the survival of Turkish in an environment where the single language
approach in Iran is not limited to the public dimension and deeply affects social life due
to factors such as the fact that the official language of the country is Persian and Turkish
is not accepted as an official language.
In this study, the role of elegiac (mersiye) tradition on the interaction of religious
identity and national identity of Iranian Turks is analyzed based on these factors. First
of all, definitions and historical explanations of the concepts and terms that are the subject of the research are given. In this framework, introductory information about
Iranian Turks, Iranian Azerbaijan and Zanjan province, which is one of the regions
where Turks live densely and where the tradition is strongly maintained, is presented in
terms of the limitation of the study, and literature studies that can be associated with the
elegiac (mersiye) tradition of Iranian Turks are discussed. Subsequently, the elegiac
(mersiye) tradition is analyzed in terms of its definition, history and concept-ritual
practices. The fact that the elegiac (mersiye) tradition has an important place in the
folklore discipline can provide a holistic approach to the subject with functional
methodology analysis. As a matter of fact, the functional dimension helps us to
understand not only as a cultural expression but also its role in the religious and social
dynamics of the society. Therefore, the functional dimension of the mersiye tradition
from general to specific Iranian Turks has been revealed through the data obtained from
the center and rural areas of Zanjan through fieldwork and participant and nonparticipant observation with examples of performers, performance environments,
listeners/audience and texts. Finally, the findings and outputs regarding the role of the
elegiac (mersiye) tradition in these identities are shared by discussing the data that
exemplify the interaction of religious and national identity.

Keywords
The Elegiac (Mersiye) Tradition, Iranian Turks, Zanjan.