Türk bozkır kültüründe gizemli unsurlar
Mysterious elements in Turkish steppe culture
Yazar: GÜLAY HOŞTAŞ
Danışman: PROF. DR. MUALLA UYDU YÜCEL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Tarih = History
Dizin: Batıl inançlar = False religions ; Eski Türk inançları = Old Turkish beliefs ; Türk tarihi = Turkish history

Özet:
"Türk Bozkır Kültüründe Gizemli Unsurlar" adı ile hazırladığımız tezimiz
büyü, fal, tılsım, sihir, kehanet, efsun, muska, nazar gibi gizemli inançların Türk
kültürü içerisinde sosyal, siyasî, askerî ve dinî hayatlarında nasıl yer aldıkları ve
yaşamlarını ne şekilde etkiledikleri hakkında bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Türkler
tarih sahnesine çıktıkları ilk andan itibaren fizyolojik ve psikolojik ihtiyaçları
doğrultusunda, yaşadıkları coğrafyanın gereksinimlerinin kendilerine sağladığı
farkındalık üzerinden bir hayat sürmüşlerdir. Bu farkındalık dinî ve kozmoloji
anlayışları çerçevesinde doğada birtakım nesnelere kutsallık atfetmelerine de sebep
olmuştur. Bazı durumlarda ise kelimelerin ve nesnelerin büyülü güçlerine inanılmış,
aciz kaldıklarını düşündükleri anda kendilerini koruma ve yaşama içgüdüleri ile
doğada kendilerine yardım edeceklerine inandıkları nesnelere, doğaüstü olarak
adlandırılan sihirli-büyülü-tılsımlı güçlere başvurmuşlardır. Bu bağlamda Türklerin
inanışları ve ritüelleri gereği anlamlı olduğuna inandıkları gizemli inançlara ne sebeple
başvurdukları, uygulamalara karşı bakış açıları, bu inançların hangi alanda var
oldukları gibi soruların cevaplarını ve temel dayanak noktalarını birçok kıtada varlık
gösteren kadim Türk kültüründeki tezahürlerini bulmak tezimizin temel taşını
oluşturmuştur.
Türk kültüründe gizemli inançların var olmasında Kök Tengri/Gök Tanrı
dininin, bozkır coğrafyasının, yaşam felsefelerinin ve psikolojik sebeplerin bütüncül
bir etkisi vardır. Evrensel olarak kabul edebileceğimiz gizemli inançlar, Türklerin
toplumsal dinamikleri ile birlikte kendilerine has örneklerin ortaya çıkmasına da zemin
hazırlamıştır. Tarihte var oldukları andan itibaren tüm dünyada adından söz ettiren
Türkler; gizemli inançlarını tarihî süreç içerisinde bazen olduğu gibi bazen de çeşitli
dinler ve kültürlerle etkileşime girerek yaşamışlardır. Bu inançlar etkileşimlerin
etkisiyle zamanla değişime uğrasa da temelde aynı kalarak günümüze kadar Türk
kültürü çerçevesinde varlıklarını sürdürmüşlerdir. Bu durum da bize Türkistan'dan
Anadolu ve Avrupa'ya kadar Türk kültürünün devamlılığını göstermektedir.

Abstract:
Our thesis titled "Mysterious Elements in Turkish Steppe Culture" aims to
provide information about how mysterious beliefs such as magic, fortune telling,
talisman, magic, divination, enchantment, amulet, evil eye, etc. take place in the social,
political, military and religious lives of Turks and how they affect their lives. From the
first moment they appeared on the stage of history, Turks have led a life in line with
their physiological and psychological needs, based on the awareness provided to them
by the needs of the geography they live in. This awareness has also caused them to
attribute sanctity to certain objects in nature within the framework of their religious
and cosmological understanding. In some cases, they believed in the magical powers
of words and objects, and when they thought they were helpless, they resorted to
objects that they believed would help them in nature with their instincts of selfpreservation and survival, and to magical-magical-talismanic powers called
supernatural. In this context, the answers to questions such as the reasons why Turks
resort to mysterious beliefs that they believe to be meaningful in accordance with their
beliefs and rituals, their perspectives on practices, the area in which these beliefs exist,
and the answers to questions such as the basic basis points of these beliefs and their
manifestations in ancient Turkish culture, which exists in many continents, constitute
the cornerstone of our thesis.
The existence of mysterious beliefs in Turkish culture has a holistic effect of
the religion of Kök Tengri/Gök God, steppe geography, life philosophies and
psychological reasons. Mysterious beliefs, which we can accept as universal, have also
paved the way for the emergence of unique examplestogether with the social dynamics
of the Turks. Turks, who have made a name for themselves all over the world since
the moment they existed in history, have lived their mysterious beliefs in the historical
process, sometimes as they are and sometimes by interacting with various religions
and cultures. Although these beliefs have changed over time under the influence of
interactions, they have remained basically the same and have continued their existence
within the framework of Turkish culture until today. This situation shows us the
continuity of Turkish culture from Turkestan to Anatolia and Europe.