Yörüklerde müzik ve boğaz çalma
Music and throat playing of the yoruks
Yazar: LEVENT ERGUN
Danışman: PROF. DR. YETKİN ÖZER
Dokuz Eylül Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Müzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2004
Konu: Müzik = Music

Özet:
Bugün Anadolu'da Yörüklerin yoğun olarak yaşadığı alan güneybatı
bölgesidir. Bu bölgenin batı ucu İzmir ve Ege Bölgesi iken doğudaki sınırı Gaziantep
ili olarak bilinir. Yörükler atalarının Orta Asya'dan Anadolu'ya göç ettiğini ve Orta
Asya'nın Türklerin anavatanı olduğunu kabul eder. Dolayısıyla "Türk olmak"
Anadolu'daki diğer etnik gruplardan kendilerini ayırma ve üstün görmelerini sağlar.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde geleneksel yaşam biçimleri olan göçebe
hayvancılık yaparak yaşayan Yörüklerin uygulanan iskan politikaları ve ekonomik
koşullar yüzünden giderek yerleşik yaşama geçtikleri ancak kimi toplulukların
göçebe ve yarı göçebe yaşam tarzını sürdürdükleri görülür. Günümüzde Yörüklerin
neredeyse tamamı yerleşik olarak yaşamakta az sayıda Yörük yarı göçebe ve göçebe
hayvancılık yapmaktadır.
Bu açıdan çalışmanın ağırlığını Antalya, Isparta, Burdur, İçel, Adana, Konya,
Karaman, Denizli, Manisa, İzmir, Bilecik Sakarya ve Ankara'da gerçekleştirilen alan
çalışmasında yapılan görüşme ve gözlemler oluşturur.
Göçebe yaşamda geçim kaynağı hayvancılıktır. Bu nedenle yaşamları,
hayvanların yaz ve kış mevsimindeki otlaklarını içine alan bir döngü çerçevesinde
gerçekleşir. Yarı göçebe yaşamda ise tarım da hayvancılık kadar önem taşır. Ancak
bugün Yörüklerin büyük çoğunluğu yerleşik olarak yaşamakta olduğu için
hayvancılığın yanı sıra diğer alanlardan kazanç sağlamaktadır. Hayvan besleme
şekilleri ise artık değişmiştir, çoğunlukla evlerinin yanında bulunan besihaneler ve
ahırlarda beslenir.
Göçebe ve yarı göçebe yaşamda çobanlık önemli bir uğraştır. Çobanlar
genellikle hane içerisinden olur. Dışarıdan para ile çoban tutma neredeyse hiç yoktur.
Ancak sürüyü hane içinden güdecek kimse olmaması durumunda ortaya çıkar. Bu
durumu hem ekonomik hem de etik açıdan açıklarlar. Koyun çobanlığı erkekler
tarafından yapılırken, keçi deve ve diğer büyükbaş hayvanlar genç kızlar ve çocuklar
tarafından yapılır. Hayvanların otlatılması çadırlardan uzaktaki otlak alanlarında
gerçekleştirilir.
Göçebe yaşam ve hayvancılığın etkileri müziklerinde de kendini gösterir.
Çalgıları kaval, düdük, sipsi, kemane ve üçtelli gibi küçük, hafif ve kolay
taşınabilirdir. Dağarları bu yaşam biçimi ve hayvancılığa uygunluk gösterir.
Sözgelimi yayık soğudan, çömlek kırdıran ve karakoyun efsanesi gibi bu yaşama
ilişkin öyküleri bulunan parçalar bunlar arasında sayılabilir. Koyun çobanları
hayvanlara ilişkin dağarı hayvanların başında seslendirir. Ayrıca koyunların yaylada
vi
gece otlaklara götürülmesi ve diğer hayvanlara göre güdülmesi güç olduğundan
çobanlığın yetenek gerektirdiği vurgulanır. Yetenek kavramı müziksel olarak da öne
çıkar. Çalgı çalanlar ve türkü söyleyenlerin doğuştan gelen özel yetenekleri
nedeniyle bunu gerçekleştirebildikleri vurgulanır.
Bununla birlikte Yörükler uğraşlarını bir "Pir"e bağlayarak ya da İslam
inancı açısından destek sağlayarak meşrulaştırırlar. Sözgelimi deveciliğin piri Veysel
Karani'dir. Bu yüzden deve beslemek ve taşıma işinde kullanmak uygundur. Yine
koyun ve kavalın cennetten çıktığına inanılır. Aynı zamanda koyunun üzerindeki bir
izin peygamberin parmak izi olduğu öne sürülerek kutsallığı vurgulanır ve melek
olarak kabul edilir. Yine inanışa göre kavalın icadı sırasında bir peygamber
yardımıyla ses çıkarması sağlanmıştır. Böylece bu tür dayanaklarla yapılan eylemler
meşruiyet kazanmış olur.
Toplumsal örgütlenmeleri dünya üzerindeki diğer pastoral yaşam süren
topluluklara benzer biçimde aşiretler ve soy grupları biçiminde düzenlenir. Bununla
birlikte kendilerini tanımlamada üyesi oldukları aşiret, oba ya da soy grubunu
özellikle vurgularlar.
Hayvancılık dışında en önemli uğraş alanları dokumacılıktır. Dokudukları
kilimlere bakıldığında hangi aşiretten olduklarını simgeleyen imlerle karşılaşılabilir.
Bu da kimliklerine ilişkin söylemlerini destekler ve kilime dokunan imlerle üyesi
oldukları topluluk belirtilmiş olur.
Genç kız ve kadınlar tarafından gerçekleştirilen vokal boğaz çalma ediminde
üyesi oldukları aşiret, soy grubu ve obayı temsil eden tek bir ezgi görülür. Aynı
topluluk içinde değişik sözlerle seslendirilen ve farklı havalar olarak algılanan
parçalar yine topluluğa ait aynı ezgi ile seslendirilir. Aynı sözler bir başka topluluk
tarafından kullanılabilir ancak ezgi kendilerine ait olan boğaz ezgisidir. Bu durum
kendilerini tanımlamada öne çıkardıkları etnisite kimliğini vurgulamanın müziksel
yoludur.
Boğaz havaları bu yüzden topluluğu ya da yerleşik yaşama geçtikleri yerin
adı ile anılır. Sözgelimi Hayta ve Melli boğazı topluluk adını Gökdere ve Hasiçi
boğazı ise yerleşim yerini belirten adlardır. Bununla birlikte boğaz çalma edimi farklı
işlevler yüklenir. Sevda içerikli olarak iki genç arasında iş gören işlevi bir çok
toplulukta görülür. Farklı topluluklarda kınama ve yerme, yarışma, atışma ve oyun
gibi işlevler yerine getirir.

Abstract:
Today, Yoruks mostly live in the southwest region. On the west side, Izmir
and Aegean region, on the east side Gaziantep draw the borders of that area. Yörüks
accept that their ancestors emigrated from Middle East to Anatolia and they assumed
that the Middle East as their homecountry. Therefore, being a "Turc" helps them to
see theirselves different and superior than the other ethnic groups in Anatolia. During
the period of Ottoman Empire, as a result of economic conditions and settling
policies, some of the yoruks who lived by doing their traditional way of living;
nomadic-stockbreeding were passed to endemic life style but the others kept their
nomadic or semi-nomadic lifestyles. Today almost all of the yoruks lived in an
endemic life style and only few of them keeps doing semi-nomadic or nomadicstockbreeding.
Therefore this study mostly focus on interviews and observations which are
done in the study areas; Antalya, Isparta, Burdur, Içel, Adana, Konya, Karaman,
Denizli, Manisa, Izmir, Bilecik, Sakarya and Ankara.
In nomadic life style, stockbreeding is the most important source of living. As
a result of this, their lives go around a circle which includes pastures of animals both
in winter and summer. In semi-nomadic life style, agriculture is as important as
stockbreeding. However, today due to most of the yoruks are live in endemic
lifestyles, they gain money from many kinds of spheres rather than stockbreeding.
Therefore, their way of feeding their animals also change, they mostly feed them in
their barns or fattening place next to their houses.
Being a shepherd is very important in nomadic and semi nomadic lifestyles.
Shepherds is mostly chosen from the household. Hiring a shepherd from outside by
giving him money is almost never happened. Only if there won't be anyone who can
herd the flock, they hired someone else outside the household. They explain this
situation both economically and ethically. As men herd the sheep, girls and children
flock camels, guats and other great cattle. They put out their animals to pasture in
grassy areas which are far from their tents.
The effects of nomadic life style and stockbreeding can see on their music.
They used light and easily carried instruments like; pipe, whistle, sipsi, kemane ve
üçtelli. Their repertoire is suited to stockbreeding and their way of life. We can count
yayık soğudan, çömlek kırdıran ve Karakoyun Efsanesi as an examples of pieces
which includes stories about their life styles. Shepherds, perform the repertoire which
viii
is related with animals in front of their sheep. In addition to this, as it is difficult to
bring sheep to pasture in pedestrian at night and as herding sheep is more difficult
than other animals, they underlined that it requires talent. The concept of talent is
also important musically. They underlined that people could play instruments and
could sing folksongs as a result of their special talent that comes from birth.
Moreover, Yoruks legitimaze their occupation by connecting it with a "pir" or
by providing a support in accordance with their İslamic belief. For instance, Veysel
Karani is the master of cameleer. Therefore, to fatten camels and to use them in
carrying, is appropriate. Also they believed that sheep and the shepherd's pipe are
came from heaven. They argued that sheep is holly because they believed that the
marks on the sheep, are the Hz. Muhammeds footprints and they accept that sheep as
an angel. Moreover, according to a belief, pipe could make sounds with the help of a
prophet during its invention. As a result of these evidence, their actions gain
legitimacy.
Their social organization is arranged as tribe and race groups like the other
similar pastoral communities in the world. In addition to this, they are especially
underlined their tribe, oba and race groups when they are defining themselves.
Except from stockbreeding, weaving is the most important endeavor. When
we look the pileless carpets they weaved we can see the icons that show which tribe
they belong to. This support their identity arguments and they identify their
community/group by the icons which they weaved into pileless carpets.
We can see only one melody in vocal throat playing which represent their
tribe, race group and oba, which is performed by girls and women. Within the same
group, songs performed with different words perceived as different airs although
they are performed with the same melody. Same words can be used in a different
group but they performed it by their own throat melody. This situation is the musical
way of underlying their ethnicity within their origins.
Therefore, throat airs known as the names of their settling areas and the
names of their communities. For instance; Hayta, Melli throat and Gökdere, Hasiçi
throat describe community name and setlement respectlively. In this respect, practice
of throat playing has different functions. In many communities, throat playing has a
meaning of love and it is used as a communication tool between young lovers. In
different communities throat playing has different functions like; criticizing,
condemnation, competition, quarrel and game.