Arap edebiyatında cinâs ve hadislerde kullanımı
The art of cinâs in Arabic literature and application of cinâs at hadiths
Yazar: YUNUS DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET VECİH UZUNOĞLU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2016
Konu: Din = Religion ; Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Arapça = Arabic ; Belagat = Eloquence ; Cinas = Pun ; Hadis = Hadith

Özet:
Arap dili, dünyanın en eski, en köklü ve en zengin dillerinden biridir. Tarihte Araplarla diyalog kurmuş hiçbir toplum ve medeniyet yoktur ki onların dil ve kültürlerinden etkilenmiş olmasın. Ülkemiz söz konusu toplumlar arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Aynı dîni inanca sahip bulunma, ortak bir tarihî ve kültürel geçmişe sahip olma ve ticârî ilişkiler neticesinde uzun yıllar dilimiz Arapça'dan beslenmiştir. Dolayısıyla Arap dilinin bizim kültürümüzde önemli bir yeri vardır. Fakat hiç şüphesiz bu önemin en büyük vesilesi, İslâm'dır. Nitekim yüce kitabımız Kur'ân'ın dilini anlama ve derinliklerini keşfetme, ayrıca Hz. Peygamber' in (s.a.s.) hepsi ayrı birer söz incisi olan hadislerini kavrayabilme maksadıyla insanımız Arap dili ve edebiyatına ayrı bir önem atfetmiş, bu dili öğrenme ve inceliklerine vâkıf olma hususunda ciddî gayret sarfetmiştir.
Cinâs sanatı, Arap edebiyatında önemli bir yere sahip olan lafzî sanatlardandır. Mânâlar farklı olmak üzere kelimeler arasındaki lafzî benzerliği ifade eden cinâs sanatının farklı türleri bulunmaktadır. Bu türlerin harf, hareke ve noktalama farklılıklarına göre tasnifi yapılmış olup yapılan tasnifler, dil âlimlerine göre değişiklik arzedebilmektedir. Şâirlerin bu sanatı icrâ ederken tekellüfe girmeleri belâgat âlimlerinin cinâs sanatına yönelik olumsuz eleştirilerine yol açmıştır. 
Kur'ân'da ve Arap şiirinde birçok örneği bulunan cinâs sanatı hadisler içinde ekserî tesbih, zikir ve duâlarda yer almaktadır. Hadislerde cinâsın her türüne rastlanmayıp daha çok cinâs-ı mudâri', cinâs-ı lâhık ve cinâs-ı mutlak örnekleri bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Belâgat, Edebiyat, Bedî', Cinâs, Tecnîs, Hadis.

Abstract:
The Arabic language is one of the oldest, most deep-rooted and richest languages. There is no society or civilization in the history, which established a dialog with Arabs but not influenced by their language and culture. Our country is placed near to the top among these countries. As a result of sharing the same religious beliefs, having a common historical and cultural past and commercial relations, our language was under its influence through long ages. Therefore, the Arabic culture has an important place in our culture. However, undoubtedly the most means of this importance is Islam. Hence, our people attributed specially great importance to Arabic languageand literature, spread great effort to learn this language and to acquaint themselves with its niceties, in order to understand the language of our holy book Kur'ân and discover its depths and additionally to comprehend the hadiths of the prophet, which are all perls of words. 
The art of cinâs is one of the literal arts which has an important place in the Arabic literature. The art of cinâs which means literal similarity between words with different meanings, has different types.  These types are classified according to the letter, vowel and punctuation differences and these classifications may vary according to the different language scholars. The poets' attempts of false display while performing this art, caused that the rhetoric scholars criticized negatively the art of cinâs.
There are many examples of the art of cinâs in the Kur'ân and in the Arabic poems. Regarding the hadiths, it is found mostly as in the similitudes, dhikrs and prayers. Not all types of cinâs appear in the hadiths. The examples of the most often found types are cinâs-ı mudâri', cinâs-ı lâhık and cinâs-ı mutlak.

Keywords: Rethoric, Literature, Bedî', Cinâs, Tecnîs, Hadith.