Cumhuriyet Dönemi Ağrı vilâyeti nüfus sayımları ve nüfus yapısı  (1927-1980)
Population census and population structure of the Republic Period in Agiri province (1927-1980)
Yazar: ÖMER DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. BİLAL TUNÇ
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Cumhuriyet Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Türk İnkılap Tarihi = History of Turkish Revolution
Dizin: Ağrı = Ağrı ; Nüfus = Population ; Nüfus sayımı = Census

Özet:
"Cumhuriyet Dönemi Ağrı Vilâyeti Nüfus Sayımları ve Nüfus Yapısı (1927-1980)" adlı yüksek lisans çalışmasının hazırlanmasındaki amaç, Ağrı ilinin, demografik ve tarihî gelişimine dair ilgili verilerin tespit edilerek söz konusu verilerin sayısal bilgilerle ortaya çıkarılmasıdır. Milli Kütüphane ve Beyazıt Devlet Kütüphanesinde incelenen yerel ve ulusal  gazeteler, Türkiye İstatistik Kurumu ve Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi'nden elde edilen bilgi ve belgeler kapsamında vilayet nüfusunun ve nüfus bileşenlerinin ülkedeki sosyo - kültürel, ekonomik ve askerî şartlar gereği oluşan gelişmeler, bunlarla etkileşimi tarih disiplininin ilkeleri ve araştırma metotları çerçevesinde değerlendirilerek ortaya çıkarılması bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bu yolla Cumhuriyet'in ilanından 1980 yılına kadar Ağrı nüfusunda ne gibi değişme ve gelişmelerin olduğu ayrıntılı bir biçimde ortaya çıkarılmıştır.

Bilindiği üzere, nüfus sayımlarında her vilâyetin durumu ayrı olarak değerlendirilmektedir. Nüfus sayımları neticesi Ağrı nüfusu, gösterdiği değişiklikler bakımından dikkat çekmektedir. Cumhuriyet döneminde yapılan ilk nüfus sayımı olan 1927 yılından 1980'e kadar Ağrı'da nüfus artış hızı 1960'tan sonra göçlerin etkisiyle azalmasına rağmen; daima Türkiye ortalamasının üzerinde olmuştur. Böylece Ağrı nüfusu sürekli olarak artmıştır. Malum olduğu üzere, Ağrı'da nüfus alanındaki gelişmelere bağlı olarak hem kent merkezleri hem de kırsal alan nüfus oranlarında önemli değişiklikler olmuştur.

Bu çalışmada, Cumhuriyet döneminde Ağrı nüfusundaki değişim ve gelişimler ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Bu kapsamda, Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı olan 1927'den başlamak üzere sırasıyla 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960, 1965, 1970, 1975 ve 1980 genel nüfus sayımlarında her beş yıl boyunca vilayetin nüfusundaki artış ya da azalmalar ve bunların vilâyet nüfusunun potansiyel durumuna etkisi incelenmektedir.

Ağrı nüfusu ile ilgili olarak yapılan çalışmalarda konuyla ile ilgili bilgilerin genel olarak verildiği görülmektedir. Tarafımızdan hazırlanan bu tezde ise, daha önce yapılan çalışmalardan farklı olarak her nüfus sayımındaki veriler dikkatli bir biçimde incelenerek Ağrı nüfusundaki değişim ve gelişimler yıl yıl olarak kapsamlı bir biçimde incelenmiştir. Ayrıca  1927 yılından 1980'e kadar yapılan 11 adet nüfus sayımında bütün bilgiler bir bütün olarak değerlendirilmekte olup; her nüfus sayımında elde edilen verilerin önceki nüfus sayımlarındaki farklılıkları da değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Bunlar yapılırken hem yerel ve ulusal basından hem de arşivlerden elde edilen bilgiler detaylı bir biçimde kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türkiye Cumhuriyeti, Ağrı, Bayazıd, Nüfus sayımı, Vilayet

Abstract:
Population is important in terms of knowing everything about individuals who make up a society, understanding and organizing society and human behavior. Moreover since it is one of the methods of obtaining important information about the social and economic situation of a country, population censuses have been carried out with various purposes and methods for a long time. Therefore, after the proclamation of the Republic, population censuses are conducted periodically in order to learn about the economic and social situation of the Republic of Turkey. The first census in the Republic of Turkey was held in 1927. After the second census in 1935, a census was conducted every five years until 1990.

The census conducted in the Republic of Turkey shows that each province is examined separately. Population censuses of the province of Ağrı between 1927 and 1980,  there are avaible important information about population number of headquarters, districts and villages, facial measurements and population densities, average age of population, literacy and educational status, languages spoken, marital status, places of birth, number of persons with disabilities and disability status, religious beliefs, professions and fields of work. The aim of this study is to examine the population of the province of Ağrı from 1927, which was the first census in Turkey, to 1980, with information obtained from Turkish Statistical Institute and Presidential Republic Archive and to reveal realistic data about the census, realistic data on the local history of the province, together with data from newspapers published by the local and National Press. As a result of the examination, it is determined that there were some changes in the population structure between these dates.

Keyword: Republic of Turkey, Ağrı, Bayazıd, Census, Province