Perge antik kentine ait mozaik harçlarının karakterizasyonu
The characterization of mosaic mortars of perge antique city
Yazar: TÜLAY UĞUR
Danışman: DOÇ. DR. AHMET GÜLEÇ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Taşınabilir Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2011
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry
Dizin: Harç = Mortar ; Karakterizasyon = Characterization ; Mozaikler = Mosaics ; Perge = Perge ; Sıva = Stucco

Özet:
Bu çalışma, tarihi yapılarda taş, tuğla, ahşap ve demir gibi önemli işleve sahip harç ve sıvaların karakterizasyonu, nitelikleri ve yapım teknolojileri hakkında bilgi vermekle birlikte ayrıca yapılacak olan koruma ve onarım çalışmalarında kullanılacak, orijinali ile benzer nitelikte harç ve sıva karışımlarının önerilmesine temel oluşturacaktır.Çalışmada, Perge Antik Kenti'nde, yer alan Güney Hamam, Macellum (Agora) ve Güney Bazilika mozaiklerinden alınmış olan 47 adet mozaik harç örneğini tanımlamak ve problemleri belirlemek üzere bu örneklerin analizleri yapılmıştır.Öncelikle görsel analizle tanımlamaları yapılan örneklerin nitelik ve problemleri, basit spot testler, petrografik analiz, kızdırma kaybı, asit kaybı ve asitle reaksiyona girmeyen agregaların elek analizi ile stereo mikroskop altında görsel analizi, nokta yükleme (point-load), kütlece ve hacimce su emme oranları ve görünür yoğunlukları deneyleri ile XRD, ICP-ES, SEM-EDX ve BET enstrümantal analiz yöntemleri kullanılarak araştırılmıştır.Yapılan analizler sonucunda mozaik harçları 3 ana grup olarak sınıflandırılmıştır. Birinci grup harçlar, bağlayıcısı,1 kısım (% 35 civarında) söndürülmüş kaymak kireç, dolgusu 2,5 kısım agrega (tuğla- keramik kırığı ile %20-25 oranında karbonatlı parçacık), ile bağlayıcısı 1 kısım (% 40 civarında) söndürülmüş kaymak kireç, dolgusu 2 kısım agrega (tuğla-keramik kırığı ile %20-25 oranında karbonatlı parçacık) olarak 2 alt gruba ayrılmıştır.İkinci grup harçlar, bağlayıcısı 1 kısım (% 30-35 oranında) söndürülmüş kaymak kireç, dolgusu 2,5-3 kısım agrega (kuvars, tüf ve diğer volkanik kayaç parçacıkları ile %10-15 oranında karbonatlı parçacıklar) ile bağlayıcısı 1 kısım (%25-30 oranında) söndürülmüş kaymak kireç, dolgusu 3-3,5 kısım agrega (kuvars, tüf ve diğer volkanik kayaç parçacıkları ile %10-15 oranında karbonatlı parçacıklar) olarak 2 alt gruba ayrılmıştır.Üçüncü grup harçlar ise, bağlayıcısı ortalama 250 dozajlı portland çimentosu ve %20-25 oranında kireç harcı ilave edilmiş 100-150 dozajlı portland çimentosu harçları olmak üzere 2 alt gruba ayrılmış olup dolgu olarak 1 örnekte deniz kumu diğer örneklerde kara kumu kullanıldığı tespit edilmiştir.Harçların nitelikleri ve içerikleri belirlenerek dönemsel olarak mozaik harç üretim teknolojisi saptanmış ve bu sonuca göre ileride yapılabilecek olan koruma ve onarım çalışmalarında orijinali ile benzer nitelikte harç karışımları önerilmiştir.

Abstract:
This study presents information on the characterization, features and construction technologies of the plasters and mortars such as stone, brick, wood and iron which have important functions in historical buildings. The study also forms a basis for the suggestion of plaster and mortar mixtures with similar features to that of the original buildings, which will be used in the conservation and restoration works to be carried out.In this study, 47 mosaic mortar samples, which were taken from the Southern Bath, Macellum (Agora) and Southern Basilica mosaics in the Perge Antique City, were analyzed to characterize their properties and determining their problems.The samples were first subjected to visual analysis and then the features and problems of the samples were examined by means of simple spot tests, petrographic analysis, ignition loss (calcinations) analyses, acid loss analyses and sieve analysis of the aggregates that do not react with acid, under stereomicroscope. The physical and mechanical properties as point-load analysis, apparent density, water absorbtion capacities in both by mass and by volume were also carried out. The detailed chemical, mineralogical and physical properties were analyzed by using instrumental analysis techniques as XRD, ICP- ES, SEM-EDS and BET methods.As a result of the analyses, the mosaic mortars were classified under three groups. The mortars in the first group were divided into two sub-groups as mortars whose binder is 1 portion (around 35%) slaked lime putty and whose filler is 2,5 portions aggregate (brick and ceramic crashed and 20-25% carbonate fraction) and as mortars whose binder is 1 portion (around 40%) slaked lime putty and whose filler is 2 portion aggregate (crashed brick, ceramic particles and 20-25% carbonate fraction).The mortars in the second groups were also divided into two sub-groups as mortars whose binder is 1 portion (with the ratio of 30-35%) slaked lime putty and whose filler is 2,5-3 portions aggregate (quartz, tuff and other volcanic rock particles and 10-15% carbonate fraction).) and as mortars whose binder is 1 portion (with the ratio of 25-30 %) slaked lime putty and whose filler is 3- 3,5 portions aggregate (quartz, tuff and other volcanic rock particles, and, 10-15% carbonate fraction).The mortars in the third group, too, were divided into two sub-groups as mortars whose binder is around 250 dosage (kg portland cement/m3 mortar) portland cement and as mortars whose binder is lime (20-25 %) added 100-150 dosage portland cement mortars. It was determined that in while one sample has sea sand as aggregate the other samples have quarry sand as filler.By means of determining the features and contents of the mortars, the mosaic mortar production technology in terms of period was identified and in according to the results, the mortar mixtures with similar features to that of the original mortars were proposed for use in future conservation and restoration works.