İstanbul Tarihi Yarımada'daki camiye dönüştürülen bizans yapılarının onarım ve restorasyonlardan gelen bulgular ışığında mimari açıdan yeniden değerlendirilmesi
Architectural reinterpretation of the byzantine buildings converted into mosque in the Historical Peninsula of Istanbul depending on the data revealed during the repair and restoration processes
Yazar: MURAT SAV
Danışman: DOÇ. DR. SELÇUK SEÇKİN
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Bakım onarım = Maintenance repairing ; Bizans mimarisi = Byzantine architecture ; Restorasyon = Restoration

Özet:
İstanbul'un Roma'nın (Doğu Roma/Bizans) başkenti oluşuyla büyük kamusal yapı
organizasyonlarının merkezi olduğu açıktır. İstanbul'un eski abideler açısından belki de en
önemli bölgesi olan günümüzün Fatih veya diğer adıyla Suriçi bölgesi, Bizans dönemi
yapılarının ev sahibidir. Tezimizdeki Lala Hayrettin Ağa/Çelebi Camii (Chalkoprateion) ve
İmrahor İlyas Bey Camii (Stoudion) aslında Hellenistik dönemden Geç Antikçağ dönemine
kadar varlığını devam ettirmiş, imperatorluk yapıları olarak kabul edebileceğimiz
basilikalardır. Diğer yapılara baktığımızda basilikadan zamanla haç planına evrilmiş kilise
orijinli eserler çıkmaktadır karşımıza. Atik Mustafa Paşa, Koca Mustafa Paşa, Kalenderhane,
Gül, Manastır, Kefeli Camileri bunun örnekleridir. Salt kapalı haç planına göre inşâ edilen
yapılar Mesih Paşa, Eski İmaret, Fenari İsa, Zeyrek Kilise, Vefa Kilise, Hirami Ahmet Paşa,
Kariye Camii'dir. Bunların dışında Fethiye Camii ve Fenari İsa Camii güney yapısı gibi
kiborion planlı yapılar ayrı bir mimari gelişimin örnekleridir. Kariye Camii, bu iki tip arasında
bir geçiş sergilemektedir. Küçük Ayasofya Camii sekizgen planıyla farklı bir kombinasyona
sahipken Şeyh Süleyman ve Sancaktar Hayrettin Mescitleri de kare içinde sekizgen ve haç
planlı iki mezar yapısı örnekleridir. Kasım Ağa Mescidi, hiçbir gruba girmeyen, dini bir yapı
hüviyeti göstermeyen, bağımsız bir yapıyken İsakapısı Mescidi ise tek nefli olmasına rağmen
üç apsisli bir şapel veya yemekhane yapısı formatına sahiptir.
Bugüne kadar İstanbul'daki camiye dönüştürülen Bizans yapıları hakkında mimarlık
tarihi konusunda çeşitli yayınlar yapılmıştır. Hazırladığımız tezimizdeki amaç, yeni ortaya
çıkmış veya bugüne kadar hiç incelenmemiş ya da yeterince irdelenmemiş yönleri ve yeni bir
bakış açısı kullanarak, teknik çalışmalar vasıtasıyla elde edilen bulguları incelemek ve elde
edilen sonuçları değerlendirerek, sanat tarihi bilimine katkı sağlamaktır.
Çalışmamızda incelediğimiz yapıların tümü, İstanbul'un Bizans geçmişine ait
yapılardır. Bu yapılar dışındaki bazı yapıların yerinde yapılan kazılar ve bazı belgeler, farklı
sonuçlara ulaşmamızı sağlamıştır. Literatürde genel olarak Bizans dönemine ait gibi
benimsenen üç yapının tamamen Osmanlı dönemine ait yapılar olduğu, arkeolojik kanıtların
yardımıyla tez kapsamında anlatılmıştır. Bunların dışında kalan yapıların dönemsel ve mimari
gelişimleri anlatılırken özellikle XX. yüzyıldaki onarımları, Vakıf belgeleri ışığında ele
alınmıştır.
Modern müdahalelerin başladığı bu dönem itibariyle yapılan temel müdahaleler, yapılardan
uzaklaştırılan bazı Osmanlı ekleri belirlenmiş; değişime uğrayan fiziksel özellikler, sonuç
bölümünde ayrıntılı biçimde işlenmiştir. Yine her yapının son 20 yıl içinde, yani XXI.
yüzyılın ilk çeyreği itibariyle hazırlanan projelerle restorasyon uygulama çalışmaları ele
alınmış ve ortaya çıkan yeni bulgulara bağlı olarak yapıların mimari tasarım süreçleri, ilave
edilen mekânları ve tarihçeleri konusunda bazı sonuçlara varılmıştır. Bu sonuçlar, yeni
verilere dayanak oluşturulduğundan, özgünlük içermektedir.
Genel anlamda tezimizin içeriğine dönük olarak hazırladığımız sonuç ve
değerlendirme bölümünde anlattığımız yapıların geçirdiği işlev değişiklikleri, cami-tekke
ikilemi; arkeolojik araştırmaların ortaya çıkardıkları; eski onarım, projelerle birlikte değişen
formlar ve yakın zamandaki restorasyonlar/projelerle elde edilen yeni bulguların ele aldığımız
yapılara olan katkıları ele alınmıştır. Konumuz olan yapıların çoğunun son restorasyon
çalışmaları ve projelerinin içinde olmak, yerinde yapılmış gözlemler ve karşılaştırmalar,
literatürde olmayan verilere tanıklık edilmesinin yardımıyla çoğu yapının kendi içindeki
değerlendirmesi konusunda önemli fayda sağlamıştır. Yapılar bazındaki kimi sorunsalların
çözümü ve öneriler de bu verilere göre yapılmıştır. Bu nedenle varılan sonuçların başka
bilimsel çalışmalar için birer basamak teşkil etmesi, farklı sorunsalların çözümü veya farklı
katkılar sunumu yolunda önemli bir adım olarak kabul edilebilir.

Abstract:
It is clear that Istanbul, as the capital of Rome (Eastern Roman/Byzantine), was the center of
large public building organizations. Currently Fatih or so-called Suriçi region, perhaps the
most important region of Istanbul in terms of ancient monuments, has been home to
Byzantine period structures. The Lala Hayrettin Ağa/Çelebi Mosque (Chalkoprateion) and the
İmrahor İlyas Bey Mosque (Stoudion) in the thesis studied are actually basilicas that has been
surviving since the Hellenistic period to the Late Antiquity period, which we can interpret as
imperial structures. When we look at other buildings, we see buildings of church origin that
evolved from the basilica to the cross plan over time. The Atik Mustafa Pasha, the Koca
Mustafa Pasha Mosque, the Kalenderhane Mosque, the Gül Mosque, the Monastery Mosque
and the Kefeli Mosques are examples of this evolution. The buildings designed according to
the closed cross plan (cross-in plan) are the Messi Pasha Mosque, the Eski Imaret Mosque, the
Fenari İsa Mosque, the Zeyrek Church Mosque, the Vefa Church Mosque, the Hirami Ahmet
Pasha Mosque, the Kariye Mosque. Apart from these, ciborium plan structures such as the
southern structure of the Fethiye Mosque and the Fenari İsa Mosque are examples of a
separate architectural development. Kariye Mosque displays a transition between these two
types. While the Little Hagia Sophia Mosque has a different combination with its octagonal
plan, the Şeyh Süleyman and the Sancaktar Hayrettin Masjids are examples of tomb structures
with octagonal and cross-in square plan schemes. While the Kasım Ağa Masjid is a different
structure that does not belong to any group and does not have the identity of a religious
building, the İsakapısı Masjid has the form of a chapel or refectory building with three apses,
although it has a single nave.
Until today, various publications have been made on the history of architecture about
the Byzantine buildings converted into mosques in Istanbul. The aim of my thesis is to
evaluate the revealed data obtained through technical studies and to contribute it to the
science of art history through a new perspective and aspect that have recently emerged or
have never been examined before or have not been examined adequately.
All of the buildings that have been examined in the study belong to the Byzantine past
of Istanbul. On-site excavations and some documents of some buildings other than the ones
mentioned above, have enabled us to reach different conclusions. It has been explained within
the scope of the thesis with the help of archaeological evidence that three buildings, which
have been generally assumed to belong to the Byzantine period in the literature, are entirely
from the Ottoman period. While the periodic and architectural developments of the buildings
other than those are explained, especially the XXth century repairs are discussed in the light
of Foundation documents. The main interventions made during the period when modern
interventions began and some Ottoman additions that were removed from the buildings were
pointed out. The physical properties that changed are discussed in detail throughout the
conclusion section. Additionaly, the restoration practices were discussed depending on the
projects prepared in of the first quarter of the 21st century and some conclusions were reached
regarding the architectural design processes, additional spaces and historical background of
the buildings depending on the new findings. These results are of authenticity since they are
based on recent data.
In the conclusion and evaluation section, which we prepared depending on the content
of the thesis in general terms, the changes in the functions of the buildings, the mosque-lodge
dilemma; the findings of archaeological researches; the contributions of old restorations,
changed forms with projects and new findings obtained through recent restorations/projects to
the buildings mentioned above are discussed. Being involved in the latest restoration works
and projects of most of the buildings in the subject, with the help of on-site observations and
comparisons and witnessing data not available in the literature, has provided significant
benefits in the internal evaluation of most of the buildings. Solutions to some problems and
suggestions on the basis of buildings were made based on this data. For this reason, the
conclusions reached can be considered as a stepping stone for other scientific studies, an
important step towards solving different problems or making different contributions.