Ermeni meselesinin hukuki boyutu
Legal aspect of the Armenian issue
Yazar: HANDE SEHER DEMİR
Danışman: DOÇ. DR. ÖMER KESKİNSOY
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2018
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Ermeni sorunu = Armenian question ; Ermeni tehciri = Armenian deportation ; Ermeniler = Armenians ; Mülkiyet hakkı = Property right ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Soykırım = Genocide ; Türk-Ermeni ilişkileri = Turkish-Armenian relations ; Uluslararası Hukuk = International Law

Özet:
Büyük Savaş sürecinde idari bir tedbir olarak alınan Ermeni sevk ve iskân kararı ve bu kararın bir uzantısı olan emval-i metruke tasfiyesinden doğan, mülkiyet hakkı ve soykırım suçu iddiaları zemininde geliştirilen Ermeni meselesi, tarihî, siyasi, hukuki yönleriyle çok boyutlu bir sorun olarak günümüze ulaşmıştır. Tez'de, Ermeni meselesinin, başta anayasa ve insan hakları hukuku olmak üzere, milletlerarası hukuk, hukuk tarihi, karşılaştırmalı hukuk, medeni hukuk, ceza hukuku gibi bilim dallarına temas eden yönleri geniş bir perspektif ve bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Kamu hukuku alanında bir kararın yetki-şekil-sebep-konu-maksat yönleriyle hukuka uygunluk değerlendirmesine paralel bir değerlendirme, Ermeni sevk ve iskân kararı için yapılmıştır. Bu kararın, döneminin ve günümüzün hukuk anlayışı ile uyumu incelenmiş; kararın döneminin hukuk anlayışına uygun olduğu görülmüş; günümüzün hukuk anlayışı ışığında yapılan incelemede, 1982 Anayasası ve AİHS ölçütlerinden hareketle, eşitlik ilkesinin, yerleşme ve seyahat hürriyetinin ve olağanüstü hâl rejiminin kümülatif değerlendirmesi yapılmış; uygulamanın ayrımcı karakteri, AİHS 4 No.lu Protokol m. 2 ile beraber okunan m. 14 ve Anayasa m. 23 ile birlikte okunan m. 10 ışığında değerlendirilmiştir. Ermenilerin geride bıraktığı aktif ve pasif mal varlığına ilişkin yapılan düzenlemelerle doğan emval-i metruke rejimi  hakkındaki incelemede, emval-i metruke mevzuatının kişi, yer ve zaman bakımından uygulama alanı; mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin döneminin ve günümüzün hukuk anlayışına -1982 Anayasası ve AİHS- uygunluğu değerlendirilmiş; emval-i metruke üzerinde iddia edilen hakların, idari yargıda görülecek iptal davalarının, adli yargıda görülecek aynen iade ve/veya tazminat davalarının, AİHM'e yapılacak başvuruların, emval-i metruke mevzuatının Anayasa'ya aykırılığı iddiası kapsamında yapılacak somut norm denetiminin, yabancı devlet mahkemelerinde açılan davaların hukuki tahlili ve muhtemel sonuçları incelenmiştir. Soykırım iddiaları kapsamında beş basamaklı bir araştırma yapılmış, ilk olarak soykırım suçu hakkında hüküm vermeye yetkili merciler; ikinci olarak bu mercilerin zaman bakımından yetkisi; üçüncü olarak bu mercilerin yargılamalarında esas alacağı hukuk normlarının 1915-1918 tarihlerinde gerçekleşen olaylara uygulanıp uygulanmayacağı belirlenmiş; dördüncü olarak usuli bir engelin bulunmadığı varsayımıyla esas incelemesine geçilerek, sevk ve iskân uygulamalarının soykırım suçu oluşturup oluşturmadığı değerlendirilmiş; son olarak Türkiye Devleti'nin Osmanlı Devleti tarafından yapılan sevk uygulaması bakımından sorumluluğa halefiyeti incelenmiştir.

Abstract:
The Armenian issue that emerged due to Armenian relocation and settlement decision that was taken as an administrative measure during the Great War and as an extension of this decision, has reached today as multi-dimensional problem with its historical, political and judicial aspects. Aspects of Armenian issue that connects with the branches of science such as primarily constitutional law and human rights law as well as the international law, history of law, comparative law, civil law and penal law were examined with a broad perspective and integrated approach. An evaluation parallel to compliance with laws of a decision in the field of public law with its authority-form-reason-subject-purpose aspects was made in regard to Armenian relocation and settlement.  It was analyzed in order to examine what extend this decision matches up with law mentality of its period and today; it was observed that the decision was suitable with the law mentality of its period; in the examination of its suitability to today's law mentality; cumulative assessment of principle of equality, freedom of location and travel and martial law regime was carried out by taking 1982 Constitution and ECHR criteria into consideration;  it was detected that separatist characteristics of implementation was compatible with Article 14 of ECHR protocol No. 4 that corresponds to Article 2 and Article 10 of the Constitution that corresponds to  Article 23. Abandoned properties regime that emerged as a result of implementations concerning active and passive that were left behind by the Armenians, suitability of practice area of abandoned properties regulations in terms of person, location and time to law mentality of the period when intervention to property right took place and today -1982 Constitution and ECHR- was evaluated;  judicial analysis and possible outcome of rights claimed in line with abandoned properties, nullity suit that will be tried in judicial courts, full restitution and/or compensation cases that will be tried in judicial courts, applications to the ECHR, concrete norm control within the context of plea of unconstitutionality of abandoned properties regulation, actions opened in the courts of foreign states were observed. Five stage research was carried out within the context of genocide allegations, first of all, officials authorized to make a verdict about genocide crime, secondly, authority of these ranks in terms of time; thirdly whether law norms that these authorities consider during verdict can be applied to incidents that took place between 1915 and 1918 or not were determined; thirdly, assessment whether relocation and settlement implementation constitute genocide crime or not was evaluated as a part of principle examination with the assumption that there were no obstacle for making a verdict in terms of method: finally  succession of the Republic of Turkey in terms of responsibility due to relocation  decision of the Ottoman Empire was examined.