Bir tıp fakültesi araştırma görevlilerinin yorgunluk ve uykululuk durumları ve ilişkili faktörler
Fatigue and sleepiness levels of medical faculty research assistants and associated factors
Yazar: BAŞAK GÜVEN
Danışman: PROF. DR. MELTEM ÇÖL
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: İş sağlığı = Occupational health

Özet:
İş sağlığı; çalışanların sağlığını korumaya ve geliştirmeye yönelik uygulamaları kapsamaktadır. Çalışanların fiziksel ve ruhsal sağlıklarına, işyeri ortamından kaynaklanan risk faktörleri etki etmektedir. İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğine uygun önlemler alınarak işyeri ortam koşullarının sağlığa olumsuz etkileri önlenebilmektedir. Yorgunluk ve uykululuk durumları çalışanların; verimliliğinin azalmasına, dikkatinin dağılmasına, hatalar yapmasına neden olmakta ve bunun sonucunda iş kazaları, iş performansında düşüklük, stres gibi sonuçlar ortaya çıkarmaktadır. Araştırma görevlisi doktorlar diğer doktorlara göre; mesleki deneyim azlığı, yoğun iş temposu, fazla mesai saatleri, fiziksel ve ruhsal strese maruz kalmaları, hasta ve yakınlarıyla daha fazla etkileşim içerisinde olmalarına bağlı olarak işyeri risk faktörlerine daha fazla maruz kalmaktadırlar. Bu çalışmada bir tıp fakültesindeki araştırma görevlilerinin yorgunluk ve uykululuk durumları ve ilişkili faktörlerin incelenmesi ve elde edilen bilgiler doğrultusunda iş sağlığı ve güvenliğine yönelik geliştirilecek müdahalelere katkı sağlanması amaçlanmaktadır.
Araştırma kesitsel tipte olup Mart 2022- Ekim 2022 tarihleri arasında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde yürütülmüştür.  Bu tıp fakültesinde görev yapan 1113 araştırma görevlisi için minimum örneklem hacmi 286 olarak hesaplanmıştır. Bölümlere göre tabakalı örnekleme ile seçilen 400 kişiden 356'sına ulaşılmış olup çalışma yanıt oranı %89,7'dir. Tanımlayıcı bilgi formu (50 soru), Chalder Yorgunluk Ölçeği (CYÖ) (11 soru) ve Epworth Uykululuk Ölçeği (EUÖ) (8 soru) olmak üzere toplam 69 sorudan oluşan veri toplama formu Google Forms üzerinden çevrim içi ulaştırılarak veriler toplanmıştır. CYÖ, Chalder ve arkadaşları tarafından 1993'te geliştirilmiştir. Türkçe geçerlik ve güvenilirliği Adın ve Ayhan tarafından 2019'da yapılmıştır. CYÖ (11 madde); fiziksel (7 madde) ve mental yorgunluk olmak (4 madde) üzere 2 alt bölümden oluşmaktadır. Her soru 0-3 arasında puanlanıp toplam 0-33 puan arasında değerlendirilir. Yüksek puanlar, yorgunluk şiddetinin çok olduğunu gösterir. EUÖ, Dr. Murray Johns tarafından 1990'da geliştirilmiştir. Türkçe geçerlik ve güvenilirliği İzci ve arkadaşları tarafından 1999'da yapılmıştır. EUÖ'de her soru 0-3 arasında puanlanarak toplam 0-24 puan arasında değerlendirilir. Yüksek puanlar, gündüz uykululuk hali şiddetinin çok olduğunu gösterir. Ayrıca 10 puan ve üzeri değerler gündüz uykululuk hali olarak değerlendirilir. Verilerin analizinde SPSS ve JAMOVİ paket programları kullanılmıştır. Tanımlayıcı istatistikler ortalama, standart sapma, ortanca, 1.çeyrek, 3.çeyrek, en küçük ve en büyük değer; frekans ve yüzdeler şeklinde hesaplanmıştır. Analizlerde Mann-Whitney U, ANOVA ve Kruskal-Wallis testleri, Spearman korelasyon testi ve çoklu lineer regresyon analizi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi İnsan Araştırmaları Etik Kurulu'ndan etik izin alınmıştır. Araştırmanın yapılacağı tıp fakültesi dekanlığından araştırma için gerekli idari izinler alınmıştır. CYÖ ve EUÖ ölçeklerinin Türkçe geçerlilik ve güvenirliklerini geliştiren araştırmacılardan da gerekli izinler alınmıştır. Katılımcıların aydınlatılmış onamları alınmıştır.
Araştırma görevlilerinin yaş ortalaması 28,0±3,9 olup, %63,2'si kadın ve %62,7'si bekardı. Katılımcılar ekonomik durumunlarını %52,8'i orta ve %29,5'i "çok yetersiz-yetersiz" olarak belirtmiştir. Katılımcıların %56,5'i son iki ayda profesyonel anlamda psikolojik desteğe ihtiyaç duyduklarını ve yalnızca %16,5'i psikolojik destek aldıklarını belirtmiştir. Araştırma görevlisi olduğu dönemde katılımcıların %23,3'ü iş kazası geçirmiştir. Katılımcılar arasında mesleğini değiştirmeyi düşünenler %65,7 ve uzmanlık bölümünü değiştirmeyi düşünenler ise %38,8 oranındadır. Katılımcıların %42,4'ü haftada 61 saat ve üzeri çalıştığını ve %63,8'i hastalar tarafından şiddete maruz kaldığını belirtmiştir. Biyolojik risk faktörleri hariç katılımcıların %88,5'i işyerinde herhangi bir risk faktörüne maruz kaldığını belirtirken, %78,7'si psikososyal, %59,3'ü fiziksel, %59'u ergonomik ve %20,5'si kimyasal risklere maruz kaldığını belirtmiştir. CYÖ'den alınan ortalama puanlar CYÖ-FYB için 12,16±0,27, CYÖ-MYB için 5,88±0,15 ve CYÖ-Genel 18,04±0,40'tır. EUÖ'den alınan ortalama puan 9,61±0,27 olup katılımcıların %45,8'i EUÖ'den 10 ≤ puan almıştır. Çoklu analiz sonuçlarına göre CYÖ-FYB puanı; kadınlarda (p=0,012), son 12 ayda psikolojik destek ihtiyacı duyduğu halde destek almayanlarda (p <0,001), "her zaman-sıklıkla" yorgun olanlarda (p <0,001), sağlık sorunu olduğu halde işe gidenlerde (p=0,005) ve araştırma görevlisiyken kaza geçirenlerde (p=0,012) daha yüksek bulunmuştur. CYÖ-MYB puanı; kadınlarda (p=0,013), son 12 ayda psikolojik destek ihtiyacı duyduğu halde destek almayanlarda (p<0,001), tıpta uzmanlık bölümünü değiştirmek isteyenlerde (p=0,012) çoklu analizlerde daha yüksek bulunmuştur. CYÖ-Genel puanı ise kadınlarda (p=0,038), son 12 ayda psikolojik destek ihtiyacı duyduğu halde destek almayanlarda (p =0,003), işyerinde şiddete maruz kaldığını belirtenlerde (0,009) ve araştırma görevlisiyken kaza geçirenlerde (p <0,001) daha yüksektir. EUÖ puanı; kadınlarda (p <0,001), son 12 ayda psikolojik destek alanlarda (p = 0,006), uyku süresi ≤ 5 saat (p <0,001) ve 9≤ saat (p=0,007) olanlarda, haftalık çalışma süresi 61 saat ve üzeri (p=0,044) olanlarda ve araştırma görevlisiyken kaza geçirenlerde (p=0,024) daha yüksek olarak bulunmuştur.
Sonuç olarak; bu çalışmada araştırma görevlilerinin çalışma koşulları, işyeri risk faktörleri ve işyeri ile ilgili yaşadıkları sorunları ortaya konmuş; yorgunluk ve uykululuk durumlarının önemli bir sorun oluşturduğu görülmüş ve ilişkili faktörleri değerlendirilmiştir. Yorgunluk ve uykululuk durumlarına etki eden fiziki ve psikososyal risk etmenleri birlikte değerlendirilmeli ve risklere yönelik önlemler alınmalıdır. Çok tehlikeli işyeri olan sağlık kurumlarında bir an önce iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri başlamalıdır. Araştırma görevlileri için; ekonomik durum, çalışma saatleri, psikososyal destek, güvenlik, işyeri risk faktörlerini azaltıcı iyileştirmeler sağlanmalıdır. Geleceğin uzman hekimleri olan araştırma görevlilerinin sağlığını korıma ve geliştirme hedeflenmelidir.

Abstract:
Occupational health encompasses practices aimed at preserving and improving the health of employees. Various risk factors originating from the workplace environment can impact the physical and mental health of workers. In workplaces, taking measures in line with occupational health and safety can prevent adverse effects on health caused by workplace conditions. Taking appropriate measures for occupational health and safety in workplaces can prevent adverse effects on health caused by workplace conditions. Fatigue and sleepiness conditions in employees lead to a decrease in productivity, distraction of attention, and increased likelihood of errors, resulting in consequences such as workplace accidents, decreased job performance, and stress. Research assistant doctors, due to factors such as limited professional experience, intense work pace, extended working hours, and high interaction with patients and their families, are more exposed to workplace risk factors compared to specialist doctors. This study aims to investigate the fatigue and sleepiness status of research assistants in a medical faculty, examine associated factors, and contribute to interventions for occupational health and safety based on the findings.
This cross-sectional study was conducted at Ankara University Faculty of Medicine between March 2022 and October 2022. The minimum sample size for the 1113 research assistants in this medical faculty was calculated as 286. Out of the 400 individuals selected through stratified sampling by departments, 356 were reached, resulting in a response rate of 89.7%. The data collection form, consisting of a descriptive information form (50 questions), the Chalder Fatigue Scale (CFS) (11 questions), and the Epworth Sleepiness Scale (ESS) (8 questions), totalling 69 questions, was administered online through Google Forms. The Chalder Fatigue Scale (CFS) was developed by Chalder et al in 1993. Its Turkish validity and reliability were assessed by Adın and Ayhan in 2019. The CFS consists of two subdomains: physical fatigue (7 items) and mental fatigue (4 items). Each question is scored on a scale of 0-3, and the total score ranges from 0 to 33. Higher scores indicate greater severity of fatigue. The Epworth Sleepiness Scale (ESS), was developed by Dr. Murray Johns in 1990. Its Turkish validity and reliability were assessed by İzci et al in 1999. Each question in the ESS is scored on a scale of 0-3, with a total score range of 0-24. Higher scores indicate greater severity of daytime sleepiness, and values of 10 or above are considered indicative of excessive daytime sleepiness. The SPSS and JAMOVI software packages were utilized for data analysis. Descriptive statistics, including mean, standard deviation, median, first quartile, third quartile, minimum, and maximum values, as well as frequency and percentages, were calculated. Analyses involved the use of Mann-Whitney U, ANOVA, and Kruskal-Wallis tests, Spearman correlation test, and multiple linear regression analysis. A significance level of p <0.05 was considered. Ethical approval was obtained from the Ankara University Faculty of Medicine Human Research Ethics Committee. Administrative permissions for the research were acquired from the dean's office of the medical faculty where the study was conducted. Necessary permissions were also obtained from the researchers who developed the Turkish validity and reliability of the CFS and ESS scales. Informed consents were obtained from all participants. 
The average age of research assistants is 28.0±3.9. Among the participants 63.2% being female, and 62.7% being single. Participants reported their economic status, with 52.8% considering it moderate, and 29.5% stating it as "very inadequate-inadequate." About 56.5% of participants felt the need for professional psychological support in the last twelve months, but only 16.5% received such support. During their tenure as research assistants, 23.3% of participants experienced work-related accidents. Among the participants, 65.7% considered changing their profession, and 38.8% considered changing their specialization. Regarding working conditions, 42.4% worked 61 hours or more per week, and 63.8% reported experiencing violence from patients. Excluding biological risk factors, 88.5% of participants indicated exposure to some workplace risk factors, with 78.7% citing psychosocial, 59.3% physical, 59% ergonomic, and 20.5% chemical risks. The average scores from the Chalder Fatigue Scale (CFS) were 12.16±0.27 for CFS-Physical Fatigue (CFS-PF), 5.88±0.15 for CFS-Mental Fatigue (CFS-MF), and 18.04±0.40 for CFS-General. The average score from the Epworth Sleepiness Scale (ESS) was 9.61±0.27, with 45.8% of participants scoring 10 or higher on the ESS. According to the results of multiple analyses, the CYF-FYB score was found to be higher in females (p=0.012), in those who felt the need for psychological support in the last 12 months but did not receive support (p <0.001), in those who were "always-often" tired (p <0.001), in those with health issues who still went to work (p=0.005), and in research assistants who had accidents while on duty (p=0.012). The CYF-MYB score was higher in females (p=0.013), in those who felt the need for psychological support in the last 12 months but did not receive support (p<0.001), and in those considering changing their specialization in medicine (p=0.012) in the multiple analyses. The CYF-General score was higher in females (p=0.038), in those who felt the need for psychological support in the last 12 months but did not receive support (p =0.003), in those reporting exposure to workplace violence (0.009), and in research assistants who had accidents while on duty (p <0.001). The ESS score was higher in females (p <0.001), in those who received psychological support in the last 12 months (p = 0.006), in those with ≤ 5 hours of sleep (p <0.001) and ≥ 9 hours of sleep (p=0.007), in those working 61 hours or more per week, and in research assistants who had accidents while on duty (p=0.024). 
This study revealed the working conditions, workplace risk factors, and issues experienced by research assistants, emphasizing the significant problem of fatigue and sleepiness and evaluating associated factors. Physical and psychosocial risk factors affecting fatigue and sleepiness should be jointly assessed, and measures should be taken to mitigate these risks. Occupational health and safety services should be promptly initiated in highly hazardous workplaces such as healthcare institutions. For research assistants, improvements should be made in economic conditions, working hours, psychosocial support, safety, and measures to reduce workplace risk factors. Preserving and enhancing the health of research assistants, who are the future expert physicians, should be a goal.