Erken oryantalist araştırmalarda tasavvufun menşei problemi
The problem of the origin of tasawwuf in early orientalist studies
Yazar: FEYZA KETENCİ
Danışman: PROF. DR. EKREM DEMİRLİ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Oryantalist = Orientalist ; Oryantalizm = Orientalism ; Tasavvuf = Mystic ; İslamiyet = Islam

Özet:
Oryantalizmin erken dönemindeki araştırmacıların tasavvufun menşei hakkındaki teorileri bu çalışmada üç yönlü incelenmiştir: Teorilerin ortaya çıkışı, gelişimi ve sorunları. Araştırmacıların söz konusu probleme ilişkin görüşlerinin zaman içerisinde belli bir yaklaşım ekseninde netleştiği görülmüştür. Bu netleşmenin ana omurgasındaki görüş ve yaklaşımların ilk sahibinin Kremer olduğu tespit edilmiştir. 
Çalışmada Kremer merkeze alınarak kartopu örneklemesi kullanıldı. Bu itibarla Kremer'in görüşleri daha sonra gelen Goldziher, Browne ve Nicholson'ın görüşleri ile karşılaştırmalı olarak incelendi. Bunun sonucunda Kremer'in görüşlerinin söz konusu araştırmacıların referans ve dayanaklarıyla yinelendiği, tahkim edildiği ve böylece belirginleşen bir teoriye dönüştüğü tespit edildi. Bu teorinin üç temel sacayağı bulunmaktadır: Hristiyanlık, Yeni Eflâtunculuk ve Budizm.
Teorilerin gelişmesi ile birlikte oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki iddialarının, daha büyük planda İslâm'a yönelik yaklaşımlarının uzantısı olduğu belirmiştir. Bu minvalde İslâm'ın özgün bir sahaya sahip olduğunu kabul etmeyen oryantalistlerin tasavvuf araştırmalarının öncelikle köken meselesine odaklı olduğu sorunu, teorilerde daha açık bir biçimde kendini göstermiştir. Öte yandan gelişen teorilerde, erken dönem tasavvuf literatürüne bağlı birtakım kırılmalar cereyan etmiştir. Bu kırılmalar ile birlikte oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki teorilerinin zayıfladığı ve bununla irtibatlı olarak da yeni bir tasavvuf telakkisine ilerlendiği görülmüştür. Neticede oryantalistlerin tasavvufun menşei hakkındaki iddialarının, süreç içinde söz konusu literatüre bağlı kırılmalar ve İslâm'a yönelik genel yaklaşımları arasında bir kısır döngüye dönüştüğü ortaya konulmuştur.

Abstract:
In this study, the theories of the researchers in the early period of orientalism about the origin of taṣawwuf were examined in three sided: The emergence, development and problems of the theories. It has been observed that the views of the researchers on the problem in question have become clear within a certain approach in time. It has been determined that the first owner of the view and approaches on the backbone of this clarification is Kremer.
Snowball sampling was used by taking Kremer as the center in this study. In this respect, Kremer's views were examined in comparison with the views of Goldziher, Browne and Nicholson, who came later. Consequently, it was determined that Kremer's views were repeated and strengthened by the references and foundations of the researchers in question and thus his views turned into a theory that became clearer. This theory has three basic pillars: Christianity, Neoplatonism and Buddhism.
With the clarification of the theories, it has become more evident that the claims of orientalists about the origin of taṣawwuf are the extension of their approaches towards Islam in a larger scale. In this respect, it has appeared that the orientalists, who do not accept that Islam has a authentic field, primarily focused on the issue of origin in their sufi studies. On the other hand, some fractures appeared on the developing theories related to taṣawwuf literature in the early period. It has been understood that the theories of orientalists about the origin of taṣawwuf weakened with these fractures, and a new viewpoint about taṣawwuf was progressed in connection with this situation. As a result, this study shows that the claims of orientalists about the origin of taṣawwuf had turned into a vicious circle in process between the fractures related to the literature in question and their general approaches about Islam.