Edebiyat ve hafıza - Türk roman ve öyküsünde hafıza ve hafızanın işlevleri
Literature and memory- memory and functions of memory in Turkish novel and story
Yazar: SERCAN CEYLAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET NARLI
Balıkesir Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Edebi eleştiri = Literary criticism ; Kolektif bellek = Collective memory ; Kültürel bellek = Cultural memory ; Mekansal bellek = Spatial memory ; Otobiyografik bellek = Autobiographical memory ; Toplumsal bellek = Social memory ; Türk edebiyat tarihi = Turkish literature history ; Türk hikayesi = Turkish story ; Türk romanı = Turkish novel

Özet:
Hafıza araştırmaları kavramsal doğrultuda genellikle felsefe, sosyoloji, tarih,
psikoloji vb. alanlarda ele alınmış, özellikle Batı literatüründe çeşitli tartışma ve
kavramsallaştırmalara konu olmuştur. Hafıza kavramının temel referanslar
bakımından Aristoteles'in (MÖ 384-322) Parva Naturalia'sıyla Platon'un (MÖ 423-
347) Menon, Theaitetos ve Phaidros adlı diyaloglarına dayandığı söylenebilir. Hafıza
(Memory) ve hatırlama (Rememberance) konularına odaklanan Antik Çağ
filozoflarından itibaren söz konusu kavram, retorik ve belagatin bir parçası olarak
görülmüştür. Özellikle Cicero'ya (MÖ 106-43) ait olduğu söylenen Ad C. Herennıum
De Katione Dicendi, dil, belagat ve hafıza ilişkisine dair ilk önermeleri içermektedir.
Francis A. Yates'in Hafıza Sanatı'nda gösterdiği gibi Ortaçağ Avrupa'sında hafıza
üzerine, hatırlama, unutma, çağrışım, imge, dil gibi kavramlardan yararlanılarak belirli
teknikler gelişmiştir. Öte yandan İbni Sina, İbni Rüşd, İbni Arabi, El Kindi gibi İslam
filozoflarının hem Aristo ve Platon şerhlerinde, hem de tasavvufi muhakemelerinde
hafıza vurgusu vardır.
Bu çalışmanın temel problemi ise Türk roman ve öykülerinde hafızanın
kurgusal, tipolojik ve tematik işlevlerini araştırmaktır. Çalışma, Türk roman ve
öyküsünde 1872-2000 yılları arasında eser vermiş, hafıza ile ilişkisi bakımından
kurucu ve yenilikçi işlevleri olan otuz altı yazarın belirlenen roman ve öyküleri
üzerinde gerçekleştirilmiştir. Bir edebi eserin kurulmasında, eser, yazar ve okur
temasında ortaya çıkan anlamlarda hafızanın belirleyici bir etkisi vardır. Bu
çalışmanın temel amacı da bu etkinin işlevini, niteliğini, görünme biçimlerini ortaya
çıkarmaktır. Çalışmanın bir diğer amacı modernleşme sürecinde gelişen felsefe, sosyoloji, psikoloji ve antropoloji gibi bilim alanlarında ortaya çıkan verilerin edebi
eser ile hafıza arasındaki çözümlemelere katkılarını ortay koymaktır. Böylece edebiyat
çözümlemesi disiplinler arası bir nitelik kazanmış olacaktır.

Abstract:
Memory studies are mostly discussed in the fields of philosophy, sociology,
history, and psychology in a conceptual way, and have been the subject of various
discussions and conceptualizations, especially in the Western literature. It can be said
that memory notion based on Aristotle's (384-322 B.C.) Parva Naturalia and Plato's
(423-347 B.C.) dialogues such as Menon, Theaitetos and Phaidros in terms of basic
referances. Since the ancient philosophers who focused on memory and
rememberance, the concept in question has been seen as a part of rhetoric and
decalmation. Particularly Ad C. Herennıum De Katione Dicendi which is said to
belong to Cicero (106-43 B.C.) contains the first propositions about the relationship
between language, rhetoric and memory. Like Francis A. Yates shows in the Art of
Memory, certain techniques were developed on memory in Medieval Europe by using
concepts such as remembering, forgetting, reminiscence, image, language. On the
other hand, there is an emphasis on memory in both Aristotle and Plato commentaries
as well as in Sufi reasoning of Islamic philosophers such as Ibni Sina, Ibn Rushd, Ibn
Arabi, and El Kindi.
The main problem of this project is to investigate the fictional, typological and
thematic functions of memory in Turkish novels and stories. The study will be carried
out on the specific novels and stories of thirty-six authors who have written works in
Turkish novels and short stories between 1872-2000 and who have founding and
innovative functions in terms of their relation with memory. In the constructionof a
literary work, memory has a determining effect on the meanings that appear in the
theme of the work, author and reader. The main purpose of this study is to reveal thefunction, quality and appearance of this effect. Another aim of the study is to reveal
the contributions of the data emerging in the fields of science such as philosophy,
sociology, psychology and anthropology developed during the modernization process
to the analysis between literary work and memory. Thus, the analysis of literature will
gain an interdisciplinary quality.