Ömer Nesefî'nin tefsirinde belâgat ilmi bağlamında dil-kelâm ilişkisi
The relationship between language and theology in the context of rhetoric in the tafsir of Omar Nasafî
Yazar: HATİCE KÜBRA ÖZCAN
Danışman: DOÇ. DR. ALİ BENLİ
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion

Özet:
Tez, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde ilk olarak tezin konusu, kapsamı, yöntemi ve kaynakları ele alınmakta akabinde Nesefî'nin kısa biyografisine ve üzerinde araştırmanın yürütüldüğü et-Teysîr fi't-tefsîr isimli tefsirine ayrı ayrı değinilmektedir. Tefsire dair başlığın ilk kısmında eserin genel bir değerlendirmesi yapılmakta ikinci kısmında müellifin et-Teysîr'de yer verdiği dil ilimlerine kısaca temas edilmektedir. Tezin öneminin vurgulandığı ve araştırma konusuna girişin yapıldığı bu bölümden sonra çalışmanın birbirini tamamlayan iki temel bölümlerinden ilkine geçilmektedir. İlk bölümde başlangıç mahiyetinde belâgatın kelâm ve tefsir ilimleriyle irtibatına değinilen bir kısımdan sonra et-Teysîr'deki meânî ilmi tahlilleri irdelenmektedir. Meânî ilmine ait sanatlar bu kısımdaki başlıkları şekillendirmektedir. Nesefî'nin âyet yorumlarında bu sanatlara dair ele aldığı belâgî açıklamaları, terimsel ifadeleri incelenirken kelâmî düşüncesinin etkisi olduğu düşünülen belâgî izahlarına dair örneklere de yer verilmektedir. Meânî sanatları için kullanılan yöntem, yine bu bölümde bulunan beyân ilmine ait sanatlara da uygulanmaktadır. Ancak bedî' ilminin ele alındığı kısımda; kelâm ilmiyle ilgisi olduğu tespit edilen bedî' sanatları sınırlı olduğu için bu sanatlara müstakil başlıklar ayrılmayarak genel bir çerçeve ile örnek âyetler üzerinden tahlillerde bulunulmaktadır. Tezin ikinci bölümünde ise Nesefî'nin akâid metni ve belâgat konuları göz önünde bulundurularak oluşturulan kelâm ilmi başlıkları altında müellifin kelâm-belâgat ilişkisine dair kurduğu irtibatlar tahkik edilmektedir. Bu bölümde gerekli görülen yerlerde diğer dil ilimlerine de müracaat edilmekte, Nesefî'nin görüşünü dayandırdığı dilsel temeller ortaya konulmaktadır. Bu şekilde biri belâgattan kelâma diğeri kelâmdan belâgata olmak üzere ele alınan iki bölüm birbirini tamamlamakta böylece her iki ilmin de birbiriyle olan ilişkisi gösterilmektedir. Bir bütünün iki parçası olan bu bölümlerde, Nesefî'nin karşı çıktığı itikadî düşüncelere mensup âlimlerin eserlerindeki belâgî/dilsel izahlar, Nesefî'nin dilsel yaklaşımlarıyla karşılaştırılarak ve Arap belâgatına dair görüşleri incelenerek tezin temel iddiası desteklenmektedir.

Abstract:
This dissertation consists of an introduction and two chapters. In the introduction, the subject, scope, methodology and sources of the thesis are first discussed, followed by a brief biography of al-Nasafî and his commentary titled al-Taysîr fi't-tafsîr, on which the research was implemented, are separately addressed. In the first part of the heading on tafsîr, a general evaluation of the work is presented, and in the second part, the linguistic sciences that the author included in al-Taysîr are briefly touched upon. Following this chapter, in which the importance of the thesis is emphasised, and the subject of the research is introduced, the first of the two main complementary chapters of the study is started. After a section on the connection of rhetoric with the sciences of kalâm and tafsîr as a prelude to the first chapter, the analyses of the science of meânî in al-Taysîr are discussed. The arts of the science of meânî shape the headings in this chapter. While analysing al-Nasafî's rhetorical explanations and terminological expressions regarding these arts in his interpretations of the verses, examples of rhetorical explanations, which are thought to be influenced by his theological thought, are also included. The method that is used for the arts of meânî is also applied to the arts of the science of beyân in this chapter. However, in the section dedicated to the science of bedi', due to the limited number of the arts of bedî' identified as being related to the science of kalâm, these arts are analysed through a general framework and sample verses without distinct headings dedicated to these arts. In the second chapter of the thesis, the author's connections with the arts of rhetoric in his theological thought are revealed under the headings of the science of kalâm, which are formed by considering al-Nasafî's theological text and rhetorical topics. In this section, other linguistic sciences are referred to where necessary, and the linguistic foundations on which al-Nasafî bases his opinion are presented. Thus, with one section focusing from rhetoric to theology and the other from theology to rhetoric, the two sections complement each other, thereby the relationship between both sciences is illustrated. In these chapters, which are two parts of a whole, the principal claim of the thesis is supported by a comparative method by including the rhetorical/linguistic explanations in the works of scholars adhering to the theological thought that al-Nasafî opposes.