Cedidizmin sosyoekonomik etkileri
Socioeconomic effects of jadidism
Yazar: ASLI İŞBİLİR
Danışman: PROF. DR. MEHMET DİKKAYA
Kırıkkale Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ekonomi = Economics ; Tarih = History
Dizin: Cedit hareketi = Movement of Jadidism ; Ekonomi tarihi = Economic history ; Gaspıralı İsmail = Gaspıralı İsmail ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Sosyoekonomi = Socio-economics ; Sosyoekonomik etki = Socio-economic impact ; Usul-i cedid = Usul-i cedid

Özet:
20. yüzyılın başları sosyoekonomik açıdan dünya genelinde dengelerin değiştiği bir
dönem olarak kabul edilir. Teknik ve bilimsel ilerlemeyle özdeşleştirilen bu süreç aynı
zamanda toplumların düşünce hayatında birtakım değişimler ortaya çıkarmıştır.
Teknik ilerlemenin gerisinde kalan ve ülkeler arasında artan rekabetin doğurduğu
sömürgecilik sürecin gerisinde kalan ülkelerde aydın kesimler arasında çıkış yolları
arama fikrini yaratmıştır. Batı'da yaşanan gelişmeler karşısında eski konumunu
kaybeden ve gerilemeye başlayan Türk Dünyasında içinde bulunulan durum karşısında
bazı aydınlar öncülüğünde fikri uyanış hareketlerinin ortaya çıktığı bilinmektedir. Bu
hareketler içerisinde şüphesiz en önemlilerden birisi, günümüz sorunlarına dahi ışık
tutabilecek güce sahip olan Ceditçiliktir.
Ceditçilik hareketi ya da bir başka ifade ile Cedidizm, 19. yüzyılda Rusya Türkleri
arasında ortaya çıkmıştır. İsmail Gaspıralı'nın da önemli katkılar sunduğu geri
kalmışlığa karşı çözüm yolları arayan ve halkın uyanışını esas alan bir aydınlanma
hareketidir. Eğitim ve kültür sahasında başlayan faaliyetler kısa süre içerisinde iktisadi
ve siyasi alanlarda da kendini göstermiş ve Ceditçilik sosyoekonomik bir boyut
kazanmıştır. Öte yandan İsmail Gaspıralı'nın Dilde, Fikirde, İşte Birlik ülküsü
doğrultusunda Türk Dünyasında birliği hedefleyen bir çizgiye sahip olmuştur.
İsmail Gaspıralı'nın Tercüman Gazetesi ve Usul-ü Cedit okullarıyla birlikte Rusya
Türkleri içerisinde birçok aydın bu süreci desteklemiş ve bu yenileşme bir aydınlanma
hareketine dönüşmüştür. Bu hareketin en önemli amacı sosyoekonomik gelişme
olmuştur. Ceditçiliğin sunduğu gelişme fikri yalnızca iktisadi göstergelerde maddi
iyileşmeyi hedeflememiş toplumun manevi olarak da gelişmesini amaçlamıştır. Bu
doğrultuda kadın hakları gibi günümüzde halâ tartışmaların devam ettiği sorunları
gelişme ekseninde ele almışlardır. Ayrıca Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin
kuruluşuna kadar büyük etkiler yaratmış ve başarılı sayılacak adımlar atılmıştır.
Bu tezin amacı, 19. yüzyılın sonlarında Rusya Türklerinde ortaya çıkan Ceditçilik
fikrinin İsmail Gaspıralı ekseninde iktisadi yönlerini ve 19. yüzyılın sonundan Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruluşuna kadar geçen süreçteki sosyoekonomik
etkilerini ortaya çıkarmaktır. Bu amaçla ayrıca Ceditçi düşüncenin Türkiye
Cumhuriyeti'nin kuruluş aşamasında ve bağımsızlık sonrası dönemde Türk
Cumhuriyetleri arasındaki ilişkilere etkileri ele alınacaktır. Bunun için Ceditçi
düşünürlerin kaleme aldığı eserler analiz edilecek ve faaliyetler irdelenecektir.
Ceditçi düşüncenin, sosyoekonomik gelişmeyle birlikte Türk Dünyasında birlik
idealine de sahip olduğu görülmektedir. Bu ideal İsmail Gaspıralı'nın "Dilde, Fikirde,
vi
İşte Birlik" şuuruyla gelişmiştir. Çarlık Rusya'da 1905 İhtilali'nin yarattığı atmosferde
bu hususta birtakım başarılara imza atılmış olsa da SSCB döneminde birlik ideali
doğrultusunda faaliyetler mümkün olmamıştır. Ancak SSCB'nin dağılmasıyla birlikte
bağımsız Türk Cumhuriyetleri arasında "Zirveler Süreci" ile birlik için önemli adımlar
atılmış ve Türk Devletleri Teşkilatı kurulmuştur. Bu teşkilatın kurulması tarihi bir
adım olmakla beraber, günümüzde İsmail Gaspıralı'nın çerçevesini çizdiği birlik
fikrinin oldukça gerisindedir.
Anahtar Kelimeler: Cedidizm, İsmail Gaspıralı, Rusya Türkleri, gelişme,
aydınlanma

Abstract:
The beginning of the 20th century is a period in which the socio-economic balances
changed throughout the world. This process, which is identified with technical and
scientific progress, has also revealed some changes in the thought life of societies. It
created the idea of seeking out ways among the intelligentsia in countries that lagged
the technical progress and lagging the colonialism process caused by the increasing
competition between countries. It is known that intellectual awakening movements
emerged under the leadership of some intellectuals in the face of the current situation
in the Turkish World, which lost its former position and started to decline in the face
of the developments in the West. Undoubtedly, one of the most important of these
movements is Jadidism, which has the power to shed light on even today's problems.
Jadidism movement, or in other words Jadidism, emerged among the Russian Turks in
the 19th century. It is an enlightenment movement that seeks solutions against
underdevelopment and is based on the awakening of the people, to which Ismail
Gaspirali also made important contributions. The actions that started in the field of
education and culture soon showed themselves in the economic and political field and
Jadidism gained a socio-economic dimension. On the other hand, in line with İsmail
Gaspirali's ideal of Unity in Language, Idea and Action, it also had a line aiming at
unity in the Turkish World.
Along with Ismail Gaspirali's Tercüman Newspaper and Usul-ü Cedit schools, many
intellectuals among Russian Turks supported this process and this innovation turned
into an enlightenment movement. With the effect of the innovation movement initiated
by İsmail Gaspıralı with the Tercüman Newspaper and the New Method Schools,
many intellectuals among the Russian Turks supported this process and this innovation
turned into an enlightenment movement. The most important aim of this movement
was economic development. The idea of development offered by Jadidism not only
aimed at material improvement in economic indicators, but also aimed at the spiritual
development of society. In this direction, they discussed the issues that are still under
discussion, such as women's rights, on the axis of development. In addition, in this
regard, it had great effects and successful steps were taken until the establishment of
the Union of Soviet Socialist Republics.
The aim of this thesis is to reveal the economic aspects of the idea of Jadidism, which
emerged in the Russian Turks at the end of the 19th century, on the axis of İsmail
Gaspıralı, and its socioeconomic effects in the process from the end of the 19th century
to the establishment of the Union of Soviet Socialist Republics. In addition, in the
context of this purpose, the effects of Jadidist thought on the relations between the
viii
Turkic Republics in the establishment phase of the Republic of Turkey and in the postindependence period will be discussed. For this purpose, the works written by Jadidist
thinkers will be analyzed and the activities will be examined.
It is seen that the Jadidist thought has the ideal of unity in the Turkish World together
with the socio-economic development. This ideal has developed with İsmail
Gaspirali's consciousness of "Unity in Language, Idea and Action". Although some
successes were achieved in this regard in the atmosphere created by the 1905
Revolution in Tsarist Russia, activities in line with the ideal of unity were not possible
during the Soviet Union period. However, with the disintegration of the Soviet Union,
important steps were taken for unity between the independent Turkic Republics with
the "Summits Process" and the Organization of Turkish States was established at the
end of this process. Although the establishment of this organization is a historical step,
it is seen that today it is far behind the idea of unity drawn by Ismail Gaspirali.
Keyword: Jadidism, Russian Turks, Ismail Gaspirali, development, enlightenment