Azmî-zâde Hâletî Divanı'nın bağlamlı dizini ve işlevsel sözlüğü
The contextual index of Azmî-zâde Hâletî's Diwan and functional dictionary
Yazar: ASLIHAN ÖZTÜRK DOĞAN
Danışman: PROF. DR. İSMAİL HAKKI AKSOYAK
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Azmizade Mustafa Haleti = Azmizade Mustafa Haleti ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Divan edebiyatı = Divan literature ; Divanlar = Divans ; Sözlük = Dictionary ; Sözlükbilim = Lexicology ; Türk edebiyatı = Turkish literature ; Şiir = Poem

Özet:
Bir metinde yer alan herhangi bir sözcüğün anlamının daha iyi belirlenmesi ve başka
anlamlarından ayırt edilebilmesi için kendisini çevreleyen ve karşılıklı ilişki içerisinde olduğu
ögelerle oluşturduğu bir bütün olarak tanımlanan bağlam, Klasik Türk edebiyatı çalışmalarına
yepyeni bir bakış açısı getirmiştir. Sözcüklerin bir arada kullanıldığı diğer sözcüklerle
kazandığı anlamlar, kelimelerin bilinmeyen anlamlarını ortaya çıkarmak ve şairin yaşadığı ve
edebî eserin yazıldığı dönemin dil ve üslup zevkini ortaya koymak bakımından oldukça
mühimdir. Metni metnin kendisiyle izah etme temeline dayanan bağlamsal çalışmalar, Prof.
Dr. İsmail Hakkı AKSOYAK önderliğinde yürütülen TEBDİZ projesi sayesinde ivme
kazanmıştır. Bu çalışmada XVII. yüzyıl şairlerinden Azmî-zâde Hâletî'nin Prof. Dr. Bayram
Ali KAYA tarafından tenkitli ve transkripsiyonlu şekilde neşredilen Divan'ındaki söz varlığı
incelenmiş, 1704 şiir kelime kelime anlamlandırılarak irdelenmiştir. Kelimeler
anlamlandırılırken Arapça ve Farsça kelimelerle kurulan tamlamalar ile yardımcı fiillerle
oluşturulan birleşik fiiller bütün olarak anlamlandırılmıştır. Sözcüklerin ve sözcük gruplarının
temel anlamlarının yanı sıra metin içinde kazandıkları bağlam anlamları da verilmiştir.
Atasözleri, deyimler, kalıp ifadeler, dua sözleri, argo ifadeler, kelâmıkibarlar gibi özel ifade
şekilleri bağlamsal sözlükte belirtilmiştir. Bu çalışmanın iskeletini oluşturan bağlamsal dizin
ve sözlükten hareketle Azmî-zâde Hâletî Divanı şekil, tür, dil ve üslup incelemesine tabi
tutulmuştur. Psikolojik tasvirler bölümünde şairin Divan'ı yazarken içerisinde olduğu ruh hâli
ve duygu durumu anlaşılmaya çalışılmıştır. Divan'ın çevriyazısına dair yeni öneriler "Divan
Tashihat Önerisi" tablosuyla ortaya konmuştur.

Abstract:
In order to better determine the meaning of any word in a text and to distinguish it from other
meanings, the context, which is defined as a whole formed by the elements that surround and
interrelate with it, has brought a brand new perspective to Classical Turkish Literature studies.
The meanings of words with other words used together are so important in terms of finding
out the unknown meanings of the words and putting forth the pleasure of the language and
style of the period in which the poet lives and the literary work is written. The contextual
studies, based on explaining the text with the text itself, gained acceleration thanks to the
TEBDİZ project led by Prof. Dr. İsmail Hakkı AKSOYAK. In this study, the vocabulary of a
17th century poet Azmî-zâde Hâletî's Diwan, critically and transcribed by Prof. Dr. Bayram
Ali KAYA, is analyzed, 1704 poems are scrutinized by giving meaning to them word by word.
While giving meaning to words, the noun phrases established on Arabic and Persian words
and the compound verbs formed with auxiliary verbs are interpreted as a whole. In addition to
the basic meanings of words and phrases, the context meanings they acquire in the text are
also given. Special forms of expression such as proverbs, idioms, phrases, prayer words, slang
expressions, remarks of wise are indicated in the contextual dictionary. Based on the
contextual index and dictionary that form the skeleton of this study, Azmî-zâde Hâletî's Diwan
has been examined in form, genre, language and style. In the section of psychological
descriptions, the mood and emotional state of the poet while writing the Diwan are tried to be
understood. New proposals for the transcription of the Diwan are presented in the table of
"Diwan Correction Proposal"..