Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile Nûreddin es-Sâbûnî'nin nübüvvet anlayışlarının mukayesesi
Comparison of the conceptions of prophethood of Abu Mansûr al-Māturīdī and Nūr al-Dīn al-Sābūnī
Yazar: HACI İSMAİL DOĞAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH DEMİR
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion

Özet:
Peygamberlik konusu; ilâhiyyât, nübüvvât ve sem'iyyât olmak üzere usûl-i selâse olarak bilinen İslam inancının üç ana esasından biridir. Peygamberlik kurumunun gerekliliğinin izahı ve bu kuruma yöneltilen eleştiri ve itirazlara cevap verilmesi, nübüvvet inancının temellendirilmesi açısından son derece önemlidir. Bu çalışma, Mâtürîdî kelâm ekolünün kurucu ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile mezhebin teşekkül dönemi kelâmcılarından Nûreddin es-Sâbûnî'nin nübüvvet görüşlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesini odaklanmıştır. 4./10. yüzyılda Semerkant'ta yaşayan Mâtürîdî, Ebû Hanîfe'den itibaren Hanefî gelenek tarafından kabul edilen inanca dair görüşleri kelâm yöntemini kullanarak açıklamış, savunmuş ve sistemleştirmiştir. Bu sayede o Ebû Hanife çizgisinde temayüz eden Ehl-i sünnet itikadi eğilimi, kelâm mezhebine dönüştürmüştür. 6./12. yüzyılda Buhara'da yaşayan Sâbûnî ise kaleme aldığı eserlerle Mâtürîdî'nin görüşlerinin bilinirliğine ve yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır. 
İmam Mâtürîdî ile Nûreddin es-Sâbûnî'nin nübüvvet anlayışlarının mukayesesine odaklanan bu çalışmada Mâtürîdî ekolünün nübüvvet konusuna yaklaşımı ele alınmıştır. Nübüvvet teması muhafaza edilerek iki mütekellim özelinde mezhep içi farklılaşmalar ve Mâtürîdî'den Sâbûnî'ye uzanan iki yüz elli yıllık dönem süreç analizine tabi tutularak incelenmiştir. Mâtürîdî ve Sâbûnî'nin peygamberlerin anlayışına dair kanaatlerinin ortaya konması suretiyle Hanefî- Mâtürîdî kelâm anlayışının 6/11. yüzyıl itibarıyla geldiği nokta ortaya konmuş ve günümüzdeki durumun tarihî arka planına dair birtakım ipuçları elde edilmiştir.
Araştırmada sosyal bilimlerin ana araştırma yöntemlerinden olan literatür taraması ile kaynaklara ulaşılmış; her iki mütekellimin görüşleri değerlendirilirken eleştirel bakış açısı korunmuş ve metin oluşturulurken betimleyici (descriptive) bir dil kullanılmıştır.
Mâtürîdî'nin nübüvvet konusuna eserlerinde ayrıntılı olarak değindiği, nübüvvetin gerekliliğini ortaya koymak ve bu konuda yöneltilen itirazlara cevap üretmek için aklî ve naklî delilleri kullandığı ve konuya dair özgün yorumları geliştirdiği tespit edilmiştir. Nûreddin es-Sâbûnî'nin tam bir Hanefî-Mâtürîdî kelâmcısı olduğu ve Mâtürîdî'nin görüşlerini temel referans olarak değerlendirdiği görülmüştür. Mâtürîdî'nin ortaya koyduğu kelâmî görüşleri genel olarak benimsediği ve bu görüşleri kaleme aldığı kelâm eserlerinde savunduğu görülmüştür. Ancak onun ismet anlayışı noktasında mensubu bulunduğu gelenekten ayrılarak bazı peygamberlerin "hata" işlediklerini kabul ettiğini, peygamberlerin şehirli olması gerektiği kanaatini paylaşmadığı, peygamberliğin ispatı noktasında farklı deliller kullandığı ve nübüvvet karşıtları ile mücadelesinde Mâtürîdî'den farklı olarak Haşeviyye fırkasını dahil ettiği tespit edilmiştir.

Abstract:
The issue of prophethood is one of the three main pillars of the Islamic faith, known as usūl al-salāsa: divinity, prophethood and sem'iyyah. Explaining the necessity of the institution of prophethood and responding to the criticisms and objections to this institution is extremely important in terms of justifying the belief in prophethood. This study focuses on a comparative analysis of the prophetic views of Abū Mansūr al-Māturīdī, the founder of the Māturīdī school of theology, and Nūr al-Dīn al-Sābūnī, one of the theologians of the formation period of the school. Māturīdī, who lived in Samarkand in the 4th/10th century, explained, defended and systematized the views on belief accepted by the Hanafī tradition since Abū Hanīfa by using the method of kalām. In this way, he transformed the Ahl al-Sunnah (Ahl al-Sunnah) theological tendency, which was characterized in the line of Abū Hanīfa, into a theological sect. In the 6th/12th century, al-Sabūnī, who lived in Bukhara, contributed to the recognition and popularization of Māturīdī's views through his works.
This study, which focuses on the comparison of Imam al-Māturīdī and Nūr al-Dīn al-Sābūnī's understanding of prophethood, deals with the approach of the al-Māturīdī school to the issue of prophethood. Maintaining the theme of prophethood, the intra-sectarian differences within the two schools of thought and the two hundred and fifty-year period from al-Māturīdī to al-Sābūnī are analyzed through a process analysis. By revealing al-Māturīdī and al-Sābūnī's opinions on the understanding of prophets, the point that the Hanafī-Māturīdī theological understanding had reached by the 6th/11th century was revealed and some clues were obtained about the historical background of the current situation.
In the study, the sources were accessed through literature review, one of the main research methods of social sciences; a critical perspective was maintained while evaluating the views of both theologians, and a descriptive language was used while composing the text.
It has been determined that al-Māturīdī elaborated on the subject of prophethood in his works, used rational and narrative proofs to demonstrate the necessity of prophethood and to respond to the objections raised against it, and developed original interpretations on the subject. Nūr al-Dīn al-Sābūnī was a Hanafī-Māturīdī theologian and considered Māturīdī's views as his main reference. It has been observed that he generally adopted Māturīdī's theological views and defended these views in his theological works. However, it has been determined that he differed from the tradition he belonged to in terms of his understanding of ismaam, accepted that some prophets committed "mistakes", did not share the opinion that prophets should be urbanites, used different proofs in the proof of prophethood, and included the Hashawiyya faction in his struggle with the opponents of prophethood, unlike Māturīdī.