Zeydî usulcülerin kaynak anlayışı
Zaydi methodologists? understanding of the source
Yazar: FATİH YÜCEL
Danışman: PROF. DR. ŞAMİL DAĞCI
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2008
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Zeydiyye = Zaydiyya

Özet:
?Zeydî Usulcülerin Kaynak Anlayışı? isimli tezimiz giriş ve üç bölümden oluşmaktadır.Girişte konu ile alakalı teknik bilgiler verilmiş, birinci bölümde Zeydiyye'de Şer`î hükmün kaynaklarının gelişim ve değişim süreci incelenmiştir. Zeydî usûlünde hicrî II. asırda, ?kitap, sünnet, icmâ` ve kıyas? şeklinde sade bir yapı arzeden kaynaklar; hicrî III. asra tekabül eden ?kelam tesirindeki dönem?de ?akıl, kitap, sünnet, icmâ` ve kıyas? şeklinde, sıralanmıştır. Bu dönemden itibaren Zeydî usûlünde ?Mu`tezilî? usûlcülerin tesirini görmek mümkündür. Zeydî usûlünün hicrî V. asra tekabül eden ?klasik tasnif dönemi?nde kaynaklarda bir genişleme olmuş, aklın yerini daha net bir şekilde, istidlâl yöntemleri ve çeşitlerinden kabul edilen ?ıstıshâb? ve ?istihsân? gibi kaynak/metodlar almıştır. Hicrî V. asırla birlikte başlayan bu dönem, Zeydî usûlünde hem kaynakların şekillenmesi, hem de, kaynaklara yaklaşım açısından oldukça verimli geçen bir dönemi ifade eder. Zeydî usûlünün son evresi, bu asrı ifade eden ?çağdaş? dönemdir. Bu dönemde, hicrî III. asırda olduğu gibi, ?akıl? yeniden kaynaklar arasına yerleştirilmiş, hadislerin ?Kur'ân'a arzı? ve ?akla vurulması? gibi yöntem önerileri de öne çıkmıştır.İkinci bölümde Zeydiyye'de aslî kaynak kabul edilen Kur'ân ve Sünnet ele alınmıştır. Zeydî usulcülerin kitaba yaklaşımları genel çerçevede sünnî usulcülerden çok farklı olmamış, bunun yanında kitap tanımları, kıraatler ve lafızlarının hükme delaleti gibi konulardaki tercihleri yer yer özgün bir yapı arz etmiştir. Zeydî usulünde, şer`î hükmün ikinci kaynağı, ?sünnet?tir. Zeydîler, özellikle âhâd haberleri kabulde ileri sürdükleri ilkeler açısından kendilerine has bir yöntem önerisi içerisinde olmuşlardır. Onların, Kur'ân-sünnet ilişkisine yönelik tespitleri, Sünnî usûlcülerle neredeyse aynı tartışmaları içermektedir.Üçüncü bölümde Zeydî usulcülerde tâlî kaynaklara yer verilmiştir. Bu bölümde, icmâ`, Ehl-i Beyt'in icmâ`ı, Hz. Ali'nin içtihatları, istihsan, ıstıshab ve akıl gibi kaynaklara temas edilmiştir. Zeydîlerin, Sünnî usulcülerden farklılaştığı en temel nokta Ehl-i beyt müçtehitlerinin icmâ`ı ile Hz. Ali'nin içtihatlarının şer`î bir kaynak olarak kabul edilmesidir. Bu iki kaynağın haricinde onların sünnî usulcülerden fazlaca farklı düşündüklerini söylemek oldukça zordur. İstihsan, Zeydî usûlünde, maslahat hariç, tüm türevleri ile birlikte kabul edilen bir metoddur. Verdikleri örnekler dikkate alındığında, Zeydîlerin, istihsan konusunda Hanefîlerden etkilendiği söylenebilirse de, bu etkileşimin doğrudan Hanefî usulcüler vasıtasıyla değil, Mu`tezilî usulcüler aracılığı ile olduğu pekala söylenebilir.Zeydî usulcülerin kaynak anlayışları, farklı fıkhî ekollerin tesirini hissettirse de, kendine has ve özgün kabul edilebilecek bir yapı arzetmekte ve ?Zeydî? tercihleri yansıtmaktadır. Ancak bu usûlün oluşumunda, Zeydî alimler kadar, ?Mu`tezilî? ve ?Mütekellimîn? usulcülerin tesiri de büyük olmuş; ?Hanefî? usulcülerin katkısı ise sınırlı kalmıştır.

Abstract:
This PhD thesis includes an introduction and three sections. In introduction technical information are given about the task. In the first section growing and changing process of the sources of sharia judgment is investigated. In the methodology of Zaydiyya in the second sanctuary after the hijra the sources simply presented as the Holy Book, tradition of the Prophet/Sunna, ijma? and qiyas. It is possible to see the influence of Mutazila methodologists over the methodology of Zaydiyya. In the period of traditional classification by the 5th century of the Hijra the sources have become grown up and instead of reason apart from methodology of deduction such as ?ıstıshâb? and ?istihsân? have been replaced. By this period it is to mean that shaping of the sources on the one hand and the methodology of approaching to sources on the other were very productive in the methodology of Zaydiyya. The last period of the methodology of Zaydiyya is this contemporary century. In this period as it happened in the 3th century of the Hijra the reason has been located to the sources and with regard to the Qur?an and reason the traditions of the Prophet have been criticized.In the second section as an essential source the Qur?an and Sunna have been dealt with. Methodologists of Zayydiyya were not very different from the Islamic orthodoxy on the basis of the reading of the Qur?an and Sunna. Nevertheless their definition of the Book, denotation of the words and diversity of the reading partly present an original structure. Zaydi methodologists accept Sunna as the second source of the religious jurisdiction. They proposed self sufficient principles in acceptance of the single narrations of the prophet. Their settlements towards the relationship between the Qur?an and Sunna imply almost same discussions together with orthodoxy methodologists.In the third section the secondary sources of Zaydi methodologist are mentioned. In addition to the main sources particular terms such as ijma? (consensus), consensus of Ahl al-Bayt (the Prophet?s family house), Ali?s ijtihads, istihsan (regarding as good) and istishab (regarding lawful) are mentioned in this section. Zaydi methodologists by accepting ahl al-Bayt?s mujtahids? consensus and Ali?s ijtihads as source of law differ from orthodoxy methodologists on that point. Outside of these two sources it is not possible to say their methodology is very different from Sunni?s. Istihsan is a method accepted together with its all of derivatives except the term of `maslaha?. By considering their instances in terms of istihsan it can be point out that Zaydists have been influenced by Hanafi jurists. Yet this influence is not via Hanefi methodologists but Mutazili methodologists.Although Zaydi methodologists? understanding of sources makes feel about different juristic sects? opinion they represent a self sufficient structure and preferences.