Yük helikopter seçiminde bulanık çok kriterli karar verme modeli
Fuzzy multiple criteria decision making model for selection among cargo helicopters
Yazar: AHMET HALUK ÖZ
Danışman: PROF. DR. EKREM MANİSALI
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2007
Konu: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği = Industrial and Industrial Engineering
Dizin: Bulanık mantık = Fuzzy logic ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Tüm Silahlı Kuvvetlerin en önemli unsurunu hava gücü, hava gücünün de önemli birkısmını helikopterler oluturmaktadır. Hali hazırda Türk Silahlı Kuvvetleri envanterindeGenel Maksat ve Taarruz Helikopterleri olmasına ramen, Yük Helikopterleribulunmamaktadır. Yük Helikopterleri, özellikle muharebe artlarında kritik önemesahiptirler. Bu yüzden Türk Silahlı Kuvvetleri, son teknoloji ürünü ve iyi teçhiz edilmiyük helikopterlerine ihtiyaç duymaktadır.Helikopter tipleri arasında fiyatı en yüksek olanı, Yük Helikopterleridir. Bundan dolayı;Yük Helikopteri alımı yapılırken yanlı bir karar verilmesi, telafisi mümkün olmayankayıplara sebep olacaktır. Dolayısıyla, mevcut alternatifler arasından en uygun olanınınseçilmesi oldukça önem kazanmaktadır.Oldukça karmaık yapıya sahip olan yük helikopteri seçiminde; bir çok nitel ve nicelkriter bulunmaktadır. Bu da, Yük Helikopteri seçimini oldukça zor ve karmaık birduruma getirmektedir. Yük Helikopteri seçiminde verilecek kararda tutarlı olabilmekiçin, probleme getirilecek yaklaımın bütün nitel ve nicel kriterleri aynı anda dikkatealabilecek nitelikte olması gerekmektedir. Bu amaçla, Yük Helikopteri seçimiproblemine Çok Kriterli Karar Verme metodu; Çok Kriterli Karar Verme metotlarındanise AHP metodu kullanılmıtır. Modele hem Klasik AHP, hem de Bulanık AHP metotlarıuygulanmıtır.Öncelikle alternatif Yük Helikopter tipleri belirlenmi, hangi nitel ve nicel kriterlerinmodele gireceine karar verilmitir. Modele giren kriterlerin tanımı yapıldıktan sonra,modele uygulanan Klasik AHP ve Bulanık AHP metotları açıklanmı, bu metotlarınmatematiksel ve algoritmik yapıları verilmitir. Daha sonra, her iki metodunuygulanması sonucu elde edilen sonuçlar kıyaslanmı ve yorumlanmıtır. Klasik AHPmetodu uygulanırken ?Expert Choice? paket programı; Bulanık AHP metoduuygulanırken ise, bu model için ?Visual Basic? dilinde yazılan program kullanılmıtır.Yük Helikopteri Seçiminde; Bulanık AHP ile Klasik AHP metotlarının modeleuygulanmasından elde edilen sıralamalar karılatırıldıı zaman, aynı sonucun bulunduugörülmütür. Sıralamalar aynı olmasına ramen, alternatiflerin aldıkları önem derecelerifarklı olmutur. Bunun sebebi; Bulanık AHP metodunun, insan düünce sistemini klasikvar-yok mantıına göre daha iyi modellemi olması ve insanın tecrübelerinimatematiksel ifadelere daha doru ekilde dönütürebilmesidir. Bulanık AHP metodu,insana ait sübjektif deerlendirmeleri belirli matematiksel sınırlar içine alarak dahagerçekçi bir çözüm sunmu; ve elde edilen alternatif deerleri, Klasik AHP metodundanelde edilen deerlere göre daha net bir ekilde ortaya çıkmıtır. Bulanık AHP metodununuygulanması sonucunda alternatiflerin aldıkları önem dereceleri arasındaki farkın dahafazla olması, Karar Vericinin daha kolay karar vermesine sebep olacaktır.Yük Helikopter Seçimi maksadı ile kurulan bu model, Türk Silahlı Kuvvetlerinde veyasivil sektördeki her türlü karmaık karar verme problemleri için de kullanılabilecek biryapıdadır. Karar verme problemlerinde bu tür yaklaımların kullanılması, daha salıklıve tutarlı sonuçlar verecektir.

Abstract:
The most important part of an Armed Force is its air power, and the most importantelements of this air power are helicopters. Although there are Utility and AttackHelicopters in the Turkish Armed Forces, there are no Cargo Helicopters. CargoHelicopters have critical importance especially in the combat conditions. Because of thisreason, the Turkish Armed Forces needs Cargo Helicopters that are well equipped withthe latest technology.Cargo Helicopters have the highest price among all types of helicopters. For that reason,making a wrong decision when buying a Cargo Helicopter will cause big losses thatcannot be recovered. Because of this reason, it has great importance to determine themost suitable one among the available alternatives.In selection of the Cargo Helicopter that has very complex structure, there are manyqualitative and quantitative criteria. This causes the Cargo Helicopter selection to bequite difficult and complex. To be consistent in the Cargo Helicopter selection decision,the approach to the problem is required to have the quality of paying attention to allqualitative and quantitative criteria at the same time. For this reason, the Multi CriteriaDecision Making method was applied to the Cargo Helicopter selection problem; AmongMulti Criteria Decision Making methods, the AHP method was applied. Both Classicaland Fuzzy AHP methods were applied to the model.First of all, alternative Cargo Helicopter types were determined and it was decided whichqualitative and quantitative criteria would enter to the model. After making definitions ofcriteria, Classical AHP and Fuzzy AHP methods were explained and mathematical andalgorithmic structures of these methods were given. Afterwards, the results obtained byapplication of both methods were compared and evaluated. When applying ClassicalAHP method, ?Expert Choice? package program was used; when applying Fuzzy AHPmethod, a program in the language of ?Visual Basic? written for this model was used.In the selection of the Cargo Helicopter; when the orders that were obtained by theapplications of Classical AHP and Fuzzy AHP methods to the model were compared, itwas seen that the same results were obtained. Although the orders were the same, theimportance weights of the alternatives were found to be different. The reason for this isthat; the Fuzzy AHP method models human thinking system better than the classical yesnologic and converts the human experience into the mathematical expressions moreaccurately. The Fuzzy AHP method presented a more realistic solution by taking thesubjective evaluations of human into determined mathematical limits; and the obtainedalternative values came out to be clearer than the alternative values obtained by theClassical AHP method. As a result of application of the Fuzzy AHP method, thedifference between the importance weights of the alternatives? being more, will cause theDecision Maker to make his/her decision easier.This model that was established for selection of Cargo Helicopter is in the form to beused for all types of complex decision making problems in the Turkish Armed Forces orcivil sector. The applications of these kinds of approaches in the decision making