Çavdarın (Secale cereale L.) yem bitkisi olarak kullanımı; ot verimi ve kalitesinin biçim zamanına bağlı değişimi
Use of rye (Secale cereale L.)  as a forage; change in hay yield and quality depending on harvest stage
Yazar: BEKİR BULUT
Danışman: PROF. DR. UĞUR BAŞARAN
Yozgat Bozok Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Bu araştırma çavdar (Secale cereale L.)'ın kaba yem amaçlı üretim olanağını ortaya koymak amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada çavdarın farklı olum dönemlerinde verim ve besleme değerindeki değişim incelenmiş ve bu amaçla yerel popülasyonlardan ve çeşitten "Aslım -95" oluşan 10 çavdar genotipi ile kontrol olarak birer tritikale ve arpada çeşidi kullanılmıştır. Deneme 2018-2019 ve 2019-2020 yetişme sezonlarında Yozgat-Sorgun'da çiftçi arazinde yürütülmüş ve bölünmüş parseller deneme deseninde 3 tekrarlamalı olarak kurulmuştur.  Bitkilerde başaklanma öncesi (BÖ), tam çiçeklenme (TÇ)ve döllenme sonrası (DS) olmak üzere 3 biçim zamanında bitki boyu, kuru ot verimi, ham protein oranı, ADF (Asit çözücülerde çözünmeyen lif), NDF (Nötr çözücülerde çözünmeyen lif), Ca, Mg, P ve K oranları (%) ile Nispi Yem Değeri (NYD) araştırılmıştır. İncelen özellikler üzerinde bitki, yıl, biçim zamanı çok önemli (p<0.01) olmuştur. İki yıllık sonuçlar çavdarın kaba yem üretim potansiyelin oldukça yüksek olduğunu göstermiştir. Biçim zamanına bağlı olarak bitki boyu, kuru ot verimi, ADF ve NDF artarken, ham protein, mineral madde oranları ve NYD azalmıştır. Birleştirilmiş yıllar dikkate alındığında; çavdarın kuru ot verimi tritikale ve arpadan üstün olmuştur. Biçimler arasında ortalama kuru ot verimi ise en yüksek (14.95 t ha-1) DS en düşük (9.24 t ha-1) BÖ dönemde belirlenmiştir. Ortalama en yüksek kuru ot verimi çavdarın Sorgun2 (13.20 t ha-1) ve Çekerek (12.88 t ha-1) popülasyonları ile Aslım-95 (12.85 t ha-1) çeşidinden elde edilmiştir. BÖ, TÇ ve DS dönemlerde ortalama ham protein oranı sırasıyla %15.81, 12.98 ve 11.17, NYD ise 105.06, 85.36 ve 79.99 olarak belirlenmiştir.  Ham protein bakımından, arpa ve tritikale ile kıyaslandığında, çavdar genotiplerinde BÖ dönemde daha üstün, TÇ döneminde benzer sonuçlar elde edilmiştir. DS döneminde ise en yüksek ham protein içeriği (%13.33) tritikalede belirlenmiş, çavdar genotiplerininin ham protein içeriği arpayla benzer veya daha düşük seviyede olmuştur. Bu sonuçlar çavdarın kaba yem üretimi açısından genotipe bağlı olarak değişmekle birlikte önemli bir potansiyele sahip olduğunu ancak, besleme değerinin zamana bağlı olarak önemli düzeyde azaldığını ve bu açıdan hasadın tam çiçeklenme ile döllenme dönemi arasında yapılmasının uygun olacağını göstermiştir.

Abstract:
This research was carried out to reveal the production possibilities of rye (Secale cereale L.) for forage purposes. In the study, the change in yield and nutritional value of rye at different maturity periods were examined and for this purpose, 10 rye genotypes consisting of local populations and the variety "Aslım -95" and one triticale and barley variety were used as control. The experiment was carried out in the farmer field in Yozgat-Sorgun in the 2018-2019 and 2019-2020 growing seasons and was established in a split plots design with 3 replications. Plant height, hay yield, crude protein ratio, ADF (Fiber insoluble in acid solvents), NDF (Fiber insoluble in neutral solvents), Ca, Mg, P and K ratios (%) and Relative Feed Value (RFV) were investigated at 3 stages: pre-heading, full flowering and post-fertilization. Plant, year, cutting time were very important (p<0.01) on the examined features. Two-year results showed that rye has a very high forage production potential. Depending on the cutting time, plant height, hay yield, ADF and NDF increased, while crude protein, mineral matter ratios and NYD decreased. Considering the combined years; hay yield of rye was superior to triticale and barley. The average hay yield among the forms was determined in the highest (14.95 t ha-1) at post-fertilization and lowest (9.24 t ha-1) at pre-heading stage. At post-fertilization stage, the highest hay yield was obtained from Sorgum1 (15.88 t ha-1), Sorgun2 (16.91 t ha-1), Çekerek (15.76 t ha-1) populations and Aslım-95 (15.58 t ha-1) variety of rye. The mean crude protein and NYD values were %15.81, 12.98, 11.17 and 96.42, 85.36, 84.50 at pre-heading, full flowering and post-fertilization stages, respectively. In terms of crude protein, compared to barley and triticale, rye genotypes showed superior results at pre-heading and similar results at full flowering stage. At the post-fertilization stage, the highest crude protein content (13.33%) was determined in triticale, and the crude protein content of rye genotypes was similar or lower than that of barley. These results showed that rye has an important potential in terms of forage production, depending on the genotype, but the nutritional value decreases significantly depending on cutting time, and in this respect, it would be appropriate to harvest at the between full flowering and fertilization stage.