Halk dini/dindarlığı olgusunun ziyaret fenomeni bağlamında Alevilik, Sünnilik, Süryanilik inançları açısından halkbilimsel incelenmesi: Diyarbakır, Siirt, Mardin örneği
An analysis of folk religion / religiosity in the context of the visiting phenomenon in terms of Alevism, Sunni and Syriac from the perspective of folklore: Example of Diyarbakır, Siirt, Mardin
Yazar: ERDEM AKIN
Danışman: PROF. DR. ÖZKUL ÇOBANOĞLU ; DOÇ. DR. BÜLENT AKIN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Halk Bilimi (Folklor) = Folklore  ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Eski Türk inançları = Old Turkish beliefs ; Fayda değer inançları = Value beliefs ; Halk inançları = Public beliefs ; Halk kültürü = Folk culture ; Türk halk edebiyatı = Turkish public literature

Özet:
Dinin halk kültürü boyutu ya da halk kültürünün dini boyutunu ifade eden halk dini, normatif yapıya sahip olmaması, anlatı merkezli olması ve etkiye açık olması sebebiyle kitabî dinden ayrılır. Bu ayrışma sonucunda çatışma içerisinde karşıt kültür oluşturabileceği gibi yapı olarak altında da kümelenebilir. Halk dininin karakterisitiği olan ziyaret fenomeni ise kökeninde yer alan ata/veli kültü inancı ile bir fenomen olarak manevî güç sayesinde çok önemli birer çekim merkezi olan kutsal mekânların türlü dilek ve amaçlar ve belli usullerle ziyaret edilmesini karşılar.
Bu çalışmada, halk dini olgusu ziyaret fenomeni bağlamında ele alınmış dindarlık tipolojilerine yer verilerek halk dindarlığının kitabi dindarlıkla kurmuş olduğu dikotomik yapı üzerinde durulmuştur. Bu durum ortaya konulurken kutsal mekân deneyimi bütüncül şekilde ele alınmış, üç farklı inanç sisteminden kutsal mekân ritüellerine yer verilerek performatif sürece ve işlevselliğe dikkat çekilmiştir. Ayrıca anlatı boyutuna geniş yer verilerek performatif süreç ve işlevselliğin yanında metin merkezli bakış açısıyla keramet/mucize motiflerine ve motiflerin sembolik anlamlarına yer verilmiştir. Halk dini olgusunun halk yaşamının her alanına yansıyan bir olgu olması sebebiyle kutsal mekânlara fenomenolojik bakış çerçevesinde geniş kapsamlı bir çalışma yürütülerek kentleşme süreçlerinden toplumsal kurumlara, inanç turizminden dijital kültüre, manevi şifa arayışından geçiş dönemlerine, cinsiyet farklılaşmasından yeme-içme kültürüne inanış, anlatı ve ritüel kapsamında bir değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışma sonucunda halk dini olgusunun ziyaret fenomeni bağlamında araştırma sahasında oldukça canlı olduğu kitabi dinin alt ve karşıt kültür nitelendirmeleri ve müdahalelerine karşın varlığını sürdürdüğü görülmüştür.

Abstract:
Folk religion, which expresses the folk culture dimension of religion or the religious dimension of folk culture, differs from formal religion because it does not have a normative structure, is narrative-centered and is open to influence. As a result of this separation, it can form an opposing culture in conflict or it can be clustered under it as a structure. The phenomenon of visitation, which is characteristic of folk religion, means that the sacred places, which are very important centers of attraction thanks to the belief in the ancestral / saint cult at its origin and the spiritual power as a phenomenon, are visited with various wishes and purposes and certain methods.
In this study, the phenomenon of folk religion is considered in the context of the phenomenon of visiting, and the typologies of religiosity are included, focusing on the dichotomous structure that folk religiosity has established with formal religiosity. While this situation is being presented, the experience of the sacred space is handled in a holistic manner, sacred space rituals from three different belief systems are included and attention is drawn to the performative process and functionality. In addition, the narrative dimension is given a wide place and besides the performative process and functionality, keramet / miracle motifs and symbolic meanings of the motifs are included with a text-centered perspective.
Due to the fact that the phenomenon of folk religion reflects on all areas of folk life, a comprehensive study has been conducted within the framework of a phenomenological view of sacred places, evaluated within the scope of faith, narrative and ritual. Urbanization processes, social institutions, faith tourism, digital culture, spiritual healing search, transition periods, gender differentiation, food and drink culture are included in the study. As a result of the study, it was seen that the phenomenon of folk religion is quite alive in the field of research in the context of the phenomenon of visitation, and that formal religion continues to exist despite subordinate and opposite cultural characterizations and interventions.