Hegel'de Tanrı-âlem ilişkisi
God and the world in philosophy of Hegel
Yazar: SERDAR ATALAY
Danışman: PROF. DR. MEHMET SAİT REÇBER
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
Hegel felsefesi, birçok yönden olduğu gibi metafizik ve teolojik açıdan da irdelenmesi
gereken bir yaklaşım ortaya koyar. Mutlak idealizmin Hegelci versiyonu âlemi Mutlak'ın
kendini gerçekleştirme sürecinin zorunlu bir yönü olarak ayrı bir varlık olarak değil,
Mutlak'ın içsel bir öteki, diyalektik işleyişin bir momenti olarak görmektedir. Bu çalışma
Hegel'in sisteminin en kritik yönü olan ilişkisel boyuta odaklanmaktadır. Hegel için âlem
(Tanrı'nın) içsel ötekisi olarak Tanrı'dadır, yani aralarında bir özdeşlik ilişkisi vardır. Bu
özdeşlik Hegel'in sisteminde farklılıkları içeren/muhafaza eden ve bütünlüğe odaklanan
yapısıyla Spinoza düşüncesinden oldukça farklıdır. Hegel'in sisteminde diyalektik, baştan
benimsenen bir koyut değil, bilakis sistemin işleyişinden soyutlanan içsel bir ilkedir. Esasen
Hegelci felsefi sistemin öngördüğü Tanrı-Âlem ilişkisinin dayanağı da bu ilkedir. Mutlak'ın
Mantık, Doğa ve Ruh alanları dolayımıyla kendini gerçekleştirmesi bu diyalektik işleyişle
gerçekleşir. Diyalektik öz-bilincin gelişim süreci için de zorunludur. Hegel felsefesinin
işleyişinin ve değerinin bu ilkenin doğruluğuna ve geçerliliğine bağlı olduğu söylenebilir.
Sistematik örgüsüne rağmen Hegel'in felsefi sisteminin, âlemi Mutlak veya Tanrı'nın bir
momenti olarak gören iddiayı temellendirmede yetersiz kaldığını belirtmek gerekir.
Dolayısıyla Tanrı ile âlem arasında diyalektik bir geçişlilik öngören tezi ikna edici olmaktan
uzaktır. Epistemik alandaki diyalektik işleyişin varlık alanında da aynı şekilde geçerli olduğu
düşüncesi, Hegel'in düşündüğü gibi zorunlu görünmemektedir.
Anahtar Kelimeler: Hegel, Tanrı, Âlem, Din, Felsefe.

Abstract:
Hegel's philosophy in many ways provides an approach that needs to be analyzed
metaphysically and theologically. The Hegelian version of Absolute Idealism considers the
world not as a being ontologically distinct from the Absolute inasmuch as it is a necessary
aspect of the Absolute's self-realization process; an internal other, a moment of dialectical
functioning. This study focuses on the most critical aspect of Hegel's system, that is, the
relational dimension. For Hegel, there is a relation of identity between God and the world
since it is in God as the inner other. However, such an identity is quite different from
Spinoza's approach in that the structure of Hegel's thought includes/maintains differences
while focusing on unity. In Hegel's system, dialectics is not a presupposition adopted from
the beginning, but rather an internal principle abstracted from the functioning of the system.
In fact, this principle is the basis of the God-universe relationship envisioned by the Hegelian
philosophical system. The self-realization of the Absolute through the fields of Logic, Nature
and Spirit is achieved through this dialectical process. Dialectics is also necessary for the
development of self-consciousness. It can be said that that the function and value of Hegel's
philosophy depends on the accuracy and validity of this principle. However, despite its
systematic organization, Hegel's philosophical system does not seem to be sufficient for
justifying the claim that the world is the moment of Absolute/God. Therefore, the main
contention of this approach, which envisions a dialectical transitivity between God and the
world, is far from being convincing. The Hegelian assumption that the dialectical
functioning in the epistemic realm is equally valid in the ontological realm, unlike what
Hegel thought, does not seem to be necessary.
Key Concepts: Hegel, God, The World, Philosophy, Religion.