Konya tarihi kent merkezindeki I. Ulusal Mimarlık Dönemi kamu yapılarının mimarlık tarihindeki yeri
The place of public buildings of I. National Architectural Period in Konya city center in the history of architecture
Yazar: CELAL ESER
Danışman: DOÇ. DR. ANAR AZİZSOY
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Mimarlık = Architecture ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi = First National Architectural Period ; Kamu binaları = Public buildings ; Kent tarihi = Urban history ; Konya = Konya ; Mimari = Architectural ; Mimari eserler = Architectural works ; Mimari yapı = Architectural structure ; Mimarlık tarihi = Architectural history ; Sanat tarihi = Art history

Özet:
19. yüzyıldan sonra Osmanlı Devleti'nde batılılaşma hareketlerinin artmasıyla kültür, sanat, idari yapı, sosyal hayat ve mimaride yenileşme hareketleri hız kazanmıştır. Osmanlı Devleti birçok ulusun yaşadığı bir imparatorluk olması hasebiyle, farklı kültür, din, dil ve etnik yapıyı bünyesinde barındırmaktadır. Bu çeşitlilik devletin pek çok alanına etki ederek sosyal yapı, sanat ve mimaride belirgin olarak karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde ulusçuluk fikrinin benimsenmesi de bu alanlara etki etmiştir. Ulusçuluk akımıyla birlikte temelleri atılan I. Ulusal Mimarlık Akımı, ülkenin çeşitli noktalarında örnekler vermiştir. Geç Osmanlı döneminde doğup ve Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar etkisini sürdüren I. Ulusal Mimarlık Akımı, en önemli örneklerini Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin başkenti Ankara'da vermiştir. Dönem eserleri çoğunlukla eğitim kurumları, banka, postahane, hastahane, bakanlıklar, müze ve idari yapılar olmak üzere kamu yapılarından oluşmaktadır. Dönem içerisinde otel, konut, iş hanı, camii ve türbe yapıları da üretilmiş olup akım neredeyse tüm yapı gruplarında uygulanabilmiştir. Avrupai plan ilkelerinin, Selçuklu ve Klasik Osmanlı mimari ögeleri ile birleşimi niteliğinde olan I. Ulusal Mimarlık Akımı, dönemin mimarları tarafından ustaca kullanılmıştır.
I. Ulusal Mimarlık Akımı'nın birden fazla örneğinin görüldüğü Konya kentindeki kamu yapıları bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Kent tarih öncesi devirlerden günümüze kadar birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olduğundan farklı mimari dönem ve eserlerini kronolojik olarak görmek mümkündür. Önce Türkiye Selçuklularının başkenti olan şehir, Osmanlı devrinde de önemini korumuştur. Türk-İslam döneminin önemli eserlerini barındıran Konya, Osmanlı'nın son devri ve Cumhuriyetin ilk yıllarında taşra kenti gibi görünse de ciddi biçimde kamu yatırımları almış ve kentteki kamu yapıları, bulundukları çevrenin gelişimi ve planlanmasında etkili olmuştur. Tarihi kent merkezinde olan örnekler yeni birer nirengi noktaları ve kent meydanı oluşturmuştur. Yapıların birçoğu halen ilk fonksiyonlarını yerine getirebilmiş olup, bütüncül olarak korunabildiği tespit edilmiştir. Söz konusu yapıların dönem kültürünün somut bir ögesi olduğu, sanat ve mimari beğeni düzeyine bir kaynak olabileceği ortaya konmuştur. 
Konya'da 14 örneği olan I. Ulusal Mimarlık Dönemi kamu yapıları, devletin halk ile etkileşimini ve etkinliğini gösterebildiği özelliği ile dikkat çekmektedir. 8 adet eğitim, 2 adet banka, 1 postahane, 1 telekom, 1 idari, 1 müze yapısından oluşan dönemin kamu yapılarının mevcut durumu, konumu, tarihçesi, mimarı, banisi, mimarisi ve tezyinatı çalışma kapsamında ayrıntılı olarak incelenmiş ve üzerine tespitler yapılmıştır. Akımın çıkış noktaları olan Ankara ve İstanbul'da benzer fonksiyonda 11 örnek de mukayese olarak ele alınmıştır. Üç kentteki örnekler tarihçe, mimarı, banisi, plan tipi, kütle analizi, süslemeleri ve açıklık kurguları açısından tanımlanıp değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler sonucunda Konya kentinde yer alan örneklerin dönemdaşı olan diğer kentlerdeki örnekler ile karşılaştırma yapılarak benzerlik ve farklılıklarıyla mimarlık tarihindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Yapılarla ilgili kent ve toplum hafızasını güçlendirebilecek, koruma düzeyini arttırabilecek, turizme katkı sağlayabilecek öneriler geliştirilmiştir. Çalışmanın literatüre kazandırılmasıyla bu önerilerin daha sonra yapılacak çalışmalara örnek teşkil etmesi hedeflenmektedir.

Abstract:
After the 19th century, with the increase of westernization movements in the Ottoman Empire, innovation movements in culture, art, administrative structure, social life and architecture gathered speed. In consequence of the Ottoman Empire is an empire inhabited by many nations, it incorporated to different cultures, religions, languages and ethnic structures. This diversity is appear in social structure, art and architecture by affecting many areas of the state. The adoption of the idea of nationalism in the last periods of the Ottoman Empire also affected these areas. I. National Architecture Movement, that were laid the foundations associated with the nationalism movement, gave examples in various points of the country. I. National Architecture Movement, which was born in the late Ottoman period and continued its influence until the first years of the Republic, gave its the most important examples in Istanbul, the capital of the Ottoman Empire, and Ankara, the capital of the young Turkish Republic. The works of the period mostly consist of public buildings without excepting educational institutions, banks, post offices, hospitals, ministries, museums and administrative buildings. In the period, hotels, residences, commercial buildings, mosques and tombs were also produced, trend could be applied in nearly all building groups. I. National Architecture Movement, which is a session of European plan principles with Seljuk and Classical Ottoman architectural elements, was used masterful by the architects of the period.
Public buildings in the city of Konya, where more than one example of the I. National Architectural Movement is seen, is the subject of this study. It is possible to see different architectural periods and their works chronologically, due to city has hosted many civilizations from prehistoric times to the present. The city, which was the capital of the Turkish Seljuks at first, maintained its importance during the Ottoman period. Although Konya, which hosts important works of Turkish-Islamic period, seems like a provincial city in the last period of the Ottoman Empire and the first years of the Republic, it received serious public investments and the public buildings in the city were influential in the development and planning of the environment. The examples in the historical city center have created new landmarks and city squares. Many of the structures have still been able to fulfill their original functions and it has been determined that they can be preserved as a whole. It has been revealed that these structures are a concrete item of the culture of the period and can be a source for the level of art and architectural appreciation. 
Public buildings of the I. National Architecture Period, which has 14 examples in Konya, attract attention with their ability to show the interaction and effectiveness of the state with the public. The current status, location, history, architect, builder, architecture and decoration of the public buildings of the period, which consisted of 8 educational, 2 banks, 1 post office, 1 telecom, 1 administrative and 1 museum, were examined in detail within the scope of the study and determinations were made on them. 11 examples with similar functions in Ankara and Istanbul, which are the starting points of the current, are also considered for comparison. The examples in the three cities were defined and evaluated in terms of history, architect, builder, plan type, mass analysis, decorations and openings. In result of these evaluations, the place of the examples in the city of Konya in the history of architecture with their similarities and differences was tried to be determined by comparing them with the examples in other contemporary cities. Suggestions have been developed that can strengthen the memory of the city and society related to buildings, increase the level of protection, and contribute to tourism. By bringing the study to the literature, it is aimed that these suggestions will set an example for future studies.