Koyun yetiştiriciliğinde yerleşik ve yarı göçer üretim sisteminin hayvan refahı ve verim özellikleri üzerine etkileri
Effects of settled and semi-nomatic production systems in sheep breeding on animal welfare and productivity characteristics
Yazar: ERHAN ÇEVİKKOL
Danışman: PROF. DR. MEHMET AKİF ÇAM
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Zootekni Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Hayvan refahı = Animal welfare ; Sürü verimliliği = Flock productivity

Özet:
Bu çalışma, yerleşik olarak Samsun ili Çarşamba ovasında ve yarı göçer olarak Samsun ili Çarşamba ovasından ilkbaharda sıcakların başlaması ile Giresun ili Karagöl yaylasına götürülen Karayaka koyun ırkının refah düzeylerini, adaptasyon kabiliyetlerini ve verim özelliklerini belirlemek amacıyla yapılmıştır. Sürekli ovada tutulan koyunlarda çalışmanın başlangıcından sonuna kadarki dönemde canlı ağırlık değişimleri, yarı göçer yetiştirilen sürülerinkinden daha az (3,0 kg. karşın 9,3 kg.) bulunmuştur. Yerleşik olarak yetiştirilen koyunlarda sıcaklık nem indeksi (SNİ) değişim  aralıkları 43.64 ile 76,84, yarı göçer sistemde ise 42,98 ile 68,13 değişim aralıklarında tespit edilmiştir. Yerleşik sistemde hayvanların yazın sıcak aylarında orta ve yüksek derecede bir sıcaklık stresine maruz kaldıkları, yarı göçer sistemde ise hayvanların çevrenin bu olumsuz etkilerinden korundukları tespit edilmiştir. Çevrenin olumsuz koşullarına karşı hayvanların kan plazma değerlerinden kortisol, T3 ve T4 konsantrasyonları, alkalin fosfataz ve keratin kinaz enzim değerleri arasında farklılık bulunmaz iken kan plazması toplam protein, globulin, üre, kolesterol ve glikoz düzeylerinde önemli değişimler olduğu belirlenmiştir. Ovada ve yaylada kan plazmasında kortisol  konsantrasyonu düzeyleri (59,38±7,52 ng/ml karşın 78,29±7,78 P=0,092); Triiodothyronin (T3) konsantrasyonu düzeyleri (4,39±0.440 nmol/L karşın 4,69±0,455, P=0.637), Thyroxin (T4) konsantrasyonu (100,20±11,129 nmol/L karşın 93,90±11,519 nmol/L, P=0,693), alkalin fosfataz konsantrasyonu (237,40±17,457 U/L karşın 248,50±18,070 U/L, P= 0,293), kan plazması keratin kinaz konsantrasyonu (205,47,40±14,192 U/L karşın 248,50±18,070 U/L, P=0,098) olarak belirlenmiştir. Kan plazması toplam protein değerleri ovada ve yaylada (9,63±0,289 g/dl karşın 10,67±0290 g/dl, P=0,019), globulin (6,08±0,256 ng/dl karşın 7,16±0,265 ng/dl, P=0,007), üre (32,99±1,431 mg/dl karşın 41,58±1,481 ng/dl, P=0,000) kolesterol (30,93±1,382 mg/dl karşın 38,93±1,481 mg/dl, P=0,000) ve glikoz (42,73±1,413 mg/dl karşın 47,54±1,462 mg/dl, P=0,025) olarak belirlenmiştir. Yerleşik sistemde kuzulama oranları  yarı göçer sistemden daha düşük (0,88 karşın 0,97; 2=17,196, P<0,001) bulunmuştur. Yerleşik ve yarı göçer üretim sistemleri, SNİ, koyunlarda canlı ağırlık değişimi ve kuzu verimleri açısından değerlendirildiğinde, yarı göçer sistemin hayvan refahı ve verim bakımından daha tercih edilebilir olduğu söylenebilir.      

Anahtar Sözcükler: Karayaka koyunu, Yarı göçer üretim sistemi, Heat stress, Rectal sıcaklık, Solunum hızı, Kalp atış hızı, Döl verimi, Canlı ağırlık, Kan metabolitleri

Abstract:
This study was carried out to determine the welfare levels, adaptation abilities, and yield characteristics of the Karayaka sheep breed, which was settled in the Çarşamba plain of Samsun and was taken to the Karagöl plateau of Giresun province with the onset of the heat in the spring, as a semi-nomadic from the Çarşamba plain of the Samsun province. The live weight changes in sheep kept in continuous plains from the beginning to the end of the study were found to be less than 3.0 kg. versus 9.3 kg. in semi-nomadic flocks. The temperature and humidity index (SNI) variation ranges in sedentary sheep were between 43.64 and 76.84, and in the semi-nomadic system it was between 42.98 and 68.13. It has been determined that in the settled system, animals are exposed to moderate and high-temperature stress in the hot summer months. In contrast, in the semi-nomadic system, the animals are protected from these adverse environmental effects. While there was no difference between the blood plasma values of the animals, cortisol, T3 and T4 concentrations, alkaline phosphatase, and keratin kinase enzyme values against the adverse environmental conditions, it was determined that there were significant changes in blood plasma total protein, globulin, urea, cholesterol, and glucose levels. Cortisol concentration levels in blood plasma in the plain and plateau (59.38±7.52 ng/ml vs. 78.29±7.78 P=0.092); Triiodothyronine (T3) concentration levels (4.39±0.440 nmol/L versus 4.69±0.455, P=0.637), Thyroxin (T4) concentration (100.20±11.129 nmol/L versus 93.90±11.519 nmol/L) , P=0.693), alkaline phosphatase concentration (237.40±17.457 U/L vs. 248.50±18.070 U/L, P= 0.293), blood creatine kinase concentration (205.47.40±14.192 U/L vs. 248.50±18.070 U/L, P=0.098. The blood plasma total protein values in plains and plateaus (9.63±0.289 g/dl versus 10.67±0290 g/dl, P=0.019), Globulin (6.08±0.256 ng/dl versus 7.16±0.265 ng/dl) dl, P=0.007), urea (32.99±1.431 mg/dl versus 41.58±1.481 ng/dl, P=0.000) cholesterol (30.93±1.382 mg/dl versus 38.93±1.481 mg/dl), P=0.000) and glucose (42.73±1.413 mg/dl versus 47.54±1.462 mg/dl, P=0.025).Lambing rates were lower in the settled system than in the semi-nomadic system (0.88 vs. 0.97; 2=17.196, P<0.001). When sedentary and semi-nomadic production systems are evaluated regarding SNI and live weight change in sheep and lamb yields, it can be said that a semi-nomadic system is preferable regarding animal welfare and yield.

Keywords:  Karayaka sheep, Semi-nomadic breeding system, Heat stress, Rectal temperature, Respiratory rate, Heart rate, Fertility, Body weight, Blood metabolites