Cüveynî'nin kıyâs anlayışı
al-juwayni's interpretation of qiyas
Yazar: MEHMET MACİT SEVGİLİ
Danışman: PROF. DR. OSMAN TAŞTAN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Din = Religion ; Hukuk = Law
Dizin: Kıyas = Comparison ; Mana = Meaning ; İmamü`l-Harameyn el-Cüveyni = İmamü`l-Harameyn el-Cüveyni ; İslam Hukuku = Islamic Law

Özet:
el-Cuveynî, "mana"ya en çok önem veren usûlcülerin başında gelmektedir. Ona göre usûlün "mana"yla ilintili yönünü temsîl eden başlıca delil, kıyâstır. el-Cuveynî, kıyâsla amel etmenin "aklen" câiz; "seman" vâcip olduğunu düşünür. O, "Sahâbe icmâı"nı, kıyâsın kaynak değerini temellendiren en kuvvetli delil olarak görmektedir. 
el-Cuveynî'ye göre münâsebe(t), kıyâsta manayı/illeti tespit eden en fonksiyonel yöntemdir. Ona göre muteber bir talîl için şu beş şartın gerçekleşmesi gerekir: 1. Asıldan illet olmaya elverişli birtakım "mana"ların istinbât edilmesi. 2. "Mana"ların, "zann-ı gâlib"le elde edilmesi. 3. "Mana"ların, aslın hükmüne münâsib olması. 4. Hükme münâsib olan bu "mana"nın iptâl edici sebeplerden/itirâzlardan sâlim olması. 5. Münâsib "mana"nın usûlu'ş-şerîaya uygun olması ve bununla çelişmemesi gerekir. 
el-Cuveynî maslahat, hikmet, makâsidu'ş-şerîa gibi konuları kıyâs bölümünde zikreder. O, münâsebeyi maslahat, hikmet ve makâsidu'ş-şerîayla özdeşleştirir. Ona göre bu kavramların ortak paydası, "münâsib mana" temelli olmalarıdır. el-Cuveynî, münâsib manayı, -maslahatı/hikmeti/makâsidu'ş-şerîayı- zarûrî, hâcî ve tahsînî maslahatlar şeklinde kategorize eden, bunlara ilâveten "bedenî ibâdetler" kategorisini kurgulayan ve bu konuları detaylı olarak ele alan ilk usûlcüdür. Keza, zarûriyyât kategorisine yaptığı atıflarla, müteâkiben öğrencisi el-Ğazâlî'nin sistematize ettiği "din", "can, "akıl", "nesil" ve "mal" şeklindeki "beş küllî/zarûrî mana" formülasyonunun gelişimine öncülük etmiştir.
el-Cuveynî, münâsib mananın, -maslahatın/hikmetin/makâsidu'ş-şerîanın-usûlü'ş-şerîaya uygun olmasının gerekliliği üzerinde ısrarla durur. O, geliştirdiği "usûlu'ş-şerîaya uygunluk" formülü sâyesinde kontrollü ve ölçülü bir münâsib mana, -maslahat/hikmet/makâsidu'ş-şerîa- anlayışı inşâ etmiş ve hukûkun nizâmını/istikrârını/emniyetini sağlamıştır.

Abstract:
al-Juwayni is one of the leading jurists who attach a great importance to "meaning". In his thought, Qiyas is the main principle of Islamic jurisprudence which represents the "meaning"-related aspect of usul al-fiqh. 
al-Juwayni believes that the authoritativeness of Qiyas is lawful on the basis of reason and obligatory on the basis of Shar (Islamic religious law). al-Juwayni, justifies the authoritativeness of Qiyas primarily on the basis of its extensive use by the Companions (Sahaba) as a method of Ijtihad. 
Munasaba (suitability) is the most efficient method to determine "meaning"/ratio legis (illa). He associates munasaba (suitability) with maslaha, hikmah or maqasid al-Sharia. al-Juwayni is the first Muslim jurist to elaborately interpret hikma, maslaha or maqasid al-Sharia and grade it/them in a three level hierarchy: zaruri (the essential), haji (the needed), tahsini (the embellished). al-Juwayni also comments upon the bodily-practiced worships in Islam in the context of munasaba (suitability) and maslaha. 
In al-Juwayni's thought, the principle of munasaba (suitability) is balanced/verified by its compatibility with Usul al-Sharia (the origins/essentials of Sharia).