Çağdaş tiyatroda mekân kavramı
The concept of place in contemporary theatre
Yazar: AHMET SERHAT ARTUNÇ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SELEN KORAD BİRKİYE
İstanbul Aydın Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Drama ve Oyunculuk Ana Sanat Dalı / Sahne Sanatları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sahne ve Görüntü Sanatları = Performing and Visual Arts

Özet:
Tiyatro sanatı uzun bir geçmiş ve derin bir geleneği bünyesinde taşır. Bu uzun
ve derin geçmiş boyunca mekân-iktidar ilişkisi de önemli yer tutmuş ve dönüşümler
geçirmiştir. Tiyatro başlangıçta ritüeller ile beslenirken, mekân seçiminin öncelik
olmadığı görülmektedir. Fakat tiyatronun iktidarlar tarafından araçsallaştırılmaya
başlanması ile birlikte mekânın, mekândaki konumlanmanın önemi ortaya çıkmıştır.
Dolayısı ile başlangıçta seyirci-oyuncu ayrımı üzerinden kurulan bir iktidar ilişkisi
yokken, mekânın belirginleştirilmesi ile seyirci-oyuncu arasına tarihler boyu sürecek
duvarlar örülmüştür.
Platon'dan başlayarak mekânı tanımlama çabası içine giren düşünce tarihi
Henri Lefebvre ile mekânın içinde bulunan insanlarla var olan, yaşayan, canlı bir
organizma olduğu fikrine evrilmiş ve mekânın her defasında yeniden üretildiği fikrine
ulaşılmıştır. Ardından Michel Foucault ile mekânın iktidar ile ve bilgi ile yakından
ilişkisi tespit edilip, iktidarın mekânları belirlediği sonucuna varılmıştır. Bu süreç
boyunca kamusal/özel alanın yaşadığı dönüşümlerin de iktidar ve kapitalizm ile
yakından ilişkisi olduğunun farkına varılmıştır.
Tiyatro, bu süreçler devam ederken seyirciyi edilgen konuma sürükleyen
çerçeve sahneden çıkış, mekânın yarattığı iktidar ilişkisini kırma çabası içine girmiştir.
Sonunda karşı-gerçekçi akımlar, Antonin Artaud, Jerzy Grotowski ile birlikte mekâniktidar
ilişkisinde kırılmalar meydana gelmiş ve çerçeve sahneden çıkılmıştır.
Peter Brook'un "boş alan" düşüncesi ve ürettiği insanlık tarihinin derinlerine
inen, mekânı yeniden ele alan projeleri, Richard Schechner'in Çevresel tiyatro fikri ve
Dionysus in 69 oyunu gibi deneysel projeleri ve günümüzde hali hazırda proje
üretmeye devam eden Rimini Protokoll'ün kamusal alanı aktif hale getiren ve dijital
alanı da kullanan melez projeleri, son olarak İstanbul-Almanya ortak yapımı Map to
Utopia'nın dijital mekânda seyirciyi oyunun paydaşı konumuna getirmesine
değinilmiştir.
Ayrıca tiyatronun dijital ile entegrasyonu gün geçtikçe artarken, tiyatro
literatürüne son yıllarda girmeye başlayan telematik etkileşim, melezleşme,
networking, yersiz-yurtsuzlaşma, beden okuryazarlığı, arayüz olarak sahne gibi
terimlerin tiyatroyu, performansa nasıl yaklaştırdığına ve mekân-iktidar ilişkisinin
dijital gelişmelerden nasıl etkilendiğine yönelik görüşler bu çalışmanın konusunu
oluşturmaktadır.
Bu tezi hazırlarken çeşitli kaynaklardan faydalanılmış ve alanında uzman
kişilerin görüşleri ve araştırmaları göz önünde bulundurulmuştur. Yapılan araştırmalar
ve analizler sonucunda elde edilen bulgular, mekân-iktidar ilişkisindeki dönüşümlerin
tiyatro sanatında önemli değişimlere sebep olduğu, dijitalleşme ile birlikte tiyatronun
mekân-iktidar ilişkisi ve dolayısıyla seyirci ile kurduğu ilişki anlamında olumlu yönde
ilerlediği tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Mekân-İktidar İlişkisi, Seyirci-Oyuncu İlişkisi, Kamusal Alan-Özel
Alan, Dijitalleşen Tiyatro, Melezleşme.

Abstract:
The theater art contains a long history and deep tradition itself. Throughout this
long and deep history, the place-power relationship has also played an important role
and undergone transformations. While theater was initially nourished by rituals, it
seems that venue selection was not a priority. However, as theater began to be
instrumentalized by the power, the importance of place and positioning in place
emerged. Therefore, while there was no power relationship established through the
audience-actor distinction in the beginning, with the clarification of the place, walls
were built between the audience and the actor that would last throughout history.
The history of thought, which started from Plato and attempted to define place,
evolved with Henri Lefebvre to the idea that place is a living organism that exists with
the people in it, and the idea that place is reproduced every time has been reached.
Then, with Michel Foucault, the close relationship of place with power and knowledge
was determined and it was concluded that power determines places. During this
process, it has been realized that the transformations experienced by the public/private
sphere are closely related to power and capitalism.
While these processes continue, the theater has attempted to exit the frame
stage, which drags the audience into a passive position, and to break the power
relationship created by the place. Eventually, with the counter-realist movements,
Antonin Artaud and Jerzy Grotowski, breaks occured in the place- power relationship
and the frame stage has been left.
Peter Brook's idea of "empty space" and the projects he produced that go deep
into human history and reconsider place, Richard Schechner's idea of environmental
theater and experimental projects such as the 69 play of Dionysus, the hybrid projects
of Rimini Protocoll, which continues to produce projects today, activating the public
place and using the digital space, finally, it was mentioned that the Istanbul-Germany co-production Map to Utopia made the audience a stakeholder of the game in the
digital space.
In addition, while the integration of theater with digital increases day by day,
opinions on how terms such as telematic interaction, hybridization, networking,
deterritorialization, body literacy, and stage as interface, which have started to enter
the theater literature in recent years, bring theater closer to performance and how the
place- power relationship is affected by digital developments constitutes the subject of
this study.
While preparing this thesis, various sources were used and the opinions and
research of experts in the field were taken into account. The findings obtained as a
result of the research and analysis have determined that the transformations in the
place-government relationship have caused significant changes in theater art, and that,
with digitalization, the theater has progressed positively in terms of the place-power
relationship and therefore its relationship with the audience.
Keywords: The place- power relationship, the audience-actor relationship, publicprivate
sphere, digitalized theatre, hybridization.