Aminokinonların sentezi ve biyolojik aktivitelerinin incelenmesi
Synthesis of aminoquinones and investigation of biological activities
Yazar: HALİT BURAK ENEZ
Danışman: PROF. DR. AMAÇ FATİH TUYUN ; DOÇ. DR. AYŞE TARBIN JANNUZZI
İstanbul Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Kimya Ana Bilim Dalı / Kimya Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Kimya = Chemistry
Dizin: Antikanser = Anticancer ; Biyolojik aktivite = Biological activity ; Büyüme inhibitörleri = Growth inhibitors ; Karakterizasyon = Characterization ; Kinonlar = Quinones ; Sentez = Synthesis ; Tirozin Kinaz =

Özet:
2025 yılında yaklaşık 2,5 milyon yeni akciğer kanseri vakası ve 2,1 milyon ölümün
gerçekleşmesi beklendiğinden, akciğer kanseri küresel sağlık açısından ciddi bir tehdit
oluşturmaktadır. Özellikle hızlı metastaz yapabilmesi, yüksek prevalansı ve ciddi zararlara yol
açması nedeniyle kansere bağlı ölümler arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Akciğer
kanserlerinin %80'den fazlasını oluşturan küçük hücreli olmayan akciğer kanseri (non-small
cell lung cancer, NSCLC), en yaygın ve en ölümcül alt tiptir. Hastaların 5 yıllık sağ kalım
oranlarının %15'in altında olması, bu kanser türünün yüksek ölüm oranlarına sahip olmasının
temel nedenlerinden biridir. Farklı tedavi yöntemlerinin geliştirilmiş olmasına rağmen, akciğer
kanseri, hastaların yaşam kalitesini ve süresini olumsuz etkileyen kritik bir sağlık problemi
olmaya devam etmektedir. Bu nedenle; birçok araştırmacı, yan etkileri minimuma indiren,
kanser hücrelerine seçici şekilde etki eden ve hastaların yaşam standartlarını yükseltmeyi
amaçlayan yenilikçi antikanser ilaçların geliştirilmesi üzerine yoğunlaşmaktadır. Araştırma
grubumuzun akciğer, kolon ve meme kanserine karşı antikanser etkili yeni bileşikler geliştirme
hedefi doğrultusunda tasarladığı öncü bileşikler temel alınarak, bu tez çalışmasında 18 yeni
bileşik sentezlenmiştir. Sentezlenip karakterize edilen bu bileşiklerin, meme ve akciğer kanseri
hücre hatlarına karşı sitotoksik etkileri değerlendirilmiş ve kontrol ilaçla karşılaştırıldığında
kanser hücrelerinin çoğalmasını daha güçlü bir şekilde inhibe edebilen yeni bileşiklerin
geliştirilmesi amaçlanmıştır. Öncü bileşiklerdeki tert-butoksi grubunun yapıda korunmasıyla,
benzokinon halkasının 5. konumuna bağlı aril amino gruplarındaki alkoksi grup veya
gruplarında yapılan değişiklikler sayesinde, bu seri bileşiklerin yapı-etki ilişkileri detaylı olarak
incelenmiştir. Benzokinon halkasının 5. konumuna bağlı aril amino halkasında farklı
pozisyonlarda bulunan çeşitli alkoksi grup veya gruplarıyla elde edilen bileşiklerin sitotoksisite
değerleri değerlendirildiğinde, umut verici sonuçlara ulaşılmıştır. Sentezlenen bileşikler
arasında p-etoksi grubu içeren ABoc06, 0,31 μM IC50 değeri ile MCF-7 hücrelerine karşı
yüksek bir aktivite göstermiş ve kontrol ilacı olarak kullanılan Lapatinib'in IC50 değerinden 13
kat daha etkili olduğu saptanmıştır. Benzer şekilde, ABoc06 bileşiği A549 hücre hattı üzerinde
de en yüksek aktiviteyi göstermiş (IC50 = 10,57 μM), ancak MCF-7 hücre hattına kıyasla daha
düşük bir etkinlik sergilemiştir.

Abstract:
Lung cancer poses a significant global health threat, with approximately 2.5 million new cases
and 2.1 million deaths projected for 2025. It ranks first among cancer-related deaths due to its
ability to metastasize rapidly, its high prevalence and the serious harm it causes. Non-small cell
lung cancer (NSCLC), accounting for over 80% of lung cancer cases, is the most prevalent and
deadliest subtype. The 5-year survival rates of patients below 15% is one of the main reasons
why this type of cancer has high mortality rates. Despite advancements in various treatment
strategies, lung cancer continues to be a critical health issue, significantly impacting patients'
quality and duration of life. Consequently, numerous researchers are focusing on the
development of innovative anticancer agents that minimize side effects, selectively target
cancer cells, and improve patient outcomes. Based on the lead compounds designed by our research group in line with the goal of developing
new compounds with anticancer effects against lung, colon and breast cancer, 18 new
compounds were synthesized in this study. The cytotoxic effects of these synthesized and
characterized compounds against breast and lung cancer cell lines were evaluated and it was
aimed to develop new compounds that can inhibit the proliferation of cancer cells more strongly
compared to the control drug. By preserving the tert-butoxy group in the precursor compounds
and by making changes in the alkoxy group or groups in the aryl amino groups attached to the
5th position of the benzoquinone ring, the structure-activity relationships of these series
compounds were investigated in detail. Evaluation of the cytotoxicity values of compounds obtained by introducing various alkoxy
group(s) at different positions on the aryl amino moiety at the 5th position of the benzoquinone ring revealed promising results. Among the synthesized compounds, ABoc06, containing a pethoxy group, exhibited a high activity against MCF-7 cells with an IC50 value of 0,31 μM, making it 13 times more effective than the reference drug lapatinib. Similarly, ABoc06 demonstrated the highest activity against the A549 cell line (IC50 = 10,57 μM), albeit with lower efficacy compared to its activity on MCF-7 cells.