Xııı. yüzyıla kadar Türklerde avcılık
Hunting among the Turks until the 13th century
Yazar: ERAY AMASYA
Danışman: PROF. DR. ALPASLAN AŞIK
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Tarih = History
Dizin: Kültür tarihi = Cultural history

Özet:
"XIII. yüzyıla kadar Türklerde avcılık" adlı tez çalışmamızın genel çerçevesini
Türk kültüründe avcılık konusu oluşturmaktadır. Tarih boyunca Türklerin yaşadığı
hemen hemen tüm coğrafyalarda avcılık geleneği var olmuştur. Avcılık, temelde
beslenme ve ekonomik amaçlarla ortaya çıksa da zaman içerisinde inanç, coğrafi
koşullar, gelişen ve değişen av aletleri, av türleri ve yaşam şekilleri gibi unsurlar nedeni
ile farklı boyutlara taşınarak Türk kültürünün bir parçası haline gelmiştir. Bunun
sonucunda ise, izlerini günümüze kadar takip edebileceğimiz çok köklü bir geleneğin
doğmasına neden olmuştur. Coğrafya, av hayvanlarındaki çeşitlilik, avın yapılış
maksadı gibi etmenler ise Türklerin avcılık hayatında farklılıkların oluşmasına neden
olmuştur. Konuyla ilgili kaynaklar incelendiğinde avcılığın farklı coğrafyalarda ve
dönemlerde Türkler için farklı amaçlar doğrultusunda yapılan bir etkinlik olduğu tespit
edilmiştir. Buna bağlı olarak avcılıkla ilgili uygulamalarda ve inançlarda da farklılıklar
meydana gelmiştir.
Tüm dünyada olduğu gibi Türklerde de avcılık faaliyetleri beslenme ihtiyacının
karşılanması nedeniyle başlamıştır. Bununla birlikte eski zamanlarda avcılık ve
toplayıcılıktan başka besin elde etme yönteminin olmaması nedeniyle bu iki faaliyete
büyük önem verilmiştir. Bu nedenle bir süre sonra avcılıkla ilgili inançlar, ritüeller
meydana gelmiştir. Bunların oluşumunda avcılığın tehlikeli bir uğraş olması da etkili
olmuştur. Bu nedenle insanlar hem avda başlarına gelebilecek tehlikelerden korunmak
hem de hayatlarını devam ettirmek için gerekli besini elde etmek amacıyla avdan önce
ve sonra bazı ayinler gerçekleştirmişlerdir. Muhtemelen eski zamanlarda dünyanın
farklı yerlerindeki mağara duvarlarına çizilen hayvan ve av resimleri bu ayinlerin bir
parçasıdır.
Avcılıkla ilgili inançların ortaya çıkması ise hem avcılığı etkilemiş hem de av
dışındaki inanç dünyasının gelişimini etkilemiştir. Nitekim bunları Türklerin avcılık faaliyetlerinde görmek mümkündür. İlk olarak beslenme amacıyla başlayan Türk
avcılığı bir süre sonra inançlardan etkilenerek farklı av yöntemlerinin ortaya çıkışına
sebep olmuştur. Türkler arasında avcılıkla ilgili ilk inançlar Sibirya coğrafyasında
ortaya çıkmış olmalıdır.
Avcılığın Türkler için temel besin kaynağı olduğu Sibirya coğrafyasından farklı
coğrafyalara gidilmesi ve bu coğrafyalarda tarım-hayvancılık gibi daha kârlı
etkinliklerin yapılmaya başlanmasıyla birlikte Türklerin avla ilgili inançları değişmeye
başlamıştır. Bununla birlikte göç edilen coğrafyaların iklim ve coğrafi şartları nedeniyle
avcılık tamamen bırakılmamıştır. Sibirya coğrafyasından ilk göçlerin olduğu güneydeki
bozkır coğrafyasında büyük devletler kurulmuştur. Bu durum bozkırda avcılığın daha
kalabalık gruplar tarafından ve daha organize bir şekilde yapılmasına olanak
sağlamıştır. Bu nedenle binlerce kişinin katıldığı sürek avları düzenlenmiştir. Öte
yandan Türklerin ilk olarak Altay bölgesinde düzenlemeye başladıkları ve dini nitelik
taşıyan sürek avları, bozkır coğrafyasında dini mahiyetini kaybetmiştir. Bununla birlikte
dini amaçlarla yapılan eski sürek avlarındaki bazı uygulamalar ve inançlar devam
ettirilmiştir. Besin elde etme amacıyla yapılan avcılık, zaman içerisinde farklı unsurların
etkisiyle askeri eğitim veya eğlence amaçlı olarak da yapılmaya başlanmıştır.
XIII. yüzyıla kadar Türklerde avcılık adlı bu tez çalışmasında Türkler arasında
avcılığın geçirdiği bu değişimler ve farklılıklar incelenip üç bölümde ortaya konulmaya
çalışılmıştır. İlk bölümde 13. Yüzyıla kadarki Türk Devletlerinde avcılık konusuna
değinilmiş ve yazılı kaynaklardaki bilgiler değerlendirilmiştir. Kaynaklar ışığında Türk
devletlerinde avcılığın önemi ve rolü açıklanmaya çalışılmıştır.
İkinci bölümde Türklerde görülen av türleri ve yöntemleri konusu ele alınmıştır.
Türklerin bu av türlerini hangi amaçlarla gerçekleştirdikleri, av türlerinin sağladığı
yararlar ve uygulanış yöntemleri gibi konular açıklanmaya çalışılmıştır.
Son bölümde ise Türklerde avcılıkla ilgili inançlar konusu ele alınmıştır. Bu
bölümde avcılığın; orman ve dağ kültleri gibi Şamanist inanç unsurlarına olan etkisi,
avcılıkla ilgili tabular ve bunların oluşumu, avcılıkla ilgili inançların değişimi gibi
konulara açıklık getirilmeye çalışılmıştır.

Abstract:
he thesis work named as "hunting among the Turks until the 13th century"
generally occupies the theme of hunting in Turkish culture. According to the history the
custom of hunt exists in every geographic place where Turkish people have been lived.
In spite of that the hunting has emerged mainly for nutrition and economic porposes,
during the time geographic conditions, development and changes of hunt tools, hunt
ways and life styles improved and has become the part of Turkish culture. As the result,
it gives opportunity to follow up the rises of very deep customs up today. The factors as
geography, variety of animal hunting, the aim of hunt have become the reason in the
differences in Turkish hunting. Concerning this theme the investigation of sources
shows that the hunting in different geographic places and times is made to a various
purpose. Because of that the practices and beliefs concerning hunting was made the
differences.
First of all hunt for Turks is started for sustenance like all over the world. Also
there was no other sustenance's except for gathering and hunting in that time, because
of these two ways of living was the main. After a several time beliefs and rituals in
hunting has appeared. Depend on this the hunt showed dangerous. It gives them
possibility to save themselves in different dangerous situations. Probably in ancient time
the painting of animal and prey drown on caves in different places of the World is part
of these rites.
The emergence of hunting beliefs both influenced hunting and influenced the
development of non-hunting beliefs. Turkish hunting, which started for feeding
purposes, was influenced by beliefs after a while and led to the emergence of different
hunting methods. The first beliefs about hunting among the Turks must have emerged in
Siberia.
As the hunting is the main source of food for the Turks, the beliefs about hunting
have started to change with the introduction of more profitable activities such as
agriculture and animal husbandry. However, hunting was completely abandoned due to
the cultivation and geographical conditions of the migrated geographies. In the steppe
geography, where there are two migrations from Siberia, large states have been established. This has enabled the hunting in the steppe to be organized by more
crowded groups. For this reason, thousands of people participated in continuous hunting
was organized. However, some practices and beliefs in old hunting for religious
purposes were continued. Food hunting, with the effect of different elements over time,
began to be made for military agitation or entertainment.
In this dissertation study, hunting among the Turks until the 13th century, the
changes and differences of hunting among the Turks were examined and tried to put
forward in three chapters. In the first part, the issue of hunting in the Turkish States up
to the 13th century was discussed and the information in its written sources was
evaluated. In the light of sources, the importance and role of hunting in Turkish states
tried to be explained.
In the second part, the hunting species and methods of the Turks are discussed.
It has tried to explain the purpose of the Turkish hunting species, the benefits of hunting
species and the methods of implementation.
In the last chapter, the issue of hunting related beliefs in Turks is discussed. In
this Chapter, the effects of hunting on shamanist belief elements such as forest and
mountain cultures, taboos related to hunting and their formation, and change of beliefs
about hunting are tried to be clarified.