Basra'nın Şiileşmesi: 19. yüzyıl
Conversion of Basra to Shī'ism in the 19th century
Yazar: ALİ RIZA IŞIN
Danışman: PROF. DR. MEHMET ALİ BÜYÜKKARA
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Irak = Iraq ; Irak-Basra = Iraq-Basra ; Kabileler = Clans ; Mezhepler tarihi = Sect history ; İslam tarihi = Islamic history ; İslamiyet = Islam ; Şia = Şia

Özet:
Bu çalışma temel olarak bazı birincil ve ikincil kaynaklarda ifade edilen Basra'nın 19. yüzyılda Şiîleştiği iddiasını incelemeyi amaçlamaktadır. Bunun için tezde ilk olarak Basra vilayetinin tarihi ve genel özellikleri ele alındıktan sonra Şiîleşme sürecinin temel sebepleri ve unsurları tespit edilmeye çalışılmaktadır. Söz konusu sürecin incelenmesinde literatürde daha önce yaygın şekilde çalışılmış olan Bağdat vilayetindeki kabilelerin Şiîleşme süreci de göz önünde bulundurulmuş ve Basra vilayetindeki Şiîleşme süreciyle olan ilişkisi incelenmiştir. Daha sonra Basra vilayetinin Şiîleşmesinin muhtemel sebepleri başlıklar hâlinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Son bölüm ise Basra'nın mezhep yapısının 19. yüzyıl sonu itibariyle ağırlıklı olarak Şiî hâline geldiğini veriler üzerinden göstermek üzere kurulmuştur. Bu bölümde ilk olarak Basra'ya bağlı yerleşim birimlerinin 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başındaki nüfus ve mezhep durumları ortaya konulmuştur. Daha sonra, vilayetteki öne çıkan kabilelerin mezhep yapılarının Şiî ağırlıklı hâle geldiği ortaya konmuş, muhtasar bir şekilde Basra'da Şiîliğin tezahürlerine değinilmiştir. Özetle, çalışmamızda Basra vilayetindeki Şiîleşme sürecinin Bağdat vilayetindeki süreçle benzer bir yapısı olduğu ve 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde Basra vilayeti yerleşim birimlerinin ve buralarda yaşayan kabilelerin büyük oranda Şiîleştiği görülmüştür. Gelecekte, Basra'daki Şiîleşme süreciyle bağlantılı Osmanlı devleti arşiv raporlarının detaylı bir analizi, İranlı kaynakların konuya yaklaşımı ve 20-21. yüzyıllarda Basra'da görülen Şiîleşmenin tezahürleri gibi konularda daha detaylı araştırmalar yapılması gerekmektedir.

Abstract:
This thesis aims to examine a claim, which is mentioned in some primary and secondary sources, that the population of Basra vilāyet converted from Sunnism to Shi'ism in a short period of time in the 19th century. After a brief introduction about the content of the work, Basra's history and general characteristics, the main body of the thesis starts with drawing some similarities between the conversion of tribes in Baghdad vilāyet from Sunnism to Shi'ism, which has been scrutinized thoroughly by various authors, and the conversion of tribes in Basra vilayet while pointing out that the conversion process at Basra has not been stressed enough. After that, the primary causes and elements of the conversion of Basra vilāyet into Shi'ism are determined by the help of previous works about the conversion process of tribes around Baghdad. The last part aims to display that both the tribes and dwellings of Basra vilāyet became predominantly Shi'ite by the end of the 19th century. To sum up, this study presents the relationship between the conversion processes of tribes at Baghdad and Basra vilāyets while focusing on the one at Basra by stating the Ottoman response towards it and possible reasons that contributed to the beginning of this process. The thesis then concludes with the end result of this process, manifestations of predominance of Shi'ism in Basra vilāyet at the end of 19th century. Further studies could investigate the Ottoman records about this conversion process, Persian studies to reveal the Iran's insights and activities both in state and ulamā level, and manifestations of Shi'ism in Basra in both 20th and 21st centuries in detail.