Ekonomik krizlerin erken uyarı sistemleri ile tahmin edilmesi: Türkiye örneği
Forecasting economic crises with early warning systems: The case of Turkey
Yazar: DUYGU YILMAZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ NEVZAT BALIKÇIOĞLU
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Erken uyarı sistemleri = Early warning systems ; Finansal kriz = Financial crisis ; Kriz = Crisis ; Probit modeli = Probit model ; Tahmin = Estimation ; Tahmin ediciler = Estimators

Özet:
Ekonomik krizler, küreselleşme hareketlerinin hız kazanmasıyla birlikte ekonomi biliminin dikkatini çeken en önemli konulardan biri haline gelmiştir. Dünya ekonomi tarihinde gelişmiş veya gelişmekte olan ekonomiler fark etmeksizin birçok kriz tecrübe edilmiştir. Özellikle 1990 sonrası artan ekonomik krizlerin sayısı ve sıklığı krizlerin önceden tahmin edilmesi konusuna olan ilgiyi artırmıştır. Krizleri önceden tahmin etmek amacıyla erken uyarı sistemleri adı verilen ekonometrik modeller geliştirilmiş ve konuya ilişkin pek çok teorik ve ampirik çalışma gerçekleştirilmiştir.  Ekonomik krizleri tahmin etmek oldukça zor olsa da geçmiş krizlerin nedenleri ve makroekonomik değişkenler dikkate alındığında kriz hakkında öngörüde bulunmak mümkündür. Bu bağlamda geliştirilen kriz erken uyarı sistemleri, ekonomide yaşanması mümkün büyük yıkımların önlenmesini, politika yapıcıların daha etkin kararlar almasını ve ekonomik açıdan büyük kayıpların önlenebilmesi nedeni ile son derece önemli tahminleme araçlarıdır.
Çalışmada, ilk olarak ekonomik krizlerin tanımları, türleri ve nedenleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Daha sonra dünyada ve 1990 sonrası Türkiye'de meydana gelen, tarihte derin izler bırakan ekonomik krizlerin nedenleri ve etkileri üzerinde durulmuştur Çalışmanın son bölümünde kriz erken uyarı sistemlerinden biri olan Probit Modeli yardımıyla Ocak 2006-Mayıs 2022 dönemine ait aylık verilerle ekonomik kriz olasılığı üzerine ekonometrik bir analiz yapılmıştır. Kriz dönemlerinin belirlenebilmesi için finansal baskı endeksi oluşturulmuş ve bu endeks bağımlı değişken olarak analize dahil edilmiştir. Analizde kullanılan bağımsız değişkenler uzun süren literatür taraması sonucu itina ile seçilerek, değişkenlerin Türkiye'de yaşanan veya yaşanması mümkün ekonomik krizler için öncü gösterge olup olmayacakları incelenmiştir. Probit model ile edilen sonuçlar değerlendirildiğinde, finansal baskı endeksi değişkeni ile tüfe bazlı reel efektif döviz kuru, tüketici kredileri, döviz varlıkları, toplam rezervler, M1 para arzı ve BIST100 endeks değişkenleri arasında yaşanan veya yaşanması olası ekonomik krizlerin açıklanmasında iktisadi, istatiksel ve ekonometrik olarak anlamlı bir ilişki bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. 
Anahtar Kelimeler: Ekonomik Krizler, Erken uyarı sistemleri, Probit Model

Abstract:
Economic crises have become one of the most important issues that attracts the economics attention with the acceleration of globalization movements. In the history of the world economy, many crises have been experienced, regardless of developed or developing economies. The number and frequency of economic crises, especially after 1990, have increased the interest in predicting crises. The increasing number and frequency of economic crises, especially after 1990, has increased the interest in predicting crises. In order to predict crises, econometric models called early warning systems have been developed and many theoretical and empirical studies have been carried out on the subject. Although it is quite difficult to predict economic crises, it is possible to make predictions about the crisis when the causes of past crises and macroeconomic variables are taken into account. Crisis early warning systems developed in this context are extremely important estimation tools as they can prevent possible major catastrophes in the economy, make more effective decisions for policy makers, and prevent major economic losses.
In the study, firstly, the definitions, types and causes of economic crises were thoroughly examined. Then, the reasons and effects of the economic crises that occurred in the world and in Turkey after 1990, which left deep traces in history, are emphasized. In the last part of the study, with the help of the Probit Model, which is one of the crisis early warning systems, an econometric analysis was conducted on the possibility of economic crises with the monthly data of the period of January 2006-May 2022. In order to determine the crisis periods, the financial pressure index was created, and this index was included in the analysis as a dependent variable. The independent variables used in the analysis were carefully selected as a result of a long-term literature review, and it was examined whether the variables would be leading indicators for the economic crises experienced or possible in Turkey. When the results obtained with the Probit model are evaluated, it is concluded that there is a significant economic, statistical, and econometric relationship between the financial pressure index and the CPI-based real effective exchange rate, consumer loans, foreign exchange assets, total reserves, M1 money supply and BIST100 index variables in explaining the experienced or possible economic crises.
Keywords: Economic Crises, Early warning systems, Probit Model