Yetişkin Türk ağ kullanıcılarına göre sosyal ağ ve bellek: Bir gömülü teori çalışması
Social network and memory according to adult Turkish network users: A grounded theory study
Yazar: ABDURRAHMAN AKYILDIZ
Danışman: PROF. DR. AYŞEN AKKOR GÜL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Radyo-Televizyon = Radio and Television ; İletişim Bilimleri = Communication Sciences
Dizin: Bellek = Memory ; Yetişkinler = Adults ; İletişim sosyolojisi = Communication sociology

Özet:
Dijital ortamların zamanda ve mekânda meydana getirdiği değişim, ortamların araçsallaştırıcı etkileri doğrultusunda hatırlatıcı olmalarını sağlamaktadır. Erişim ihtiyacı duyulan bilgilerin dijital ortamlarda depolanması, arşivlenmesi ve ihtiyaç duyulduğunda ulaşılabilir olması birey yaşamına kolaylıklar sunmaktadır. Sosyal ağlar, kullanıcı tarafından oluşturulan içeriğin (User Generated Content: UGC), paylaşılabilir alanlarda sunulmasını sağlayan dijital ortamlardır. Kullanıcıların fotoğraf, yazı, video gibi farklı biçimleri kullanarak ya da birleştirerek, yetilerine göre içerikler paylaşmasının yanı sıra, diğer kullanıcı paylaşımlarına da erişim ve etkileşim kurulması, iletişimsel eylem ekseninde bellek anlamı oluşturmaktadır. Sosyal ağlar, bir iletişim ve kendini ifade etme aracı olmaları nedeniyle geçmiş aktarımların hatırlanması ve anlam bulması açısından önemlidir.

Kullanıcıların ekranlarıyla bağlandıkları sosyal ağlarda etkileşim kurmaları, sosyal ve kültürel bağlamda değerlendirilmesi gereken bir konudur. Yeni medya teknolojileri, geçmişin olumsuz ve olumlu anlamlarını ekranların akışları aracılığıyla erişilebilir kılarak belleği etkilemektedir. Bu tez, farklı medya unsurlarının arasındaki açıklığın küçülmesini ve iletişim eyleminin tek bir cihazla gerçekleştirilmesini sağlayan yakınsamanın sosyal ve kültürel anlamda bellek üzerinde etkisi olduğu sayıltısına dayanmaktadır. Çalışma, bireyin hafızasının sahipliğinin, erişimle ortaya çıkan sosyal hatırlama ağlarına ve algoritmalar tarafından hatırlanan geçmişlere kaydığını öne sürmektedir. Bunun sonucunda çalışmada, iletişim çalışmalarına katkı sağlamak amacıyla, Bauman'ın modernizm ve geç modernizm üzerine odaklanan "akışkanlık" kavramı, sosyal ağlar ve bellek ilişkisi bağlamında tartışılarak 'akışkan bellek' kavramı önerilmektedir. Akışkan bellek, aracı ortam olarak görülen sosyal ağlarda bireylerin dijital kimliğinin temsilleri olan profilleriyle oluşturdukları geçmişin zamanla bireye yaptığı etkiyi ortaya koymaktadır. 

Tüketim kültürüyle maddileşen ve sosyal ağların hızlılığına kaptırılan bireyin özel alanı, geçmişin erişilebilir dijital temsillere dönüştürülmesine neden olmuştur. Modernleşmenin sunduğu hızlılığa kapılan birey, aracı ortam sosyal ağlarda oluşturduğu bellekle araçsallaşmıştır. Dolayısıyla, bireyin güvenini kazanan sosyal ağlar tüketilebilir olan geçmişi algoritmalarla anlamlı birimlere dönüştürerek, hatırlamanın araçların bağlayıcılığına bırakılmasına neden olmuştur.  

Bu çalışma, bireylerin kullanımlarla ortaya çıkardığı anlam nedeniyle iki fenomen kavram 'sosyal ağ' ve 'bellek' arasındaki ilişkisel duruma odaklanmaktadır. Alanyazında gerçekleştirilen benzer çalışmaların odaklandığı konulardan benlik, toplumsal hafıza, kolektif bellek gibi yeni medya araçlarının oluşturduğu kaydetme, arşivleme gibi kolaylaştırıcı etkilerinin sonuçlarına paralel olarak bu çalışma, yetişkin Türk ağ kullanıcılarının sosyal ağları kullanım deneyimlerine odaklanarak modern dönemdeki sosyal ağların bellekle olan ilişkisinin ortaya konulması açısından öncül bir çalışma olma iddiasını taşımaktadır. Bu anlamda, kullanıcılar için yaratılan anlamın sonuçlarını belirlemek için ağa bağlı ortamlarda farklı kullanım amaçlarıyla yaratılan 'kullanıcı olma motivasyonun' analizini içermektedir. Diğer bir ifadeyle çalışma, sosyal ağlardaki geçmiş deneyimlerin bellek ile ilişkilendirildiğinde ne gibi sonuçlar doğurduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, bireyselden toplumsala doğru evrilen ve algoritmalarla bireyden yabancılaşan belleğin yarattığı anlama ilişkin çıktılar, alan araştırmasıyla incelenmiştir. Çalışmanın birinci kısmında, sosyal ağlar ve bellek kavramları iki ayrı grup içerisinde irdelenerek; tanım, kavram ve kuram çerçevesinde nasıl oluştukları, ne anlam ifade ettikleri, kendi içerisinde benzer kavramsal bağlardan nasıl ayrıldıkları aktarılmıştır. Çalışmanın ikinci kısmında, sosyal ağlar ve bellek kavramlarının birbiriyle olan ilişkisel durumu tartışılarak; bireyler için aracı unsur olan sosyal ağların, modern dönemin yaşam pratikleri bağlamında maddileşen yaşam koşullarına göre nasıl ve hangi bağlamlarda belleğe etki ettiği alanyazına atıflar yapılarak derinleştirilmiştir. Çalışmanın son kısmında, nitel araştırma yaklaşımlarından 'gömülü teori' kullanılarak; sosyal ağlar ve bellek arasındaki ilişkisellik irdelenmiş, alanyazın ve alan araştırması arasında bağ kurulmuştur. Sosyal ağlar ve bellek ilişkisi üzerine alan araştırmasından elde edilen veriler, gömülü teori yaklaşımı kullanılarak alanyazına paralel bir şekilde analiz edilmiş ve "akışkan bellek" kavramı önerilmiştir.

Akışkan bellek, modernleşmenin dönüştürdüğü insan hayatının bir çıktısı olarak aracı ortamların bireyin hafızasını oluşturduğu yardımcı unsuru göstermektedir. Zamandan ve mekândan kopan bireyin, parmak hareketleriyle bağlanabildiği dünyada oluşturduğu dijital belleğin yansıması olarak gözlemlenmiştir. Akışkan bellek; konu, içerik, etkileşim, iletişim, teknoloji, bireylerin dönemsel durumları gibi çerçevelerde incelenerek, bunun bireysel kaygılara göre şekillenen ve toplumsallık oluşturan bir anlamı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
The change in time and space brought about by digital media enables it to be a reminder in line with its instrumental effects. The ability to store information in digital media, to archive it, and to make it accessible when needed brings convenience to individual lives. Social networks are digital media that allow user-generated content to be presented in shared spaces. In addition to users sharing content according to their abilities, using or combining different formats such as photos, text, videos, and so on, accessing and interacting with other users' posts creates the meaning of memory on the axis of communicative action. Social networks are important for remembering and finding meaning in past transmissions because they are a means of communication and self-expression.

The interaction of users in social networks that they connect to their screens is an issue that needs to be evaluated in a social and cultural context. New media technologies affect memory by making the negative and positive meanings of the past accessible through screen streams. This thesis is based on the assumption that convergence, which allows the gap between different media elements to shrink and the act of communication to be performed with a single device, has an impact on memory in social and cultural terms. The study suggests that the ownership of an individual's memory is shifting to social remembering/memory networks that emerge with access and histories remembered by algorithms. As a result, as a contribution to communication studies, Bauman's concept of "fluidity", which focuses on modernism and late modernism, is discussed in the context of the relationship between social networks and memory, and the concept of 'fluid memory' is proposed. Fluid memory reveals the impact of the past that individuals create through their profiles, which are representations of their digital identity in social networks, which are seen as mediating media, on the individual over time.

The private space of the individual, materialized by consumer culture and lost to the speed of social networks, has led to the transformation of the past into accessible digital representations. The individual, caught up in the speed offered by modernization, has been instrumentalized by the memory created in mediated social networks. Thus, social networks, having gained the trust of the individual, have transformed the consumable past into meaningful units through algorithms, leaving memory to the connectivity of the medium.

This study focuses on the relational situation between two phenomenal concepts, 'social network' and 'memory', through the meaning that individuals reveal through their use. In parallel with the findings of the facilitating effects of new media tools such as recording and archiving on issues such as self, social memory, collective memory, which are among the issues that similar studies in the literature focus on, this study claims to be a pioneering study in terms of revealing the relationship between social networks and memory in the modern era by focusing on the experiences of adult Turkish network users in using social networks. In this sense, it analyses the 'motivation to be a user' created by different purposes of use in networked environments to determine the consequences of the meaning created for users. In other words, the study aims to show what kind of consequences past experiences in social networks have when they are associated with memory. For this purpose, a field study was conducted to analyze the outcomes related to the meaning created by memory, which evolves from the individual to the social and is alienated from the individual by algorithms. In the first part of the study, the concepts of social networks and memory are analyzed in two separate groups; how they are formed within the framework of definition, concept, and theory, what they mean, and how they differ from similar conceptual links within themselves. In the second part of the study, the relational status of the concepts of social networks and memory is discussed, and how and in what contexts social networks, which are intermediary elements for individuals, affect memory according to the materialized living conditions in the context of modern life practices is explored in the literature. In the last part of the study, 'grounded theory', one of the qualitative research approaches, was used to analyze the relationality between social networks and memory and to establish a link between the literature and the field study. The data obtained from the field study on the relationship between social networks and memory was analyzed in parallel with the literature using the grounded theory approach, and the concept of "fluid memory" was proposed.

Fluid memory, as a result of human life transformed by modernization, shows the auxiliary element where mediated media form the individual's memory. It has been observed as a reflection of the digital memory created by the individual, detached from time and space, in the world that he can connect with finger movements. Fluid memory is analyzed in frameworks such as subject, content, interaction, communication, technology, and periodic situations of individuals, and it is concluded that it has a meaning that is shaped according to individual concerns and constitutes sociality.