Mali Arap edebiyatında didaktik şiir
Didactic poetry in Malian Arabic literature
Yazar: MAHAMADOU KEITA
Danışman: DOÇ. DR. MEHMET ALİ KILAY ARAZ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Arap edebiyatı = Arabian literature ; Arap şiiri = Arabic poetry ; Didaktik şiir = Didactic poetry ; Kaside = Eagle ; Mali = Mali ; Şiir = Poem

Özet:
Mali Cumhuriyeti'nin bulunduğu bölgeye geçmişte "Bilâdüssûdan" bölgesi denilmektedir. Gana, Mali ve Songay gibi imparatorluk ve devletlerden oluşmaktadır. Bu bölge, farklı edebiyat, medeniyet ve kültürlere ev sahipliği yapmıştır. Dolayısıyla Mali Cumhuriyeti, şu anda üç farklı edebiyatı içermektedir. Malililerin temeli, esas ve eski edebiyatı olan geleneksel sözlü edebiyat; çeşitli atasözlerini, hikâyeleri, öyküleri, şiirleri ve şarkıları da kapsamaktadır. Ardından Arap edebiyatı sonra da Fransız edebiyatını takip etmektedir. Arap edebiyatı, Fransız edebiyatı ile karşılaştırıldığında, aralarında yaklaşık sekiz yüzyıllık fark bulunmaktadır. Arap edebiyatı, Malililerin en eski edebiyatlarından biri olarak kabul edilmektedir. Hicri ilk yüzyıllarda Arap edebiyatı, İslam diniyle birlikte bölgede yer almıştır. Mali'deki Arap edebiyatının en yaygın türü didaktik şiir olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bilgi çeşitliliği, vaazların korunmasını ve organizasyonunu kolaylaştırmak amacıyla ortaya çıkan hayal ve batıl inançtan uzak olan didaktik şiir, İslam dünyasında büyük öneme sahiptir. Böylece İslami eğitimin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Öneminden dolayı, Arap edebiyatı âlimleri tarafından manzume, şi'ru't-ta'lim, urcûze ve mutunu'l-manzume gibi, farklı isimlerle bilinmektedir. Didaktik şiir, Malililerin İslam eğitim tarihi boyunca dikkat ettikleri en yaygın Arap edebiyatı türlerindendir. Mali'de didaktik şiir, bölgeye İslam ile gelen Arap dilinin öğretilmesiyle başlamıştır. Bilâdüssûdan'daki (Mali) Arap İslam merkezlerinde Arapça eğitimiyle birlikte gelişmiştir. Din bilimleri, fıkıh ve dilbilimi meselelerini, bunlara ek olarak ahlak, ders ve vaaz edebiyat bilimlerinin yanı sıra tıp, astronomi ve diğer bilim dallarını da analiz ettikleri bilgisi yer almıştır.
Didaktik şiir, İslam dünyasının, özellikle Mali gibi resmî dili Arapça olmayan İslam ülkelerinde büyük ilgi görmesine ve kapsamlı bilgi içermesine rağmen, bugün birçok Arap dili öğrencisi için şikâyet noktası hâline gelmiştir. Çünkü anlaşılması zor bir konudur. Bu zorlukların nedenleri ise şunlardır: Eski klasik kitaplardan sık sık garip kelime kullanımı, içinde çok sayıda zarura şi'riyye bulundurması, kafiyeden dolayı şairlerin çoğunlukla cümledeki kelimeleri takdîm ve te'hîr hâlinde kullanmasıdır. Bu sebepler didaktik şiiri daha da karmaşık bir hâle getirmektedir.
Didaktik şiiri karmaşıklıktan kurtarmak ve öğrencinin kolayca anlamasına yardımcı olmak için, dikkate alınması gereken bazı yöntemler bulunmaktadır. Bahsi geçen yöntemler şunlardır: Şiirin konusu hakkında yeterli bilgiye sahip olmak gerekmektedir. Konu hakkında ne kadar bilgi sahibi olunursa didaktik şiir de o nispette anlaşılır bir hâl almaktadır. Zarura şi'riyye yerlerine dikkat etmek, kelimenin garip olduğuna acele ile hüküm vermemek, sadru'l-beyt ve aczu'l-beytin arasındaki boşluğa önem vermeden cümlenin başlangıcını ve sonunu iyi belirlemek gerekmektedir. Cümleyi nesir hâlinde yeniden kurmak da didaktik şiiri anlamak için faydalı bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır.
Mali'deki didaktik şiir, cumhuriyet öncesi Mali ve cumhuriyet sonrası Mali diye iki döneme ayrılmıştır. Cumhuriyetten önce yazılanların çoğu el yazması hâlinde kalmış, basılmamıştır. Bu nedenle, el-hattü'l-Mağribî sanatının ve okurken kullandıkları hisabu'l-cumali'l-Mağribî ve diğer hesaplarının dikkate alınması gerekmektedir. Cumhuriyetten sonraki didaktik şairler, geleneksel program ve modern programla Arapça eğitimi alanlar (akademisyenler) olarak ikiye ayrılmaktadır. Başta Temel İslami Bilimler alanı olmak üzere Mali'deki Arap edebiyatına, cumhuriyet öncesi ve sonrasına ait birçok didaktik şiir örneğine yer verilmiştir.

Abstract:
The region where the Republic of Mali is located was called Biladüssudan region in the past. It consists of empires and states such as Ghana, Mali and Songay. In this region, different literatures, civilizations and cultures were emerged. Therefore, the current Republic of Mali includes three different literatures: traditional oral literature, which is the basis, main and ancient literature of Mali; It includes various proverbs, stories, poems and songs. Then follow Arabic literature and French literature.Arabic literature is considered to be one of the Malian oldest literatures. French literature came about eight centuries after Arabic literature. Hijri first centuries, Arab literature took place in the region along with the religion of Islam.The most common type of Arabic literature in Mali is didactic poetry.
Didactic poetry, which emerged in order to facilitate the diversity of knowledge and the protection and organization of sermons, is of great importance in the Islamic world. Thus, it has become an integral part of Islamic education. Because of its importance, it is known by the scholars of Arabic literature under different names such as manzume poetry, şiʻru't-taʻlim (instructional poetry), Urcûze poetry and mutûnu'l-manzume. Didactic poetry is one of the most common forms of Arabic literature that Malians have paid attention to throughout the history of Islamic education. Didactic poetry in Mali began with the teaching of the Arabic language that came to the region with Islam. It developed in Arab Islamic centers in Biladüssudan (Mali) with Arabic education. Didactic poetry consists of religious sciences, fiqh, ethics, instruction and preaching literature, as well as medicine, astronomy and other sciences. 
Although didactic poetry consists of comprehensive knowledge and has gained great attention in the Islamic world, especially in non-Arabic Islamic countries such as Mali, today it has become a point of complaint for many Arabic language students. Because it is a difficult subject to understand. The reasons for these difficulties are; The frequent use of complicated words from the old classical books, the presence of a large number of Zarura poetry, the poets mostly use the words in the sentence in the form of introductions and texts due to rhyme. Consequently, these reasons make didactic poetry more complex.
To relieve didactic poetry from confusion and to help the student understand easily, there are some methods to consider. Among those methods: To have sufficient knowledge about the subject of the poem; Didactic poetry becomes understandable to the extent that one has knowledge about the subject. It is necessary to pay attention to the place of Zarurashi'ri, not to precipitate to consider the poetry vocabulary as complicated, and to determine the beginning and the end of the sentence carefully before paying attention to the gap between Sadru'l-Beyt and Aczu'l-Beyt. Reconstructing the sentence into prose is a useful method for understanding didactic poetry.
Didactic poetry in Mali is divided into two periods: pre-Republic and Post-Republic of Mali. Most of what was written before the Republic remained in manuscript and was not published. Therefore, the art of al-Hattu'l-Maghribi and Hisabu'l-cumali'l-Maghribi should be taken into account. In addition, didactic poets are divided into two as those who study Arabic with the traditional program and the modern program (academicians). We brought many examples of didactic poetry from the pre-Republic and post-Republic periods to Arabic Literature in Mali, especially in the field of Basic Islamic Sciences.