῾Unṣ urî-i Belḫ î'nin kasideciliği
The odeism of 'Unṣurî-i Balkh
Yazar: DİLEK SAKAROĞLU
Danışman: DOÇ. DR. ABDÜSSELAM BİLGEN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Doğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Fars Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature

Özet:
İran'ın edebî faaliyetlerin yoğunlaştığı dönemi kapsayan X. ve XI. yüzyıllarda,
Sultan Maḥmûd'un sarayında yeni bir edebî çevre oluşturmak istemesi, Fars edebiyatının
gelişimine ve bu alanda değerli eserlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Gazneliler
döneminin ünlü kaside şairi ve Ġazne sarayının Meliku'ş-şu'arâsı 'Unṣurî, Belḫ şehrinde
dünyaya gelmiştir. Çocukluğu ve eğitimi hakkında pek fazla bilgiye sahip olmadığımız
'Unṣurî, Sultan'ın küçük kardeşi Emîr Naṣr vasıtasıyla Maḥmûd'un sarayına girmeyi
başarmıştır. 'Unṣurî, Sultan Maḥmûd'un yaptığı savaşların çoğunda kendisine refakat
etmiş onun savaşlarda gösterdiği kahramanlığı ve şahsi meziyetlerini kasidelerinde dile
getirmiştir. Bu sebeple 'Unṣurî'nin birçok şiiri sadece edebî yönden değil aynı zamanda
tarihî açıdan da önem taşımaktadır. Şair, özellikle Sultan Maḥmûd'un adına söylediği en
uzun kasidesini fetihname tarzında yazarak bu savaşların yapıldığı meydan, şehir ve
kalelerin adını vermiş ve onları tasvir etmiştir.
Kasidelerin geneline baktığımızda 'Unṣurî'nin mübalağa sanatında aşırıya gitmeyip
övgüyü ölçülü kullanmaya gayret ettiğini görmekteyiz. Teşbihlerini, mantık çerçevesinde
yaparken ilmî olayları şiirlerinde kullanmaktan çekinmez. 'Unṣurî'nin ince ve keskin
zekasıyla birleşen şiiri, anlamı zorlaştırsa da manaları ifade ediş tarzı onun İran
edebiyatının büyük kasidecileri arasında yer edinmesini sağlar. Kasidelerinin çoğunu
Sultan Maḥmûd ve Emîr Nâṣr ve Sultan Mes῾ûd'a söyler. 'Unṣurî, İran edebiyatından
Rûdekî ve Arap edebiyatından Mutenebbî ve Ebû Temmâm gibi şairlerden etkilenir.
Şairin üslubunun en önemli özelliği şiirde kendine has mazmunlara fazlaca yer vermiş
olması, terkipler ile bazı nadir kelimeleri kullanması ve felsefî düşünceleri şiir diliyle
ifade etmesidir. 'Unṣurî Ḫ orâsân üslubunu kendisinden sonraki şairlere örnek olacak
şekilde olgunluk seviyesine ulaştırır.
Çalışmamızda, 'Unṣurî'nin Divânı'nın detaylı olarak incelemesi yapılmıştır. İlk
kez Türkçeye tercüme edilen kasidelerin yukarıda sunduğumuz bilgiler doğrultusunda
Türk tarihine ve klasik Türk edebiyatına katkı sağlayacağını umuyoruz.
Anahtar Kelimeler: 'Unṣurî-i Belḫî, Divân, Kaside, Gazneli Maḥmûd, Hindistân
Seferleri, Klasik İran Şiiri.

Abstract:
In 10th and 11th centuries covering the period when Iranian literary activities were
intensified, Sultan Maḥmûd desiring to form a new literary environment in his court had
prepared the foundations for the development of the Persian literature and for creation of
many valuable works in this field. The renowned eulogist of the Ghaznavid era and
Melikü'ş-şuara (chief of poets) of the Ghaznavid court, 'Unṣurî was born in the city of
Balkh. 'Unṣurî, whose childhood and training we do not have too much information
about, had succeeded to enter the court of Maḥmûd by the help of Emîr Naṣr, the little
brother of the Sultan. 'Unṣurî had accompanied Sultan Maḥmûd in many of the wars he
waged, and write in his ode on his heroism in battles and personal virtues. Therefore,
many poems of 'Unṣurî carry importance not just regarding the literature but also in the
aspect of history. The poet had written his longest qasida, telling about Sultan Maḥmûd,
especially in the form of conquest-tale (fetihname) and given the names of arenas, cities
and castles where these battles had taken place and had described them.
When we look at his qasida in general, we see that 'Unṣurî had not exaggerated
his hyperboles and tried to use the praising in a prudent manner. While forming his similes
in a frame of logic, he did not avoid using scientific events in his poems. Despite that
'Unṣurî 's poetry combined with his elegant and keen intelligence, beclouds the meaning,
his style of expressing the purport provides for him to achieve a place among the greatest
eulogists of Iranian literature. He dedicates most of his qasida to Sultan Mahmud and
Emir Naṣr and Sultan Mes'ûd. 'Unṣurî was influenced by poets like Rudagi from Iranian
literature, Mutenebbî and Ebu Temmâm from Arabian literature. The most important
characteristic of the style of the poet is using propositions specific to him excessively in
his poetry, using some rare words by compounding and expressing philosophical ideas in
the language of poetry. 'Unṣurî had continued the Khorasan style and improves it to its
final point.
In our study the detailed review of the Divan of 'Unṣurî had been performed. We
hope that the qasida that had been translated into Turkish for the first time shall contribute
in Turkish history and the classical Turkish literature in the light of information we have
given above.
Keywords: 'Unṣurî of Balkh, Divan, Ode, Ghaznavid Mahmud, India Campaigns,
History, Literature