Millî Mimari dönemi mezar taşlarında üslup ve söylem
Style and discourse on tombs of the first National Architectural movement
Yazar: ÖMER CENKER ILICALI
Danışman: PROF. DR. AGAH TARKAN OKÇUOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Mezar anıtları = Grave menuments ; Mezar kitabeleri = Grave epigraphies ; Mezar taşları = Tambstones ; Mezarlar = Graves ; Mezarlıklar = Cemeteries ; Mimar Kemalettin = Mimar Kemalettin ; Mimari akımlar = Architectural movement ; Mimari üslup = Architectural style ; Osmanlı mimarisi = Ottoman architecture ; Sabetaycılık = Sabetaism

Özet:
Mimarlık tarihi literatüründe Millî Mimari adı verilen üslup, 20. yüzyılın başlarında
bir grup mimarın girişimiyle ortaya çıkar ve 1930'a kadar olan dönemde, sivil mimaride
sınırlı ama kamuya ait yapılarda geniş biçimde yer bulur. Selçuklu ve Osmanlı klasik
dönemlerine ait tasarım ve bezemeyi modern inşa teknikleriyle birleştirmeye dayalı bu
anlayışın ilham kaynağı, 19. yüzyılda Batı mimarisinde gelişen tarihselci fikirlerdir. Tarihsel
geçmişe referans veren mimari anlayış, 19. yüzyılın son ve 20. yüzyılın ilk bölümünde, İslam
coğrafyasında İran ve Mısır'da da mimari repertuvara egemen olmuştur. Söz konusu mimari
yönelim, bu ülkelerde sadece kamuya ait ve sivil mimari yapılarla sınırlı kalmamış, bazı
mezarların tasarımlarını etkilemiştir. Bu veriler ışığında, Millî Mimari akımının da bir grup
Osmanlı-Türk mezarının üslubunu biçimlendirmiş olması mümkün gözükmektedir. Nitekim
literatürde bu ilişkiyi teyit eden ve mimari akımların, dönemleri içinde yapılan mezar
tasarımlarını etkilediğini gösteren birçok araştırma bulunmaktadır.
Çalışmamız, birçok araştırmaya konu olan Millî Mimari akımının, mezar
mimarisindeki uygulamalarının izini sürmektedir. Araştırma, mezarların üslup özelliklerinin
incelenmesini ve kitabelerdeki söylemin değerlendirmesini içeren iki temel ayak üzerinde
şekillendi. Bu çerçevede, Selçuklu ve Osmanlı klasik dönemlerine ait mezarlar, mimari
eserler ve Millî Mimari Dönemi içinde ön plana çıkan yapılar araştırılarak üsluba ait tasarım
ve süsleme özellikleri tanımlandı. Böylece, akımın mezar yapılarındaki etkisini ifade
edebilecek kriterler oluşturuldu, tespit edilen mezarların tasarım biçimleri ve bezeme ögeleri
sınıflandı.
Millî Mimari hareketi içinde öncü rol oynayan bazı mimarlar, mezar mimarisine de
ilgi göstermişler; bu konuda teorik ve pratik çalışmalar yapmışlardır. Onların bu ilgilerinin,
üslubun mezarlarda yer bulmasında kritik bir rol oynadığı anlaşılmaktadır; ancak mezar
mimarisi kolektif bir çalışma gerektirmektedir. Bu bağlamda, katalogda yer alan mezarlarda

emeği geçen mimarların yanında, taşçı ustaları ve hattatlarla ilgili bilgilere de araştırmamızda
yer verilmiştir.
Araştırmanın odaklandığı ikinci temel mesele, mezar kitabelerindeki söylemin tespiti
ve değerlendirilmesiydi. Bu bağlamda, mezar sahiplerinin mensup oldukları sosyal sınıflar
belirlendi ve dönemleri içinde siyasi veya sosyal faaliyetleriyle temeyyüz eden isimlerle ilgili
bilgiler paylaşıldı. Bu grup ve kişilerin mezarlarında, Millî Mimari üslubunun tercih
edilmesinin gerekçeleri tartışıldı.
Millî Mimari üslubunun mezar mimarisinde ortaya çıkışının ve sonlanışının kronolojik
değerlendirmesi, bugüne kadar yapılan araştırmaların kapsamında bulunmayan ve cevabını
aradığımız sorulardan biri oldu. Kronoloji perspektifinde, Millî Mimari'nin mezar tasarım ve
süslemelerindeki etkisinin yıllar içindeki seyri de ele alındı.
Tezin hazırlanması sırasında yapılan literatür incelemesi ve alan araştırması ile Millî
Mimari üslubunu temsil eden 190 mezar tespit edildi. Ele alınan mezarların bir bölümünün
tasarımları, bezeme özellikleri ve kitabe bilgileri önceki yayınlarda yer alsa da birçok mezar
ilk defa bu çalışma vesilesiyle incelendi. Böylece bu alanda yapılmış en kapsamlı araştırma
gerçekleştirilmiş oldu. Daha geniş bir seriyle çalışmanın getirdiği avantaj, Millî Mimari
çizgisindeki mezarların özelliklerine bütünsel bir bakışla yaklaşabilme imkânını verdi.
Anahtar Kelimeler: Millî Mimari, mezar, mezar mimarisi, mezar taşı, şâhide,
Osmanlı mezar taşları, Dönme mezar taşları, Musevi mezar taşları, Geç Dönem Osmanlı Mimarlığı

Abstract:
The style called National Architecture in the architectural history literature emerged
with the initiative of a group of architects at the beginning of the 20th century and found
delimited representation in civil architecture yet wide place in public buildings in the period
until 1930. The inspiration to this interpretation, which is based on combining the design and
decoration of the Seljuk and Ottoman classical periods with modern construction techniques,
is the historicist ideas developed in Western architecture in the 19th century. The architectural
understanding that references to the historical past dominated the architectural repertoire in
the last part of the 19th century and the first part of the 20th century in the Islamic territory,
Iran and Egypt. The architectural focus in question was not only limited to public and civil
architecture in these countries, but also influenced the designs of some tombs. In the light of
such data, it seems possible that the National Architecture movement may have shaped also
the style of a group of Ottoman-Turkish tombs. Thus, there are many studies in the literature
confirming this relationship and showing that architectural genres influenced the tomb designs
made in their period.
Our study traces the practices of the National Architecture movement, which is the
subject of many researches, in tomb architecture. The research was shaped on two main
pillars including the examination of the stylistic features of the tombs and the evaluation of
the discourse in the epitaphs. Within this scope, the tombs and architectural works belonging
to the Seljuk and Ottoman classical periods and outstanding structures in the National
Architectural Period were investigated and the stylistic design and ornamental features were
defined. Thus, criteria were established to express the effect of the movement on the tomb
structures and the design forms and decoration elements of the identified tombs were
classified.

Some architects who played a pioneering role in the National Architectural Movement
also showed an interest in tomb architecture and conducted both theoretical and practical
studies in this regard. It is perceived that their interest played a critical role in the presence of
the style in tombs; however, tomb architecture requires collective work. In this context, in
addition to the architects, information about stonemasons and calligraphers has also been
included in our research.
The second main issue that the research focused on was the determination and
evaluation of the discourse in the tomb epitaphs. In this context, the social classes of the grave
owners were determined and information about the names that stood out with their political or
social activities during their periods were shared. The reasons for the preference of the
National Architectural style in the graves of these groups and individuals were discussed.
The chronological evaluation of the emergence and termination of the National
Architectural Movement in cemetery architecture has been one of the questions that we have
sought to answer, which is not within the scope of the researches carried out to date. In the
perspective of chronology, the course of the influence of National Architecture on tomb
design and decoration over the years was also evaluated.
With the literature review and field research carried out during the preparation of the
thesis, 190 tombs representing the National Architectural style were identified. Although the
designs, decorations and epitaph of some of the tombs studied are included in the literature,
many tombs were examined for the first time on the occasion of this research. Thus, the most
comprehensive research in this field was carried out. The advantage of working with a larger
series gave the opportunity to holistic approach to the characteristics of the tombs in the line
of National Architecture.
Keywords: National Architecture, tomb, cemetery architecture, tombstone, headstone,
Ottoman tombstones, Donme tombstones, Jewish tombstones, Late Period Ottoman
Architecture.