Çevrilemezlikten yeniden çeviriye: James Joyce'un Ulysses'inin Türkçedeki Odysseia'sı
From the untranslatable to the retranslation: The odyssey of James Joyce's Ulysses in Turkish
Yazar: JAVID ALIYEV
Danışman: DOÇ. DR. BETÜL PARLAK
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çeviribilim Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2016
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation
Dizin: Joyce, James = Joyce, James ; Roman = Novel ; Türkçe çeviri = Turkish translation ; Ulysses = Ulysses ; Çeviri = Translation

Özet:
Yayımlanmasının üzerinden geçen yüz yıl boyunca hakkında pek çok efsane
türetilen, üzerine sayısız araştırma, inceleme yazıları yazılan James Joyce'un Ulysses
romanı, 'çevirilemezlik/çevrilebilirlik' tartışmalarını da beraberinde getirmiştir. Bu
tez çalışmasında öncelikle Türkiye'de de uzun yıllar 'çevrilemez eser' olarak
nitelendirilen James Joyce'un Ulysses romanının Türkçedeki çevirileri üzerinden
çevrilemezlik/çevrilebilirlik ve yeniden çeviri tartışmalarının izleri sürülmüştür.
Ardından Ulysses'in ve Joyce'un dünya edebiyatındaki ve edebiyat kanonundaki
önemli konumu nedeniyle dünya edebiyatı kavramı, karşılaştırmalı edebiyat
kavramıyla ilişkilendirilerek tartışılmıştır. Söz konusu kavramda çevirinin yeri,
ardından yazarın ve yapıtın kanonlaştırılmasında yeniden çeviri olgusunun işlevi gibi
konular odak noktasına alınarak incelenmiştir. Ulysses çevirilerini Türkiye'deki
çeviri dizgesinde konumlandırmak için Ulysses'in çevrilemezlik tartışmalarının
ortaya atıldığı 1980'li yıllardan yeniden çevirisinin yapıldığı günümüze kadar
Türkiye'deki çeviri ve yayıncılık sektörünün gösterdiği değişim ve dönüşümler
ayrıntılı bir biçimde incelenmiştir. Bu inceleme Berman'ın çeviri ufku kavramı
ışığında değerlendirilip sunulmuştur.
Ulysses kaynak kültürde modernist romanın öncülerinden sayıldığından modernizm
ve modernleşme karşıtlığı ele alınmış, modernist roman ve modernist romanın ayırt
edici özelliği sayılan bilinç akışı tekniğinin özellikleri açıklanmış ve bu özelliklerin
çeviri açısından önemi vurgulanmıştır. Ulysses'in kaynak kültürdeki yeri, edebiyat
kanonundaki konumu ve roman janrına getirdiği yenilikler bağlamında romanın diğer
dillerdeki çevirileri de göz önüne alınarak "çevrilemezlik" bağlamında incelenmiştir.
Çevrilemezlik tartışmasının farklı ülkelerde geçerliliğinin ve güncelliğinin izleri
sürülmüştür. İnceleme kısmında Ulysses'in bilinç akışı tekniğini kullanma biçiminde
belirleyici olan yapısal, biçemsel ve biçimsel özelliklerine göre farklı
konumlanabilecek olan Penelope bölümünün Türkçedeki üç çevirisi çeviri kararları 
açısından değerlendirilmiştir.

Abstract:
For over a century since it has been published, James Joyce's Ulysses which was
subject to countless legends and numerous research brought along the discussions of
"untranslatability/translatability". In this regard, this study pursues primarily the
discussions of untranslatability/translatability and retranslation over James Joyce's
Ulysses which was considered as an 'untranslatable novel' for many years in Turkey
as well. Afterwards due to the prominent position of Ulysses and Joyce within the
World Literature and Comparative Literature, these two interlinked concepts has
been discussed accordingly. Finally, the role of translation within those concepts and
the function of retranslation in canonization process has been carefully analyzed. In
order to locate the translations of Ulysses in Turkish literary polysystem, detailed
analysis starting from the 1980s -the period in which the discussions of
untranslability of Ulysses was brought forward- up to 2012 -the year in which the
retranslation was published- portraying transformation and evolution of the Turkish
publishing sector was performed. The analysis presents evaluations in the light of
Berman's "translation horizon" concept.
Since Ulysses is regarded as a vanguard of modernist novel in the source culture,
sheding light to the dichotomy between the concepts of modernism and modernity
was considered inevitable. After this discussion, the study turned its focus to the
stream of consciousness technique which is a distinguishing feature of modernist
novel and its importance in terms of translation was emphasized. Subsequently, the
place of Ulysses in source culture, its position in the literary canon and novelties
 that it has brought along to the novel genre were contextualized to see how the 
concept of untranslability was percevied in Ulysses translations abroad. 
In the last chapter of this study, three different Turkish translations of Penelope
 episode of Ulysses which distinguishes itself according to structural, stylistic and 
formal linguistic features and special use of stream of consciousness technique, 
were evaluated according to translator decisions and strategies.