Tanzimat sonrası modern hukuk arayışları ve Mecelle örneği
The searches of modern law after the regulation and example of Mecelle
Yazar: MUSTAFA ÖZLÜ
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA SAİD KURŞUNOĞLU
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Felsefe = Philosophy ; Tarih = History
Dizin: Doğal hukuk = Natural law ; Gülhane Hatt-ı Humayunu = Gülhane Hatt-ı Humayunu ; Islahat Fermanı = Reform Edict ; Kanunlaştırma = Codification ; Mecelle = Mecelle ; Modern hukuk = Modern law ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı hukuku = Ottoman law ; Tanzimat Fermanı = Tanzimat Fermanı ; İslam hukuku = Islamic law

Özet:
Antik Çağ'da, Platon ve Aristoteles erdem ve toplum temelli hukuk anlayışı
vardır. Stoa Okulu ise doğaya uyumu vurgulamıştır. Evrensellik Stoacıların temel
görüşüdür. Adalet ve erdem temelli anlayış Orta Çağ'ın hukuk anlayışını
şekillendirmiştir. Semavi dinlerle hukuk anlayışı teolojik bir karaktere bürünmesine
neden olmuştur. Türk-İslam filozoflarıyla erdem temelli hukuk anlayışı ortaya
konulmuştur. Modern dönem Orta Çağ'dan kopukluğu temsil etmektedir. Bu
dönemde yeni kavramlar ve anlayışlarla karşılaşırız. Modern hukuk bireyi temele
alan ve aklı savunan hukuk anlayışıdır. Bu hukuku dönemin getirdiği ekonomik,
sosyal, siyasi vb. şartlar oluşturmuştur. Bu şartlar sonucunda tarihsel öneme sahip
kitlesel olaylar meydana gelmiştir. 1789 Fransız Devrimi bu olaylar içinde en
önemlisidir. Yerel bir olay olmasına karşın küresel çapta etkisi olmuştur. Fransız
Devrimi'nin özünü eşitlik, özgürlük ve milliyetçilik oluşturmaktadır. Bu da
imparatorlukların parçalanmasına neden olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu
Avrupa'da yayılan bu fikirlerden en çok etkilenendir. Osmanlı İmparatorluğu
Avrupa'ya yetişmek ve toplumdaki bozuklukları düzeltmek için reformlar yapmıştır.
Bu reformlar fikirden öteye gitmemiştir. Reformlar halk tarafından
benimsenmemiştir. Bundan dolayı da modern hukuk kurallarına uygun hukuk
çalışmaları yapmak zorunda kalmıştır. Bu kanunlaştırma hareketleri, 1808 Sened-i
İttifak, 1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Fermanı), 1856 Islahat Fermanı,
1876 Kanun-i Esasi ve Meşrutiyet (1876-1909) çizgisinde genel bir modernleşme
bağlamını tarihsel olarak ifade eder.
Osmanlı İmparatorluğu'nda kanunlaştırma hareketleri felsefi bir istekle
olmamıştır. Gayrimüslim tebaa İslam Hukuku ile yönetilmeyi kabul etmemiştir.
Osmanlı İmparatorluğu geleneksel hukuk anlayışını modern anlamda kanunlaştırma 
yoluna gitmiştir İktisadi alanda Avrupa kanunlarını tercüme edip kullanılmıştır.
Medeni hukuk alanında da bu yapılmak istenmiştir. Bu durum muhafazakârlar ile
yenilikçileri karşı karşı karşıya getirmiştir. Muhafazakârlar Fransız Medeni
Kanunu'nu tercüme edilmesinin Osmanlı İmparatorluğu'nu pazar haline getireceğine
savunmuşlardır. Buna karşı çıkarak kendi özünden bir kanun yapılması gerektiğini
savunmuşlardır. Komisyon incelemeler sonucu İslam Hukuku'ndan oluşan modern
tarzda bir medeni kanun yapılması kararı çıkmıştır.
Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk medeni kanunudur.
Ahmet Cevdet Paşa ve dönemin ileri gelen hukukçuları tarafından İslam Hukuku'nu
temele alan modern tarzda oluşturulmuştur. İçerik bakımından yerli ve milli bir
kanundur. İslam hukuku temel alması ve Türk örf ve geleneğine uygun olması
önemlidir. Mecelle kanunlaştırma çalışmalarında öze bağlı kalınarak kanun
oluşturmanın öncüsü olmuştur. Dönem içinde birçok kanun bu yolla modern bir
görünüm kazanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun medeni hukuk ihtiyacını
karşılamıştır. Türk hukuk tarihine ve İslam Hukuku'na yıllarca hizmet etmiştir.
Yürürlükte olduğu dönemler göz önüne alındığında birçok İslam devletinin hukuki
alt yapısını oluşturmuştur. Uluslararası bir niteliğe sahiptir. Bu yönüyle dünyada
Fransız medeni kanunundan sonra ikinci medeni kanundur. Hukuki boyutunun
yanında Türk düşüncesi için de tarihsel öneme sahip bir metindir. Modern
dönemdeki Türk paradigma değişimini göstermektedir. Aynı zamanda Türk
düşüncesindeki doğu batı tartışmasının hukuktaki yansımasıdır. Bu yansımanın
somut halidir.
Anahtar Kelimeler: Doğal Hukuk, Modern Hukuk, Kanunlaştırma, Islahat,
Sözleşme, İslam Hukuku, Sened-i İttifak, Gülhane Hatt-ı Hümayunu(Tanzimat
Fermanı), Islahat Fermanı, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kanun-i Esasi ve Meşrutiyet.

Abstract:
In the Ancient Age, Plato and Aristotle had an understanding of virtue and
society-based law. Stoa School emphasized harmony with nature. Universality is the
basic view of the Stoics. Justice and virtue-based understanding shaped the legal
understanding of the Middle Ages. It caused the understanding of law to take on a
theological character with the heavenly religions. The virtue-based legal
understanding has been introduced with Turkish-Islamic philosophers. The modern
period represents a break from the Middle Ages. In this period, we encounter new
concepts and understandings. Modern law is an understanding of law that takes the
individual as a basis and defends the mind. This law brought about the economic,
social, political and so on. conditions created. As a result of these conditions, mass
events of historical importance occurred. The 1789 French Revolution was the most
important of these events. Although it is a local event, it has had a global impact.
Equality, freedom and nationalism constitute the essence of the French Revolution.
This resulted in the disintegration of empires. The Ottoman Empire is most affected
by these ideas that spread throughout Europe. The Ottoman Empire made reforms to
catch up with Europe and correct the disorders in society. These reforms did not go
beyond ideas. Reforms have not been adopted by the public. Therefore, he had to do
legal studies in accordance with modern legal rules. These acts of codification
historically express a general context of modernization in the lines of 1808 Sened-i
İttifak, 1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Edict), 1856 Reform Edict,
1876 Kanun-i Esasi and Meşrutiyet (1876-1909).
Enacting movements in the Ottoman Empire did not happen with a
philosophical desire. Non-Muslim subjects refused to be governed by Islamic Law. 
The Ottoman Empire enacted the traditional understanding of law in a modern sense.
In the economic field, European laws were translated and used. This was intended to
be done in the field of civil law. This situation has brought conservatives and
innovators face to face. Conservatives argued that translating the French Civil Code
would turn the Ottoman Empire into a market. They opposed this and argued that a
law should be made from its own essence. As a result of the examinations of the
commission, it was decided to make a modern style civil law consisting of Islamic
Law.
Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye is the first civil law of the Ottoman Empire. It was
created by Ahmet Cevdet Pasha and the prominent lawyers of the period in a modern
style based on Islamic Law. It is a domestic and national law in terms of content. It is
important that it is based on Islamic law and conforms to Turkish customs and
traditions. It has been the pioneer of legislative legislation by adhering to the essence
of lawmaking. During the period, many laws gained a modern appearance in this
way. It met the civil law needs of the Ottoman Empire. He has served Turkish legal
history and Islamic Law for years. Considering the period in which it was in effect, it
has formed the legal infrastructure of many Islamic states. It has an international
character. In this respect, it is the second civil law in the world after the French civil
law. Besides its legal dimension, it is a text of historical importance for Turkish
thought. It shows the Turkish paradigm shift in the modern period. It is also the
reflection of the East-West debate in Turkish thought in law. This is the concrete
form of reflection.
Keywords: Natural Law, Modern Law, Codification, Reform, Contract, Islamic
Law, Sened-i İttifak, Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Edict), Reform Edict,
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kanun-i Esasi and Constitution .