Çevre sağlık okuryazarlığı ölçüm aracının (Environmental health literacy survey instrument) Türkçe uyarlaması: Geçerlilik-güvenilirlik çalışması
Turkish adaptation of environmental health literacy survey instrument: Validity-reliability study
Yazar: SÜMEYYE NUR BUDAK
Danışman: PROF. DR. SEÇİL ÖZKAN
Gazi Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2023
Konu: Halk Sağlığı = Public Health
Dizin: Güvenilirlik ve geçerlilik = Reproducibility of results ; Sağlık okuryazarlığı = Health literacy ; Türkçe uyarlama = Turkish adaptation ; Çevre = Environment ; Çevre sağlığı = Environmental health ; Ölçekler = Scales

Özet:
Giriş: Çevre sağlık okuryazarlığı ise çevresel maruziyetlerin sağlıkla
ilişkisinin anlaşılması ile başlayan ve sağlık okuryazarlığı, çevre sağlığı bilimleri,
risk iletişimi gibi unsurları birleştiren bir disiplindir. Çevre sağlık okuryazarlığı,
çevresel faktörlerden kaynaklanan sağlık riskleri konusunda farkındalık oluşturarak
bireylere ve toplumlara bu maruziyetleri önlemek veya azaltmak için faydalı
kazanımlar sağlamaktadır ve böylece sağlığın olumsuz etkilenmesini önlemeye
odaklanmaktadır. Geçerli ve güvenilir psikometrik özelliklere sahip değerlendirme
araçları ile çevre sağlık okuryazarlığı düzeylerini belirlemek, şüphesiz ki
eksiklikleri ortaya koyabilmek ve uygun müdahale stratejileri geliştirebilmek için
önemli bir ihtiyaçtır. Bu çalışmada 'Environmental Health Literacy Survey
Instrument' ölçüm aracının Türkçe versiyonunun geçerlilik ve güvenilirliğinin
değerlendirilmesi amaçlanmaktadır.
Gereç ve Yöntem: Ölçeklerin Türkçe'ye çevirisi çeviri-geri çeviri yöntemi
ile yapıldıktan sonra kültürel ve dil uyarlamasının son basamağı olarak 6 uzman
tarafından kapsam geçerliliğini değerlendirilmiş ve uzman komite tarafından
ölçeklere son hali verilmiştir. Takibinde Gazi Üniversitesi Sağlık Araştırma ve
Uygulama Merkezi Gazi Hastanesi polikliniklerine başvuran 833 kişiye
uygulanmıştır. Ölçeklerin yapı geçerliliği Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve
gruplar arasında ayrım geçerliliği ile test edilmiştir. Ölçeklerin güvenirliliğini
belirlemek için Cronbach alfa değeri ile iç tutarlılık analizleri yapılmıştır. Testtekrar test güvenirliliği için sınıf içi korelasyon katsayısı hesaplanmıştır.
97
Bulgular: Çalışmaya dâhil edilen 833 katılımcının yaş ortalaması
36,7±14,4 yıl'dır. AFA analizleri, Genel Çevre Sağlığı Ölçeğinin (GÇSÖ) 3
faktörlü yapısı için faktör yüklerinin 0,766-0,900 arasında; Hava Öleğinin (HÖ) 2
faktörlü yapısı için faktör yüklerinin 0,657-0,821 arasında; Besin Ölçeğinin (BÖ) 3
faktörlü yapısı için faktör yüklerinin 0,624-0,818 arasında; Su Ölçeğinin (SÖ) 3
faktörlü yapısı için faktör yüklerinin 0,514-0,903 arasında olduğunu göstermiştir.
Ölçeklerin test-tekrar test güvenilirliği için sınıf içi korelasyon katsayısı (intraclass
correlation coefficent: ICC) >0,8 ve tatmin edici düzeydedir. Cronbach alfa
değerleri GÇSÖ için 0,736; HÖ için 0,605; BÖ için 0,760 ve SÖ için 0,752'dir.
Ölçeklerin iç tutarlılığı tatmin edici düzeydedir. Sadece HÖ geliştirilmeye ihtiyaç
duymaktadır.
Sonuç: 7 maddeden oluşan Genel Çevre Sağlığı Ölçeği, 7 maddeden oluşan
Hava Ölçeği, 8 maddeden oluşan Besin Ölçeği, 13 maddeden oluşan Su Ölçeği
Türkçe versiyonları geçerli ve güvenilir bulunmuştur. Türkçe Hava Ölçeği 2
boyutlu, diğer ölçekler 3 boyutlu değerlendirilmiş ve her ölçek için alt boyut
puanları ve toplam puanlar hesaplanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Çevre Sağlık Okuryazarlığı, Çevre Sağlığı,
Geçerlilik, Kültürler arası uyum, Güvenilirlik

Abstract:
Introduction: Environmental health literacy is a discipline that begins with
understanding the relationship between environmental exposures and health and
combines elements such as health literacy, environmental health sciences, and risk
communication. Environmental health literacy creates awareness of health risks
arising from environmental factors and provides individuals and communities with
useful knowledge to prevent or reduce exposure, thereby focusing on preventing
negative impacts on health. Assessing environmental health literacy levels with
valid and reliable psychometric tools is an important need in order to identify
deficiencies and develop appropriate intervention strategies. This study aims to
evaluate the validity and reliability of the Turkish version of the "Environmental
Health Literacy Survey Instrument" measurement tool.
Materials and Methods: Following the linguistic validation of the scales
into Turkish using the translation-back translation method, cultural and linguistic
adaptation was evaluated by 6 experts and the final versions of the scales were
determined by an expert committee. Subsequently, the scales were administered to
833 individuals who had presented to the Gazi Hospital clinics at the Gazi
University Health Research and Application Center. The construct validity of the
scales was tested using exploratory factor analysis (EFA) and discriminant validity
analysis between groups. The reliability of the scales was evaluated using
Cronbach's alpha for internal consistency. The test-retest reliability was assessed
using the intra-class correlation coefficient.
99
Results: The mean age of the 833 participants included in the study was
36.7±14.4 years. EFA analyses showed that the factor loadings for the 3-factor
structure of the General Environmental Health Scale (GEHS) ranged from 0.766 to
0.900; the factor loadings for the 2-factor structure of Air Scale (AS) ranged from
0.657 to 0.821; the factor loadings for the 3-factor structure of Food Scale (FS)
ranged from 0.624 to 0.818; and the factor loadings for the 3-factor structure of
Water Scale (WS) ranged from 0.514 to 0.903. The ICC values for the test-retest
reliability of the scales were >0.8, indicating a satisfactory level of reliability. The
Cronbach's alpha values for internal consistency were 0.736 for GEHS, 0.605 for
AS, 0.760 for FS, and 0.752 for WS, indicating a satisfactory level of internal
consistency for the scales.
Conclusion: Turkish versions of the 7-item GÇSÖ, 7-item HÖ, 8-item BÖ,
and 13-item SÖ were found to be valid and reliable. The Turkish HÖ is twodimensional while the other scales are three-dimensional, and subscale scores and
total scores were calculated for each scale.
Keywords: Environmental Health Literacy, Environmental Health,
Validity, Cross-cultural adaptation, Reliability.