Kolorektal kanser riski yüksek olan bireylerde kolorektal kanser tarama davranışları ve etkileyen faktörler
Colorectal cancer screening behaviors and associated factors among individuals at higher risk for colorectal cancer
Yazar: SEVİLAY AYDIN
Danışman: PROF. DR. SELDA SEÇGİNLİ
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Halk Sağlığı = Public Health ; Hemşirelik = Nursing
Dizin: Engel algısı = Obstacle perception ; Kolorektal neoplazmlar = Colorectal neoplasms ; Neoplazmlar = Neoplasms ; Risk faktörleri = Risk factors ; Teşhis = Diagnosis

Özet:
Araştırma, kolorektal kanser (KRK) riski yüksek bireylerde KRK tarama davranışlarını ve bu davranışları etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla kesitsel tasarım tipinde planlandı. Örneklemi İstanbul'da bir hastaneye sağlık hizmeti almak için başvuran KRK riski yüksek 384 kişi oluşturdu. Araştırmanın verileri, Ocak-Ağustos 2020 tarihleri arasında, "Bireye İlişkin Tanıtıcı Özellikler Formu", "KRK Tarama Davranışı Değişim Aşamaları Formu" ve "KRK Tarama Davranışları Yarar ve Engel Algısı Ölçeği" ile toplandı. Verilerin değerlendirilmesinde tanımlayıcı istatistikler, ki-kare analizi, t-testi, One Way Anova testi, Scheffe testi ve lojistik regresyon analizi kullanıldı.
Katılımcıların yaş ortalaması 54,35±8,15 (min-max:40-70) olup %54'ü kadın, %87'si evli, %37'si ilkokul mezunu, çoğunluğu çalışmayan (%61), aylık gelir durumu orta (%61), sağlık durumu algısı iyi (%51) ve fazla kilolu/obez (%77)dir. Katılımcıların çoğunluğunun KRK taramalarına ilişkin doktor önerisi almadığı (%86), Gaitada Gizli Kan Testi'ni (GGKT) bilmediği (%60) ve kolonoskopi bildiği (%85) belirlenmiştir. Katılımcıların sadece %7'sinin GGKT yaptırdığı, %27'sinin kolonoskopi yaptırdığı ve GGKT/ kolonoskopi engel algılarının yüksek olduğu belirlenmiştir. Çalışmada GGKT ve kolonoskopi yaptırmamış bireylerin büyük çoğunluğu gelecekte GGKT (%85) ve kolonoskopi (%78) yaptırmayı düşünmediğini belirtmiştir. Çalışmada GGKT yaptırmada sağlık durumu algısı ve kolonoskopi yaptırma etkili olup, sağlık durum algısı kötü olanlarda GGKT yaptırmama oranı 0,40 kat (CI:0,16-0,98) az iken, kolonoskopi yaptırmayanlarda 6,11 (CI:3,10-12,04) kat yüksektir. Kolonoskopi yaptırmada yaş, BKI, sağlık durumu algısı, kolonoskopi bilme ve GGKT yaptırma etkilidir. Kolonoskopi yaptırmama oranı 61-70 yaşındakilerde 0,48 (CI:0,25-0,93) kat, sağlık durumu algısı orta olanlarda 0,56 (CI:0,33-0,94) kat ve kötü olanlarda 0,39 (CI:0,16-0,93) kat az iken; fazla kilolu/obez olanlarda 2,08 kat (CI:1,18-3,66), kolonoskopi bilmeyenlerde 6,16 (CI:2,00-18,95) kat, GGKT yaptırmayanlarda 8,76 (CI:3,23-23,74) kat yüksektir.

Abstract:
The study was planned as a cross-sectional design in order to determine CRC screening behaviors and associated factors among individuals at higher risk for colorectal cancer (CRC). The sample consisted of 384 participants with high risk of CRC, who applied to a hospital in Istanbul for health care. The study data was collected between January to August 2020 by using the "Individual Characteristics Form", "Stages of Change in CRC Screening Behaviors Form" and "Scales to Measure Colorectal Cancer Screening Benefits and Barriers". Descriptive statistics, chi-square analysis, t-test, One Way Anova test, Scheffe test and logistic regression analysis were used to evaluate the data.
The mean age of the participants was 54.35±8.15 (min-max: 40-70), 54% were women, 87% were married, 37% were primary school graduates, most of them were unemployed (61%), their monthly income was medium (61%), their perception of health status was good (%51) and they were overweight/obese (77%). It was determined that the majority of the participants did not receive any doctor's recommendation for CRC screening (86%), did not have any information about the Fecal Occult Blood Test (FOBT) (60%) and did have information about colonoscopy (85%). It was determined that only 7% of the participants had FOBT, 27% had colonoscopy, and their perception of FOBT/colonoscopy barriers was high. In the study, the majority of individuals who did not have FOBT and colonoscopy stated that they do not intend to have FOBT (85%) and colonoscopy (78%) in the future. In the study, the health status perception and having colonoscopy previously were effective for having FOBT (p<0.05), while the rate of not having FOBT was 0.40 times (CI:0.16-0.98) lower among those with poor health status perception and it was 6.11 times (CI:3.10-12.04) higher among those who didn't have colonoscopy previously. Age, BMI, perception of the health status, knowledge about colonoscopy and having FOBT were effective in having colonoscopy (p<0,05). While the rate of not having a colonoscopy was 0.48 times (CI:0.25-0.93) lower for those who were aged between 61-70, 0.56 times (CI:0.33-0.94) lower among those with a moderate perception of the health status, 0.39 times ( CI:0.16-0.93) lower among those with a poor perception of health status, it was 2.08 times (CI:1.18-3.66) higher for those who were overweight/obese, 6.16 times (CI:2.00-18.95) higher among those who did not have any information on colonoscopy and 8.76 times (CI:3,23-23,74) higher among those who did not have FOBT.