Gaziantep geleneksel mimarisinde taş malzemenin kullanımı ve korunmasına yönelik yöntem araştırması
Research on method for using and conservation of stone in Gaziantep traditional architecture
Yazar: GAYE CANSUNAR YETKİN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ TÜLAY ÇOBANCAOĞLU
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Koruma-Yenileme ve Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Zengin bir tarihsel geçmişe sahip olan Gaziantep'te, bölgenin jeolojik yapısında bulunan kireç kayaları belirli bir döneme kadar aktif bir şekilde kullanılmıştır. Topoğrafya, iklim, bitki örtüsü, sosyal ve kültürel yapı, yerel mimari özelliklerin belirlenmesinde etkili olmuş, yerel malzemenin uygun biçimde işlenmesi, kente özgün bir mimari karakter kazandırmıştır. Kentin tarihsel süreci takip edildiğinde, 1950'li yılların sonuna kadar taş kullanımının devam etmiş olduğu, bu tarihten sonra betonarme kullanımının yaygınlaşarak kentin mimarisinde etkili olmaya başladığı, son dönemlerde de  gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları ile yapı malzemesi olarak taşın, yeniden kullanımının gündeme geldiği görülmektedir. Ancak özgün taş detaylarının bilinmemesi ve bu detayları kullanabilen taş ustalarının yeterli sayıda olmaması, ayrıca uygulama süresinin yetersiz olması kentte günümüzde yapılan restorasyon çalışmalarını olumsuz yönde etkilemektedir. Bunun yanında çalışmanın ortaya çıkmasında, kentin yerel taş ocaklarının kapatılması veya işletilememesi dolayısıyla malzemesinin elde edilememesi ve taş zanaatının yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmış olması etkili olmuştur.

Bu çalışmada Geleneksel Gaziantep Mimarisinde, taş malzemenin kullanımı,  geçmişten günümüze detaylı olarak incelenmiştir. Kentte taş kullanımı mevcut yapılar üzerinden ele alındığı için araştırmalar, kentte taş kullanımına yönelik ilk somut verilerin yer aldığı Dülük Antik Kenti'nden Cumhuriyet sonrası 1950-1960'lı yıllara kadar üretilen taş yapılar çerçevesinde yapılmıştır. Kentte bulunan ve kullanılan taş türleri, var olan taş ocakları, taşın boyutları ve yapıda kullanımına kadar olan süreci incelenmiş ve kent mimarisinde taş kullanımı arşiv araştırmaları da yapılarak çok boyutlu olarak ele alınmıştır. Özgün taşın ve restorasyon uygulamalarında bu taş yerine kullanılan Urfa taşının özelliklerinin belirlenmesi ve malzeme uygunluğunun tartışılması diğer bir araştırma konusudur. Mecidiye Han'dan alınan Keymık ve Havara taş numuneleri üzerinde yapılan laboratuvar analizleri ile özgün malzemenin petrografik, mineralojik, mekanik ve fiziksel özellikleri belirlenmiştir. Urfa taşı üzerinde de aynı analizler yapılarak, çıkan sonuçlar değerlendirilmiştir. Aynı zamanda yerelde mermer olarak tanımlanan Çarpın taşının petrografi analizleriye sınıflandırılması yapılmıştır. 
Yerel taşın temin edilememe ve kullanılmama sebepleri; kent içerisinde yeterli sayıda ocak işletmesi bulunmaması, mevcut ocaktan temin edilen taşın maliyetinin Urfa'dan gelen taşın maaliyetinden yaklaşık iki kat fazla olması, ihale ile yapılan restorasyon işlerinin teknik şartnamelerinde yerel taşın kullanımına yönelik bir madde bulunmaması olarak tespit edilmiştir. Bu gerekçeler çerçevesinde restorasyon çalışmalarında yerel malzeme tercih edilmemesi nedenleri açıklanabilmektedir. Ayrıca eski taş ocaklarının kentin yapılanma alanları içinde kalmış olması nedeniyle kullanılmaları mümkün değildir. Bu kapsamda yerel taşın yeniden elde edilebilmesi ve kullanılması için uygulanabilecek yöntemler hakkında öneriler getirilmiştir.
Yapılan araştırmalar neticesinde restorasyon müdahalelerinde geleneksel mimarinin korunmasına yönelik; yapı detayların doğru uygulanmaması, kurumlar tarafından verilen iş sürelerinin restorasyon çalışması için olması gereken sürelerden az olması, uygulanan mevcut yöntemde taş işlenmesi için öngörülen bedelin geleneksel taş yontma işi için yetersiz olması, kentte geleneksel detayları bilen ve yaşayan usta sayısının yok denecek kadar az olması, teknikleri bilen ustaların da gerektiği gibi bilgilerini aktaramamaları gibi sorunlar görülmektedir. Bunun yanında kentte hazırlanan restorasyon projelerinin ana tema olarak çoğunlukla yenileme-  rekonstrüksiyon mantığıyla oluşturulması bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde gelişen teknoloji ile birlikte strüktürel ölçekte ve malzeme ölçeğinde yapılan sağlamlaştırma yöntemleri kentte üretilen restorasyon projelerinde kullanılmamaktadır. Bunun yerine projelerde genel kabul gören yeniden inşa etmeye dayalı uygulama, daha kolay olması nedeniyle müellif tarafından tercih edilmektedir. Aynı zamanda süreç içerisinde gerçekleştirilen bilinçsiz müdahaleler, yanlış malzeme kullanımları, yapıların uzun süre bakımsız kalması gibi nedenlerden ötürü malzemede ve buna bağlı olarak yapısal ölçekte meydana gelen bozulmalar uygulamacıları yenileme yapmaya zorlamaktadır. Çalışmada yapılan öneriler, tespit edilen bu sorunların çözümü için katkı sağlanacaktır. ICOMOS (1999) Geleneksel Mimari Miras Tüzüğü, uygulama ilkeleri madde 3'de "Geleneksel yapım sistemlerinin ve zenaatların sürdürülmesi gelenekseli ifade için temel gereksinimdir ve bu yapıların onarım ve restorasyonları için gereklidir. Bu zenaatlar yaşatılmalı, belgelenmeli ve yeni zenaatkar ve yapı ustaları eğitilerek ve kurslarla bilgiler genç kuşaklara aktarılmalıdır" (s. 2) geleneksel yapım sistemlerinin korunmasının önemi belirtilmiştir. Bu nedenle koruma uygulamalarının bilimsel koruma yaklaşımlarına dayalı disiplinlerarası çalışmaların birlikteliğine önem verilerek yürütülmesi gerekmektedir.

Bu çalışma ile; Gaziantep geleneksel mimarisinin temel yapı malzemesi olan taşın,  kaynağından yapıda kullanımına kadar olan serüveninin ve yerinin incelenmesi, özgün malzemenin sürdürülebilirliğinin araştırılması ve tartışılması amaçlanmıştır. Yapılan araştırmalar ve temel koruma yasaları çerçevesinde, kentin geleneksel mimari karakterinin korunabilmesi için özgün taş malzemenin temini, taş detaylarının korunması ve uygulanmasının önemi vurgulanarak, bu kapsamda öneriler geliştirilmiştir.

Abstract:
Having a rich historical background Gaziantep (SE of Turkey) limestones have been used as a building stone until recently. Limestones occur in the geological formations near this city. Basic factors crucial for development of the traditional architecture such as the topography, climate, vegetation, social and cultural structure were effective in determining characteristics of local architecture of the city. The proper dressing of local material has given the city authentic architectural character. Within the historical development of the city, limestones have been used the main building material until the 1950's. Recently the reinforced concrete system has entirely used in the architecture of the city. Nowadays after the recent restoration projects carried out in the city, there is a revival use of stone as a construction material. However,  currently, the fact that the authentic stone details are not known and there is not enough number of stone masons who can work with these details, in addition to insufficient application time, have a negative impact on restoration works in the city.
In this study, the use of stone in Traditional Gaziantep Architecture is discussed in detail from past to present. The types of stone used in the city, the existing quarries, the size of stone and its process up to its use in the building are examined through the stone structures that make up the general architecture of the city, and the use of stone in the city architecture is examined in a multi-dimensional manner. The time period of the study was determined from the ancient period in which the local limestone was used as a building material in Gaziantep to the post-Republic Period, 1950-1960s. 
In the first part, general information about the content of the study is given.
In the second chapter, the historical development of the city is examined through architecture. The process is divided into 7 periods by reviewing the literature with historical methods on the issues such as the developments in the time period, the states which the city is under the domination and the conservation process. Under each heading, structures that can give an idea about the architecture of the city and retain their authenticity, have been tried to be selected.
In the third part of the study, the use of stone in Gaziantep traditional architecture is discussed from varios perspectives like; stone types, the way the stone is processed, the names and dimensions given according to the region where they are used in the structure, construction techniques, and the quarries from which they are obtained. The data obtained is supported by sketches and photographs. This section was created as a result of the resources of the local researchers, working on the architecture of the city, interviews with local masters and surveys on site. The resources of local researchers were used to determine the traditional architectural features of the city. In this context, publications of Cemil Cahit Güzelbey, interviews with local experts and results of recent field work observations have been useful. There are few written resources on the traditional architectural features of the city. This study aims to make this information more permanent by means of detailed drawings obtained from sample structures classified according to historical development of the city. The existing quarries in the city are also documented in this section.
In the fourth section, a catalog is created by examining the structures selected in the first section. More detailed information about the properties of the buildings such as construction materials and techniques are obtained through the information sheet prepared for each building. In this section, on-site survey, observation and documentation methods are used.
In the fifth chapter, literature sources related to the deterioration of traditional structures are searched and depending on this research, the types and causes of deterioration in the local stone material on the selected structures are documented with on-site investigations and observations. In addition to these researches, petrographic, mineralogical, mechanical and physical properties of the original material werw determined by laboratory analyzes on Keymık Havara stone samples taken from Mecidiye Caravanserai, one of the structures examined in the scope of the study. Because of there are few active quarries in the city, Urfa limestone is used for conservation works. The same analyzes were conducted on the Urfa stone which was used instead of  the orginal stone due to lack of material in the restoration applications and economic reasons and the suitablity of the material selection was discussed. In addition, suggestions are made about the methods that can be applied for the quarrying of the local stone again. It is also documented that the "Carpın stone" which is previously defined as marble, is actually lime stone. Finally, the problems identified during the conservation of traditional stone and traditional architecture are mentioned in this section.
In the sixth chapter, in the framework of the data obtained in the previous chapters, suggestions are made to maintain the sustainability of the traditional construction details and the architectural identity formed by the dressing of traditional stone. In the seventh section, which is the last section, a general assessment is made about the whole study.
As a result of the surveys conducted in and around city, it is documented that there were not enough stone quarries. The cost of the stone obtained from the city is approximately twice as much as the cost of Urfa lime stone. These facts explain why local material is not preferred in restoration works. It is not possible to use the old stone quarries because they are in the urban areas of the city today. However, at this stage, it is considered that the studies to be carried out in the vicinity of the city and the new stone reserve areas can be created and new quarries can be opened with the incentives of the state. If the local material needs of institutions carrying out restoration works are provided, a supply-demand equilibrium for use of local stone can be created. Some of the problems identified in restoration projects include the incorrect application of traditional architectural details, short periods of work given by the institutions for restoration works, low prices foreseen in the current bidding system for application of the traditional stone dressing work, and insufficient number of craftsman who know the traditional details that can't pass on their knowledge to younger generations.

In this context, reorganizing of the current bidding system, the incentive practices for the implementation of traditional methods and details in restoration practices by institutions working in the field of conservation and the organization of various training programs with the support of professional chamber and non-govermental organizations for maintain the traditional stonework, are  measures that can be taken to solve the problems. 
According to the ICOMOS, Charter On The Built Vernacular Heritage (1999), Guidelines in Practice, Article 3; "The continuity of traditional building systems and craft skills associated with the vernacular is fundamental for vernacular expression, and essential for the repair and restoration of these structures. Such skills should be retained, recorded and passed on to new generations of craftsmen and builders in education and training". 
As a result, it is recommended that the practices should be carried out by giving importance to the interdisciplinary studies based on scientific conservation approaches.
The aim of this study;  is to investigate the adventure and place of stone which is the basic building material in Gaziantep traditional architecture, from its sourse to its use in the building and discuss the sustainability of this orginal material. Within the framework of the researches and the basic conservation laws in order to preserve the traditional architectural character of the city, the provision of orginal stone, the importance  of preservation and practice of the authenic stone construction details have been emphasized and suggestions have been developed within this scope.