Amasya ve çevresinin Orta Çağ boyunca tarihi coğrafyası
Historical geography of Amasya and its surroundings across Middle East
Yazar: CUMHUR AKTAŞ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ENSAR MACİT
Atatürk Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Coğrafya = Geography ; Tarih = History
Dizin: Amasya = Amasya ; Coğrafya = Geography ; Danişmendliler = Danishmends ; Orta Çağ = Middle Ages ; Selçuklular = Seljuks ; Selçuklular Dönemi = Seljuks Period ; Tarihi coğrafya = Historical geography

Özet:
Bilindiği üzere Karadeniz bölgesinin iç kesimlerinde yer alan ve etrafındaki dağlık
oluşumlarla doğal bir kale görünümü çizen Amasya oldukça eski bir uygarlık şehridir ve
tarih boyunca pek çok devletin hâkimiyetine girmiştir. Kentin bilinen tarihinin
Anadolu'nun ilk sahipleri olan Hitit Devleti dönemine kadar uzandığı tahmin
edilmektedir.
Tarihsel süreçte Pontus krallığı, Roma İmparatorluğu Müslüman Araplar ve
Bizans'ın bu müstahkem şehre sahip oldukları görülmüştür. Şehrin ne zaman Türklerin
eline geçtiği tam olarak bilinmemekle birlikte 11. yüzyıl başlarında Danişmentli
Beyliği'nin hâkimiyetine girdiği düşünülmektedir. Daha sonra Türkiye Selçuklu Devleti
hükümdarı II. Kılıç Arslan 1115-1192 yılları arasında Amasya'ya hâkim olmuştur. Şehir
bu dönemde "Dârü'l-izz" unvanıyla anılmıştır. II. Kılıç Arslan'ın saltanatının sonlarına
doğru varisleri arasında yapılan paylaşımda Nizâmeddin Argunşah'ın payına düşmüştür.
Daha sonra Argunşah ve kardeşi Tokat Beyi Rükneddin Süleyman arasında bölge
hâkimiyeti için yapılan mücadeleyi Rükneddin Süleyman kazanmıştır. Şehir bu hadiseden
sonra Baba İshak isyanına sahne olmuştur. Kösedağ Savaşı'ndan sonra Anadolu'yu etkisi
altına alan Moğol istilasından nasibini Amasya da almıştır. Bu dönemde Amasya, Moğol
valileri tarafından idare edilmiştir. Son zamanlarda II. Gıyaseddin Mesud'un varisi
tarafından yönetilse de bu hâkimiyet kısa sürmüş daha sonra Eretna Devleti'nin
hâkimiyetine girmiştir. Eretna Devleti ve Kadı Burhaneddin arasındaki siyasi çekişmelere
sahne olan şehri Yıldırım Bayezid'in desteğini alan Eretnalılar bir müddet daha ellerinde
tutmuşlardır. 1398'li yıllarda ise Osmanlı ve Kadı Burhaneddin çekişmesine sahne olan
şehre Osmanlı, hâkimiyetini kabul ettirmiştir. Gerek coğrafi konumu gerekse şehirde
hüküm süren devletlerin siyasi, kültürel ve mimari faaliyetleriyle burası daha da
gelişmiştir.

Anahtar Kelimeler: Amasya, Orta Çağ, Tarihi Coğrafya, Selçuklular, Danişmentliler.

Abstract:
As it is known, Amasya, which is located in the inner parts of the Black Sea region
and has the appearance of a natural castle with the mountainous formations around it, is
a very old civilization city and has been under the domination of many states throughout
history. It is estimated that the known history of the city goes back to the period of the
Hittite State, the first owners of Anatolia.
In the historical process, it has been observed that the Pontus kingdom, the Roman
State, the Muslim Arabs and Byzantium owned this fortified city. It is not known exactly
when the city was captured by the Turks. However, at the beginning of the 11th century,
it was dominated by the Danişmentli Principality. Later, Turkey Seljuk Empire ruler II.
Kılıç Arslan ruled Amasya between 1115-1192. The city was called "Dârü'l-izz" in this
period. II. Towards the end of Kılıç Arslan's reign, Nizâmeddin Argunşah had the share
of the sharing between his heirs. Later, Rükneddin Süleyman won the struggle between
Argunşah and his brother Rükneddin Süleyman, Tokat Bey, for regional domination.
After this event, the city witnessed the revolt of Baba İshak. After the Kösedağ war,
Amasya was affected by the Mongol invasion that affected Anatolia. During this period,
Amasya was governed by Mongolian governors. Recently II. Although it was ruled by
the heir of Gıyaseddin Mesud, this domination lasted for a short time and then came under
the rule of the Eretna State. The people of Eretna, who received the support of Yıldırım
Bayezid, held the city, which was the scene of political conflicts between the Eretna State
and Kadı Burhaneddin, for a while. In the 1398s, the city, which witnessed the conflict
between the Ottomans and Kadi Burhaneddin, recognized the Ottoman sovereignty. The
city has developed further with its geographical location and the political, cultural and
architectural activities of the states ruling in the city.

Keywords: Amasya, Middle Age, Historical Geography, Seljuks, Danishmends.