Müteahhir dönem kelâmında bir umûr-i âmme kavramı olarak varlıkla ilgili tartışmalar: Teftâzânî örneği
Discussions on existence as a term of al-umûr al- 'âmmah in the theology of the muta'akhkhirûn: The outlook of al- Taftâzânî
Yazar: BİLAL TAŞKIN
Danışman: PROF. DR. MİRZA TOKPUNAR
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Din = Religion
Dizin: Din felsefesi = Religious philosophy ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Müteahhirin Dönemi = Müteahhirin Period ; Sadettin Teftazani = Sadettin Teftazani ; Umur-ı amme = Umur-ı amme ; İslamiyet = Islam

Özet:
Müteahhir dönem kelâmı içerik, tertip ve dil açısından mütekaddim döneme göre
farklılık arzetmektedir. Kelâm ilmi müteahhir dönemde büyük oranda felsefenin
müktesebâtından etkilenmiştir. Buna bağlı olarak felsefenin pek çok konusu kelâm ilminin
kapsamına dâhil olmuştur. Umûr-i âmme bu bağlamda kelâma dâhil olan konuların en
önemlisi olarak değerlendirilebilir. Umûr-i âmme, metafiziğin, vâcip ve mümkün
mevcutların tamamına ya da yalnızca mümkün mevcutların tamamına yüklem olan küllî
kavramları inceleyen kısmıdır. Umûr-i âmme genel itibariyle varlık-yokluk, mâhiyet ve illetmalûl
şeklinde üç ana başlık altında incelenir. Metafiziğin de konusu olması nedeniyle varlık
kavramı, bu kavramların en genelidir. Bu sebeple umûr-i âmme varlık kavramına ilişkin
problemlerin incelenmesiyle başlatılmaktadır. Varlık kavramı ile ilgili problemler muhtelif
metinlere göre farklılık gösterir. Ancak varlık ve yokluk başlığı altında müteahhir dönem
kelâm kaynakları, genelde varlığa ilişkin tartışma konuları arasında varlık kavramının
tasavvuru, müşterekliği, varlığın zâit olması ve zihnî varlık konularına yer vermektedirler.
Bu konular büyük oranda İslam düşüncesinin üç nazarî kolu olan kelâm, felsefe ve
tasavvufun varlık tasavvurlarını da yansıtmaktadır. Bu araştırmada mezkûr konular
Sadeddin et-Teftâzânî'nin (ö. 792/1390) eserleri merkezde olmak üzere müteahhir dönem
kelâm, felsefe ve tasavvuf kaynakları üzerinden incelenmiştir. Bu minvalde tartışma konusu
olan meseleler önce bu üç disiplinin temel metinleri üzerinden ortaya konulmuş akabinde
Teftâzânî'nin yaklaşımı, onun dile getirdiği delil eleştiri ve yorumları üzerinden izah
edilmeye çalışılmıştır. Araştırma giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Araştırmada
müteahhir dönem kelâmının önemli bir ismi olan Teftâzânî'nin varlıkla ilgili kanaatlerinin
tespit edilmesi, mezkûr disiplinlerin varlık taştırmalarındaki argümanlarının karşılaştırılması
ve araştırmanın kelâmın nazarî müktesebâtının ortaya çıkarılmasına yönelik çalışmalara
katkı sağlaması amaçlanmıştır.

Abstract:
The later period of kalam is different from the early Kalam in terms of content
and contexture and wording. In this era, the kalam seems to be as affected, to a large extent,
by acquirements of philosophy. As a consequence of this, the many topics of philosophy get
involved in the Kalam. One of these topics is the general things (al-umûr al-âmma). Umûr-ı
âmma, divided in general terms into three main section in the form of existencenonexistence,
essence, and cause-effect, is the title of the metaphysical field
that investigates the concepts that involved the whole of existents or majority of existents.
The concept of existence, in consequence of being the subject matter of metaphysic, is the
more general concept of umûr-ı âmma and therefore it has been started with discussions that
related to existence. The matters included under the title of umur-i Amma vary by Kalam
works. Nonetheless, the latter era kalam works give place, largely, to topics that existence is
envisioned as self-evident (bedihi), and it is common and superadded concept, and that the
mental existence. These topics, to a large extent, reflect the approaches of kalâm,
philosophy, and sufism that establish the three theoretical disciplines of İslam
thought, regarding existence. In this research, The aforementioned topics have
been examined relying on the later period kalam works, particularly works of Teftâzânî (d.
792/1390). In this context, the discussion topics have been firstly presented on the basis of
the basic texts of these three disciplines and later, the Teftâzânî's opinions explained
referring to his evidence, criticism, and interpretations. the research comprises of
an introduction, two main section, and a conclusion. Purpose of the research is to determine
the approaches of Teftâzânî related to existence, compare the basic views of three disciplines
about existence discussions, and contribute the studies for revealing the theoretical
acquirements of kalam.