Ülkelerin gelişmişlik sıralamasının belirlenmesinde yeni bir model önerisi: Çok kriterli karar verme
A new model suggestion in determining the development ranking of countries: Multi-criteria decision making
Yazar: GÜZİN SEZER ÇUKURTAŞ
Danışman: PROF. DR. ERKAN KÖSE
Nuh Naci Yazgan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Ekonomi = Economics

Özet:
İnsani Gelişmişlik Endeksi (İGE), bir ülkenin gelişmişliğini belirlemede sadece 
ekonomik faktörleri değil aynı zamanda eğitim ve sağlık gibi insani faktörleri de göz 
önünde bulundurarak oluşturulan bir endekstir. İnsani Gelişme Raporu (İGR) ilk kez 
1990 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayınlanmış ve 
o tarihten bu yana her yıl düzenli olarak yayınlanmaktadır. İGR'deki veriler tüm 
ülkelere ilişkin kapsamlı istatistikler içermekte ve buna göre ülkeler çok yüksek, 
yüksek, orta ve düşük gelişmişlik düzeyine sahip ülkeler şeklinde dört sınıfa 
ayrılmaktadır.
İGE, insani gelişmenin temel boyutlarındaki ortalama başarının özet bir ölçüsüdür. İGE 
hesaplamaları ülkelerin ekonomi, eğitim ve sağlık alanlarındaki verilerinin normalize 
edilmesi ve bu değerlerin geometrik ortalamalarının alınması şeklinde basit bir 
hesaplama yöntemine dayanmaktadır. UNDP tarafından yapılan İGE hesaplamalarına 
ilişkin en önemli eleştirilerden birisi değerlendirmede kullanılan kriterlerlere eşit önem 
derecesi atanmış olmasıdır. İnsani gelişmişliğin ekonomik boyutunun sağlık ve eğitim 
boyutu ile aynı önem derecesine sahip olduğunu varsaymak hatalı bir yaklaşımdır. Bu 
nedenle insani gelişmişliğin ölçümünde kriterler uygun ağırlık değerlerinin atanması 
daha doğru sonuçlar verecektir. 
İGE hesaplanmasında göze çarpan bir diğer problem de kriterler arasındaki etkileşimdir. 
İGE hesaplamalarında kullanılan refah düzeyi kriteri ile sağlık düzeyi kriteri arasında 
ilişkiyi yok saymak hesaplama hatalarına yol açacaktır. Benzer şekilde refah düzeyi ve 
eğitim düzeyi arasında da yüksek krelasyon olduğu ortadadır. 
Bu çalışmada İGE hesaplamalarında bu zamana kadar dikkate alınmamış olan kriterler 
arası bağımlılığı ve farklı kriter ağırlıklarını göz önünde bulunduran yeni bir hesaplama 
yöntemi önerilmiştir. Ele alınan problemin çözümünde problemin yapısına en uygun 
yöntem olan Analitik Ağ Süreci (ANP) seçilmiştir. ANP yöntemi aralarında yüksek 
korelasyon bulunan kriterlerin yer aldığı karmaşık Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) 
problemlerin çözümü için Thomas L. Saaty tarafından geliştirilmiş etkili bir yöntemdir. Önerilen yöntemin geçerlilik ve güvenilirliğini test etmek amacıyla çok yüksek, yüksek, 
orta ve düşük gelişmişlik düzeyine sahip ülkeler arasından tesadüdifi olarak ikişer ülke 
seçilmiştir. Belirlenen ülkeler için önerilen yöntemle yeniden İGE değerleri hesaplanmış 
ve mevcut değerlerle karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlar önerilen yöntemin daha 
sağlıklı sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Literatürde İGE ile ilgili yapılan çalışmlar 
incelendiğinde UNDP tarafından hesaplamada kullanılan kriterler için farklı ağırlık 
puanı ataması yapan ve kriterler arasındaki etkileşimi dikkate alan herhangi bir 
çalışmaya ratlanılmamıştır. Çalışmanın bu yönü ile literatüre önemli katkılar 
sağlayacağı ve daha sağlıklı bir insani gelişmişlik sıralaması üreteceği düşünülmektedir.

Anahter Kelimeler: Gelişmişlik, Kriter, Karar Veme, Endeks

Abstract:
Human Development Index (HDI) is an index created by considering 
not only economic factors but also human factors such as education and health in 
determining the development of a country. The Human Development Report (HDR) 
was first published by the United Nations Development Program (UNDP) in 1990 and 
has been published regularly every year since then. The data in the HDR contains 
comprehensive statistics for all countries and, accordingly, countries are divided into 
four classes: countries with very high, high, medium and low development levels.
The HDI is a summary measure of average achievement in key dimensions of human 
development. HDI calculations are based on a simple calculation method of normalizing 
the data of countries in the fields of economy, education and health and taking the 
geometric average of these values. One of the most important criticisms regarding the 
HDI calculations made by UNDP is that equal importance is assigned to the criteria 
used in the evaluation. It is a mistaken approach to assume that the economic dimension 
of human development has the same degree of importance as the health and education 
dimension. Therefore, assigning appropriate weight values to the criteria in measuring 
human development will yield more accurate results.
Another notable problem in HDI calculation is the interaction between criteria. Ignoring 
the relationship between the welfare level criterion used in HDI calculation and the 
health level criterion will lead to calculation errors. Similarly, it is obvious that there is 
a high correlation between welfare level and education level.
In this study, a new calculation method that considers inter-criteria dependency and 
different criterion weights, which have not been considered in HDI calculations until 
now, is proposed. Analytical Network Process (ANP), which is the most suitable 
method for the structure of the problem, was chosen to solve the problem at hand. The 
ANP method is an effective method developed by Thomas L. Saaty for solving complex 
Multi-Criteria Decision Making (MCDM) problems involving highly correlated criteria. In order to test the validity and reliability of the proposed method, two countries were 
randomly selected among the countries with very high, high, medium and low 
development levels. HDI values were calculated again with the recommended method 
for the selected countries and compared with current values. The results obtained 
showed that the proposed method produced healthier results. When the studies on HDI 
in the literature are examined, no study has been found that assigns different weight 
scores to the criteria used in the calculation by UNDP and considers the interaction 
between the criteria. It is thought that this aspect of the study will make significant 
contributions to the literature and produce a healthier human development ranking.

Key Words: Development, Criteria, Decision Making, Index