Alevilik ve Bektaşilikte nübüvvet-velayet ilişkisi
Propethood and guardianship relationship in Alevism-Bektashism
Yazar: RAUF YILDIZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET AYDIN
Gümüşhane Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Alevilik = Alawiism ; Bektaşilik = Bektashism ; Kelam = Islamic theology ; Peygamberlik = Prophethood ; Velayet = Custody ; İslamiyet = Islam ; Şia = Şia

Özet:
Orta-Asya'da konar göçer olarak yaşayan Türkler, gök tanrı denilen tek tanrı 
inancına mensuplardı. Arapların da tek Allah'a inanmaları, Abbasi yönetimimin ılımlı 
İslam politikaları, Talas Savaşı'nda Türklerin Çin hükümdarlığına karşı Araplardan 
yardım istemesi üzerine, Arapların Türklerin yanında yer almaları ve bununla beraber 
Türklerin Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisi ile tanışmaları, Türklerin İslam dinini
benimsemelerini kolaylaştırmıştır. Fakat İslam'ı tamamen benimseyip hemen Müslüman 
oldukları söylenemez. Uzun zaman içerisinde kurulan olumlu ilişkiler, İslam dininin 
yavaş yavaş kırsal kesimlere yayılması, Türklerin tasavvuf ile tanışmaları İslam dinini 
benimsemelerini hızlandırmıştır.
Çağlar boyunca belirli bir kültür ve yaşam formlarına göre yaşayan daha sonra 
çeşitli sebeplerle başka kültürlerden etkilenerek o kültürlere evrilen toplumlar çeşitli 
aşamalar kaydetmişlerdir. Yapmış oldukları bu geçişlerin uzun süre olmasına rağmen 
önceki kültürlerine olan bağlılıklarını kaybetmemişlerdir. Önceki kültürlerine ait birtakım 
öğeleri olduğu gibi benimsemişler, geri kalanları da geçiş yapmış oldukları kültüre 
uyarlamışlardır. Bu da bilinen bir sosyolojik olgudur. Bu olgu Türk toplulukları için de 
geçerli olmuştur.
Bu çalışmada, Alevilik ve Bektaşilik düşünce sisteminin tarihi arka planı ve inanç 
kuramlarıyla Nübüvvet-Velayet ilişkisi, literatür taraması yapılarak anlaşılmaya çalışıldı.
Çalışmada dört ana felsefeye sahip kaynaktan bu tarihsel tespit yapılmaya çalışıldı. 
Birinci kaynak grubu; bizzat Alevi ve Bektaşi düşünce geleneğinin literatürü olarak kabul 
edilen, Menakıbname, Velayetname, Buyruk, Yedi Büyük Ozan'ın nefesleri ve 
Alevilerce meşhur olmuş aşıkların nefesleri esas alındı. İkinci kaynak grubu ise, Sünni 
İslam inanışına mensup gerek ilahiyatçı akademisyenler gerekse bu alanda geçmiş 
tarihlerde Sünnilerin Alevi ve Bektaşi düşüncesine bakmış oldukları perspektiflere 
bakılarak araştırıldı. Üçüncü kaynak grubu, batılı araştırmacılar olan Oryantalist 
grubunun Alevilik ve Bektaşilik düşünce geleneğinin üzerine yaptıkları objektif kaynaklar esas alındı. Dördüncü kaynak grubu ise Alevi ve Bektaşi düşüncesini en çok 
etkileyen Tasavvuf literatürünün kaynakları esas alındı.
Bu çalışmanın amacı, Hz. Ali'nin tarihi ve menkıbevi şahsiyeti etrafında oluşan 
düşünce yapılarından biri olan Alevi ve Bektaşi geleneğinin, genelde tarihi arka planı 
özelde ise bu düşünce yapısının Nübüvvet makamına yüklemiş olduğu anlamı tespit 
etmektir. Velayet teorisiyle Nübüvvet inancı arasındaki ilişkinin devamlılık mı yoksa 
yerine kullanılabilecek bir alternatif mi olduğunu ortaya koymaktır.
Çalışmanın kapsamı şifahi kültürden günümüze kadar teşekkül etmiş Alevilik ve 
Bektaşilik geleneği için önemli olan gerek yazma eserler gerekse son dönemde yaşamış 
ve yaşamaya devam eden Alevi ve Bektaşi geleneği mensuplarının eserleri 
çerçevesindedir. Farklı kesimlerden ve mensubiyetlerden dışarıdan bir göz olarak bakmak 
için de yine aynı şekilde bu gelenekten olmayıp bu alan üzerine yapılan çalışmalar da 
dikkate alındı.

Anahtar Kelimeler: Kelam, Alevilik, Bektaşilik, Nübüvvet, Velayet

Abstract:
The Turks, who lived in Central Asia as nomads, were members of the single god 
belief called the sky god. Arabs also believed in one God, the moderate Islamic policies 
of the Abbasid administration, the Turks asked for help from the Arabs against the 
Chinese rule in the Talas War, and the Arabs sided with the Turks, and the Turks were 
the Prophet. Their acquaintance with the love of Ali and Ehl-i Beyt made it easier for 
Turks to adopt the religion of Islam. However, it cannot be immediately said that they 
fully embrace Islam and become Muslim. The positive relations established over a long 
period of time, the gradual spread of the religion of Islam to the rural areas, and the Turks' 
meeting with Sufism accelerated their adoption of Islam.
Societies that lived according to a certain culture and life forms throughout the 
ages and then evolved into those cultures by being influenced by other cultures for various 
reasons have gone through various stages. Despite the long period of these transitions 
they made, they did not lose their loyalty to their previous culture. They embraced some 
elements of their previous culture as they were and adapted the rest to the culture they 
passed on. This is a well-known sociological phenomenon. This phenomenon has also 
been valid for Turkish communities.
In this study, the historical background of the Alevism and Bektashism thought 
system and the relationship between prophethood and guardianship with belief theories 
were tried to be understood through a literature review. In the study, this historical 
determination has been tried to be made from four main philosophical sources. First 
resource group; Menakıbname, Velayetname, Order, the breaths of the Seven Great Poets 
and the breaths of the lovers who became famous by the Alevis were taken as basis, which 
are accepted as the literature of the Alevi and Bektashi tradition of thought. The second 
resource group was investigated by looking at the perspectives of both theologian scholars 
belonging to the Sunni Islamic belief and Sunnis' perspective on Alevi and Bektashi 
thought in the past in this field. The third resource group was based on objective sources 
on the Alevism and Bektashism tradition of thought by the Orientalist group, Western researchers. The fourth source group was based on the sources of Sufism literature that 
most influenced Alevi and Bektashi thought.
The purpose of this study is Hz. It is to determine the historical background of the 
Alevi and Bektashi tradition, which is one of the structures of thought formed around 
Ali's historical and epic personality, and the meaning that this mindset has attributed to 
the post of prophethood. To reveal whether the relationship between guardianship theory 
and belief in prophethood is continuity or an alternative that can be used instead.
The scope of the study is within the framework of both the manuscripts, which are 
important for the Alevism and Bektashism tradition that has formed from the oral culture 
until today, and the works of the members of the Alevi and Bektashi traditions who have 
lived and continue to live recently. In order to look at different segments and affiliations 
as an outside eye, studies on this field were also taken into consideration, as well as not 
from this tradition.

Keywords: Kalam, Alevism, Bektashism, Prophethood, Custody