19. yüzyıl Osmanlı devlet ve toplum hayatında mevlevilik
The Mevlevi order in the life of Ottoman State and society during the 19th century
Yazar: SERDAR ÖSEN
Danışman: DOÇ. DR. SÜLEYMAN DEMİRCİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Bölümü / Tarih Ana Bilim Dalı / Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2011
Konu: Tarih = History
Dizin: Mevlevihaneler = Hous of Mevlevis ; Mevlevilik = Mawlawiyya ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Tarikatlar = Religious orders ; Tasavvuf = Mystic

Özet:
Mevlânâ'nın ölümünden sonra oğlu Sultan Veled tarafından kurulup sistemleştirilen Mevlevîlik tarîkatı, XIII. yüzyılda dönemin devlet erkânı ile iyi ilişkiler tesis ederek kısa süre içerisinde Tebriz'den Muğla'ya kadar geniş bir alana yayılmıştır. Osmanlı Devleti'nde ise ilk olarak Edirne'de kurulan mevlevîhane ile faaliyet göstermeye başladığı ifade edilen Mevlevîlik, hükümdarlar tarafından kendilerine sağlanan yardımlar, vakıf muafiyetleri gibi uygulamalar sayesinde devlet içerisinde önemli bir tarîkat konumuna yükselmiştir. Konya Mevlânâ Dergâhı merkez ittihaz edilmekle birlikte İstanbul başta olmak üzere Bursa, Manisa, Halep, Kütahya ve Afyon gibi şehirlerde kurulmuş olup, asitâne hüviyetinde olan mevlevîhaneler, kuruluşundan XIX. yüzyıla kadar eğitimden sanata Türk toplum hayatı içerisinde oldukça önemli bir konumda bulunmuşlardır.XIX. yüzyıla gelindiğinde ise Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu siyasi ve sosyal koşullar devlet bünyesinde birtakım gelişmeleri zorunlu kılmıştır. Kısaca modernleşme çalışmaları olarak ifade edilebilecek bu gelişmeler, toplum içerisinde çeşitli kesimlerce farklı tepkiler gösterilerek karşılanmıştır. Yüzyılın başında Mevlevîlik içerisinde önemli bir ağırlığa sahip olan İstanbul mevlevîhaneleri genel olarak merkezi hükümet yanında yer alırken Konya Mevlânâ Dergâhı için aynı şeyi söylemek güçtür. Yüzyılın hemen başında yaşanan ve Konya Mevlânâ Dergâhı şeyhi Hacı Mehmet Çelebi'nin de müdahil olduğu Kadı Abdurrahman Paşa'nın Konya'ya alınmaması hadisesi, Hacı Mehmet Çelebi'nin Nizam-ı Cedit'e muhalefetinin en büyük delilidir. Ancak XIX. yüzyılın geneline bakıldığında Mevlevîlik, özellikle Bektaşîliğin yasaklanmasından sonra devlet ricali arasından daha fazla müntesib bulmaya başlamıştır. Hacı Mehmet Çelebi'den sonra şeyh olan Mehmet Said Hemdem Çelebi'nin zamanı her açıdan Mevlevîliğin korunup kollandığı bir dönem olmuştur. Bu dönemde mevlevîhanelerin ihtiyaçları eskiden de olduğu gibi imkanlar nisbetinde devlet tarafından karşılanmaya çalışılmış, tamire muhtaç olan mevlevîhaneler onarılmış ve Evkaf-ı Celâliye denilen vakıflarının vergilerden muaf tutulmasına devam edilmiştir.XIX. yüzyılın son çeyreğinde Sultan II. Abdülhamit döneminde ise hükümet ile Mevlevîlerin ilişkilerinde bir soğukluk söz konusudur. Tahta çıkması esnasında manevi yardımlarını gördüğü bir tarîkata karşı Sultan Abdülhamit'i böyle bir politika izlemeye iten sebeplere baktığımızda veliahd şehzade Reşat'ın Mevlevî müntesibi olması, Konya Mevlânâ Dergâhı şeyhinin manevi nüfuzundan çekinmesi ve kişisel tasavvufi tercihi ilk olarak ileri sürülebilecek sebeplerdir.Anahtar Kelimeler: Mevlevîlik, Mevlevîhane, Tasavvuf, Tarîkat, Osmanlı

Abstract:
The Mevlevi order, which is founded and systematized after the death of Mevlânâ by his son Sultan Veled, spread over a wide area ranging from Tebriz to Muğla by being on good terms with the top officials of 13th century. During the Ottoman reign, Mevlevi order, which is expressed to get into act with the first Mevlevi lodge founded in Edirne, got up to the status of a significant religious order by the virtue of patronage and waqf exemption provided by the sultans. Mevlevi lodges, Konya Mevlana lodge being regarded as their center, founded in the first place in İstanbul; then in Bursa, Manisa, Halep, Kütahya and Afyon in the form of asitanes, had an important place in several aspects of Turkish social life ranging from education to art since their birth till 19th century.In 19th century, the political and social conditions of the Ottoman Empire necessitated some developments within the body of state. These developments which can be named as modernization efforts created different responses in different parts of the society. At the beginning of the century, while İstanbul Mevlevi lodges were on the side of central government, the same was not the valid for the Konya Mevlana lodge. Kadı Abdurrahman Pasha?s not being allowed in Konya, which is an incidence that occurred at the beginning of the century, and in which Hacı Mehmet Çelebi, the sheikh of Konya Mevlana lodge participated, is an evidence of Hacı Mehmet Çelebi?s opposition to Nizam-ı Cedid. However, when 19th century is observed in general, it is seen that Mevlevi order found more followers among statesmen especially after the prohibition of Bektashism. The Mehmet Said Hemdem Çelebi period who became the sheikh of the order after Hacı Mehmet Çelebi, was a time when Mevlevi order was protected and supported in every aspect. During this period, the needs of Mevlevi lodges were satisfied by the state as much as the financial sources sufficed as it used to be; the mevlevi lodges in need of repair were mended and Mevlevi lodges continued to be exempt from the waqf tax called Evkaf-ı Celâliye.In the last quarter of 19th century, during the reign of Sultan Abdulhamit II., there occurred a tension in the relationship between the government and Mevlevis. The heir Sultan son Reşad?s being a supporter of Mevlevi order; Abdulhamit?s apprehension about the spiritual influence Mevlevi sheikh or his having a different sufistic attitude can be among the reasons behind Sultan Abdulhamid?s determining such a policy against the Mevlevi order, the spiritual support of whom he had until his accession.Key Words: Mevlevi order, Mevlevi lodge, Sufism, Religious Order, Ottoman