TRA1 bölgesindeki arıcılık işletmelerinin etkinlik analizi
Efficiency analysis of beekeeping enterprises in the TRA1 region
Yazar: SEVAL KURTOĞLU
Danışman: PROF. DR. AHMET SEMİH UZUNDUMLU
Atatürk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Ziraat = Agriculture

Özet:
Amaç: TRA1 bölgesinde yer alan Erzurum, Erzincan ve Bayburt illeri 2023 yılında Türkiye toplam bal üretimimin sırasıyla %1,15, %0,8 ve %0,4'ünü karşılamaktadır. Bal üretimi bu bölgenin florasına uygun olup bal üretiminin etkin ve sürdürülebilir bir şekilde sağlanması arzulanmaktadır. Bu nedenle bu bölgede bal üretiminin sürdürülebilir ve etkin olabilmesi için karşılaşılan sorunların en aza indirilerek bal üretimi yapan işletmelerin etkinlik düzeylerini ve etkinlik üzerine etkili faktörlerin belirlenmesi çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır.
Yöntem: Erzurum, Erzincan ve Bayburt illerinden sırası ile 153, 71 ve 46 olmak üzere 270 anket yapılmıştır. Toplanan verilerin değerlendirilmesinde etkinlik için Veri zarflama analizi (VZA) ve Önyükleme analizleri, etkinlik skorlarının sosyo ekonomik ve demografik değişkenler ile olan ilişkisini tespitte kesirli probit modeli ve sorunların belirlenmesinde faktör analizi kullanılmıştır. 
Bulgular: VZA'da ölçeğe göre sabit getiride işletmeler %48 etkinliğe sahipken Ön yüklemede bu oran %42'dir.VZA'da ölçeğe göre değişken getiride işletmeler %58 etkinliğe sahipken Ön yükleme analizine göre ise değişken getiride işletmelerin %47'si etkindir. Sabit getiriye göre Erzurum ili, işletmecinin birlik üyeliği, kovanları sigorta yaptırma durumu, işletme faaliyetlerini kayıt altına alma durumu, İtalyan ırkı arı kullanımı, alınan destek miktarı, Akdeniz ve Ege Bölgelerinde kışlatma diğer bölgelere göre istatistiksel açıdan anlamlı bulunmuştur. Ayrıca değişken getiriye göre ise Erzurum ilinde faaliyette bulunma, birlik üyesi olma durumu, sigorta yaptırma durumu, sabit arıcılık, İşletme faaliyetlerinin kayıt altına alınması, Organik arıcılık yapma durumu, destek alma durumu, bitkisel ve hayvansal üretimde bulunma durumu ve Ege Bölgesinde kışlatma değişkenleri istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. 
Sonuç: Sonuç olarak işletmelerin %42-58'i etkinsiz çalışmakta olup, bal üretiminde kullanılan girdilerin azaltılması yanında karşılaşılan sorunların en aza indirilmesi ve işletmelerin etkinliği üzerine etkili olan faktörlerin desteklenmesi ile hem etkin ve sürdürülebilir bir üretim yanında hem de ekonomik ve çevresel kazanımlar söz konusu olacaktır.

Abstract:
Objective: Located in the TRA1 region, Erzurum, Erzincan, and Bayburt provinces will account for 1.15%, 0.8%, and 0.4% of Turkey's total honey production in 2023, respectively. The region's flora complements honey production, which aims to produce honey both efficiently and sustainably. Accordingly, the main objective of the study is to determine the efficiency levels of honey-producing businesses and the factors affecting efficiency by minimizing the problems encountered for sustainable and effective honey production in this region.
Method: 270 surveys were conducted, 153, 71 and 46 from Erzurum, Erzincan and Bayburt provinces, respectively. DEA and bootstrapping analyses were used to evaluate the collected data; the fractional probit model was used to determine the relationship between efficiency scores and socioeconomic and demographic variables; and factor analysis was used to identify issues. 
Findings: The fixed return has a deviation of 0.5%, while the variable return has a deviation of 1.04%, according to Data envelopment analysis (DEA) results. According to the DEA, businesses have 48% efficiency at constant returns to scale, but according to bootstrapping analysis, the same rate is 42%. While businesses have 58% efficiency at variable returns to scale according to DEA, 47% of businesses are efficient at variable returns according to bootstrapping analysis. There was a statistically significant difference between Erzurum province and other provinces when it came to business owners joining the union, hive insurance, business activity registration, using Italian bee species, the amount of incentives received, and winterization in the Mediterranean and Aegean regions. Also, the variable return showed statistical significance in variables related to doing things in Erzurum province, being a member of the union, having insurance, keeping bees permanently, registering a business activity, keeping bees organically, getting incentives, helping with plant and animal production, and preparing for winter in the Aegean region.
Conclusion: In conclusion, while 42–58% of businesses operate inefficiently, minimizing the problems encountered and supporting the factors that affect the efficiency of the businesses, as well as reducing the inputs used in honey production, will not only lead to effective and sustainable production but also to economic and environmental gains.