Osmanlı Döneminde Rumeli Gazi-Derviş Tipolojisi (14-15. Yüzyıllar)
Typology Of Rumelian Ghazi-Dervishes During Ottoman Period (14-15th Centuries)
Yazar: FARUK ÖZKAN
Danışman: DOÇ. DR. AŞKIN KOYUNCU
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bölgesel Araştırmalar Ana Bilim Dalı / Balkan Araştırmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Tarih = History
Dizin: Dervişler = Dervishes ; Gaziler = Veterans ; Kalenderilik = Kalenderilik ; Menakıbname = Menagip ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Rumeli = Rumelia ; Sarı Saltuk = Sarı Saltuk ; Seyyit Ali Sultan = Seyyit Ali Sultan ; Tipoloji = Typology

Özet:
Bu çalışmada 14. ve 15. yüzyıllarda Rumeli'nin fetih, iskân süreci ve İslamlaşmasında öne çıkan gazi-dervişlerden Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba gibi gazi dervişlere ait menâkıbnâme tarzı eserlerden hareketle gazi-dervişlerin tipolojisini inceledik. Bu noktada Kalenderi ekolüne mensup dervişlerin erken Osmanlı dönemindeki rollerini araştırdık. Ayrıca Rumeli fetihlerine katkı sağlayan ve etkileri günümüze kadar devam eden gazi-dervişlerinin ortak tipolojisini ortaya çıkarmaya çalıştık. Rumeli'de rolü ve etkisi büyük olan gazi-dervişlerin tarihteki köklerinin aydınlatılması günümüze de ışık tutacaktır. Birçok inanç grupları varlığını bu köklerde temellendirmeye çalışmaktadır. Osmanlı Devleti'nin Rumeli'yi fetih ve iskân sürecinde gazi-dervişlerin rolü ve etkisi konusunda müstakil araştırmalar bulunmakla birlikte Rumeli gazi-derviş tipolojisi analitik olarak ele alınmamıştır. Bu nedenle gazi-derviş tipolojisinin incelenmesi önem arz etmektedir. 
Tez çalışmamızda gazi-dervişlerin hangi şartlarda ve ne sebeplerle Horasan'dan Anadolu'ya geldiklerini, Anadolu'da kimlerle temas kurduklarını, nasıl bir çevrede yer aldıklarını, Selçuklu Sultanları ile olan ilişkilerini ve hangi tarihi olaylara karıştıklarını ifade etmeye çalıştık. Ayrıca gazi-dervişlerin erken Osmanlı Döneminde sufi çevrelerle olan münasebetlerini ve gazi-dervişleri Rumeli'ye sürükleyen sebepleri tahlil ettik. Çalışmamızda Saltuknâme, Seyyid Ali Sultan Velâyetnâmesi ve Otman Baba Velâyetnâmesi'nin yanı sıra başta M. Fuat Köprülü, Ömer Lütfi Barkan, Ahmet Yaşar Ocak, Abdurrahman Güzel, Rıza Yıldırım, Resul Ay ve Haşim Şahin gibi araştırmacıların çalışmalarını inceleyerek kültür tarihi bakımından kaynak değeri son derece yüksek olan menakıpnameleri tarihsel bağlamda ele aldık. Keza Türk ve batılı tarihçilerin gerçek birer kişilik olduğunu ifade ettikleri Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba'nın Heterodoks bir İslam inancının temsilcileri olduğunu ortaya koymaya çalıştık. Rumeli gazi-dervişlerden örneklendirdiğimiz Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba'nın Velâyetnâmeleri ile mevcut çalışmalar karşılaştırarak hayat hikâyeleri ile alakalı tartışmalı konuları gözden geçirdik. Velâyetnâmelerini inceleyip Balkanlar'da tek başına mı yoksa Osmanlı Devleti ile birlikte mi hareket ettiklerini saptamaya çalıştık. Saltuk-nâme, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba Velâyetnâmesi'nde geçen keramet motiflerini inceledik. Bu velâyetnâmeler ile Hacı Bektaş-ı Veli, Abdal Musa, Kaygusuz Abdal Velâyetnâmesi'nde ve Battal-nâme'de geçen keramet motiflerini karşılaştırdık. Gazi-dervişlerde Kalenderi etkisinin yanı sıra rüya menkıbesi, tenâsüh ve hulûl inancı ile don/suret değiştirme motiflerinin yaygınlığını tespit ettik. Sarı Saltuk ile başlayan, Seyyid Ali Sultan ile kurumsallaşan ve Otman Baba ile sürdürülen Bektaşilik kültürü içerisinde yer alan gazi-dervişlerin ortak tipolojisi olduğunu izah ettik. Bu çalışmamızda yaşadıkları toplumun sosyal, kültürel, iktisadi ve dini hayatına nasıl etki ettiklerini ve örgütlenme biçimlerini inceledik. Aryıca Rumeli'de savaşçı ve efsanevi kişilikleri ile öne çıkan gazi-derviş tipolojisini ve ortak yönlerini aydınlatmaya çalıştık.
Anahtar Kelimeler: Gazi-dervişler, Rumeli, Menâkıbnâme, Kalenderiler, Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan, Otman Baba, Heterodoks İslam, tipoloji

Abstract:
In this study, we examined the typology based on hagiography types of works of the veterans-dervishes such as Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan and Otman Baba, who were prominent in the conquest, settlement process and Islamization of Rumelia in the 14th and 15th centuries. At this point, we investigated the roles of the dervishes of the Kalenderi school in the early Ottoman period. Furthermore, we tried to reveal the common typology of veterans-dervishes who contributed to Rumeli conquests and whose effects continue to this day.  Illumination of the roots of veteran-dervishes who have a great role and influence in Rumelia will shed light on today. Many faith groups try to base their existence on these roots. Although there are independent researches about the role and effect of veterans and dervishes in the process of conquest and settlement of the Ottoman Empire, Rumeli veteran-dervish typology has not been analyzed analytically. Therefore, it is important to examine the veteran-dervish typology.
In our thesis study, we tried to express under which conditions and for what reasons gazi-dervishes came to Anatolia from Horasan, who they contacted in Anatolia, what kind of environment they were in, what relations they had with Seljuk Sultans and what historical events they were involved in. In addition, we analyzed the relations of the veterans-dervishes with the Sufi environment in the early Ottoman period and the reasons that led the veterans-dervishes to Rumelia. In our study, in addition to Saltuknâme, Velayetname of Seyyid Ali Sultan and Velayetname of Otman Baba, we examined the studies of researchers such as M. Fuat Köprülü, Ömer Lütfi Barkan, Ahmet Yaşar Ocak, Abdurrahman Güzel, Rıza Yıldırım, Resul Ay and Haşim Şahin and  in terms of cultural history, we have handled hagiographies with a high resource value in the historical context. Likewise, we tried to reveal that the Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan and Otman Baba, which Turkish and western historians stated that they were real persons, were representatives of a Heterodox Islamic faith. We compared controversial issues about life stories by comparing the studies of Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan and Otman Baba, which we exemplified by Rumeli veterans and dervishes. We examined their velayetnames and tried to determine whether they were acting alone or together with the Ottoman Empire in the Balkans. We examined the miracle motifs in Saltuk-name, Velayetname of Seyyid Ali Sultan and Otman Baba. We compared these velayetnames with the miraculous motifs in Velayetnames of Hacı Bektaş-ı Veli, Abdal Musa, Kaygusuz Abdal and Battal-name. In addition to the Kalenderi effect in the veterans-dervishes, we have determined the prevalence of dreamlike, spiritual and religious beliefs, and the patterns of frost / copy replacement. We have explained the common typology of veterans-dervishes in the culture of Bektashism, which started with Sarı Saltuk, institutionalized with Seyyid Ali Sultan and, continued with Otman Baba. In this study, we examined how the society they lived in affect their social, cultural, economic and religious life and their organization styles. In addition, we tried to illuminate the veteran-dervish typology and common aspects that stand out with their warrior and legendary personalities in Rumelia.
Key Words: Veteran-dervishes, Rumelia, Hagiography, Kalenderies, Sarı Saltuk, Seyid Ali Sultan, Otman Baba, Heterodox islam, Typology