Yedikule tipi marul (Lactuca sativa var. longifolia)  genetik kaynaklarının morfolojik karakterizasyonu
Morphological characterization of cos type lettuce (Lactuca sativa  var. longifolia ) genetic sources
Yazar: GÜLDANE TUĞBA ŞAHİN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ DİLEK KANDEMİR
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Yetiştirme ve Islahı Ana Bilim Dalı / Sebze Yetiştirme ve Islahı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Bitki ıslahı = Plant breeding ; Genetik varyasyon = Genetic variation ; Lactuca sativa = Lactuca sativa

Özet:
Bu çalışmada Türkiye'nin farklı lokasyonlarından toplanmış olan 28 adet Yedikule marul (Lactuca sativa var. longifolia) genotipinin morfolojik karakterizasyonu UPOV ve TTSM bitki çeşit özellik belgesine göre iki dönem (sonbahar ve ilkbahar) yapılmıştır. Ayrıca popülasyondaki mevcut varyasyon düzeyi belirlenmiştir. Araştırma sonucunda, yerel Yedikule marul genetik kaynaklarında morfolojik tanımlama kriterleri yönünden fenotipik çeşitliliğin oldukça yüksek olduğu saptanmıştır. Genotiplere ait bitkilerin sonbahar dönemi ortalama bitki yüksekliği 26.30 (YM-4) - 33.70 (YM-10) cm arasında değişmiştir. İlkbahar döneminde en yüksek bitki boyu YM-16 (34.00 cm) genotipinde, en düşük bitki boyu ise YM-25 (21.67 cm) genotipinde ölçülmüştür. Sonbahar dönemi en erken sapa kalkma YM-28 (24 gün) genotipinde ve en geç sapa kalkma (51 gün) ise YM-1, YM-5, YM-6, YM-7 ve YM-16 genotiplerinde kaydedilmiştir. İlkbahar döneminde genotipler 60-88 günde sapa kalkmıştır. Sapa kalkma süresi en kısa olan genotipler YM-3 ve YM-14'dür. En yüksek sapa kalkma oranı YM-28 (%100) genotipinde, en düşük sapa kalkma oranı ise %12.5 ile YM-1, YM-13, YM-16 ve YM-19 genotiplerinde kaydedilmiştir. Morfolojik karakterizasyon sonucu elde edilen verilere temel bileşen analizi ve Cluster analizi uygulanmıştır. Temel bileşen analizi sonucunda Yedikule marul genotiplerinde birbirinden bağımsız 12 adet temel bileşen eksen oluşmuştur. Yedikule marul popülasyonunda oluşan toplam çoklu varyasyonun %87.38 oranında olduğu tespit edilmiştir. Tez çalışmasında, birbirinden bağımsız olan 12 temel bileşenin eigen değerlerine ait katsayıların 1.07-8.88 arasında değişiklik gösterdiği kaydedilmiştir. Ayrıca, cluster analizi sonucunda Yedikule marul genotiplerinin akrabalık ilişkilerini gösteren bir dendrogram elde edilmiştir. Küme analizi sonucunda elde edilen dendrogram incelendiğinde; Yedikule marul genotiplerinin, 7 grup ve 14 alt grup içerisinde dağılış gösterdiği belirlenmiştir. İncelenen Yedikule tipi marul yerel genetik materyallerinin, ileride yapılacak çeşit ıslah çalışmalarında değerlendirilmesi planlanmaktadır.

Abstract:
In this study, the morphological characterization of 28 cos lettuce (Lactuca sativa var. longifolia) genotypes collected from different locations in Turkey was performed in two periods (autumn and spring) according to the UPOV (International Union for the Protection of New Plant Varieties) and TTSM (Central Directorate of Seed Registration and Certification) plant variety trait document. In addition, the current level of variation in the population was determined. As a result of the research, phenotypic diversity was found to be quite high in terms of morphological identification criteria in local cos lettuce genetic resources. The average plant height of the plants belonging to the genotypes in the autumn period varied between 26.30 (YM-4) - 33.70 (YM-10) cm. The highest plant height was measured in YM-16 (34.00 cm) genotype, and the lowest plant height was measured in YM-25 (21.67 cm) genotype in the spring. The earliest bolting in autumn was recorded in the YM-28 genotype (24 days), and the latest bolting (51 days) was recorded in the YM-1, YM-5, YM-6, YM-7, and YM-16 genotypes. In the spring period, genotypes went into the bolting stage  in 60-88 days. The highest bolting rate was recorded in the YM-28 (100%) genotype, and the lowest bolting rate was recorded in YM-1, YM-13, YM-16 and YM-19 genotypes at 12.5%. Principal component analysis and cluster analysis were applied to the data obtained as a result of morphological characterization. As a result of principal component analysis, 12 independent principal component axes were formed in the cos lettuce genotypes. It was found that the total variation in the cos lettuce population were 87.38%. In the thesis study, it was noted that the coefficients of the eigen values of the 12 main components, which are independent from each other, varied between 1.07 and 8.88. In addition, as a result of cluster analysis, a dendrogram showing the relative relationships of the cos lettuce genotypes was obtained. When the resulting dendrogram was examined, it was found that the genotypes of cos lettuce were distributed in 7 groups and 14 subgroups. It is planned to evaluate the local genetic materials of the cos type lettuce studied in this study in the future variety breeding studies.d