'Uzun' ve 'Siirt' antepfıstığı (Pistacia vera L.) çeşitlerinin Burdur ili- Bucak yöresinde adaptasyon performanslarının belirlenmesi
Determination of adaptation performances of 'Uzun' and 'Siirt' pistachio (Pistacia vera L.) varieties in Burdur province-Bucak region
Yazar: DURMUŞ FATİH İLERİ
Danışman: PROF. DR. SADİYE GÖZLEKÇİ
Akdeniz Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı / Bahçe Bitkileri Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Ziraat = Agriculture
Dizin: Antep fıstığı = Pistachio ; Antioksidanlar = Antioxidants ; Antosiyaninler = Anthocyanins ; Fenolik maddeler = Phenolic matters ; Fenoloji = Phenology ; Pomoloji = Pomology ; Protein değeri = Protein value ; Tohum yağları = Seed oils

Özet:
Akdeniz Bölgesi, Toros Dağları'nın yamaçlarındaki yabani fıstık ağaçlarının aşılanarak yetiştirilmesine uygundur. Akdeniz geçit bölgesinde yer alan Burdur ili de Antalya ili sınır komşusu olup, Güney ve Batıdan Torosların uzantısını kapsamaktadır. Burdur ili Bucak ilçesi sınırlarında Toros Dağları'nın yamaçlarında P.terebinthus, P.atlantica ve P.lenlutiscus türleri mevcut olmakla birlikte, yörede antepfıstığı yetiştiriciliğine son yıla kadar başlanılmamıştır. Bununla birlikte, bu ilçede ilgili bir üretici tarafından tesis edilmiş ekonomik verim çağında olan, Burdur yöresinde ilk ve tek örnek antepfıstığı bahçesi bulunmaktadır. Bu tez çalışmasında da bu antepfıstığı bahçesindeki çeşitlerin ağaçlarında fenolojik, meyvelerinde ise pomolojik ve bazı biyokimyasal özellikler belirlenerek, yeni kurulacak kapama bahçelerde özellikle çeşit seçimine rehber olunması hedeflenmiştir.
Bu çalışma, 2020-2021 yıllarında, Burdur ili Bucak ilçesindeki (Gündoğdu köyü) kapama bir antepfıstığı bahçesinde iki antepfıstığı (Pistacia vera L.) çeşidinin adaptasyon performanslarının belirlenmesi amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada, çöğür anacı üzerine aşılı 'Uzun' ve 'Siirt' antepfıstığı çeşitleri kullanılmıştır. Araştırma bahçesinde yapılan fenolojik gözlemlerde; gözlerin patlaması, çiçeklenme başlangıcı, tam çiçeklenme, yapraklanma başlangıcı, çiçeklenme sonu ve derim tarihleri belirlenmiştir. Olgun meyve örneklerindeki pomolojik (bir salkımdaki; meyve sayısı, kırmızı kabuklu meyve ağırlığı, kırmızı kabuklu meyve hacmi, kırmızı kabuk ağırlığı, sert kabuklu meyve ağırlığı, sert kabuk ağırlığı, sert kabuklu meyve hacmi, çıtlama oranı, çıtlama kuvveti, meyve iç randımanı, içi boş meyve sayısı, içi dolu meyve sayısı, içi boş meyvenin toplam iç ağırlığı, içi boş meyvelerin toplam sert kabuk ağırlığı, içi dolu meyvelerin toplam iç ağırlığı, içi dolu meyvelerin toplam sert kabuk ağırlığı, salkım ağırlığı, salkım eni, salkım boyu) incelemeler de Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü'ne ait Pomoloji ve Derim Sonrası Laboratuvarları'nda, meyvelerin çıtlama testleri ise Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Malzeme Bilimi ve Mühendisliği Bölümü Laboratuvarı'nda gerçekleştirilmiştir. Meyve örneklerinin kimyasal (Antioksidan, antosiyanin ve toplam fenolik madde) analizleri Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü laboratuvarı; toplam yağ, azot ve protein analizleri; Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Biyoteknoloji Bölümü, Tarla Bitkileri Bölümü ve Zootekni Bölümü laboratuvarları) analizler ise Akdeniz Üniversitesi'nin bazı Fakülte laboratuvar olanakları kullanılarak yapılmıştır. 
Bu araştırma sonuçlarına göre; bu ekolojik koşullarda yetiştirilen 'Uzun' çeşidinin fenolojik gelişmenin 'Siirt' çeşidinden yaklaşık bir hafta daha erken ve meyve hasadının da bir hafta önce yapıldığı belirlenmiştir. 'Siirt' çeşidinde salkımdaki sert kabuklu toplam meyve ağırlığı (32.54 g), 'Uzun' (26.39 g) çeşidinden daha fazla bulunmuştur. 'Siirt' çeşidinde kırmızı kabuklu meyve ağırlığı, sert kabuklu meyve ağırlığı ve iç ağırlığı sırasıyla 2.57 g; 1.57 g: 0.80 g olarak, 'Uzun' çeşidinden (2.04 g; 1.23 g; 0.65 g) daha fazla bulunmuştur.
 'Siirt' çeşidinde 100 meyve ağırlığı, (100.25 g), 'Uzun' (ort.79.00 g) çeşidinden daha fazla bulunmuştur. 'Uzun' çeşidinde meyvelerin çıtlama oranı %16.71, 'Siirt' çeşidinde' ise % 22.42 olarak belirlenmiştir. Sert kabuğun çıtlama kuvveti 'Siirt' çeşidinde (384.33 MPa), 'Uzun' (224.63 MPa) çeşidinden daha fazla bulunmuştur. Meyve iç randımanı ise'Siirt' çeşidinde (% 31.77) 'Uzun' çeşidinden ( % 33.87) daha yüksek belirlenmiştir.          
Antioksidan kapasitesi ve toplam fenolik madde miktarı her iki çeşitte de tohum kabuğunda daha fazla bulunmuştur. Antioksidan kapasitesi, tohum kabuğunda  'Uzun' çeşidinde 3823.79 μmol TE/g, 'Siirt' çeşidinde ise 2669.20 μmol TE/g olarak belirlenmiştir. Tohum kabuğundaki toplam fenolik madde miktarı 'Uzun' çeşidinde 33380.83 mg GAE/kg, 'Siirt' çeşidinde 19053.75 mg GAE/kg olarak belirlenmiştir. Meyve tohum kabuğunda antosiyanin miktarı 'Uzun' çeşidinde (898.26 mg/kg), 'Siirt' (604.10 mg/kg) çeşidinden daha fazla bulunmuştur. Toplam yağ miktarının 'Uzun' çeşidinde (% 35.02), 'Siirt' (% 30.57) çeşidinden daha fazla olduğu belirlenmiştir. Protein miktarı 'Uzun' çeşidinde % 26.32, 'Siirt' çeşidinde ise % 24.85 olarak belirlenmiştir.

Abstract:
Wild pistachio trees can be grafted on the slopes of the Taurus Mountains in the Mediterranean Region. Burdur province, which is in the Mediterranean passage region, is a border neighbor of Antalya province and covers the extension of the Taurus Mountains from the south and west. Despite the presence of P. terebinthus, P.atlantica, and P.lenlutiscus species on the slopes of the Taurus Mountains within the borders of the Bucak district of Burdur province, local farmers did not begin pistachio cultivation until last years. However, a related producer in this district has established the first and only example pistachio orchard in the Burdur region, which is at the yield age. This thesis aims to determine this pistachio orchard's yield and fruit quality characteristics and to guide the cultural processes that will increase yield and quality in newly established or established regular orchards. The study was conducted to assess the adaptation abilities of two pistachios (Pistacia vera L.) cultivars in a closed pistachio orchard in the Bucak district of Burdur province (Gündoğdu village) in 2020-2021. 
Pistachio varieties 'Uzun' and 'Siirt' grafted on seedling rootstock were used in the study. Budburst, bloom start, full bloom, leaf start, end bloom, and harvest dates were determined based on phenological observations made in the research orchard. Pomological analyses (in a stalk; total fruit number, total fruit weight with red skin, total fruit volume with red skin, the total weight of red skin, the total weight of fruit with hard shell, the total weight of hard shell, total fruit volume with hard shell, cracking rate, cracking force, shelling percentages, the total number of hollow fruit, the total number of full fruit, the total kernel weight, total hard shell weight of hollow fruits, the total internal weight of solid fruits, total hard shell weight of solid fruits,  cluster weight, cluster width, cluster length) of ripe fruit samples were performed at Akdeniz University's Pomology and Post-Harvesting Laboratories, Faculty of Agriculture, Department of Horticulture, and fruit cracking tests were performed at Akdeniz University's Laboratory of Materials Science and Engineering, Faculty of Engineering. Chemical analyses of fruit samples (Anthocyanin, anthocyanin, and total phenolic substance analyses at Akdeniz University Engineering Faculty Food Engineering Department laboratory; total fat, nitrogen, and protein analyses at Akdeniz University Agriculture Faculty Biotechnology Department, Field Crops Department, and Animal Science Department laboratories) were conducted using Akdeniz University faculty laboratory facilities.
According to the findings of this study, the phenological development of the ' Uzun ' variety grown under these ecological conditions occurred approximately one week earlier than that of the 'Siirt' variety, and the fruit harvest occurred one week earlier. The cultivar 'Siirt' had a higher hard-shelled total fruit weight in the cluster (average 32.54 g) than the cultivar ' Uzun ' (average 26.39 g). The red-skinned fruit weight, hard-shelled fruit weight, and kernel weight of the 'Siirt' cultivar were 2.57 g, 1.57 g, and 0.80 g respectively higher than that of the 'Uzun' cultivar (2.04 g; 1.23 g; 0.65 g). 
One hundred fruit weight (average 100.25 g) in the 'Siirt' cultivar was greater than in the ' Uzun ' cultivar (average 79.00 g). Shelling percentages were found to be higher in the 'Siirt' (% 33.87) variety than in the 'Uzun' (%31.77) variety. The split rate of fruits in the ' Uzun ' cultivar was 16.71% and 22.42% in the 'Siirt' cultivar. The hard-shell split force was found to be greater in the 'Siirt' variety (384.33 MPa) than in the ' Uzun ' (224.63 MPa) variety.
Both cultivars' seed coats had a higher antioxidant capacity and total phenolic content. Antioxidant capacity in the seed coat was determined to be 3823.79 µmol TE/g in the 'Uzun' cultivar and 2669.20 µmol TE/g in the 'Siirt' cultivar. The total amount of phenolic substance in the seed coat of the 'Uzun' cultivar was determined to be 33380.83  mg GAE/kg and 19053.75 mg GAE/kg in the 'Siirt' cultivar. The 'Uzun' variety had more anthocyanin in the fruit seed (898.26 mg/kg) than the 'Siirt' variety (604.10 mg/kg). The total amount of oil was found to be higher in the 'Uzun' variety (35.02%) than in the 'Siirt' (30.57%) variety. Protein content was found to be 26.32% in the 'Uzun' cultivar and 24.85% in the 'Siirt' cultivar.