Ayanis kalesi'nden ele geçen taş eserlerin teknik ve stilistik açıdan değerlendirilmesi
Technical and stylistic evaluation of the stone works from Ayanis Castle
Yazar: AYŞEGÜL AKIN ARAS
Danışman: PROF. DR. MEHMET IŞIKLI
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı / Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Arkeometri = Archaeometry
Dizin: Ayanis Kalesi = Ayanis Castle ; Sanat = Art ; Urartu Devleti = Urartian State ; Urartular = Urartians ; Urartular Dönemi = Urartians Period

Özet:
İnsan ve çevre arasındaki organik bağ, insanın dünyaya bakış açısını
belirleyebilmesinde de oldukça etkilidir. İnsanoğlunun tarihsel sürecinde de bu bakış
açısını ya da diğer bir deyişle kendini ifade ediş sürecini en etkili şekilde mimari ve sanat
yoluyla aktardığına şahit olunmuştur. Bu bağlamda Dağlık Doğu Anadolu'ya
bakıldığında da yaşamını sürdürebileceği oranda işlevselliğin dışına çıkan, farklı
üretimler ortaya koyabilen, teknik ve estetik açıdan hep bir gelişim çizgisine tanık olunan
tek siyasi oluşum olarak karşımıza Urartular çıkmıştır. Kuşkusuz bu süreci tetikleyen
unsur, beylikler hâlinde yaşayan halkların birleşip bir araya gelmesi ile siyasal olarak
merkezileşmiş bir toplum yapısının ortaya çıkışıdır. Sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik
düzeyde görülen değişimler bu süreci tetiklemiş olmalıdır.
Urartuların, Van Gölü Havzası'nın merkezini oluşturduğu geniş bir coğrafya da -ki
bu geniş ifadesinin içerisine yayılımda olduğu Sevan ve Urmiye Gölü Havzaları da dâhil
edilir- ana yapı malzemesi taş olan onlarca kent ve kale inşa ettirerek, yaylanın ilk anıtsal
mimari örneklerini ortaya koymuştur. Sadece gösterişleri ve boyutları ile dikkat çeken
yapılar da değil, sanatsal anlamda da taşı Urartu kültürünün spesifik unsurlarında çok
fazla kullanmışlardır. Bu bağlamda taşa dayalı sanat anlayışının gelişkinlik gösterdiği
evre olarak Argişti oğlu Rusa'nın döneminin öne çıktığı görülmüştür. Ancak Kral
Rusa'nın inşa ettirdiği bu kentler içerisinde taşa dayalı tüm ögelerin hepsinin bir arada
görülebildiği tek yerleşim olarak Ayanis ayrıcalıklı bir öneme sahip olmuştur. Ayanis
kentinin sitadelinde yer alan bu ögeler, krallığın bu son sürecinde gelişen taşa dayalı sanat
anlayışının gelişmesindeki etkenleri gösteren veriler de sunmuştur. Bu dönem ile birlikte
kendini gösteren sosyal, ekonomik, kültürel ve hatta dinî değişimlerin Ayanis sitadelinin
tapınak cella duvarlarında, podyumlarında ya da taş kaplarında saklı olduğu açıkça
görülmüştür. Etkileşim unsuru birçok ögede kendine ait sanat anlayışını bir şekilde
yansıtan Urartuların Ayanis'te uyguladığı bu mimari ve sanatsal anlatılar, her ne kadar
geç kalınmış bir sanat anlayışının ürünü olsa da krallık içerisinde var olan taşa dayalı
sanatın varlığını göstermesi açısından oldukça önem arz etmiştir.
Anahtar Kelimeler: Urartu, Ayanis, Taş, Mimari, Sanat.

Abstract:
The organic bond between man and the environment plays a significant role in
determining one's view of the world. In the historical process of mankind, it has been
witnessed that this point of view has manifested itself most effectively through
architecture and art. In this context, when we look at mountainous Eastern Anatolia,
possibly the only political formation that has transcended the functionality of basic living
is the Urartians. They created different productions and have witnessed a development
course regarding technique and aesthetics. Undoubtedly, the factor triggering this process
is the emergence of a politically centralized social structure with a cluster of people living
in principalities. Changes in socio-cultural and socio-economic levels must have
prompted this process.
The Urartians have built dozens of cities and castles whose main building material
was stone in a great range of areas –Sevan and Lake Urmia Basins are also included in
this broad expression– where the Lake Van Basin forms the center, revealing the first
monumental architectural examples of the plateau. Not only in the structures that attract
attention with their ostentation and size, but also in the artistic sense, they used stone
extensively in specific elements of Urartian culture. In this respect, it is seen that the
period of Rusa, son of Argişti, is noteworthy in which the understanding of art was
sophisticated based on stone workmanship. Ayanis had privileged importance as the only
settlement where all stone-based elements can be seen together in these cities built by
King Rusa. These items, located in the citadel of the city of Ayanis, also yielded data
exposing the factors in the development of the understanding of stone-based art that
flourished in this last period of the kingdom. It is understood that the social, economic,
cultural, and even religious changes that emerged with this period were hidden in the cella
walls of the temple, podiums, or stone containers of the Ayanis citadel. These
architectural and artistic narratives applied by the Urartians in Ayanis reflect their sense
of art in many elements of interaction. They are significant in terms of revealing the
existence of stone-based art in the kingdom although they are the product of a late
understanding of art.
Keywords: Urartu, Ayanis, Stone, Architecture, Art.