Sîbeveyh'in el-kitâb adlı eserinin kıraat ve tefsir açısından önemi
Sîbeveyh's work named el-kitâb its importance in terms of recitation and interpretation
Yazar: SEYİT YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. MUSTAFA KARAGÖZ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Basra dil ekolünün en önemli temsilcilerinden olan Sîbeveyh'in el-Kitâb adlı eseri, genelde Arap dilindeki bozulmaları özelde ise Kur'an okurken yaygınlaşmaya başlayan hataları önlemek amacıyla başlatılan nahiv çalışmalarının yazıya geçirilmiş en eski metnidir. Eser, nahiv-kıraat ilişkisi bağlamında her iki disiplinin birbirini ne derece etkilediği ve erken dönemde kıraatlerin nahve kaynaklık etme hususundaki konumu hakkında fikir veren önemli atıflar barındırmaktadır. Bu çerçevede müellif, kıraatlere karşı hürmetkâr davranmakla birlikte onları mütevatir veya şaz gibi kategorik ayrıma tabi tutmamış ve nahvin temellendirilmesi konusunda kıraatlere herhangi bir öncelik vermemiştir. el-Kitâb'ın içeriği Kur'an İlimlerinin teorik tartışmalarından bağımsız olarak oluşturulsa da müellifin bazı değerlendirmeleri ulûmü'l-Kur'ân konularını yakından ilgilendirmektedir. Bu konudaki müstakil eserlerin Sîbeveyh'ten sonra telif edilmeye başladığı göz önünde bulundurulduğunda müellifin bazı ulûmü'l-Kur'ân konularına yaklaşımı önemli hale gelmektedir. Bu bağlamda Sîbeveyh'in, daha sonra Kur'an ilimleri zemininde incelenecek bazı konulardan ilk söz eden kişi olduğu anlaşılmaktadır. Sîbeveyh'in gramer analizleri veya bazı edatlara yüklediği anlamlar, tefsir faaliyetlerini yakından ilgilendirmektedir. Bu nedenle onun eseri, Kur'an'ın gramer yapısını tahlil eden müfessirlerin en önemli referanslarından biri olmuştur. el-Kitâb, hem Arap dili alanında yazılan ilk eser olması hem de pek çok ayetin irabı hakkında değerlendirme içermesi yönüyle Kur'an'ın söz dizimini inceleyen i`rabü'l-Kur'ân türü çalışmaların öncüsü kabul edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Tefsir, Sîbeveyh, el-Kitâb, Kıraat, Ulûmü'l-Kur'an.

Abstract:
Sībawayh's al-Kitāb, one of the most important representatives of the Basra linguistic school, is the earliest written text of the grammatical studies initiated to prevent the deterioration of the Arabic language in general and the errors that started to become widespread while reading the Qur'an in particular. In the context of the relationship between nahw and qiraat, the work contains important references that give an idea about the extent to which both disciplines influenced each other and the position of qiraat as a source for nahw in the early period. In this framework, the author, although he treats the qiraat with reverence, does not categorize them as mutawatir or shāḍ and does not give them any priority in the grounding of nahw. Although the content of al-Qitāb is independent of the theoretical discussions of Qur'ānic sciences, some of the author's evaluations are closely related to the subjects of ulūm al-Qur'ān. Considering that the independent works on this subject began to be compiled after al-Sībawayh, the author's approach to some ulūm al-Qur'ān issues becomes important. In this context, it is understood that al-Sībawayh was the first person to mention some of the subjects that would later be analysed on the basis of Qur'anic sciences. Sībawayh's grammatical analyses or the meanings he attributed to some prepositions are closely related to tafsir activities. For this reason, his work has been one of the most important references of the exegetes who analyse the grammatical structure of the Qur'an. al-Kitāb is considered to be the pioneer of i`rab al-Qur'ān studies that examine the syntax of the Qur'ān, both because it is the first work written in the field of Arabic language and because it contains evaluations about the irāb of many verses.
Key Words: Tafsir, Sîbawayh, al-Kitâb, Qiraat, Ulūm al-Qur'ān.