Çok kriterli karar verme problemlerinde bulanık AHS ve yapısal eşitlik modeli: Demir çelik sektöründe tedarikçi seçimi üzerine bir uygulama
Fuzzy AHP and structural equation model in multi-criteria decision making problems: An application on supplier selection in iron and steel industry
Yazar: ALİ OĞUZ BAYRAKÇIL
Danışman: PROF. DR. ZİYA GÖKALP GÖKTOLGA
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Bulanık analitik hiyerarşi süreci = Fuzzy analytical hierachy process ; Demir çelik sektörü = Iron steel sector ; Tedarikçi seçim = Supplier selection ; Yapısal eşitlik modeli = Structural equation model ; Yapısal eşitlik modelleme = Structural equation modeling ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Rekabetçi ortamda stratejik önemi sebebiyle tedarikçi seçimi, işletmelerdeki en hayati faaliyetlerden birisidir. Doğru tedarikçilerin seçimi; maliyetlerin azaltılmasında, ürün kalitesinin artmasında hatta işletmenin hayatiyetinin devamında kilit bir role sahiptir. Tedarikçi seçimi problemi; çok amaçlı, çok kriterli ve çok aktörlü, nicel ve nitel kriterleri birlikte ihtiva eden bir problemdir. Yıllar içinde, tedarikçilerin etkin değerlendirilmesi ve seçimi için, birçok çok kriterli karar verme (ÇKKV) yöntemi ve bütünleşik yaklaşımlar önerilmiştir. Ancak; Yapısal Eşitlik Modeli'nin (YEM) kriterler arasındaki ilişkilerin açığa çıkarılması ve anlamlı bir düzende gösterimine ilişkin potansiyeli ihmal edilmiştir. Çalışma; bu boşluğu doldurmayı amaçlamış ve YEM ile Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (BAHS) yönteminin bütünleşik kullanımının imkanını değerlendirmiştir. 
Sivas'ta kurulu, demir çelik sektöründe yer alan büyük ölçekli bir işletmenin tedarikçi seçimi problemi araştırma alanı olarak tayin edilmiştir. Üretim aşamalarında vasıflı çelik girdisi kullanan işletmelerin tedarikçi seçimi kriterlerinin ortaya çıkarılmasına yönelik bir piyasa araştırması gerçekleştirilmiştir. Seçim probleminde kullanılacak hiyerarşik yapı ve ilgili katsayılar, kriterlerin YEM yönteminde analiziyle elde edilmiştir. Belirlenen işletme için en uygun tedarikçinin seçimi dört tedarikçi arasından BAHS yöntemiyle yapılmıştır. YEM yöntemiyle elde edilen hiyerarşik yapı ve ilgili katsayılar tedarikçi seçimi modelinin BAHS safhasına aktarılarak seçim işlemi nihayetlendirilmiştir.
Çalışmanın başlangıcında tedarikçi seçimi probleminin genel bir çerçevesi çizildikten sonra, önerilen çözüm yöntemleri özetlenmiştir. YEM ve BAHS yöntemleri; kavramsallaştırma, uygulama ve eleştiri bakımından detaylıca incelenmiştir. Nihai olarak uygulama bölümünde bu iki yöntem bütünleşik biçimde kullanılarak belirlenen işletmede tedarikçi seçimi yapılmıştır. 
Çalışmada YEM'de elde edilen ikinci düzey parametrelerin birbirlerine göre önem karşılaştırması yapmak için uygun olmadığı, sadece birinci düzey parametrelerinin BAHS yöntemine taşınabileceği bulunmuştur. Tedarikçi seçimi için önerilen yaklaşım, bu seçimin hangi kriterlerle gerçekleştirileceği, daha geçerli bir hiyerarşinin kurulması ve birinci düzey parametrelerin aktarılmasıyla YEM yönteminin BAHS gibi diğer ÇKKV yöntemlerinde de kullanılabileceğini ortaya koymuştur.
Anahtar Kelimeler: Tedarikçi seçimi, Yapısal Eşitlik Modeli (YEM), Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (BAHS), Vasıflı Çelik

Abstract:
Supplier selection is one of the most crucial activity performed by the organizations because of its strategic importance in competetive environment. Determining the right suppliers leads to reduce the costs, improve the quality of products and even plays a key role for the survival of the organizations. Supplier selection problem is a multiobjective, multicriteria and multiactor problem involving both quantitative and qualitative criteria. Over the years, several multi-criteria decision making techniques and integrated approaches have been proposed for effective evaluation and selection of the suppliers. However, the potential of Structural Equation Modeling (SEM) to unfold the relationships between criteria and to present them in a meaningful order is neglected. This dissertation aimed to fill the gap in this field and examined the possibility of using SEM integrated with the widely used Fuzzy Analytic Hierarchy Process (FAHP) method in supplier selection. 
Supplier selection problem of a large sized corporation located in Sivas, Turkey which is in steel manufacturing industry is appointed as research area. A market research is conducted in order to find out the proper supplier selection criteria in organizations that uses special steel parts in their production processes. Analysing the criteria by SEM, the hierarchial structure and relevant coefficients to be used in selection problem is achieved. Supplier selection problem of the predetermined corporation is carried out by the FAHP method among four suppliers. The hierarchy and the relevant coefficients of the supplier selection model obtained by SEM method incorporated into FAHP part and the selection procedure is completed.
After drawing a general perspective of supplier selection problem, techniques proposed in supplier selection problems are summarized. Conceptualization, application and critisizm of SEM and FAHP methods are elaborated in detail. Finally, these methods are integrated to select the appropriate supplier of the determined corporation in the research part.
In the study, it was found that the second level parameters obtained in SEM were not suitable for comparing importance with each other, and only the first level parameters could be incorporated to the FAHP method. The proposed approach for supplier selection has revealed that the SEM method can also be integrated with other MCDM methods as FAHP, with respect to the criteria should be used, the establishment of a more valid hierarchy and the transfer of first-level parameters.
Keywords: Supplier selection, Structural Equation Modelling (SEM), Fuzzy Analytic Hierarchy Process (FAHP), Special Steel