Atıl yarı özel alanları sahiplenmek: Yeldeğirmeni mahallesi'nde arka bahçeler
Appropriating the idle semi-private spaces: Backyards in Yeldeğirmeni neighborhood
Yazar: ELVAN ARIKER
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EMRAH ALTINOK
İstanbul Bilgi Üniversitesi / Lisansüstü Programlar Enstitüsü / Mimarlık Tarihi Ana Bilim Dalı / Mimarlık Tarihi, Teorisi ve Eleştirisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Mimarlık = Architecture ; Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
İstanbul'un kentsel morfolojik karakterinde yaygın olarak görülen bitişik nizamlı yapı
adalarında, apartmanların arka bahçeleri, çeşitli nedenlerle konut sakinleri tarafından ya
kullanılmamakta ya da kısıtlı kullanılmaktadır. Arka bahçeler, farklı bölgelerde değişik fizik
mekansal karaktere sahip olmalarına rağmen genellikle kullanımın tercih edilmemesi ya da
mümkün olmaması nedeniyle 'atıl alan'lar haline gelmişlerdir. Tez, bahçeleri ortak alan
karakteriyle, kentli arasındaki sosyal etkileşimi geliştirecek özellikleriyle ve ekolojik
zenginlikleriyle, kentte ihtiyaç duyulan açık yeşil alanlara alternatif mekanlar olarak
görmektedir. Bahçelerin kısmen atıl olması bu potansiyelin araştırılmasına olanak
vermektedir. Bu nedenle tezin öncelikli amacı, bahçelerde bugünkü yaşam kültürünü
anlamak ve bu yaşamı doğuran faktörlerin birbirleriyle etkileşimli ve bütüncül bir portresini
ortaya koymaktır. Bu amaçla, kullanılan ve kullanılmayan bahçelerin bir arada bulunduğu
Yeldeğirmeni Mahallesi çalışma alanı olarak seçilmiştir.
Bir mekânda kullanım, mekanı sahiplenme duygusuyla doğmakta, orada pratikler üretmeyi,
mekanı geliştirmeyi ve dönüştürmeyi kapsamaktadır. Bu nedenle, tez, psikolojinin mekan
ve insan ilişkilerine odaklanan 'çevresel psikoloji' alt dalının kavramsallaştırdığı 'mekansal
sahiplenme' kavramının çerçevesinde bahçelerdeki yaşamı irdelemektedir. Çevresel
psikoloji alanındaki çalışmalar 'mekânsal sahiplenme'nin doğabilmesi için gerekli üç
değişkeni şu şekilde sıralar; mekanın fiziksel nitelikleri, mekandaki sosyal etkileşim ve
kişinin bireysel yetileri. Bireysel yetiler değişkeni daha geniş bir perspektifte "gündelik
hayat pratikleri ve alışkanlıklar olarak ele alınabilmektedir. Bu üç değişkenin yanı sıra,
araştırma alanının kendine özgü ortak mülkiyet karakteri doğrultusunda, 'kişiler arası
mülkiyet ilişkileri' ve 'kişi ile mülkiyetinde olan yer' arasındaki ilişkilerin neden olduğu
ekonomik nitelikler de değişkenler olarak değerlendirilmiştir. Tezin kinci amacı ise
bahçelerdeki yaşama etki eden fizik mekânsal değişkenleri, belgelemek ve Türkiye'nin
kentleşme ve mimarlık tarihi içinde konumlandırmaktır. Yeldeğirmeni Mahallesi'nin son
150 yıl içinde üretilen tüm yapı tipolojilerini barındıran bir bölge olarak fizik mekansal
değişkenlerin tarihsel dönüşümünü araştırmak için uygun bir çeşitlilik sunmaktadır. Bahçesi 
v
kullanılabilir durumda olan apartmanlar arasından %30 örneklem düzeyiyle seçilen 70 ayrı
yapının her birinden sadece bir haneyle, yarı yapılandırılmış görüşme yöntemiyle
görüşülerek, saha araştırması yapılmış; böylece apartmanın ve hanenin bahçe kullanımına
dair bilgiler edinilmiştir. Aynı zamanda, görüşme yapılan apartmanlarda, 'mekansal
sahiplenmenin' fizik mekansal değişkenlerini tespit etmek için, mekansal haritalama ve
sınıflandırma yapılmıştır. Araştırmanın başında, tek aile konutu olan sıra evler ve
apartmanlar arasındaki kullanım farkı gözlemlenmiştir. Sıra evlerde geçmişte ve günümüzde
bahçeler kullanılırken, apartmanlaşmadan sonra bu durum değişmiştir. Bölgedeki yapı
tipolojilerinin çeşitlenmesiyle ortaya çıkan en önemli değişim, bahçenin ortak mekan haline
gelmesidir. İkinci en önemli değişim bahçeye erişim şeklinin zorlaşması ya da erişimin
ortadan kalkmasıdır. Fakat erişim şeklinin sadece iki tipoloji arasındaki farktan
kaynaklanmadığı, apartman tipolojisinin bölgede üretildiği ilk tarih olan 19. yüzyıl
sonlarından günümüze kadar dönemin koşullarıyla dönüştüğü ve bunun da konut-bahçe
ilişkisini dönüştürdüğü tespit edilmiştir. Bu nedenle, araştırmada başta öngörülen tipolojik
sınıflandırma genişletilmiş; ilk apartmanlar, 1930, 1950 ve 2010 sonrası üretilen apartmanlar
olarak belgeleme yapılmıştır. Sınıflandırmanın sonucunda, erişim probleminin çoğunlukla
1950'lerden 2010'lara kadar üretilen apartman tiplerinde yaşandığı ve dolayısıyla dönemin
konut üretiminin başlıca nedeni olan hızlı kentleşmenin altında yatan ekonomik, sosyal ve
siyasal nedenlerin etkili olduğu görülmüştür. Saha araştırmasının derinlemesine
görüşmelerden ve fizik mekansal belgelemeden elde edilen verilerinin bir araya
getirilmesiyle 'mekansal sahiplenme'nin değişkenlerinin karmaşık ilişkilerini içeren
bütüncül bir portre ortaya çıkmıştır. Parsel ölçeğindeki bahçe kullanımından, mahalle
ölçeğindeki komşuluğa kadar, yaşama dair pek çok veri, İstanbul'un içinde bulunduğu
kentsel olgularla ilişkilenerek gün yüzüne çıkmıştır. Bahçelerdeki yaşama dair yapılan
çıkarımlar derlendiğinde, tez problemi kısaca; fiziksel açıdan erişim zorlukları; sosyal açıdan
ortak alan olmasının kullanımda doğurduğu zorluklar ve kentteki gündelik hayat
alışkanlıkları; ekonomik açıdan ortak mülkiyet olmasının getirdiği çoklu karar mercii ve
kiracı-ev sahibi dengesizliği gibi çok farklı değişkenleri kapsamaktadır.

Abstract:
In the perimeter blocks, that are commonly observed in the urban morphological character
of Istanbul, the backyards of the apartment buildings are either not used or used with
restrictions by the homeowners due to various reasons. Although the backyards have variant
physical spatial characteristics in different locations, they become idle spaces, as the use of
the backyards is not preferred or not possible. The thesis considers backyards as an
alternative to open green spaces needed in the city with their common space characteristics,
ecological diversity and features that will improve the social interaction between the people
living in the city. The backyards being partially idle allows this potential to be further
explored. Therefore, the primary purpose of this thesis is to understand the current lifestyle
in the backyards and to present the transactional and holistic portrait of the factors that form
this life. For this purpose Yeldeğirmeni Neighborhood, which contains both used and unused
backyards is selected as the study area.
Usage in a space starts with the sense of appropriation and includes generating practices
there, improving and transforming the space. Therefore, the thesis examines the lifestyle in
the backyards within the framework of 'appropriation of space' concept. Studies in the
environmental psychology field list the three factors that are required for the emergence of
the 'appropriation of space' as follows: Physical characteristics of space, social interaction
in the space and individual capacities of users. Individual capacities can be considered
"everyday life practices and habits" in a broader perspective. Along with these three factors,
economic qualities arising from the two factors, 'interpersonal property relationships' and
'affection between person and his property' are also considered as variables in accordance
with the joint property characteristics of the research area.
The secondary purpose of the thesis is to document the 'physical spatial factors' affecting
the use of the backyards and to position them within the urbanization and architectural
history of Turkey. Yeldeğirmeni Neighborhood provides suitable diversity to investigate the 
vii
historical transformation of the physical spatial factors, as an area that contains all the
building typologies generated in the last 150 years. A field research is conducted with a
semi-structured interview method with 70 householders, each being in different apartments
that are selected among the buildings with available backyard use with a sample level of
30% and insights on the backyard usage of the householder and all residents are gathered.
At the same time, spatial mapping and classification are conducted to determine the physical
spatial variables of the 'appropriation of space' in the interviewed apartments. At the
beginning of the research, the usage difference between the single-family row houses and
apartment buildings is observed. While the backyards are used in the row houses in the past
and present, this situation changed after the arise of apartment block. The most important
change that emerges with the diversification of the building typologies in the area is that the
backyard becomes a common place and the second most important change is the difficulty
in accessing the backyards or the elimination of access. However, it is observed that the form
of access is not only caused by the difference between two typologies but also changed by
the conditions of the period, from the middle of the 19th century – that the apartment
typology is first generated in the area-, to the present day, transforming the house-backyard
relationship. Therefore, the typological classification anticipated at the beginning of the
research is expanded and documented as initial apartments and apartments built after 1930,
1950 and 2010. As a result of the classification, it is identified that the access problems are
mostly experienced in the apartment types built between1950s and 2010s and the economic,
social and political reasons underlying the rapid urbanization, which was the main cause of
the housing production of the period, also led to access problems. Through combining the
part of the field research, that consists of the physical spatial documentation and the in-depth
interviews, a holistic picture of the complex relations of the variables of 'appropriation of
space' have emerged. From the parcel-scale use of the backyards to the neighborhood-scale
relationships, many data about the lifestyle have come to light by being associated with the
urban phenomena that are related to Istanbul. Upon the compilation of the insights on the
lifestyle in the backyards, the thesis problem covers multiple different factors such as
physical factors as access difficulties; social factors as usage difficulties arising from
backyards being common spaces and daily habits in urban life; economic factors as multiple
decision-making authority due to joint property and tenant-landlord imbalance.