Ortaöğretim coğrafya derslerinde coğrafya öğretmenlerinin CBS kullanımı ve CBS kullanımı için veri seti oluşturulması
Creating a data set for geography teachers' use of GIS and use of GIS in secondary education geography lessons
Yazar: NADİDE AKYOL
Danışman: PROF. DR. HASAN ÇUKUR
Dokuz Eylül Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı / Coğrafya Öğretmenliği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Coğrafya = Geography ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training

Özet:
Coğrafya, yaşamın her alanından önemli bilgiler barındıran bir bilim dalıdır. Coğrafya, her insanın bilgi sahibi olması gereken bir bilim dalı olsa da öğretimi konusunda sıkıntılar yaşanabilmektedir. Mevcut literatürden faydalanarak, coğrafya derslerine karşı öğrenci tutumlarının olumlu olduğunu söylemek mümkündür. Buna rağmen üniversite giriş sınavlarında öğrencilerin coğrafya başarısı istenilen düzeyde değildir. Ayrıca ülkemizin son zamanlarda yaşamış olduğu sel ve deprem felaketlerinin çok fazla can ve mal kaybına sebebiyet vermesi, coğrafya derslerinin yeterince anlaşılamadığını bize göstermektedir. Coğrafya eğitiminde yaşanan sorunların büyük bölümü, ders sürecinde yaşanan eksikliklerden kaynaklanmaktadır. Bu durum, coğrafya derslerindeki mevcut öğretim yöntem ve tekniklerinin değişmesi gerektiğinin bir göstergesidir. Öğretim yöntemleri üzerine yapılan güncel çalışmalara bakıldığında, teknoloji ile öğretimin faydaları üzerine çok fazla çalışma yapıldığı görülmektedir. Coğrafya öğretiminde ise bu alandaki çalışmalar, CBS üzerine yoğunlaşmaktadır. CBS ile öğretimin birçok avantajı bulunmasına rağmen, ülkemizde CBS öğretim aracı olarak yeterince tercih edilmemektedir.
Günümüzde ortaöğretim coğrafya derslerinde ders işleme yöntem ve tekniği, çoğunlukla öğretmenler tarafından belirlendiği için, CBS ile öğretimi konu alan bu çalışmanın örneklemi coğrafya öğretmenlerinden oluşturulmuştur. Araştırmada ortaöğretim coğrafya derslerinde coğrafya öğretmenlerinin, CBS ile öğretim konusunda tutumlarını ve ihtiyaçlarını belirlemek, tutumlarının değişkenlere (cinsiyet, yaş, hizmet yılı, eğitim düzeyi, mezun olunan fakülte, görev yapılan lise türü, kişisel bilgisayar sahibi olma ve günlük internet kullanımı) göre farklılık oluşturup oluşturmadığını tespit etmek amaçlanmıştır. Bunun yanı sıra Coğrafya öğretmenlerinin CBS ile öğretimin önünde sorun olarak gördükleri unsurlara yönelik çözüm önerileri ve CBS veri seti ile coğrafya dersi uygulama denemesi içeren bir eğitim hazırlamak, sunmak ve değerlendirmek hedeflenmiştir. Bu amaçlar doğrultusunda çalışma karma araştırma yöntemlerinden açıklayıcı sıralı desen modelinde gerçekleştirilmiştir.
Araştırmanın nicel verileri geçerlik ve güvenirlik çalışmaları araştırmacı tarafından yapılıp geliştirilen 'Coğrafya Öğretmenlerinin Öğretim Aracı Olarak CBS Kullanmaya ve Öğrenmeye İlişkin Tutumları' isimli ölçekten sağlanmıştır. Araştırmanın nicel boyutuna Balıkesir ilinde Millî Eğitim Bakanlığına bağlı olarak görev yapmakta olan 62 coğrafya öğretmeni katılmıştır. Elde edilen veriler istatistik (SPSS) programını aktarılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın nicel verilerinden elde edilen bulgular doğrultusunda, CBS ile öğretim ve CBS veri setleri ile örnek ders uygulamasına yönelik bir eğitim hazırlanmıştır. Eğitim, araştırmanın nicel boyutuna katılan öğretmenler arasından gönüllü örnekleme yöntemi ile seçilen 8 coğrafya öğretmeni ile gerçekleştirilmiştir. Eğitim sonrasında katılımcılar ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilerek, araştırmanın nitel verileri elde edilmiştir. Veriler MAXQDA uygulaması ile içerik analizine tabi tutulmuştur.
Araştırmanın nicel sonuçlarına göre, katılımcıların %91,9'u derslerinde öğretim aracı olarak CBS'yi kullanmadıkları belirlenmiştir. Coğrafya öğretmenleri öğretim aracı olarak CBS'yi kullanmama nedenleri arasında en önemli üç sebebi 'bilgi eksikliği', 'donanım-yazılım eksikliği' ve 'veri eksikliği' şeklinde ifade etmişlerdir. Öğretmenlerin CBS ile öğretimin avantajları ve sınırlılıklarına yönelik cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi, mezun olunan fakülte, görev yapılan lise türü, kişisel bilgisayara sahip olma ve internet kullanım süresi değişkenleri açısından anlamlı bir fark saptanmamıştır. Buna karşılık CBS ile öğretimin avantajları ve sınırlılıklarına yönelik hizmet yılı değişkeninde anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir. 
Araştırmanın nitel boyutuna katılan coğrafya öğretmenlerinin tamamı derslerinde teknolojiden faydalandığını söylerken, öğretmenlerin %87,5'inin ise teknoloji ile öğretim yöntemlerinden biri olan CBS'yi derslerinde kullanmadığını ifade etmiştir. CBS ile öğretim ve veri setlerine yönelik gerçekleştirilen eğitim sonrasında katılımcıların tamamı veri setlerini yararlı bulduğunu belirtmiştir. Ayrıca katılımcıların %87,5'i veri setlerinin yaygınlaştırılmasının, ortaöğretim coğrafya derslerinde CBS kullanımına olumlu yönde katkı yapabileceği görüşündedir. 

Anahtar Kelimeler: Coğrafya öğretimi, CBS ile öğretim, Öğretmen eğitimi, CBS veri seti.

Abstract:
Geography is a science that contains important information from all areas of life. Although geography is a discipline that every person should have knowledge of, there may be difficulties in its teaching. Benefiting from the existing literature, it is possible to say that student attitudes toward geography courses are positive. Despite this, students' success in geography in university entrance exams is not at the desired level. In addition, the recent flood and earthquake disasters that our country has recently experienced, which have caused a lot of loss of life and property, show us that geography lessons are not sufficiently understood. Most of the problems experienced in geography education stem the from the deficiencies in the course process. This situation is an indication that the current teaching methods and techniques in geography courses need to change. When we look at the current studies on teaching methods, it is seen that there are many studies on the benefits of teaching with technology. In geography teaching, studies in this field focus on GIS. Although there are many advantages of teaching with GIS, GIS is not sufficiently preferred as a teaching tool in our country.
Since the teaching methods and techniques in secondary geography courses are mostly determined by teachers, the sample of this study on teaching with GIS was composed of geography teachers. In the study, it was aimed to determine the attitudes and needs of geography teachers about teaching with GIS in secondary geography courses, and to determine whether their attitudes differ according to variables (gender, age, years of service, education level, faculty graduated from, high school type, personal computer ownership and daily internet use). In addition, it was aimed to prepare, present and evaluate a training that includes solution suggestions for the factors that geography teachers see as problems in front of teaching with GIS and a geography lesson application trial with GIS data set. In line with these aims, the study was carried out in the explanatory sequential design model from mixed research methods.
The quantitative data of the study were obtained from the scale titled 'Geography Teachers' Attitudes Towards Using and Learning GIS as a Teaching Tool' developed by the researcher through validity and reliability studies. In the quantitative dimension of the study, 62 geography teachers working in Balıkesir province affiliated to National Education participated. The data obtained were analyzed by transferring the statistics (SPSS) program. In line with the findings obtained from the quantitative data of the study, a training was prepared for teaching with GIS and sample lesson application with GIS data sets. The training was carried out with 8 geography teachers selected by voluntary sampling method among the teachers who participated in the quantitative dimension of the research. After the training, semi-structured interviews were conducted with the participants and qualitative data were obtained. The data were subjected to content analysis with the MAXQDA application.
According to the quantitative results of the research, it was determined that 91.9% of the participants did not use GIS as a teaching tool in their lessons. Geography teachers stated the three most important reasons for not using GIS as a teaching tool as 'lack of knowledge', 'lack of hardware-software' and 'lack of data'. No significant difference was found in terms of gender, age, education level, graduated faculty, type of high school, having a personal computer and internet usage time variables regarding the advantages and limitations of teaching with GIS. On the other hand, a significant difference was found in the variable of years of service regarding the advantages and limitations of teaching with GIS. 
While all of the geography teachers participating in the qualitative dimension of the study stated that they utilized technology in their lessons, 87.5% of the teachers stated that they did not use GIS, one of the teaching methods with technology, in their lessons. After the training on teaching with GIS and data sets, all of the participants stated that they found the data sets useful. In addition, 87.5% of the participants were of the opinion that the dissemination of data sets could contribute positively to the use of GIS in secondary geography courses.

Keywords: Geography teaching, Teaching with GIS, Teacher education, GIS data set.