İstanbul Suriçi (Fatih) hazire ve türbelerinde hattat ve hattatları bilinen mezar taşlar
Inscriptions on tombstones of calligraphers and calligraphers in Istanbul Inner City and their known tombstones
Yazar: OKTAY TÜRKOĞLU
Danışman: DR. AHMET VEFA ÇOBANOĞLU
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İstanbul Araştırmaları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
İslam sanatları içinde mümtaz bir mevkie sahip olan hat sanatı, Osmanlılar'ın elinde daha rafine bir hal alarak usta-çırak ilişkisi içinde yüzyıllar boyunca tekâmül etmiştir. Hat sanatının icracıları olarak hattatlar, özel kağıtlar üzerine yaptıkları eserler kadar kitabe olarak vücud bulmuş eserleri ile de iştihâr etmişlerdir. Bunların içinde azımsanmayacak miktarda mezar taşı kitabesi de vardır.
Tez, iki ana parçadan oluşur. Bunlar; Suriçi (Fatih) hazire ve türbelerinde bulunan hattat mezar taşları ile hattatları bilinen mezar taşlarıdır. Mezar taşlarının bir hattata ait olduğunu en basit şekilde kitabesinde "hattat" ibaresinin geçip geçmediğine bakarak anlamak mümkündür. Bununla birlikte hattat olup da kitabesinde bunun belirtilmediği mezar taşları da mevcuttur ki önemli miktarda hattat mezar taşı da bu kābildendir. Bunlar başta Tuhfe-i Hattâtîn olmak üzere hat sanatı tarihi için önemli kaynaklara müracaat edilerek tespit edilmiştir. Hattatları bilinen derken kastettiğimiz şey ise mezar taşı kitabesini hangi hattatın yazdığını bilinen mezar taşlarıdır. Bunu tespit etmenin kolay yolu mezar taşının genellikle en alt bölümde hattat imzasının (ketebe) yer alıyor oluşudur. Bununla birlikte imzanın olmadığı fakat kitabeyi hangi hattatın yazdığını ya kaynaklar dolayısıyla bilinen veya mâkul ölçütlerle izahatını yaparak tahmin ettiğimiz mezar taşları da tezde kendisine yer bulmuştur.

Abstract:
The art of calligraphy, possessing a distinguished status within Islamic arts, underwent refinement over centuries under the Ottoman rule, evolving through a nuanced mentor-apprentice relationship. Calligraphers, practitioners of this intricate art form, took pride not only in their works meticulously crafted on specialized papers but also in the commemorative inscriptions adorning tombstones. Among these, a notable collection comprises inscriptions on tombstones, playing a pivotal role both as exemplars of exquisite calligraphy and as repositories of biographical details.
Our thesis comprises two primary segments: the tombstones of calligraphers situated in the cemetery and shrines of Inner City (Fatih) and the tombstones of calligraphers whose identities are known. Discerning whether a tombstone belongs to a calligrapher can be ascertained, in its simplest form, by examining whether the term "calligrapher" is explicitly mentioned within its inscription. However, instances exist where tombstones of calligraphers lack such explicit designation, and a considerable number of these instances have been meticulously identified, primarily through consultation of significant sources in the history of calligraphy, notably Tuhfe-i Hattâtîn. By known calligraphers, we refer to tombstones where the identity of the calligrapher responsible for the inscription is definitively established. The determination of this is facilitated by the observation that the calligrapher's signature (ketebe) is typically positioned at the lowermost part of the tombstone. Additionally, the thesis incorporates tombstones lacking a signature but where the identity of the calligrapher is either documented through credible sources or reasonably inferred through judicious criteria.