İslâm hukuku açısından tüzel kişilik ve sınırlı sorumluluk
Islamic law perspective on legal personality and limited ‎liability
Yazar: YUNUS AKYÜZ
Danışman: PROF. DR. HASAN HACAK
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Hukuku Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Ekonomi = Economics ; Hukuk = Law

Özet:
Bu çalışma, temel olarak tüzel kişilik ve sınırlı sorumluluk kavramlarına odaklanmakta ve bu ‎kavramları İslâm hukuku perspektifinde incelemeyi hedeflemektedir. Tüzel kişilik, kökenleri daha ‎eskiye dayandırılsa da kavram olarak 19. yüzyılda hukuk tekniğinin bir icadı olarak birtakım sosyal, ‎ekonomik ve teknik gereksinimler neticesinde ortaya çıkmıştır. Söz konusu ihtiyaçlar doğrultusunda, ‎fertlerden veya malvarlıklarından bağımsız, ancak onları temsil eden dernek, vakıf ve şirket gibi ‎insan dışı hukuk özneleri teşekkül etmiştir. Hukuk literatüründe insan dışı varlıklara hukukî kişilik ‎tanınıp tanınmaması meselesi, günümüzde yapay zekâya sahip robotların hukukî kişiliğe sahip olup ‎olamayacağı tartışmalarına kadar ilerlemiştir. Ayrıca tüzel kişilik kavramının kabul edilmesinde ‎sorumluluğun sınırlandırılması fikri de önemli bir rol oynamıştır. Tüzel kişi, onu oluşturan kişilerden ‎bağımsız bir malvarlığına sahip olup ayrılık ilkesine göre bir birey, hukuk sahnesine iki farklı ‎malvarlığıyla çıkabilmekte; birini riske atarken diğerini koruma altına alabilmektedir. Fakat aralarında ‎bir mülâzemet ilişkisi olmadığından sınırlı sorumluluk özelliği tüm tüzel kişilik türlerinde ‎bulunmamakta, yalnızca kâr amacı güden sermaye şirketlerinde söz konusu olabilmektedir. Tüzel ‎kişilik ve sınırlı sorumluluk kavramları, Batı hukuk sistemlerinde ortaya çıkışlarından kısa bir süre ‎sonra İslâm ülkelerinde de etkisini göstermiş ve konu hakkında çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak ‎yapılan çalışmaların çoğu tüzel kişilik kavramına yoğunlaşmış, sınırlı sorumluluk ilkesine yeterince ‎temas edilmemiştir. Tez, klasik fıkıh eserlerinden hareketle tüzel kişilikle birlikte sınırlı sorumluluk ‎kavramına odaklanarak iki kavramın izlerini sürmekte ve diğer çalışmalardan bu noktada ‎ayrılmaktadır. Tezde gerçekleştirilen analizler neticesinde, tüzel kişilik ve sınırlı sorumluluk ‎olgularının kavramsal düzeyde olmasa da mefhum olarak klasik fıkıh literatüründe yer aldığı tespit ‎edilmiş olup bu sonuç, özellikle şirketler ve me'zun müessesesi gibi yapılar üzerinden ‎temellendirilmiştir. 
‎Anahtar Kelimeler‎: Roma hukuku, İslâmî şirketler, Modern şirketler, Tüzel kişilik, Sınırlı sorumluluk, Me'zun köle, Peculium.‎

Abstract:
This study primarily focuses on the concepts of legal personality and limited liability and aims to ‎analyze these concepts from the perspective of Islamic law. Although the origins of legal personality ‎can be traced back to a much earlier period, it emerged as an invention of legal technology in the ‎‎19th century as a result of certain social, economic and technical requirements. In response to these ‎needs, non-human legal entities such as associations, foundations, and companies, which are ‎independent of but represent individuals or assets have been formed. In legal literature, the issue of ‎whether to recognize legal personality for non-human entities has advanced to the contemporary ‎debates about whether robots with artificial intelligence can possess legal personality. In addition, the ‎idea of limitation of liability played an important role in the acceptance of the concept of legal ‎personality. According to this principle of separation, an individual may appear on the legal scene ‎with two different assets, risking one and protecting the other. However, since there is no relationship ‎of mutuality between them, limited liability is not found in all types of legal entities, but only in ‎profit-seeking capital companies. The concepts of legal personality and limited liability had an impact ‎on Islamic countries shortly after their emergence in Western legal systems, and various studies were ‎conducted on this subject. Yet, most of these studies have focused on the concept of legal ‎personality, and the principle of limited liability has not been sufficiently addressed. This thesis ‎distinguishes itself from other works by focusing on both the concept of legal personality and the ‎notion of limited liability, tracing their presence in classical Islamic jurisprudence. Through the ‎analyses conducted in this thesis, it has been determined that the concepts of legal personality and ‎limited liability are present in classical fiqh literature, even if not at the conceptual level. This ‎conclusion is particularly substantiated through the structures of companies and institutions such as ‎the abd ma'dhūn (authorized slave).‎
Keywords‎: Roman law, Islamic companies, ‎‎Modern.companies, Legal entity, Limited liability, Authorized slave, Peculium.‎