Muhammed İkbal'in düşüncesinde Mevlana etkisi
The impact of Mevlana on the philosophy of Muhammed
Yazar: BURHAN DURMAN
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH KARTAL
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Benlik şuuru = Self-consciousness ; Mevlana Celaleddin-i Rumi = Mevlana Celaleddin-i Rumi ; İkbal, Allama Muhammed = İkbal, Allama Muhammed ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam ; Şiir = Poem

Özet:
Mevlâna; düşünce, edebiyat ve sanat gibi çeşitli alanlarda birçok düşünürü
etkilemiştir. Mevlâna'nın etkilerinin görüldüğü düşünürlerden biri de Pakistanlı ünlü
şair, filozof ve siyasetçi Muhammed İkbal'dir. Bu çalışmada, her iki düşünürün
eserlerinden hareketle, Muhammed İkbal'in hangi alanlarda Mevlâna'dan etkilendiği
ve bu etkilerin nedenleri araştırılmıştır.
Çalışmada öncelikle Muhammed İkbal'in Mevlâna'dan etkilenmesinde rol
oynayan etkenler üzerinde durulmuştur. Muhammed İkbal'in yetiştiği aile
Mevlâna'yı tanımasında, sevmesinde ve etkilenmesinde rol oynayan ilk etkendir.
Mevlâna ve Muhammed İkbal'in yaşadıkları zaman dilimlerindeki şartların ve
koşulların benzerliği de bu etkenlerden biridir. Mevlâna'nın dinamik hayat felsefesi
Muhammed İkbal'i etkileyen ve Mevlâna'yı örnek almasında rol oynayan en önemli
etkenlerdendir. Ayrıca Mevlâna ve Muhammed İkbal'in sanat anlayışları, şiir yazma
amaçları, şiirlerindeki tarz ve biçim benzerlikleri de Muhammed İkbal'in etkileyen
unsurlardandır.
Çalışmanın üçüncü bölümünde öncelikle Muhammed İkbal'in eserlerinde
Mevlâna'nın etkisi araştırılmıştır. Mevlâna etkisinin en çok görüldüğü ve
Muhammed İkbal'in Mevlâna'ya olan hayranlığının hissedildiği eser Cavidname'dir.
Ayrıca Muhammed İkbal'in Esrar-ı Hodî, Rumuz-i Bi- Hodî, Armağan-ı Hicaz, Bal'i
Cibrîl ve Peyam-ı Meşrik eserleri de Mevlâna etkisinin görüldüğü diğer eserleridir.
Çalışmanın son bölümünde Muhammed İkbal'in benlik felsefesinde
Mevlâna'nın etkileri araştırılmıştır. Muhammed İkbal'in felsefesinin temelinde
V
benlik düşüncesi vardır. İkbal'e göre insanın en büyük amacı benliğini tanımak,
eğitmek, güçlendirmek ve kâmil insan mertebesine yükselmek olmalıdır. Benliğin
öncelikle itaat, nefis hâkimiyeti ve ilâhi niyabet aşamalarından geçerek terbiye
edilmesi gerekir. Benliğin terbiye edildikten sonra güçlendirilmesi gerekir. Aşk, fakr
(yoksulluk), hoşgörü ve yüce bir amaç edinme unsurları benliği güçlendiren
unsurların en önemlileridir. Ayrıca benliği zayıflatan korku, tembellik, dilenmek ve
ırkçılık gibi unsurlarla başa çıkılmalı ve bu unsurlardan uzak durulmalıdır. Bu
aşamalardan sonra insan benliğini bulur ve Muhammed İkbal'in "Merd-i Mü'min"
dediği kâmil insan mertebesine yükselerek sahip olduğu gerçek değere ulaşır.
Anahtar Kelimeler: Muhammed İkbal, Mevlâna, Benlik Felsefesi, Kâmil
İnsan, Muhammed İkbal Şiirleri

Abstract:
Mevlana has influenced many thinkers in various fields such as philosophy,
literature and arts. One of these thinkers who were influenced by Mevlana is
Muhammad Iqbal – a famous poet, philosopher and politician. In this study, based on
the books of both thinkers, it has been aimed to investigate in what areas Iqbal was
inspired by Mevlana and what are the causes of these inspirations.
The study first focuses on the factors that led to Muhammad Iqbal's being
influenced by Mevlana. The family, in which Muhammad Iqbal grown up, is the first
factor that enabled Iqbal to recognize and love Mevlana, and be inspired by him.
Another factor is the similarity of conditions during the time periods in which
Mevlana and Iqbal lived. The dynamic life philosophy of Mevlana is another factor
that influenced Muhammad Iqbal and led him to pattern himself on Mevlana.
Additionally, the similarities in both Mevlana's and Iqbal's understating of art,
purposes of writing poems, style, and discourse in these poems, also demonstrate the
inspiration of Muhammad Iqbal by Mevlana.
In the third part of this study, the effects of Mevlana on Muhammad Iqbal's
works are examined. Câvidnâme is the most significant book in which one can see
Mevlana's influence and Muhammad Iqbal's admiration for him. In addition, in some
other works by Muhammad Iqbal such as Asrâr-i Khudî, Rumuz-i-Bekhudi,
Armaghan-i-Hijaz, Bal'iJibrîl and Peyam-i Mashriq, Mevlana's influence is easily
recognized, as well.
VII
In the last part of the study, Mevlana's influence on Muhammed Iqbal's
philosophy of self was investigated. The philosophy of Muhammad Iqbal is based on
the idea of self. According to Iqbal, the greatest aim of human being should be to
know, educate, and strengthen himself and to rise it to the level of perfect human.
The self must first be educated through the stages of obedience, self-control, and
regency. The self must be strengthened after it is educated. Love, poverty, tolerance,
and achieving a divine purpose are the most important elements that strengthen the
self. In addition, it is also significant to cope with the things that weaken the self
such as fear, laziness, begging, and racism. Therefore, human beings should avoid
these elements. After these stages, the human being finds himself and achieves his
real value by reaching the level of perfect human which is called by Muhammad
Iqbal as "Faithful Man"
Key Words: Muhammad Iqbal, Mevlana, Philosophy of Self, Insan-ı Kamil
(Perfect Human Being), Muhammad Iqbal Poems.