Siren figürünün kökeni ve Orta Çağ Türk sanatına yansımaları
The origin of the siren figure and its reflections to Medieval Turkish art
Yazar: AHMET YILMAZ
Danışman: DOÇ. DR. SEVİNÇ GÖK İPEKÇİOĞLU
Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Sanat Tarihi = Art History ; Tarih = History
Dizin: Hristiyan sanatı = Christian art ; Klasik arkeoloji = Classical archeology ; Türk mitolojisi = Turkish mythology ; Yunan mitolojisi = Greek mythology

Özet:
Türk mitolojisi ve sanatında antropomorfik özellikler sergileyen pek çok yaratık hayal edilmiştir.  Bu yaratıklar arasında kuş gövdeli-insan başlı siren figürü, görüldüğü malzeme repertuarı, tasvir edilme sıklığı ile dahil olduğu konular bakımından diğer fantastik yaratıklardan ayrılmaktadır. İkonografik olarak Türk mitolojisinde düşmanlardan ve kötülüklerden koruyucu, Şaman'la birlikte ruha rehberlik edici, tılsımlı özellikleri bulunan sirenlerin, Yunan mitolojisinde denizcileri tuzağı düşürüp yok etmeleri gibi özellikleri ön plana çıkmaktadır. "Siren Figürünün Kökeni ve Orta Çağ Türk Sanatına Yansımaları" isimli tezimizin çıkış noktası bu iki ayrı ikonografik özelliktir. Bu bağlamda kaynağı Yunan mitolojisi olan sirenlerin, biçimsel olarak iki mitoloji ve sanatta benzer görünüm sergilerken, ikonografik olarak farklı şeyleri ifade etmeleri, bu çalışmanın yapılmasını neden olmuştur. Şunu da belirtmek gerekir ki kuş gövdeli-insan başlı yaratıklar çeşitli mitolojilerde bulunmaktadır ancak anlam dünyası mitolojilere göre değişkenlik göstermektedir.
Tezimiz kapsamında sirenlerin görüldüğü tüm mitolojiler incelenmiş, Türk sanatındaki örnekler malzemelere göre katalog yapılmıştır. Orta Çağ Türk sanatında mimariden seramiğe, metal malzemeden alçıya, tekstilden çini sanatına kadar görülmesindeki nedenleri de incelediğimiz bu çalışmada, sirenlerin biçimsel özellikleri, ikonografik ifadeleri, isim kökeni, karıştırıldığı farklı figürler ulaşılabilen kaynaklarca ele alınmıştır. Türk sanatındaki kaynağına dair çeşitli açılardan yaklaşımlar geliştirerek incelediğimiz sirenlerin, erken dönem örneklerinden geç dönemlere varıncaya kadar yansımaları takip edilmiştir.

Abstract:
Many creatures exhibiting anthropomorphic characteristics have been imagined in Turkish mythology and art.  Among these creatures, the bird-bodied-human-headed siren figure differs from other fantastic creatures in terms of its material repertoire, the frequency of its depiction, and the subjects it is involved in.  Iconographically, the sirens, which protect from enemies and evil in Turkish mythology, guide the spirit together with the shaman and have talismanic features, that come to the forefront in Greek mythology, such as trapping and destroying sailors. The starting point of our thesis named "The Origin of the Siren Figure and Its Reflections on Medieval Turkish Art" is these two separate iconographic features.  In this context, the fact that the sirens, whose origin is Greek mythology, show similar appearances in the two mythologies and art, but express different things iconographically, has led to this study.  It should also be noted that bird-bodied-human-headed creatures are also found in various mythologies, but the definition varies according to the mythologies.
Within the scope of our thesis, all the mythologies in which the sirens are seen were examined and the examples in Turkish art were cataloged according to the materials.  The formal features, iconographic expressions, the origin of the names, and different figures that are mixed with the sirens, seen in the Middle Ages Turkish art from architecture to ceramics, from metal to plaster, from textiles to tile art, are discussed in the available sources.  The reflections of the sirens, which we have investigated by developing approaches from various perspectives regarding their origins in Turkish art, have been followed from the early period examples to the late period examples.