Aliköy, Vakıf ve Köreken (Tavşanlı-Kütahya) köyleri arasında bulunan mineral zenginleşmeleri ve halk sağlığına etkileri
Mineral enrichments effects to public health located among the aliköy, Aliköy, Vakıf and Köreken (Tavşanlı-Kütahya) villages
Yazar: TAHSİN YALDIZ
Danışman: YRD. DOÇ. DR. FETULLAH ARIK
Selçuk Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Jeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2007
Konu: Jeoloji Mühendisliği = Geological Engineering

Özet:
nceleme alanı Kütahya li Tavsanlı lçesi'nin dogusunda yaklasık 150 km2'lik alanıkapsamaktadır. Yörede Üst Paleozoyik ? Kuvaterner zaman aralıgında olusan metamorfik,volkanik ve sedimanter birimler yüzeylemektedir.Yörede temeli Karbonifer ? Permiyen yaslı düsük dereceli metamorfizma geçirmiskayaçlardan olusan Sahin formasyonu meydana getirmektedir. Permiyen ? Triyas yaslıKaraagaç formasyonu Sahin formasyonu ile uyumludur. Yerlesim yası Üst Kretase olan Ennemelanjı diger birimlerin üzerinde tektonik sınırla durmaktadır. Orta - Geç Miyosen yaslı, altkesiminde ince bir seviye halinde taban konglomerası bulunan riyolitik ve riyodasitikbilesimli tüfit, tüf ve aglomeralarla temsil edilen Tavsanlı volkanitleri de Senozoyik öncesitemel üzerine uyumsuz olarak gelmektedir. Bu birimlerin üzerine Alt Pliyosen yaslı tüf,karbonat ve kil bilesimli kayaçlardan olusan Çokköy formasyonu uyumsuz olarak devametmektedir. Çokköy formasyonu üzerine uyumlu olarak Üst Pliyosen yaslı karbonatlıkayaçlardan olusan Emet formasyonu gelmektedir. Geç Pliyosen ? Kuvaterner dönemindegelisen bazik bilesimli Taslıtepe volkanitleri bu birimleri kesmektedir. Kuvaterner dönemindegelisen ve az tutturulmus kırıntılı kayaçlardan olusan Bozyer formasyonu ve güncelalüvyonlar bütün birimleri uyumsuz olarak örtmektedirler.Bölgeyi etkileyen tektonik faaliyetler sonucu Sahin ve Karaagaç formasyonlarına aitkayaçlar oldukça sık kıvrımlı ve kırıklı bir yapı kazanmıslardır. Tavsanlı, Emet ve Çokköyformasyonları ise kırıklı bir yapıya sahiptirler. Bu birimlerde meydana gelen kuzey-güneydogrultulu faylar, daha genç olan dogu-batı dogrultulu faylarla kesilmislerdir. Gümüsisletmesi civarında cevherli damarlar bu kırıkları takip etmektedir.Çalısma alanında, basta Aktepe olmak üzere Gözeçukuru ve Sıgıregregi Tepecivarında polimetalik cevherlesmeler bulunmaktadır. Aktepe yatagı gümüs zenginlesmeleri ileön plana çıkmaktadır. Gümüs zenginlesmeleri baslıca Sahin formasyonuna ait metamorfikkayaçlar, Tavsanlı volkanitlerine ait riyodasitik ve riyolitik tüfler ve Emet formasyonuna aitkireçtası ve dolomitik kireçtasları içerisindedir. Gözeçukuru maden yatagında ise kursunçinko(Pb-Zn) zenginlesmeleri bulunmaktadır. Sıgıregregi tepe yatagında da arsenik?antimuan (As-Sb) zenginlesmeleri gözlenmektedir.Birincil cevher mineralleri çokluk sırasına göre; galenit, sfalerit, pirit, markazit,kalkopirit, tetraedrit, Ag-tetraedrit, frayberjit, arjantit, pirarjirit, pirostilpnit, miarjirit, hessit,andorit, stefanit, hematit, spekülarit, antimonit, realgar, orpiment, zinober, zinkenit, enarjit,luzonit, bulanjerit ve burnonitten meydana gelmektedir. Yöredeki cevherlesmenin bu anamineralizasyon dönemi kendi içinde 4 alt evreye ayrılabilmektedir. kincil cevher mineralleriise; nabit Ag, limonit, götit, lepidokrosit, psilomelan, proluzit, antimuan okr, simitsonit,hemimorfit, seruzit, anglezit, kovellin, kalkozin, malahit ve azuritle temsil edilmektedir.Baslıca gang mineralleri barit, kuvars, kalsedon, opal, çört, kalsit, aragonit ve dolomit olaraksayılabilir.Cevherli kayaçlardan derlenen bütün numunelerin kimyasal analiz sonuçlarına göregümüs ile Pb, Zn ve Sb arasında zayıf korelasyon iliskisi belirlenmektedir. Ancak numunelersektör ve kayaç ayrımına tabi tutuldugu zaman bu elementler arasında anlamlı ve pozitifkuvvetli korelasyon iliskileri ortaya çıkmaktadır. Modelde yöredeki tüm kayaçların öncebirlikte, sonra farklı litolojik özellikteki 8 kayaç grubunda ayrı ayrı regresyon analiziyapılmıstır.Yörede gümüsle birlikte Pb, Zn, Sb ve As zenginlesmelerine sebep olan cevherliçözeltilerin kaynagı sıg ve derin dolasımlı yüzey suları ile magmatik sulardır. Yataklardakicevherlesme yankayaçlarına göre epijenetiktir.Türkiye'nin tek gümüs yatagı olan Aktepe yatagı halen isletilmektedir. Geçmisyıllarda çinko- kursun üretimi yapılaa Sıgıregregi yatagı da halen ayrısma süreçleri altındadır.1960'lı yıllarda antimuan ve atlyum üretilen Gözeçukuru yatagı halen atmosferik etkileremaruz kalmaktadır. Özellikle Gözeçukuru yatagında pasa içerisinde önemli miktarda bulunanarsenik mineralleri yagıslarla ve mekanik etkilerle Degirmen Dere, Egen Dere ve SahinDere'sine tasınmaktadır.Maden yataklarının çok yakınında bulunan Dulkadir köyünde gözlenen yaygın cilt veakciger kanserlerinin tehlikeli miktarda arsenik dagılımına baglı oldugu düsünülmektedir.Dulkadir, Sahin ve maden yataklarının ve özellikle Gözeçukuru yatagının çevresinde yasayaninsanlar cilt kanseri, akciger kanseri, kalp ritimlerinde bozukluklar gibi bir çok risk altındadır.Maden yataklarının ve özellikle Gözeçukuru yatagının çevresindeki diger köylerde yasayangeçmis yıllarda bu yataklarda çalısan, tarım ve hayvancılık faaliyetlerine baglı olarak olusantozlardan etkilenen, yöredeki sulardan ve bu kirli sularla sulanan bitkilerden faydalananinsanlar digerlerine göre daha fazla etkilenmislerdir. Bu faaliyetleri gerçeklestirenler dahafazla erkekler oldugu için erkeklerin etkilenmeleri daha fazla olmustur. As, Cd, Tl, Pb, Zn,Cu, Sb ve Ba ile diger iz element dagılımlarına göre kuzeyde Aliköy-Köprüören ve güneydeVakıf-Köreken-Sahin köyleri çizgileri arasında kalan bölge daha fazla risk altındadır.Anahtar Kelimeler: Polimetalik cevherlesmeler, maden yatakları, jeokimya, halksaglıgı, Tavsanlı, KÜTAHYA.

Abstract:
The investigation area is located to east of Kütahya-Tavsanlı and, covers about 150square km. The units cropping out in the study area are composed of metamorphic, volcanicand sedimentary rocks and their ages range from Upper Paleozoic to Quaternary.The basement of the study area comprises of low-grade metamorphic SahinFormation, Carboniferous and Permian in age. The Permian ? Triassic Karaagaç Formationlies conformably on the Sahin Formation. The Enne mélange, which is emplaced on the studyarea in the Upper Cretaceous, was placed tectonically on the other units. The Middle ? UpperMiocene Tavsanlı Volcanics, consisting of mainly rhyolitic and rhyodacitik tuffit, tuff andagglomerates, overlies uncomformably the Pre- Senozoic basement units. The Lower PlioceneÇokköy Formation is composed of tuff, carbonate and clayey rocks and, was overlied byEmet Formation, consisting of carbonate rocks. The Late Pliocene - Quaternary basicTaslıtepe volcanics cuts all of the above-mentioned units. The Quaternary Bozyer Formation,comprising of slightly consolidated detriticious rocks and alluviums, overlies uncomformablythe older units.The rocks of the Sahin and Karaagaç formations show highly folded and faultedstructures as a result of tectonic activities in the area. Tavsanlı, Emet and Çokköy formationswere heavily faulted. The northwest aligned faults in these units were cut by young east westaligned faults. Ore veins appear to follow these faults around of the silver deposits at theAktepe.There are polymetalic mineralizations around the Aktepe, Gözeçukuru and SıgıregregiHill in investigation area. There are silver enrichments in the Aktepe deposite. The silverconcentrations occur mainly in the metamorphic rocks of Sahin Formation, rhyodacitik andrhyolitic tuffs of the Tavsanlı Volcanics and limestones and dolomitic limestones of the EmetFormations. Pb-Zn enrichments appear in Gözeçukuru ore deposite. And As-Sb enrichmentsappear in Sıgıregregi Hill deposite.Primary ore minerals are, in decreasing order; galena, sphalerite, pyrite, marcasite,chalcopyrite, tetrahedrite, Ag-tetrahedrite (freibergite), argentite, pyrargyrite, pyrostilpnite,miargyrite, hessite, andorite, stephanite, hematite, specularite, antimonite, realgar, orpiment,cinnabar, zinkenite, enargite, luzonite, boulangerite and bournonite. The main mineralizationof these ore deposits in the study area, can took place as four sub-phases. Secondary oreminerals were represented by native-silver, limonite, goethite, pyrolusite, antimony ocr,smithsonite, hemimorphite, cerussite, anglesite, covellite, chalcocite, malachite and azurite.The main gangue minerals are; barite, quartz, calcedony, chert, calcite, aragonite anddolomite.According to sampling method applied to the rocks of the study area, poor corelationare determined between the silver and Pb, Zn and Sb elements. However, when the sector androck classification are done on samples, significant and positive strong corelation occurbetween elements.In the model, regression analyses were run first for all rocks together. Later were runseparately for 8 rock groups with different characteristics.Based on the ore geometry, ore types, wall rock relations and structure - texturecharacteristics, the mineralization of ore deposits is epigenetic relative to the wall rocks. TheAktepe silver is the only mined silver deposit in Türkiye. Sıgıregregi deposite was excavatedlead and zinc in historical period and under weathering process today. Also Gözeçukuruantimony deposit which was excavated in 1960?s for antimony and thalium. Especially,arsenic minerals occurs significantly in waste of Gözeçukuru deposite. These minerals moveout with rains and mechanic effects to Degirmen, Egen and Sahin Creeks.Lung, skin and derm cancers is commonly observed in Dulkadir village, where locatedvicinity of the ore deposites, because of the dangerous amount arsenic dispersion. Dulkadir,Sahin and the other villages under negative effects of study area are under important healthrisks such as skin and derm cancer, lung cancer, rhytm failure of heart to beat. The peoplewho is living in the vicintiy of the ore depostis especially Gözeçukuru Mine worked in the oredeposits, under the dust because of farming activity of agriculture and stock raising, benefitswater and vegetation which was irrigated polluted waters are more affected than otherpeoples. So male ilness more observed than womans in the study area. Concerning As, Cd, Tl,Pb, Zn, Cu, Sb, Ba and the other metals distribution maps of the arae between the Aliköy _Köprüören line an the north of yhe study area and Vakıf-Köreken-Sahin villages at the Southof the study area is under the risks of these elements. As a result some measure must be donein the study area.Key words: Polymetallic jevel, mineral deposits, geochemistry, public health,Tavsanlı, KÜTAHYA.