Azerbaycan edebiyatında tiyatro
Theater in Azerbaijan literature
Yazar: ELİF KOÇ
Danışman: PROF. DR. ERDOĞAN UYGUR
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Azerbaycan = Azerbaijan ; Azerbaycan basını = Azerbaijan press ; Azeri edebiyatı = Azerbaijan literature ; Piyes = Play ; Tiyatral = Theatrical ; Tiyatro oyunları = Theater plays

Özet:
Çalışmamızda, tiyatronun Azerbaycan edebiyatındaki gelişimi ve eserlerden
hareketle toplumsal yapının bu sanatla ilişkisini incelemeye çalıştık.
Azerbaycan tiyatrosunun ortaya çıkış ve gelişim evreleri, gelişimine öncülük eden
yazarların eserleri, tiyatro eserlerinin muhtevası ve tercüme eserlerin sahnelenmesi
hakkında bilgiler sunulan Azerbaycan Edebiyatında Tiyatro adlı çalışmamız; Önsöz,
Giriş, Sonuç ve Bibliyograyfa bölümlerinden ayrı olarak üç bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölümde, Azerbaycan tiyatrosunun tarihî dönemleri hakkında genel
bilgiler verilerek beş dönemde incelediğimiz Azerbaycan tiyatrosunun gelişim sürecinde,
edebiyat ve basının etkisine değinilmiştir.
Tezimizin ikinci bölümünde, Mirza Fetali Ahundzade, Necef Bey Vezirov,
Abdürrahim Bey Hakverdiyev, Celil Memmedguluzade, Hüseyin Cavid, Üzeyir
Hacıbeyov, Cafer Cabbarlı ve İlyas Efendiyev gibi Azerbaycan tiyatrosunun öncü
isimlerinin tiyatro oyunlarındaki muhteva özellikleri tespit edilmiştir. Bu bağlamda
çalışmamızın ağırlık noktasını oluşturan bu eserler, muhtevalarına göre toplumsal, tarihî,
dinî, felsefi ve siyasi piyesler olarak sınıflandırılmış; konu ve temaları bakımından ele
alınmış, eğitim, kadın, din, dil ve üslup özellikleri açısından incelenmişlerdir.
Çalışmamızın üçüncü bölümü, yabancı eserlerin Azerbaycan Türkçesine tercüme
edilmesi ve sahnelenmesi üzerinedir. Buna yönelik yapılan incelemeler, Rus
edebiyatından, Batı edebiyatından ve Türk edebiyatından aktarılan eserler olmak üzere
üç grupta gerçekleştirilmiştir. Bu kısımda tespit edilen eserler arasında William Shakespeare'in; Hamlet, Othello, On İkinci Gece, Machtbeth, Nikolay Vasilyeviç
Gogol'un; Müfettiş, Bir Evlenme; Friedrich Schiller'in; Hile ve Aşk, Jean Baptiste
Poquelin Molière'in; Cimri, Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre , Nazım Hikmet'in
Kafatası gibi oyunları yer almaktadır. Tezimizden elde edilen nihai görüşlerimiz sonuç
bölümünde belirtilmiştir. Çalışma boyunca yararlanılan eserler bibliyografya hâlinde
sunulmuştur. Tez, Ekler, Türkçe ve İngilizce özetle sonlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Azerbaycan edebiyatı, tiyatro, tarihî gelişim, sahne faaliyetleri, piyes.

Abstract:
This study aimed to assess the progress of theater in Azerbaijan literature and the
relationship between social structure and theater art depicted in the works.
The current thesis entitled Theater in Azerbaijan Literature delivers details about
the origin and development stages of the Azerbaijan theater, the artworks of the authors
who pioneered its development, the composition of the theater artworks, and the staging
of the translated works consisting of three chapters, namely Introduction, Conclusion, and
Bibliography, in addition to the Preface.
By providing general information about the historical courses of Azerbaijan
theater, the initial chapter of the thesis addresses the influence of literature and the press
in the progress of Azerbaijan theater, subsequently analyzing its five distinct eras.
The second chapter of the thesis focuses on the content features of the leading
figures of Azerbaijan theater, including Mirza Fetali Ahundzade, Necef Bey Vezirov,
Abdürrahim Bey Hakverdiyev, Celil Memmedguluzade, Hüseyin Cavid, Üzeyir
Hacıbeyov, Cafer Cabbarlı, and İlyas Efendiyev in the theatre. In this context, these plays
constituting the center of gravity of our study were classified as social, historical,
religious, philosophical, and political theatres based on their compositions, discussed in
terms of their subjects and themes, and analyzed in terms of education, women, religion,
language, and style.
The third chapter of the thesis retains the translation and staging of foreign plays
into Azerbaijani Turkic. The assessments made with this intent categorizes into three
groups as works adapted from Russian, Western, and Turkish literature. Among the
theatres specified in this chapter includes William Shakespeare's Hamlet, Othello, Twelfth
Night, Macbeth; Nikolai Vasilievich Gogol's Inspector, A Marriage; Friedrich Schiller's
Cheating and Love; Jean Baptiste Poquelin Molière's Stingy; Namık Kemal's Vatan Yahut
Silistre; and Nazım Hikmet's Kafatası. Subsequently, the conclusion section delivers the
final statement of the thesis. The bibliography section also presents the literature reviewed
throughout the study. The thesis concludes with Appendices in Turkish and English.

Keywords: Azerbaijani literature, theatre, historical development, stage activities, play.