İlköğretim öğrencilerinde sağlıklı beslenme ve fiziksel 
 aktivitenin arttırılmasına yönelik eğitim programının  
kilo yönetimine etkisi
Effect of elementary students healthy nutrition and increased physical activity training program to management of weight
Yazar: ZUHAL EMLEK SERT
Danışman: PROF. DR. AYLA BAYIK TEMEL
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Halk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Hemşirelik = Nursing ; Sağlık Eğitimi = Health Education

Özet:
Amaç: İlköğretim öğrencilerinde, sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin arttırılmasına yönelik eğitim programının kilo yönetimine etkisini incelemektir.
Gereç ve Yöntem: Bu araştırma ön test-son test, randomize kontrollü, deneysel bir araştırmadır. Araştırma, gerekli izinler alınarak Mayıs 2010-Haziran 2012 tarihleri arasında, İzmir/Ödemiş ilçesinde orta ve düşük gelir düzeyine sahip Özdemir Atasoy İlköğretim Okulunda yürütüldü. Bu çalışma toplam 122 öğrenci (girişim grubu 66, kontrol grubu 56)ile yürütüldü. Girişim grubundaki öğrencilere iki dönem süresince, sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin arttırılmasına yönelik eğitim programı uygulandı. Eğitim programı "İlköğretim Öğrencileri İçin Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite Eğitim Kitapçığı" ve ödüllendirme ile desteklendi. Kontrol grubuna ise herhangi bir girişimde bulunulmadı. Araştırma verileri;  Aile ve Öğrenci Tanılama Formu, Beslenme Alışkanlıkları İndeksi (BAİ), Fiziksel Aktivite Soru Formu (FAS), Ortaokul Özyeterlilik Ölçeği (OÖÖ), Çocuk Adölesan Sosyal Destek Ölçeği (ÇASDÖ)  kullanılarak toplandı. Veriler sıklık, regresyon, Wilcoxon işaretli sıralar testi, bağımlı ve bağımsız örneklerde t testi, Mann-Whitney U testi ve Ki-kare analizleri ile değerlendirildi.
Bulgular: Araştırmaya katılan öğrencilerin yaş ortalaması 12.18±.87, Beden Kitle İndeksi(BKİ) ortalaması 19.36±4.58 idi. Girişim ve kontrol grubu öğrenciler arasında homojen dağılım sağlandı (p>.05).Eğitim programı sonrası; girişim grubu öğrencilerde öğün atlama oranı azaldı ve izlemler arasındaki bu fark anlamlı bulundu (p<.05).  Öğün arası yiyecek tüketimleri arttı (p<.05). Girişim grubundaki öğrencilerin Beslenme Alışkanlıkları İndeksi (BAİ) (riskli beslenme) puanlarında son izlemde düşüş saptandığı için öğün arasında yiyecek tüketiminin artması olumlu yönde değerlendirildi. Girişim grubundaki öğrencilerin ürün etiket bilgilerinden; içindekiler, üretim-son kullanma tarihleri ve Türk Standardları Enstitüsü(TSE) damgası olup olmadığını kontrol etme oranları arttı. Girişim grubunda izlemler arasında, içindekiler listesini, son kullanma tarihini ve Türk Standardları Enstitüsü (TSE) damgasını okumaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulundu (p<.05). Girişim grubunda öğle yemeğini tükettikleri yer olarak okul kantini ve okul çevresi oranı düştü, okul yemekhanesi oranı arttı. Kontrol grubunda ise okul çevresi artarken, okul yemekhanesi oranında düşüş saptandı. Son izlemde, girişim ve kontrol grubu arasında, okul kantininde öğle yemeğini tüketmede anlamlı bir fark saptandı   (p<.05). Riskli beslenme davranışı (Beslenme Alışkanlıkları İndeksi puan ortalamaları) girişim grubunda azalırken, kontrol grubunda arttı ve bu fark anlamlı bulundu (p<.05). Precede-Proceed modele göre eğitim programında hedeflenen daha iyi düzeyde Beslenme Alışkanlıkları İndeksi(BAİ) puan ortalamasına ulaşıldı. Girişim grubunda izlemler arasında yapılan istatistiksel analizde anlamlı bir fark saptanamasa da okula ulaşım şekli olarak yürümeyi tercih eden öğrenci oranı arttı. Girişim grubu öğrencilerde yoğun fiziksel aktivite yapma artarken, kontrol grubunda azaldı. Bu fark hem gruplar arasında hem de grup içinde istatistiksel açıdan anlamlı bulundu (p<.05). Girişim grubunda Fiziksel Aktivite Soru Formu(FAS) puan ortalamaları arttı ve bu fark anlamlı bulundu (p<.05). Precede-Proceed modele göre eğitim programının başında orta etki büyüklüğü ile hesaplanan Fiziksel Aktivite Soru Formu (FAS) puan ortalamasına ulaşıldı. Son izlemde girişim grubu öğrencilerin özyeterlilik düzeyinde artış saptanırken, kontrol grubu öğrencilerin özyeterlilik düzeylerinde değişim saptanmadı. Girişim grubunda izlemler arasında belirlenen bu fark anlamlı bulundu (p<.05). Precede-Proceed modele göre eğitim programında girişim grubunun özyeterlilik düzeyi ile ilgili belirlenen orta etki büyüklüğü hedefine ulaşıldı. Yapılan doğrusal regresyon analizi sonucuna göre, grup ve rejim/diyet yapma davranışının kilo yönetimini etkileyen değişkenler olduğu belirlendi (p<.05).  
Sonuç: Sosyal Bilişsel Teori (SBT) ile bütünleştirilmiş Precede-Proceed modeli eşliğinde sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite davranışlarıyla ilgili değişiminin gerçekleştirilmesi için hazırlanan eğitim programının girişim grubu öğrencilerinde kilo yönetiminde etkili olduğunu gösterdi. Girişim grubu öğrenciler, kontrol grubu öğrencilere göre yaşlarına uygun boy ve kiloda kalarak, kilo yönetimini sağlayabildi. Bu sonuç eğitim programının etkililiğine yönelik hipotezi doğruladı.
Anahtar Sözcükler: Adölesan; beslenme; fiziksel aktivite; kilo yönetimi; hemşirelik; okul sağlığı.

Abstract:
Background: To Investigate Effect of Elementary Students Healthy Nutrition and Increased Physical Activity Training Programme to Management of Weight.
Material and Methods: This research is a pre-test-post-test, randomized controlled trial, experimental study. The research was conducted between May 2010-June 2012 at Özdemir Atasoy Elementary School with middle socio-economic level in İzmir country Ödemiş sub province by taking necessary permission. This study was conducted with 122 students(intervention group:66; control group:56). The training program was applied to the students in the intervention group during the two semesters in order to increase healthy eating and physical activity. Healthy Nutrition and Increased Physical Activity Training Programme was applied to the students in the intervention group and dedicated "Healthy Eating and Physical Activity Training Manual for Elementary School Students" also supported by the award. The research data were collected using Family and Student Diagnostics Form, BAI, FAS, OÖÖ, ÇASDÖ. Data were evaluated on incidence, regression, Wilcoxon signed rank test, and on the dependent and independent sample, t test, Mann-Whitney U test and Chi-square analyses were used.
Results: This study was conducted with a total of 122 students (intervention group 66, control group 56). The average age of students participating in the study was 12.18±.87, and mean BMI value was 19.36±4.58. The homogeneous distribution was provided between intervention and control groups among the students (p>.05. Skipping meals of the intervention group student's ratio is decreased after the training program. The difference between the follow-up group was found significantly (p<.05. Food consumption increased between-meals. (p<.05). Decreasing in the BAİ scores of the students in the intervention group (nutritional risk) was determined at the end of follow-up, increasing food intake between meals was assessed positively. The rate of checking information on the product label, production and expiration dates, and checking whether TSA stamp have or not, increased in the intervention group students. In the intervention group between follow-up, the meaningful differences was found in the reading the expiration date stamp, list and TSA statistically (p <.05). The preference rate of the intervention group students for lunch to choose school environment and school canteen decreased but preference of school cafeteria increased. In the control group, the preference of the school environment increased, the preference of the school cafeteria decreased. The statistically meaningful differences were found between the intervention group and control group at the end of follow-up in the preference of school canteen for lunch (p<.05). Risky eating behaviours in the intervention group decreased but in the control group risky eating behaviour increased. This difference was found statistically meaningful (p<.05).The better BAI scores was reached with the training programme with respect to targeted BAI scores according to Precede-Proceed model. Although, there was no meaningful differences between follow-up in the intervention groups according to statistical analysis, the ratio of preference walking to the school was increased. In the intervention group the intensive physical activity rate was increased but in the control group this rate was decreased.  This difference between groups and also in groups was found meaningful (p<.05). In the intervention groups the mean FAS scores was increased and this difference was found meaningful (p<.05).The targeted BAI scores calculated medium effect sizes according to Precede-Proceed model reached at the beginning of the training program. There was a significant increase in the level of students' self-efficacy in intervention group but there was no significant change in students' self-efficacy level in control group at the end follow–up. In the intervention group, the identified difference was statistically significant (p<.05). Self- efficacy test scores with size effect targeted medium effect size at the beginning of the training program according to Precede-Proceed model was achieved. According to the results of the linear regression analysis, the group and the regime/diet were effective variable to affect weight management (p<.05).
Conclusıon: Health education program for changing behaviour of healthy eating/diet and physical activity of students was found to be effective in weight management when Precede-Proceed model integrated with SBT was accompanied.Students of intervention group could provide the weight management staying appropriate height and weight, according to the control group students. These results confirmed the hypothesis for the effectiveness of training programs.
Key Words: Adolescent; nutrition; physical activity; weight management; nursing; school health.