Tanzimat Dönemi fikir adamlarından Ahmet Cevdet Paşa'nın görüşlerinin din sosyolojisi açısından tahlili
Analysis of the opinions of Ahmet Cevdet Pasha, one of the intellectuals of the Tanzimat Period, in terms of sociology of religion
Yazar: MÜNÜR ALICI
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA DERVİŞ DERELİ
Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology

Özet:
Ahmet Cevdet Paşa, Tanzimat Dönemi'nin de içinde bulunduğu Osmanlı son dönemine damga vuran en önemli şahsiyetlerdendir. Çocukluğundan itibaren kendini yetiştirmiş olan Ahmet Cevdet Paşa tarihçi, hukukçu, eğitimci ve sosyolog kimliği ile ön plana çıkmaktadır. İki bölümden müteşekkil olan bu çalışmanın ilk bölümü, Ahmet Cevdet Paşa'nın hayatı, düşünce dünyası, eserleri, çalışma ve iş hayatını konu edinirken ikinci bölümü, onun tarih yaklaşımı ve toplum düşüncesinden hareketle din ile toplum arasında kurmuş olduğu irtibatı içermektedir.
Ahmet Cevdet Paşa'nın tarih, toplum ve devlet görüşünde ünlü İslâm düşünürü İbn Haldûn'un etkisi olmakla birlikte ondan farklılaşan düşüncelere de sahiptir. İbn Haldûn'un devlet teorisi kısaca bir devletin gençlik, olgunluk ve ihtiyarlık süreçlerinden sonra çökeceği şeklinde olmakla birlikte Ahmet Cevdet Paşa, ondan farklı olarak, bazı şahısların gayretleriyle bu çöküş sürecinin uzatılabileceğini düşünmektedir. Toplumsal örgütlenme ve üretim ilişkileri yönünden Osmanlı tarihinde önemli bir değişim, dönüşüm ve başkalaşımın olduğu ve bunun neticesinde yeni ve farklı bir kimlik kazanmaya başladığı devirde yaşamış olan Ahmet Cevdet Paşa'nın en büyük ideali, sürekli olan bir devlet (devlet-ü ebed müddet) olgusudur. Tanzimat döneminde çıkarılan kanunların önemli bir kısmında imzası bulunan ve Osmanlı Devleti'nin çöküş dönemi tarihini de yazan Ahmet Cevdet Paşa, yapılacak bazı düzenlemelerle Osmanlı Devleti'nin kurtulacağına yönelik umutlar taşımaktadır. Ahmet Cevdet Paşa'nın bu ümidi Tanzimat sürecinin başarısızlıklarını gördükçe azalma eğilimi göstermiştir. Din ile toplum arasında kurmuş olduğu ilişki bağlamında ise ikisinin birbirinden ayrılamayacağını, birisi diğerinden ayrıldığında diğerinin de anlamını kaybedeceğini öne sürdüğü görülmektedir. 
Anahtar Kelimeler: Ahmet Cevdet Paşa, Din, Toplum, Osmanlı Devleti, Tanzimat Dönemi.

Abstract:
Ahmet Cevdet Pasha is one of the most important figures who left his mark on the last period of the Ottoman Empire, including the Tanzimat Period. Ahmet Cevdet Pasha, who has educated himself since his childhood, stands out as a historian, jurist, educator and sociologist. The first part of this study, which consists of two parts, deals with Ahmet Cevdet Pasha's life, world of thought, works, work and professional life, while the second part deals with his approach to history and the connection he established between religion and society based on his social thought.
Ahmet Cevdet Pasha's view of history, society and the state are influenced by the famous Islamic thinker Ibn Khaldun, but he also has ideas that differ from him. Ibn Khaldun's theory of the state is that a state will collapse after a period of youth, maturity and old age, but Ahmet Cevdet Pasha, unlike him, thinks that this process of collapse can be prolonged by the efforts of some individuals. The greatest ideal of Ahmet Cevdet Pasha, who lived in a period of significant change, transformation and metamorphosis in Ottoman history in terms of social organization and relations of production, and as a result of which it began to acquire a new and different identity, is the phenomenon of a permanent state. Ahmet Cevdet Pasha, who signed a significant number of the laws enacted during the Tanzimat period and wrote the history of the decline of the Ottoman Empire, had hopes that the Ottoman Empire would be saved with certain regulations. The hopes of Ahmet Cevdet Pasha, who basically had this idea, tended to diminish as he saw the failures of the Tanzimat process. In the context of the relationship, he has established between religion and society, it is seen that he argues that the two cannot be separated from each other and that when one is separated from the other, the other loses its meaning.
Keywords: Ahmet Cevdet Pasha, Religion, Society, Ottoman State, Tanzimat Period.