Kıble'nin değişimi bağlamında Berâ b. Ma'rûr'un Kâbe'ye yönelimi
Berâ b. Ma'rûr's orientation towards the kaaba in the context of the qibla change
Yazar: DOSTONBEK VALIJON OGLI SULTONOV
Danışman: PROF. DR. GÜLGÜN UYAR
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Din = Religion

Özet:
Bu çalışmada, Berâ b. Ma'rûr'un kıblenin Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye çevrilmesinden önce Kâbe'ye yönelmesi ve bu olayın tarihsel arka planı ele alınmış, ayrıca Mekke yolculuğu sırasında yaşanan gelişmeler, Hz. Peygamber'in uyarısıyla Beytü'l-Makdis'e yönelmesi ve kıblenin değişim sürecinde yaşanan olaylar kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Çalışmanın amacı, Berâ b. Ma'rûr'un bu konudaki tutumunu ve yaşanan olayların kıblenin değişimi sürecindeki önemini ortaya koymaktır. Rivâyetler arasındaki tutarsızlıkları ve çelişkileri gidermek amacıyla Bütünsel Yaklaşım yöntemi kullanılarak Berâ b. Ma'rûr'un kıbleye yönelmesi ile ilgili tüm rivâyetler derlenmiş ve kronolojik bir kurgu oluşturulmuştur. Elde edilen bu kurgu neticesinde, Berâ b. Ma'rûr'un kıble değişiminden önce Kâbe'ye yönelme kararı aldığı, Mekke'de Hz. Peygamber ile yaptığı görüşmede bu durumun gündeme geldiği ve Hz. Peygamber'in ona Beytü'l-Makdis'e yönelmesini tavsiye ettiği tespit edilmiştir. Medine'ye döndükten sonra Berâ b. Ma'rûr'un ölümüne neden olan hastalığa yakalanıp çok geçmeden Safer ayında vefat ettiği ve yüzü Kâbe'ye dönük şekilde defnedilmesini vasiyet ettiği tespit edilmiştir. Medine'ye döndükten sonra Kâbe'ye yöneldiğine dair rivâyetlerin, ailesi tarafından yaşanan bilgi eksikliğinden veya rivâyetlerdeki anlatım farklılıklarından kaynaklanabileceği değerlendirilmiştir. Hz. Peygamber, Akabe görüşmesinden üç ay sonra, Rebîülevvel ayında Medine'ye hicret ettiğinde Berâ b. Ma'rûr'un vefat ettiğini ve Kâbe'ye dönük olarak defnedildiğini öğrenmiştir. O sırada bazı rivâyetlerde Hz. Peygamber'in Berâ b. Ma'rûr'un bu tutumu için "Asâbe'l-fıtra" yani "Fıtrata uygun davranmış" dediği ve Berâ b. Ma'rûr için cenaze namazı kıldığı geçmektedir. Ancak cenaze namazının bu rivâyetlerden anlaşıldığı gibi Medine'ye geldikten hemen sonra değil, hicretten bir buçuk yıl sonra, Ümmü Bişr'in evini ziyaret ettiği sırada gerçekleştiği sonucuna varılmıştır. İlgili rivâyetlerin, râvi tarafından olaylar özetlenerek ve önemli noktalar vurgulanarak aktarıldığı, bu nedenle dinleyicilerin olayı daha iyi anlaması için zaman farkının göz ardı edildiği düşünülmektedir. Bu tür anlatımlar, olayların tek bir anlatıda birleştirilmesi yoluyla daha kısa ve anlaşılır hale getirilmeyi amaçlamış olabilir. Ancak Hz. Peygamber'in "fıtrata uygun davranmış" ifadesini Berâ b. Ma'rûr'un vasiyeti haber verildiği dönemde mi yoksa daha sonra kıblenin tahvil edildiği gün mü söylediği tam olarak tespit edilememiştir. Kıblenin Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye çevrilmesi ise, Ümmü Bişr'in evine yaptığı bu ziyaret sırasında, Benî Seleme yurdundaki mescidde, öğle namazı kılınırken gerçekleşmiştir. Bu çalışmada, Berâ b. Ma'rûr'un kıbleye yönelimi ve bu olayın İslâm tarihinde kıblenin değişimi sürecindeki yeri, rivâyetler kronolojik bir düzende ele alınarak bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Neticede, Berâ b. Ma'rûr'un Kâbe'ye yönelmesinin, kıblenin değişimi sürecindeki olaylara nasıl yansıdığı ve bu olayın İslâm tarihi literatüründe nasıl ele alınması gerektiği konusunda yeni bir bakış açısı sunulmuştur.

Abstract:
This study examines Berâ b. Ma'rûr's turning towards the Kaaba before the qibla was changed from Bayt al-Maqdis to the Kaaba, along with the historical background of this event. It also comprehensively addresses the developments during his journey to Mecca, his redirection to Bayt al-Maqdis upon the Prophet's (s.a.s.) advice, and the events that occurred during the process of the qibla change. The aim of the study is to shed light on Berâ b. Ma'rûr's stance on this issue and the significance of these events in the process of the qibla change. Using the Holistic Approach to resolve inconsistencies and contradictions between various narrations, all reports regarding Berâ b. Ma'rûr's orientation towards the qibla were compiled, and a chronological scenario was constructed. This reconstruction reveals that Berâ b. Ma'rûr decided to face the Kaaba before the qibla was officially changed. During a meeting with the Prophet (s.a.s.) in Mecca, this decision was discussed, and the Prophet (s.a.s.) advised him to continue facing Bayt al-Maqdis. After returning to Medina, Berâ b. Ma'rûr contracted a fatal illness and passed away in the month of Safar, shortly thereafter, having requested to be buried facing the Kaaba. The study evaluates reports suggesting Berâ b. Ma'rûr returned to facing the Kaaba upon his return to Medina as likely being due to his family's lack of information or differences in how the narrations were conveyed. The Prophet (s.a.s.) migrated to Medina three months after the meeting at Aqaba, in the month of Rabi' al-Awwal. Upon arriving, he learned that Berâ b. Ma'rûr had passed away and had been buried facing the Kaaba. Some narrations indicate that, at this time, the Prophet (s.a.s.) remarked, 'He has acted in accordance with the natural disposition' (اصاب الفطرة), and performed a funeral prayer for Berâ b. Ma'rûr. However, it has been concluded that this prayer was not performed immediately after the Prophet's arrival in Medina, as implied by some narrations, but rather one and a half years later, during a visit to the home of Umm Bishr. It is believed that these narrations were simplified by the narrators, who highlighted key moments, possibly omitting the time gaps to make the story easier for listeners to understand. This style of narration likely aimed to present the events more clearly and concisely. Nonetheless, it remains uncertain whether the Prophet's (s.a.s.) statement about acting in accordance with the natural disposition was made when Berâ b. Ma'rûr's request was communicated or later, on the day of the qibla change. The qibla was officially changed from Bayt al-Maqdis to the Kaaba during a visit to the home of Umm Bishr, in the mosque of Banu Salama, while the Prophet (s.a.s.) was leading the noon prayer. This study provides a holistic evaluation of Berâ b. Ma'rûr's orientation towards the Kaaba and its significance in the historical process of the qibla change. It offers a new perspective on how Berâ b. Ma'rûr's actions influenced the events surrounding the qibla change and how this event should be interpreted in Islamic historical literature.