İslâm'ın ik yıllarında (h.1-41/m.622-661) iskân
Settlement in early years of islam (ah.1-41/a.c.622-661)
Yazar: TAHSİN KOÇYİĞİT
Danışman: PROF. DR. RIZA SAVAŞ
Dokuz Eylül Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı / İslam Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Tarih = History

Özet:
Medeniyet ve toplumların ortaya çıkısında göç ve iskân faaliyetlerinin önemli rol oynadıgı
kabul edilmektedir. Bundan yola çıkarak, Medîne'de ilk Müslüman toplumunun olusumu ve
dünya tarihi açısından kısa sayılabilecek bir sürede farklı cografyalarda hakimiyet kurmaları
göç ve iskân açısından arastırıldıgında meseleye ciddi bazı açılımlar saglayabilir.
"slam'ın lk Yıllarında (h.1-41/622-661) skan" baslıgını tasıyan bu çalısmada, Medîne
Kûfe, Basra ve Fustat sehirlerine yapılan ilk Müslüman sehir yerlesimleri ele alınmaya
çalısılmıstır. Bu anlamda, söz konusu bölgelerin slâm öncesindeki durumunu tespit, sonraki
degisimin izlerini ortaya koymak bakımından gerekliydi. Medîne'ye iskân, Hz. Muhammed ve
ilk müslümanların hicreti çerçevesinde degerlendirilmistir. Rasûlullah'ın, siyâsî oldugu kadar,
cografî açıdan da dagınık bir görüntü arz eden Medîne'de ciddi anlamda bir sehirlesme
faaliyetine girisildigi anlasılmaktadır. Hicretle birlikte, Medîne'ye önemli bir nüfus hareketi
olmustur. Bu itibarla, ilk önce sehrin yerlesime ve gelisime elverisli bir alan merkez olarak
tespit edilmis, buraya cami ve kendi evlerini insa ettikten sonra muhacirlerin belli kıstaslara
göre yerlesmelerine imkan saglanmıstır.
Hz. Peygamber devrinde baslayan fetih hareketleri, onun ardından Hz. Ebû Bekir ve Hz.
Ömer devrinde de hızla devam etmistir. Hz. Ömer'in hilafeti zamanında Irak ve Mısır
bölgesinde ordugâh sehirlerin kurulması ve fetih ordularının askerlerinin buralara yerlesmeleri
gündeme gelmistir. Bu arada, kurulacak olan sehirlerin yerlerinin tespitinde Hz. Ömer'in bazı
sartlar ortaya koydugu ve bu süreçte aktif rol aldıgı görülmektedir. Basra, Kûfe ve Fustat
sehirlerinde müslümanlar kabile esasında göre tanzim edilen müstakil hıttalara yerlestirilmistir.
Kuruluslarının ardından söz konusu sehirlere göçler devam etmis ve sehirlerin nüfuslarının
artıs meydana gelmistir. Bu nedenle, yöneticiler ihtiyaç hissettiklerinde

Abstract:
It is a fact migration of people and settlements play important role in the emergence
of new societies and civilizations. From this perspective, studying the facts such
as establishment of first Muslim community in Medina and the extension of Muslim
domination over a vast geographical area in a short period of time within the world
history in terms of migration might reveal some significant aspects of the subject.
In this dissertation entitled "Settlement in Early Years of Islam (1-41 h /622-661)"
we study the first Islamic settlements in cities of Medina, Kufa, Basra and Fustat. In
order to determine the traces of later changes, it seemed necessary for us fist to establish
the pre-Islamic facts regarding these regions. The settlement in Medina is evaluated
in terms of the migration of the Prophet Muhammad and first Muslims to that
city. The Prophet initiated a serious and orderly urbanization activity in Medina that
politically and geographically seemed in disorder previously. After the Hegira there
has been a significant population movement in Medina. In this regard, first an area of
the city suitable for settlement and development marked as a new center and after the
construction of his house and the Mosque, the rest of Migrates were allowed to settle
there according to certain criteria.
The conquests started with the Prophet continued with a fast pace under the period
of Abu Bakr and Omar. During the Caliphate of Omar, cities for military encampment
were established and soldiers of the conquering armies were settled these
areas. In the meantime, in determining the settlement and city locations, Caliph Omar
seemed played a definite role and set certain rules and requirements. In the cities of
Basra, Kufa and Fustat Muslims were settled in khittas ordered on tribal basis. After
settlements these cities received further migrations and went through significant population
growth. For this reason, the rulers of these cities seemed to feel it necessary to
make certain re-adjustments to these khittas from time to time.