Türkiye'de İslam ilmihallerine toplumsal cinsiyet algısındaki  değişim çerçevesinde sosyolojik yaklaşım
A sociological approach to Muslim catechism (ilmihals) in Turkey through the changes in gender perceptions
Yazar: SENEM GÜRKAN
Danışman: PROF. DR. ERKAN PERŞEMBE
Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion ; Sosyoloji = Sociology
Dizin: Din = Religion ; Din sosyolojisi = Religious sociology ; Feminizm = Feminism ; Kadınlar = Women ; Toplumsal cinsiyet = Gender ; İlmihal = Cateshism ; İslamiyet = Islam

Özet:
Modernleşme sürecinde pozitivizmin rasyonel bakış açısı, sosyal bilimlerde
dini hükümleri içeren belgelerin sorgulanabilmesine açılım sağlamıştır. Bu düşünsel
çerçevede İslami feministler, ataerkil değerlerin meşruiyetinin İslam dininin
yapısından değil, İslam referanslarının farklı şekillerde yorumlanmasından
kaynaklandığını savunurlar. Genel olarak, İslami feminist söylemin sorgulama alanı
Kur'an-ı Kerim, Hadis-i Şerifler ve İslam'ın fıkıh, tefsir gibi kaynaklarının kadın
gözüyle yeniden okunmasıdır. İslam ve Türkiye özelinde ise bu söylem, İslam'ın ana
metinlerinin yorumlanmasından doğan ilmihal tarzı dini öğreti metinleri üzerine
çalışmalar yapılabilmesinde yerini bulmuştur. Tez çalışmasının amacı, İslam ilmihal
kitaplarını, Türk modernleşme döneminin toplumsal cinsiyet algısındaki değişimi
yönüyle yaklaşarak feminist bakış açısıyla incelemektir. Tez bu kapsamda,
Türkiye'deki toplumsal değişim sürecinin etkisinde toplumsal cinsiyet algısında
meydana gelen değişimlerin İslam ilmihallerine nasıl yansıdığını ortaya koymayı
hedeflemektedir. Araştırma, yöntemsel olarak nitel paradigmanın teorik görüşü ve
süreçleri üzerine temellendirilmiş, içerik analizi ve gömülü teori ile desenlenmiştir.
Epistemolojik açıdan ise, eserlerin eleştirel olarak irdelenmesine imkân sunan
feminist duruş yaklaşımına dayandırılmıştır. Bu doğrultuda amaçlı örnekleme
yöntemlerinden ölçüt örnekleme ile belirlenen 14 adet İslam ilmihalinin ahlak ve
sosyal yaşamla ilgili bölümleri, "kadın" ve "toplumsal cinsiyet" temaları etrafında
incelenmiştir. İncelemeler sonucunda, "Bir Kimlik ve Statü Göstergesi Olarak
Kadın", "Toplumsal Hayatta Kadın" ve "Evlilik ve Aile Hayatına Kadın" olmak
üzere üç ana kategori ve alt kategoriler saptanmıştır. Araştırmanın bulgularıyla, öz
olarak ve fakat kapsayıcı olmamakla birlikte, incelenen ilmihallerin toplumsal
cinsiyet mekanizmasının çalışmasına ve sürdürülmesine etki ettiği, kadına dair
rollerin, sorumlulukların ve görevlerin yeniden üretilmesini pekiştirdiği ve
güçlendirdiği yorumlarını yapmak olası görülmektedir. Dahası, Türkiye'deki
toplumsal değişimlerin, toplumsala yön veren bu ilmihallerde tam olarak yerini
bulmaması, değişime karşı bir direnişin, geleneksele ve ataerkil sisteme bağlı
kalınmış olunduğunun ve değişimin gerçekleşmiş olsa da bu eserlerde kısmen yer
aldığının göstergeleri olarak durmaktadır. Ne var ki ilmihallerin bu durumunun, bu
eserlerin yazarlarının farklı yorumlamaları, metinlerarasılık yoluyla farklı sosyolojik
ve ideolojik fikirlerdeki eserlere atıf yapmaları, eserlerdeki dönemsel kuralların
bugüne göre güncellenmemiş olması gibi dinamiklerden etkilendiği görülmektedir.
Dolayısıyla tüm ilmihaller üzerine böyle bir genelleme yapılmaması gereği göz
önünde bulundurulması gereken bir faktördür.
Anahtar Sözcükler: Toplumsal cinsiyet, kadın, din ve kadın, İslam ilmihali, ilmihal.

Abstract:
In the process of modernization, the rational perspective of positivism has
offered an insight to the questionability of documents containing religious provisions
in social sciences. In this intellectual framework, Islamic feminists argue that the
legitimacy of patriarchal values stems not from the structure of the religion of Islam,
but from the different interpretations of Islamic sources. Generally, the interrogation
field of Islamic feminism is the rereading of Quran, Hadith and Islamic fiqh and
tafsir through the eyes of women. Specifically, in Islam and Turkey, on the other
hand, this discourse has found its place in conducting research on doctrinal texts such
as Muslim catechism (ilmihals) arising from the interpretation of the main sources of
Islam. The thesis study aims at analyzing the Muslim catechism from a feminist
perspective by approaching the change in gender perceptions during the Turkish
modernization period. In this context, the thesis carries the purpose of demonstrating
how the changes in gender perceptions have been reflected to Muslim catechism
under the influence of the social change process in Turkey. Methodologically, the
research is conducted through the theoretical view and processes of the qualitative
paradigm and has been patterned with content analysis and grounded theory. In terms
of epistemology, it leans on the feminist standpoint approach that enables the works
to be critically examined. Accordingly, the sections related to ethics and social life of
14 Muslim catechism, determined by criterion sampling, one of the purposeful
sampling methods, were examined around the themes of "women" and "gender". As
a result of the analyses, three main categories, "Woman as a Sign of Identity and
Status", "Women in Social Life" and "Women in Marriage and Family Life" and
related sub-categories were found. With regard to the findings of the research,
essentially but not necessarily, it seems possible to comment that Muslim catechism
has an effect on the functioning and maintenance of the gender mechanism, reinforce
and strengthen the reproduction of women's roles, responsibilities and duties.
Moreover, the fact that social changes in Turkey are not exactly being reflected to
Muslim catechism shaping the social life remains to be as an indicator that there has
been a resistance to change, an adherence to the traditional and patriarchal system,
and even if a change has taken place, it has happened partially. However, this
situation of the Muslim catechism seems to be affected by dynamics such as different
interpretations of the authors of these works, citing to the works of different
sociological and ideological ideas through intertextuality, and the periodic rules in
the works that have not been updated to today. Therefore, it is a factor to be taken
into consideration that such a generalization should not be made on all Muslim catechism.
Keywords: Gender, women, religion and women, Muslim catechism, ilmihal.