İlköğretim çağı çocuklara verilen ebeveyn destekli beslenme eğitiminin beslenme durumu ve beslenme bilgisi üzerine etkisi
The effect of parent supported nutrition education program on primary school children's nutrition status and nutrition knowledge
Yazar: SEYİT RAMAZAN KARADOĞAN
Danışman: PROF. DR. FUNDA PINAR ÇAKIROĞLU
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı / Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics ; Sağlık Eğitimi = Health Education

Özet:
Bu çalışmanın amacı ebeveyn destekli verilen beslenme eğitiminin 8-10 yaş arası çocukların beslenme bilgisi, yeme davranışları ve beslenme durumu üzerine etkisini belirlemektir. Çalışma 2022-2023 eğitim öğretim güz döneminde Isparta Merkez'de bulunan özel bir kolejde yürütülmüştür. Çalışmada ön test son test kontrol gruplu deneysel desen kullanılmıştır. Çocuklar, ebeveyn destekli eğitim verilen grup (EDEG) ve sadece çocuklara eğitim verilen grup (EG) olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Her iki gruba da çalışmaya başlamadan bir hafta önce ön testler uygulanmış ve çocukların antropometrik ölçümleri alınmıştır. EDEG çocuklarına okulda verilen eğitimlere ek olarak evde aileleriyle birlikte yapacakları oyun ve etkinlikleri içeren beş haftalık beslenme eğitim programı uygulanmış, EG çocuklarına ise okulda 5 haftalık beslenme eğitimi verilmiştir. Beslenme eğitimlerinin bitiminden 2 hafta sonra her iki gruba da son testler uygulanmıştır. Ön test ve son testte çocuk ve ebeveynlerine ayrı iki anket formu uygulanmıştır. Çalışma toplam 121 çocuk (EDEG 62, EG 59) ile tamamlanmıştır. EDEG çocuklarının eğitim öncesi beslenme bilgi puanları ortanca değeri 12,0(7,7-16,0) iken, eğitim sonunda 20,0(17,0-22,0) puana yükseldiği görülmüştür (p<0,05). EG çocuklarının ise eğitim öncesi beslenme bilgi puanları ortanca değeri 18,0(16,0-20,0) iken, eğitim sonrası 20,0(18,0-21,0) puana yükseldiği tespit edilmiştir (p<0,05). EDEG çocukların eğitim sonrasında süt, peynir, yoğurt, et, tavuk, balık, yumurta, kurubaklagil, meyve, sebze, ekmek, pilav/makarna, hamburger ve yağlı tohumların tüketim sıklığının arttığı; çikolata, bisküvi vb, hamur işleri, gazlı içecekler, hazır meyve suları, taze sıkılmış meyve suları, pizza, pide, lahmacun vb, döner ve kızartmaların tüketim sıklığının ise azaldığı tespit edilmiştir. Ayrıca EG çocukların eğitim sonrası süt, peynir, yoğurt, et, tavuk, balık, yumurta, kurubaklagil, meyve, sebze, ekmek, pilav/makarna, yağlı tohumlar ve döner gibi besinlerin tüketim sıklığının arttığı; çikolata, bisküvi vb, hamur işleri, gazlı içecekler, hazır meyve suları, taze sıkılmış meyve suları, hamburger, pide, lahmacun vb, pizza ve kızartmaların tüketim sıklığının ise azaldığı görülmüştür. EDEG çocuklarının eğitim sonunda gıda heveslisi, duygusal aşırı yeme, içme tutkusu ve tokluk heveslisi yeme davranış puanları azalırken, yemek seçiciliği yeme davranış puanlarının arttığı tespit edilmiştir (p<0,05). EG çocuklarının ise eğitim sonunda gıda heveslisi, duygusal aşırı yeme, içme tutkusu ve tokluk heveslisi yeme davranış puanları azalırken, yavaş yeme ve yemek seçiciliği yeme davranış puanlarının arttığı görülmüştür (p<0,05). Her iki grup çocuklarının da eğitim sonrası günlük aldıkları karbonhidrat miktarı azalırken, protein miktarında artış olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Günlük tüketilen posa miktarı eğitim sonunda EDEG çocuklarında artarken (p<0,05), EG çocuklarında ise azalmıştır (p>0,05). EDEG çocuklarının eğitim sonrası enerji ve makro besin ögeleri yeterlilik durumlarında anlamlı derecede bir değişim görülmemiştir (p>0,05). Eğitim öncesi EG çocuklarının %44,1'inin günlük karbonhidrat ve %27,1'inin posa tüketimleri önerilenin altında iken, eğitim sonrası ise %81,4'ünün yetersiz karbonhidrat ve %72,9'unun yetersiz posa tükettikleri tespit edilmiştir (p<0,05). EDEG çocuklarının eğitim sonrası günlük aldıkları A vitamini miktarı azalırken; B1, B2, B6 vitamini ve folat miktarında artış olduğu gözlenmiştir (p<0,05). EG çocuklarının ise B2 vitamini dışında eğitim sonrası günlük alımlarında istatistiksel olarak bir fark görülmemiştir (p>0,05). Eğitim öncesi EDEG çocuklarının %69,4'ü B2 vitaminini ve %51,6'sı da folatı yeterli düzeyde tüketirken, eğitim sonrası ise %90,3'ü B2 vitaminini ve %80,6'sı folatı yeterli düzeyde tükettikleri görülmüştür (p<0,05). EG çocuklarının ise eğitim sonrası vitaminlerin yeterlilik durumlarında anlamlı derecede bir değişim gözlenmemiştir(p>0,05). EDEG çocuklarının eğitim sonrası günlük aldıkları potasyum, kalsiyum, magnezyum, fosfor ve çinko miktarlarında; EG çocuklarının ise kalsiyum, fosfor ve çinko miktarlarında artış saptanmıştır (p<0,05). Bunlara ek olarak, eğitim öncesi EDEG çocuklarının %56,5'i kalsiyumu ve %71,0'i fosforu yeterli düzeyde tüketirken, eğitim sonrası ise %83,9'u kalsiyumu ve %98,4'ü fosforu yeterli düzeyde tükettikleri gözlenmiştir (p<0,05). Sonuç olarak ebeveyn destekli verilen beslenme eğitiminin ebeveyn desteği olmaksızın verilen beslenme eğitimine göre ilköğretim çağı çocukların beslenme bilgisini daha fazla arttırdığı, daha olumlu yeme davranışları sergilediği ve daha sağlıklı besinleri tercih ettiği görülmüştür. Özellikle bu yaş grubu çocuklarda beslenme eğitimine ebeveyn katılımının eğitimin etkinliğini arttırmada önemli olduğu gösterilmiştir. Çocuklarda yapılacak beslenme müdahalelerinde çocukların ilk rol modellerinin ebeveynleri olduğu düşünüldüğünde okullarda geliştirilecek beslenme eğitim modüllerinin ebeveyn katılımlı olacak şekilde planlanmasının yarar sağlayacağı düşünülmektedir.

Abstract:
The aim of this study is to determine the effect of parent supported nutrition education on the nutritional knowledge, eating behaviors and nutritional status of children aged 8-10. The study was conducted in a private college in Isparta during the 2022-2023 academic fall semester. The experimental design with pre-test post-test control group was used in the study. Children were divided into two groups; children who were paticipated in parent supported nutrition education (PSNEG) and children who were participated in the child nutrition education  (NEG) where only students were educated. Pre-tests were implemented to both groups and children'santhropometric measurements were taken one week before the start of the study. PSNEG children were given activities and games to do at home with their parents in addition to a five-week nutrition education program at school, while NEG children were only participated five-week nutrition education program. Post-tests were implemented to both groups two weeks after the end of the nutrition education. In the pre-test and post-test, two separate questionnaire forms were applied to the children and their parents. The study was completed with a total of 121 children (PSNEG 62, NEG 59). While the median value of PSNEG children's nutrition knowledge scores before the education was 12.0 (7.7-16.0), it was observed that it increased to 20.0 (17.0-22.0) points at the end of the education (p <0.05). It was determined that while the median nutrition knowledge score of NEG children before the education was 18.0 (16.0-20.0), it increased to 20.0 (18.0-21.0) after the education (p<0.05). It was observed that the consumption frequency of milk, cheese, yoghurt, meat, chicken, fish, eggs, legumes, fruits vegetables, bread, rice/pasta, hamburger and oil seeds increased; the consumption frequency of chocolate, biscuits etc., pastries, fizzy drinks, ready-made juices, fresh-squeezed fruit juices, pizza, pita, lahmacun etc, doner kebab and fried food decreased after the education of PSNEG children compared to before (p<0.05). Also, it was seen that the frequency of consumption of foods such as milk, cheese, yoghurt, meat, chicken, fish, eggs, legumes, fruits, vegetables, bread, rice/pasta, oil seeds and doner kebab increased; while the consumption frequency of chocolate, biscuits etc., pastries, fizzy drinks, ready-made fruit juices, fresh-squeezed fruit juices, hamburger, pita, lahmacun etc., pizza and fried food decreased after the education of NEG children (p <0.05). At the end of the education, it was determined that PSNEG children's food responsiveness, emotional overeating, appetite for drinks and satiety responsiveness eating behavior scores decreased, while their fussiness eating behavior scores increased (p<0.05). It was observed that NEG children's food responsiveness, emotional overeating, appetite for drinks and satiety responsiveness eating behavior scores decreased, while slowness in eating and fussiness eating behavior scores increased (p<0.05). It was determined that the amount of daily carbohydrate intake of students in both groups decreased, while the amount of protein increased after the education program (p <0.05). While the amount of daily pulp consumed increased in PSNEG children (p<0.05), it decreased in NEG children (p>0.05) at the end of the program. There was no significant change in the energy and macronutrient adequacy status of PSNEG children after the education (p>0.05). Before the education, 44.1% of the NEG children's daily carbohydrate and 27.1% of the NEG children's pulp consumption were below the recommended, while it was determined that 81.4% of the NEG children consumed insufficient carbohydrates and 72.9% of the NEG children consumed insufficient pulp after the education (p <0.05). After the five-week eudaction program, while the amount of vitamin A decreased, there was an increase in the amount of vitamin B1, B2, B6 and folate that were daily taken by PSNEG children (p<0.05). There was no statistical difference in the daily intake of NEG children after education, except for vitamin B2 (p>0.05). It was found that 69.4% of PSNEG children consumed vitamin B2 and 51.6% of them consumed folate at a sufficient level before the program, while 90.3% of them consumed vitamin B2 and 80.6% of them consumed folate at a sufficient level after education (p<0.05). It was observed that there is not a significant change in the vitamin adequacy status of NEG children after education (p>0.05). It was showed that the amounts of potassium, calcium, magnesium, phosphorus and zinc that PSNEG children took daily increased, while the amounts of calcium, phosphorus and zinc of NEG children increased with the help of the education program (p<0.05). In addition to these, before the education program 56.5% of PSNEG childrenconsumed calcium and 71.0% of them consumed phosphorus at an adequate level, while after the education, 83.9% of them consumed calcium and 98.4% of them phosphorus at an sufficient level (p<0,05). As a result, it has been observed that parent supported nutrition education program increases nutritional knowledge, exhibits more positive eating behaviors and prefers healthier foods of primary school children, compared to nutrition education without parental support. It has been shown that parental support in nutrition education, especially in children of this age group, is important in increasing the effectiveness of the education program. It should be considered that the parents are the first role models of children in the nutrition interventions to be carried out in children, it will be beneficial to plan the nutrition education modules to be developed in schools in such a way that they are with parental support.