Batı faktörünün etkisinde Türkiye-İsrail ilişkilerinin politikası /
Yazar: RECEP ÖZTÜRK
Danışman: PROF. DR. OSMAN METİN ÖZTÜRK
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2004
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Amerika Birleşik Devletleri = United States of America ; Avrupa = European ; Avrupa Birliği = European Union ; Batı = West ; Orta Doğu politikası = Middle East policy ; Türk-İsrail ilişkileri = Turkish-Israeli relations ; Türkiye = Türkiye ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; İsrail = Israel

Özet:
331 ÖZET Bu çalışmada, Türkiye'nin Orta Doğu politikasının oluşturulmasında temel faktör olan Batı ile ilişkilerinin etkisi ve bunun yansımaları altında, Türkiye-lsrail ilişkileri analiz edilmiştir. Önce, Orta Doğu'nun bu iki önemli aktörü arasındaki ilişkileri etkileyen faktörler açıklanmış; daha sonra, bölgesel ve küresel güçler arasındaki etkileşimlerin bir sonucu olarak ortaya çıkan tarihsel kesitler içinde, Türkiye- İsrail ilişkileri ortaya konulmuştur. Komşu Arap ülkelerinin tüm karşı çıkışlarına rağmen, İsrail, kurulduğu 1948 yılından itibaren, güvenlik ve uluslararası kabul arayışında olmuş; bölgenin Müslüman ancak Arap olmayan diğer önemli gücü Türkiye ile ilişkilerine daima önem vermiştir. İsrail, Soğuk Savaş döneminde, inişli çıkışlı uzun bir ilişkiler döneminin ardından, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra, özellikle Körfez Savaşını takiben, Türkiye ile çok boyutlu ve geniş kapsamlı bir ilişkiyi tesis etme imkanını yakalamış ve bunu stratejik bir ortaklık şeklinde sürdürmeyi başarmıştır. Bu çalışma, Türkiye'nin, Orta Doğu'nun meselelerine karışmama politikasını, Batı'nın yararına olarak değiştirdiği zamanlarda karşılaştığı tepkileri ve yaşadığı uluslararası yalnızlığı ortaya koymaktadır. Sovyet tehdidi algılaması ve bunu dengelemek için Batı'ya yönelme çabaları, Türkiye'yi, Batı'nın çıkarlarının bölgedeki bekçisi ve sözcüsü durumuna getirmiştir. Türkiye, izlediği politikalarda, denge oyunlarında, ne yapacağı, nasıl davranacağı önceden belli bir oyuncu olarak başarılı olamamıştır. Bu başarısızlığın sonucu olarak, Türkiye, çok yönlü ilişkiler geliştirememiş; ortak olarak gördüğü Batılılar da dahil olmak üzere, uluslararası toplumun neredeyse tamamı tarafından yalnız bırakılmıştır.332 Bu çalışmada, Türkiye-lsrail ilişkileri, üç bölüm ve her bir bölüm de dört ayrı konu halinde incelenmiştir. Birinci bölüm, İsrail devletinin kurulduğu 1948 yılından başlayıp 1965 yılında sona eren ilk yirmi yıllık dönemi kapsamaktadır. Bu ilk dönem, Türkiye'nin, Batı'nın bir parçası olma gayretleri ve uluslararası sorunlara Batı'nın lehinde yaklaşımları ile sembolize edilebilir. İkinci bölüm, Soğuk Savaşın sonuna kadar süren dönemi kapsar ve Türkiye'nin Batı ile ilişkilerindeki inişli çıkışlı seyre paralel olarak, çok odaklı dış politika arayışları ile karakterize edilebilir. Son bölüm, Soğuk Savaş sonrası dönemdir. Her bölüm, aşağıdaki dört çalışmayı içermektedir: -İsrail'in dönem içindeki dış politikası, -Türkiye'nin Batı ile ilişkilerinde dönüm noktaları, -Dönem içinde, Türk-Arap ilişkilerinde önemli hususlar, -Süper güçler arasındaki mücadele ve bu güçlerin Orta Doğu'ya yönelik politikaları. Bu farklı, fakat, birbiriyle bağlantılı konuların incelenmesi, bize, Türkiye-lsrail ilişkilerini etkileyen kritik zamanlan ve olayları vermektedir. Birinci dönemde, Türkiye Batı'ya angaje olmuş ve Batı'nın bir parçası olmak için gayret sarf etmiştir. Bundan dolayı, bölgedeki meselelere müdahil olmaktan kaçınmıştır. Fakat, bölgeye yönelik İngiltere'nin politikasına karşı koyamamış; tersine bu ülkenin politikasını desteklemiştir. SSCB-Mısır silah alımı anlaşmasının yapıldığı 1955 yılından sonra, bölgedeki İngiliz ve Fransız nüfuzu azalmaya başlamış ve buna paralel olarak, Sovyetler Birliği'nin bölgeye girdiği görülmüştür. Süveyş Savaşı'ndan sonra, ABD de bölgedeki güç oyunlarında etkili bir aktör haline gelmiştir. Batı'nın bir parçası olarak, Türkiye, bu dönemde İsrail devletini destekleyen ülkelerden birisi olmuştur. 1958'de, iki ülke arasındaki ilişkiler en üst seviyeye çıkmış ve taraflar gizli bir anlaşma ile Çevresel (Periferal) bir pakt oluşturmuşlardır. 1960'ların ortalarından Soğuk Savaşın sonuna kadar olan ikinci dönemde, Türkiye-lsrail ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. Genelde, ilişkiler olumsuz olmuştur. Türkiye, Kıbrıs sorununda uluslararası desteğe ihtiyaç duyduğundan, Araplara ve üçüncü dünya ülkelerine yaklaşmıştır. Arapların ekonomik zenginliği333 Türkiye'nin eğilimlerini belirlemiştir. Türkiye Araplara yaklaştıkça, israil'den uzaklaşmak durumunda kalmıştır. Soğuk Savaş sonrası dönemde, Türkiye ve İsrail, işbirliği yapmak suretiyle ortak çıkarlarına ulaşabileceklerini anlamışlardır. Üst seviyede karşılıklı ziyaretler düzenlemek suretiyle, stratejik bir ortaklık yaratmayı başarmışlardır. İki ülkeyi birbirine yaklaştıran, bölgedeki ortak çıkarları, benzer tehdit algılamaları ve en önemlisi, ABD'ye ortak yönelimleri olmuştur. İlişkilerin çıkış noktası ve ağırlığı askeri nitelikli olmuş; ancak daha sonra diğer alanlarda da yoğun bir işbirliği yaşanmaya başlamıştır. israil ve Türkiye arasındaki stratejik işbirliği, Orta Doğu'nun en önemli uluslararası dinamiklerinden birisi olmuştur. Stratejik anlaşma, Türkiye'nin, Özellikle Sovyetlerden gelen tehdit algılamalarındaki değişimin bir sonucuydu. Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra, Türkiye, kendisini uluslararası ilişkilerde barış ve huzur içinde hissetmiş olmasına rağmen, belirsizlikler, istikrarsız bölgeler ve güvenlik riskleriyle çevrili olduğunu fark etmiştir. Türkiye, bu belirsizlikleri ve diğer tehditleri bertaraf etmek ve israil'in imkanlarını kullanarak caydırıcılık kabiliyetini artırmak için israil'i bir ortak olarak görmüştür. Uzun menzilli füze tehdidi altındaki Türkiye, en azından, bu tehdide karşı önleyici silah sistemlerine sahip olmak isteyecektir. Bulunduğu bölgenin istikrarsız yapısı nedeniyle, konvansiyonel askeri imkanlarını da genişletmeye devam edecektir. Türkiye'nin, savunma harcamalarında kısıntı yapmasına rağmen, dünyanın önde gelen silah üreticilerinden biri olan İsrail ile askeri işbirliği de en azından bugünkü seviyesinde devam edecek görünmektedir. Diğer taraftan, zamanla ABD'nin Irak'taki varlığından duyulacak rahatsızlık, bölge devletlerini işgalci konumundaki ABD üzerine yoğunlaştırırsa, Türkiye-Israil ilişkileri ikinci planda kalabilir. Ancak, böyle bir durum, bölgede hep ABD'yi çağrıştırmış olan İsrail ve Türkiye'yi de etkileyebilecektir, özellikle israil'in her durumda hedef alınması ihtimali mevcuttur. Bu tamamen ABD'nin Türkiye'ye biçeceği role bağlı olacaktır. ABD Türkiye'yi yanına alırsa, Türkiye-ABD-Israil birlikteliği, Araplar tarafından karşı cephe olarak değerlendirilebilir. ABD ile birlikte, ya da334 ABD'nin karşısında bir Türkiye'nin her iki durumda da, İsrail'le ilişkilerinde belirleyici faktör, genelde Batı, özelde ABD faktörü olacaktır. İlişkilerin geleceğini belirleyecek en önemli faktörlerden biri Türkiye'nin Avrupa Birliği ile ilişkileri olacaktır. Türkiye'nin Avrupa Birliği'nden müzakere tarihi alması halinde, İsrail'e yönelik politikalarında bir değişiklik beklenmelidir. Bu değişiklik, ilişkilerin kopması şeklinde değil, Türkiye'nin, İsrail politikasını yavaş yavaş ABD çizgisinden, Avrupa çizgisine kaydırması şeklinde ortaya çıkabilir. Bu şekilde bir değişiklik, Türkiye'nin, dış politikasını, Irak ve Kıbrıs'tan sonra Ortadoğu'da da Avrupa ile uyumlaştırması anlamına gelecektir. Böyle bir durumda, Ankara, İsrail'in Filistin politikasına karşı giderek daha eleştirel ve sorgulayıcı bir tavır alacaktır. Ancak, geçmiş dönemlerde, iki ülke arasındaki ilişkilerde, Türkiye'nin İsrail'i eleştirmesinin nedeni, İsrail hükümetlerinin sertlik yanlısı politikalar izlemesi olmuştur. Bugün gelinen noktada, ilişkilerde oluşan gerilmenin belirleyici değişkeni AKP iktidarı değil, İsrail'deki Şaron iktidarıdır. Türkiye-lsrail işbirliğinin en zayıf halkası Filistin sorunudur. Ariel Şaron gibi, Filistinlilere yönelik olarak şiddeti öne çıkaran bir politika izleyecek her İsrail hükümeti, Türkiye ile oluşturulmuş olan ilişkinin zayıf halkasını koparacak bir hamle yapmış olacaktır. Türkiye'de, politik eğilimi ne olursa olsun, hiç bir iktidar Filistin konusunda, iç politik beklentilere cevap vermemezlik yapamaz. Arap komşularından ve içerideki radikal İslamcı gruplar ve politik unsurlardan gelen yoğun eleştirilere rağmen, Türkiye ve İsrail arasındaki stratejik işbirliği daha uzun süre devam edecek görünmektedir. İlişkilerin çok boyutlu yapısı onu özel bir yere koymaktadır. İki ülke arasındaki ilişkiler iç politik gelişmelerden etkilense de, Türkiye'nin İsrail'le ilişkileri, genelde Batı faktörünün etkisi altında kalmaya ve Batı faktöründen doğrudan etkilenmeye devam edecektir. Bu etkiyi, hem olumlu, hem de olumsuz bağlamda görmek gerekir. Ancak, iki ülke ilişkilerinin sadece Batı faktörünün etkisinde olacağı gibi bir sonuca da ulaşmamak gerekir.

Abstract:
335 SUMMARY In this study, the policy of the Turkish-Israeli relations has been analyzed under the reflections and the influence of the former's relations with the West which has been the main factor in the formation of the Turkish policy towards the Middle East. The factors which affect the relations between these two most important actors of the Middle East have been explained, and then the Turkish-Israeli relations have been put forwarded in historical periods which came out as the results of the interactions among the regional and global powers. Despite all the objections from the neighboring Arab countries, Israel has been forced to seek its security and international recognition since its establishment in 1948. Israel has always attached importance to the relations with the other serious regional power Turkey which was Muslim but non-Arab. Following a long period with descent and ascent in relations with Turkey during the Cold War, Israel has managed to establish an extensive and multi dimensional relations with Turkey, and to continue it in strategic partnership form after the collapse of the Soviet Union, particularly after the first Gulf War. This study has put forward the reactions and international loneliness Turkey confronted when it changed its policy of not being involved in the Middle Eastern issues in favor of the West. The efforts to turn to the West, in order to balance the perceived Soviet threat, put Turkey in the position of the spokesman and guard of the West in the region. As a player whose policy and action in balance of powers was known in the beginning, Turkey could not be successful in political games in the region. As a result of this failure, Turkey could not develop multi-dimensional relations, and had been left alone by the international community, including the West which had been seen a partner by336 her. Turkey was not able to formulate a foreign policy to gain international support in the beginning and to solve its problems. In this study, Turkish-Israeli relations has been examined in three sections and in four separate points in each section: Israel's foreign policy and the important turning points, Turkey's relations with the West in the term, Turkish-Arab relations and Turkey's approach to the Middle East, the struggle of the Super Powers in the region. The first section covers the period of the first two decades of the state of Israel, starting from the establishment in 1948 and ending in 1965. This first period can be symbolized with Turkey's efforts to be a part of the West and its pro-western approach to the international issues. The second section covers the period of the term which goes on until the end of the cold war and can be characterized with ups and downs in Turkey's relations with the West, and seeking a multi-polarized foreign policy parallel to the policy with the West. The last section is the Post-Cold War Era period. Each section has the following studies: -Israel's Foreign Policy in the term. -The turning points in Turkey's relations with the West. -The important points in the Turkish-Arab relations in the term. -The struggle between the super powers, and their policy towards the Middle East. Studying these separate, but related subjects gives the critical times and events which effect the Turkish-Israeli relations. During the first period, Turkey became engaged in the West and made efforts to be a part of the West. So, she did not want to be involved in the matters in the region. But, she did not object the British policy towards the region, on the contrary, she supported the British policy. After the year 1955, in which the Soviet-Egypt Arms-Deal was finalized, the British/French influence began decreasing, and parallel to this, Soviets entered the region. After the Suez War, the USA also became an337 influential actor in the power games. As a part of the West, she was one of the supporters of the state of Israel in this period. In 1958, the relations between the two countries reached its highest level, and was concluded with a secret and peripheral pact. In the second term, from the mid-60s to the end of the Cold War, Turkish- Israeli relations followed a trend with ups and downs. In general, the relations were negative. Since she needed international support for the Cyprus issue, Turkey come closer to the Arab s and the third world countries. The economic wealth of the Arabs influence Turkey's tendency. The closer Turkey comes to Arabs, the more distance she kept away from Israel. During the Post-Cold War Era, Turkey and Israel realized that their common interests can be reached by cooperation. Arranging high level mutual visits, they managed to create a strategic partnership. The reasons which make the two countries closer are the common interests in the region, shared threat perceptions and, the most important one, their common- orientation towards the USA. Starting point became the military relations, and later, the relations in the other fields were heavily developed. The new strategic cooperation between Israel and Turkey, became one of the most important international dynamics of the Middle East. The strategic agreement is a result of the change in Turkey's threat perceptions, especially from the Soviets. Despite, Turkey felt himself in peace and quiet in foreign affairs after the collapse of the Soviet Union, she noticed that she was surrounded by the uncertainties, the unstable areas and security risks. In this kind of situation, Turkey saw Israel as a partner to defeat these indefiniteness and other threats, and to increase its deterrence capability using Israel's abilities. Turkey which is under the long-range missile threat will be intended to have anti-missile weapon systems. Because of the unstable structure of the region, in which she is located, Turkey will continue to increase its conventional military capability. Despite some cutting down from its defense budget, and recent338 cancellations, Turkey's military relations with Israel, which is one of the leading arm rnanufacturer/dealer in the world, seems to go on, at least on the present level. On the other hand, in the course of time, due to the discomfort of the US existence in Iraq, if the countries in the region focused their attention on the occupant US, the Turkish-Israeli relations will be left behind as a secondary matter. However, such a case will also effect Israel which always remind the USA in the region an Turkey, as well. In particular, Israel might be targeted in every case. The developments will be dependent on the role which will be given to Turkey by the USA in the region. If the USA puts Turkey on his side and makes cooperation, Arabs will consider the cooperation of Turkey, Israel and the USA as an opposite front against them. Together with the USA or against it, in both cases, the designating factor for the Turkish-Israeli relations will be the West in general, and the USA in particular. One of the most important factors which effect the future of the relations will be the Turkey's relations with the EU. When Turkey get a date for consultations with the EU, some changes in its policies towards Israel may be watched over. Such a change may appear as a slow slide in Turkish policy towards Israel from the US-line to the EU-line. Such a change will mean that Turkey accommodates its foreign policy regarding the Middle East with Europe's, like in the issues of Iraq and Cyprus. In such a case, Ankara will gradually assume much more criticizing and investigating attitude against Israel's Palestine policy. However, the reason of Turkey's criticism against Israel in the past, have been the hard and severe policies of the Israeli governments towards Palestinians. As it was in the past, in these days, the designating factor for the tension in the relations is not the Turkish government, the AKP administration, but the Sharon government in Israel. The weakest ring of the Turkish-Israeli relations is the Palestine issue. Any Israeli government which follows Ariel Sharon's way of making politics against Palestinians, putting the force and violence ahead, will cause an attack towards the weak ring of the present relations with Turkey. Regardless of its political tendency, not any government in Turkey can be insensitive on Palestine case.339 In spite of heavy criticism from Turkey's Arab neighbors and from domestic radical Islamic groups/political elements, the strategic cooperation between Turkey and Israel seems to go on for a long time. The multi-dimensional structure of the relations puts it on a special place. Even the relations between the two countries may be effected by the domestic developments, Turkish-Israeli relations will continue to be under the influence of the factor West in general. This effect should be seen as negative and also positive influence. However, it is necessary not to draw a conclusion that the two countries' relations will be under the influence of the factor West only.