Arap seyahatnamelerinde Osmanlı İstanbul'u ve Türkler: İbrahim el-Hiyârî Seyahatnamesi
Ottoman Istanbul and Turks through Arabic travel books: Rihlat Ibrahim al-Khiyârî
Yazar: AYŞE TÜRKHAN
Danışman: PROF. DR. MEHMET YAVUZ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Doğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı / Arap Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: 17. yüzyıl = 17. century ; Arap edebiyatı = Arabian literature ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlılar = Ottomans ; Seyahat = Travel ; Seyahatname = Seyahatname ; Türkler = Turks ; İbrahim el-Hiyari = İbrahim el-Hiyari ; İstanbul = Istanbul

Özet:
Bu çalışmada Medineli seyyah İbrahim el-Hiyârî (ö. 1672)'nin Tuhfetü'l-üdebâ' ve selvetü'l-gurabâ' isimli seyahatnamesinde Osmanlı İstanbul'una ve Türklere dair gözlemleri incelenmiştir. İbrahim el-Hiyârî, sözkonusu seyahatnamesinde, Medine'deki medreselerden birinde müderrislik görevini yürütürken, bu vazifesinin haksız yere elinden alınması üzerine şikâyetini Osmanlı yönetimine bildirmek maksadıyla payitaht İstanbul'a yaptığı yolculuğunu kaleme almıştır. İbrahim el-Hiyârî, Şam üzerinden Anadolu'ya, buradan da İstanbul'a gelmiştir. Padişah IV. Mehmed'in ve devlet adamlarının bu sırada Selanik yakınlarındaki Yenişehir'de bulunmaları üzerine el-Hiyârî, Edirne üzerinden Yenişehir'e gitmiştir. Burada padişah, şeyhülislâm ve bazı devlet yetkilileri ile görüşmüş, vazifesine geri döneceğini bildiren bir berat alarak önce İstanbul'a ardından da Medine'ye dönmüştür. 1 yıl 9 ay 17 gün süren seyahatinde uğradığı şehirlere ve buralarda yaşayan halka dair izlenimlerini Rihletü'l-Hiyârî olarak da bilinen seyahatnamesine kaydetmiştir. Yer yer şiirler ve edebi sanatlarla kaleme aldığı bu eser, edebi önemi de haiz bir seyahatnamedir.
Bu tezde, aidiyet olarak Osmanlı tebaasından olan Medineli seyyah İbrahim el-Hiyârî'nin, etnik kökeni Arap asıllı ve konuşma dili farklı birisi olarak kendi yaşadığı coğrafyadan oldukça uzakta bulunan Osmanlı İstanbul'una ve Türklere dair algı ve gözlemleri değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Arap Seyahat (Gezi) Edebiyatı, Seyahatname, Seyyah, İbrahim el-Hiyârî, Tuhfetü'l-üdebâ' ve selvetü'l-gurabâ', Medine, Osmanlı İstanbul'u, Osmanlılar/Türkler, IV. Mehmed

Abstract:
In this study, the observations of the Ottoman Istanbul and Turks in the travel book named Tuhfatu'l-udebâ' wa salwatu'l-gurabâ' by the traveler Ibrahim al-Khiyârî (d.1672) from Madina were examined. Ibrahim al-Khiyârî came to Anatolia via Damascus and from here to Istanbul. When Sultan Mehmed IV and state officials were in the vicinity of Thessaloniki Larissa, he passed through Edirne and went to Larissa. Here, he met the sultan, Sheikh al-Islâm and some state officials and returned to Madinah after receiving a certificate stating that he would return to his duty. He recorded her impressions of the cities he visited and the people living there in his travel book, also known as Rihlatu'l-Khiyârî, during his journey of 1 year 9 months 17 days. This work, written with poems and literary arts, is a travel book of literary significance.
In this study, it is aimed to reveal observations of the traveler Ibrahim al-Khiyârî, who is an Ottoman subject as an Ottoman citizen, about the Ottoman Istanbul and the Turks, who are of Arab origin and have a different spoken language.

Keywords: Arabic Travel Literature, Travel book, Ibrahim al-Khiyârî, Tuhfatu'l-udebâ' wa salwatu'l-gurabâ', Madinah, Ottoman Istanbul, Ottomans/ The Turks, Mehmed IV