Sarfî farklılıkların tefsire etkisi Zemahşerî örneği
Morphological differences effect on tafsir- in the example of Zamakhsharî-
Yazar: VEYSEL DEMİR
Danışman: PROF. DR. ALİ AKAY
Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tefsir Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Din = Religion
Dizin: Arapça = Arabic ; Biçimbilim = Morphology ; Dil bilgisi-eylem = Grammar-verb ; Dil bilim = Linguistics ; Keşşaf = Keşşaf ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Tefsir = Commentary ; Zemahşeri = Zemahşeri ; İslamiyet = Islam

Özet:
Bu çalışmamızda Zemahşerî'nin, el-Keşşâf isimli tefsirinde, isim ve fiillerin binâlarındaki farklılıkları inceleyen sarf ilminden nasıl yararlandığı incelenmiştir. 
Çalışmamızda; sarf ilminin tanımı, konusu, Zemahşerî'nin sarf ilmindeki yeri, sarfın tefsirle ve diğer dil ilimleriyle ilişkisi açıklanmış, "Binâdaki artış manadaki artış içindir" kaidesinin problemli yönlerine değinilmiştir. el-Keşşâf tefsirinde bu kaideye örnek teşkil edecek ayetler üzerinde durulmuştur. Zemahşerî'nin, "Binâdaki artış manadaki artışa sebeptir" kaidesinin alanını geniş tutmakla birlikte, bu konuda problemli görülen yönleri aşacak önemli yaklaşımlara sahip olduğu görülmüştür. 
Çalışmamızda "İsim, sübût ve devama; fiil ise hudûs ve teceddüde delâlet eder" kaidesi de göz önünde bulundurularak isim ve fiillerin binâlarındaki farklılıklar için Kur'ân'dan örnekler verilmiş, el-Keşşâf tefsiri esas alınarak bu farklılıkların tefsiri nasıl etkilediği açıklanmıştır. Bu tefsirde isim ve fiillerin binâlarındaki farklılıklardan yararlanılarak önemli sonuçlara ulaşılmıştır. Zemahşerî'nin, ayetlerdeki birçok manayı bu farklardan yararlanarak ortaya çıkardığı gibi itikadî ve amelî birçok hükümde kendisine destek bulmaya çalıştığı görülmüştür.
Zemahşerî'ye göre Kur'ân'ın sadece anlamı değil, bu anlamları nasıl ifade ettiği de tefsirin gayesi olmalıdır. Kur'ân'ın ifade biçiminde ise kelimelerin binâları önemli bir yere sahiptir. Ona göre bir müfessir, genel anlamları vermekle değil ancak Kur'ân'ın meânî ve beyân ilimleri ile ortaya çıkarılabilecek ince mana ve sırlarını ortaya çıkarmakla akranlarından üstün olabileceği için el-Keşşâf tefsirinde belâgat ilmine çok önem verilmiştir. Bu tefsirde, çoğunlukla sözün diğer ögeleri de göz önünde bulundurularak kelime binâlarına anlam verildiği görülmüştür.

Anahtar Sözcükler 
Sarf, Fiillerde Çatı, Zemahşerî, el-Keşşâf, Nüans, İsimdeki Sübût, Fiildeki Teceddüd, Manada Artış.

Abstract:
In this study, it is examined how Zamakhsharî made use of the science of morphology, which examines the differences in declensional nouns and morphological verbs in al-Kashshāf tafsir.
In our thesis; After explaining the definition and subject of the science of morphology, the place of Zamakhshari in the science of morphology, and the relationship of morphology with tafsir and other linguistic sciences, the rule of "the increase in the building is for the increase in the meaning" was explained by also touching on its problematic aspects. In the exegesis of al-Kashshaf, the verses that will set an example for this rule are emphasized. Although Zamakhshari keeps the area of the rule "increase in building causes increase in mana" wide, it has been seen that he has important approaches that will overcome the problematic aspects in this regard.
İn our study, examples from the Qur'an were given for the differences in the buildings of nouns and verbs, taking into account the rule "a noun indicates constancy, a verb indicates renewal." Based on the exegesis of al-Kashshaf, it is explained how the differences in these examples affect the tafsir. In this tafsir, important results have been reached by making use of the differences in the buildings of nouns and verbs. It has been seen that Zamakhshari deduced many meanings in the verses by making use of these differences, and he tried to find support for himself in many religious and practical provisions.
According to Zamakhshari, not only the meaning of the Qur'an, but also how it expresses these meanings should be the aim of tafsir. In the expression form of the Qur'an, the buildings of the words have an important place. According to him, since a commentator can be superior to his peers not by giving general meanings, only by revealing the subtle meanings and secrets of the Qur'an with the sciences of meaning and explanation, the science of rhetoric is given great importance in the exegesis of al-Kashshaf. In the exegesis of al-Keşşâf, it has been seen that the meanings of the word buildings are given mostly by considering the other elements of the word.

Keywords
Morphology, Structure Verbs, al-Zamakhsharî, al-Kashshâf, Nuance, Noun İndicates Constancy, Verb İndicates Renewal, İncrease in Meaning.