Bir karma kuruluşlu cümle türü olarak Türkçede aktarma cümleleri
Reporting clauses in Turkish as a sentence type of mixed construction
Yazar: EMRE TÜRKMEN
Danışman: PROF. DR. ASİYE MEVHİBE COŞAR
Karadeniz Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cümle = Sentence ; Dil bilgisi-aktarma cümlesi = Grammar-reporting clause ; Dolaysız anlatım = Direct speech ; Karma kuruluş = Mixed construction ; Söz dizim = Syntax ; Türkçe = Turkish

Özet:
Aktarma cümleleri, düşünüleni ya da söylenileni içerdikleri alıntılar ile çeşitli biçimlerde
aktaran karma kuruluşlu cümlelerdir. Literatürde yapıca iç içe birleşik cümle olarak adlandırılan
yapı, işlevce aktarma cümlesidir. Bu yapıdaki iç cümleye karşılık gelen alıntı veya aktarma, aktarılan
cümle adını alır. Aktarılan cümlenin ana cümle yüklemine bağlanmış ya da katılmış şekli de bir bütün
olarak aktarma cümlesini ifade etmektedir. Aktarma cümlesi, aktaranın bakış açısı ve konuşurun
tutumu esasında şekillenen dolaysız aktarma cümlesi ve dolaylı aktarma cümlesi olarak iki türde
görülmektedir.
Bu çalışmada Türkçede aktarma cümlesi kuruluşu art-zamanlı ve sentaktik temelli yaklaşımla
incelenmiştir. Doküman incelemesi yöntemi ile taranan metinlerden aktarma cümleleri
belirlenmiştir. Belirlenen aktarma cümleleri dönemlere göre unsurlarının diziliş ve kuruluş ilişkileri
bağlamında incelenerek değerlendirilmiştir. Türkçenin karma kuruluşlu yapı üretiminin Orhun
Türkçesinden günümüze gelinceye kadar seçili metinlerle takibi yapılarak unsur dizilişinin ortaya
çıkardığı çeşitlilik gösterilmeye çalışılmıştır.
Elde edilen bulgular doğrultusunda aktarma cümlesi kuruluşlarında yüklem olarak ti- fiilinin,
katılma biçimi olarak nesne unsurunun, unsur sayısı bakımından üç unsurlu dizilişlerin ve son olarak
aktarmanın türü bakımından dolaysız aktarma cümlelerinin öne çıktığı sonucuna varılmıştır.

Abstract:
Reporting clauses are mixed construction sentences that convey in various ways what is
thought or told, with the help of the quotations involved. Named in the literature as nested compound
sentence in regards to its structure, is functionally a reporting clause. The quotation that corresponds
to the internal sentence is called the reported clause. When the reported clause enjoins or connects to
the predicate of the main sentence, this form as a whole denotes a reporting clause. The reporting
clause can be in two forms as direct and indirect, depending on the figure of speech or the point of
view of the reporter.
This study examined the construction of reporting clauses with diachronic linguistic approach
based on syntactic analysis. The reporting clauses were identified from the texts surveyed by
document analysis method. The identified reporting clauses were assessed in the context of the
relations regarding their construction and string of elements based different historical periods. This
was done by tracing the formation of mixed construction in selected texts since Orhun Turkish in
order to demonstrate the diversity caused by the string of elements.
In accordance with the findings of this study, it was concluded that the usage of ti- verb as a
predicate, the adjoining of the object as a form, three-element reporting clauses in terms of number
ofelements, and last but not least, direct reported clauses as the type of reporting dominated the scene
in the construction of the reporting clauses.