Arkeolojik verilerin ışığında Epi-Paleolitikten Tunç Çağları sonuna kadar Anadolu-İran ilişkileri
Relation between Anatolia and İran from the Epi-Paleolithic to the end of Bronze Ages based on archeological fainding
Yazar: BAYRAM AGHALARİ
Danışman: DOÇ. DR. HALİL TEKİN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Arkeoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Tarih = History
Dizin: Anadolu = Anatolia ; Arkeoloji = Archaeology ; Arkeolojik eserler = Archaeological materials ; Arkeolojik kazılar = Archaeological excavations ; Epipaleolitik Dönem = Epipaleolitic Period ; Kalkolitik Dönem = Chalcolithic Period ; Neolitik Dönem = Neolithic Period ; Tunç Çağı = Bronze Age ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; İran = Iran

Özet:
Yukarıda belirtildiği başlıklı bu çalışmada Ön Asya'nın iki önemli coğrafi bölgesi olarak
Anadolu-İran ilişki ve bağlantıları Epi-Paleolitik dönemden itibaren ele alınmıştır. Anadolu
kökenli obsidiyen endüstrisinin ürünlerine Levant, Mezopotamya ve Zagroslarda rastlanıyor
olması, kabaca M.Ö. 17.000-9.500 tarih aralığında bölgeler arasındaki bağlantıların
varlığının önemli bir göstergesidir. Bununla birlikte dönemin en önemli yaşam unsuru olan
yontma taş endüstrisi dikkate alındığında, aynı zaman diliminde farklı kültürel
yapılanmaların var olduğu göze çarpmaktadır.
Epi-Paleolitik dönemi izleyen ilk yerleşik toplum düzeninin temellerinin atıldığı Çanak
Çömlek Öncesi Neolitik dönem ile birlikte Doğu Anadolu kökenli obsidiyen buluntuların
günümüz İran sınırları içine ulaşması ile söz konusu ilişkilerin yeni boyutlar kazandığını
söylemek mümkündür. Çanak Çömlekli Neolitik dönemde neredeyse tüm Kuzeybatı, Batı,
Güneybatı ve Güney İran'da yer alan yerleşimlerde bu tür ürünler bulunmuştur. Obsidiyen
buluntularına karşın, mimari, çanak çömlek, yontma taş endüstrisi, ölü gömme gelenekler ve
diğer küçük buluntuları dikkate alındığında iki coğrafyanın temelde farklı gelişim sureci
izlediğini söylemek mümkündür.
Erken Kalkolitik (Ubaid) dönem ile birlikte Güneybatı İran ve Güneydoğu Anadolu bağımsız
olarak Mezopotamya'yla yoğun bir ilişki/etkileşim halinde olmasına karşın İran-Anadolu
ilişkileri açısından en az bilgiye sahip olduğumuz dönemi oluşturur. Geç Kalkolitik sürecinde
Kuzeybatı İran, Güney Kafkasya ve Doğu Anadolu, Yukarı Mezopotamya ve Suriye
yerleşimleri ile sıkı bir ilişki ve iletişim göstermektedir. Ardından gelen Erken Tunç Çağı ile
birlikte yeni bir süreç olarak temel sosyo kültürel değişimlerle ile birlikte Kura-Aras/Erken
Transkafkasya kültürü Kafkasya topraklarının yanı sıra, yüksek Doğu Anadolu ve kuzeybatı
İran bölgeleri tek bir kültür etkisi altına girmişlerdir. Bu dönemde yerel farklılıkları ile 
birlikte ilişiklilerin en zirve noktasına ulaştığını görmekteyiz. Söz konusu ilişkiler Orta/Geç
Tunç Çağlarında Van-Urmiye boyalıları ile coğrafi açısından da sınırlanarak Demir Çağı
başlangıcına kader devam ettiği anlaşılmaktadır.


Anahtar Sözcükler: Anadolu, Iran, İlişki/İletişim, Epi-Paleolitik, Neolitik Çağ, Kalkolitik
Çağ, Tunç Çağları

Abstract:
During this study with the title which has been provided above, two important geographies
of Asia Minor, the Anatolian-Iranian relations and their connections beginning with the EpiPaleolithic
period, have been dealt with. Existence of the products of Anatolian based
obsidian industry at Levant, Mesopotamia and Zagros is an important indicator of
connections between the regions roughly during the period of 17.000-9.500 B.C. In addition
to this, when we take into consideration the industry of the Paleolithic era, which was the
most important life element of the period, we notice the existence of different cultural
structures during the same time period.
Together with the Pre-Pottery Neolithic Period following the Epi-Paleolithic period, during
when the foundation of the first established community order was laid down, obsidians with
Eastern Anatolian origin reaching the Iranian borders, is a good indicator of the subject
relations attaining new dimensions. It was possible to find such products during the Pottery
Neolithic Period at almost all of the residential areas of Northwestern, Western, Southwestern
and Southern Iran. Despite the obsidian findings, we can easily say that the two geographies
basically followed different developmental processes when we take into consideration the
architecture, pottery, chipped stone industry, burial customs and other small findings.
Even though Southwestern Iran and Southeastern Anatolia entered into close
Relationship/interaction with Mesopotamia together with the Early Chalcolithic (Ubaid)
period, it constitute the period during which we have the least knowledge in terms of IranAnatolian
relations. It is seen during the Late Chalcolithic period that Northwestern Iran,
Southern Caucasus and Eastern Anatolia entered into close relations with Mesopotamia and
Syria. Together with Early Bronze Age which followed it, as a new process together with
basic socio-cultural changes, Kura-Aras/ Early Transcaucasian Culture, High Eastern 
Anatolia and northwestern Iranian regions, in addition to the Caucasian lands entered into
the influence of a single culture. During this period, we can easily see that in addition to the
local difference, relations have increased to the highest level. It is understood that the subject
relations have continued to the beginning of Iron Age, by being geographically limited with
Van-Urmiye Wares in Middle / Late Bronze Ages.


Keywords: Anatolia, Iran, Relation, İnteraction, Epi-Paleolithic, Neolitik, Kalkolitik, Bronz
Ages.