İran dış siyasetinde nüfuz bölgeleri: Ekonomi politik ve jeopolitik faktörler
Influence regions in Iran foreign policy: Political economy and geopolitical factors
Yazar: ANAR ALİYEV
Danışman: DOÇ. DR. HAKAN GÜNEŞ
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Uluslararası İlişkiler = International Relations
Dizin: Ekonomi politikaları = Economic policies ; Jeopolitik = Geopolitic ; Jeopolitik konum = Geopolitic position ; Nüfuz = Influence ; Nüfuz yönetim sistemleri = Intrusion management systems ; Uluslararası ilişkiler = International relations ; Uluslararası politika = International policy ; İran = Iran

Özet:
Bu tez çalışması, İran İslam Cumhuriyeti'nin nüfuz sahası olarak
varsayılan ve örnek olarak seçilen 5 ülke üzerindeki siyasi, askeri ve ekonomik
faaliyetlerinin jeopolitik ve ekonomi politik yönden karşılaştırmalı analizi
sonucunda, bu sahalardan ne denli bir çıkar elde ettiği ve bu çıkarın jeopolitik
mi yoksa ekonomik politik mi olduğu varsayımına dayanmaktadır. İran'ın,
Lübnan, Suriye, Yemen, Afganistan ve Irak sahalarındaki faaliyetlerinden ne
denli ve hangi türden bir çıkar elde ettiği sorusunun cevaplanmasıyla birlikte,
teokratik rejimin, bu dış politika tercihinin arkasındaki temel motivasyonun ne
olduğuna yönelik bir soruşturma yürütülerek, "rantiye devlet" ve "mezhepçi
devlet" başlıklı iki devlet modeli üzerinden sonuca varılması planlanmaktadır.
Bu bağlamda, jeopolitik ve ekonomi politik faktörler üzerinden bütüncül ve
karşılaştırmalı bir analizle İran'ın örnek olarak seçilen nüfuz sahalarındaki
politik ve askeri faaliyetlerinden günün sonunda ne denli bir çıkar elde ettiğini
tespit etmek ve "rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" başlıklı iki farklı
yaklaşım üzerinden bu dış politika tercihinin arkasındaki temel motivasyonun
ne olduğunu açıklayarak bilimsel bulgulara ulaşmak amaçlanmaktadır. Bu
çerçevede çalışmanın ana araştırma sorusu şu şekilde ifade edilebilir:
1. Jeopolitik ve ekonomik politik verilerin karşılaştırmalı analizi
sonucunda İran'ın nüfuz sahası olarak varsayılan ve tez
çalışmasında örnek olarak seçilen ülkelerden ne denli bir çıkar elde
ettiği ve bu çıkarın jeopolitik mi yoksa ekonomi politik mi olduğunu
açıklamak.
2. "Rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" modelleri üzerinden İran'ın
bu denli müdahaleci ve masraflı dış politika tercih ve eylemlerinin
arkasındaki temel motivasyonun ne olduğunu açıklamak.
Araştırma soruları, farklı yazarların dış politikayı etkileyen faktörler
üzerine analizlerinden yola çıkılarak İran dış politikasını etkileyen iç ve dış
faktörler tablosunun ortaya konulması, "nüfuz" kavramı üzerine bir
değerlendirme yapılarak, bunun İran dış politikasındaki yansımalarının tek tek
ve örnek ülkeler üzerinde ele alınması ve son olarak da "rantiye devlet" ve
"mezhepçi devlet" modellerinin dış politikaya yansımalarının İran üzerinden
karşılaştırmalı bir şekilde analiz edilmesiyle cevaplandırılacaktır.

Anahtar Kelimeler: İran, Dış Politika, Nüfuz, Jeopolitik, Ekonomi Politik, Rantiye Devlet, Mezhepçi Devlet

Abstract:
This thesis study was carried out as a result of the comparative analysis
of the political, military, and economic activities of the Islamic Republic of Iran
in 5 countries, which are assumed to be the sphere of influence and selected as
an example, in terms of geopolitical and political economy. Thus, the study is
based on the assumption that what kind of interest Iran has gained from these
areas and whether this interest is geopolitical or political economy. After
answering the question of how much and what kind of benefit Iran gains from
its activities in Lebanon, Syria, Yemen, Afghanistan, and Iraq, an investigation
was conducted to determine what the main motivation behind this foreign
policy choice of the theocratic regime was, and it is planned to reach a
conclusion on the two-state models titled the "rentier state" and "sectarian
state". In this context, with a holistic and comparative analysis on geopolitical
and political economy factors, it is aimed to determine how much benefit Iran
derives from its political and military activities in the spheres of influence
chosen as an example at the end of the day, and thus it is aimed to reach
scientific findings by explaining what the main motivation behind this foreign
policy choice through analyzing two different approaches titled "rentier state"
and "sectarian state". In this context, the main research question of the study
can be expressed as follows:
1. As a result of the comparative analysis of geopolitical and political
economy data, to explain what kind of an interest Iran has gained
from the countries assumed as its sphere of influence and selected
as an example in the thesis and whether this interest is geopolitical
or political economy?
2. To explain the main motivation behind Iran's interventionist and
costly foreign policy choices and actions through the models of
"rentier state" and "sectarian state".
The research questions will begin to be answered by presenting a table
of internal and external factors affecting Iran's foreign policy, based on the
analyzes of different authors on the factors affecting foreign policy. Afterward,
an evaluation will be made on the concept of "influence" and its reflections on
Iran's foreign policy will be discussed one by one and through exemplary
countries. Finally, research questions will be answered by comparatively
analyzing the reflections of the "rentier state" and "sectarian state" models on
foreign policy over Iran.

Key Words: Iran, Foreign Policy, Influence, Geopolitics, Political Economy, Rentier State, Sectarian State