Türkiyede lisansüstü mimarlık araştırmalarında yer kavramı
The concept of place in graduate architecturalresearch in Turkey
Yazar: RABİA ÜNEL
Danışman: DOÇ. DR. RİFAT GÖKHAN KOÇYİĞİT
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Bina Bilgisi Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Bu çalışma, tarihsel süreçte Türkiye'deki mimarlık araştırmalarında yer 
kavramına ilişkin farklılaşan yaklaşımları incelemektedir. Çeşitli lisansüstü 
tezlerin incelenmesi ve yer kavramının mimarlık araştırmalarındaki konımunu 
ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın hipotezi, yer kavramının lisansüstü 
çalışmalarda fiziksel boyuta  ek olarak giderek artan oranda kültürel ve felsefi 
boyutlarda da çalışmalar yapıldığıdır. Araştırmada, ayrıca lisansüstü 
çalışmalarda nitel yöntemlerin nicel yöntemlere göre daha fazla tercih edildiği 
belirlenmiştir. 
Çalışmanın başlangıcında, yer kavramı üzerine mevcut söylemler incelenmiştir. 
Bu inceleme sonucunda, yer kavramı üzerine yapılan çalışmaların konu ve 
araştırma yöntemi bakımından  ayrımının yapılması, tez kapsamında yer alan 
lisansüstü çalışmaların araştırma eksenini belirlemiştir. Sonrasında, mimarlık 
eğitim ve kültüründe "yer" fenomeni üzerine tarihsel bir literatür taraması 
gerçekleştirilmiştir. Söz konusu tarihsel inceleme, Antik Dönem ile başlayarak, 
Lonca Düzeni gibi okul öncesi dönemlere, ardından Fransız Kraliyet Mimarlık 
Akademisi ve École des Beaux-Arts eğitimine ve nihayetinde Bauhaus eğitimine 
kadar uzanmaktadır. Bu araştırmaların altyapısı üzerine Türkiye'de lisansüstü 
mimarlık eğitiminin gelişimi ve bu süreçte öne çıkan mimarlık okullarının 
araştırma konuları incelenmiştir.Türkiye'deki lisansüstü mimarlık eğitiminde, 
yer kavramının çok boyutlu bir şekilde ele alındığı ve araştırmaların çeşitli 
yöntemleri kullandığı gözlemlenmiştir. Sonuç olarak, yer kavramı, fiziksel 
boyutunun yanı sıra giderek artan oranda kültürel ve felsefi boyutlarıyla ele 
alınmaktadır.Lisansüstü mimarlık eğitiminin sonuç ürünü olan mimarlık 
araştırmalarında yer kavramı Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Tez Veri 
Tabanı'nda kronolojik olarak irdelenmiştir. Mimarlık araştırmaları olarak 
çalışmanın kapsamını, Türkiye'deki lisansüstü tez çalışmaları oluşturmuştur. 
Yöntem olarak, hipotezi sınamak amacıyla "Lisansüstü Araştırmaları" başlığı 
altında yer kavramı ile bağlantılı olarak "yer" kelimesi geçen tezler ele 
alınmıştır. Başlığında yer kelimesi geçen fakat yer kavramına gönderme 
yapmayan tezler elenmiştir. Daha sonra yer kavramının tarihsel süreç ve güncel 
mimarlık araştırmalarında konu ve yöntem bağlamında çözümlemesi yapılmıştır. 
Bu çözümleme ile birlikte yer kavramının nasıl değiştiği ve dönüştüğü 
incelenmiştir. İlk olarak, yer kavramının hangi yıllarda bilimsel çalışmalara ve 
tezlere konu olduğu belirlenmiştir. Fiziksel boyuttan toplumsal boyuta geçişteki 
farklılıklar araştırılmıştır. Tezlerde kullanılan yöntemler incelenmiştir. Yıllara 
göre yöntemsel farklılıkların oluşup oluşmadığına bakılmıştır. Tarihsel süreç 
boyunca yazılan tez sayısında artış veya azalış olup olmadığı incelenmiş ve 
mimarlık alanında yapılan toplam tezler içinde yer kavramı özelindeki tez oranı 
belirlenmiştir. Mimarlık araştırmalarında 'yer'in bilgi ve tasarım problemi olarak 
ortaya çıkışı ve dönüşümü (tarihsel çözümleme) araştırılmıştır. Bu bağlamda 
Türkiye'deki lisansüstü tezleri Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Tez Veri 
Tabanı'nda taranarak bu tarihsel süreçte yer kavramının hangi boyutta ve hangi 
yöntemle ele alındığı nitel bir araştırma yöntemi ile çözümlenmiştir.  
Ardından lisansüstü çalışmalarında yer kavramının içeriği irdelenmiştir. Bu 
bağlamda Türkiye'deki mimarlık alanında yazılan doktora ve yüksek lisans 
tezleri araştırmanın kapsamını oluşturmuştur. 1990 ve 2000'li yıllarda 
farklılaşan yaklaşımları ortaya koymak asıl hedeftir. Türkiye'deki mimarlık 
eğitimi veren okullarda yer kavramına ilişkin lisansüstü tezler Yök Tez veri 
tabanı taranarak kronolojik olarak incelenmiştir. Bu bağlamda Yök Tez veri 
tabanı taranması sonucu öğrenilen bilgilerle mimarlık alanında ilk tez 1973 
yılında yazılmıştır. Yer kavramına dair ilk lisansüstü çalışmanın bilime girişi ise 
1990'lı yıllarda başlamıştır. Yer kavramının 1960'larda Norberg-Schulz'un 
yeniden hatırlattığı bir Antik Dönem kavramı olan "yerin ruhu"(genius logi) 
kavramı ile literatüre girmesine karşın 1990'larda lisansüstü çalışmalara 
girmesinin oldukça zaman aldığı tespit edilmiştir. 1960 sonrası tezlerin 
tamamına bakılarak yer kavramının konu edilişinin oranı hesaplanmış ve artış 
azalışlar gözlenmiştir.  
1960-1990 yılları arası mimarlık alanında yazılan tez çalışmalarından hiçbiri yer 
kavramına değinmemiştir. 1990-2000 yılları arasında mimarlık alanında  yazılan 
toplam tez çalışmalarının ise % 0,025'i yer kavramını konu edinirken, 2000
2010 yılları arasında bu oran % 0,028'e çıkmıştır. Ardından 2010-2023 yılları 
arası bu oranın % 0,022'ye veriler sonucu ortaya çıkmıştır. Toplam tez sayısı 
içerisinde yer kavramı özelindeki tezlerin oranının artışı göze çarpmıştır.  
Yer kavramı bağlamında toplamda Yök Tez veri tabanı tarandığında 1990'lı 
yıllardan günümüze kadar 36 adet tez yazılmıştır. 1990-2000 arası 3 adet yüksek 
lisans ve 1 adet doktora tezi olmak  üzere toplamda 4 adet tez yazılırken, 2000
2010 arası 5 adet yüksek lisans ve 5 adet doktora tezi olarak toplamda 10 adet, 
2010-2023 arası 21 adet yüksek lisans ve 1 adet doktora tezi olmak üzere 22 adet 
tez yazılmıştır.1990-2000 arası yıllarda tezlerin tamamı yer kavramı fiziksel 
yönden ele alırken ek olarak tarihsel kuramsal boyutta da ele alındığı 
gözlemlenmiştir. 2000'li yıllarda ise yer kavramı fiziksel yönüne ek olarak 
toplumsal, sosyolojik, kültürel, tarihsel, fenomenolojik açıdan ele alınmıştır.  
Sonuç olarak, yer kavramı başlangıçta mimarlık araştırmalarında yalnızca 
fiziksel boyutuyla ön planda bir araştırma nesnesi iken, zamanla daha çeşitli ve 
çok boyutlu bir perspektiften ele alınmaya başlanmıştır. Bu bilgilere ek olarak 
yer kavramının tezlere konu olduğu kadar yok-yer kavramının da tezlerde büyük 
oranda yer kapladığı görülmüştür. Ayrıca, 2000'li yıllarda yer kavramına ilişkin 
tez sayısındaki artış, yeni bir araştırma konusu yaratmaktadır. Bu artışın sebebi, 
1981 yılında Yüksek Öğretim Kurumu'nun tez yazma zorunluluğu getirmesi1 ve 
üniversite sayılarının artmasına istinaden akademisyen sayısındaki artıştan 
kaynaklı olduğu düşünülmektedir. Bu artışın ardında yatan diğer bir sebep de, 
günümüz toplumsal dinamiklerinin, çevresel kaygıların ve kültürel değişimlerin 
etkisi bulunmaktadır. Mimarlık pratiği, bu değişimlere yanıt vermek üzere evrim 
geçirmekte ve araştırmacılar, bu yeni bağlamda yer kavramını daha kapsamlı bir 
şekilde incelemeye yönelmektedir.  
Bu çalışma, yer kavramının nasıl bir evrim geçirdiğini ve hangi boyutlarda ele 
alınabildiğine dair bir temel sunmaktadır. Gelecekte, yer kavramının farklı 
disiplinlerde ve bağlamlarda nasıl yorumlanacağına dair yapılacak araştırmalara 
kaynaklık etmesi amaçlanmıştır. Özellikle mimarlık eğitimindeki yer kavramının 
yeri ve rolü üzerine daha derinlemesine analizler yapılması gerektiği açıktır. Bu 
bağlamda, yer kavramının sadece mimarlık alanında değil, sosyal bilimler ve 
mekansal tasarım ve planlama disiplinlerinde de önemli bir araştırma konusu 
olmaya devam edeceği öngörülmektedir.

Abstract:
This study examines the differing approaches to the concept of place in 
architectural research in Turkey throughout history. It aims to examine various 
postgraduate theses and reveal the position of the concept of place in 
architectural research. The hypothesis of the study is that the concept of place is 
increasingly studied in cultural and philosophical dimensions in addition to the 
physical dimension in postgraduate studies. The research also determined that 
qualitative methods are more preferred than quantitative methods in 
postgraduate studies. 
At the beginning of the study, existing discourses on the concept of place were 
examined. As a result of this examination, distinguishing the studies on the 
concept of place in terms of subject and research method determined the 
research axis of the postgraduate studies within the scope of the thesis. 
Afterwards, a historical literature review was conducted on the phenomenon of 
"place" in architectural education and culture. The historical analysis in question 
begins with the Ancient Period, extends to pre-school periods such as the Guild 
Order, then to the French Royal Academy of Architecture and École des Beaux
Arts education, and finally to the Bauhaus education. On the basis of these 
researches, the development of postgraduate architectural education in Turkey 
and the research topics of the prominent architecture schools in this process were 
examined. 
It has been observed that in postgraduate architectural education in Turkey, the 
concept of place is handled in a multidimensional way and research uses various 
methods. As a result, the concept of place is increasingly addressed with its 
cultural and philosophical dimensions, as well as its physical dimension. 
The concept of place in architectural research, which is the outcome of 
postgraduate architectural education, has been examined chronologically in the 
Council of Higher Education (YÖK) Thesis Database. The scope of the study as 
architectural research consists of postgraduate thesis studies in Turkey.As a 
method, in order to test the hypothesis, theses containing the word "place" in 
connection with the concept of place were examined under the title of "Graduate 
Research". Theses that included the word place in the title but did not refer to the 
concept of place were eliminated. Then, the concept of place was analyzed in the 
context of subject and method in historical process and current architectural 
research. With this analysis, how the concept of place changes and transforms is 
examined. Firstly, it was determined in which years the concept of place was the 
subject of scientific studies and theses. Differences in the transition from the 
physical dimension to the social dimension have been investigated. The methods 
used in the theses were examined. It was examined whether there were 
methodological differences according to years. It was examined whether there 
was an increase or decrease in the number of theses written throughout the 
historical process, and the rate of theses specific to the concept of place among 
the total theses written in the field of architecture was determined. In 
architectural research, the emergence and transformation of 'place' as a 
knowledge and design problem (historical analysis) has been investigated. In 
this context, postgraduate theses in Turkey were scanned in the Council of 
Higher Education (YÖK) Thesis Database and the extent to which and with what 
method the concept of place was handled in this historical process was analyzed 
with a qualitative research method. 
Then, the content of the concept of place was examined in postgraduate studies. 
In this context, doctoral and master's theses written in the field of architecture in 
Turkey constitute the scope of the research. The main goal is to reveal the 
different approaches in the 1990s and 2000s. Postgraduate theses on the concept 
of place in schools providing architecture education in Turkey were examined 
chronologically by scanning the Yök Thesis database. In this context, the first 
thesis in the field of architecture was written in 1973 with the information 
obtained as a result of scanning the Yök Thesis database. The first postgraduate 
study on the concept of place entered science in the 1990s. Although the concept 
of place entered the literature in the 1960s with the concept of "spirit of place" 
(genius logi), an ancient concept that Norberg-Schulz recalled, it was determined 
that it took a long time for it to enter graduate studies in the 1990s. By looking at 
all theses after 1960, the rate of mention of the concept of place was calculated 
and increases and decreases were observed. 
None of the theses written in the field of architecture between 1960 and 1990 
touched on the concept of place. While 0.025% of the total theses written in the 
field of architecture between 1990-2000 dealt with the concept of place, this rate 
increased to 0.028% between 2000-2010. Then, data revealed that this rate 
decreased to 0.022% between 2010 and 2023. The increase in the proportion of 
theses specific to the concept of place in the total number of theses was 
noticeable.  
When the Yök Thesis database was scanned in total in the context of the concept 
of place, 36 theses were written from the 1990s to the present. While a total of 4 
theses were written between 1990-2000, including 3 master's and 1 doctoral 
thesis, between 2000-2010, a total of 10 theses were written, 5 master's and 5 
doctoral theses, and between 2010-2023, 21 master's and 1 dissertations were 
written. 22 theses were written, including doctoral theses. It was observed that 
while all of the theses dealt with the concept of place from a physical 
perspective in the years 1990-2000, they also discussed it in a historical 
theoretical dimension. In the 2000s, the concept of place was discussed from 
social, sociological, cultural, historical and phenomenological perspectives in 
addition to its physical aspect. 
As a result, while the concept of place was initially a prominent research object 
in architectural research only with its physical dimension, over time it began to 
be addressed from a more diverse and multidimensional perspective. In addition 
to this information, it has been observed that just as the concept of place is the 
subject of theses, the concept of non-place also takes up a large amount of space 
in theses. Additionally, the increase in the number of theses on the concept of 
place in the 2000s creates a new research topic. The reason for this increase is 
thought to be due to the increase in the number of academics due to2 the 
requirement of writing thesis by the Higher Education Council in 1981 and the 
increase in the number of universities. Another reason behind this increase is the 
impact of today's social dynamics, environmental concerns and cultural changes. 
Architectural practice is evolving to respond to these changes, and researchers 
are turning to examine the concept of place more comprehensively in this new 
context. 
This study provides a basis for how the concept of place has evolved and at what 
dimensions it can be considered. It is intended to be a source of research on how 
the concept of place will be interpreted in different disciplines and contexts in 
the future. It is clear that more in-depth analysis is needed, especially on the 
place and role of the concept of place in architectural education. In this context, 
it is anticipated that the concept of place will continue to be an important 
research topic not only in the field of architecture but also in social sciences and 
spatial design and planning disciplines.