Tarihi kentsel çevrelerde mekansal kalitenin algısal değerlendirilmesi: Zeyrek Camii ve çevresi dünya miras alanı örneği
Perceptual evaluation of spatial quality in historic urban environments: Zeyrek Mosque and its surroundings world heritage site
Yazar: HÜSEYİN ATAÇ
Danışman: DOÇ. DR. FATİH TERZİ
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Şehir Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Günümüzde teknolojik ve bilimsel gelişmeler ışığında yaşanan değişimler, dünya kentsel nüfusundaki hızlı artış ve küreselleşme, sosyal, kültürel ve ekonomik unsurlar başta olmak üzere şehirleri ve şehir yaşamını birçok boyutu ile etkilemektedir. Yaşanan gelişmelere bağlı olarak gerçekleşen nüfus hareketliliği, gerek yaşam biçiminde gerekse kentsel alan kullanımında meydana gelen değişiklikler, kentlere kimliğini veren en etkin unsurlardan biri olan tarihi kentsel çevrelerde çeşitli problemlerin oluşmasına yol açmaktadır. Kent kültürünü ve hafızasını oluşturan bu alanların ihmal edilmesi, giderek daha bakımsız bir görünüme bürünmeleri ile sonuçlanmaktadır.
Yaşanan bu gelişmelere bağlı olarak son yıllarda, tarihi kentsel çevrelerde kentsel mekân kalitesine yönelik önemli araştırmalar yapılmaktadır. Ülkemizde 1996 yılında İstanbul'da gerçekleştirilen Habitat Zirvesi çerçevesinde, konut, çevre ve toplumsal ilişkilerin kalitesinin arttırılması ile beraber bu konulardaki duyarlılığın geliştirilerek belirli bir kalite düzeyinin sağlanması konuları ele alınmıştır. Esas problemin, ülkemizin kentlileşme süreçlerine uyum sağlayamaması ve bu durumdan en çok zarar gören bölgelerin zengin tarihi, kültürel ve mimari değerlere sahip eski kent dokuları olduğundan söz edilmiştir. 
Bu çalışmada, dünyada yaşanan gelişmelere paralel olarak mekânsal kalite bileşen ve ölçütlerinin belirlenmesine ve tarihi kentsel çevrede bu bileşen ve ölçütler vasıtasıyla mekânsal kalitenin algısal olarak değerlendirilmesine çalışılmıştır. Bu kapsamda güçlü bir tarihi niteliği, kendine özgü mekânsal karakteristik ve kimliği ile günümüzde halen mahalle kültürü ve yaşantısının devam ettiği ender kentsel alanlardan biri olan Zeyrek Camii ve Çevresi Dünya Miras Alanı çalışma alanı olarak seçilmiştir. 1950'li yıllar sonrası değişmeye başlayan kullanıcı yapısı, tescilli yapıların korunmasındaki başarısızlık, yeni imar ve iskân politikaları gibi nedenlerden dolayı bir ihmal ve yıkım süreci içerisine girmiş olsa da geleneksel dokusunu ve atmosferini koruyup muhafaza edebilmiş olan bölge, kentin son 100-150 yılını yansıtan önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. 
Planlama açısından kullanıcıların mekânsal kaliteyi ne şekilde algılayıp değerlendirdikleri önemli bir konudur. Mevcut durumun iyileştirilmesinde beklenti, ihtiyaç ve gereksinimlerin karşılanması esastır. Buna göre, yapılacak olan kalite değerlendirmesi kapsamında toplum içerisindeki farklı sosyal grupların tercih ve isteklerinin sorgulanması gerekmektedir. Göreceli bir kavram olması sebebiyle bir mekânı kaliteli yapan unsurlar sorusuna verilecek cevaplar birbirinden farklı olmaktadır. Mekânların kullanıcılar tarafından öznel bir biçimde ele alınarak yorumlanması ve kent içerisindeki mekânların etkin bir biçimde kullanımı, mekânsal kalitenin göstergeleri olarak değerlendirilmektedir. Kullanıcılara yaşadıkları mekân ile ilgili duygu ve düşüncelerin sorulması ile beraber mekânın fiziksel, çevresel, sosyal ve kültürel nitelikleri incelenerek o mekân ile ilgili kalite değerlendirmesi yapılabilmektedir. 
Mekânsal kalite açısından yapılacak değerlendirmelerde mekâna özgü özelliklerin mutlaka dikkate alınması gerektiği anlaşılmıştır. Literatür araştırmaları sonucu, "canlılık ve yaşanabilirlik", "kimlik ve okunabilirlik", "uyum ve bütünlük" ve "ulaşım ve erişilebilirlik" olmak üzere belirlenen dört temel başlık, mekânsal kalitenin değerlendirilmesi açısından temel bileşenler olarak kullanılmış olup her bileşeni ifade eden alt ölçütler oluşturulmuştur. Değerlendirme yapılan ölçütlerde bir takım şikâyetler olduğu görülmüş olmakla birlikte Zeyrek Camii ve Çevresi Dünya Miras Alanı'nda kullanıcıların kalite ölçütlerinin büyük bölümü açısından, sosyo-ekonomik ve kültürel yapıya bağlı olarak memnuniyet durumlarının yüksek olduğu tespit edilmiştir. Bununla beraber çalışma alanının niteliğinin ve kullanımının arttırılması kapsamında birtakım anahtar ölçütler ortaya konulmuş olup kullanıcıların tercih, istek ve beklentilerine dayalı olarak iyileştirilmesi gereken mekânsal kalite ölçütlerine yönelik öneriler geliştirilmiştir.
Anket uygulaması sonucu kullanıcılar, katılım konusunda istekli olduklarını buna rağmen fikirlerinin alınmadığını belirtmişlerdir. Mekânın bir bütün olarak değerlendirilmesi ve yapılacak olan çalışmalarda katılımcı süreçlerin kullanılması, üzerinde çalışılan projelerin devamlılığı konusundaki olumlu etkileri bakımından önemlidir. 
Mekânsal kalitenin kullanıcıların fiziksel ve sosyal beklentilerinin sağlanmasına bağlı olduğu ve kaliteli kentsel mekânların kullanıcı ihtiyaç ve gereksinimlerinin karşılanması ile elde edilebileceği tespit edilmiştir. Konu ile ilgili yapılacak olan çalışmalarda, süreçten etkilenenlerin doğrudan sürecin içerisinde yer almaları temel amaç olarak belirlenmelidir. Bu doğrultuda kentsel mekânlar, kullanıcı beklentilerini karşılayacak şekilde düzenlenmeli ve yapılacak olan kalite değerlendirmeleri, yalnızca uzman bakış açıları ile değil, kullanıcıların perspektifi üzerinden de ele alınmalıdır. Konu ile ilgili çalışma alanında en çok şikâyet edilen konunun emniyet ve güven olduğu, buna bağlı olarak ekonomik açıdan belirli bir düzeye erişen kullanıcıların bölgeyi terk etmeye başladığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla emniyet ve güven ölçütü kapsamında yapılacak iyileştirmelerin mekânsal kalite açısından önemli ölçüde artış sağlayacağı öngörülmektedir.
Kullanıcıların büyük oranda ilk ve ortaokul mezunu olduğu ve eğitim düzeyine bağlı olarak bu durumun bölgeye yeterince sahip çıkılamaması ile sonuçlandığı belirlenmiştir. Bu doğrultuda kullanıcıların özellikle koruma konusunda bilinç düzeylerinin arttırılması esastır.
Tez çalışması sonucunda, bir mekânın kalitesinin yükselmesinin ancak kullanıcıları tarafından daha yüksek bir kalite düzeyinin talep edilmesi ile mümkün olabileceği sonucuna varılmıştır. Dolayısıyla bugün gelinen noktada, kullanıcıların yaşadıkları mekânlara karşı aidiyet ve sorumluluk hissetmelerine, kentli olma bilincine sahip olarak mekân ile sürekli iletişim halinde olmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Çalışma alanında yapılan anket sonucunda da kullanıcıların aidiyet ve sorumluluk duygularının gelişmiş olduğu tespit edilmiş, buna bağlı olarak kullanıcı yapısının korunmasının, bölgenin geleneksel karakterinin sürdürülebilirliği açısından önemine vurgu yapılmıştır.

Abstract:
Today, change and transformation in the light of technological and scientific developments, rapid growth of the world's urban population and globalization affect cities and urban life in a very comprehensive way with many dimensions, especially social, cultural and economic elements. Population mobility, which takes place depending on these developments, the changes in the way of life and the use of urban space lead to various problems in historical urban environments, which are one of the most important factors that give identity to urban areas. At the point we have reached today, it is a fact that the historic city centers do not have their former value. Both in Turkey and across the world, many of the historic urban environments are characterized by negative images such as problems with drugs, theft and extortion, high crime rates, inadequate social services and poor quality of space. These areas, which create the identity and character of cities, are increasingly became neglecting.
Depending on these developments, in recent years important researches are being carry out within the context of livability in urban spaces, the quality of life of users and improving the quality of urban space especially in historic urban quarters in parallel with these. In the framework of the Habitat Summit held in Istanbul in 1996, by the issues of increasing the quality of housing, environment and social relations also providing a certain level of quality by improving the sensitivity of these issues have discussed. It has mentioned that the main problem is our country cannot adapt to urbanization processes and the most damage areas in this situation are old city textures with rich historical, cultural and architectural values. 
In this study, it has aimed to determine the quality components, its criteria's in urban space parallel with the developments experienced in the world. Additionally, it has attempted to evaluate perceived spatial quality of historic urban environments through these components and its criteria's. In this context, Zeyrek Mosque and Its Surroundings World Heritage Site, which is one of the rare urban areas where the culture and experience of the neighborhood continues with its strong historical character, its unique spatial characteristics and identity, chosen as the study area. The region, which has preserve the traditional texture and atmosphere though entering into a process of neglect and destruction after 1950s due to reasons such as changing users structure, failure to protect registered buildings, new zoning and settlement policies, is an important source in terms of reflecting the last 100-150 years of city. In the first section, the purpose, scope and method of the study has put forward according to thesis study. In the second part, since it is necessary to perceive and experience the space in the frame of defining the quality of space, information about the concept of city, space, urban space and quality has given. In the third section, different approaches towards the definition of spatial quality has examined. In the fourth section, different evaluations made by specialists of the subject and studies done by various institutions and organizations has investigated within the scope of determining spatial quality components. Afterwards, examples for measuring spatial qualities has discussed. In this context, consisting of different cities in the world and Turkey has examined. In the fifth section, reasons for selection of the study area, its location, spatial and social development, related planning and conservation studies, architectural and urban texture characteristics has examined. Finally, the method of field study, design of the questionnaire, results of data and findings obtained as a result of field study has explained.
In terms of planning, how the users perceive and evaluate the spatial quality is an important issue. It is essential to meet the expectations, needs and requirements to improve current situation. Accordingly, it is necessary to question the preferences and wishes of different social groups in the society within the scope of the quality evaluation to be carried out. Nevertheless, because of being relative concept, the answers to the question "elements that make a space quality" become different from each other. The interpretation of spaces in a subjective way by the users and the efficient use of the spaces within the city are evaluated as indicators of spatial quality. The physical, environmental, social and cultural qualities of the space can be examined with the question of the feelings and thoughts about the place where the users live and the quality evaluation related to that space can be made.
It has been understood that space-specific features must be taken into consideration in evaluations to be made in terms of spatial quality. After literature researches, four main headings identified as "vitality and livability", "identity and legibility", "harmony and integrity" and "transportation and accessibility" has used as main components for the evaluation of spatial quality. Subsequently, sub-criteria's that express each components has created. Within the scope of the study, a total of 100 users were interviewed. After that, the results of the questionnaire has analyzed statistically. In addition to the questions analyzing the demographics of the users, the level of participation in the proposals that measure determined quality components has examined. Thus, spatial quality has evaluated by the users perspective. With the survey study, the criteria's that users find successful or unsuccessful has determined. At the conclusion of study, a number of key factors have been put forward to improve the quality and use of the Zeyrek Mosque and Its Surroundings World Heritage Site. Finally, suggestions have been developed for eliminating missing parts of the study area based on the choices, wishes and expectations of users.
As a result of the questionnaire survey, the users stated that they are willing to participate planning studies but that their opinions is not taken into account. The evaluation of the space as a whole and the use of participatory processes in the works to be carried out are important for the positive effects to the projects being worked on.
It has been determined that the majority of users are primary and secondary school graduates. Therefore, this situation results in the region not being protected sufficiently. In this context, it is essential to increase the awareness level of users especially about conservation.
Finally in this study, it has identified that increase in the quality of an urban space can only be possible if the people using it demand higher quality level. Thus, user feedbacks and specific features about space should be taken into account in evaluations to be made in terms of spatial quality. 
Today, it is needed that users have a sense of belonging and responsibility to the spaces they live in. As a result of the questionnaire conducted in the study area, it has been understood that the sense of belonging and responsibility of the users is high. Therefore, the importance of preserving the user's structure in terms of the sustainability of the traditional character of the study area has been emphasized.