Kıbrıs Cumhuriyeti sorunsalı: Kuruluş ve çözülme (1960-1963)
Research question of the Republic of Cyprus: Establishment and dissolution (1960-1963)
Yazar: YILMAZ ERGÜRER
Danışman: DOÇ. DR. ÇAĞLA DERYA TAĞMAT
Ankara Üniversitesi / Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü / Balkan Çalışmaları Ana Bilim Dalı / Balkan Çalışmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History

Özet:
Tarihsel süreç içerisinde Doğu Akdeniz'in önemi günümüzde daha da artmış ve Kıbrıs Adası da bu sürecin bir parçasını teşkil ederek bir sorun haline dönmüştür. Günümüzdeki Kıbrıs sorunun oluşmasında arka planda meydana gelen olayların incelenmesi gerekmiş ve bu yüzden Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluş aşamaları ile var olduğu 1960-63 yılları arası meydana gelen gelişmeler araştırılmıştır.
Adanın 1878 yılında Osmanlı yönetiminden çıkması ve İngiliz yönetimine geçmesiyle başlayan süreç Kıbrıs sorunun oluşumunu etkilemiştir. İngilizlerin adayı yönettiği dönemlerde yerli halk ile olan ilişkileri ve uluslararası çıkarlar doğrultusunda izlediği politika süreci etkilemiştir.
Kıbrıs sorunun oluşmasında Kıbrıslı Rumlar ve Türkler iç unsur olarak rol almıştır. 18. ve 19. Yüzyıllarda Avrupa'da başlayan milliyetçilik akımının etkileri Kıbrıslı Rumları da etkilemiş ve Yunanistan'ın Osmanlı Devleti'nden bağımsızlığını kazanması ile İngiliz yönetiminde olan adada Megali İdea fikrini benimsemişlerdir. Kilisenin çok büyük etkisi altında kalan Rumlar Megali İdea kapsamında Enosisi desteklemiş ve adanın Yunanistan'a bağlanması düşüncesini benimsemiştir. Rumlar bu amaçları doğrultusunda diplomatik yollarla Enosis'in gerçekleşmesi için Yunanistan ile iş birliği içerisinde çalışmıştır.
Rumlar Enosis hedeflerine diplomatik olarak ulaşamadığı için EOKA örgütünü kurmuş ve şiddet yoluyla emellerini gerçekleştirmek istemiştir. Kıbrıslı Türkler de Enosis'in gerçekleşmemesi için Rumların kurduğu EOKA terör örgütüne karşılık olarak TMT'yi kurmuş ve Enosis'in engellenmesi için mücadele etmiştir.
İngiltere, Türkiye ve Yunanistan ise Kıbrıs sorunun oluşmasını direkt etkileyen devletler olmuştur. Rumların ve Yunanistan'ın gerek diplomatik gerekse şiddet yoluyla yaptığı baskılar nedeniyle İngiltere soruna Türkiye'yi dahil etmiştir. Bu süreçte Kıbrıs sorunun self determinasyon kapsamında uluslararası arenaya taşınması ile BM Türkiye'yi Kıbrıs sorununa taraf yapmıştır. Türkiye ve Kıbrıslı Türkler de Enosise karşılık aksim tezini savunmuştur.
Kıbrıs sorunun uluslararası boyut kazanması ve 1950'li yıllarda hüküm süren iki kutuplu dünya düzeninin bir sonucu olarak NATO üyesi olan İngiltere, Türkiye ve Yunanistan'ın sorunu çözmesi gerekmiştir. Bu bağlamda yapılan çalışmalar ile büyük nüfusa sahip Türk ve Rum halklarının eşit ortaklığında Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur. Kıbrıs'ta yaşayan halkların anavatanları, İngilizlere ait üslerin varlığının devam etmesi ve adanın Türkiye ana karasına yakınlığı göz önünde bulundurularak kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'nin anayasasına ek olarak Garanti ve İttifak Antlaşmaları imzalanmıştır.
Kıbrıslı Rumlar ve Türkler İngiltere'den bağımsızlığını kazanması ile Kıbrıs Cumhuriyeti altında 16 Ağustos 1960'tan itibaren beraber yaşamaya başlamış ancak tarihsel sürecin getirdiği sorunlar bu ortaklığın çok sürmeyerek Aralık 1963'te bozulmasına sebep olmuştur. Rumların cumhuriyet yılları içinde eşit ortaklık esasında hazırlanan anayasayı tanımaması temel sorunu oluşturmuş ve Rumlar Kıbrıs Cumhuriyeti'ni Enosis için bir basamak olarak kullanmıştır. Rumların bu tutumları Türkler tarafından kabul edilmemiş ve bu nedenle 21 Aralık 1963 tarihinde Türklere karşı Rum saldırıları başlamıştır. Kanlı Noel olarak da adlandırılan Rum saldırıları sonucu güvenlik nedeniyle Türklerin devlet içindeki etkinliği bitmiş ve Kıbrıs cumhuriyeti'nin çözülüşü gerçekleşmiştir.

Abstract:
In the historical period, the importance of the Eastern Mediterranean has increased even more and the island of Cyprus has become a part of this process and has become a problem. It was necessary to examine the events that took place in the background in the formation of the current Cyprus problem, and for this reason, the establishment stages of the Republic of Cyprus and the developments that took place between 1960-63 when it existed were researched.
The process that started in 1878 when the island left the Ottoman rule and came under British rule affected the formation of the Cyprus problem. During the periods when the British ruled the island, their relations with the locals and the policy they pursued in line with international interests affected the problem.
Greek Cypriots and Turkish Cypriots played a role as internal elements in the formation of the Cyprus problem. In the 18th and 19th centuries, the effects of the nationalism movement that started in Europe also affected the Greek Cypriots after Greece gained independence from the Ottoman Empire and they adopted the idea of Megali Idea in the island, which was under British rule. The Greeks, who were under the great influence of the Church, supported Enosis within the scope of the Megali Idea and adopted the idea of annexation of the island to Greece. In line with these aims, Greeks worked in cooperation with Greece for the realization of Enosis through diplomatic means.
Since the Greeks could not achieve their Enosis objective diplomatically, they established the EOKA organization and wanted to realize their ambitions through violence. In order to prevent Enosis, Turkish Cypriots established the TMT in response to the EOKA terrorist organization established by the Greeks and fought to prevent Enosis.
Britain, Turkey and Greece were the countries that directly influenced the formation of the Cyprus problem. Due to the pressure exerted by the Greeks and Greece both diplomatically and through violence, the Britain included Turkey to the problem. In this process, as the Cyprus problem was brought to the international arena within the scope of self-determination, the UN made Turkey a party to the Cyprus problem. Turkey and Turkish Cypriots defended the partition thesis in opposition to Enosis.
NATO members Britain, Turkey and Greece had to solve the Cyprus problem as the problem gained an international aspect and as a result of the bipolar world order that dominated in the 1950s. The Republic of Cyprus was established with the equal partnership of the Turkish and Greek peoples with their large populations with the work carried out in this context. The Treaties of Guarantee and Alliance were signed in addition to the constitution of the Republic of Cyprus, which was established taking into account the homeland of the people living in Cyprus, the continued existence of British bases and the proximity of the island to mainland Turkey.
Greek Cypriots and Turkish Cypriots started to live together under the Republic of Cyprus on August 16, 1960, but the problems brought about by the historical process caused this partnership to collapse in December 1963. The main problem was that the Greeks did not recognize the constitution which was prepared on the basis of equal partnership during the republic years and the Greeks used the Republic of Cyprus as a stepping stone for Enosis. These attitudes of the Greeks were not accepted by the Turkish Cypriots and for this reason, Greek Cypriot attacks against the Turkish Cypriots started on December 21, 1963. As a result of the Greek attacks, also known as the Bloody Christmas, the effectiveness of the Turkish Cypriots in the government ended due to security reasons and the disintegration of the Republic of Cyprus took place.