19. yüzyılda 'Eser-i İstanbul' damgalı porselen üretimi
'Eser-i İstanbul' stamped porcelain production in 19th century
Yazar: ECEM HABERAL
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SUAT ALP
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2022
Konu: Sanat Tarihi = Art History
Dizin: 19. yüzyıl = 19. century ; Damga = Stamp ; Fabrikalar = Factories ; Porselen = Porcelain ; Porselen sanatı = Pocelain art ; Üretim = Production ; İstanbul-Beykoz = İstanbul-Beykoz

Özet:
1845 yılında Beykoz bölgesinde yer alan İncirköy'de, Rodos asıllı bir devlet adamı olan Ahmed Fethi Paşa tarafından bir porselen fabrikası kurulmuştur. Bu fabrika, geçmiş yüz yıllarda geleneksel seramik ve çini sanatıyla çok sayıda örnek vermiş Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyılda porselen üretimini gerçekleştirdiği ilk sanayi ölçeğindeki girişimdir. 

19. yüzyılda başlayan sanayileşme hareketleri ile Osmanlı'da birçok sanayi tesisi kurulmuş, Avrupa'dan getirtilen makineler ve yabancı uzmanlar ile yerli üretim kapasitesinin arttırılması hedeflenmiştir. Bu girişimler sonucunda, Beykoz sahip olduğu coğrafi avantajlar sayesinde bir sanayi bölgesi niteliği kazanmış, bu dönemde İstanbul'da kurulan fabrikaların çoğu bu bölgede konumlandırılmıştır. 

'Eser-i İstanbul' damgalı porselenlerin üretimi de Osmanlı maddi kültüründe seramik malzemeden porselen malzemeye geçişin ilk sanayi adımı olarak bu bölgede başlamıştır. Tez çalışması kapsamında incelenen arşiv belgelerinde Beykoz Tabak Fabrikası ve İncirköy Fabrikası olarak adı geçen porselen fabrikasının Ahmed Fethi Paşa tarafından aynı yıllarda kurulduğu bilinen Beykoz Çini ve Billur Fabrikası ile aynı fabrika olduğu anlaşılmıştır. Geçmişte de Osmanlı sanayisinde birlikte yer alan ve eş zamanlı gelişen porselen ve cam malzemenin bu fabrikada da birlikte üretildiği yazılı ve görsel dönem kaynakları ile ortaya çıkarılmıştır.

Müze envanterleri kapsamında günümüzde saptanabilen 'Eser-i İstanbul' damgalı porselenlerin malzeme, teknik, form ve süsleme bakımlarından analiz edildiği ve değerlendirildiği bu çalışma, porselen malzemenin gelişimine, üretimin gerçekleştiği yıllara, fabrikanın işleyişine ve eserlerin niteliklerine dair bir kaynak teşkil etme hedefi taşımaktadır.

Anahtar Sözcükler 
Eser-i İstanbul, Porselen, Üretim, Fabrika, Beykoz, İncirköy, 19. Yüzyıl

Abstract:
In 1845, a porcelain factory was built in Incirkoy, located in Beykoz region, by Ahmed Fethi Pasha, a statesman originally from Rhodes. This factory is the first industrial-scale attempt at porcelain manufacturing in the 19th century in the Ottoman Empire, which had produced many examples of ceramics and tiles throughout the previous centuries. 

With the industrialisation movement starting in the 19th century, many industrial facilities were formed within the Ottoman Empire aimed at increasing local production capacity by bringing in machines and foreign experts from Europe. As a result of these attempts, Beykoz became an industrial zone, due to its geographical advantages, with the majority of factories built in this region. 

'Eser-i Istanbul' stamped porcelain production that started in this region was the first step in a transition in Ottoman material culture from ceramics to porcelain. From the archive documents analysed in the thesis study, it appears that the porcelain factory referred to as Beykoz Plate Factory or Incirkoy Factory is the same factory as the Beykoz Tile and Crystal Factory, known to be built by Ahmed Fethi Pasha. The contemporaneous written and visual sources reveal that porcelain and glass material, which in the past had developed simultaneously in the Ottoman Empire, were being manufactured in this factory together.

This study, which analyses and evaluates the material, technique, form and decoration of porcelains from various museum inventories which can be identified as bearing the 'Eser-i Istanbul' stamp, aims to be a source on the development of porcelain material, the years of manufacture, operation of the factory and the qualification of the pieces.

Keywords 
Eser-i Istanbul, Porcelain, Production, Factory, Beykoz, Incirkoy, 19th Century