Çağdaş din felsefesinde zamansal teleolojik delil
Temporal teleological argument in the contemporary philosophy of religion
Yazar: ADEM İRMAK
Danışman: PROF. DR. RECEP ALPYAĞIL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / Din Felsefesi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Bilimsel açıklama = Scientific explanation ; Delil = Evidence ; Din felsefesi = Religious philosophy ; Hipotez = Hypothesis ; Swinburne, Richard = Swinburne, Richard ; Tanrı = God ; Tektanrıcılık = Monotheism

Özet:
Bu çalışmada, Tanrı'nın varlığı lehine delillerin teizmin doğrulanmasındaki işlevi, Richard Swinburne'ün (d. 1934- ) teleolojik delili özelinde tartışılmaktadır. Swinburne, teleolojik delilin çağdaş bir formu olan zamansal teleolojik delili, bilimsel gelişmeler ışığında tümevarıma dayalı, olasılıklı, evrendeki düzeni bütüncül bir bakışla açıklayan bir delil olarak inşa etmektedir. O, ileri sürdüğü bu delilin bir açıklama hipotezi olan felsefî teizme bir katkı yaptığı iddiasındadır. Tezimiz, açıklama hipotezi olarak felsefî teizmin tutarlılığının ve doğruluğunun yalnızca teizm lehine ortaya konan delillerden kaynaklanmadığını, başka bazı gerekçelerin de bunun için gerekli olduğu fikrini savunmaktadır. 
Bu amaçla girişte, teleolojik delili anlamayı kolaylaştıracak kavramsal çerçeve ortaya konulmuş ve ilgili literatüre dair bir değerlendirme yapılmıştır. İlk bölümde, delilin tarihsel gelişimini takip etmek açısından ehemmiyetli olan Paley ve Tennant'ın klasik teleolojik delilleri ele alındı. Bunun yanı sıra teleolojik delile günümüzde halen yöneltilen Hume, Kant ve Darwin'in klasikleşen itirazlarına da yer verildi. İkinci bölümde, tüm bu itirazlara rağmen, delilin; çağdaş ve sağlam bir versiyonunu inşa ettiği iddiasında olan Swinburne'ün teleolojik delili nasıl inşa ettiği sorusuna cevap arandı.
Üçüncü bölümde ise Swinburne'ün delilinin sonuç önermesi ve felsefî teizminin temel iddiası olan "evrendeki düzen, ancak bir Tanrı varsa açıklanabilir" şeklindeki görüşüne yönelik teizm dışında alternatif bir açıklamanın bulunma ihtimali değerlendirildi. Bu bölümde, Swinburne'ün önerdiği kişisel açıklamaya dayanan felsefî teizmin doğrulanması için gerekli olan kıstasların ve delillerin işlevine dair değerlendirmeler yapıldı. Son olarak Swinburne'ün ortaya koyduğu açıklama hipotezi olan felsefî teizmin çağdaş din felsefesindeki konumu, ona yöneltilen itirazlar göz önünde bulundurularak anlaşılmaya çalışıldı.
Sonuç olarak bu çalışma ile Swinburne'ün inşa ettiği felsefî teizm hipotezinin, evrendeki pek çok olayı ve olguyu açıklamada kullanılan hipotezler içinde güçlü bir alternatif izah olduğu görülmüştür. Ayrıca teizmin tutarlılığını göstermede ve Tanrı'nın varlığına inancı doğrulamada delillerin, özellikle de teleolojik delilin, katkısının bulunduğu, ancak teizmin iddiasını temellendirmek için bu mantıksal delillerden daha fazlasına ihtiyaç olduğu da anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Swinburne, Tanrı'nın varlığı, delil, Teleolojik delil, Açıklama hipotezleri, Felsefî teizm.

Abstract:
This study discusses the function of arguments for the existence of God in affirming theism, specifically using the teleological argument of Richard Swinburne (b. 1934- ). Swinburne constructs the temporal teleological argument, which is a contemporary form of it, as inductive, probabilistic evidence that explains the order in the universe with a holistic view in light of scientific developments. He argues that this argument contributes to philosophical theism, which is an explanatory hypothesis. Our dissertation defends the idea that the consistency and accuracy of philosophical theism as an explanatory hypothesis is not only due to the arguments in favor of theism but also for some other reasons that are necessary for them.
To this end, the introduction presents a conceptual framework to facilitate the understanding of teleological arguments, and a review of the relevant literature is provided. In the first chapter, the classical teleological arguments of Paley and Tennant are discussed, which are important to trace the historical development of the argument. In addition, the classical objections of Hume, Kant, and Darwin, which continue to oppose the teleological argument today, were included. The second chapter sought an answer to the question of how Swinburne, who claimed to construct a contemporary and robust version of the argument despite all the objections, constructed the teleological argument. 
The third chapter evaluated the possibility of an alternative explanation other than theism for the conclusion of Swinburne's teleological argument and his view that "order in the universe can only be explained if there is a God," which is the main claim of his philosophical theism. This chapter has evaluated the function of the criteria and arguments necessary to confirm philosophical theism based on Swinburne's proposed personal explanation. Finally, an attempt is made to understand the position of philosophical theism, which is the explanatory hypothesis advanced by Swinburne in contemporary philosophy of religion, by considering the objections to it.
As a result of this study, it was found that the hypothesis of philosophical theism put forward by Swinburne is a strong alternative explanation among the hypotheses used to explain many events and phenomena in the universe. It was also acknowledged that the arguments, particularly the teleological arguments, contribute to the consistency of theism and the confirmation of belief in the existence of God, but that more than these logical arguments are necessary to justify theism's assertion.

Key Words: Swinburne, the existence of God, Argument, Teleological argument, Explanatory hypothesis, Philosophical theism.