Makro değişkenler ile seçilmiş BIST endeksleri arasındaki ilişki üzerine bir model çalışması
Study of a model about the relationship between macro variables and selected BIST indexes
Yazar: MEHMET EYÜP POLAT
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE ESRA PEKER
Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İktisat Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Ekonomi = Economics
Dizin: Borsa = Stock exchange ; Borsa endeksi = Stock exchange index ; Eşbütünleşme testleri = Cointegration tests ; Hisse senedi endeksi = Stock index ; Makroekonomik değişkenler = Macroeconomic variables

Özet:
Bireyler devamlı olarak birbiri ile etkileşime geçmekte bu etkileşimin neticesinde karşılıklı ürün ve hizmet talep ederek refah seviyelerini üst seviyeye taşımaktadır. Refah seviyelerini artıran bireyler ürün ve hizmet takasını fiziki (reel) bir ortamda gerçekleştirebildikleri gibi kurumlar aracılığıyla birbirlerinden kaynak (fon) temin ederek de bu işlemi yerine getirebilmektedir. Bireylerin veya farklı kurumların birbirlerinden fon sağlamak için karşı karşıya geldiği ortamlar "finansal (mali) piyasa" olarak tanımlanmaktadır. Finans piyasaları tasarruf sahibi olan kişilerin, fon fazlalıklarına karşılık ilave getiri talep etmeleriyle ihtiyaç hissettikleri fonlarını sağlayabilme anlayışına dayanan yaklaşımı benimsemektedir. Son yıllarda finans piyasaları ülke ekonomilerinin gelişmişlik seviyelerinin değerlendirilmesi anlamında analiz edilmesi gereken önemli piyasalar arasında sayılmaktadır. Söz konusu piyasalar, tasarrufların biriktirilmesi, yatırımlara yönlendirilmesi ve kaynak akışının gerçekleştirilmesi gibi işlevleri ile ekonomik bakımdan ciddi boyutta olumlu etkilere sahiptir. Bu gibi birçok sebep nedeniyle finans sektörü araştırılması ve geliştirilmesi gereken sektörlerin başında yer almaktadır. Dünya ekonomisinde son yıllarda borsa endeksleri ekonomik, politik, siyasi ve psikolojik farklı unsurlardan etkilenmektedir. Bu etkileşim akademik çalışmaların seyrinin bu yöne kaymasına neden olmaktadır. Bu bağlamda çalışmada, Türkiye'de finansal piyasalar ile makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkinin boyutu ve yönü ele alınmıştır. Bu amaçla, finansal piyasaların bir göstergesi olarak BIST 100 Endeksi  yanı sıra Bankacılık Sektörü Hisse Senedi Fiyat Endeksi, Gıda Sektörü Hisse Senedi Fiyat Endeksi ve Sanayi Sektörü Hisse Senedi Fiyat Endeksi bağımlı değişken olarak,  bankalarca toplam TL üzerinden açılan mevduatlara uygulanan ağırlıklı faiz oranı (%), TÜFE Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru (2003=100) ve  Tüketici Fiyat Endeksi (2010=100) bağımsız değişken olarak analize dahil edilmiştir. Çalışmada Ocak2005-Ekim2022 dönemleri esas alınmış olup toplam 214 aylık zaman serisi analiz kapsamında değerlendirilmiştir. Çalışmada her bir bağımlı değişken için iki ayrı bağımsız değişken olmak üzere toplam sekiz farklı model kurulmuştur.  Çalışmada geleneksel birim kök testlerinden Genişletilmiş Dickey Fuller (1981) ve Phillips Perron  (1988) birim kök testi, yapısal kırılmalı testlerden Lee ve Strazicich (2003) birim kök testi, fourier birim kök testlerinden ise Fourier ADF ve KSS birim kök testleri uygulanmıştır. Uzun dönem eşbütünleşme ilişkisi Tsong, Lee, Tsai ve Hu (2016) Fourier Shin yöntemi ile ortaya koyulmuştur. Elde edilen ampirik bulgulara göre tüm modeller eşbütünleşik olarak bulunmuştur.  Banka hisse senedi değerleri ile sanayi hisse senedi değerleri için; bütün değişkenlerin uzun dönemde eş bütünleşme ilişkisinin var olduğu belirlenmiştir.  Reel döviz kurunun bütün hisse senedi değerlerini negatif etkilerken, enflasyon oranını ise bütün hisse senedi değerlerini pozitif etkilediği sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract:
Individuals constantly interact with each other, and as a result of this interaction, they demand mutual products and services and raise their welfare to the next level. Individuals who increase their welfare level can exchange products and services in a physical (real) environment, as well as by obtaining resources (funds) from each other through institutions. The environments in which individuals or different institutions come across to obtain funds from each other are defined as the "financial (financial) market". The financial market is based on an understanding of a system that is formed as a result of the extra income demand of people which have saving, in excange for fund surpluses. In recent years, financial markets are considered among the important markets that need to be analyzed in terms of evaluating the development levels of national economies. These markets have significant and seriously positive effects in terms of economy with their functions such as accumulating savings, directing them to investments and realizing the flow of resources. Due to many such reasons, the financial sector is the leading sectors that need to be researched and developed. In the world economy, stock market indices have been affected by different economic, political, political and psychological factors in recent years.  This interactions caused the course of his academic studies to shift in this direction. In this context, in this study, the size and direction of the relationship between financial markets and macroeconomic variables in Turkey are discussed. For this purpose, besides the Stock Price Index (BIST100) index as an indicator of financial markets, Banking Sector Stock Price Index, Food Sector Stock Price Index and Industry Sector Stock Price Index are used as dependent variables by banks. Weighted interest rate (%), CPI Based Real Effective Exchange Rate (2003=100) and Consumer Price Index (2010=100) applied to deposits opened in total TL are included in the analysis as independent variables. The study covers the period between January 2005-October 2022, evaluating the scope of a total of 214 months. In the study, eight different models were established, including two separate independent variables for each dependent variable. In the study, Extended Dickey Fuller (1981) unit root test and Phillips Perron (1988) unit root test from traditional unit root tests, Lee and Strazicich (2003) unit root test from structural break tests, and Fourier ADF and CSR unit root tests from Fourier unit root tests were applied. The long-term cointegration relationship is demonstrated via Tsong, Lee, Tsai and Hu (2016) and Fourier Shin methods. According to the empirical findings, all models were found to be cointegrated. It has been determined that there is a long-term cointegration relationship of all variables for bank stock values and industrial stock values. It has been concluded that while the real exchange rate affects all stock values negatively, the inflation rate affects all stock values positively.