Hanefi mezhebinin mezhep içi ekolleşmesi: Bağdat ve Orta Asya örneği
Intra-scholarization of Hanafi sect: The case of Baghdad and Central Asia
Yazar: MUHAMMED FERRUH ORUÇ
Danışman: PROF. DR. SAFFET KÖSE
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Din = Religion
Dizin: Hanefiler = Hanifies ; Irak-Bağdat = Iraq-Baghdad ; Maturidi = Maturidi ; Maveraünnehir = Maveraun-nahr ; Mezhepler = Sects ; Mutezile = Mutazila ; Orta Asya = Central Asia ; Tasavvufi unsurlar = Mystical elements ; İslam hukuku = Islamic law ; İslamiyet = Islam

Özet:
Hicaz bölgesinden dünyaya yayılan İslâm dininin fıkhî yorumları, sahâbe neslinden muallimlerin öğretileri ile farklı topraklara ulaşmış ve onların ilmi gayretleri ile de kalıcı olabilmiştir. Irak bölgesine gönderilen isimler arasında Abdullah b. Mes'ûd, Kûfe'de oluşan re'y fıkhının mimarıdır. Kendisinin öğrencileri ile Kûfe'de gelişen re'y temelli bu fıkhî yaklaşım, Ebû Hanîfe ve öğrencilerinin öncülük ettiği gayretli çalışmalarla sistemli bir görünüm kazanmıştır. Kısa sürede Irak'da gelişen bu fıkhî metodun haberini alan ilim meraklıları bu halkaya katılmak için akın akın Irak'a yönelmişler ve daha sonra Hanefî fıkhı diye isimlendirilecek olan bu fıkhî mesâili tahsil etmişlerdir. Elde ettikleri fıkhî birikim onlarla birlikte İslâm coğrafyasının değişik bölgelerine ulaşmış ve buralarda farklı medreseler oluşmasına zemin hazırlamıştır.
Bu medreseler arasından Irak, Horasan ve Mâverâünnehir medreseleri daha etkili ve baskın bir konuma sahip olmuşlardır. Medreseler arasındaki farklılaşmanın arkasında ise siyasi, coğrafi, kültürel ve ilmî pek çok neden bulunmaktadır. Çünkü mezhebin fıkhî görüşlerinin medreseler tarafından farklı yorumlanışı ekolleşmede ne kadar etkili ise devletin desteğine sahip olmak, halkın ön kabullerine ve ihtiyaçlarına cevap vermek de en az onun kadar etkili olmuştur. Kaldı ki sosyal olguların tek bir nedene indirgenerek açıklanması isabetli sonuca ulaşmanın önünde duran büyük bir engeldir.
İlmî nedenler ise bunlar arasında belki en çok dikkat çekenidir. Irak ve Mâverâünnehir farklılaşmasını meydana getiren konuların çoğunlukla usûl ile ilgili olduğu görülürken, bu durum Hanefî-Mu'tezilî usûl anlayışı ile Hanefî-Mâtürîdî usûl anlayışlarının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Horasan medresesini ayrıştıran yönü ise diğerlerine nazaran umum belvâ ile örf ve âdete daha fazla alan tanıması olmuştur. Müslüman nüfusun çoğunluğunu temsil eden Sünnî kesim içerisinde en fazla müntesibi olan Hanefî mezhebi, yapılacak yeni çalışmalar ile yapısı ve farklı coğrafyalarda oluşan damarları açısından daha iyi anlaşılacaktır.
Çalışma kavramsal çerçevenin verildiği giriş bölümü ile başlamaktadır. Birinci bölümde, Bağdat şehir tarihi ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise Irak'ta kuruluşundan Mâverâünnehir bölgesinde istikrar dönemine kadar geçen süreçte Hanefî mezhebi tanıtılmaktadır. Üçüncü ve son bölümde ise mezhebin alt ekollere ayrılmasının nedenleri ile birlikte bu ayrışmanın göstergesi kabul edilecek olan ekoller arası fıkhî görüş ayrılıkları incelenmektedir. Çalışma sonuç ve değerlendirme bölümü ile sona ermektedir.

Abstract:
The fiqh interpretations of the religion of Islam, which spread to the world from the Hijaz region, reached different lands with the teachings of the mu'allims from the generation of the Companions and had a lasting effect with their scholarly efforts. Among the names sent to the Iraqi region, who was the architect of the ra'y fiqh that was formed in Kufa, was Abdullah ibn Masʽud. This ra'y-based jurisprudence approach, which developed in Kufe with the students of Abdullah bin Mes'ud, gained a systematic appearance with the diligent studies led by Abu Hanife and his students. Knowledge enthusiasts, who received the news of this fiqh method which developed in Iraq within a short amount of time, gathered around Iraq to join this learning circle without any delay. And they studied this fiqh method which would later be called as Hanafi fiqh. The jurisprudence they acquired reached different parts of the Islamic geography with them and laid the groundwork for the formation of different madrasas.
Among these madrasas, Iraq, Khorasan and Transoxiana madrasas had the most effective and dominant position. There are multitude of political, geographical, cultural and scholarly reasons behind the differentiation between these madrasahs. So, trying to explain social phenomena by reducing possible causes to a singular factor is a major obstacle to reaching the truth. Furthermore, having the support of the state, being able to respond to the preconceptions and needs of the people and having different interpretations about fiqh views had an equal significance for being the cause of the diversity among the madrasas. Scholarly reasons are perhaps attracts the most attention because of the intra-sect conflicts they triggered.
While it was seen that the subjects that formed the differentiation of Iraq and Transoxiana were mostly related to the method, this situation led to the emergence of the Hanafi-Mu'tazila and Hanafi-Maturidi understandings. Lastly, what distinguishes the Khorasan madrasah is that it recognizes more areas for customs and traditions compared to other madrasahs. The Hanafi School, which has the highest number of followers among the Sunni group that represents the majority of the Muslim population, will be better understood with the new studies.
The study begins with the introductory part, in which the conceptual framework is given. In the first part, the city history of Baghdad is discussed. In the second part, the Hanafi School is introduced in the process from its establishment in Iraq to the period of stability in the Transoxiana region. In the third and last part, the reasons for the division of the school into sub-schools and the differences within fiqh views between schools, which will be accepted as an indicator of this separation, are discussed. The study ends with the conclusion and evaluation part.