Hasan Esîrî'nin Mi'yârü'd-Düvel ve Misbârü'l Milel isimli tarih ve coğrafya eseri (İnceleme-transkripsiyon)
Hasan Esîrî's Mi'yâr al-Duwal wa Misbâr al-Milal, a work of history and geography (Study and transliteration)
Yazar: GÖKER İNAN
Danışman: PROF. DR. ERHAN AFYONCU
Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Tarihi Ana Bilim Dalı / Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Coğrafya = Geography ; Tarih = History
Dizin: Coğrafya = Geography ; Hasan Esiri = Hasan Esiri ; Mi'yarü'd-Düvel ve Misbarü'l Milel = Mi'yarü'd-Düvel ve Misbarü'l Milel ; Osmanlı tarihi = Ottoman history ; Tarih = History ; Tarih kitapları = History books ; Yeni Çağ = New Age

Özet:
Hasan Esîrî, devri için meşhur fakat bugün için meçhul bir şahsiyettir. Kendisine Esîrî denmesi, 1683 II. Viyana Kuşatması sonrasındaki muharebelerin birinde esir düşüp yaklaşık iki yıl kadar esaret hayatı yaşamasından ileri gelmektedir. Hasan Esîrî, Osmanlı ordusunda muvazzaf olarak doğuda ve batıda çok sayıda sefere katılmış, üst rütbeli paşalar ve sadrazamlarla savaş lojistiği ve stratejisi hakkında mahfi görüşmeler yapmış ve fikirleri kabul görüp takdir toplamıştır. Bağdat ve Kıbrıs gibi büyük eyaletlerde defterdarlığı da vardır. Böylelikle Osmanlı coğrafyasının pek çok yerini gezmiş, gezip gördüğü bu yerlerde tuttuğu notlar, sonraki yıllarda "Mi'yârü'l-Düvel ve Misbârü'l-Milel" adındaki hacimli eserinde yer almıştır. Esaret yılları boyunca Latince, Yunanca ve Macarcayı öğrendiği bilinmektedir. Böylelikle yabancı dilde yazılan tarih ve coğrafya kitaplarından iktibaslar yaparak söz konusu eserini genişletme imkânı bulmuştur. Diğer taraftan ordu işleyişine vâkıf olan Esîrî'nin, tefessühe yüz tutan askerî düzene karşı getirdiği ciddi eleştiriler her bakımdan dikkate değerdir.

Biz bu tez çalışmamızda eserinden çıkardığımız bilgilerle Hasan Esîrî'nin biyografisini yazdık ve Mi'yârü'd-Düvel ve Misbârü'l-Milel'in metnini ortaya koyduk. Diğer taraftan eserde geçen önemli yerlerin ayrıntılı incelemesini yaptık.

Abstract:
Hasan Esîrî, a famous man of his time, is an obscure name today. His moniker Esîrî is due to his two-year captivity life following his enslavement in one of the battles following the second siege of Vienna, 1683. As an official in the Ottoman army, Hasan Esîrî participated in many expeditions in the East and the West, took part in secret meetings with high ranking pashas and grand viziers about strategy and logistics of war, and his ideas were both accepted and appreciated. He also served as defterdar in such great provinces as Baghdad and Cyprus. Thus he had the chance to travel in many parts of the Ottoman realm, and the notes he took during his travels would later be gathered in his voluminous work called "Mi'yâr al-Duwal wa Misbâr al-Milal." He is known to have learnt Latin, Greek, and Hungarian during his captivity years. He thus had the chance to develop his work by recourse to historical and geographical works in these languages. On the other hand, remarkable in every aspect are the serious criticisms that Esîrî, with the intimate knowledge he had on military matters, has directed to the order that seemed to turn riotous.

In this thesis we have written the biography of Hasan Esîrî based on the information derived from his work, and established the text of his Mi'yâr al-Duwal wa Misbâr al-Milal. We have also made a close analysis of the important sections of the Mi'yâr al-Duwal.