İşletmelerde finansal performansın değerlendirilmesinde çok kriterli karar verme yöntemlerinin kullanılması: BİST Madencilik Endeksinde (XMADN) bulunan şirketler üzerine bir uygulama
The use of multi-criteria decision-making methods in the evaluation of financial performance in enterprises: An application on companies included in the BIST Mining Index (XMADN)
Yazar: MUSTAFA DÜZENLİ
Danışman: PROF. DR. ADEM DURSUN
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Finansal analiz = Financial analysis ; Finansal performans = Financial performance ; Çok kriterli karar verme = Multi criteria decision making

Özet:
Yürütülen bir faaliyet veya yapılan bir işlem sonucunda ortaya çıkan değerin ölçülmeden yönetilmesi ve geliştirilmesi mümkün olmadığından her ne amaçla kurulmuş olursa olsun bütün işletmelerin, yoğun belirsizlik ve rekabet ortamının hâkim olduğu, ulusal ve uluslararası pazarlarda varlıklarını devam ettirebilmeleri için belirli zaman aralıklarıyla performanslarını ölçmeleri ve değerlendirmeleri gerekmektedir. Madencilik ve Taş Ocakçılığı sektörünün hem gündelik yaşamın devamlılığı hem de diğer sektörlerle olan yakından ilişkisi göz önüne alındığında bu sektörde faaliyet gösteren şirketlerin finansal performanslarının ölçülmesi ve değerlendirilmesi sektörü yakından takip eden kesimler, ülke ekonomileri ve diğer sektörler açısından büyük önem taşımaktadır. İşletmelerde performans ölçümü yapılırken farklı özellikteki birden fazla faktörün dikkate alınması gerekmektedir. Bu noktada daha sağlıklı ve doğru sonuçlar elde edebilmek açısından söz konusu ölçüm ve değerlendirme için çok kriterli karar verme yöntemlerinin kullanılmasının daha uygun olduğu görülmektedir. Bu çalışmada Madencilik ve Taş Ocakçılığı sektöründe faaliyet göstermekte olup, 2016-2022 yılları arasında BİST Madencilik Endeksi'nde (XMADN) aralıksız işlem gören ve finansal verilerine sağlıklı bir şekilde ulaşılabilen 5 şirketin finansal performansı, 6 ana finansal değerlendirme kriteri altında belirlenen 23 tane alt finansal değerlendirme kriteri üzerinden ENTROPİ, ARAS, COPRAS, WASPAS ve BORDA Sayım gibi farklı özellikteki çok kriterli karar verme yöntemleri ve toplulaştırma tekniklerinden oluşan bütünleşik bir model (ENTROPİ Tabanlı ARAS, COPRAS ve WASPAS modeli) aracılığıyla ölçülerek değerlendirilmiştir.  Burada söz konusu ölçüm ve değerlendirme için dikkate alınan değerlendirme kriterlerinin belirlenmesinde bu konuda bilgi ve deneyim sahibi uzmanların görüşlerinden ve çalışmanın konusu üzerine yapılan benzer çalışmalardan yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında Oran (Rasyo) Analizi yönteminden dikkate alınan değerlendirme kriterleri doğrultusunda ölçüm ve değerlendirme için gerekli olan finansal verilerin elde edilmesinde; ENTROPİ yönteminden, değerlendirme kriterlerine ilişkin önem ağırlığı değerlerinin belirlenmesinde; ARAS, COPRAS ve WASPAS yöntemlerinden çalışmanın karar alternatiflerini oluşturan şirketlerin performanslarına göre sıralanmasında ve son olarak BORDA Sayım yönteminden ise ARAS, COPRAS ve WASPAS yöntemleri sonucunda elde edilen performans sıralamalarının birleştirilerek tek bir performans sıralamasının elde edilmesinde yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında ele alınan dönem itibariyle; değerlendirme kriterlerinin ağırlıklandırılmasına yönelik uygulanan ENTROPİ yöntemi sonuçlarına göre en yüksek ve en düşük önem ağırlığı değerine sahip olan finansal değerlendirme kriterlerinin sırasıyla Hisse Senedi Başına Kâr Oranı (BPO3) kriteri ve Borçların Vade Yapısı Oranı (KLO2) kriteri olduğu görülmektedir. Şirketlerin performansları üzerinden sıralanmasına yönelik uygulanan ARAS, COPRAS ve WASPAS yöntemleri sonuçlarına göre en yüksek finansal performansa sahip olan şirketin KOZAL şirketi olduğu, en düşük finansal performansa sahip olan şirketin ise ARAS ve COPRAS yöntemlerine göre IPEKE şirketi, WASPAS yöntemine göre PRKME şirketi olduğu görülmektedir. ARAS, COPRAS ve WASPAS yöntemlerine ilişkin elde edilen sonuçların birleştirilmesine yönelik uygulanan BORDA Sayım yöntemi sonucuna göre ise en yüksek ve en düşük finansal performansa sahip olan şirketlerin sırasıyla KOZAL ve IPEKE şirketleri olduğu görülmektedir.

Abstract:
Since it is not possible to manage and develop the value resulting from an activity or a transaction without measuring it, all businesses, regardless of the purpose they were established, need to measure and evaluate their performance at certain time intervals in order to continue their existence in national and international markets where intense uncertainty and competition prevail. . Considering both the continuity of daily life of the Mining and Quarrying sector and its close relationship with other sectors, measuring and evaluating the financial performances of companies operating in this sector is of great importance for those who follow the sector closely, the country's economies and other sectors. When measuring performance in businesses, multiple factors with different characteristics must be taken into account.At this point, it seems more appropriate to use multi-criteria decision-making methods for measurement and evaluation in order to obtain healthier and more accurate results. In this study, the financial performance of 5 companies operating in the Mining and Quarrying sector, which were continuously traded in the BIST Mining Index (XMADN) between 2016-2022 and whose financial data can be accessed in a healthy way, was evaluated according to 23 sub-financial criteria determined under 6 main financial evaluation criteria. It consists of multi-criteria decision-making methods and aggregation techniques with different features such as ENTROPY, ARAS, COPRAS, WASPAS and BORDA Counting based on evaluation criteria. It was measured and evaluated through an integrated model (Entropy Based ARAS, COPRAS and WASPAS model). Here, in determining the evaluation criteria taken into account for the measurement and evaluation in question, the opinions of experts with knowledge and experience in this field and similar studies on the subject of the study were used. Within the scope of the study, in obtaining the financial data required for measurement and evaluation in line with the evaluation criteria taken into account from the Ratio Analysis method; The ENTROPY method is used to determine the importance weight values for the evaluation criteria; ARAS, COPRAS and WASPAS methods were used to rank the companies that constitute the decision alternatives of the study according to their performance, and finally, the BORDA Census method was used to obtain a single performance ranking by combining the performance rankings obtained as a result of the ARAS, COPRAS and WASPAS methods. As of the period covered in the study; According to the results of the ENTROPY method applied for the weighting of the evaluation criteria, it is seen that the financial evaluation criteria with the highest and lowest importance weight values are the Profit Per Share Ratio (BPO3) criterion and the Maturity Structure of Debts Ratio (KLO2) criterion, respectively. According to the results of ARAS, COPRAS and WASPAS methods applied to rank companies based on their performance, it is seen that the company with the highest financial performance is KOZAL company, while the company with the lowest financial performance is IPEKE company according to ARAS and COPRAS methods, and PRKME company according to WASPAS method. According to the results of the BORDA Census method applied to combine the results obtained from ARAS, COPRAS and WASPAS methods, it is seen that the companies with the highest and lowest financial performance are KOZAL and IPEKE companies, respectively.