İşkence yasağı kapsamında devletin etkili soruşturma yükümlülüğü
State's obligation of effective investigation under the prohibition of torture
Yazar: HÜSEYİN MECEK
Danışman: PROF. DR. YAŞAR SALİHPAŞAOĞLU
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Hukuk = Law
Dizin: Etkili soruşturma yükümlülüğü = Obligation of effective investigation ; Kötü muamele = Bad treatment ; Soruşturma = Investigation ; Usul = Rhytm ; İnsan hakları = Human rights ; İnsan onuru = Human dignity ; İşkence = Torture

Özet:
Demokratik toplumun temel değerlerinden biri olan işkence ve kötü muamele yasağı; insan onurunu koruma gayesi güden, olağanüstü dönemlerde ve savaş hâlinde bile askıya alınamayan, mutlak nitelikte bir yasaktır. Diğer insan hakları ihlallerinden farklı olarak işkence yasağından bir devletin mahkûm edilmesi, o devletin uluslararası imajını doğrudan etkilemektedir. Deyim yerindeyse işkence yasağından mahkûmiyet, devletler için yüz kızartıcı bir insan hakkı ihlalidir. İşkence yasağında devletin negatif ve pozitif yükümlülükleri bulunmaktadır. Negatif yükümlülük, kamu görevlilerinin bireylere işkence yapmama yükümlülüğüdür. Pozitif yükümlülük ise bireylerin işkenceye karşı korunması için devlete düşen edimlerdir. Pozitif yükümlülüklerin en önemlileri; mevzuat oluşturma, koruma ve etkili soruşturma (usul) yükümlülüğüdür. Etkili soruşturma yükümlülüğü dışında kalan tüm yükümlülükler, işkence yasağının maddi boyutunu oluşturmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Anayasa Mahkemesi işkence yasağından yapılan başvuruları, maddi ve usul yükümlülükleri açısından iki başlıkta incelemektedir. Yükümlülüklerin dikotomik olarak maddi ve usul boyutu açısından incelenmesi, etkili soruşturma yükümlülüğünün maddi yükümlülükten ayrılabilir ve özerk bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. Maddi yükümlülükler ihlal gerçekleşmeden önceki süreçte ortaya çıkarken, usul yükümlülüğü işkence olayı gerçekleştikten sonra devreye giren bir yükümlülüktür. Maddi yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğinin tespiti soruşturma yükümlülüğüne bağlı olduğundan bu yükümlülük, işkence yasağının maddi içeriğine de güvence oluşturmaktadır. Çalışmada AİHM içtihatlarıyla gelişen etkili soruşturma yükümlülüğü ilkeleri incelenmiştir. Bu ilkeler; soruşturmanın derhâl ve resen başlatılması, bağımsız ve tarafsız yürütülmesi, şeffaflığı, makul süratte tamamlanması, delillerin analizi, soruşturma sonucunda uygulanan müeyyidenin caydırıcılığı ve soruşturmanın bütünsel olarak etkililiği olarak özetlenebilir. Soruşturmanın bütünsel olarak etkililiği ilkesi bu ilkeler içinde en önemlisi ve kapsamlısı olup diğer altı ilke dışında kalan ve soruşturmayı sakatlayan her kusur, bu ilke altında incelenmektedir. Etkili soruşturma yükümlülüğü, soruşturmada maddi gerçeği ortaya çıkarmak ve delillerin toplanması için elverişli bütün araçların kullanılmasını gerektirir. Buna karşın soruşturma yükümlülüğü, soruşturmanın mutlaka bir mahkûmiyet kararıyla sonuçlandırılmasını garanti eden bir sonuç yükümlülüğü olmayıp "süreç yükümlülüğü"dür.

Abstract:
The prohibition of torture and ill-treatment, which is among the basic values of a democratic society, is a prohibition of absolute nature serving the aim of protecting human dignity that cannot be suspended even in times of emergency and war. As distinct from the other human rights violations, the finding of a violation of the prohibition of torture in respect of a State has a direct bearing on its international image. As the phrase goes, being found to have infringed the prohibition of torture is a disgraceful violation of human rights for the States. As regards the prohibition of torture, the State has negative and positive obligations. The negative obligation requires public officials not to torture, whereas the positive obligation means the acts and actions needed to be taken by the State for the prevention of individuals against torture. The most important positive obligations are the obligation to introduce legislation, the protective obligation and the (procedural) obligation of effective investigation. All obligations other than the obligation of effective investigation constitutes the substantive aspect of the prohibition of torture. The European Court of Human Rights ("the ECHR") and the Constitutional Court deal with the applications involving alleged violation of the prohibition of torture under two headings, namely in terms of the substantive and procedural obligations. The examination of obligations in a dichotomic way, under substantive and procedural aspect, demonstrates that the obligation of effective investigation has an autonomous nature that can be distinguished from the substantive obligation. The substantive obligations emerge during the period before an alleged violation takes place, whereas the procedural obligation comes into play subsequent to an incident of torture. Since the establishment as to whether the substantive obligations have been fulfilled depends on the obligation of investigation, the latter obligation also affords safeguard for the substantive content of the prohibition of torture. In this thesis, the principles of the obligation of effective investigation, which have been developed through the ECHR's case-law, are discussed. These principles may be summarised as the initiation of an immediate and ex officio investigation, conduct of the investigation in an independent and impartial manner, its transparency, conclusion of the investigation within a reasonable time, analysis of the evidence, deterrent nature of the sanction imposed at the end of the investigation, and efficiency of the investigation as a whole. Out of all these principles, the principle of efficiency of the investigation as a whole is the most important and comprehensive one. Every deficiency other than the other six principles and damaging the investigation is examined under this principle. The obligation of effective investigation requires the use of all means suitable for revealing the material truth and the collection of evidence during the investigation. On the other hand, the obligation of investigation is not an obligation of result that necessarily entails a conviction at the end of every investigation, but an "obligation of process".