Premenstrual sendromda bilişsel işlevler, agresyon, dürtüselliğin değerlendirilmesi ve semptom şiddetiyle ilişkisi
Evaluation of cognitive functions, aggression, impulsivity, and their relationship with symptom severity in premenstrual syndrome
Yazar: SEVDA HAJIYEVA
Danışman: PROF. DR. VESİLE ŞENTÜRK CANKORUR
Ankara Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Psikiyatri Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Psikiyatri = Psychiatry

Özet:
Amaç: Premenstrüel sendrom (PMS), menstrüel döngünün luteal evresinde ortaya çıkan ve foliküler evrede kaybolan psikolojik ve somatik semptomlarla karakterize edilen bir psiko-nöroendokrin bozukluktur. PMS literatüründe, Premenstrüel sendromda bilişsel süreçlerin nasıl etkilendiği konusunda net bir bilgi bulunmamaktadır. Bu çalışmada, PMS'si olan ve olmayan kadınların foliküler ve luteal evrelerde bilişsel işlevlerinin, agresyon ve dürtüsellik özelliklerinin  araştırılması hedeflenmiştir. 
Araştırmanın hipotezi aşağıdakı şekildedir;
1.PMS'si olan kadınlarda sağlıklı kontrollere kıyasla foliküler fazdan luteal faza geçişte bilişsel işlevler farklılık göstermektedir  ve bu bozulma semptom şiddetiyle ilişkilidir.
2.PMS tanısı olanlarda sağlıklı kontrollere kıyasla foliküler fazdan luteal faza geçişte agresyon ve dürtüsellik özellikleri farklılık göstermektedir ve PMS ile ilişkilidir. 
Gereç ve yöntem: Çalışmaya 45 PMS tanısı olan ve 45 sağlıklı kontrol dahil edilmiştir. Gruplara, Hamilton depresyon (HAM-D) ve anksiyete ölçekleri (HAM_A), premenstrual sendrom ölçeği (PMS Ölçeği), Buss-Perry saldırganlık ölçeği (BPSÖ), Barrat dürtüsellik ölçeği; bilişsel değerlendirme için sözel bellek süreçleri testi (SBST), stroop testi, iz sürme testi A ve B, Montreal bilişsel değerlendirme ölçekleri foliküler ve luteal evrelerde olmak üzere iki kez uygulanmıştır.
Bulgular: Olgu grubu katılımcılarının yaş ortalamaları (ort±SS) 29,76±6,77, kontrol grubu katılımcılarının yaş ortalamaları (ort±SS) 31,69±7,41 olarak tespit edilmiştir. Olgu grubunun % 44,44'nün  (n=20), kontrol  grubunun ise  % 37,78'nin  (n=17) evli olduğu belirlenmiştir. Olgu grubunun %44,45'nin  (n=20) lise ve ortaokul mezunu, %55,55'nin (n=25) üniversite ve yüksek lisans mezunu olduğu belirlenmiştir. Kontrol grubunun ise  %57,78'nin  (n=26) lise ve ortaokul, %42,22'nin ise  (n=19) üniversite ve yüksek lisans mezunu olduğu bulunmuştur. 
Menstruasyon özellikleri değerlendirildiğinde  premenstrual dönemde olgu grubunun  %60'nın  (n=27), kontrol grubunun ise %37,8'nin (n=17) dismenore yaşadığı tespit edilmiştir. Beslenme şekli incelendiğinde,  premenstrual dönemde olgu grubunun %88,9'nun  (n=40) kontrol grubunun ise % 62,2'nin  (n=28) tatlı ve tuzlu gıda tüketiminde artış olduğu belirlenmiştir. 
Olgu grubunda sağlıklı gruba göre, luteal fazda depresyon  (HAM-D)  (olgu grubu; 7.58±3.83, kontrol grubu; 3.07±2.41, p<0.001) anksiyete  (HAM-A)  (olgu grubu; 4.44±3.4, kontrol grubu; 3.09±2.71, p=0.039) ve agresyon puanlarının  (BPSÖ)  (olgu grubu;  56.47±9, kontrol grubu ; 46.6±8.65 p<0.001)  anlamlı derecede arttığı saptanmıştır.
Olgu grubunda, yanıt inhibisyon süresi foliküler faza göre luteal fazda anlamlı bir artış göstermiştir (foliküler faz ortanca değer: 55 (35-94), luteal faz: 63 (40-105)  p< 0.001) ve bu değer kontrol grubunun luteal faz süresinden de yüksektir (kontrol grubu;  58 (34-118) p<0.006).  Aynı şekilde, olgu grubunda  interferans süresi foliküler faza göre luteal fazda (foliküler faz; 29  (17-54), luteal faz ; 36 (16-59)  p<0.001) ve kontrol grubunun luteal fazına  kıyasla (kontrol grubu; 30 (17-84)  p<0.046) anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Ayrıca, spontan düzeltilen hata sayısı da foliküler faza göre luteal fazda (foliküler faz ; 1.04 ± 0.85, luteal faz ; 2.13 ± 1.96  p<0.001) ve kontrol grubunun luteal fazına kıyasla (kontrol grubu ; 1.46 ± 0.99  p< 0.014) anlamlı derecede artmıştır.
Set değiştirme, karmaşık dikkat, tepki ketleme gibi yürütücü işlemleri ölçen İz Sürme Testi B alt formunda, olgu grubunun bitirme süresi foliküler faza göre luteal fazda (olgu grubu foliküler faz ortanca değer; 58 (24-196)  luteal faz ortanca değer; 75 (31-180)  p<0.001), hem de kontrol grubunun luteal fazına göre  istatistiksel olarak anlamlı bir fark göstermiştir (kontrol grubu ortanca değer; 59 (29-87) p<0.017).  
Anlık bellek, öğrenme, akılda tutma, geri çağırma, hatırlama ve bilginin edinilme-kazanılma süresi gibi parametreleri ölçmek için kullandığımız SBST alt tiplerinde  olgu  ve kontrol grubu arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamıştır, fakat öğrenme puanı ve kritere ulaşma alt ölçeklerinde  olgu grubu foliküler faza göre luteal fazda daha düşük performans sergilenmiştir (olgu grubu öğrenme puan foliküler faz ortanca değeri; 135 (103-148) luteal faz ortanca değeri; 132 (99-145)  p<0,010, kritere ulaşma olgu grubu foliküler faz değeri;  3,91±1,61, luteal faz değeri;  4,94±1,78  p<0,01).
Ayrıca PMS semptom şiddetiyle depresyon (HAM-D  r=0,369, p<0,019), anksiyete (HAM-A r=0,309, p<0,039) ve agresyon şiddeti (BPSÖ  r=0,460, p<0,001) arasında pozitif yönlü korelasyon bulunmuştur.
Yapılan regresyon analiz sonuçlarına göre olgu grubunda luteal fazda HAM-D ile İZSB (p<0,048) ve Stroop B (p<0,038) performansı arasında, HAM-A (p<0,047) ve HAM-D (p<0,038)  ile Stroop D performansı arasında ve menarş yaşı ile Stroop C (p<0,018 ) ve İZSB (p<0,007) performansı arasında anlamlı ilişki bulunmuştur. Ancak, modelin genel anlamlılık testi sonuçları, modelin açıklayıcılık katsayısının  düşük olduğunu ve genel anlamda varyansı açıklama gücünün sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. 
Sonuç: PMS'si olan kadınlar, luteal evrede depresyon, anksiyet ve agresyon düzeylerinde artış yaşarken, öğrenme yeteneği ve dikkat gibi bilişsel işlevlerde de bozulma göstermiştir.
Anahtar Kelimeler:	Premenstrual sendrom (PMS), bilişsel işlevler, agresyon, dürtüsellik, nöropsikolojik değerlendirme

Abstract:
Objective: Premenstrual syndrome (PMS) is a psycho-neuroendocrine disorder characterized by psychological and somatic symptoms that emerge in the luteal phase of the menstrual cycle and disappear in the follicular phase. In the PMS literature, there is no clear information on how cognitive processes are affected in premenstrual syndrome. This study aimed to investigate the cognitive functions, aggression, and impulsivity characteristics of women with and without PMS during the follicular and luteal phases.
The hypotheses of the study are as follows:
1.	In women with PMS, cognitive functions differ during the transition from the follicular phase to the luteal phase compared to healthy controls, and this impairment is related to symptom severity.
2.	In women diagnosed with PMS, aggression and impulsivity characteristics differ during the transition from the follicular phase to the luteal phase compared to healthy controls, and these are associated with PMS.
Materials and Methods: The study included 45 women diagnosed with PMS and 45 healthy controls. The following assessments were applied to the groups twice, during the follicular and luteal phases: Hamilton Depression Scale (HAM-D), Hamilton Anxiety Scale (HAM-A), Premenstrual Syndrome Scale (PMS Scale), Buss-Perry Aggression Questionnaire (BPAQ), Barratt Impulsiveness Scale; and for cognitive evaluation, the Verbal Memory Processes Test (VMPT), Stroop Test, Trail Making Tests A and B, and Montreal Cognitive Assessment (MoCA).
Results: The mean age (mean ± SD) of the participants in the case group was 29.76±6.77, and in the control group, it was 31.69±7.41. It was determined that 44.44% (n=20) of the case group and 37.78% (n=17) of the control group were married. In the case group, 44.45% (n=20) were high school and middle school graduates, and 55.55% (n=25) were university and postgraduate graduates. In the control group, 57.78% (n=26) were high school and middle school graduates, and 42.22% (n=19) were university and postgraduate graduates.
When evaluating menstrual characteristics, it was found that 60% (n=27) of the case group and 37.8% (n=17) of the control group experienced dysmenorrhea during the premenstrual period. Regarding dietary habits, it was determined that 88.9% (n=40) of the case group and 62.2% (n=28) of the control group showed an increase in sweet and salty food consumption during the premenstrual period.
In the case group compared to the healthy group, depression (HAM-D) (case group; 7.58±3.83, control group; 3.07±2.41, p<0.001), anxiety (HAM-A) (case group; 4.44±3.4, control group; 3.09 ±2.71, p=0.039), and aggression scores (BPAQ) (case group; 56.47±9, control group; 46.6±8.65, p<0.001) were found to be significantly higher during the luteal phase.
In the case group, response inhibition time significantly increased during the luteal phase compared to the follicular phase (median follicular phase value: 55 (35-94), luteal phase: 63 (40-105) p<0.001), and this value was also higher than the control group's luteal phase duration (control group; 58 (34-118) p<0.006). Similarly, in the case group, interference time was significantly higher during the luteal phase compared to the follicular phase (follicular phase; 29 (17-54), luteal phase; 36 (16-59) p<0.001) and compared to the control group's luteal phase (control group; 30 (17-84) p<0.046). Moreover, the number of spontaneously corrected errors significantly increased during the luteal phase compared to the follicular phase (follicular phase; 1.04±0.85, luteal phase; 2.13±1.96 p<0.001) and compared to the control group's luteal phase (control group; 1.46±0.99 p<0.014).
In the Trail Making Test B, which measures executive functions such as set shifting, complex attention, and response inhibition, the completion time for the case group was significantly longer in the luteal phase compared to the follicular phase (case group follicular phase median value; 58 (24-196) luteal phase median value; 75 (31-180) p<0.001), as well as compared to the control group's luteal phase (control group median value; 59 (29-87) p<0.017).
In the VMPT subtypes, which measure parameters such as immediate memory, learning, retention, recall, recognition, and the acquisition process of information, no statistically significant difference was found between the case and control groups. However, in the learning score and criterion achievement subscales, the case group exhibited lower performance during the luteal phase compared to the follicular phase (case group learning score follicular phase median value; 135 (103-148), luteal phase median value; 132 (99-145) p<0.010, criterion achievement case group follicular phase value; 3.91±1.61, luteal phase value; 4.94 ± 1.78 p<0.01).
Furthermore, a positive correlation was found between PMS symptom severity and depression (HAM-D r = 0.369,  <0.019), anxiety (HAM-A r = 0.309, p<0.039), and aggression severity (BPAQ r = 0.460, p<0.001).
According to the regression analysis results, in the case group during the luteal phase, a significant relationship was found between HAM-D and TMT-B (p<0.048) and Stroop B (p<0.038) performance, between HAM-A (p<0.047) and HAM-D (p<0.038) and Stroop D performance, and between age at menarche and Stroop C (p<0.018) and TMT-B (p<0.007) performance. However, the overall significance test results of the model revealed that the model's explanatory coefficient was low and that its overall ability to explain variance was limited.
Conclusion: Women with PMS experience increased levels of depression, anxiety, and aggression during the luteal phase and exhibit impairments in cognitive functions such as learning ability and attention.
Keywords: 	Premenstrual syndrome (PMS), cognitive functions, aggression, impulsivity, neuropsychological assessment