Türkiye'deki işletmelerin efektif vergi oranlarını etkileyen faktörler
Factors affecting effective tax rates of firms in Turkey
Yazar: NECATİ GÜNEŞ
Danışman: PROF. DR. DOĞAN ARGUN
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İşletme Ana Bilim Dalı / Muhasebe Finansman Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: İşletme = Business Administration
Dizin: Finansal muhasebe = Financial account ; Vergi muhasebesi = Tax accounting

Özet:
Bu çalışmada, Türkiye'deki işletmelerin efektif vergi oranlarını belirleyen faktörler analiz edilmiştir. Bunun için işletmelerin 2005-2022 dönemine ait finansal tablo verileri kullanılarak panel veri analizi uygulanmıştır. Çalışmada, Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda belirtilen sektör ayrımı dikkate alınarak yalnızca üretim işletmesi olarak sınıflandırılan işletmeler örnekleme dahil edilmiştir. İşletmelere ait veriler Thomson Reuters DataStream veri tabanından elde edilmiştir. Efektif vergi oranlarını belirleyen faktörler olarak hem işletmelere özgü finansal değişkenler hem de makro ekonomik değişkenler ele alınmıştır. İşletme büyüklüğü, kaldıraç oranı, duran varlık oranı, stok oranı, kârlılık oranı, araştırma ve geliştirme harcamaları ile devam eden sabit kıymet yatırımları işletmelere özgü finansal değişkenler olarak, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) büyüme oranı ve kurumlar vergisi oranı ise makro ekonomik değişkenler olarak analize dahil edilmiştir. Karşılaştırmalı ve daha güvenilir sonuçların elde edilebilmesi için işletmelere ait efektif vergi oranı ve işletme büyüklüğü değişkenleri farklı şekilde hesaplanarak iki ayrı model üzerinden analizler gerçekleştirilmiştir.

Her iki modelin analiz sonuçlarına göre efektif vergi oranı ile işletme büyüklüğü ve kaldıraç oranı arasında güçlü anlamlı ilişki belirlenmiştir. Türkiye'deki işletmelerin büyüklükleri ve kaldıraç oranları arttıkça efektif vergi oranlarının düştüğü tespit edilmiştir. İkinci model dikkate alındığında ise işletmelerin varlık yapılarının da efektif vergi oranlarını doğrudan etkilediği tespit edilmiştir. İşletmelerin maddi duran varlık oranları arttıkça efektif vergi oranlarının düştüğü, stok oranlarının artması durumunda ise efektif vergi oranlarının arttığı ortaya konulmuştur. Aynı modele göre kurumlar vergisi oranı arttığında işletmelerin efektif vergi oranlarının da arttığı belirlenmiştir. Diğer değişkenler ile efektif vergi oranları arasında ise istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler saptanamamıştır. Alt sektör ayrımına göre yapılan analizlerde farklı sonuçlar elde edilmiş olup ampirik bulgular bölümünde değerlendirilmiştir. Ayrıca çalışmada Covid-19 öncesi dönem için uygulanan ilk modelin analiz sonuçlarına göre efektif vergi oranı ile işletme büyüklüğü ve kaldıraç oranı arasında anlamlı ilişki olduğu ortaya konulmuştur. Covid-19 sonrası dönemde ise efektif vergi oranı ile işletme büyüklüğü, kurumlar vergisi oranı ve GSYİH büyüme oranı arasında anlamlı ilişki olduğu tespit edilmiştir.

Abstract:
In this study, the factors that determine the effective tax rates of firms in Turkey are analyzed. For this, panel data analysis is applied using the financial statement data of the firms for the period 2005-2022. In the study, only firms that are considered manufacturing firms according to the distinction specified in the Public Disclosure Platform are included in the sample. Data on firms are obtained from the Thomson Reuters DataStream database. Both firm-specific financial variables and macroeconomic variables are considered as factors determining effective tax rates. Firm size, leverage ratio, fixed asset ratio, stock ratio, profitability ratio, research and development and capital expenditures are included in the analysis as firm-specific financial factors, while Gross Domestic Product growth rate and corporate income tax rate are included in the analysis as macroeconomic variables. Additionally, in order to obtain comparative and more reliable results, two separate models are created by calculating effective tax rate and size of firms differently.

According to the analysis results of both models, a strong significant relationship is determined between effective tax rate and firm size and leverage ratio. Effective tax rates decrease as firm size and leverage ratio of firms in Turkey increases. Considering the results of Model (2), asset structure has direct impact on effective tax rate. It is revealed that as fixed assets ratio of firms increases effective tax rates decrease, and as stock ratio increases effective tax rates increase. In addition, according to the same model, it is determined that when corporate income tax rate increases, effective tax rates of firms also increases. Statistically insignificant relationships are detected between other variables and effective tax rates. Different results are obtained in the analyzes made according to sub-sector separation and are evaluated in the empirical findings section. In addition, according to the analysis results of the first model applied for the pre-Covid-19 period, it is revealed that there is a significant relationship between effective tax rate and firm size and leverage ratio. In the post-Covid-19 period, it is found that there is a significant relationship between effective tax rate and firm size, corporate income tax rate and GDP growth rate.