Beslenme eğitiminin lise öğrencilerinde beslenme okuryazarlığı, diyet kalitesi ve beslenme durumu üzerine etkisi
The effect of nutrition education on nutrition literacy, diet quality and nutritional status in high school students
Yazar: GÖKÇE ÜNAL
Danışman: PROF. DR. ASLI UÇAR
Ankara Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Beslenme ve Diyetetik = Nutrition and Dietetics
Dizin: Beslenme = Nutrition ; Beslenme durumu = Nutritional status ; Beslenme eğitimi = Nutrition education ; Beslenme okuryazarlığı = Nutrition literacy ; Diyet = Diet ; Lise öğrencileri = High schools students

Özet:
Bu çalışmanın amacı beslenme eğitiminin lise öğrencilerinde beslenme okuryazarlığı, diyet kalitesi ve beslenme durumu üzerine etkisini belirlemek ve verilen beslenme eğitiminin bu parametreler üzerine etkisinin kalıcılığını değerlendirmektir. Çalışma Ekim 2019-Mart 2020 tarihleri arasında Ankara Çankaya'da bulunan Milli Eğitim Bakanlığı (MEB)'na bağlı bir lisede yürütülmüştür. Çalışmada ön test son test kontrol gruplu deneysel desen kullanılmıştır. Öğrenciler, deney ve kontrol grubu olacak şekilde iki gruba ayrılmıştır. Her iki gruba da çalışmanın başlangıcında ön testler uygulanmıştır. Deney grubuna ön test uygulamasının ardından sekiz hafta boyunca eğitim verilmiş, kontrol grubuna herhangi bir müdahale yapılmamıştır. Deney grubunun eğitimlerinin bitmesini takiben sekizinci haftada her iki gruba da son testler uygulanmıştır. İzlem testleri, son testlerin uygulanmasından sekiz hafta sonra, yalnızca deney grubuna uygulanmıştır. Ön testte bireylerin sosyodemografik özellikleri, beslenme eğitimi ile ilgili görüşleri, beslenme bilgi kaynağına dair soruları içeren başlangıç formu, sağlık ve beslenmeyle ilgili görüşleri ve beslenme davranışları ile ilgili sorular, besin tüketim sıklığı formu, Akdeniz diyeti kalite indeksi, Adolesan beslenme okuryazarlığı ölçeği, antropometrik ölçümler ve beslenme bilgi testi yer almaktadır. Son test ve izlem testinde ise başlangıç formu dışında ön testte yer alan tüm formlar bulunmaktadır. Çalışmaya yaşları 14-17 arası toplam 93 (deney grubu 47, kontrol grubu 46) öğrenci katılmıştır. Ön testte deney ve kontrol grubunun beslenme bilgi testi puanları benzerken, verilen beslenme eğitimi ile son testte deney grubunun puanı kontrol grubundan yüksek bulunmuştur (p<0,05). Deney ve kontrol grubunun ön test ve son test karşılaştırmasında, deney grubunun ise ön test, son test ve izlem testi karşılaştırmasında Adolesan beslenme okuryazarlığı ölçeği puanları ve Akdeniz diyeti kalite indeksi ölçeği puan ve sınıflaması bakımından fark bulunmamıştır (p>0,05). Deney grubunda vücut yağ yüzdesi sınıflamasına göre sağlıklı olanların oranı eğitim sonrası ve izlem sonrası artış göstermiştir (p<0,05). Deney grubunda eğitim öncesine göre fast food yiyeceklerin yanında taze meyve suyu, light gazlı içecek ve patates kızartması tüketenlerin oranı eğitim sonrası, maden suyu tüketenlerin oranı ise izlem sonrası artmıştır (p<0,05). Deney grubunda eğitim sonrasına göre etiket bilgisinde üretim tarihine dikkat edenlerin oranı izlem sonrası azalmıştır (p<0,05). Eğitim öncesine göre beslenme bilgisinin yeterli olduğunu düşünenlerin oranı eğitim sonrası ve izlem sonrası artarken, beslenme ile ilgili daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenlerin oranı ise azalmıştır (p<0,05). Atıştırmalık olarak poğaça tüketimi eğitim sonunda azalıp, izlem sonrası tekrar artarken, patlamış mısır tüketim oranı artmıştır (p<0,05). Sütlü tatlı tüketimi eğitim öncesine göre eğitim sonrası ve izlem sonrası artarken, meyve tüketimi eğitim sonrası artmış, izlem sonrası azalmıştır (p<0,05). Sonuç olarak beslenme eğitiminin sağlıklı beslenme alışkanlıklarının kazandırılmasında etkili olabileceği gösterilmiştir. Adolesanlarda yapılacak beslenme müdahalelerinde bireysel faktörlerin, ev/aile özelliklerinin, arkadaş etkeninin ve okulun besin çevresinin göz önünde bulundurulması, müdahalenin daha etkili olmasında yararlı olacaktır.

Abstract:
The aim of this study is to determine the effect of nutrition education on nutrition literacy, diet quality and nutritional status in high school students and to evaluate the permanence of the effect of nutrition education on these parameters. The study was conducted between October 2019 and March 2020 in a high school affiliated to the Ministry of National Education in Çankaya, Ankara. Experimental design with pretest-posttest control group was used in the study. The students were divided into two groups as experimental and control. Pretests were applied to both groups at the beginning. The experimental group was trained for eight weeks after pretesting, and no intervention was made to the control group. Posttests were applied to both groups in the eighth week following the completion of education of the experimental group. Follow-up tests were applied only to experimental group, eight weeks after the posttests were applied. In the pretest, the start form containing questions about the sociodemographic characteristics of individuals, their opinions on nutrition education,  the source of their nutrition information, alongside the start form, questions about their views on health and nutrition, nutritional behaviors, food consumption frequency form, Mediterranean diet quality index, Adolescent nutrition literacy scale, anthropometric measurements and nutritional knowledge test were applied. In the post-test and follow-up test, all forms in the pre-test are included, except the start form. A total of 93 (experimental group 47, control group 46) students aged 14-17 participated in the study. While nutritional knowledge test scores of both groups were similar in the pretest, scores of the experimental group were higher than the control group in the post-test (p<0.05). There was no difference in the pre-test and post-test comparison of the groups, and in the pre-test, post-test and follow-up test comparisons of the experimental group in terms of the Adolescent nutrition literacy scale scores and the results of Mediterranean diet quality index (p>0.05). The proportion of healthy body fat percentage increased in the experimental group after education and follow-up (p<0.05). The rate of those consumed fresh fruit juice, light carbonated drinks and french fries in addition to fast food increased after education and the rate of those consumed mineral water increased after follow-up (p<0.05). The ratio of those who paid attention to the date of production in the label information decreased after the follow-up (p<0.05). While the rate of those thinking their nutrition knowledge is sufficient increased after education and follow-up, the rate of those want to know more about nutrition has decreased (p<0.05). While the consumption of pastry as a snack decreased after education and increased after follow-up, the rate of popcorn consumption increased (p<0.05). While consumption of milky dessert increased after education and follow-up, fruit consumption increased after education and decreased after follow-up (p<0.05). As a result, nutrition education has been shown to be effective in gaining healthy eating habits. In the nutritional interventions aimed at adolescents, considering the individual factors, home/family characteristics, friend factor and food environment of the school will be beneficial.