Uluslararası ham ipek ticaretinde İran'ın Avrupa bağlantıları ve Culfa Ermenileri (Şah I. Abbas Dönemi)
Iran's connections with Europe in international raw silk trade context and Julfan Armenians (Shah Abbas I 1587-1629)
Yazar: ŞENAY YANAR
Danışman: PROF. DR. MEHMET ALPARGU
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: Avrupa = European ; Ermeniler = Armenians ; Safeviler = Safavids ; Uluslararası ticaret = International trade ; İpek = Silk ; İran = Iran ; Şah Abbas = Shah Abbas

Özet:
XVI. yüzyıldan itibaren İran ham ipeği Avrupa tüccar ekonomilerinin tercih ettiği

başlıca ürün haline geldi. Yükte hafif paha da ağır lüks bir materyaldi. Bu yüzyılların 

koşulları itibariyle ipek, günümüzde petrol ve benzeri ekonomik kaynaklar kadar 

önemliydi. XVII. yüzyılda Avrupa'nın İngiltere ve Hollanda gibi kıtalar arası ticaret 

yapan ülkeleri ve Levant ticaretinde etkili İtalyan ve Fransız tüccarları Hindistan, 

İran ve Doğu Akdeniz pazarlarında ham ipek satın alma yarışına girmişlerdi. Giderek 

artan talebin nedeni Avrupa'da hem sayıları hem de üretimleri giderek artan dokuma 

atölyeleriydi. Nitekim İran ipeğine olan bu talebe bağlı olarak Safevi devletinde üretim, 

organizasyon ve ticarette birtakım yenilikler gerçekleştirildi. Şah I. Abbas (1587-

1629) yeniliklerin öncüsü olarak ülkesinde ipek üretimi ve ticaretini teşvik etti. İpek 

üretim bölgelerini doğrudan kontrolü altına alarak buraları hassa eyaleti statüsüne 

getirdi. Kafkasya kökenli köylüleri dut ağacı ziraati ve ipek üretimi için buraya 

yerleştirdi. Köylülerin başına yönetimde istihdam ettiği gulamları getirdi. Tebaasına 

ipekli kumaş giymeyi dahi yasakladı. Bundaki amacı üretilen ipeğin tamamını dışarıya 

ihraç etmekti. İhracatın sorunsuz bir şekilde gerçekleştirilmesi için yollar yaptırdı ve 

yolların güvenliğini sağlamak amacıyla rahdâr adı verilen görevliler atadı. İpekten elde 

edilen vergi ve gelirleri düzenledi. Zekası ve kurnazlığı sayesinde yerleşik bir hayat 

yaşayan ve çoğunluğu tüccar olan Culfa şehrinin Ermeni halkını kendi tarafına çekti. 

Önde gelen tüccar ailelerini başkent İsfahan'a göç ettirerek onlara toprak bağışında 

bulundu. Safevi hükümdarının resmi tüccarı sıfatıyla Culfa Ermenilerinin dünya 

çapındaki bağlantılarından istifade etti. Bu süreçte Ermeni tüccarları İran ipeğinin 

başlıca pazarlayıcısı olarak Safevi hazinesine ve darphanelerine bol miktarda gümüş 

getirdiler. Kervan ticaretinde Avrupa'nın denizaşırı ticaret şirketlerinin karşı zorlu bir 

rakibi oldular. Deniz ticaretinde büyük gelişmelerin gerçekleştiği bu dönemde İngiliz 

ve Hollanda ticaret şirketleri Basra Körfezi ticaretini arttırmak ve tüm trafiği ellerine 

geçirmek için kervan ticaretinin yönünün Osmanlı topraklarını teğet geçecek şekilde 

İran'ın güney kıyılarına çevrilmesi konusunda çabalarda bulundular. Ancak Culfalı 

Ermeniler Şah I. Abbas'a ham ipek için yüksek fiyat vererek ticari trafiğin karadan, 

Osmanlı toprakları üzerinden ticaret yapmak için izin aldılar. Bu sırada hasmı olan 

Osmanlı Devleti'nin gümrük gelirlerinden pay almaması için ticari trafiğin denizden 

işlemesi daha çok işine gelen Safevi hükümdarı Ermenilerin ekstra vergi ve yüksek 

fiyat teklifine hayır diyemedi. Böylelikle İran'da üretilen ipeğin çoğunu satın alan 

Culfalı Ermeni tüccarları şahın izniyle rahatlıkla Osmanlı toprakları üzerinden ticaret 

yaparak Doğu Akdeniz limanlarına ipek taşıdılar. Ermeniler bu konuda üstünlüğü 

rakipleri İngilizlere en az bir yüzyıl daha kaptırmadılar. Yok olmak tehlikesiyle karşı 

karşıya kalan kervan ticaretini neredeyse bir asır daha canlı tuttular.

Abstract:
From XVIth century Persian raw silk became pre eminently preferential product among

European tradesmen. As luxury material it was light and valuable. For these centuries 

silk was as important as nowadays petrol or similar economic sources. European 

powers like Great Britain and Holland which made intercontinental trade and Italian 

and French tradesmen who were quite efficient on Levant commerce were in a strong 

competition to buy raw silk at Indian, Persian and Levant markets in the XVIIth 

century. The main reason of increase in demand was increase in both productivity and 

number of textile factories in Europe. These new conditions resulted many innovations 

on production, organisation and commerce of the Safavid Dynasty. Abbas I (1587-

1629) as pioneer of innovations gave a countenance to silk production in his country. 

Particularly regions of silk production were turned to imperial lands status. Caucasian 

villagers were settled in these lands to grow up mulberry and produce of silk. Gullams 

who were employed for state affairs were made masters of these villagers. Wearing silk 

was prohibited to citizens in an effort save all production to export. For active trade 

new ways were built and safety measures were taken as appointing officials called 

rahdar. Taxes and incomes from silk were regulated. Thanks to his agility Abbas I won 

over Armenian people of Culfa city who lived a settled life and were tradesmen. Prior 

Armenian families were invited to capital and donated lands. He took advantages of 

connections of these Armenians titled as Safavid shah's official tradesmen. As being 

primal market men of Persian silk, these Armenians provided amply silver to Safavid 

treasury and royal mint. They became grim competitors of overseas commercial 

companies of Europe. In the century lived important innovations in sea commerce, 

Great Britain and Holland made effort to by-pass Ottoman lands and improve and take 

the control of silk trade via Persian Gulf. But the Armenians of Culfa offered higher 

price for silk to go on trade instead of sea via Ottoman territories and took special 

permission of the Shah. Abbas I, although he desires to divest his enemy Ottoman 

Sultan from this income could not refuse extra tax and high price proposals of Culfa 

Armenians. In this way as the biggest buyers of Persian silk, the Culfa Armenians 

easily transported their commodities to Levant ports. At least one more century the 

Armenians did not lose their superiority on this issue against their British competitors. 

They kept alive caravan trade almost a century more and it contributed to Ottoman and 

Persian economies.