Arap dilinde örtülü anlam (Mutedammenetu'l-Kavl) Sîbeveyhi'n el-Kitâb örneği
Implied meaning in the Arabic language (Mutedammenet al-Kawl) The example of Sibeveyhi's al-Kitab book
Yazar: REWIDA RABIE IBRAHIM ABOUEID
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ SOAAD AHMED ALY SHOLAK
Kastamonu Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Doğu Dilleri ve Edebiyatı = Eastern Linguistics and Literature
Dizin: Arapça = Arabic ; Dil bilim = Linguistics ; Edimbilim = Pragmatics ; El-Kitab = Al-Kitab ; Sibeveyh = Sibawaih ; Örtülü anlam = Implicit meaning

Özet:
Bu tez, Arap dil geleneği üzerine edimbilim yöntemini uygulayarak, klasil Arap dil geleneği ile modern dönem dilbilim çalışmaları arasındaki ilişkiyi ortaya koyan bir halkayı teşkil etmektedir. Bu çerçevede Sîbeveyh'in dil bilim ve edimbilime dair düşüncesini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Bunu, dile dayalı iletişimin esaslarından biri kabul edilen söz imaları teorisi açısından inceleyerek yapacaktır. Söz imaları olgusuna dair bir çok veri, nahiv eserlerinde özellikle de Sîbeveyh'in el-Kitab'ında mevcuttur. Zira o, cümlelerin asıl anlamlarının dışında -dile getirilmemesine rağmen- bağlam vb. unsurlardan hareketle başka anlamları da ifade edebileceğini örneklerle gösterir. Tezin ana problemi, Sîbeveyh'in mezkur eserinde, söz imaları konusuna dair görüşlerini örneklerle ortaya çıkarmaktır.
Bu problemin açıklığa kavuşturulması için, Sîbeveyh'in el-Kitâb adlı nahiv eserindeki söz imaları konusuna dair veriler tümevarım yöntemi kullanılarak tespit edilmiştir. Tespit edilen veriler tezin bölümlerine göre tasnif edilip değerlendirmesi yapılarak sunulmuştur. Bu çerçevede, öncelikle tezin inceleme konusu olan Sîbeveyh ve el-Kitab'a dair kısa bir tanıtıma yer verilmiştir. Ardından tezin ana konularından birini teşkil eden söz imaları konusuna, bu konunun Arap dilbilimciler nezdindeki yerine değinilmiştir. Sonrasında ise söz imaları konusunun el-Kitâb'taki iz düşümleri incelenmiş, Sîbeveyh'in söz imaları olgusu ile ilişkili olan söz ve ifadeleri tespit edilmiştir. Tespit edilen bu ifadeler, söz imaları teorisinin iki önemli kısmı olan "ön varsayım" ve "örtülü sözler" kısımlarına göre tasnif edilmiştir. Bu noktada el-Kitâb'ın Abdusselam Harun tarafından neşredilen nüshası esas alınmıştır. el-Kitâb'ın bütün bölümleri, Sîrâfî (ö. 368/979) gibi âlimler tarafından üzerine yazılan şerhlerden de yardım alınarak okunup irdelenmiştir.
Bu okuma ve değerlendirmelerden sonra ulaşılan sonuçlara tezin sonuç kısmında yer verilmiştir. Bu sonuçlardan en önemlileri şu şekildedir: Sîbeveyh'e göre konuşmada doğrudan cümlenin bütün unsurlarına yer vermeden örtülü ifadelere başvurmak, konuşanın niyeti ve muhataba dair bilgisiyle ilgilidir. Bu, modern dil biliminde "ön varsayım" olarak bilinmektedir.
Sîbeveyh, hitaptan kaynaklı ortaya çıkan zımni anlamların olduğuna değinmektedir. Bu anlamlara muhatap ancak aklı ile ulaşabilir ki buna "örtülü söz" adı verilir. Sîbeveyh'in el-Kitâb'ından hareketle edimbilim yöntemiyle klasik Arap dil bilim geleneğine dair yaptığımız bu okumaya göre söz imaları konusu, bu gibi eserlerde incelenmesine rağmen doğrudan bu isimle ve modern dönemde sistemleştirilmiş olduğu gibi yer almamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Sîbeveyh, el-Kitabı, Edimbilim, Edimbilimsel İnceleme, Söz İçerikleri

Abstract:
Abstract: This thesis, by applying the pragmatics method on the Arabic language
tradition, constitutes a circle that reveals the relationship between the classical Arabic
language tradition and the modern period linguistic studies. In this context, it aims to
reveal Sîbeveyh's thought on linguistics and pragmatics. It will do this by examining
it in terms of the theory of utterances, which is accepted as one of the fundamentals of
language-based communication. A lot of data on the phenomenon of word implication
is available in syntax works, especially in Sîbeveyh's al-Kitab. Because, apart from the
original meanings of the sentences -although not expressed- context etc. It shows with
examples that it can express other meanings based on the elements. The main problem
of the thesis is to reveal Sîbeveyh's views on the subject of implication in the
aforementioned work with examples.
In order to clarify this problem, the data on the subject of implication in the syntax of
Sîbeveyh's al-Kitâb were determined by using the inductive method. The determined
data were classified according to the chapters of the thesis and presented after
evaluation. In this framework, first of all, a short introduction to Sîbeveyh and alKitab, which is the subject of the thesis, is given. Then, the subject of implication,
which constitutes one of the main subjects of the thesis, and the place of this subject
in the eyes of Arab linguists are mentioned. Afterwards, the projections of the subject
of implication in al-Kitâb were examined, and Sîbeveyh's words and expressions
related to the phenomenon of utterances were determined. These identified expressions
have been classified according to the two important parts of the theory of implication,
namely "pre-assumption" and "implicit words". At this point, the copy of al-Kitâb
published by Abdusselam Harun was taken as a basis. All parts of al-Kitâb were read
and analyzed by scholars such as Sîrâfî (d. 368/979) with the help of the commentaries
written on it.
The conclusions reached after these readings and evaluations are included in the
conclusion part of the thesis. The most important of these results are as follows:
According to Sîbeveyh, using implicit expressions without including all the elements
of the sentence directly is related to the speaker's intention and knowledge of the
interlocutor. This is known as "presupposition" in modern linguistics.
Sîbeveyh mentions that there are implied meanings arising from the address. The
addressee can reach these meanings only with his mind, which is called "hidden word".
According to this reading of the classical Arabic linguistic tradition with the pragmatic
method based on Sîbeveyh's al-Kitâb, the subject of implication is not included directly
under this name and as it was systematized in the modern period, although it is
examined in such works.

Key Words: Sibawayhi's Al-kitab, Deliberative Research, The Contents of Sibawayhi