Cedit Hareketi sürecinde Özbek yazı dili
Uzbek written language in the process of the Jadid Movement
Yazar: MUSTAFA GÜLER
Danışman: PROF. DR. BİLÂL YÜCEL
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Dilbilim = Linguistics ; Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Cedit hareketi = Movement of Jadidism ; Dil bilgisi = Grammar ; Dil bilim = Linguistics ; Ses bilgisi = Phonetic ; Yazı = Writing ; Çağatayca = Chagatay language ; Özbek edebiyatı = Uzbek literature ; Özbekçe = Uzbek language

Özet:
Bu çalışmada Özbekistan'da Cedit Hareketi sürecinde yayımlanan farklı türlerde çeşitli metinlerden yola çıkılarak Özbek Türkçesinin bir dönemi yazım özellikleri, ses bilgisi ve şekil bilgisi bakımından ele alınmıştır.
Ceditçilik, 19. yüzyılın sonlarında Kırım'da Gaspıralı İsmail Bey'le sistemli hâle gelen ve tüm Orta Asya'ya yayılan bir yenileşme hareketidir. Bu yenileşme hareketinin Özbekistan'da edebiyata ve yazı diline etki eden yönleri çalışmamızın çıkış noktasını oluşturur.
Yüzyıllar boyu Çağatay edebiyatını taklit edegelen Özbek edebiyatı, Ceditçilik Dönemi'nde içerik ve şekil açısından büyük bir değişim yaşamıştır. Kaleme alınan eserlerin muhatap kitlesi genişlemiş, halk doğrudan bu yeni yazılı edebiyatın bir parçası hâline gelmiştir.
Değişen şartların yazı dili üzerine etkisi yanında, Ceditçi yazar, şair ve aydınların yazı dilini millîleştirme çabaları ve eserlerini bu bilinçle kaleme almaları dönem yazı dilinin karakterini belirlemiştir.
Cedit Hareketi sürecindeki yazı dili, tarihî olarak Çağatay Türkçesiyle günümüz Özbek Türkçesi arasında konumlanan ve her iki dönemden de çeşitli ses ve şekil özelliklerini içinde barındıran bir geçiş dönemi dili olarak karşımıza çıkmaktadır. Fiilde zamanları ifade etmek için çok çeşitli eklerin kullanılıyor oluşu, bugün tamamen yok olmuş olan ünlü uyumlarının varlığı, eklerin kararsız yazımı ve bazı sözcüklerin değişim süreci içindeki hemen her biçiminin kullanılıyor oluşu dönem yazı dilinin öne çıkan özelliklerindendir.
Çalışmamızın Ses Bilgisi bölümünde modern ses bilgisinin alt dallarından eş zamanlı ses bilgisi ve söyleyiş ses bilgisi temelinde bir yol izlenmiştir.  Şekil Bilgisi bölümünde de yine eş zamanlı dil bilgisi yaklaşımı benimsenerek 20. yüzyıl başlarındaki Özbek yazı dilinin özellikleri ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Cedit Hareketi, Ceditçilik, Çağatay Türkçesi, Özbek Türkçesi, Özbek Yazı Dili.

Abstract:
In this study, a period of Uzbek Turkish is discussed with regard to orthography, phonetics and morphology with various texts in different genres published during the Jadid Movement in Uzbekistan.
The Jadidism is a reform movement that took systematic form in the late 19th century in Crimea with Ismail Gaspirali and spread across Central Asia. The starting point of this study is the aspects of this innovation movement that affected literature and written language in Uzbekistan. 
Uzbek literature, that had imitated Chagatay literature for centuries, experienced a great change in terms of content and form during the Cedidism Period. The readership of the works expanded and the affairs of the general public became a concern of this newly written literature.
Alongside the effect of the changing conditions on written language, it is the commitment of the Jadid writers, poets and intellectuals to nationalize the written language, and their publications with this awareness, that shaped the form of the written language during this period. 
It is seen that the written language during the Jadid Movement is a transition period language, which is historically located between Chagatay Turkish and modern Uzbek, and it displays various sound and shape features of both periods. Among the prominent features of the written language of the period are the use of various affixes to express tenses, vowel harmony that completely disappeared today, the changeable writing of affixes and the use of almost every form of some words during the change process.
In the Phonology section, a synchronic (descriptive) phonology and articulatory phonetics study, the sub-branches of modern phonology, is carried out. In the morphology section, the features of Uzbek written language in the early 20th century are explained adopting again the simultaneous grammar approach.

Keywords: Jadid Movement, Jadidism, Chagatay Turkish, Uzbek Turkish, Uzbek Written Language.