Plantago holosteum scop. üzerinde farmakognozik araştırmalar
Pharmacognostical investigations on plantago holosteum scop.
Yazar: YASİN GENÇ
Danışman: PROF. DR. İCLAL SARAÇOĞLU
Hacettepe Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Farmakognozi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2017
Konu: Eczacılık ve Farmakoloji = Pharmacy and Pharmacology
Dizin: Antiinflamatuar ajanlar = Anti inflammatory agents ; Farmakognozi = Pharmacognosy ; Fitokimya = Phytochemical ; Hidrojen peroksit = Hydrogen peroxide ; Oksidatif hasar = Oxidative damage ; Plantaginaceae = Plantaginaceae ; Sitotoksinler = Cytotoxins ; Yara iyileşmesi = Wound healing

Özet:
Plantago cinsi (Plantaginaceae) Türkiye'de 2'si endemik toplam 21 tür ile temsil edilen ve Anadolu'da yaygın olarak kullanılan türleri içeren bir cinstir. Plantago cinsi üzerinde yapılan çalışmalarda; bazı türlerin antitümör, antienflamatuvar, antifungal ve antibakteriyel etkileri olduğu gösterilmiştir. Plantago türlerinin halk arasındaki kullanılışı ise; özellikle yara iyi edici, antienflamatuvar, antidiyabetik ve antikanser etkiler üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu durumdan yola çıkılarak; Türkiye'de yaygın dağılış gösteren Plantago holosteum Scop., yara iyi edici etki esas alınarak biyoaktivite rehberli olarak incelenmiş ve etkili bileşiklere ulaşılmıştır. Yara iyileşme sürecinde, antienflamatuvar ve radikal süpürücü etkilerin de önemli rolü olması nedeniyle, ekstre ve ana fraksiyonların DPPH, NO, SO ve ABTS radikali süpürücü etkinlikleri ile LPS ile uyarılan RAW 264.7 makrofaj hücrelerinde NO, PGE2 ve TNF-α sitokinleri üzerinden antienflamatuvar etkileri araştırılmıştır. Ayrıca; H2O2 ile oksidatif hasar oluşturulmuş L929 fare fibroblast hücrelerinde ekstrenin koruyucu ve onarıcı etkileri de yara iyi edici etki kapsamında incelenmiştir. Bu etkilere ilave olarak karsinoma özelliği gösteren HEp-2 ile sağlıklı hücreler olan L929 ve RAW 264.7 hücreleri üzerinde sitotoksik etkileri araştırılmıştır. Biyoaktivite rehberli izolasyon çalışmaları sonucunda, etkili bulunan fraksiyonlardan izole edilmiş bileşiklerden 13'ünün yapısı ileri spektral yöntemler (1D NMR, 2D NMR, kütle spektroskopisi) kullanılarak aydınlatılmıştır. Okubin (PH-1), monomelittozit (PH-2) ve melittozit (PH-3) izole edilen iridoit glukozitleri; akteozit (PH-4=PH-13), izoakteozit (PH-5), lökoseptozit A (PH-6), martinozit (PH-7), ekinakozit (PH-8), arenariozit (PH-9=PH-20) ve 4,3''''-dimetoksiarenariozit (PH-10) ise feniletanoit glikozitleridir. Ayrıca, bir de lignan glukoziti, dihidrodehidrodikoniferil alkol-9'-O-β-glukopiranozit (PH-12) elde edilmiştir. Bir fenilpropiyonik asit glikozitinin (PH-11) yapı tayin çalışması halen devam etmektedir.  Plantago türlerinin kemotaksonomisinde ve biyolojik etki çalışmalarında belirleyici bileşikler olan okubin, akteozit ve izoakteozit bileşiklerinin, çalışmamızda P. holosteum bitkisinden de izole edilmiş olması yanında, yara iyi edici ve antienflamatuvar etki çalışmalarında da olumlu sonuçlar alınması; Plantago türleri üzerinde yürütülen kemotaksonomik ve biyolojik etki çalışmalarına katkı sağlamıştır. 

Anahtar Kelimeler:  Plantago türleri, yara iyi edici etki, antienflamatuvar etki, hidrojen peroksit, oksidatif hasar, sitotoksik etki, izolasyon, fitokimya
Destekleyen Kuruluşlar: HÜBAB (Proje No: 014 D07 301 002-640) ve HÜBAB (Tez Desteği / Proje No: TDK-2017-13724)

Abstract:
The genus Plantago (Plantaginaceae) is represented by 21 species in Turkey, 2 of them are endemic and widely used in Anatolia. Antitumoral, antiinflammatory, antifungal and antibacterial effects of some Plantago species were reported in literature. Wound healing, antiinflammatory, antidiabetic and anticancer effects are main usages of Plantago species in traditional medicine. Therefore; bioactivity guided studies especially focused on wound healing effect were performed on Plantago holosteum Scop., which is widely spread in Turkey and the active compounds were isolated. Wound healing consists of antiinflammatory and radical scavenging parameters; thus radical scavenging activity against DPPH, NO, SO and ABTS radicals as well as antiinflammatory activity on LPS stimulated RAW 264.7 macrophages by monitorizing level of NO, PGE2 and TNF-α mediators of aqueous extract and fractions were evaluated. Moreover, protective and restorative effects of the extract on H2O2 - induced damage of L929 murine fibroblasts were performed. In addition; cytotoxic effects of the extract and main fractions were evaluated on carcinoma cells HEp-2 and normal cells L929 and RAW 264.7. Structures of 13 compounds, isolated from active fractions obtained by bioactivity guided studies, were determined by means of advanced spectroscopical methods (1D NMR, 2D NMR and Mass spectra). Aucubin (PH-1), monomelittoside (PH-2) and melittoside (PH-3) were isolated as iridoid glucosides, while acteoside (PH-4=PH-13), isoacteoside (PH-5), leucosceptoside A (PH-6), martynoside (PH-7), echinacoside (PH-8), arenarioside (PH-9=PH-20) and 4,3''''-dimetoxyarenarioside (PH-10) were isolated as phenylethanoid glycosides. In addition; a lignan glucoside, dihydrodehydrodiconiferyl alcohol-9'-O-β-glucopyranoside (PH-12) was also isolated. Structure determination study of a phenylpropionic acid glycoside (PH-11) is still continuing. Aucubin, acteoside and isoacteoside are key metabolites on chemotaxonomic and pharmacological studies of Plantago species. Isolation of these compounds from P. holosteum and determination of positive results on wound healing and antiinflammatory activity studies supported and improved of chemotaxonomic and pharmacological studies on Plantago species.

Key Words: Plantago species, wound healing effect, anti-inflammatory effect, hydrogen peroxide, oxidative damage, cytotoxic effect, isolation, phytochemistry
Supporting Organizations: HUBAB (Project No: 014 D07 301 002-640) and HUBAB (Thesis Support / Project No: TDK-2017-13724)