Ekolojik dengenin korunmasında sanatın rolü
The role of art in maintaining ecological balance
Yazar: YILDIZ ÖZER
Danışman: DOÇ. DR. ÖNDER YAĞMUR
Atatürk Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Heykel Ana Sanat Dalı / Plastik Sanatlar Sanat Dalı
Derece: Sanatta Yeterlik, 2023
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts

Özet:
İnsanın doğayla olan ilişkisinde, belirli bir döneme kadar doğayı olduğu gibi kabul etmiş ve
doğanın sunduğu kaynakları kullanmıştır. Bu dönemde insanlar doğayı tamamen koruyucu bir
şekilde kullanmış ve doğayı tahrip edecek eylemlerden kaçınmışlar ve bulundukları çevreyi ve
kaynaklarını sahiplenme gibi bir yaklaşım sergilememişlerdir
Aydınlanma Çağı ve beraberinde Sanayi devrimi ise, insan-doğa ilişkisindeki dengenin
tamamen değiştiği bir dönemin başlangıcını oluşturur. Sanayi Devrimi'nin başlaması ve
teknolojik ilerlemenin hızlanmasıyla birlikte, insan-doğa ilişkisi daha çok insana odaklanmıştır.
Bu insan-merkezli bakış açısı, doğanın tahribatını ve aşırı sömürülmesini meşrulaştırmıştır. Bu
anlayış, Aydınlanma Çağı ile birlikte büyük bir ivme kazanmıştır. Bilim ve teknolojinin hızla
geliştiği bu dönemde, doğa üzerinde kontrol sağlama hedefiyle birçok alanın sınırları zorlanmış
ve böylece doğa, insanın egemenliği altında bir kaynak olarak görülmüştür.
Aydınlanma düşüncesinin bir ürünü olan "modernizm" ise insanın, sahip olduğu bilgiyi
doğanın yasalarını çözerek onu kontrolü altına alması için bir araç haline getirmesine ön ayak
olmuştur. Bu bağlamda endüstrileşme ile birlikte beliren modernleşme, devletlerin ekonomik
büyüme stratejilerinde ve toplumların rahat yaşam koşulları gibi toplumsal değerler en üst
değerler haline gelmiştir.
Sanayileşme süreciyle birlikte insanın doğayı kontrol altına alma çabalarının giderek artış
göstermesi, doğanın tahribatı ve doğal kaynakların aşırı kullanımı, sanayinin üretim
tesislerindeki üretim esnasında ortaya çıkan atıkların toprağı, suyu, havayı, kirletmesi, doğanın
kendini yenileyebilme özelliği nedeniyle başlarda sorun gibi görünmemiştir. Ancak, bu
tahribatın sonuçları giderek daha belirgin hale gelmiştir. Bunun sonucunda çevre sorunları,
hava, su ve toprak kirliliği, biyolojik çeşitlilikte azalma, soyu tükenen canlı türleri, ozon
tabakasının zarar görmesi, küresel ısınma ve iklim değişikliği gibi çevre sorunlarının etkilerinin
görünmeye başlamasıyla bu durum, ekolojik dengede geniş çaplı bozulmalara neden olmuştur.
1950'li yıllardan itibaren toplumda çevre sorunlarına karşı duyarlılık artmaya başlamıştır.
1960'lı yıllar ise, ekoloji ve çevrecilik hareketlerinin doğuşunun başlangıcını temsil eder. Bu
yıllarda Ekoloji, insanın doğa ile olan ilişkisini sorgulayan ve bu ilişkinin daha dengeli bir
şekilde sürdürülmesi gerektiğini savunan bir bilim dalı olarak ortaya çıkmıştır. Ekoloji bilimi
insanların çevreye olan bakışının değişmesine neden olmuş ve ekolojik bir bakış açısının
oluşmasını sağlamış ve çevreci hareketlere zemin hazırlamıştır.
Çevreci hareketlerin başında derin ekoloji ve toplumsal ekoloji, bu çerçevede doğan
yaklaşımlardır. İnsanın doğayı sadece bir kaynak olarak görmemesi gerektiğini, insan ve
doğanın bir bütün olduğunu savunan Neass'ın Derin ekolojisi, ekolojik sorunların çözümünün,
toplumun yeniden yapılandırılmasında yattığını öne süren Boockhin'in Toplumsal ekoloji'dir.
Bu hareketler, çevre sorunlarının çözümüne yönelik çözüm arayışlarına ve doğayı koruma ve
iyileştirme çalışmalarına öncülük etmiştir. Bu süreçte, insan ve doğa arasındaki ilişkinin bir
başka boyutunu inceleyen ekofeminizm dir. Ekofeminizm, ekolojik sorunların kökeninde
cinsiyetçi hiyerarşileri eleştirel bir şekilde ele alır. Bir diğer yaklaşım ise Ekoeleştiridir,
edebiyat ve ekolojiyi birleştiren bir yaklaşımdır. Modern çevreciliğin ilk örneği Racel
Karsen'in "Sessis Bahar" adlı romanıdır. Ekoeleştiri, edebi eserlerdeki doğa tasvirlerinin ve
ekolojik temaların incelenmesine odaklanır.
Bu süreç içerisinde 1960'lardan itibaren ekolojik konuların farkındalığının artması ile
sanatçıların da ekolojik bozulmalara karşı aktivist bir yaklaşım sergileyerek, sanatsal çalışmalar
ve projelerle bunu ortaya koymuşlardır. Bu dönem insan doğa ilişkisini yeniden canlandırmak
amacıyla doğal malzemeleri kullanan farklı sanatsal yaklaşımların ortaya çıktığı bir dönemdir.
Bu süreçte değişen ve gelişen çevre algısı çevre sorunlarını kapsayan kaygılara doğru evirilen
birbirinden farklı Pop Art, Kavramsal Sanat, Land Art, Süreç Sanatı ve Arte Povera gibi sanat
oluşumlarını beraberinde getirmiştir. Ekolojik sanatta bu oluşumlar sonucunda ortaya çıkmıştır.
Ekolojik sanatçılar, sanatın ekolojik sorunlara dikkat çekme ve çözüm sunma potansiyelini
kullanarak, toplumun ekolojik bilincini artırmaya ve ekolojik dengenin yeniden sağlanmasına
katkıda bulunmaya çalışmaktadır. Ekolojik sanat uygulamalarının temel amacı, toplumu
doğaya karşı bilinçlendirmek, tahrip olmuş alanları onarmak, geri kazanmak ve ekoloji
konusunda daha kalıcı çözümler üreterek dünyanın ekolojik ve çevresel bütünselliğinin
korunmasını içerir.
Yapılan bu tez çalışmasında büyük bir sorun olan ekolojik sorunların ekosisteminde yarattığı
tahribatın önlenmesi için alınan önlemlerin çok uzun yıllar sonra etkisini göstereceği ifade
edilmektedir. Bu nedenle geleceğin şimdiden kurtarılması adına sanatın üstlendiği rol büyük
bir öncülük görevi üstlenmektedir.
Anahtar Kelime: Kirlilik, Restorasyon, Ekosistem, Sanat, Ekoloji, Doğa

Abstract:
In the early ages, in the human-nature relationship, man accepted nature as it was and used the
resources offered by nature. In this period, people used nature in a completely protective way
and avoided actions that would destroy nature and did not take an approach to own their
environment and resources.
The Age of Enlightenment and the Industrial Revolution, on the other hand, constitute the
beginning of a period in which the balance in the human-nature relationship completely
changed. With the start of the Industrial Revolution and the acceleration of technological
progress, the human-nature relationship focused more on people. This anthropocentric
perspective has justified the destruction and over-exploitation of nature. This understanding
gained momentum with the Age of Enlightenment. In this period, in which science and
technology developed rapidly, the boundaries of many fields were pushed with the aim of
gaining control over nature, and thus nature was seen as a resource under the rule of man.
"Modernism", which is a product of Enlightenment thought, has led people to turn the
knowledge they have into a tool to solve the laws of nature and take it under their control. In
this context, social values such as modernization that emerged with industrialization, economic
growth strategies of states and comfortable living conditions of societies have become the
highest values.
With the industrialization process, it did not seem like a problem at first due to the increasing
efforts of people to control nature, the destruction of nature and the excessive use of natural
resources, the pollution of the soil, water, air, and the self-renewal feature of nature by the
wastes generated during the production in the industrial production facilities. However, the
consequences of this destruction have become more and more evident. As a result of this, the
effects of environmental problems such as environmental problems, air, water and soil
pollution, decrease in biological diversity, extinct species, damage to the ozone layer, global
warming and climate change have started to appear, and this has caused widespread
deterioration in the ecological balance.
Since the 1950s, the society's sensitivity towards environmental problems has begun to
increase. The 1960s, on the other hand, represent the beginning of the birth of the ecology and
environmental movements. In these years, Ecology emerged as a branch of science that
questions the relationship of man with nature and argues that this relationship should be
maintained in a more balanced way.
At the beginning of environmental movements, deep ecology and social ecology are approaches
born within this framework. Neass's Deep ecology, which argues that man should not see nature
as a mere resource, that man and nature are a whole, is Boockhin's Social ecology, which argues
that the solution to ecological problems lies in the restructuring of society. These movements
have pioneered the search for solutions to environmental problems and the efforts to protect
and improve nature. In this process, it is ecofeminism that examines another dimension of the
relationship between man and nature. Ecofeminism critically addresses sexist hierarchies at the
root of ecological problems. Another approach is Ecocriticism, an approach that combines
literature and ecology. The first example of modern environmentalism is Racel Karsen's novel
"Sessiz Bahar". Ecocriticism focuses on the study of nature depictions and ecological themes
in literary works.
In this process, since the 1960s, with the increase in awareness of ecological issues, artists have
also exhibited an activist approach against ecological deterioration and demonstrated this with
artistic works and projects. In this process, the changing and developing environmental
perception has brought along different art formations that have evolved into concerns covering
environmental problems. Ecological art has emerged as a result of these developments. The
main purpose of ecological art practices is to raise awareness of society against nature, to repair
and reclaim damaged areas, and to protect the ecological and environmental integrity of the
world by producing more permanent solutions for the environment.
Ecological artists try to increase the ecological awareness of society and contribute to the
restoration of ecological balance by using the potential of art to draw attention to environmental
problems and offer solutions. In this thesis study, it is stated that the measures taken to prevent
the destruction caused by environmental pollution, which is a big problem, will show its effect
after many years. Therefore, art takes on a major pioneering role for the sake of saving the
future from now.
Keywords: Pollution, Restoration, Ecosystem, Art, Ecology, Nature.