Yeni ilm-i kelâm süreci ve deizm
The modern theological process and deism
Yazar: ZEKİYE ÖZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA GÖREGEN
Karabük Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Din = Religion
Dizin: Deizm = Deism ; Kelam = Islamic theology ; Mucizeler = Miracles ; Peygamberlik = Prophethood ; İslamiyet = Islam

Özet:
"Yeni İlm-i Kelâm Süreci ve Deizm" başlıklı çalışmamızda Tanzimat
Dönemi'nden sonra başlayan Kelâm ilminde yenilenme çalışmaları ele alınmıştır. Bu
yenilenme ihtiyacının tarihsel, kültürel ve siyasi arka planı, yenilik arayışlarının
sebepleri, Yeni İlm-i Kelâm Projesinin yöntemsel ve içeriksel boyutu ile incelenmeye
çalışılmıştır. Tanrı tasavvuru ve bu tasavvura bağlı olarak uluhiyyât, nübüvvet ve
ahiret konularını hedef alan Materyalizm, Darwinizm, Pozitivizm, Panteizm, Deizm
gibi düşünce akımları Kelâmcıların ortaya koyduğu görüşler üzerinden ele alınmıştır.
Bu bağlamda Batı düşüncesi içinde dinî ve felsefî bir anlayış olarak ortaya çıkan
geleneksel dinlerin -özellikle Hıristiyanlığın- Tanrı, vahiy, nübüvvet gibi temel inanç
esaslarına yönelik eleştirel yaklaşımlarda bulunan ve 18. yüzyıldan günümüze kadar
hissedilir derece etkisini sürdüren Deizmin, tarihsel ve teolojik açıdan ortaya
çıkmasına sebep olan unsurlar incelenmiştir. Bu inceleme neticesinde Yeni İlm-i
Kelâm dönemindeki âlimlerin -özellikle Cemaleddin Afgânî, İsmail Hakkı İzmirli,
Muhammed Abduh, Reşîd Rızâ ve Seyyid Ahmed Han'ın görüşleri incelendiğinde, bu
dönemde, Deizmin temel argümanlarını destekleyecek tarzda yorumların yer
bulmadığı ya da öncelik kazanmadığı bilgisine ulaşılmıştır. Bunun sebebi olarak da
Deizm 19. yüzyılda etkisini kaybetmesi ve bu düşüncenin Hıristiyanlık dini içerisinde
ortaya çıktığı görülmüştür. Çünkü Batı'da Deizme götüren süreç, doğrudan dinden
kaynaklı iken, İslâm'da dinden kaynaklı olarak bir sorun görülmemiştir.

Anahtar Kelimeler: Yeni İlm-i Kelam; Deizm; Nübüvvet; Mucize

Abstract:
In this study titled "The Modern Theological Process and Deism", we will
discuss the renewal in the science of Kalam (Theology) that started after the Tanzimat
period. We have attempted to examine the historical, cultural and political background
needed for renewal, the reasons for search for innovation, and the methodological and
contextual dimension of the Modern İlm-i Kalam (the science of theology) as well.
The views put forward by the Kalamists (Theologians) concerning the conception of
God, the relation of Vahey (revelation) with this concept, and the views of
Materialism, Darwinism, Positivism, Pantheism, Deism, which target the issues of
revelation, prophethood, and the Herafter, have been discussed through this study. In
this regard, the present study will examine Deism, which has come to life as the
religious and philosophical understanding in Western thought, and also has critically
approached the basic belief principles of traditional religions, especially Christianity,
such as God, revelation, and prophethood, and continues to leave a noticeable effect
from the 18th century until today. The factors that caused it to emerge will also be
examined. As a result, when the views of scholars in the period of Modern İlm-i
Kalam-especially Jamaluddin Afghânî, İsmail Hakkı İzmirli, Muhammed Abduh, Reşîd
Rızâ and Seyyid Ahmed Khan were examined, it was found that interpretations that
support the basic arguments of Deism did not have a place or did not gain priority. The
reason for this is that Deism lost its influence in the 19th century and emerged within
the Christian religion. Because while the process leading to Deism in the West
originates directly from religion, the process that leads some people to adopt a deist
attitude in Islam is based on the evaluating of Islam by looking at personal opinions of
people who represent religion and religious values not from Islam itself.

Keywords: Modern Ilm-i Kalam; Deism; Prophethood; Miracle