Târih-i Naîmâ özelinde Mustafa Naîmâ Efendi'nin tarihçiliği
The historiography of Mustafa Naîmâ Efendi in the spesial of History of Naîmâ
Yazar: VİLDAN ÇALIŞKAN
Danışman: PROF. DR. YASİN YILMAZ
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: İslam tarihi = Islamic history

Özet:
Tarih, sosyal bilimler içerisinde yer alan önemli bilim dallarından birisidir. Tarih insan ile ilgilidir ve insan var oldukça tarih de daima var olacaktır. İnsan sosyal bir varlık olarak geçmişini merak eder, gelecek endişesiyle geçmişini araştırır ve geleceğe dair tahminlerde bulunur. Bu noktada devreye tarih ve tarih yazımı girer. Çalışmamızın konularından olan Osmanlı dönemi tarih yazımı 15. yüzyıl ortalarında başlamıştır. Her ne kadar Osmanlı'daki tarihçilik anlayışı Türk-İslam devletlerinin devamı olarak ortaya çıkmış olsa da zamanla kendine has bir özelliğe bürünmüştür. Menakıbnâme, gazânâme ve destan türünde ortaya çıkan ilk eserler, daha sonra Tevârȋh-i Ȃl-i Osman adı altında yazılmaya devam etmiştir. 16. yüzyıla gelindiğinde ise şehnâme geleneği ile başlayan yarı resmi tarih yazımı faaliyetleri, 18. yüzyılda kurulan vakanüvislik kurumu ile tamamen resmileşmiştir. İlk vakanüvislik görevi de Mustafa Naȋmâ Efendi'ye verilmiştir.
1655 yılında Halep'te dünyaya gelen Naîmâ, ilk resmi vakanüvis olması hasebiyle Osmanlı tarihçiliğinde önemli bir yere sahiptir. Yaşadığı dönem itibariyle önemli olaylara şahitlik etmiş, devlet kademesinde bulunduğu görevlerle de Osmanlı Devleti'nde yaşanan olayları yakından takip etme fırsatı bulmuştur. Görevde bulunduğu süreç içerisinde kaleme aldığı Târih-i Naîmâ adlı eseri, onun tarih yazımı yöntemini anlayabilmemiz açısından önemlidir. Her dönemde çokça istifade edilen ve başvuru kaynağı niteliğindeki eserinde takip ettiği yöntemin, kullandığı dil ve üslubun ve kaynakları kullanımdaki kriterlerinin bilinmesi önem arz etmektedir. Bu doğrultuda pek çok bilimsel çalışmaya kaynaklık eden müellif ve eserinin, tarihçilik anlayışının geniş anlamda bir çalışmaya konu olmayışı bir eksikliktir. Bu çalışma Mustafa Naîmâ Efendi'nin Târih-i Naîmâ özelinde tarihçilik anlayışını ve olayları değerlendirme şeklini ortaya koymaya çalışmaktadır.

Abstract:
History, it is one of the important branches of science in the social sciences. History is about man and as long as man exists, history will always exist. As a social being, human is curious about his past, he searches the past with the concern of the future and makes predictions about the future. At this point, date and historiography come into play. Historiography of the Ottoman period, which is one of the subjects of our study, started in the middle of the 15th century. Although the understanding of historiography in the Ottoman Empire emerged as a continuation of the Turkish-Islamic states, over time it took on a unique feature. The first works that appeared in the genre of menakıbname, gazânâme and epic continued to be written under the name of Tevârȋh-i Ȃl-i Osman. By the 16th century, semi-official historiography activities, which started with the shahnâme tradition, became completely official with the institution of chroniclers established in the 18th century. The first chronicler task was given to Mustafa Naȋmâ Efendi.
Born in 1655 in Aleppo, Naîma has an important place in Ottoman historiography as he is the first official chronicler. He witnessed important events as of the period he lived in, and with his duties at the state level, he had the opportunity to closely follow the events in the Ottoman Empire. His work, named Târih-i Naîmâ, which he wrote during his tenure, is important for us to understand his historiography method. It is important to know the method he followed in his work, which is widely used in every period and which is a reference source, his style of expression and the criteria for using the sources. In this direction, it is a shortcoming that the author's understanding of historiography, which is the source of many scientific studies, is not the subject of a study in a broad sense. This study tries to reveal Mustafa Naîmâ Efendi's understanding of historiography and his way of evaluating events in the history of Naîmâ.