Taşhoran kilisesi mimarisi ve süslemeleri
Taşhoran church's architechure and ornaments
Yazar: MUAMER YILDIZ
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZCAN AYGÜN
Trakya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Görsel Kültür Ana Bilim Dalı / Görsel Sanatlar Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Tez çalışmasının özü; Malatya il sınırları içerisinde, eski yerleşim merkezinde, 1878 ila 1893 yıllarında inşası tamamlanan, 1912 senesinde randımanlı olarak işlev kazanan Apostolik Mezhebe bağlı Taşhoran (Surp Yerrortutyun) Kilisesi'nin mimari yapı programının bütünüyle anlaşılmasıdır. Malatya'da yaşayan Ermeni cemaatinin yoğun katkılarıyla inşa edilen kilisenin yalnızca mimari, altyapı veya strüktürel unsurları değil; aynı zamanda hoş estetik süslemeleri de söz konusu araştırma kapsamına alınmıştır. İbadete açılmasından bu yana gerek doğal afetler gerekse birtakım politik sebepler neticesinde tam anlamıyla hizmet vermesi geciken bu yapı, uzun bir tamirat süreci geçirmiştir.
​Taşhoran (Surp Yerrortutyun) Kilisesi'nin kurulduğu tarihi coğrafyanın anlaşılabilmesi açısından, çalışmanın özellikle ikinci bölümünde, Malatya yerleşim tarihinin ilk evrelerinden bugüne kadar geçirdiği önemli aşamalar kronolojik bir kesit halinde sunulmuştur. Kent tarihine tanıklık eden uygarlıkların, önemli bir kavşak noktası olarak Malatya'yı nerede konumlandırdıkları aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonrasında spesifik ölçütlerde Ermeni sosyo-kültürel ve manevi tarihine değinilmiştir. Bu bağlamda, yazılı kaynakların yetersizliği sebebiyle, Malatya Ermeni Cemaati'nin kimi yazmaları ile sözlü geleneğin kaybını önlemek amacıyla basımı yapılan diğer yazılı kaynaklardan yararlanılmıştır. Esasen ikinci ve üçüncü ana bölümlerde ise Hıristiyanlığın yayılım süreci ile birlikte, tezin öznesi mahiyetindeki Taşhoran Kilisesi'nin bütün yönleriyle yapısal dinamiği aktarılmıştır. Devamında mimari süsleme programına ait çıktılar detaylıca konteksti içerisinde tanımlanmıştır.
​Çalışmanın nihai kısımları, yapının mukayeseli olarak çağdaşı örneklerle bir arada analojik şekilde irdelenmesini içerir. İlaveten rekonstrüksiyon ve restitüsyon önerilerini de içeren restorasyon-konservasyon aşamaları zengin görsellerle sıralanmış olup, değerlendirme ve analiz sınamaları yapılarak tez çalışması sonlandırılmıştır.

Abstract:
The essence of this thesis work; It is the entire understanding of the architectural construction program of the Apostolic Sect Taşhoran (Surp Yerrortutyun) Church, the construction of which was completed between 1878 and 1893 in the old settlement center within the provincial borders of Malatya and which functioned efficiently in 1912. The church, which was built with the intense contributions of the Armenian community living in Malatya, is not only about architectural, infrastructural or structural elements but also pleasant aesthetic decorations were also included in the scope of this research. Since its opening for worship, this church, which has been delayed from full capacity serving because of the natural disasters and some political reasons, that's why it has undergone a long repair process.
In order to understand the historical geography in which Taşhoran Church (Surp Yerrortutyun) was founded, especially in the second part of the work, the significant stages of Malatya's settlement history from the first stages to the present time are offered in chronological order. It has been tried to show where the civilizations that witnessed the history of the city positioned Malatya as a critical junction. Afterward, Armenian socio-cultural and spiritual history is mentioned as specific criteria in this work. In this context, due to the inadequacy of written sources, some manuscripts of the Malatya Armenian Community and other published written sources were used in order to prevent the loss of oral tradition. In fact, in the second and third main sections, along with the spread of Christianity, the structural dynamics of the Taşhoran Church, which is the subject of the thesis, are conveyed in all aspects. After that, the outputs of the architectural decoration program are described in detail in this context.
  In the fınal stages of this work, it includes the analogical examination of the building with contemporary architectural examples in a comparative manner. Additionally, restoration/conservation stages are including reconstruction and restitution proposals were listed with rich visuals, and the thesis study was concluded by making evaluation and analysis tests.