Hârizmşah İlarslan ve dönemi (1156-1172)
The Khwarizm shah Ilarslan and his period (1156-1172)
Yazar: MAHİR SÜLÜK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEVLÜT GÜNLER
Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Tarih = History

Özet:
Jeopolitik konumu itibariyle önemli bir mevkiye sahip olan Hârizm, Aral 
Gölü'nün kuzeyinde, Horasan'ın güneyinde, Mâverâünnehir'in doğusunda ve Hazar 
Denizi'nin batısında yer almaktadır. Coğrafi konumu itibariyle Kuzey-güney ile doğubatıyı birbirine bağlayan bir kavşak konumunda bulunan Hârizm, pozisyonu itibariyle 
tarihi süreç boyunca karabalık insan kütlelerini bünyesinde barındırmıştır. Bu bağlamda 
da bölge üzerinde farklı hanedanlıklar söz sahibi olmuştur. Bunlardan biri de Anuş Tegin 
oğullarıdır. Nitekim Anuş Tegin'in bölgeye vali olarak atanmasıyla kurulan Hârizmşahlar 
Devleti'ne (1097-1231) sırasıyla Kutbüddin Muhammed ve Atsız hüküm sürmüştür.
Atsız'ın vefatıyla beraber ise Hârizmşah tahtına İlarslan (1156-1172) oturdu. O, babasının 
aksine izlediği üstün denge siyasetiyle ülke sınırlarını emniyet içinde yönetti.
Hükümdarlığının ilk yıllarında Selçuklu coğrafyasındaki tekamüllerde etkin bir şekilde 
rol oynadı. Bu minvalde Sultan Sencer'in vefatının ardından Büyük Selçuklu Devleti'nin 
tarih sahnesinden çekilmeye başladığı süreçte Horasan ve Mâverâünnehir işleriyle 
yakından ilgilendi. Ayrıca Irak sahasında yaşanan iç mücadeleleri fırsata çevirerek bölge 
üzerinde söz sahibi oldu. Bu doğrultuda Abbâsî Halifesi ve Irak Selçuklu Atabegleri 
İldenizlilerle münasebetlerde bulundu. Tüm bunların dışında diğer çevre devletlerle 
ilişkilerini de ihmal etmeden sürdürdü. Ancak Katvân muharebesinden beridir süre gelen
Mâverâünnehir'deki Karahıtay üstünlüğüne karşı Hârizmşahlığının ilk yıllarında başarı 
sağlasa da ömrünün son günlerinde giriştiği mücadelesinden yenik ayrıldı. Netice 
itibariyle de kısa bir süre sonra hayata gözlerini yuman İlarslan, nesline bağımsızlığını 
sağladığı ve her açıdan gelişime açık bir devlet bıraktı.

Abstract:
Khwarizm, which has an important geopolitical position, is located southwest of 
the Aral Sea, northeast of Khorasan, west of the Transoxiana and east of the Caspian Sea. 
Due to its geographical location, Khwarizm is a crossroads that connects North-South and 
East-West, and due to its location, it has hosted crowded human masses throughout the 
historical process. In this context, several dynasties had a say in the region. One of them 
was the sons of Anush Tegin. In fact, Qutb al-Din Muhammad and Atsiz ruled the state 
of Khwarizmshahids (1097-1231), which was established after Anush Tegin was 
appointed governor of the region. After Atsiz's death, Ilarslan (1156-1172) ascended to 
the throne of Khwarizmshah. Unlike his father, he was able to keep the country's borders 
secure with his superior policy of balancing. In the early years of his reign, he played an 
active role in the development of Seljuks geography. In this respect, he was closely 
involved in the affairs of Khorasan and Transoxiana during the period when the Great 
Seljuq State began to disappear from the stage of history after the death of Sultan Sanjar. 
He also turned the internal struggles in Iraq into an opportunity to have a say in the region. 
The Abbasid Caliph and the Iraqi Ildenizid one of the Seljuks Atabegs had relations with 
him in this direction. He also maintained relations with other neighbouring states without 
neglecting them. However, although in the early years of his reign he succeeded in 
overthrowing the Qarakhitay rule in Transoxiana, which had been in place since the Battle 
of Qatwān, he was defeated in his struggle in the last days of his life. As a result after 
Ilarslan death, left his descendants a state that maintained its independence and was able 
to develop in every way.