Göçmenlerin mekân tasarımında hafızanın rolü: Fenomenolojik bir araştırma
The role of memory in spatial design of immigrants: A phenomenological study
Yazar: BETÜL OK ŞEHİTOĞLU
Danışman: PROF. DR. MAHMUT ATAY
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2021
Konu: Sosyoloji = Sociology
Dizin: Bellek = Memory ; Fenomenoloji = Phenomenology ; Göçler = Migrations ; Göçmenler = Emigrants ; Mekan = Space ; Mekan tasarımı = Space design ; Mekansal bellek = Spatial memory ; Suriyeliler = Syrians ; Uluslararası göç = International migration

Özet:
Bu çalışmada, Suriyeli göçmenlerin mekan tasarımında hafızanın rolü tartışılmıştır. Çalışmanın asıl amacı olan Suriyeli göçmenlerin hafıza-mekan ilişkisini, göçmenlerin yaşantıları üzerinden yorumlanmaya ve göçmenin anlam dünyasını keşfetmeye çalışan bu çalışma nitel araştırma yöntemi seçilerek yapılmıştır. Araştırma deseni olarak algı ve deneyimleri kendisine yardımcı edinen fenomenolojik yaklaşım seçilmiştir. Olasılıklı olmayan amaçlı örneklem içerisinde maksimum çeşitlilik ve kartopu yöntemi, ölçüt örneklemle beraber kullanılmıştır. Bu sayede evrene yönelik ulaşılmak istenen belirli özelliklere sahip çalışma grubu oluşturulmuştur. Veriler, yarı yapılandırılmış görüşme formu, gözlem, görüşme ve görüşmeci ilk izlenim formu, döküman-belge incelemesi kullanılarak toplanmıştır. Elde edilen veriler keşfedici analiz yöntemiyle tematik kodlama sonrası kategori, alt kategori ve temalar oluşturularak MAXQDA paket programında analiz edilmiştir.
Çalışmada eldeki sınırlı literatüre atıfla teorik kısımda göç, göçmen kavramları, hafıza, mekan ve göçmenin hafıza-mekan ilişkisi tartışılmaktadır. Araştırma bulgularında hafıza-mekan ilişkisi sonucunda 6 tema ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak Suriyeli göçmenlerin mekan tasarımında hafızanın etkin rol oynadığı, özellikle travmatik hafızanın göçmenin anlam dünyasını şekillendirdiği görülmüştür. İstanbul'da yaşayan Suriyeli göçmenlerin mekan tutma ve mekanda var olma biçimlerinin özünde taşıdıkları ve yeniden inşa ederek yahut bastırıp unutarak hayatlarının büyük bir parçasını oluşturan hafızalarının mekan üzerinde pratikler ve anlam açısından etkin olduğu kanısına varılmıştır. Araştırma; hafıza tartışmalarına ve Halbwachs'in hafıza kuramına Suriyeli göçmenlerin yaşam deneyimleri ve pratikleri üzerinden yeni bir bakış açısı getirmiştir. Fenomenlerin incelenmesiyle katılımcıların deneyimlerinden yola çıkarak hafıza-mekan ilişkisi sorgulanmıştır. Hafızanın bireysel ve toplumsal yönlerini gözardı etmeden, genelinde göçmenlerin hafıza-mekan ilişkisine özelinde İstanbul'da yaşayan Suriyeli göçmenlerin hafıza-mekan ilişkisine dair açıklama getirmiştir.

Anahtar Kavramlar: Mekan, Hafıza, Nitel Araştırma, Fenomenoloji, Suriyeli göçmenler

Abstract:
In this study, the role of memory in the space design of the Syrian migrants was discussed. The study was conducted by the qualitative research method and it attempted to interpret the memory-space relation, which is the main objective of the study, over the lives of migrants and to discover the migrants' world of meaning. Phenomenological model using perceptions and experiences was selected to be the research design. Non-probability purposeful sampling included maximum variation and snowball sampling together with criterion sampling. This allowed the formation of a study group with certain characteristics that are aimed to achieve towards the population. Data was collected by using semi-structured interview form, observation, interview and interviewer first impression form, and document examination. The obtained data was analyzed in the MAXQDA package program by creating category, subcategory and themes after thematic coding with the exploratory analysis.
The study discusses the concepts of migration and migrant, memory, space and memory-space relation of migrants in the theoretical part with reference to the limited literature available. The research findings included 6 themes as a result of the memory-space relation. As result of the study, it was seen that memory played an effective role in the space design of the Syrian migrants and that the traumatic memory in particular shaped the meaning world of migrants. It was concluded that the Syrian migrants' way of holding a space and existing in the space and their memory which they inherently had and which constituted a great part of their lives by reconstructing or by suppressing and forgetting were effective on the space with respect to practices and meaning. The study brought a new perspective to the memory discussions and memory theory of Halbwachs over the life experiences and practices of the Syrian migrants. The memory-space relation was investigated on the basis of the experiences of the participants by studying the phenomena. The memory-space relation of migrants in general and the memory-space relation of the Syrian migrants living in İstanbul in particular were explained without disregarding the individual and social aspects of memory.

Key concepts: Space, Memory, Qualitative Study, Phenomenology, Syrian Migrants