Osmanlı Devrim (Meşrutiyet) basınında Osmanlıcılık ve Osmanlı kimliği: Bir imparatorluk ideolojisi ve kimliğinin müzakeresi (1908-1914)
Ottomanism and Ottoman identity in the Ottoman revolutionary (Constitutional) press: Negotiating an imperial ideology and identity (1908-1914)
Yazar: MEHMET YILDIRIM
Danışman: PROF. DR. NURCAN TÖRENLİ
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Gazetecilik Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Gazetecilik = Journalism ; Tarih = History
Dizin: Basın = Press ; Basın tarihi = Press history ; Basın-yayın = Press and publication ; Gazetecilik = Journalism

Özet:
Bu araştırma, geç dönem Osmanlı tarihyazımına hâkim olan milliyetçi teleolojik
yaklaşıma karşı eleştirel bir perspektif sunmaktadır. Çeşitli biçimlerde ortaya çıkan bu
teleolojik yaklaşım, ulus-devletin ortaya çıkışını kaçınılmaz bir süreç olarak ele alırken,
imparatorluk düzeninde var olan alternatif toplumsal formasyonları ya görmezden
gelmiş ya da gayri meşru kabul etmiştir. Bu tutum, Osmanlıcılık gibi emperyal
düzeydeki millet inşası girişimlerinin derinlemesine analizini engelleyen bir etki
yaratmıştır. Bu çalışmada, 1908-1914 yılları arasında Osmanlıcılık ideolojisinin
geçirdiği dönüşüm, farklı etno-dinsel gruplara ait gazeteler üzerinden incelenmekte
olup, çok uluslu imparatorluk yapısını korumayı ve farklı toplulukların Osmanlı
İmparatorluğu çatısı altında barış içinde bir arada yaşamasını hedefleyen Osmanlıcılık
ideolojisi, milliyetçi teleolojinin metodolojik tuzaklarından özenle kaçınılarak ele
alınmaktadır. Çalışmanın özgün yanı, Osmanlıcılığı durağan ve tekil bir ideoloji olarak
değil, farklı siyasi tahayyüller ve taleplere açık, esnek bir "genel gösteren" olarak
kavramsallaştırmasıdır. Bu yaklaşım, Osmanlıcılığın tarihsel süreç içinde geliştirdiği
farklı kolları ve yorumlanma biçimlerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Her millet
inşası süreci gibi, Osmanlı milletinin inşası girişimi de farklı seslerin ve yaklaşımların
hem çatıştığı hem de uzlaşmaya çalıştığı bir müzakereye sahne olmuştur. 1908-1914
döneminde bu müzakerelerin başlıca iki platformu vardır: Osmanlı Mebusan Meclisi ve
Osmanlı basını. Bu kritik süreçte Osmanlı basını farklı Osmanlıcılık vizyonlarının
tartışıldığı bir forum işlevi görerek dönemin en etkili siyasi aktörlerinden biri olmayı
başarmıştır. Mevcut literatür, bir emperyal milliyetçilik projesi olarak Osmanlıcılığın
başarısızlığını ve imparatorluğun çöküşünü genellikle iki ana faktörle açıklamıştır:
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) Türkleştirme politikaları ve etno-dinsel grupların
ayrılıkçı eğilimleri. Bu çalışma, milliyetçi rekabetin önemini kabul etmekle birlikte,
farklı bir açıklama modeli önermektedir: Tüm kesimlerin benimseyebileceği ortak bir
Osmanlıcılık formülünün geliştirilememiş olması. Farklı gruplara ait gazetelerin tematik
analizi yoluyla incelenecek olan birbiriyle uyumsuz Osmanlıcılık yorumları,
imparatorluğun son döneminde farklı toplulukların taleplerini, şikayetlerini ve bir arada
yaşama tasavvurlarını/tahayyüllerini yansıtan zengin bir veri kaynağı sunmakta,
geleneksel milliyetçi anlatının ötesine geçip dönemin karmaşık dinamiklerini öne
çıkararak, ilişkisel bir bakış açısı sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Basını, Osmanlıcılık, 1908 Devrimi, İttihatçı Basın,
Ermeni Basını, Arnavut Basını, Osmanlı Kimliği, Müzakere.

Abstract:
This research offers a critical perspective on the nationalist teleological approach
dominant in late Ottoman historiography. This teleological perspective, which manifests
in various forms, frames the emergence of the nation-state as an inevitable process
while disregarding or delegitimizing alternative social formations within the imperial
order. Such an attitude has hindered in-depth analyses of imperial-level nation-building
projects like Ottomanism. In this study, the transformation of Ottomanism between
1908 and 1914 is examined through newspapers representing different ethno-religious
groups. The study approaches Ottomanism as an ideology aimed at preserving the
multinational imperial structure and fostering peaceful coexistence among diverse
communities under the Ottoman umbrella. It avoids the methodological pitfalls of
nationalist teleology by conceptualizing Ottomanism not as a static, singular ideology
but as a flexible "master signifier" open to diverse political imaginaries and demands.
This approach seeks to reveal the different branches and interpretations Ottomanism
developed over time. Like any nation-building process, the construction of an Ottoman
nation was marked by negotiations where conflicting voices and approaches interacted.
Between 1908 and 1914, these negotiations primarily took place in two arenas: the
Ottoman Parliament and the Ottoman press. During this critical period, the Ottoman
press became a prominent political actor, serving as a forum where different visions of
Ottomanism were debated. Existing literature typically explains the failure of
Ottomanism as an imperial nationalism and the empire's collapse through two main
factors: the Turkification policies of the Committee of Union and Progress (CUP) and
the separatist tendencies of ethno-religious groups. While acknowledging the
importance of nationalist competition, this study offers an alternative explanation: the
inability to formulate a universally acceptable version of Ottomanism. By thematically
analyzing newspapers from diverse groups, the study examines conflicting
interpretations of Ottomanism as a rich source of data reflecting the demands,
grievances, and visions of coexistence among various communities during the empire's
final years. Moving beyond traditional nationalist narratives, it highlights the complex
dynamics of the period, offering a relational perspective.
Key Words: Ottoman Press, Ottomanism, Ottoman İdentity, 1908 Revolution, Unionist
Press, Armenian Press, Albanian Press, Negotiation.