Muhammed İkbal'in süreç felsefesi
The process philosophy of Muhammad Iqbal
Yazar: FERHAT ONUR
Danışman: YRD. DOÇ. DR. ŞAHİN EFİL
İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2013
Konu: Felsefe = Philosophy

Özet:
Düşüncesinin zenginliği dolayısıyla M. Đkbal'in felsefesi çeşitli şekillerde, örneğin bir 
benlik felsefesi, yaşam felsefesi veya varoluşçu bir felsefe olarak yorumlanabilir ve 
yorumlanmıştır da. Bu tür yaklaşımları hatalı görmemekle birlikte, biz, bir başka felsefi 
tarzın, süreç felsefesinin, Đkbal'in felsefesini özgül bir çatı altında görmek ve anlamak 
bakımından daha elverişli olduğunu düşünüyoruz. Buna göre bu çalışmada göstermeyi 
hedeflediğimiz şey, Đkbal'in süreççi bir filozof veya düşünür olarak görülebileceği ve bu yolla 
onun daha iyi anlaşılabileceğidir. 
Değişimin ve oluşun daha temel olduğunu ileri süren ve varlığı süreçler yoluyla 
anlamaya çalışan süreç felsefesinin her şeyden önce genel itibariyle metafizik bir felsefe 
olmasından ve Đkbal'de metafiziğin merkezi bir yer işgal etmesinden ötürü, çalışmada daha 
çok Đkbal'in metafizik görüşlerine yer verilmiştir. Buna göre, öncelikle Đkbal'in uzay ve 
hareket konularını da içeren evren görüşü ve dolayısıyla kozmolojisi ele alınmış ve daha 
başlangıçta onun hareket ve eylem eksenli düşüncesiyle nihayetinde tinsel olduğunu 
düşündüğü varlığa süreççi bir tutumla yaklaştığı gösterilmeye çalışılmıştır. Daha sonra 
Đkbal'in metafiziğinin belki de en önemli unsuru olan zaman konusu, onun sezgi ve süre 
anlayışı doğrultusunda ve çeşitli zaman görüşlerine bakışıyla birlikte işlenmiştir. Çalışmanın 
bu birinci bölümünde, Đkbal'in görüşlerinin, özellikle iki süreççi filozofla; bildiğimiz şekliyle 
bir süreç felsefesi oluşturan ve giriş bölümünü bu felsefenin genel taslağına ayırdığımız A. N. 
Whitehead ve gerçeklik anlayışıyla Đkbal'i etkileyen H. Bergson'la olan yakınlığına da dikkat 
çekiyoruz. Đkinci bölümde ise Đkbal'in Tanrı anlayışını ve bu anlayışla ilişkili olarak insan 
özgürlüğü, kötülük problemi ve ölümsüzlük problemini irdeliyoruz ve Đkbal'in teolojisinin 
süreç teolojisiyle bazı önemli farklılıklara rağmen genel olarak uyuştuğu sonucuna varıyoruz. 

Anahtar Sözcükler: Süreç Felsefesi, Sezgi, Süre, Benlik, Ölümsüzlük

Abstract:
Due to the richness of his thought, M. Iqbal's philosophy can be interpreted and has 
already been interpreted in various forms such as a philosophy of self, a philosophy of life or 
an existential philosophy. While these approaches are not inaccurate, we think that another 
form of philosophy, namely process philosophy, is more appropriate in seeing and 
understanding Iqbal's thought in a specific framework. Accordingly, in this study, we intend 
to show that Iqbal can be seen as a philosopher or thinker of process and by this account can 
he be understood better. 
Owing to the fact that process philosophy, which asserts that change and becoming is 
more fundamental and which seeks to understand being by processes, is first of all in general 
a metaphysical philosophy and because metaphysics occupies a central ground in Iqbal, this 
study contains mostly his metaphysical views. Accordingly, we first dealt with Iqbal's 
concept of universe and his cosmology that contains the issues of space and movement and 
aimed to show that with his movement and act oriented thought he approaches being which he 
thinks ultimately spiritual in a processive manner. Then we examined probably the most 
important element of Iqbal's metaphysics which is the subject of 'time' in accordance with his 
concepts of intuition and duration and his view of various concepts of time. In this first 
chapter of the study, we are drawing attention to that Iqbal's views are closely related with 
especially two philosophers of process; the first one is A. N. Whitehead, who established 
process philosophy as we know it and whom we devoted 'introduction' to the general outline 
of this philosophy and second one is H. Bergson, who influenced Iqbal with his concept of 
reality. In the second chapter, we examined Iqbal's concept of God and we also studied the 
freedom of man, the problem of evil and the problem of immortality regarding to his concept 
of God and we concluded that despite some important differences Iqbal's theology is 
compatible with process theology. 

Key Words: Process Philosophy, Intuition, Duration, Ego, Immortality