Ortaokul öğrencileri için bilgi arama stratejileri öğretim programının geliştirilmesi ve etkisinin değerlendirilmesi
Development of an information search strategies curriculum for secondary school students and evaluation of its effect
Yazar: HALİSE ŞEREFOĞLU HENKOĞLU
Danışman: PROF. DR. AHMET MAHİROĞLU
Gazi Üniversitesi / Eğitim Bilimleri Enstitüsü / Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2015
Konu: Bilgi ve Belge Yönetimi = Information and Records Management ; Eğitim ve Öğretim = Education and Training
Dizin: Bilgi arama = Quest of information ; Bilgi okuryazarlığı eğitimi = Information literacy education ; Bilgisayar destekli eğitim = Computer assisted education ; Ortaokul öğrencileri = Secondary school students ; Program geliştirme = Program development ; Web tabanlı uygulamalar = Web based applications ; Öğretim programları = Teaching curriculums ; İnternet = Internet

Özet:
Bu araştırmanın amacı; ortaokul öğrencilerinin internette kullandıkları bilgi arama stratejilerini belirlemek, öğrencilere internette bilgi arama stratejilerini öğretmek için bir öğretim programı geliştirmek ve bu programın etkililiğini değerlendirmektir. Birbirini takip eden iki aşamada gerçekleştirilen bu çalışmanın birinci aşamasında tarama modeli kullanılırken ikinci aşamasında tek grup öntest–sontest yarı deneysel desen kullanılmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında; veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından "Ortaokul Öğrencilerinin İnternette Bilgi Arama Stratejileri Ölçeği" başlıklı bir ölçek geliştirilmiştir. Bu ölçek, 2014-2015 eğitim-öğretim yılında Ankara ili Yenimahalle ilçesindeki ortaokullarda 5, 6, 7 ve 8. sınıflarda öğrenim gören 720 öğrenciye uygulanmıştır. Birinci aşamada elde edilen nicel verilerin analizinde aritmetik ortalama, standart sapma, yüzde ve frekans dağılımı gibi betimsel istatistiklerinden yararlanılmıştır. Bu aşamada elde edilen veriler ile ortaokul öğrencilerinin bilgisayar ve internet kullanım özelliklerinin yanı sıra internette kullandıkları bilgi arama stratejilerine ilişkin mevcut durumun analizi yapılmıştır. Araştırmanın ikinci aşamasında; ortaokul öğrencilerine internette bilgi arama stratejilerini öğretmek ve bu alana ilişkin mevcut bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla "İnternette Bilgi Arama Stratejileri Öğretim Programı" hazırlanmıştır. Hazırlanan öğretim programı kullanılarak; 2014-2015 eğitim-öğretim yılının bahar döneminde Ankara ili Yenimahalle ilçesindeki bir ortaokulda 5, 6 ve 7. sınıflarda öğrenim gören 98 öğrenciye eğitim verilmiştir. Uygulama öncesinde ve sonrasında elde edilen verilerin karşılaştırmalı analizi yapılarak öğretim programının öğrencilerin internette bilgi arama stratejilerini geliştirmedeki etkililiği değerlendirilmiştir. Programının etkililiğinin değerlendirilmesinde; ayrıca çalışma grubunda yer alan öğrencilerin görüşlerine başvurulmuştur. Araştırmanın ikinci aşamasında; birinci aşamada geliştirilen ölçek aracılığıyla öntest ve sontest olmak üzere iki aşamada elde edilen nicel verilerin analizinde aritmetik ortalama, standart sapma, yüzde ve frekans dağılımı gibi betimsel istatistiklerin yanı sıra verilerin yorumlanması amacıyla parametrik istatistik yöntemlerinden ilişkili örneklemler t-testi ve parametrik olmayan istatistik yöntemlerinden Wilcoxon işaretli sıralar testi kullanılmıştır. Görüşmeler aracılığıyla elde edilen nitel verilerin analizinde ise içerik analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Araştırmada elde edilen verilerin analiz sonuçlarına göre; ortaokul öğrencilerinin bilgiye erişimdeki ilk tercihleri internet ortamındaki bilgi kaynakları olmasına rağmen öğrenciler ihtiyaç duydukları bilgiye erişebilmek için internette doğru bilgi arama stratejilerini kullanmamaktadırlar. Bu durumun temel nedeni ise öğrencilerin bu alana ilişkin sahip oldukları eksik bilgi ve becerilerdir. Öntest–sontest ölçümlerinin karşılaştırmasına ve öğrenci görüşlerine bağlı olarak; geliştirilen öğretim programı çerçevesinde verilen eğitimin öğrencilere internette bilgi arama stratejilerini öğretmede etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Uygulama sonrasında öğrenciler, bilgi arama sürecinde daha bilinçli davranarak ihtiyaç duydukları bilgiye erişebilmek amacıyla bilgi arama stratejilerini uygulama öncesine kıyasla daha fazla kullanmaya başlamışlardır. Ayrıca, araştırma sonuçları bilgi okuryazarlığına ve internette bilgi arama stratejilerine ilişkin eğitim programlarının öğrenciler ile sınırlı kalmaması gerektiğine, öğretmenlerin de bu tür eğitimlere ihtiyaç duyduklarına işaret etmektedir.

Abstract:
The purposes of this study are to explore the online information searching strategies used by secondary school students, to develop a curriculum that aims to teach secondary school students' online information searching skills, and to evaluate the effectiveness of the curriculum on improving the students' online information searching strategies. The study applied a two-stage research design. While in the first stage, survey research method was employed; in the second stage, one-group pretest-posttest quasi-experimental research method was utilized. In the first stage of the study, as the data collection instrument of the study, "Secondary School Students' Information Search Strategies on the Internet Questionnaire" was developed and it was administrated to a total of 720 students who are fifth, sixth, seventh and eighth graders of the secondary schools located at Yenimahalle-Ankara in 2014-2015 academic year. The quantitative data obtained in first stage of the study was analyzed using the descriptive statistics including frequency, percentage, mean and standard deviation. The findings obtained in this stage was used to describe the computer and internet usage habits of the secondary school students and to gain an understanding into their online information searching strategies. In the second stage of the study, "Curriculum for the Information Searching Strategies on the Internet" was developed in order to teach secondary school students online information searching strategies and support them to develop their knowledge and skills of how to search information online effectively. Upon developing the curriculum; an instruction was given to a total of 98 secondary school students, who are the fifth, sixth and seventh graders of a secondary school located at Yenimahalle-Ankara in 2014-2015 spring semester. In order to investigate the effect of the instruction on the students' online information searching strategies; data was collected through pre and post questionnaires as in the form of the data collection instrument developed in the first stage of the study, and through follow-up unstructured interviews with the students. Pre and post assessments required the students express the strategies they used while searching information on the internet before and after the instruction consecutively. For the second stage of the study, statistical analyses including dependent samples t-test and Wilcoxon signed rank test were employed in order to test the effect of the instruction on students' online information searching strategies. The results show that secondary school students prefer the internet as the first information source to the other sources. On the other hand, they face many problems in accessing information on the web. While conducting research using the internet, students have difficulty in using effective and suitable search strategies, which is the result of their inadequate knowledge and abilities about online information searching. Results suggest that instruction in the developed curriculum improves the secondary school students' online information searching skills. Therefore, it is possible to conclude that there is an urgent need for teaching students how to search information online effectively. In addition, in the light of the results, it is possible to suggest that information literacy training is required not only for students but also for teachers, too.