Hurufat Defterlerine göre Birgi kazası (1691-1835)
Birgi district acording to Hurufat Registries (1691-1835)
Yazar: MERVE KILIÇ
Danışman: DOÇ. DR. YASİN TAŞ
Harran Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Tarih = History
Dizin: Aydın-Ödemiş-Birgi = Aydın-Ödemiş-Birgi ; Camiler = Mosques ; Eğitim kurumları = Education establishments ; Hurufat Defterleri = Hurufat Notebooks ; Kent tarihi = Urban history ; Medreseler = Madrasahs ; Mescitler = Masjids ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Sosyal yapı = Social structure ; Vakıflar = Foundations

Özet:
Birgi ve çevresi, 14. yüzyılda Türkmenlerin eline geçmiştir. Aydınoğulları Beyliği döneminde Birgi'de vakıflar kurulmuş ve bunların bir kısmı Osmanlı hakimiyetinde de varlığını sürdürmüştür. Fakat burada vakıf kültürü Osmanlı döneminde daha da gelişmiş ve çok sayıda yeni vakıf kurulmuştur. Bu dönemde Birgi adeta bir vakıf şehri haline gelmiştir. Şehirlerin gelişmesinde vakıflar; imar, ihya ve inşa gibi önemli görevleri yerine getirmektedir. Bu bakımdan şehir tarihi çalışmalarında vakıf atamalarını içeren hurufat defterlerinde çok kıymetli bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmada Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde bulunan Birgi Kazası'na ait 24 hurufat defterinde yer alan atama kayıtları kullanılarak Birgi'nin vakıf eserleri incelenmiştir. Bu atama kayıtları 1691-1835 yılları arasındadır. Yaklaşık 150 yıllık bir zaman dilimini kapsayan bu tevcih kayıtları aracılığıyla Birgi'nin Osmanlı döneminde önemli bir kaza olmasında vakıfların rolüne değinilmiştir. Bölgede yer alan cami, mescid, musalla gibi ibadethaneler; tekke, zaviye, türbe, hamam ve köprü gibi sosyal yapılar; medrese, darulhadis, darulkurra, mektep, talebe hücreleri, dershane ve kütüphane gibi eğitim kurumları araştırılmıştır. Bu vakıf eserlerin coğrafik dağılımının tespit edilmiştir. Bunula birlikte bu vakıf eserlerin hangi bölgelerde yoğunlaştığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Birgi Kazası'nın köylerinde, mahallelerinde, mezralarında, yaylalarında olmak üzere neredeyse her yerinde ibadethanelerin ve eğitim kurumlarının kurulduğu görülmüştür. Bunun yanı sıra vakıfların vâkıfları, kaynakları, ne zaman kuruldukları, vakıflara hangi tarihler arasında atamaların yapıldığı, ne kadar süre ayakta kaldıkları, görev alan personeller ve onların aldıkları maaş araştırılmıştır. Ayrıca bu vakıf binalarının kimler tarafından ne zaman tamir edildikleri ve geçirdikleri değişimler saptanmıştır. Birgi ve çevresinde Osmanlı döneminde kurulan ve günümüzde mevcud olmayan vakıfları tespit etmektir.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Şehir Tarihi, Vakıf, Hurufat Defterleri, Birgi.

Abstract:
Birgi and its surroundings passed into the hands of the Turkmens in the 14th century. During the Aydınoğulları Principality, foundations were established in Birgi and some of them continued to exist under Ottoman rule. But there, the waqf culture was further developed during the Ottoman period and many new waqfs were established. During this period, Birgi became a foundation city. In the development of cities, foundations fulfill important tasks such as zoning, revival and construction. In this respect, there is valuable information in the history books containing the appointments of the foundations in city history studies. In this study, Birgi's foundation works were examined by using the appointment records in the 24 type books of Birgi District in the Archives of the General Directorate of Foundations. These appointment records are between 1691-1835. Through these registration records covering approximately 150 years, the role of foundations in Birgi's becoming an important district in the Ottoman period has been mentioned. Places of worship such as mosques, masjids and musalla in the region; social structures such as lodges, zaviye, tombs, baths and bridges; Educational institutions such as madrasah, darulhadis, darulkurra, school, student cells, classrooms and libraries were researched. The geographical distribution of these foundation works has been determined. In addition, it has been tried to determine in which regions these foundation works are concentrated. It has been observed that places of worship and educational institutions have been established in almost every part of the Birgi District, including its villages, neighborhoods, hamlets, and plateaus. In addition, the foundations of the foundations, their resources, when they were established, the dates between which appointments were made to the foundations, how long they survived, the personnel involved and their salaries were investigated. Furthermore, by whom and when these foundation buildings were repaired and the changes they went through were determined. The aim is to determine the foundations established in the Ottoman period in Birgi and its surroundings and which do not exist today.
Key Words: Ottoman, City History, Waqf, Birgi, Hurufat Registries.