Burgazada Metamorphosis Manastır Kilisesi ve çevresinin koruma önerisi
The conservation proposal of the Metamorphosis Monastery' s Church and its environment
Yazar: FİLİZ AYAZ
Danışman: PROF. DR. YEGAN KAHYA SAYAR
İstanbul Teknik Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Mimarlık Ana Bilim Dalı / Restorasyon Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2018
Konu: Mimarlık = Architecture

Özet:
Antik çağlardan bu yana bilinen ve Bizans Dönemi' nde sürgün yeri olarak kullanılan, çoğunlukla "Prens Adaları" olarak anılan Adalar' ın üçüncü büyük adası olan Burgazada, İstanbul' un güneydoğusunda konumlanan dokuz takımadanın dört büyük adasından biridir. Burgazada için, antik dönemde "Panormos", Bizans Dönemi' nde yaygın olarak "Antigoni" ismi kullanılmıştır. Adanın kuzeyinde çok yakın bir mesafede Kaşıkadası, doğusunda Heybeliada ve batısında Kınalıada yer almaktadır. Tarih boyunca öncelikle Hristiyanlara ardından Türklere ve azınlıklara ev sahipliği yapmıştır. 20. yy' da mübadele ve varlık vergisi sonucunda azınlıkların adadan ayrılmaya başlamasıyla olumsuz bir sürece girmiştir. Burgazada, Büyükada İlçe Belediyesi' ne bağlı bir mahalledir. Adada yerleşim, kuzey ve doğu kesimlerde yer alırken diğer kısımlar ormanlık alandır. İstanbul' dan Adalar' a ve adalar arasında ulaşım, vapur ve teknelerle sağlanmaktadır.
Tez kapsamında, Burgazada 20 pafta 76 ada 1 parselde bulunan Metamorphosis Manastır Kilisesi ve bu yapının kalıntılarının üzerine 20. yy' da inşa edilen Hristos Kilisesi incelenmiştir. Bizans Dönemi' nin yapım tekniği ve mimari özelliklerini yansıtan bu yapı kalıntısı büyük ölçüde özgünlüğünü koruyarak günümüze ulaşmıştır.
Çalışma kapsamında yapı grubunun tarihsel süreci araştırılmış, mimari özellikleri incelenmiş, yapıdan alınan harç ve sıva örnekleri üzerinde yapılan analizler doğrultusunda malzeme ve dönem analizleri ile hasar analizi hazırlanmıştır. Plan şeması, cephe düzeni ve yapım teknikleri bakımından benzerlik gösteren yapılar, araştırmalar sonucu elde edilen veriler doğrultusunda restitüsyon önerisi oluşturulmuştur. Yapı grubunun bütüncül olarak ele alınıp her iki yapının da çevresiyle birlikte korunarak varlığını sürdürebilmesi ve gelecek nesillere aktarılabilmesi için uygun öneriler geliştirilmiştir. Öneriler hazırlanırken alanın, I. Derece Doğal Sit Alanı olması ve arkeolojik alan niteliği taşıması dikkate alınmıştır.
Metamorphosis Manastır Kilisesi' nin var oluşu 11. yy sonu 12. yy başlarına dayanmaktadır. Bizans Dönemi'ni yansıtan oldukça özgün niteliklere sahip olan bu yapının üzerine yıllar içinde yeni yapılar inşa edilirken kiliseye de çeşitli müdahalelerde bulunulmuştur. 1973 yılında tescil edilen yapının mülkiyeti, geçmişte Fener Rum Patrikhanesi' ne ait iken 21/05/1975 tarihinden itibaren Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindedir.
Tez çalışması altı ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümü, tez konusunun seçim nedenlerinin, çalışmada kullanılan yöntemin ve çalışmanın kapsamınının açıklandığı bölümdür. Belgeleme çalışması yapılırken "total station" ile ölçüm yapılmış, ölçüm aletinin kullanılamadığı yerlerde geleneksel ölçüm yöntemleri uygulanarak her iki verinin birleştirilmesiyle belgeleme tamamlanmıştır. Yapının çevresi ile birlikte gösterildiği vaziyet planı hazırlanmış, her iki yapıyı içeren kesit ve görünüşler çizilmiştir.
İkinci bölümde yapının yer aldığı Burgazada' nın, kısaca tarihsel gelişiminden bahsedilmiş, coğrafi konumu ve ulaşım olanakları ile anıtsal ve sivil mimarlık örneklerine değinilmiştir.
Çalışmanın üçüncü bölümünde günümüzde yapı grubunda bulunan Metamorphosis Manastır Kilisesi' ne ait duvar kalıntıları ile Hristos Kilisesi' nin mimari özellikleri ayrı ayrı detaylı olarak tanımlanmaktadır. Her iki yapıya ait üçer mekân bulunmaktadır. Metamorphosis Manastır Kilisesi 101 nartheks, 102 naos (giriş), 103 diakonikon ; Hristos Kilisesi ise 104 naos, 105 bema ve 106 depo mekânlarından oluşmaktadır. Manastır Kilisesi' ne ait mekânların üst örtüsü bulunmamaktadır. Nartheks bölümü, günümüzde kilise avlusuyla birleşmiş durumdadır ve özgün duvarlarının üzerine niteliksiz moloz taş duvar örülmüştür. 102 no' lu alan Hristos Kilisesi' nin girişi konumundadır ve alt kotta yer almaktadır. 103 no' lu diakonikonun plan şeması okunabilmektedir, ancak içinde bulunan sıvalar büyük oranda dökülmüştür ve duvarların üstü ile cepheleri çimento esaslı harç ile sıvalıdır. 102 no' lu alanın kuzeybatısını oluşturan Metamorphosis Manastır Kilisesi' ne ait duvar bloğunda gizli tuğla tekniği gözlenmektedir. Bu yapım tekniğine ait detay çizimleri hazırlanmıştır. Hristos Kilisesi dikdörtgen plan şemasına sahip olup 104 naos ile 105 bema mekânları ikonastasis ile ayrılmaktadır. Üst örtüsü beşik tonoz olup, iki yöne kırma çatı ile sonlanmaktadır. 106 depo bölümü, duvar bloğu ile Hristos Kilisesi arasında kalan boşluğun kapatılmasıyla oluşturulmuştur. Mevcut kilisenin tüm iç ve dış yüzeyleri çimento esaslı malzeme ile sıvalıdır. Bu bölümde, yapılarda kullanılan malzeme ve yapım teknikleri ile zamanla meydana gelen bozulmalar da ele alınmıştır. Ayrıca, yapı grubu çevresinde bulunan mimari parçalar sütun başlıkları, sütun ve sütunçeler, kornişler, lento ve söveler şeklinde sınıflandırılarak tanımlanması, belgeleme süreci ve her bir parça için hazırlanan katalog çalışması aktarılmıştır. Türü tespit edilemeyen parçalar ve aktarınlan türlerin dışında kalanlardan, diğer parçalar başlığı altında bahsedilmiştir.
Restitüsyon sürecini anlatan dördüncü bölümde ise, restitüsyona yönelik sorunların tespiti, benzer yapılarla karşılaştırmalar ve tarihsel yazılı ve görsel kaynaklar ile yapısal verilerin analiz edilmesiyle restitüsyon önerisi hazırlanmıştır. Restitüsyona yönelik dönem analizi yapılmış ve yapının, dört yapım ve bir onarım süreci tespit edilmiştir. Birinci dönem, tapınağın bulunduğu dönemdir. Bu dönemden günümüze kalan bir sütun başlığıdır. İkinci dönemde, 11.-12. yy' da bu yapı üzerine Metamorphosis Manastır Kilisesi inşa edilmiştir. Bu döneme ait yapı kalıntıları ve mimari parçalar görülmektedir. Üçüncü dönem ise, 1868 yılında, yıkılmış olan Bizans Kilisesi' nin naos mekânı üzerine yeni bir kilisenin yapıldığı dönemdir. Günümüzdeki killisenin batısında gördüğümüz ayaklar bu döneme tarihlendirilmiştir. Dördüncü dönem, bu kilisenin 1894 yılındaki büyük deprem ile yıkılmasının ardından, 20. yy' ın başlarında aynı kilisenin yerine günümüzdeki Hristos Kilisesi' nin inşa edildiği süreçtir. Beşinci olan onarım süreci ise Hristos Kilisesi' nin pencere doğramalarınınn değiştirildiği, çimento esaslı malzemelerin kullanıldığı, depo mekânının eklendiği süreç olarak ortaya çıkmaktadır. Dönemler incelendiğinde, bu süreçte iki esas dönem olan, ikinci ve dördüncü döneme ait restitüsyon önerileri oluşturulmuştur.
Beşinci bölüm olan koruma ve onarım aşamasında, yapıdaki bozulmalara ve niteliksiz müdahalelere karşı uygulanabilecek yöntemler ve müdahaleler sonrası alanda gözlemlenen ihtiyaç ve sorunlara yönelik çözüm önerileri sunulmuştur. Alana müdahale yapılmadan önce belirlenen noktalarda sondaj çukuru açılması ve uzmanlar tarafından belgeleme ve tespit çalışması yapılması önerilmiştir. Müdahale sürecinde, alan ve yapılar niteliksiz eklerden arındırılmış, mevcut bekçi evine yeni işlevler verilerek ziyaretçilere daha rahat bir ortam oluşturulması hedeflenmiştir. Bekçi evi için önerilen işlevlerin uygulanmasından önce, bu yapının da detaylı belgeleme çalışmasının yapılması ve niteliksiz eklerinden arındırılarak, uzmanlar tarafından önerilen yöntemlerle onarımların tamamlanması gerekmektedir. Çevredeki mimari parçaların sınıflandırılarak sergilenebilmesi için bir alan belirlenmiştir. Mevcut durumda kontrolsüz olan giriş çıkışların kontrollü hale getirilmesine yönelik önerilerde bulunulmuştur.
Çalışmanın altıncı olan sonuç bölümünde çalışmadan elde edilen veriler sunulmakta, yapılan araştırma ve çalışmalar sonucunda alınan geçmişe saygılı koruma kararlarıyla alanın daha nitelikli bir şekilde korunarak tarihi kimliğin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenmiştir.

Abstract:
Having been known since ancient times and used as a place of exile in the Byzantine period, often referred to as "The princes' islands", the third largest island of Prince Islands, Burgazada, is one of the four largest islands of the group of islands located in the southeast of Istanbul. According to its location, Heybeliada is located in the east of Burgazada, Kınalıada in the west, and Kaşıkada is located in a short distance from Burgazada in the north. Throughout history, it has hosted primarily Christians and then Turks and other minority groups. As a result of exchange and asset taxation in the 20th century, as minorities began to leave the island, there started a negative period for the island. Burgazada is a district connected to Büyükada District Municipality. The settlement on the island is located in the northern and eastern parts, while the other parts are the forest areas. Transportation from Istanbul to the islands and among the islands nearby is provided by boats and ferry boats.
Within the scope of the thesis, Metamorphosis Monastery Church structured in Burgazada in 20 plots, 76 blocks 1 parcel and Christos Church built in the 20th century on the remains of this structure are examined. Reflecting the construction technique and architectural features of the Byzantine period, the remains of this structure have survived to the present day by maintaining its originality.
In the context of this study, the historical process of the building group was investigated, its architectural characteristics were examined, materials and period analysis and damage analysis were prepared in line with the analysis of mortar and plaster samples taken from the building. In line with the data obtained as a result of the researches and similar structures in terms of plan scheme, facade layout and construction techniques, the proposal for restitution has been established. Appropriate recommendations have been developed for the construction group to be treated as a whole and to maintain the existence of both structures together with its environment and to be transferred to future generations. While the proposals has been being prepared, the area is considered to be the First Degree Natural Site Area and having been characterized as an archeological site has been taken into consideration.
The existence of the Metamorphosis Monastery Church dates back to the 11th century and the beginning of the 12th century. This structure, which reflects the Byzantine period, has a very unique characteristics and several different new structures have been added, while various interventions have been made to the church.
The ownership of the building, which was officially registered in 1973, once belonged to the Greek Patriarchate of Fener, but since 21st of May, 1975, it has been owned by General Directorate of Foundations.
The thesis study consists of six main sections. The introductory section is the section explaining the reasons for the selection of the topic of thesis study, the method used in the study and the scope of the study. During the documentation study, measurements were made with "Total Station", and in the phases where the measurement was not available, traditional measurement methods were applied and documentation was completed by combining both data. The layout of the building is shown together with its surroundings, and the sections and views containing both buildings are drawn.
In the second part, the historical development of Burgazada, the place where the structure mentioned before is located, its geographical position and transportation opportunities and examples of monumental and civil architecture are briefly mentioned.
In the third part of the work, the architectural features of the church remains of the Metamorphosis Monastery Church and the Christos Church in the building group are described in detail separately. There are three rooms belonging to both buildings. Metamorphosis Monastery Church consists of 101 narthexes, 102 naoses (entrance), 103 diaconicons; Christos Church consists of 104 naoses, 105 bemas and 106 warehouse places. There is no upper cover of the places belonging to the Monastery Church. The Narthex section is now united with the church courtyard and an unqualified rubble stone wall is built on its original walls. The area nu. 102 is the entrance of the Church of Christos and is located on the lower level. The plansheet of the diaconicon nu. 103 can be read, but the plaster in it has fallen off in large quantities and the walls and facades are plastered with cement-based mortar. The hidden brick technique is observed in the wall block of the Metamorphosis Monastery Church, which forms the northwestern part of area 102. Detailed drawings of this construction technique have been prepared.
The church of Christos has a rectangular plan scheme and 104 naos and 105 bema venues are separated by iconostasis. The upper cover is a barrel vault and ends with a crisscross roof in two directions. The warehouse section 106 was formed by closing the gap between the wall block and the Church of Christos. All internal and external surfaces of the present church are plastered with cement based material. In this section, the materials and construction techniques used in the construction and the deterioration that took place over time are also discussed. In addition, the architectural pieces found around the building group are classified as column headings, columns and decorative smaller-sized columns, cornices, lintels and jambs as well as documentation process and the catalog work were prepared for each piece. Pieces that haven't been identified and those that are excluded from the species transferred, are mentioned under the heading of 'other pieces'.
In the fourth section, which describes the restitution process, restitution proposals have been prepared by analyzing the structural data with historical written and visual sources, comparison with similar structures, identifying problems related to restitution. It is a column heading that remains from this period to the present day. A period analysis for restitution was made, and four construction and one repair processes of the structure were determined. The first period is the period of the temple. In the second quarter, in the 11th-12th century, the Metamorphosis Monastery Church was built on this structure. Structural remains and architectural fragments of this period have been observed. The third period is the period when a new church was built on the naos site of the Byzantine church, which was destroyed in 1868. The buttress seen in the west of today's Church dates back to this period. The fourth period is the process of building the present Christos Church in the beginning of the 20th century in the same place as the old Monastery, following the destruction of this church by the great earthquake of 1894. The fifth repair process emerges as the process in which the window joineries of the Christos Church were changed, cement-based materials were used, and the warehouse space was added. When the periods were examined, the restitution proposal for the second and fourth rotation, which were two basic periods, was established in this process.
In the fifth section, the protection and repair phase, the solution proposals for the needs and problems observed in the field following the methods and interventions that has been applied against structural degradation and unqualified interventions are presented.
It is suggested that drilling pits should be opened at the determined points before any intervention to the area is applied and documentation and determination work should be done by experts. In the intervention process, it was aimed to create a more comfortable environment for the visitors by giving new functions to the existing guard house, which were freed from unattended additions to the area and structures. Prior to the implementation of the functions recommended for the guard house, detailed documentation of this structure and necessary elimination processes of the unqualified additions should be done and the repairs should be completed with the methods recommended by the experts. An area has been identified for the display of categorized architectural pieces in the vicinity. Proposals have been made to control the uncontrolled entrances and exits in the current situation.
In the sixth conclusion section of the study, the data obtained from the study are presented and it is aimed to preserve the historical identity and transfer it to the future generations by protecting the area by respecting to the past as stated in the previous research and studies conducted.