Kamusal mekan düzenlemelerinin kolektif belleğe etkisi: Üsküdar meydanı örneği
The effect of public space arrangements on collective memory: The sample of Üsküdar square
Yazar: SÜRGÜL YOLAÇAN
Danışman: PROF. DR. FATMA ÜNSAL
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü / Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı / Kentsel Planlama Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Şehircilik ve Bölge Planlama = Urban and Regional Planning

Özet:
Bellek denilince akla, insana özgü, elektrokimyasal bir depolama alanı gelir. Oysa belleğin tanımından ziyade onu oluşturan etmenlerin neler olduğu ve nasıl oluştuğuna bakmak gerekir. Çünkü nasıl ve ne ile oluştuğu bilinmeyen her şey çabuk unutulur. 
Belleğin oluşabilmesi için anılarımızın, deneyimlerimizin belli bir zaman diliminde, belirli bir uzamda gerçekleşmesi gerekir. Bir deneyimimizi, hatıramızı aktarırken yer, zaman bildirerek aslında o deneyimin bellekteki konumunu da aktarmış oluruz. Böylelikle, yeri ve zamanı iyi tanımlanan her deneyim bellekte kalıcı hâle gelir.  
Belleği, yalnızca kişinin deneyimleri oluşturmaz. Her bir anı, bireyin çevresiyle kurduğu sosyal ve fiziksel ilişkinin bir bileşkesidir. Bireyin ve toplumların sosyal ilişkilerinin kurulduğu en önemli yerlerden biri ise kamusal mekânlardır. Kamusal mekân; sosyal ilişkilerin üretim alanı olarak, bireysel ve toplumsal hatıralarımızın şekillendiği yer haline gelir. Bu da bizlere kamusal mekânların, belleğin hem kurucu hem de aracı unsuru olduğunu gösterir. Kentli, kamusal mekânda kendi belleğini oluştururken, kent de kendi belleğini oluşturur. Kent ve kentin kullanıcılarının bu karşılıklı ilişkisi kolektif belleği meydanı getirir. Bu nedenle kentlerin geçmiş ile bağının kurulması ve geleceğinin planlanmasında referans noktası kolektif bellek olmalıdır. Çünkü kolektif belleğin temel unsuru olan kamusal mekân üzerinde yapılacak her bir müdahale, kolektif belleğe de yapılmış olur.  
Bu çalışmada; Üsküdar'ın belleğinde önemli bir yeri olan Üsküdar Meydan ve meydan üzerinde yapılan 1944 Meydan Projesi, 1950 sonrası Menderes Dönemi düzenlemeleri, Marmaray ve son olarak Dolgu alanı çalışmaları kronolojik olarak ele alınmış, düzenleme çalışmalarının kolektif belleğe etkisi incelenmiştir. Üsküdar Meydanı kullanıcılarının belleğindeki meydanı saptamak amacıyla anket çalışması yapılmıştır. Elde edilen veriler göstermiştir ki mekâna yönelik yapılan her bir müdahale, kolektif belleğe de yapılmıştır. Kamusal mekân düzenleme çalışmalarında kolektif bellek göz ardı edilmiş, Üsküdar Meydanı, tarihsel bağından koparılarak yeni bir bellek inşa edilmiştir.
 
Anahtar Kelimeler: Kamusal mekân, kolektif bellek, kamusal mekân düzenlemeleri, kentsel projeler, imar operasyonları, Marmaray, dolgu alanı, Üsküdar Meydan

Abstract:
When it comes to memory, a human-specific electrochemical storage area comes to mind. However, rather than the definition of memory, it is necessary to look at what the factors are constituting it and how it is formed. Because everything, that is not known how or with what has been formed, is quickly forgotten.
In order to develop as a memory, our recollections and experiences must occur in a certain period of time, and within a certain space. When we convey an experience, we also convey the location of that experience in our memory by reporting the place and time. Thus, every experience whose place and time are well defined becomes permanent in memory.  
Memory is not just a person's experiences. Each memory is a combination of an individual's social and physical relationship with his or her environment. Public spaces are one of the most important places where the social relations of individuals and societies are established. Public space; as the production area of social relations, becomes the place where our individual and social memories are shaped. This shows us that public spaces are both founding and intermediary elements of memory. While the urbanite creates his or her own memory in the public space, the city also creates its own. This mutual relationship between the city and its users creates a collective memory. For this reason, to establish the connection of cities with the past and planning their future, reference point should be collective memory. Because, public space is the basic element of collective memory and every intervention towards public space is also an intervention towards collective memory.
In this study; the 1944 Square Project, the Menderes Period arrangements after 1950, the Marmaray and finally the filling area projects on the Üsküdar Square, which has an important place in the Üsküdar memory, have been studied chronologially. In addition, the effect of the arragements on the collective memory was examined. A questionnaire was conducted to determine the square taking place in the memory of the Üsküdar Square users. The data obtained shows that each spatial arrangement is also an intervention on the collective memory. Collective memory was ignored in the public space arrangements, Üsküdar Square was detached from its historical context and a new memory has been built.

Keywords: Public space, collective memory, public space arrangements, urban projects, zoning operations, Marmaray, filling area, Üsküdar Square