Geriye dönük (retrospektif) dozimetri çalışmaları: Termolüminesans tekniği kullanılarak Milas Beçin Bey hamamından alınan örneklerdeki eşdeğer dozun ve yıllık doz hızının belirlenmesi
Retrospective dosimetry studies: Determination of equivalent dose and annual dose rate in samples taken from Milas Beçin Bey bath using thermoluminescence technique
Yazar: MEHMET REFİK TOPTANCI
Danışman: DOÇ. DR. EREN ŞAHİNER
Ankara Üniversitesi / Nükleer Bilimler Enstitüsü / Medikal Fizik Ana Bilim Dalı / Sağlık Fiziği Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2020
Konu: Arkeoloji = Archeology ; Fizik ve Fizik Mühendisliği = Physics and Physics Engineering ; Radyoloji ve Nükleer Tıp = Radiology and Nuclear Medicine
Dizin: Hamamlar = Baths ; Lüminesans = Luminescence ; Radyometri = Radiometry ; Retrospektif çalışmalar = Retrospective studies ; Tarihlendirme = Dating ; Termolüminesans = Thermoluminescence

Özet:
Lüminesans tarihlendirme arkeolojik veya jeolojik inorganik malzemelerin en son ısıya veya
ışığa maruz kaldığı tarihi tespit etmekte kullanılan en yaygın tekniklerden biridir. Yöntem,
arkeolojik numunelerin yaş tayininde veya tescilindeki uygulamalarda yaklaşık yarım asırdır
Dünya literatüründe yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu yöntem arkeolojik örneklerde, pişmiş
toprak kapları (çanak-çömlek), yanmış taşları ve tortulları kapsayan geniş bir spektruma
sahiptir. Lüminesans yöntemi kullanarak yapılan disiplinlerarası çalışmalar sayesinde, modern
insanlık tarihi ve öncesi döneme ait araştırmalardaki çeşitli konulara önemli katkılar yapılmıştır.
Yöntemin temeli, radyasyon fiziği uygulamalarındaki geriye dönük (retrospektif) radyasyon
dozunun (eşdeğer doz, paleodoz) yaygın bulunan doğal mineraller (kuvars, feldispat vb.)
üzerinden ölçülmesi ve örneğin etrafından hesaplanan çevresel doz hızına oranlanmasına
dayanan basit bir temel görünse de hem deneysel hem de teorik birçok parametrenin birlikte
değerlendirilmesini gerektirmektedir. Bu tez çalışması kapsamında lüminesans tarihlendirme
yöntemlerinden Termolüminesans (TL) tarihlendirme tekniği kullanılarak arkeolojik örneklerin
yaş tayini yapılmıştır, metodolojik olarak araştırma yapılmıştır ve sonuçlar literatür açsından
karşılaştırmalı olarak yorumlanmıştır. Bu kapsamda, lüminesans tarihlendirmenin temelini
oluşturan ön ısıtma sıcaklık ve süresi tayini, plato testi, çok tablet ilave doz yöntemi kullanılarak
eşdeğer doz hesapları, doz cevap grafikleri, nem tayini, radyonüklit bolluk oranları ve yıllık doz
hızı hesapları yapılmıştır. Doz cevap grafiklerindeki lineerlikten sapmalar ve fiziksel nedenleri
tartışılmıştır. Teze konu olan örnekler, Beçin antik kentinde bulunan oldukça kıymetli bir tarihi
yapı olan Bey Hamamı'ndan alınmıştır. Arkeolojik numuneler yapının farklı mimari
dönemlerine ait olduğu göz önüne alınarak sistematik bir şekilde alınmıştır. Elde edilen
sonuçlara göre Bey Hamamı'nın Menteşe Beyliği döneminde (M.S 13-15.yüzyıl) yapılmış
olduğu daha sonra Osmanlı Döneminde (M.S 13 – 20.yüzyıl) kullanıldığı, yapımında Roma
İmparatorluğu Dönemine (M.Ö 1.yüzyıl – M.S 5.yüzyıl) ait yapı malzemelerinin kullanıldığı ve
hamamın bu farklı dönenmelerde restorasyona uğradığı ve en son ne zaman kullanıldığı
bilgilerine ulaşılmıştır. Yapılan tez çalışmasıyla birlikte bölgeye ait ilk kez analitik yöntemler
kullanılarak mutlak bir tarihlendirme yapılmıştır. Elde edilen sonuçların ilgili tarihi literatürle
uyumluluk gösterdiği gözlenerek, bölgede yapılacak farklı çalışmalara rehberlik yapma
postansiyeline sahiptir. Bulguların, lüminesans tarihlendirme literatürüne katkıda bulunmasının
yanı sıra sanat tarih, arkeoloji, mimarlık ve kültür varlıklarını koruma literatürüne katkıda
bulunması beklenmektedir.

Abstract:
Luminescence dating is one of the most common technics to determine the last date that the
archaeological or geological inorganic materials were exposed to the heat or light. The technics
has been widely in used in the World literature for age determination or recording practices of
archaeological samples for nearly half a century. This practice has a wide archaeological sample
spectrum that involves fired pots (pottery), fired stones and sediments. By means of
interdisciplinary studies using the practice, significant contributions have been made to various
research subjects regarding the modern history of humanity and before that era. Although the
baseline of the practice seems simple that is based upon the measurement of the retroactive
(retrospective) radiation dose (equivalent dose, paleodose) over common natural minerals
(quartz, feldspar etc.) and the proportion to calculated speed of peripheral dose by the sample's
circle in the radiation physics practices; it requires several parameters both experimental and
theorical to be evaluated together. In the scope of this thesis study, archaeological age
determination is made by using the Thermoluminescence (TL) dating technic among
luminescence dating methods; methodological research is made and the results are mutually
interpreted in terms of literature. In this regard, determining the temperature and the duration of

the preheating, plato-test, equivalent dose calculations by using the renewal technics, dose-
response curves, determination of moisture content, radionuclide plenitude rates and dose rate

calculations are made all of which forms the baseline of the luminescence dating. Deviations
from linearity in the dose response curves and physical reasons are also discussed. The study
samples of this thesis are obtained collected from Bey Hammam which is a substantially
valuable historical structure in Beçin antique city in Muğla province. Diferent types of building
materials are systematically collected considering they belong to different architectural periods
of the historical structure. According to the results, it was concluded the information that Bey
Hammam was probably founded built during Menteşe Beyliks period (13-15 centuries AC)
most likely with re-use of using building materials belonging to Roman Empire Era (1 century
BC – 5 century AC), followed by using over the Ottoman Empire Era (13-20 centuries AC).
Additionally, the restoration and latest usage time of the Hammam were defined by age
comparison of the materials. Within the studies of the thesis, an exact dating is tried to carry out
by using analytical methods for the first time regarding the region considering related literature.
Results show a good harmony with the related historical data and have remarkable potential to
guide future studies throughout the region. Additionally, It is expected that the results might be
contribute to the related knowlage of history, archaeology, architecture and conservation of
cultural heritage as well as promoting luminescence dating.