Sağlık inanç modeli doğrultusunda verilen eğitimin hemodiyaliz hastalarında kaşıntı semptomu yönetimine ve yaşam kalitesine etkisi
The effect of education given to based on health belief model on itch symptom management and quality of life in hemodialysis patients
Yazar: KEZİBAN BABADAĞ
Danışman: PROF. DR. AYTEN ZAYBAK
Ege Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Hemşirelik Esasları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Hemşirelik = Nursing
Dizin: Böbrek yetmezliği-kronik = Kidney failure-chronic ; Diyaliz = Dialysis ; Kaşıntı = Pruritus ; Renal diyaliz = Renal dialysis ; Sağlık eğitimi = Health education ; Sağlık inanç modeli = Health belief model ; Yaşam kalitesi = Quality of life ; Üremi = Uremia

Özet:
Amaç: Araştırma, hemodiyaliz uygulanan bireylere, kronik böbrek yetmezliği (KBY) ile ilişkili kaşıntı semptomu yönetimine yönelik Sağlık İnanç Modeli (SİM) doğrultusunda verilen eğitimin, kaşıntı semptomu ve yaşam kalitesi üzerine etkisini değerlendirmek amacı ile randomize kontrollü yarı deneysel bir çalışma şeklinde planlanmıştır. 
Gereç yöntem: Araştırma, İzmir ili içerisinde yer alan dört hastanenin hemodiyaliz merkezinde Ocak-Haziran 2022 tarihleri arasında randomize kontrollü yarı deneysel bir çalışma olarak yapılmıştır. Araştırmanın örneklemini, araştırmaya dahil edilme kriterlerine uyan 50 eğitim ve 54 kontrol grubu olmak üzere toplamda 104 hasta oluşturmuştur. Hastalar etkileşim olmaması için diyaliz günlerine göre gruplara ayrılmıştır. Verilerin toplanmasında tanıtıcı bilgi formu, 5-D kaşıntı ölçeği ve kaşıntı ile ilişkili yaşam kalitesi ölçeği (Itchy QoL) kullanılmıştır. Veriler ilk görüşmede ve 45 gün sonrasında olmak üzere iki kez toplanmıştır. Araştırmaya katılan eğitim grubundaki bireylere SİM doğrultusunda KBY ile ilişkili kaşıntı semptomu yönetimi eğitimi, yüz yüze eğitim kitapçığı ile birlilkte verilmiş ve 15 gün sonrasında aynı eğitim tekrar edilmiştir.  Kontrol grubuna herhangi bir eğitim verilmemiştir. Araştırmada verilerin analizinde sayı, yüzde, ortalama, standart sapma, Shapiro Wilk, Levene, Independent Sample T, Mann-Whitney U, Kikare testleri ile iki yönlü varyans ve korelasyon analizleri  kullanılmıştır.
Araştırmanın yapılabilmesi için bilimsel etik kuruldan, araştırmanın yapıldığı kurumlardan yazılı izin alınmıştır. 
Bulgular: Araştırmaya katılan eğitim grubundaki hastaların yaş ortalaması 50,8±16,3  kontrol grubundaki hastaların yaş ortalaması ise 53,1±16,2'dir. Hastaların %62,5'i erkek, %43,3'ü ilköğretim mezunudur.  Araştırmada 5-D kaşıntı ölçeği puan ortalamaları eğitim grubunda; 14,99±3,75'ten 7,90±2,46' ya gerilemiş, kontrol grubunda ise 14,86±3,62'den 16,40±3,99' a yükselmiştir. Eğitim sonrası 5-D kaşıntı ölçeği puan ortalamalarının eğitim grubunda düşük (p<0,001), kontrol grubunda yüksek olduğu saptanmıştır (p=0,006). 
Araştırmada kaşıntı ile ilişkili yaşam kalitesi ölçeği puan ortalamaları eğitim grubunda; 52,21±14,71'den 29,83±7,51' e düşmüş (p<0,001), kontrol grubunda ise 59,63±19,10'dan 65,23±16,25'e yükselmiştir (p=0,001). Eğitim grubundaki bireylerin eğitim sonrasında kaşıntı ile ilişkili yaşam kalitesi ölçeği toplam puan ortalamalarının düşük (p<0,001), kontrol grubunun ölçek puanlarının istatistiksel anlamda yüksek olduğu saptanmıştır (p<0,001). Eğitim öncesi 5-D kaşıntı ölçeği toplam puanları ile kaşıntı ile ilişkili yaşam kalitesi ölçeği toplam puanları arasında istatistiksel olarak iyi düzey (r:0.6) pozitif korelasyon bulunmakta iken eğitim sonrasında güçlü düzey (r:0.9) pozitif korelasyon bulunduğu saptanmıştır. 
Eğitim sonrasında eğitim grubunda üre azalma oranları (URR) %75,58±8,73'den %73,16±7,72' ye, fosfor değerleri 5,33±1,19'dan 4,75±1,16' ya düştüğü, paratiroid hormon (PTH) değerlerinin 449,89±425,99' dan 577,38±453,94' e yükseldiği ve kreatinin değerlerinin 7,36±1,51'den 7,76±1,76'ya yükseldiği,  kontrol grubunda ise alkalen fosfataz (ALP) değerlerinin 124,49±111,02' den 145,31±143,89'a yükseldiği saptanmıştır. Eğitim sonrası eğitim grubunda URR (p=0,014), fosfor (p<0,001) değerlerinin düşük olduğu, kreatinin (p=0,019)   ve PTH (p<0,001) değerlerinin yüksek olduğu bulunmuştur (p=0,019). Eğitim sonrasında kontrol grubunda ALP değerlerinin yüksek olduğu saptanmıştır (p=0,003). Eğitim sonrasında eğitim grubundaki hastaların önerilen uygulamalarda; ilk sırada banyo/duş önerilerine uydukları (%80), ikinci sırada düzenli nemlendirici krem uyguladıkları (%78), üçüncü sırada tırnaklarını kısa kestikleri (%74) saptanmıştır.

Sonuç:  Hemodiyaliz hastalarına SİM doğrultusunda uygulanan eğitiminin, hastaların KBY ilişkili kaşıntı semptomunu azalttığı ve yaşam kalitesini arttırdığı, kitapçık destekli bireysel eğitiminin hemodiyaliz tedavisi alan hastalarda kullanılabilir bir uygulama olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Hemodiyaliz; Kronik Böbrek Yetmezliği; Kaşıntı; Kaşıntı Semptomu; Üremik Kaşıntı; Yaşam Kalitesi.

Abstract:
Purpose: The study was planned as a randomized controlled quasi-experimental trial to evaluate the effects of education given to based on the Health Belief Model for the treatment of pruritus symptom due to chronic renal failure in hemodialysis patients, on pruritus symptom and quality of life.
Material and method: The search was conducted as a randomized controlled quasi-experimental study between January and June 2022 in the hemodialysis center of four hospitals in Izmir. The sample of the study consisted of a total of 104 patients, 50 of whom were in the education group and 54 in the control group, who met the criteria for inclusion in the study. Patients were divided into groups according to dialysis days to avoid interaction. Introductory information form, 5-D itch scale and itch-related quality of life scale (Itchy QoL) were used to collect data. Data were collected twice, at the first interview and 45 days later. The individuals in the training group participating in the study were given to based on the HBM for the chronic kidney disease-associated pruritus symptom management training, together with the face-to-face training booklet, and the same training was repeated 15 days later. No training was given to the control group.  Number, percentage, mean, standard deviation, Shapiro Wilk, Levene, Independent Sample T, Mann-Whitney U, Chi-square tests and two-way variance and correlation analyzes were used in the analysis of the data. In order to conduct the research, written permission was obtained from the scientific ethics committee and the institutions where the research was conducted.

Results: The mean age of the patients in the education group participating in the study was 50.8±16.3 years, and the mean age of the patients in the control group was 53.1±16.2. 62.5% of the patients were male and 43.3% were primary school graduates.
In the study, the 5-D Itch Scale mean scores were in the education group; It decreased from 14.99±3.75 before the training to 7.90±2.46 after the training, and increased from 14.86±3.62 to 16.40±3.99 in the control group. After the training, the 5-D Itch Scale mean scores were found to be low in the training group (p<0.001) and higher in the control group (p=0.006). In the study, İtchy-Related Quality of Life Scale mean scores were in the education group; decreased from 52.21±14.71 before education to 29.83±7.51 after education (p<0.001), in the control group, it increased from 59.63±19.10 to 65.23±16.25 (p=0.001). After the training, it was determined that the individuals in the education group had a low mean score on the Itchy-Related Quality of Life Scale (p<0.001), and the scale scores of the control group were statistically high (p<0.001). While there was a statistically good (r: 0.6) positive correlation between the 5-D Itch Scale total scores and the Itchy-Related Quality of Life Scale total scores before the training, a strong positive correlation (r: 0.9) was found after the training.
In the education group after the training urea reduction ratios (URR) decreased from 75.58%±8.73% to 73.16%±7.72%, phosphorus values decreased from 5.33±1.19 to 4.75±1.16, parathyroid hormone (PTH) values increased from 449.89±425.99 to 577.38±453.94 and creatinine values increased from 7.36±1.51 to 7.76±1.76, In the control group, it was found that alkaline phosphatase (ALP) values increased from 124.49±111.02 to 145.31±143.89. URR (p=0.014), phosphorus (p<0.001) values were found to be low, and creatinine (p=0.019) and PTH (p<0.001) values were found to be high in the post-training group (p=0.019). ALP values were found to be high in the control group after the training (p=0.003). After the training, in the recommended applications of the patients in the training group; firstly, they followed the bath/shower recommendations (80%), secondly, they applied regular moisturizing cream (78%), and thirdly, they cut their nails short (74%).

Conclusion:  It has been concluded that the education given to based on the Health Belief Model in hemodialysis patients reduces the symptoms of chronic kidney disease-associated pruritus and increases the quality of life, and that booklet-supported individual education can be used in patients receiving hemodialysis treatment.

Keywords: Hemodialysis; Chronic Renal Failure; Pruritus; İtching Symptom; Uremic Pruritus; Life quality.