Kâdî Beyzâvî'nin Tuhfetü'l-ebrâr'ı ile İbn Melek'in Şerhu Mesâbîhi's-sünne'sinin muhteva ve yöntem açısından mukayesesi
A comparison of Kâdi al-Bayzâvî's Tuhfah al-Abrâr and Ibn Melek's Sherhi Masâbîh al-sunnah in terms and content
Yazar: ABDULLAH ÇİMEN
Danışman: DOÇ. DR. HİKMET GÜLTEKİN
Uşak Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Hadis Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Din = Religion
Dizin: Beyzavi = Beyzavi ; Hadis = Hadith ; Tuhfetü'l-Ebrar = Tuhfah al-Abrar ; İbn-i Melek Muhammed bin Abdüllatif = İbn-i Melek Muhammed bin Abdüllatif ; İslamiyet = Islam ; Şerh = Commentary ; Şerhu Mesabihü's-Sünne = Sherhi Masabih al-Sunnah

Özet:
Kâdî Beyzâvî, İslâmî ilimlerin hemen her sahasında eser vermiş velûd bir âlimdir. Hadis ilmine dair tek eseri Mesâbîhu's-sünne şerhi olan Tuhfetü'l ebrâr'ıdır. İbn Melek de Osmanlı döneminde Anadolu'da yaşamış ilmî aile geleneğine sahip bir âlimdir. O da Mesâbîhu's-sünne üzerine Şerhu Mesâbîhi's-sünne adıyda bir şerh yazmıştır. Bu araştırmada bu iki âlimin zikredilen eserleri hadis şerh yöntemleri ve muhteva analizi merkeze alınarak çeşitli başlıklar altında mukayese edilmiştir. Bu çalışmanın amacı genelde hadis şerh literatürüne özelde ise Mesâbîhu's-sünne şerhleri bağlamında alana mütevazı bir katkı sunmaktır. Bu kapsamda çalışmanın birinci bölümünde şârihlerin hayatları ele alınmış, yaşadıkları dönemin siyâsî ve ilmî durumları incelenmiştir.
İkinci bölümde şerhlerin hadis şerh yöntemleri açısından, kaynakları ve sonraki dönemlere etkileri bakımından incelemesi yapılmış, bu bağlamda mukayeseli olarak çeşitli mülahazalar ifade edilmiştir. Hadis şerh yöntemleri seçilen çeşitli örnekler üzerinden yapılmıştır. Şerhlerin kaynakları incelenirken şârihleri kullandığı hadisler üzerinden taramalar yapılmış ve doğrudan hadisçiliklerine etki edecek sonuçlar zikredilmiştir. Sonraki dönemlere tesirleri tercihe bağlı olarak bazı âlimler üzerinden daha detaylı olarak ele alınmıştır.
Üçüncü bölümde ise şerhlerin muhteva bakımından mukayesesi ele alınmıştır. Muhteva açısından seçilen ana başlıklar etrafında değerlendirmeler yapılmıştır. Burada şârihlerin mezhebi âidiyetlerinin fıkhî ve kelâmî rivâyetlere etkisinin boyutları tahlil edilmiştir. Şârihlerin yaşadıkları dönem itibariyle güncel bazı olaylarla hadisler arasında bağ kurup kurmadıkları üzerinde durulmuştur. Bunun dışında tasavvufî yorumlar, hadis ilmindeki bazı tartışmalı rivâyetlere bakışları incelenmiştir.

Abstract:
Kadî al-Bayzâvî is a prolific scholar who has written works in almost every field of Islamic sciences. His only work on the science of hadith is Tuhfah al-Abrâr, an annotation of Masâbîh al-sunnah.  Ibn Melek is also a scholar with a scientific family tradition who lived in Anatolia during the Ottoman period. He also wrote a commentary on Masâbîh al-sunnah called Sherhi Masâbîh al-sunnah. In this research, the mentioned works of these two scholars were compared under various headings, focusing on hadith commentary methods and content analysis. The aim of this study is to make a modest contribution to the field in the context of hadith commentary literature in general and Masâbîh al-sunnah commentaries in particular. In this context, in the first part of the study, the lives of the commentators were discussed and the political and scientific conditions of the period they lived in were examined.
In the second part, the annotations were examined in terms of hadith commentary methods, their sources and their effects on the following periods, and in this context, various considerations were expressed comparatively. Hadith commentary methods were made on various selected examples. While examining the sources of the commentaries, the hadiths used by the commentators were scanned and the results that would directly affect their hadiths were mentioned. Its effects on the following periods are discussed in more detail by some scholars, depending on preference.
In the third part, the annotations are compared in terms of content. Evaluations were made around the main topics selected in terms of content. Here, the dimensions of the effect of the sectarian affiliation of the commentators on the fiqh and theological narrations are analyzed. It has been focused on whether the commentators have established a connection between some current events and hadiths in terms of the period in which they lived. Apart from this, mystical interpretations and their views on some controversial narrations in the science of hadith were also examined.