Büyük verinin büyük biradere dönüşümü: Dijital sosyoloji perspektifinden bireyin verileşmesi ve veri gözetimi
Transformation of big data to big brother: Datafication and dataveillance from the perspective of digital sociology
Yazar: ELİF ÖZUZ DAĞDELEN
Danışman: PROF. DR. TUĞÇA POYRAZ
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı / Sosyoloji Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2023
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Bu çalışmada bilgi ve iletişim teknolojilerinin ve gözetim sistemlerinin gelişimiyle birlikte bireyler hakkında toplanan verilerin toplumsal, kültürel, ekonomik, siyasi amaçlarla kullanıldığı ve 
kullanılabileceği potansiyeli düşünülerek büyük verinin artan etkisinin değerlendirilmesi 
hedeflenmektedir. Bu hedefle özellikle verileştirme ve veri gözetimi temel alınarak, büyük veri ve 
yeni gözetim pratiklerinin yol açtığı toplumsal değişimler incelenmektedir. Araştırma, 16 veri 
bilimcisi (bu sistemleri ve onların yol açabileceği sonuçları öngörebilen ve aynı zamanda 
deneyimleyen bireyler oldukları için) ile uzman mülakatları ve derinlemesine mülakatlar 
yapılarak gerçekleştirilmiştir. Mülakatlar ile onların ontolojik güvenlik (bireylerin değişimler 
dolayısıyla ortaya çıkan tepkiler, korkular ve endişelere karşı ne tür bir başa çıkma stratejisi 
geliştirdikleri incelendiği için) anlamında ne tür bir strateji geliştirdiği, bu strateji ve çözüm 
önerilerinin toplumda da nasıl fayda sağlar hale gelebileceği inşacı bir bakış açısı ve nitel analiz 
yöntemiyle analiz edilmektedir. Değerlendirmeler sonucunda, veri bilimcilerin gözünden 
bakıldığında, büyük verinin tanımının ve içeriğinin değiştiği ve bunun tamamen yeni bir dijital 
gözetim pratiği oluşturduğu görülmektedir. Bu çerçevede büyük veri karar verme 
mekanizmalarının temel öğesi, bir tür sermaye ve sınıflandırma aracı olarak ele alınmaktadır. 
Büyük veri ve yeni gözetim pratikleri, unutulma hakkı, kontrol amaçlı yaptırım, veri güvenliği ve 
manipülasyonu, güvenlik ihlali, bozulmuş veri, ayrımcılık, panoptik sınıflandırma, anonimliğin 
kalmaması, güç dengesizliği ya da gücün tekelleşmesi, yankı odası, sosyal ilişkilerde ön yargı 
gibi pek çok sorunla ilişkilendirilmektedir. Çalışmada yeni gözetim pratiklerinin özellikle güvenlik, 
risk ve ötekinin tanımlanması ile ilişkilendirildiği; sosyal ilişkiler ve sorumluluklar alanında da 
"mikro düzeyde gözetim pratiklerinin" uygulandığı görülmektedir. Katılımcıların ontolojik güvenlik 
anlamında özellikle kendi ülkelerindeki veri ihlallerinin onlarda "kendi güvenliğine ilişkin şüphe" 
yarattığı görülmekte; sosyal fayda için büyük veri ile bu sistemlerin ontolojik güvenliğe katkısı 
incelenirken; sosyal zarar için büyük veri kavramsallaştırmasıyla ontolojik güvensizliğin daha 
belirgin hale geldiği anlaşılmaktadır. Katılımcıların ontolojik güvenlik/güvensizlik anlamında 
daha çok pragmatik bir kabulleniş (örtülü bir kötümserlik) stratejisine başvurdukları, ama sürekli 
iyimserlik, alaycı kötümserlik ve radikal katılım anlamında değerlendirilebilecek stratejilere de 
sahip olduklarına dair bulgular olduğu da görülmekte ve açıklanmaktadır. Bu stratejiler 
bağlamında veri bilimcilerin görüşleri doğrultusunda farklı alanlarda çözüm önerileri sunulmaktadır.

Abstract:
This study aims to evaluate the increasing impact of big data, considering the potential that data 
collected about individuals can be used for social, cultural, economic, and political purposes 
with the development of information and communication technologies and surveillance systems. 
With this aim, social changes caused by big data and new surveillance practices are examined, 
especially based on datafication and data surveillance. The research was carried out by 
conducting expert interviews and in-depth interviews with 16 data scientists (as they are 
individuals who experience these systems and can predict the consequences they may cause). 
Through the interviews it is examined with a constructivist perspective and the qualitative 
analysis method what kind of strategy individuals have developed in terms of ontological 
security (what kind of coping strategy they develop against reactions, fears and anxieties that 
arise due to changes) and how these strategies and solution suggestions can become 
beneficial in society. As a result of the evaluations, when viewed from the eyes of data 
scientists, it is seen that the definition and content of big data has changed, and this creates a 
completely new digital surveillance practice. In this context, big data is considered as the basic 
element of decision-making mechanisms and as a type of capital and classification tool. Big 
data and new surveillance practices are associated with a variety of problems, such as the right 
to be forgotten, sanctions for control purposes, data security and manipulation, security breach, 
rotted data, discrimination, panoptic classification, lack of anonymity, power imbalance or 
monopolization of power, echo chamber, prejudice in social relations. In the study, new 
surveillance practices are particularly associated with security, risk, and identification of the 
other; it is seen that "micro-level surveillance practices" are also applied in the field of social 
relations and responsibilities. In terms of ontological security, it is seen that data breaches in the participants' own countries raise "doubt about their own security" in them; while examining the 
contribution of big data and ontological security of these systems for social benefit; it is 
understood that ontological insecurity becomes more evident with the conceptualization of big 
data for social harm. It is also seen and explained that there are findings that the participants 
mostly resort to a pragmatic acceptance (implicit pessimism) strategy in the sense of ontological 
security/insecurity, but they also have strategies that can be evaluated in the sense of constant 
optimism, cynical pessimism, and radical participation. In the context of these strategies, 
solution suggestions are offered in different areas in line with the opinions of data scientists.