Çok boyutlu çalışana destek müdahale ve tükenmişlik önleme programı'nın (ÇADEM-TP) psikososyal destek çalışanlarının travmatik stres tükenmişlik ve psikolojik sağlamlık düzeylerine etkisi
Effectiveness of multidimensional support intervention and burnout prevention program (ÇADEM-TP) on the traumatic stress, burn-out and psychological resilience levels of psychosocial support professionals
Yazar: MELİS DEMİRCİOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. CEM CERİT
Kocaeli Üniversitesi / Sağlık Bilimleri Enstitüsü / Travma ve Afet Çalışmaları Uygulamalı Ruh Sağlığı Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2020
Konu: Psikoloji = Psychology
Dizin: Psikolojik destek = Psychological support ; Psikolojik destek programı = Psychological support programme ; Psikolojik sağlamlık = Resilience ; Stres = Stress ; Stres bozuklukları-travmatik = Stress disorders-traumatic ; Tükenmişlik = Burnout

Özet:
Amaç: Travmatik yaşam olaylarını deneyimleyen kişilere yönelik ruh sağlığı ve psikososyal 
destek müdahalesinde bulunan bireyler, bu örseleyici olayların etkilerine dolaylı yoldan 
maruz kalmaktadır. Ülkemizde yardım çalışanlarındaki etkilenme düzeyini araştıran 
çalışmalar %7.1 ile %68 arasında değişen oranlarda ikincil travmatik strese ve yüksek 
düzeylerde tükenmişliğe işaret etmektedir. Türkiye'de; travma, afet ve kriz durumlarında 
hizmet veren profesyonellerin psikolojik sağlığına odaklanan çalışana destek faaliyetlerinin 
yaygın olmadığı gözlemlenmekte olup yapılandırılmış bir çalışana destek programının 
alandaki bu ihtiyaca karşılık geleceği düşünülmektedir. Bu çalışmanın amacı, Çok Boyutlu 
Çalışana Destek Müdahale ve Tükenmişlik Önleme Programı'nı (ÇADEM-TP) geliştirmek 
ve psikososyal destek çalışanlarındaki travmatik stres, tükenmişlik, algılanan stres, 
psikolojik sağlamlık ve iyilik hali düzeylerine etkisini değerlendirmekti
Yöntem: Bu çalışmanın gerçekleştirilmesi amacıyla öncelikle araştırmacı tarafından Bilişsel 
Davranışçı Terapi, Pozitif Psikoterapi, Kabul ve Kararlılık Terapisi ekseninde bir çalışana 
destek müdahale programı geliştirilmiş olup müdahale kılavuzu; oturumlarda işlenecek
konuları, uygulanacak egzersizleri ve uygulama materyallerini de kapsayacak şekilde 
hazırlanmıştır. Araştırmada müdahale ve kontrol grupları oluşturulmuş, gruplardan ön test, 
son test ve izlem ölçümleri ile veri toplanmıştır. Müdahale grubunda yer alan katılımcılar, 
araştırmacı tarafından tasarlanan ve uygulanan ÇADEM-TP müdahalesine katılmışlardır. 
Müdahale üç oturumda gerçekleştirilmiştir. Oturumların öncesinde (0. hafta) tüm 
katılımcılar araştırma ölçeklerini doldurmuşlardır. Oturumların gerçekleştirildiği süre 
boyunca kontrol grubundaki bireyler herhangi bir müdahaleye maruz kalmamıştır. 
Müdahale tamamlandıktan bir sonraki haftada (4. hafta) tüm gruplardaki bireylere ölçekler 
tekrar uygulanmış bir ay sonra ise (8. hafta) uzun dönemli etkiyi değerlendirmek amacıyla 
yalnızca müdahale grubuna ölçekler uygulanmıştır.
Bulgular: Araştırmaya katılanların %83'ü kadın; %93'ü bekar ve yaş ortalamaları 25,87 
yıldır. Katılımcıların TSSB belirtilerinin orta şiddette, tükenmişlik seviyelerinin ise yüksek 
olduğu görülmüştür. Araştırma sonuçları çalışanların meslekteki deneyimi arttıkça kişisel 
başarı eksikliği algısının da artmakta olduğunu (p=0.023), psikolojik danışmanlardaki 
algılanan stres puanlarının sosyal hizmet uzmanlarına göre daha yüksek olduğunu (p=0.036) 
ve psikoterapötik müdahalede bulunan grubun psikolojik sağlamlık düzeylerinin yalnızca 
psikososyal destek uygulayıcısı olan gruba göre anlamlı derecede daha düşük olduğunu 
göstermiştir (p=0.045). ÇADEM-TP'nin etkisine ilişkin sonuçlarda ise ölçek puanlarının 
müdahale ve kontrol grupları arasında değişim gösterdiği ancak travmatik stres, algılanan 
stres, psikolojik iyi oluş ve psikolojik sağlamlık düzeyleri için istatistiksel olarak anlamlı 
sonuç bulgulanmadığı görülmüştür (p>0.05). Bununla beraber, duygusal tükenme 
ölçeğindeki değişim gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık göstermiş olup 
ÇADEM-TP'nin tükenmişlik belirtilerini azaltmada etkili olduğu ortaya konmuştur 
(p=0.015). 
Sonuç: Araştırma sonucunda tüm hipotezler istatistiksel olarak desteklenmese de uygulanan 
çalışana destek müdahalesine bağlı olarak gruplar arasında uygulama öncesi ve sonrası 
sonuçlarda farklar gözlenmiştir. Büyük örneklemde gerçekleştirilecek çalışmaların 
ÇADEM-TP'nin etkisini ortaya koymada daha başarılı olacağına inanılmaktadır. Bu 
çalışma, ülkemizde kendi alanındaki ilk çalışma olma özelliğini taşımakta olup travma ve 
afet ruh sağlığı alanındaki nitelikli iş gücü kaynaklarının korunmasına yardımcı olacağı ve 
aynı zamanda travmatik olaylardan sonraki yardım faaliyetlerinin daha nitelikli hale 
gelmesine de dolaylı olarak katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.

Abstract:
Objective: Individuals who provide psychosocial support for those who experience traumatic 
life events are indirectly exposed to the effects of these traumatic events. Studies 
investigating the level of exposure among these population indicate secondary traumatic 
stress and burnout ranging from 7.1% to 68% in our country. Interventions focused on 
psychological health of professionals who are working on trauma, disaster and crisis issues 
are not common in Turkey, hence it is thought that a well designed support program will 
compensate this requirement in this field. The aim of this study is to develop a 
Multidimensional Support Intervention and Burnout Prevention Program (ÇADEM-TP) and 
to assess the effect of this Program to traumatic stress, burnout, perceived stress, 
psychological resilience and well-being in psychosocial support professionals.
Method: Firstly, an employee support intervention program was developed by the researcher 
in the axis of Cognitive Behavioral Therapy, Positive Psychotherapy, Acceptance and 
Commintment Therapy. Intervention manual is prepared including subjects to be reviewed 
in sessions, exercises to be applied and application materials. In the research, intervention 
and control groups were formed, and data were collected from the groups with pretest, 
posttest and follow-up measurements. Participants in the intervention group participated in 
the ÇADEM-TP intervention designed and applied by the researcher. The intervention was 
carried out in three sessions. Before the sessions (week 0), all participants filled out their 
research scales. During the sessions, individuals in the control group were not exposed to 
any intervention. In the next week (4th week) after the intervention was completed, the scales 
were applied to individuals in all groups, and one month later (8th week), scales were applied 
only to the intervention group in order to evaluate the long-term effect.vi
Results: 83% of the participants were women; 93% were single and their average age was 
25.87 years. Participants' PTSD symptoms were moderate and burnout levels were high. The 
results of the research showed that the perceived personal achievement increased as the years 
of experience increases (p = 0.023), the perceived stress scores in the psychological 
counselors were higher than the social workers (p = 0.036). When comparing the group that 
performed psychotherapeutic intervention to the group that was providing psychosocial 
support, the psychological resilience levels of the group that performed psychotherapeutic 
intervention were found to be significantly lower (p=0.045). Assessments on the 
effectiveness of ÇADEM-TP showed that most scale scores positively changed in the 
intervention group however no statistically significant results were found for traumatic 
stress, perceived stress, psychological well-being and psychological resilience levels (p> 
0.05). Nevertheless the change in emotional burn-out scale showed statistically significant 
difference between the groups and it was demonstrated that ÇADEM-TP was effective in 
reducing burnout symptoms (p = 0.015).
Conclusions: Conclusions: Although all hypotheses were not statistically supported as a 
result of the research, differences were observed between the groups before and after the 
ÇADEM-TP intervention. It is believed that forthcoming studies with large samples may 
provide more evidence on the effectiveness of ÇADEM-TP. This study is the first study in 
its field in our country and it is thought that it will help to preserve the qualified work in the 
field of trauma and disaster mental health and it can also indirectly contribute to the 
improvement of support services after traumatic events.
Keywords: Secondary traumatic stress, burnout, psychological resilienc