Gazâlî'de Tanrı-evren ilişkisi
God-universe relation in Ghazali
Yazar: AHMET BİNGÖL
Danışman: PROF. DR. OSMAN ELMALI
Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2017
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy
Dizin: Evren = Universe ; Gazzali = Gazali ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; Peygamberlik = Prophethood ; Tanrı = God ; Tanrı anlayışı = God understanding ; Yaratma = Creating ; İslam felsefesi = Islamic philosophy ; İslamiyet = Islam

Özet:
Tanrı ve evren, düşünce tarihinin en temel problemlerinden birine yol açan kavram çiftini teşkil etmektedir. Tarihi süreç dikkate alındığında hangi düşünce sisteminin veya inancın içerisinde yer alırsa alsın her filozofun bu kavramlarla ilgili tartışmalara bir şekilde katıldığı görülür. Gazâlî de Meşşâî filozofların kendince çelişkili düşüncelerine itiraz edebilmek ve bunları mantıkî delillerle çürütebilmek için Tanrı ve Evren kavramlarıyla ilgilenmiştir.
Gazâlî Tanrı ile ilgili düşüncelerini Tarının varlığı, sıfatları ve fiilleri şeklinde üç başlık altında ortaya koymuştur. Ona göre Tanrı birdir, ezeli ve ebedidir. O, hiçbir şeye benzer değildir. O, kudret, ilim, hayat, irade, işitme, görme ve kelâm gibi sıfatlara sahiptir. O, her şeyi yaratandır.     
Gazali, evren kavramını daha çok Tanrı'nın varlığını ve mahiyetini ortaya koymakta ve temellendirmekte kullanmıştır. Bu yüzden evrenin basit bir delil olmasından öte Allah'ın varlığına delalet etmesinden dolayı, önemli olduğu aşikârdır.  Gazâlî evrenden bahsederken evrenin Allah'ın bir fiili olduğunu ifade etmiştir. Fiil ise sonradan meydana geldiği için evrenin ezeli olamayacağını söylemiştir. Ebedi olup olamayacağı ise Allah'ın takdiridir.    
Gazâlî, Tanrı-evren ilişkisini ise fail ve fiil ilişkisi bağlamında değerlendirir. Allah'ın âlem ile olan ilişkisi yaratma, nübüvvet ve mucize kavramları çerçevesinde şekillenir.   

Anahtar Kelimeler: Gazâlî, Tanrı, Evren, Sıfat, Fiil, Fail, Sebep, Zorunlu Varlık, Yaratma, Nübüvvet, Mucize.

Abstract:
God and universe constitute the pair of concepts causing one of the most fundamental problems of the history of thought.  When the historical process is taken into consideration, one can witness that all philosophers, regardless of the system of thought or belief they adhere to, have taken part, in one way or another, within the discussions regarding those concepts. Al-Ghazali is interested in the concepts of God and universe in order to oppose to the thoughts of Peripatetic philosophers which he regards to be contradictory and to confute those thoughts on logical proofs.
Al-Ghazali puts forth his ideas on God under three titles as God's existence, attributes and actions. According to him, God is one, eternal and ever-lasting. God does not look like to anything. He has the attributes like might, knowledge, life, will, hearing, seeing and speech. He is the creator of all things.
Al-Ghazali uses the concept of universe rather in putting forward and justifying God's existence and nature. Therefore, it is obvious that the importance of the universe is beyond its being a simple proof since it signifies the existence of God. When talking about the universe, Al-Ghazali says that it is an action of God. He says that the universe cannot be eternal, since an action exists subsequently. And it is up to God whether it can be ever-lasting or not.
Al-Ghazali evaluates the God-universe relation in terms of the actor-action relation. God's relation with universe takes shape within the framework of the concepts of creation, prophethood and miracle.

Keywords: Ghazali, God, universe, attribute, action, actor, cause, necessary being, creation, prophethood, and miracle.