Osmanlı İmparatorluğu'nda yenileşme ve buhar makineleri
Reform in the Ottoman Empire and stean engines
Yazar: ELİF SÜREYYA GENÇ
Danışman: DOÇ. DR. ERTAN EĞRİBEL
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sosyoloji Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2005
Konu: Sosyoloji = Sociology

Özet:
Bu çalışmada, Osmanlı İmparatorluğu'nda buhar makinesi konusu Türkiye'de yenileşmehareketinin kaynakları açısından ele alınmıştır. Yaygın kanıların tersine Osmanlı Batı'da ortayaçıkan teknolojik gelişmeleri yakından takip etmiştir. Buna karşılık Batı'dan farklı olarak Osmanlıtoplum yapısında bir değişiklik söz konusu olmamıştır. Ortaya çıkan değişiklikler devletin ihtiyaçduyduğu alanlarla sınırlıdır. Osmanlı devletinin XIX. yüzyılda değişen dünya siyaseti sonucuBatı ile işbirliği gündeme gelmiştir. Batıcılaşma ile beraber Osmanlı'da idari, askeri, eğitim,kıyafet, gündelik yaşam vb. alanlarda yaşanan değişimin yanısıra üretim ve ulaşım alanlarında dayenilikler gözlenmiştir. Batı'da geliştirilen buhar makinelerinin kullanılması, bu amaçla Batılıdevletlerden makine, mühendis ve işçi getirtilmesi Batı ile değişen ilişkilerin bir sonucudur.Osmanlı XIX. yüzyılda Batı'da geliştirilen buharlı gemilerden yeni ve güçlü bir donanma kurmakiçin faydalanmıştır. Kıta Avrupası ülkeleri ile kurulan yeni ilişkilerin sonucu yine buharmakinesinin bir başka uygulama alanı demiryolları olmuştur. Bu girişimler Batılı devletlerinkendi aralarındaki çekişme nedeniyle istenilen sonuca ulaşamamıştır. Osmanlı'da buharmakinelerinin endüstride kullanılması, yönetici kadroların gündelik hayatıyla ilgili alanlarda veBatı ile işbirliğinin ortaya çıktığı deniz ve kara yollarına dayalı belli ulaşım alanlarındagörülmüştür. Batı'da olduğu gibi toplum yapısının değiştirilmesi, toplumun Batı kimliği almasısöz konusu olmamıştır. Bu nedenle endüstrileşmeyle birlikte XIX. yüzyılda Batı'da gördüğümüzebenzer değişikliklerle Osmanlı'da karşılaşmayacağız. Osmanlı'da endüstrileşmenin ve buharmakineleri kullanımının Batı'ya sunduğumuz hizmet alanlarıyla sınırlı olduğunu ve Osmanlıdünya siyasetine dayanak olma amacı taşıdığını söyleyebiliriz.

Abstract:
In this dissertation the usage of steam engine in the Ottoman Empire has been evaluated in thecontext of reform movement in Turkey. In contrast with the common belief, the technologicaldevelopments in the West were known to the Ottomans. In spite of this unlike the West, nochange has occurred in the Ottoman social structure. The only changes that occurred were limitedto the certain needs of the state. In accordance with the change in Ottoman world policy duringthe XIXth century, alliance with the West has been established. With the westernizationmovement in the Ottoman Empire, changes have been observed in admistrative and militarystructure, education, costume, daily life and etc. besides certain changes in the sectors ofproduction and transportation. With the beginning of the usage of the steam engines developed inthe West, importation of the steam engines from the West and employment of western engineersand workers are the result of the difference in relations between the Ottoman Empire and theWest. The Ottoman Empire has made use of the steam ships to rebuild and strengthen the navy.As a result of the new relations with the continental states another application area of the steamengines has been the construction of the railways. These undertakings have been unsuccessfulbecause of the quarrel between the Western states. The usage of the steam engine in the Ottomanindustry was limited mostly to to the production of certain materials for the usage of theadmistrative staff and the military. Besides the factories steam engines were used fortransportation at sea and on land in alliance with the West. Unlike the Western societies, thesocial structure remained unchanged and the Ottoman society did not assume a western identity.As a consequence we do not observe transformations similar to those observed in the West, in theOttoman Empire during the XIXth century. We can argue that the industrialization and the usageof the steam engines in the Ottoman Empire were limited to the services given to the West andproviding a base to the Ottoman world policy.