Osmanlı döneminde taşrada müzecilik hareketleri
Museology movements in the province during the Ottoman period
Yazar: SEZEN SAADET AKSU
Danışman: PROF. DR. YILDIRAY ÖZBEK
Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Sanat Tarihi = Art History

Özet:
Osmanlı Devleti 1846 yılından itibaren resmi olarak müzecilik hareketlerine
başlamıştır. Bu hareket aslında Batılı devletlerin yağmacı hareketlerine karşı bir önlem olarak
başlamıştır. Devamında daha kurumsal bir işleyiş kazanmış ve ülkenin dört bir yanına
yayılmıştır.
İlk olarak Aya İrini Kilisesi, Fethi Ahmet Paşa tarafından müzeye dönüştürülmüştür.
Bu sürecin devamında Osmanlı toplumu da eski eser konusunda bilinçlenmeye başlamıştır.
Ülkenin her bölgesinden başkent İstanbul'a eski eserler muhafaza edilmesi için
gönderilmiştir. Ülke toprakları eski eser açısından o kadar zengindi ki Aya İrini Kilisesi kısa
süre sonra yetersiz gelmeye başlamıştı. Bu sebeple daha geniş bir alan olan Çinili Köşk'e
geçilmiştir. Devamında burada da ek binalar yapılarak eserlerin hem sergilenmesi hem de
korunması için mekanlar elde ediliyordu.
Ülkede eski eserlerin başlangıçta gönderileceği tek yer başkentti. Fakat hem müze
binalarının yetersizliği hem de ülkenin içinde bulunduğu ekonomik koşullar bu durumu
zamanla güçleştirmeye başlamıştı. Çünkü eski eserlerin başkente nakledilmesi oldukça
masraflı bir işti. Ama bütün bu sorunlara rağmen de eserlerin korunması gerekiyordu. İşte bu
sebeple ülkenin başkent haricindeki taşra olarak anılan bölgelerinde de müze yapıları
oluşmaya başladı. Konya, Bursa, Selanik, Kudüs, Sivas, Antalya, Ankara, Yanya ve
Bergama'da eski eserlerin korunması için bilhassa idadi binalarının uygun bir bölümü
kullanılmaya ve müze şubesi olarak anılmaya başlandı.
Müzecilik kavramı oluşurken bu alanla ilgili de görevlendirmeler ortaya çıkmıştır.
Eski eserlerin hem korunması hem de muhafaza edilecek alana gönderilmesi için "fahri müze
memuru" statüsünde bireyler atanmaya başladı. Bu kişiler genellikle devlet tarafından bu
alanda güvenilirlik kazanmış kişilerden seçilmiştir. Eğitim veya müzecilik alanıyla ilgili bilgi
sahibi olma şartı aranmamıştır.
19.yüzyıl sonu ve 20.yüzyıl başlarını kapsayan dönemde yaşanan müze ve eski
eserlerle ilgili hareketlilikler çalışmanın ana konusunu teşkil etmektedir. Başlıca kaynak
olarak Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde yer alan belgeler kullanılmıştır. Arşiv
belgelerinin yanı sıra güncel kaynaklar da incelenmiştir. Gerekli çıkarımlar güncel kaynaklar
ve arşiv belgelerinden elde edilen bilgilerle yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, müze, taşra, eski eser

Abstract:
The Ottoman Empire officially started museum activities since 1846. This movement
actually started as a precaution against the predatory movements of the Western states. Later
on, it gained a more institutional function and spread all over the country.
First of all, Hagia Eirene Church was converted into a museum by Fethi Ahmet Pasha.
In the continuation of this process, the Ottoman society began to become conscious of the
ancient artifact. Ancient artifacts were sent from all parts of the country to the capital,
Istanbul, to be preserved. The land of the country was so rich in ancient artifacts that the
Hagia Irene Church soon became inadequate. For this reason, it was moved to the Tiled
Kiosk, which is a larger area. Later, additional buildings were built here, creating spaces for
both the exhibition and protection of the works.
The only place in the country to initially send antiquities was the capital. However,
both the inadequacy of the museum buildings and the economic conditions of the country
made this situation difficult over time. Because the transfer of ancient artifacts to the capital
was a very costly business. But despite all these problems, the artifacts had to be preserved.
For this reason, museum structures began to form in the regions of the country called the
provinces, except for the capital. In Konya, Bursa, Thessaloniki, Jerusalem, Sivas, Antalya,
Ankara, Yanya and Bergama, a suitable part of the high school buildings began to be used and
referred to as a museum branch, especially for the protection of ancient artifacts.
While the concept of museology was being formed, assignments related to this field
emerged. Individuals with the status of "honorary museum officer" began to be appointed
both for the protection of ancient artifacts and for sending them to the area to be preserved.
These people are generally chosen by the government from people who have gained
credibility in this field. There is no requirement to have knowledge about education or
museology.
The main subject of the study is the movements related to museums and ancient
artifacts in the period covering the end of the 19th century and the beginning of the 20th
century. The documents in the Presidency Ottoman Archive were used as the main source. In
addition to archival documents, current sources were also examined. Necessary inferences
were made with the information obtained from current sources and archive documents.
Keywords:Ottoman Empire, museum, country, antiquities