Devrez havzasının beşeri ve ekonomik coğrafyası
The Devrez basin human and economic geography
Yazar: B. ÜNAL İBRET
Danışman: PROF. DR. RAMAZAN ÖZEY
Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Coğrafya Eğitimi Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2000
Konu: Coğrafya = Geography
Dizin: Batı Karadeniz bölgesi = West Black Sea region ; Coğrafya = Geography ; Havzalar = Basins ; Karadeniz bölgesi = Black Sea region ; Kastamonu = Kastamonu ; Çankırı-Ilgaz-Devrez = Çankırı-Ilgaz-Devrez

Özet:
Araştırma sahası olan Devrez Havzası, Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümü sınırlan içerisinde bulunmaktadır. Kuzey Anadolu Fay Kuşağı (KAF) boyunca oluşan depresyon alanlarını takiben WSW-ENE yönünde uzanan bu havza, kenarlarından yükseltisi 2000 metrenin üzerine çıkan dağlık kuşaklarla çevrilmiştir. Devrez Çayı, kaynağını Semer Dağlarından almaktadır. Kaynağından itibaren Orta, Kurşunlu, İlgaz ve Tosya havzalarını takiben yaklaşık 186 km akan Devrez Çayı, Kargı (Avlağı) ovasında 350 metre yükseklikte Kızılırmak'a katılmaktadır. Devrez Havzası'nın genişliği yaklaşık 3140 km2'dir. Burası hidrografik bir havza karakterinde olup havzanın doğal sınırlan" kuzeyden İlgaz ve Bulancîk dağlarının, güneyden Aydos, Erenler, Geçmiş ve Kös dağlannm, güneybatıdan Yıldırım ve Semer dağlarının, batıdan da Dumanlı dağlarının zirvelerinden geçmektedir. Bu dağlar Devrez Havzası'nı kuzeyden Gökırmak ve Filyos, güneybatıdan Sakarya ve güneyden de tabisi olduğu Kızılırmak' m diğer kollarının havzalarından ayırmıştır. Devrez Havzası'nın vadi tabanında Kuaterner'e ait alüvyal dolgular, kenarlarında ise Tersiyer'e ait Neojen çökelleri yer almaktadır. Vadi tabanından kenarlardaki yüksek dağlık kuşaklara doğru gidildikçe Tersiyer arazilerinden, Mezozoik ve Paleozoik arazilere geçilmektedir. Bu havza, KAF'a bağlı olarak oluşan bir depresyon kuşağını takiben uzandığı için depresyon kuşağının tabanına yerleşmiş olan Devrez Çayı Vadisi ve bu vadiyi kenarlardan kuşatan dağlık kuşaklar olmak üzere iki ana jeomorfolojik üniteye aynlmıştır. Araştırma sahasında 1930 yılından beri sıcaklık, 1940 yılından beri de yağış rasatlan yapılmaktadır. Bu rasatlan yapan Tosya, İlgaz, Kargı ve Kurşunlu istasyonlarının ölçümlerine göre, bölgede yıllık ortalama sıcaklık 8.0°C (Kurşunlu) ile 13.7°C (Kargı) arasında değişmekte, yıllık toplam yağış miktan ise İlgaz Dağlarının yüksek kesimlerinde 1000 mm'nin üzerine çıkarken Kargı'da 348.5 mm'ye inmektedir. Sıcaklık ve yağış rasatlan incelendiğinde bölgenin Karadeniz ve İç Anadolu iklimleri arasında bir geçiş iklimi özelliği gösterdiği anlaşılmaktadır. Devrez Havzası'nın iklim ve toprak özelliklerine göre doğal bitki örtüsü ormandır. Ancak havzanın karasal olan kesimlerinde orman örtüsü tahrip edildiğinden antropojen step sahalan genişlemiştir. Bunların dışında havzada Devrez Çayı Vadisi boyunca dere vejetasyonu ve orman üst sınırında da Alpin çayırlar bulunmaktadır. İlgaz ve Kös Dağı üzerinde yoğunlaşan ormanlar karaçam, sançam ve göknar ağaçlarından oluşmuştur.VI Araştırma sahasında 1997 yılı Genel Nüfus Tespiti sonuçlarına göre, yaklaşık 106902 kişi yaşamaktadır. Bu nüfusun %43.6'sı (46625 kişi) İlgaz, Kurşunlu, Orta ve Tosya ilçe merkezlerinde %56.4'ü de (60277 kişi) kırsal yerleşmelerde bulunmaktadır. Havza Nüfusunun %48.4'ü erkeklerden, %5 1.6'sı da kadınlardan oluşmuştur. Bağımlılık oranının %55.8 olduğu havzada aritmetik nüfus yoğunluğu knr'ye 34 kişidir. Havzanın 1960'lı yıllardan itibaren başlayan iç ve dış göçlerle ve 1980'li yıllardan itibaren sıklaştırılan doğum kontrolleriyle 1997 yılındaki nüfusu 1965 yılındaki nüfusunun altına inmiştir. Devrez Havzası, iklim toprak ve topografya şartlan gibi fizikî özelliklerinin yerleşmeye uygun olması sebebiyle Kalkolitik Çağdan günümüze yerleşme alanı olmuştur. Bu havza Çankırı'nın İlgaz, Orta ve Kurşunlu ile Kastamonu'nun Tosya ve Çorum'un Kargı ilçesinin yönetim alanı içerisine girmektedir. Bölgede 4 tane ilçe merkezi (İlgaz, Orta, Kurşunlu, Tosya) ve 175 tane de köy yerleşmesi bulunmaktadır. Geçici yerleşmeler ise 84 yayla yerleşmesi ve Tosya çevresindeki bağ evlerinden (Gümele) olusmaktajir. Köyler tarım topraklarının durumuna bağlı olarak genellikle havza tabanında kurulmuş olup toplu dokuludur. Meskenlerin yapımında çevreden temin edilen malzemeler kullanılmış ve meskenler yapılan ekonomik faaliyete uygun bir şekilde bir avlu içerisinde inşa edilmiştir. Devrez Havzası'ndaki geçimin temeli tanm ve hayvancılığa dayanmaktadır. Bu havzanın toplam arazisinin sadece %17.1'i tarımda, %29.1'i de hayvancılıkta kullanılmaktadır. Bölgede Devrez Çayı Vadisi boyunca bulunan sulanabilen alüvyal sahalarda başta çeltik olmak üzere şeker pancarı, sebze ve meyve yetiştirilmektedir. Kuru tanm arazilerinde ise hububat ve yem bitkileri ekilmektedir. Hayvancılığın genellikle yayım hayvancılığı şeklinde yapıldığı araştırma sahasında tanm ve hayvancılığın dışındaki sektörler ilçe merkezlerinde ağırlık kazanmaktadır. Tosya ticari ve sanayi açısından havzanın en gelişmiş şehridir. Burada gıda ve taşa toprağa dayalı sanayi tesisleri bulunmakta ve canlı bir ticaret hayatı yaşanmaktadır. Diğer ilçe merkezleri ise sanayiinin gelişmediği ve kendi kırsalı için ticaret yapan yerlerdir. Geçmişte tarihi İpek Yolu'nun geçtiği araştırma sahasından, günümüzde de Anadolu'nun doğusunu batısına bağlayan E-80 Devlet Karayolu geçmektedir. Ancak, bölgede Tosya Şehri'nin dışında ulaşımın getirdiği avantaj lann yeterince değerlendirilmediği görülmektedir. Havzada linyit, bentonit ve manganez yatakları bulunmakla birlikte bunlardan sadece Kurşunlu yöresindeki bentonit madenleri işletilmektedir. Madencilik gibi turizmin de bölgeye ekonomik katkısı oldukça azdır. İlgaz Dağı ve Kaya Mezarları gibi doğal ve beşerî turizm potansiyelleri açısından havza zengin olmasına rağmen bunlar hakkınca değerlendirilememiştir. Sonuç olarak; Devrez Havzası, Türkiye'nin nispeten batısında ve Ankara'ya oldukça yakın olmasına rağmen doğal ve beşerî kaynaklan yeterince değerlendirilemediği için sürekli göç vermiş ve sosyo ekonomik açıdan geri kalmış bir yöredir. Bu çalışmada Devrez Havzası'nın tanıtımını yaparak sorunlarını ortaya koymak, ortaya konan sorunlara çözüm önerileri getirerek havzanın kalkınmasında katkı sağlanmak amaçlanmıştır.

Abstract:
The Devrez Riverbasin is found within the Western Black Sea Boundaries of the Black Sea Region. This river basin stretching in a WSW-ENE direction following the area of depression along the Anatolian Fault Zone (N AFZ) is surrounded on its sides by mountainous zones reaching over 2000m high. The source of the Devrez Rivulet is in the Semer Mountains. The Devrez rivulet which flows for 186 km from its source, following the Orta, Kurşunlu, İlgaz and Tosya riverbeds and joins the Kızılırmak. The width of the Devrez River basin is about 3140 km2. This riverbasin is hydrographic in nature, nature! border of this riverbasin is passing along the opices of Ilgaz and Bulancik mountains in the north; Aydos, Erenler, Geçmiş and Kös mountains in the south; Yıldırım and Semer mountains in the southwest, and Dumanlı mountain in the west. By these mountains, Devrez Riverbasin is separated from the riverbasin of the Gökırmak and the Filyos to the north, the Sakarya to the southwest and the other branches of its tributary the Kızılırmak to the south. The valley bed of the Devrez Riverbasin is surrounded by alluvial fillings belonging to the Quaternary period and Neogen precipitates belonging to the Tertiary period. From the valley bed to the high mountainous regions on the sides Tertian lands, then Mesozoic and Paleozoic lands are passed through. Due to its stretching throughout depression zone format bound to the NAFZ, this river basin is separated into two main geomorphologicâl units of roughly the DevrezHivulet Valley situated on the bed of the depression zone and the mountainous regions encompassing this valley on its sides. Observations of temperature in the area of this research have been made since 1930,and Observations of rainfall since 1 940.According the measurement made at the observatories of Tosya, İlgaz, Kargı and Kurşunlu, the annual mean temperature of the regions ranges between 8.0°C (Kurşunlu) and 13.7°C (Kargı), and the annual total rainfall is as much as 1000 mm in the high regions of the Ilgaz mountains, and 348.5 mm at Kargı. By examining the observations of temperature and rainfall, it can be understood that the regions shows the characteristics of a transition regions between the climates of the Black Sea and Inner Anatolia In accordance with the climatic and characteristics of the Devrez River basin the natural vegetation covering is that of forest. However anthropogenic steppe regions have developed as a result of damage to the forest covering of the continental parts of the Devrez Riverbasin. Apart from these, river vegetation is found along the Devrez Rivulet Valley and Alpine meadows in the upper limits of the forest. The forests concentrated on Ilgaz and Kös Mountains consist of Pinus nigra (Karaçam), Pinus silvestris (Sarıçam) and Abies bornmulleriana (Göknar). According to the results of the General Population Census of 1997 conducted in the research region, the population is 106902. 46.3% (46625 people) of this population live in the borough centers of İlgaz, Kurşunlu, Orta and Tosya, and 56.4% (60277 people) live in rural settlements. %48.4 of the population öf the riverbed are men and 5 1.6% women. The arithmetic population density in the riverbasin with a dependency ratio of 55.8%vuı is 34 people per square kilometer. Due to the international and external migrations beginning in the 1960's and the tightened birth contras as from the 1980's, the population of 1997 is below that of 1965. From the Calcolithic age to the present day, the Devrez Riverbasin has been a settlements area due to its physical characteristics, such as climate, earth and topography, being suitable for settlements. The riverbed enters the administrative regions of the İlgaz, Orta and Kurşunlu boroughs of Çankırı, the Tosya borough of Kastamonu, and the Kargı borough of Çorum. Four borough centers (İlgaz, Orta, Kurşunlu and Tosya ) and 1 75 villages are found in the region. Temporary settlements consist of 84 plateau settlements(nomad's) and the vineyard houses in the environs of Tosya (Gümele). The villages are generally formed on the bed of the riverbasin, depending on the situation of the agricultural land, and are collective. Materials obtained from the surrounding environment have been used in the building of the dwellings, which include courtyards in accordance with the economic activity conducted within them. The livelihood in the Devrez riverbasin is entirely based upon agriculture and animal husbandry. Of the total land of this riverbasin, 17.1% is used for agriculture and 29.1% for animal husbandry. In the region rice, then sugar beet, vegetables and fruit are grown in the irrigate alluvial regions along the Devrez Rivulet Valley; cereals and vegetation for animal fodder are sown on the dry agricultural lands. Animal husbandry, which is generally carried out in the form of grazing, and other sectors besides agriculture and animal husbandry in the research area are concentrated in the borough centers. Tosya is the most developed town from the aspect of trade and industry. Industries based on food, rock and earth are found here, and there is a lively trade life in the other borough centers industry has not developed, bud rural trade is carried out. In the past, the historical silk road passed through the research area, in the present day the E-80 State Highway connecting east Anatolia to the west passes through it However it is seen that, apart from the town of Tosya, the advantages that transport brings have not been sufficiently utilized. Although beds of lignite, bentonite and manganese are found in the riverbasin, only bentonite mines are in operation in the Kurşunlu area. Tourism also, in the same way as mining, has a low contribution to the regions economy. Despite the fact that, the riverbasin is wealthy in natural and man-made tourism potentials, such as Ilgaz Mountain and the rock graves, they are not utilized to their full advantage As a result, these Devrez riverbasin, despite its being close to Ankara and the west of the country, is an underdeveloped region due to the insufficient utilization of natural and human resources, and continuous migration from the area. The purpose of this research as been to put forward the problems of the region by presenting the Devrez riverbasin, and to ensure a contribution to the development of the riverbasin by suggesting solutions to these problems.