İsmail Gelenbevi'de varlık düşüncesi
The conception of being in Ismail Gelenbevi
Yazar: AHMET AKGÜÇ
Danışman: PROF.DR. ŞABAN ALİ DÜZGÜN
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelam Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2006
Konu: Din = Religion ; Felsefe = Philosophy

Özet:
İsmail Gelenbevû (1730-1791) Osmanlı Devletinin gerileme dönemindeyaşayan, eser yazmanın hoş karşılanmadığı bir ortamda genelde haşiye metoduylaeserler yazan ve önde gelen alimlerden birisidir. O da birçok Osmanlı alimi gibiçok yönlüdür. Mantık, kelam, felsefe, ve matematikle ilgilenmiş, bu alanlardakitaplar yazmış ve ders vermiştir.En genel kavram olarak varlık, cinsi ve faslı olmadığından kendisini dahaaçık hale getirecek bir kavram bulunamadığından tarifi yapılamamıştır. Bunarağmen varlık en açık kavramdır zira insan kendi varlığının açık oluşundan şüpheduymamaktadır. Tercüme hareketlerinden sonra varlık kavramıyla kavramsaltartışma hız kazanmıştır. Bu tartışmanın Kur'an'da şey kavramıyla yapıldığınısöylemek mümkündür.Gelenbevû, varlık alanlarını dört kısma ayırmıştır. Bunlar, Mutlak varlık,zihinsel varlık, zihin dışı varlık ve nefsü'l-emr'de varlık. Bir kısım İslam filozoflarıve kelamcılar, Eflatun'un idelerine tepki olarak zihinsel varlığı kabul etmekle birşeyin iki varlığı olacağı endişesine düşmüş ve zihinsel varlığa karşı tavıralmışlardır. Varlık-mahiyet, varlık-zat, zat-sıfat arasındaki nisbetlerde görüşayrılığı hep bu endişeye dayandığı görülmüştür. Gelenbevû, zihinsel varlığı kabuletmekle varlık alanlarını birbirinden ayırarak problemi çözmeye çalışmıştır.Gelenbevû, varlık modlarını üç bölüme ayırmıştır. Zorunlu varlık, mümkünvarlık ve mümteni'. Gelenbevû, diğer düşünürlerden farklı olarak mümteni'nin enaçık olduğunu ileri sürmüştür. Zira ona göre zorunlu ve mümkün, mümtenisayesinde bilinmektedir. Gelenbevû, mümteninin farazi bir mahiyetinin olduğunu,bilginin bununla ilişki kurduğunu savunmuştur. Aksi halde mümteni, bilgininkonusu olmayacaktır. O, Zorunlu varlığın zihin dışında hüviyetiyle var olduğunuileri sürmüştür. Buna göre birinci ve ikinci kategoriler içi boş kavramlar değildir.

Abstract:
Ismail Gelenbevi (1730-1791) was a prominent scholar of late Otomanperiod. At this time, producing original Works had not been tolerated,instead expository remarks on some classical works had been popular andthese kinds of works had been encouraged. Gelenbevi was among theselatter group and accordingly he wrote such books as logic, theology,mathematics, etc.The concept of Being or Existence have been dicsussed both theologiansand philosophers. The trace of this discussion can also be found in the HolyQur?an. Qur?an uses the concept of ?şay?? to refer to it.Gelenbevi divided existence realms into four: These are, absolute being,mental or abstract being, concrete being and being in nafs al-amr. Somemuslim philosophers and theologians rejected mental or abstract being as ithad it roots in Platonian ideas. Essence-existence, existence-attributes, andsome other problems have arisen from this dualistic structure. By aceptinmental or abstract being Gelenbevi tried to solve the problem.Gelenbevi divided existence modes into three: necessary being, possiblebeing and impossible being. Different from other scholars, Gelenbevi heclaimed that the impossible is the most clear and defined one. Because,necessary and possible beings could only be found and defined thanks tothe impossible.He also claimed that `impossible? has a assumptionalnature and knowledge can contact it. Otherwise, it could not be the object ofany knowledge. He also claimed that necessary being could just be knownthrough its external existence. According to this exposition, the first andsecond categories are not but futile concepts.