Afganistan'ın Özbek şairlerinden Muhammed Yahyâ Hafîzî ve Muhabbet-nâme'si (İnceleme–metin)
Muhammad Yahya Hafizi, an Uzbek poets of Afghanistan and his Muhabbet-name (Review-text)
Yazar: SOOSAN SAYEEDZADA
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ EROL ÇÖM
Selçuk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Şiir, insan duygularını, düşüncelerini ve hayallerini ifade etmek için kullanılan bir edebi 
türdür. Ancak, tam olarak tanımlanması zor olan bir yapıya sahiptir çünkü farklı kültürlerde, 
dönemlerde ve şairlerde farklı şekillerde ifade edilmiştir. Bazıları için şiir, ritmik bir yapıya sahip 
metinlerdir; bazıları içinse duygu ve imgelerin yoğunlaştığı dilin özüdür. Ayrıca, şiirin zamanla 
dönüşen doğası ve her şairin kişisel tarzı da tanımı karmaşıklaştırır. Ancak, genel olarak şiirin 
insan duygularını derinlemesine ifade etme, dilin sınırlarını zorlama ve okuyucuda güçlü bir etki 
bırakma amacı taşıdığı kabul edilir. Bu yüzden şiirin, farklı yorumlara açık olması ve okuyucuda 
geniş bir duygusal tepki yelpazesi uyandırabilmesi önemlidir.
Şiirin kökenleri tarih boyunca dini törenlerde ve ritüellerde söylenen ahenkli sözlerle başlamıştır. 
Edebiyat tarihinde şiir, diğer edebi türlerden daha eski bir geleneğe sahiptir ve pek çok kültürde 
önemli bir yere sahiptir. Özellikle Türk ve dünya edebiyatında, şiir geleneği icracılar aracılığıyla 
sürdürülmüştür. Bu icracılar, şiirleri icra ederken belirli nazım birimlerine ve nazım biçimlerine 
bağlı kalarak, genellikle musiki aletleri eşliğinde performans sergilemişlerdir. Şiir geleneğindeki 
icracılar, sadece şairlik görevini üstlenmekle kalmamış, aynı zamanda hekimlik, din adamlığı, 
büyücülük, dansçılık, müzik bilgisi gibi çeşitli alanlarda da faaliyet göstermişlerdir. Bu icracılar, 
toplumda önemli bir rol oynamış ve kültürel mirasın aktarılmasında büyük bir etkiye sahip 
olmuşlardır. Ayrıca, şiir geleneği sayesinde, belirli bir toplumun tarihini, değerlerini, inançlarını 
ve duygularını yansıtan önemli bir belgeleme ve ifade aracı da olmuştur. Muhammed Yahya 
Hafîzî Cûzcâni, 21. yüzyılın şairlerinden biri olarak şiir geleneğine büyük bir özveriyle bağlı 
kalmış ve bu geleneğin yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılması için çalışmış bir isimdir. 
Çalışma özet, giriş ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Muhammed Yahya Hafîzî
Cûzcânî'nın hayatı, sanatı ve eserleridir. İkinci bölüm Muhabbet-Nāme eserinde geçen Özbekçe 
sözcükler ve nazım şekilleri yer alır. Üçüncü bölümde Muhabbet-Nāme divanında geçen nazım 
şekilleri gazel, kaside, maarif hakkındaki şiirler, rubai ve müstezat, mersiyeler ve alay tarzında 
yazılan şiirler yer almaktadır. Sonuç bölümünde ise elde edilen bilgiler üzerinden genel bir 
değerlendirme yapılarak Muhammed Yahya Hafîzî Cûzcânî'nin geleneğe katkıları üzerinde 
durulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Muhammed Yahyâ Hafīzî Cûzcânî, Cevzicânî, Muhabbet-Nâme, şi'ir

Abstract:
Poetry is a literary genre used to express human emotions, thoughts and dreams. However, it has 
a structure that is difficult to define precisely because it has been expressed in different ways in 
different cultures, periods and poets. For some, poetry is texts with a rhythmic structure; For some, 
it is the essence of language where emotions and images are concentrated. Additionally, the 
evolving nature of poetry over time and each poet's personal style also complicate definition. 
However, it is generally accepted that poetry aims to deeply express human emotions, push the 
boundaries of language, and leave a strong impression on the reader. Therefore, it is important 
that poetry is open to different interpretations and can evoke a wide range of emotional reactions 
in the reader.
The origins of poetry began with melodious words spoken in religious ceremonies and rituals 
throughout history. In the history of literature, poetry has an older tradition than other literary 
genres and has an important place in many cultures. Especially in Turkish and world literature, 
the tradition of poetry has been continued through performers. These performers adhered to certain 
verse units and verse forms while performing poems, and generally performed accompanied by 
musical instruments. Performers in the poetry tradition not only assumed the role of poets, but 
also operated in various fields such as medicine, clergy, witchcraft, dancing, and musical 
knowledge. These performers played an important role in society and had a great impact on the 
transmission of cultural heritage. Moreover, thanks to the tradition of poetry, it has also become 
an important means of documentation and expression that reflects the history, values, beliefs and 
emotions of a particular society. Muhammed Yahya Hafîzî Cûzcâni, as one of the poets of the 
21st century, is a person who devotedly adhered to the poetry tradition and worked to keep this 
tradition alive and pass it on to future generations.
The study consists of a summary, introduction and three main sections. The first part is the life, 
art and works of Muhammed Yahya Hafîzî Cûzcânî. The second part includes Uzbek words and 
verse forms mentioned in the book Muhabbet-Nāme. In the third part, the verse forms in the 
Muhabbet-Nāme divan, ghazals, odes, poems about knowledge, rubai and müstezat, elegies and 
poems written in the style of sarcasm are included. In the conclusion section, a general evaluation 
was made based on the information obtained and the contributions of Muhammed Yahya Hafîzî
Cûzcânî to the tradition were emphasized.

Keyword: Muhammed Yahya Hafîzî Cûzcânî, Muhabbet-Name, poetr