Son dönem Osmanlı Türkçesi sözlüklerinde renk adlarına dayalı söz varlığı
Vocabulard based on color names in Ottoman dictionaries
Yazar: ESMA ÇİMEN
Danışman: PROF. DR. FUNDA TOPRAK
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2021
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature
Dizin: Osmanlıca = Ottoman ; Renk adları = Color names ; Söz varlığı = Vocabulary ; Sözlük = Dictionary ; Sınıflandırma = Classification ; Türkçe sözlükler = Turkish dictionaries

Özet:
Bu çalışma; Osmanlı Türkçesi dönemindeki renk adlandırmalarını, renk adlarıyla oluşturulan özel adları, bitki adlarını, hayvan adlarını, mecaz, benzetme ve doğadan aktarım yoluyla kurulan renk adlarının Türkçedeki söz varlığına katkısını ve Türkçenin sözcük türetmeyle renk adları konusundaki işlekliğini belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde yazılmış Kamûs-ı Türkî, Lugat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lugât-ı Osmâniyye ve Lehce-i Osmânî sözlükleri taranmış, elde edilen söz varlığı yapı bakımından (basit, türemiş, birleşik) ve konularına göre (renk adlarıyla oluşturulan özel adlar, bitki adları, hayvan adları vb.) olmak üzere iki temel tasnifte incelenmiştir. Elde edilen sözcüklerin kökeni hakkında bilgi verilmeye çalışılmış, kökeni hakkında bilgi bulunamayan sözcükler (?) ile gösterilmiştir.
	Giriş bölümünde söz varlığı ve sözlük kavramı açıklanmış, taranan sözlükler hakkında genel bilgiler verilmiştir. Aynı zamanda çalışmanın ana konusu olan renk kavramı, renklerin insanlar üzerindeki etkileri, Türk kültüründe renklerin yeri ve önemi açıklanmıştır. Son olarak renk adları üzerine yapılan çalışmalardan birkaçı özetlenmiştir. 
	Birinci bölümde renk adlarına dayalı söz varlığı yapı bakımından; basit, türemiş ve birleşik sözcükler olmak üzere üç başlıkta incelenmiştir. Elde edilen verilere göre birleşik sözcük yapısındaki renk adlarından en fazla olanının sıfat tamlaması biçiminde kurulmuş olan renk adları olduğu tespit edilmiştir. İkinci bölümde renk adlarına dayalı söz varlığı anlam bakımından sınıflandırılmıştır. Renk adlarıyla oluşturulmuş özel adlar, bitki adları, hayvan adları, taş ve maden adları, tabiata ait unsurlar, yemek adları, hastalık adları, patlayıcı madde adları, kozmetik ürünler ve mecaz anlamlar incelenmiştir. 
	Sonuç kısmında sözlüklerden elde edilen renk adlarına ait söz varlığı hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Sözlükler arasındaki renk adlarına ait söz varlığının benzerlik ve farklılıkları ortaya koyulmuştur. Türkçede; sözcük türetme, doğadan aktarım, mecaz ve benzetme yoluyla renklerin adlandırılması oldukça geniş bir söz varlığının oluşmasına neden olmuştur. Bu çalışmanın renk adlarına ait söz varlığı açısından başka çalışmalara kaynak olabileceği düşünülmektedir. 
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Türkçesi Sözlükleri, Renk Adları, Sınıflandırma, Söz varlığı

Abstract:
The aim of this study was to determine the color names in the Ottoman Turkish period, the contribution of color names established by special names created with color names, plant names, animal names, metaphor, analogy and transfer from nature to the existence of words in Turkish and the productive of Turkish in terms of color names by word derivation. Kamûs-ı Türkî, Lugat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lugât-ı Osmâniyye and Lehce-i Osmânî dictionaries written during this period were scanned, the existence of words obtained in terms of structure (simple, derived, compound) and according to their subjects (special names created with color names, plant names, animal names, etc.) was studied in two basic classifications. Information about the origin of the obtained words was given. Words whose origin cannot be found is illustrated by (?).
In the introduction part, the existence of words and the concept of a dictionary are explained and general information about scanned dictionaries was given. At the same time, the concept of color which is the main subject of the study, the effects of colors on people, the place and importance of colors in Turkish culture were explained. Finally, a few of the studies on color names are summarized.
In the first part, color names are examined in three headings in terms of structure: simple, derived and compound words. According to the data obtained, it was determined that the largest number of color names in the compound word structure are color names established in the form of adjective clause. In the second part, color names are classified in terms of meaning. Special names created with color names, plant names, animal names, stone and mine names, nature elements, food names, illness names, explosive substance names, cosmetic products and metaphorical meanings were examined.
In the conclusion part, a general assessment about the existence of words for color names obtained from dictionaries was made. Similarities and differences in the existence of words for color names between dictionaries have been revealed. In Turkish, word derivation, nature transfer, metaphor and analogy through the naming of colors has led to the formation of a very wide word existence. It is believed that this study may be the source of other studies in terms of the existence of words related to color names.

Keywords: Ottoman Turkish Dictionaries, Color Names, Classification, Vocabulary