Irk Bitig'in söz dizimi
Syntax of Irk Bitig
Yazar: YASEMİN DELEN
Danışman: DOÇ. DR. ÜMİT HUNUTLU
Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Türk Dili ve Edebiyatı = Turkish Language and Literature

Özet:
Türkçe, çağlar boyunca birçok alfabe ile kullanılmış ve zamanla değişip gelişmiştir. Dilin sürekli değişip gelişmesi elbette ki araştırmacılarda dilin süreçlerini inceleme isteği uyandırmıştır. Türkologlar Türkçenin gelişim süreçlerini incelerken birçok çalışma yürütmektedirler. Söz dizimi de bu dilbilgisel çalışmalardan bir tanesidir. Türkçenin gelişim sürecinde birçok eser incelenerek eserlerin yazıldığı dönemin dili hakkında bilgi edinilmiş ve günümüz Türkçesinde aydınlanmamış konulara ışık tutulmuştur. Uygurlar döneminde Köktürk alfabesi ile yazılmış olan ve günümüze kadar gelebilmiş ilk kitap veya kitapçık diyebileceğimiz Irk Bitig de hem yazıldığı dönemin insanı ve kültürü hakkında hem de dönemin dili hakkında bizlere bilgiler sunmaktadır. Bu çalışmada ise Irk Bitig'in söz diziminin incelenerek hem kitabın yazıldığı dönemin dili için incelemede bulunmak, hem de günümüz Türkiye Türkçesi ile karşılaştırma yaparak Türk diline katkı sunmak amaçlanmıştır. 
Tez dört bölümden oluşmaktadır. İlk aşamada incelenen eserin yazıldığı dönem olan Uygurlar döneminin tarihi, kültürü, dini ve eserleri işlenmiştir. İkinci olarak Irk Bitig hakkında genel bilgiler aktarılmış ve eser üzerine yapılan başlıca çalışmalardan bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde söz dizimi hakkında genel bilgiler verilerek cümle ögelerinin, kelime gruplarının ve cümle çeşitlerinin tasnifleri yapılmıştır. Son bölümde ise Irk Bitig'in söz dizimi incelemesi; cümle çeşitleri, cümle ögeleri ve kelime grupları başlıkları altında kapsamlı olarak çözümlenmiştir. Sonuç kısmıda elde edilen veriler maddelenmiştir.

Abstract:
"This text discusses the evolution of the Turkish language throughout the ages, which has been utilized with various alphabets, evolving and developing over time as a living entity. Naturally, the constant evolution and development of the language have sparked an interest in examining linguistic processes in people. Turkologists conduct numerous studies when examining the development of Turkish. Syntax is one of these linguistic studies. By analyzing many works from the evolution process of Turkish, insights have been gained into the language of the time in which these works were written, shedding light on unresolved aspects in contemporary Turkish.The Irk Bitig, written in the Old Turkic script during the Uyghur period and surviving to the present day, can be considered one of the first books or booklets. It provides us with information not only about the people and culture of its time but also about the language of that period. This study aims to examine the syntax of Irk Bitig, both to investigate the language of the time it was written and to contribute to the Turkish language by comparing it with modern Turkish in Turkey.
The thesis is structured in four stages. In the first stage, the Uyghur period, its culture, religion, and works were examined. Secondly, general information about Irk Bitig was provided, and the main studies conducted on the work were discussed. In the third stage, general information about syntax was given, and classifications of sentence elements, word groups, and sentence types were made. The final section focuses on the syntax analysis of Irk Bitig, encompassing sentence types, sentence elements, and word groups. The conclusion section lists the obtained data.