İbrâhîm el-Kûrânî'ye göre insan fiilleri Meslekü's-Sedâd risalesi bağlamında
Human acts according to İbrahim al-Kūrānī -within the context of the epistel titled al-Maslak al-Sadād-
Yazar: ŞERİFE NUR ÇELİK
Danışman: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜLYA TERZİOĞLU
Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2019
Konu: Din = Religion
Dizin: El-Kurani = Al-Kurani ; Kelam = Islamic theology ; Kur'an-ı Kerim = Koran ; İnsan = Human ; İslamiyet = Islam

Özet:
Kelâm ilmî, özellikle klasik dönem sonrasında nazarî-aklî ilimlerden felsefe ve
mantıkla etkileşim halinde olmuştur. Muhyiddîn ibnü'l-Arabî ve takipçilerinin
metafizik bir iddia ile mevzu, mebadi ve mesailini tayin ettiği vahdet-i vücûd
düşüncesine kelâm ilminin mesafeli ve eleştirel duruşu, XVI. yüzyıl sonrasında
yumuşamaya başlamıştır. Özellikle Devvânî'nin vahdet-i vücûd ile kelâmı biraraya
getiren tavrı sonraki dönemlere etki etmiştir. Devvânî'nin bu yaklaşımını daha ileriye
taşıyan İbrâhîm el-Kûrânî, kelâm meselelerinin vahdet-i vücûdun âlem tasavvuruna
uygun olarak açıklanabileceğini iddia ederek bu iki geleneği uzlaştırmaya çalışmıştır.
Onun bu tavrının görünür hale geldiği en önemli eserlerinden biri Meslekü's-sedâd
risalesidir.
Modern öncesi dönemde kelâm ilminin yöntemi ve tartışmalarına örnek olması
açısından Meslekü's-sedâd risalesi merkezinde XVII. yüzyıl düşünce tarihinin
değerlendirileceği bu çalışmada özellikle kelâm ve tasavvuf ilişkisi ele alınacaktır.
Giriş ve üç bölüme ayrılan tezin ilk bölümünde bahsi geçen risalede ele alınan
konuların tarihi bağlamının ortaya konulması için Kûrânî'nin ilmî hayatı ve yaşadığı
dönemin entelektüel durumuna dair genel bir çerçeve sunulmuştur.
Tezin ikinci bölümünde Kûrânî'nin insan fiillerini açıklamada faydalandığı ve
tartıştığı meselelerin fikrî zeminini oluşturan tevhid görüşünü ve âlem tasavvuruna
yer verilmiştir. Ancak Kûrânî'nin kelâmi bir meseleyi vahdet-i vücûdun âlem
tasavvuruna göre açıklamasından dolayı bu bölümde ana hatlarıyla kelâm ve
tasavvufun ilahi sıfatlar ve bu sıfatların mümkün ile ilişkisine değinilmiştir. Böylece
Kûrânî'nin uzlaştırmaya çalıştığı iki ekolun temelde hangi noktalarda birbirinden
ayrıldığı hususu ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.
Tezin son kısmında insan fiillerinin meydana gelmesinde etkili olan ilâhi kudret ve
hâdis kudretin durumuna dair tartışmalara ele alınmıştır. Kûrânî'nin özellikle
vurguladığı "bağımsız olmayan ve Allah'ın izni ile tesir eden hâdis kudret" terimi
üzerinden meselelelerin ele alındığı bu son bölümde, onun kelâm ve vahdet-i vücûd
geleneğini telif etme amacıyla izlediği eklektik tavra dikkat çekilmiştir. Ayrıca bu
bölümde Kûrânî'nin hâdis kudret görüşü ile insanın mükellef olmasının ispatlaması
arasındaki ilişki ve insanın sorumluluğunun ne zaman başladığına dair görüşleri
açıklanmıştır.

Abstract:
Kalām was in interaction with the theoretical sciences especially, philosophy and
logic in the post-classical period. Kalām scholars' reserved and critical stance of
wahdat al-wujūd which was developed by Muhyiddīn ibn al-Arabī and his followers
softened after the sixteenth century. Especially the attitude of Dawwānī which
combined wahdat al-wujūd with kalām has influenced the later periods. Ibrāhīm al-
Kūrānī, who has improved this approach of Dawwānī, tried to reconcile these two
traditions by claiming that the problems of kalam can be explained in accordance
with the world imagination of unity of being (wahdat al-wujūd). One of his most
important works in which his attitude has become apparent is the treatise Maslak assadād.
In the pre-modern period, the treatise Maslak as-sadād is an important example of the
method and discussions of the kalām in the seventeeth century and in this thesis I will
be show the relationship between theology and sufism in that treatise. In the first part
of the thesis, which is divided into three sections, the introduction of the historical
context of the subjects discussed in the treatise Maslak as-sadād and first section of
the paper is presented a general framework of the intellectual life of the period of
Kūrānī's life.
In the second part of the thesis inculedes the idea of tawhīd (monotheism) and created
world, which is the intellectual basis of the issues that Kūrānī used to discuss and
explain the human acts. However, due to the explanations of Kūrānī according to the
world imagination of unity of being, this section outlines the divine attributes'
connection with possible existents. Thus, it was tried to find out at what points the
two schools which Kūrānī tried to reconcile.
In the last part of the thesis, divine power and created power which is effective in the
occurrence of human actions are discussed. In this last chapter has been pointed out
the eclectic attitude that Kūrānī tried to reconcile kalām and unity of being tradition
according to the term "power that is not independent and influences by Allah's
permission". In this section, the relationship between the opinion of Kūrānī's state of
power and the evidence of human prosperity and, the opinions of when the
responsibility of human beings started has been explained.