Rozasea hastalarında demografik ve klinik özelliklerin hastalık algısına ve güneşten korunma davranışlarına etkisi
The impact of demographic and clinical characteristics on i̇llness perception and sun protection behaviors in rosacea patients
Yazar: GÜLFEM NUR AKIN
Danışman: PROF. DR. SEVGİ AKARSU
Dokuz Eylül Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Deri ve Zührevi Hast. Ana Bilim Dalı
Derece: Tıpta Uzmanlık, 2024
Konu: Dermatoloji = Dermatology
Dizin: Akne rozasea = Acne rosacea

Özet:
Rozasea, yüz bölgesindeki eritem, papül, püstül, telenjiektazi ve fimatöz değişiklikler ile karakterize kronik inflamatuar bir deri hastalığıdır. Yaşam kalitesini ve psikolojik sağlığı derinden etkilediği gösterilmiştir. Rozaseanın tedavisinde ve önlenmesinde temel basamak ultraviyole (UV) maruziyetini azaltmak yani hastanın güneşten korunma davranışını geliştirmesini sağlamaktır. Bu çalışma, rozasealı hastaların klinik ve demografik özelliklerinin hastalık algısı, yaşam kalitesi ve güneşten korunma davranışları üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Bu çalışmaya Aralık 2021- Mayıs 2023 tarihleri arasında Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Deri ve Zührevi Hastalıkları Anabilim Dalı polikliniğine başvuran ve çalışma kriterlerine uyan yaş-cinsiyet eşleşmeli 120 rozasea tanılı hasta ve 120 kontrol olgusu alınmıştır. Tüm olguların sosyodemografik verileri ve Fitzpatrick deri tipleri, rozasealı olguların hastalık başlangıç yaşı, hastalık süresi ve olası tetikleyici faktörleri kaydedilmiştir. Eritematotelenjiektatik, papülopüstüler ve fimatöz olmak üzere üç alt tipte gruplandırılan rozasealı olguların rozasea klinik şiddet skorları (RKŞS) belirlenmiştir. Yaşam kalitesi değerlendirmesi için Rozasea Yaşam Klitesi Ölçeği (RYKÖ), hastalık algısını değerlendirmek amacıyla Hastalık Algısı Ölçeği (HAÖ), bireylerin kendilerini güneşten nasıl koruduklarını değerlendirmek amacıyla Güneşten Korunma Davranışı Ölçeği (GKDÖ) ve hastaların güneşten korunmadaki kararlılıklarını ölçmek amacıyla Güneşten Korunma Karar Dengesi Ölçeği (GKKDÖ) kullanılmıştır. 
Elde edilen bulguların istatistiksel analizlerinin uygulamasında IBM SPSS 26.0 programından yararlanılmıştır. Buna göre rozasea hastaları ve kontrol grubu olguları arasında deri tipi (p<0,001), meslek (p=0,028) ve yaşanılan yer (p=0,016) açısından anlamlı farklılık saptanmıştır. Rozasea hastalarında en sık (%84,2) güneş maruziyeti suçlanırken hastaların yarısından fazlası duygusal değişimler, sıcak hava, sıcak banyo, stres, terleme ve egzersiz ile rozasea semptomlarının alevlendiğini belirtmiştir. Rozasea ve kontrol grubu olguları arasında sigara kullanımı (p=0,039), sıcak kahve içme (p<0,001), sıcak çay içme (p=0,005) ve     sauna/hamam/buhar odası maruziyeti (p=0,038) oranlarının olarak anlamlı seviyede farklılık gösterdiği bulunmuştur. Olguların %85'inin hastalığın nedeni olarak güneş maruziyetini, %80,2'sinin hava ısısını, %78,3'ünün stres/endişeyi ve %56,7'sinin çevre kirliliğini sorumlu tuttuğu gösterilmiştir. Rozasea hastalarının 'sık sık ve daima' uygulama şeklinde olmak üzere %87,5'inin gölgede oturduğu, %54,1'inin güneş koruyucu krem ve %16,6'sının ise koruyucu şapka kullandığı bulunmuştur. Rozasea grubunun kontrol grubuna göre toplam GKDÖ ortalaması (p<0,001) güneşten kaçınma (p<0,001), güneş kremi kullanımı (p<0,001), şapka kullanımı (p<0,001) ve GKKDÖ yarar altboyutu (p<0,001) ortalamalarının daha yüksek olduğu saptanmıştır. Kontrol grubunun rozasea grubuna göre GKKDÖ zarar altboyutu (p=0,013) ortalamalarının da daha yüksek olduğu bulunmuştur. Rozasea olgularının RKŞS skorları ile RYKÖ (r=0,365, p<0,001), RYKÖ-duygu  (r=0,327, p<0,001), RYKÖ-semptom (r=0,314, p<0,001), HAÖ-sonuç (r=0,222, p<0,005) ve HAÖ-duygu (r=0,308, p<0,001) skorları arasında anlamlı seviyede pozitif korelasyon saptanmıştır. Rozasealı hastaların RYKÖ-fonksiyon skorları ile GKDÖ-toplam (r=0,288, p<0,001), GKDÖ-kaçınma (r=0,241, p<0,001) ve GKDÖ-güneş kremi kullanımı (r=0,213, p<0,005) skorları arasında anlamlı pozitif korelasyon bulunmuştur. Olguların HAÖ-süre skorları ile GKKDÖ-yarar (r=0,185, p<0,005), GKDÖ-toplam (r=0,209, p<0,005), GKDÖ-güneşten kaçınma (r=0,187, p<0,005) ve GKDÖ-güneş kremi kullanımı (r=0,221, p<0,005) skorları arasında anlamlı pozitif korelasyon belirlenmiştir. Buna ek olarak HAÖ-süre skorları ile RKŞS (r=-0,198, p<0,005) ve GKKDÖ-zarar (r=-0,255, p<0,001) skorları arasında anlamlı negatif korelasyon bulunmuştur. Rozasealı hastaların RYKÖ (p=0,039, GA;1,057 – 9,139) skorlarının 3,109 kat istatistiksel açıdan anlamlı seviyede hastalık şiddetini arttırdığı belirlenmiştir. RYKÖ skorları üzerinde RKŞS (p=0,001, GA:0,079-0,323), HAÖ-sonuç (p=0,032, GA:0,002-0,049), HAÖ-anlama (p=0,002, GA:-0,053 - -0,012), HAÖ-duygu (p=0,000, GA:0,026-0,067), HNÖ-risk etmenleri (p=0,011, GA:-0,053 - -0,007), HNÖ- bağışıklık (p=0,021, GA:0,009-0,114) ve GKKDÖ-yarar (p=0,020, GA:0,007-0,079) skorları anlamlı olarak etkili bulunmuştur. GKDÖ skorlarının açıklandığı modelde, model alt değişkenleri incelendiğinde risk etmenleri (p=0,05) ve RYKÖ (p=0,033) skorlarının anlamlı derecede etkili olabileceği belirlenmiştir. Hastalığının tedavi ile kontrol altına alınabileceğini düşünen (p=0,043, GA:0,006 – 0,403) ve yaşam kalitesi daha çok etkilenen (p=0,003, GA:0,508-2,505) hastaların GKKDÖ-yarar alt skorlarının daha yüksek olduğu bulunmuştur. Rozasea farkındalığına göre HAÖ-süre (p=0,016), HAÖ-anlama (p=0,014), güneşten kaçınma (p=0,008) ve güneş kremi kullanımı (p=0,001) ortalamaları açısından anlamlı farklılık belirlenmiştir. Rozasea hastalığını spesifik olarak bilenlerin HAÖ-süre, HAÖ-anlama ve güneşten kaçınma ortalamaları hastalık hakkında hiçbir şey bilmeyenlerin ortalamalarına göre daha yüksek olduğu (p<0,05) bulunmuştur. Buna ek olarak rozasea hastalığını spesifik olarak bilenlerin de güneş kremi kullanımının diğer iki gruba göre daha yüksek olduğu (p<0,05) gözlenmiştir. 
Araştırmamız rozasea hastalarında demografik ve klinik özelliklerin hastalık algısı, yaşam kalitesi ve güneşten korunma davranışlarına etkisini değerlendiren; ayrıca bu hasta grubunda hastalık algısı ve güneşten korunma davranışlarının birbirleriyle ilişkisini inceleyen ilk çalışmadır. Bulgularımıza göre rozasealı hastaların klinik özelliklerinin ve hastalık algısının, RYKÖ ve güneşten korunma davranışlarını etkilediği görülmektedir. Rozasea hastalarında hastalık algısını olumlu yönde değiştirmek ve yaşam kalitesindeki etkilenme düzeyini azaltabilmek, güneşten korunma davranışları başta olmak üzere tedaviye uyumlarını arttırabilmek için yardımcı olacaktır. Elde ettiğimiz verilerin daha geniş bir perspektifte değerlendirilmesi için gelecekte yapılacak olan çok merkezli, geniş çaplı, prospektif çalışmalara ihtiyaç vardır.

Abstract:
Rosacea is a chronic inflammatory skin condition characterized by erythema, papules, pustules, telangiectasia, and phymatous changes in the facial area. It has been demonstrated to affect quality of life and psychological well-being profoundly. The primary step in the treatment and prevention of rosacea is to reduce ultraviolet (UV) exposure, thereby promoting sun protection behavior in patients. This study aims to evaluate the effects of clinical and demographic characteristics of rosacea patients on disease perception, quality of life, and sun protection behaviors.
Between December 2021 and May 2023, 120 rosacea-diagnosed patients and 120 matching in age and gender control subjects were recruited from the Dermatology and Venereology Department outpatient clinic at Dokuz Eylül University Faculty of Medicine. Sociodemographic data and Fitzpatrick skin types of all subjects, as well as the age of onset, duration of disease, and potential triggering factors of rosacea patients, were recorded. Rosacea patients were classified into three subtypes (erythematotelangiectatic, papulopustular, phymatous) and their Rosacea Severity Scores (RSS) were determined. The Rosacea Quality of Life Scale (RosaQol) was used for quality of life assessment, the Revised Illness Perception Questionnaire (IPQ-R) was used to assess illness perception, the Sun Protection Behavior Scale (SPBS) was used to evaluate how individuals protect themselves from the sun, and the Sun Protection Decisional Balance Scale (SPDBS) was used to measure patients' commitment to sun protection.
The obtained data were analyzed using the IBM SPSS 26.0 program. Accordingly, significant differences were observed between rosacea patients and control group subjects in terms of skin type (p<0.001), occupation (p=0.028), and place of residence (p=0.016). While the majority of rosacea patients (84.2%) identified sunlight exposure as a significant factor, over fifty percent of the patients mentioned that emotional fluctuations, warm weather, hot baths, stress, perspiration, and physical activity worsened their rosacea symptoms. Significant differences were found between rosacea and control group subjects in terms of smoking (p=0.039), hot coffee consumption (p<0.001), hot tea consumption (p=0.005), and sauna/hammam/steam room exposure (p=0.038) rates. It was demonstrated that 85% of the cases attributed the cause of the disease to sunlight exposure, 80.2% to temperature, 78.3% to stress/anxiety, and 56.7% to environmental pollution.
Regarding sun protection behaviors, 87.5% of rosacea patients reported sitting in the shade frequently or always, 54.1% used sunscreen, and 16.6% used protective hats. The total mean score of Sun Protection Decisional Balance Scale (SPDBS) (p<0.001), sun avoidance (p<0.001), sunscreen use (p<0.001), hat use (p<0.001), and SPDBS Pros subscale (p<0.001) were higher in the rosacea group compared to the control group. Additionally, the control group had higher SPDBS cons subscale scores compared to the rosacea group (p=0.013). Positive correlations were found between Rosacea Severity Scores and Rosacea Specific Quality of Life Scale (RosaQol) (r=0.365, p<0.001), RosaQol -emotion domain (r=0.327, p<0.001), RosaQol -symptom domain (r=0.314, p<0.001), Illness Perception Questionnaire - Consequences (r=0.222, p<0.005), and IPQ-R -emotion (r=0.308, p<0.001) scores. Significant positive correlations were also found between RosaQol -function domain scores of rosacea patients and SPBS-total (r=0.288, p<0.001), SPBS- sun avoidance (r=0.241, p<0.001), and SPBS-sunscreen use (r=0.213, p<0.005) scores. Moreover, significant positive correlations were identified between IPQ-R - chronic scores of subjects and SPDBS-pros (r=0.185, p<0.005), SPDBS-total (r=0.209, p<0.005), SPBS- sun avoidance (r=0.187, p<0.005), and SPBS-sunscreen use (r=0.221, p<0.005) scores. Furthermore, significant negative correlations were found between IPQ-R - chronic scores and Rosacea severity (r=-0.198, p<0.005) and SPDBS- cons (r=-0.255, p<0.001) scores. It was determined that Rosacea Quality of Life Scale (RosaQol) scores increased the disease severity by 3.109 times (p=0.039, CI: 1.057 – 9.139). Additionally, Rosacea severity (p=0.001, CI: 0.079-0.323), IPQ-R- Consequences (p=0.032, CI: 0.002-0.049), IPQ-R - Illness Coherence (p=0.002, CI: -0.053 - -0.012), IPQ-R - Emotional representations (p=0.000, CI: 0.026-0.067), IPQ-R -risk factors (p=0.011, CI: -0.053 - -0.007), IPQ-R -immunity (p=0.021, CI: 0.009-0.114), and SPDBS-pros (p=0.020, CI: 0.007-0.079) scores were found to be significantly effective on RosaQol scores. In the model explaining SPDBS scores, it was determined that risk factors (p=0.05) and RosaQol scores (p=0.033) could be significantly effective when examining model sub-variables. It was found that patients who believed their disease could be controlled with treatment (p=0.043, CI: 0.006 – 0.403) and whose quality of life was more affected (p=0.003, CI: 0.508-2.505) had higher SPDBS-pros subscale scores. Significant differences were determined in terms of IPQ-R - chronic (p=0.016), IPQ-R - Illness Coherence (p=0.014), sun avoidance (p=0.008), and sunscreen use (p=0.001) averages according to rosacea awareness. The averages of, IPQ-R - chronic, IPQ-R - Illness Coherence and sun avoidance were higher in those who specifically knew about rosacea compared to those who knew nothing about the disease (p<0.05). Additionally, it was observed that those who specifically knew about rosacea used sunscreen more than the other two groups (p<0.05).
Our study is the first to evaluate the impact of demographic and clinical characteristics on illness perception, quality of life, and sun protection behaviors in rosacea patients, as well as examining the relationship between illness perception and sun protection behaviors in this patient group. Our findings indicate that the clinical characteristics and illness perception of rosacea patients influence RosaQol and sun protection behaviors. Improving illness perception and sun protection behaviors among rosacea patients can positively alter their quality of life and increase adherence to treatment regimens. Future multicenter, large-scale, prospective studies are needed to evaluate our findings from a broader perspective.