Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde bulunan Memlûk cildleri
Bindings of Mamluk manuscripts found in the Museum of Turkish and Islamic Arts
Yazar: BETÜL ŞAHİN
Danışman: DOÇ. DR. HİLAL KAZAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk İslam Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Güzel Sanatlar = Fine Arts
Dizin: Cilt sanatı = Book binding ; Kapak tasarımı = Cover design ; Memlük Devleti = Mamluk State ; Türk ve İslam Eserleri Müzesi = Turkish and Islamic Arts Museum

Özet:
Ciltçilik rulo şeklindeki kitapların yerini, Romalılar zamanında sayfaları dikdörtgen biçiminde kesilmiş kodeksin almasıyla ortaya çıkmıştır. Günümüze ulaşan en eski kapaklar, papirüsün oldukça sade bir şekilde deriyle kaplanması suretiyle yapılmış olup IV. yüzyıldan kalmadır. Sanat değerine haiz ilk örnekler VIII.-IX. yüzyılda Orta Asya'da Uygurlar ve Mısır'da Koptlar tarafından yapılmıştır. İslam cild sanatına ait en erken örnekler de yine Tunus ve Mısır'da bulunmuştur. İslam cildleri Abbasiler, Tolunoğulları, Büyük Selçuklular, Fatımiler, Eyyubiler, İlhanlılar, Celayirliler, Anadolu Selçuklular, Safeviler, Osmanlılar ve Memlûklerle devam ettirilmiş ve birbirinden güzel eserler ortaya çıkarılmıştır.
Bu çalışmayla, İslam cild sanatı içinde kendi adıyla bir üslup oluşturan ve hakkında yeterince bilgi bulunmayan ve Ülkemiz'de de çalışılmamış olan Memlûk cildlerine ait örneklerin kataloglanması, tanıtılması, üslûp özelliklerinin belirlenmesi ve konuyla ilgilenen araştırmacıların istifadesine sunulması amaçlanmaktadır.
Bu çalışmada Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde bulunan yazma eserlerin cildleri incelenmiş olup; bu örnekler içinden sanat değerine haiz Memlûk dönemi deri cildleri tercih edilmiştir.
Esas olarak iki bölümden oluşan bu çalışmada birinci bölümde: Memlûkler, Memlûk sistemi, Memlûk Devleti'nin siyasi tarihi, kültürel ve sosyal ortamı, mimarisi, cam, seramik, çini, metal işçiliği ile hüsn-i hat ve tezhip sanatları hakkında bilgi verilmiştir.
İkinci bölümde ise: öncelikle Memlûkler dönemi cild sanatı hakkında bilgi verilmiştir. Bu genel bilgiden sonra Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde bulunan Memlûk cildlerinin ait oldukları dönemde hüküm süren Sultanlar (Baybars, Nasırüddin Muhammed b. Kalavun, Hasan en-Nasır, Berkûk, Fereç b. Berkuk, Barsbay, İnal, Seyfeddin Çakmak, Şeyh Müeyyed, Hoşkadem, Kayıtbay ve Kansu Gavri)'ın saltanatları ele alınmış olup, bu sultanlar döneminde yapılan cildler detaylı olarak incelenmiştir.
Ek kısmına lügatçe ve katalog eklenmiş olup, katalog kısmında ikinci bölümde tanıtılan eserlerin katalog bilgileri ile iç ve dış kapak görsellerine yer verilmiştir.

Abstract:
Bookbinding emerged when the rolls were replaced by the codex, the pages of which were cut into a rectangular shape in Roman times. The oldest surviving bindings were made by covering the papyrus with leather in a very simple way and they remain from the century IV. The first examples having artistic value were made by the Uyghurs in Central Asia and the Copts in Egypt between century VIII and IX.  The earliest examples of Islamic binding art were also found in Tunisia and Egypt. Islamic bookbindings were continued by Abbasids, Tulunids, Great Seljuks, Fatimids, Ayyubids, Ilkhanids, Calayirs, Anatolian Seljuks, Safavids, Ottomans and Mamluks and bindings each is more beautiful than the next were produced.
Although Mamluk bindings establish an own stylistic feature called by its name in Islamic bookbinding art, there is not enough information about them and have not been studied these bindings in our country. With this study, it is aimed to catalogue, introduce, determine the stylistic features of Mamluk bindings and present them to the researchers who are interested in the subject.  
In this study, the bindings of the manuscripts in the Turkish and Islamic Arts Museum were examined; among these manuscripts, leather bindings from the Mamluk period, which have artistic value, were preferred.
In this study, which mainly consists of two parts, information about the Mamluks, the Mamluk system, the political history, cultural and social environment of the Mamluk State, architecture, glass, ceramics, tile, metalwork, calligraphy and illumination arts are given in the first part.
In the second part: first of all, information about the binding art of the Mamluk period is given. After this general information, the Mamluk bindings found in the Museum of Turkish and Islamic Works belong to the Sultans who reigned during the period (Baibars, Nasiruddin Muhammad b. Qalawun, Hasan an-Nasir, Barquq, Faraj İbn Barquq, Barsbay, Inal, Jaqmaq, Shaykh al- Muay'yad, Khushqadam, Qaitbay and Qansuh al-Ghawri) have been discussed and the bindings made during the period of these sultans have been examined in detail. 
A dictionary and catalogue have been added to the appendix section, and the catalogue information and interior and exterior cover visuals of the works introduced in the second section have been included.