Kant'ta saf aklın sınırı
The boundary of pure reason in Kant
Yazar: TUBA ÜNAL
Danışman: PROF. DR. ŞABAN HAKLI
Hitit Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: Felsefe = Philosophy
Dizin: Akıl = Reason ; Felsefe = Philosophy ; Felsefe tarihi = Philosophy history ; Kant, Immanuel = Kant, Immanuel ; Saf akıl = Pure reason

Özet:
Bir problem olarak akla sınır çizme; yani insan aklının neyi bilip neyi bilemeyeceği, doğru
bilgiye nasıl ulaşabileceği veya nerde durması gerektiği geçmişten günümüze kadar felsefenin
temel konularından biri olagelmiştir. Alman felsefesinin kurucu isimlerinden Immanuel
Kant'ın eleştiri felsefesinde ulaşmak istediği temel amaç da, Critique of Pure Reason (Saf Aklın
Eleştirisi) adlı eserinde belirttiği üzere, saf aklın bütün kapsamını, hem sınırları hem de
içeriğiyle eksiksiz ve genel ilkelere göre belirlemektir. Kant eleştiri felsefesinde, klasik
metafizikçilerin yaptığının aksine, metafizik bilgilerin pozitif bilimlerin yöntemleriyle
bilinemeyeceğini savunmuştur. Kant'a göre eğer metafizik bir bilim olarak mümkün olacaksa,
insan aklı neyin a priori olarak bilineceğini tespit etmek, bu temel üzerinde prensiplerini
belirlemek ve bu prensiplerin uygulanabileceği alanın dışında kalan şeyleri bilimin dışında
bırakmayı kabul etmek mecburiyetindedir. Metafiziğin bir bilim olabilmesi için, aklın deneyimi
aşan bu etkinliğinin bilimsel açıdan dayanaklarının ve çerçevesinin açıkça gösterilmesi
gerekmektedir. Dolayısıyla insan aklının neyi bilip neyi bilemeyeceği problemiyle ilgili olarak
öncelikle ele alınması gereken, saf aklın deneyimden bağımsız olarak neyi, ne kadar ve nasıl
bilebileceğinin belirlenmesidir. Bu bağlamda Kant eleştirisinde, a priori (deneyimde
verilmeyen)-a posteriori (deneyimde verilen) kavramlarına paralel olarak fenomenal (duyu
verileriyle deneyimlenebilen alan) ve numenal (duyu verileriyle deneyimlenemeyen alan)
dünya ayrımlarını yaparak fenomenlerin bilgisini elde etmek mümkün iken, numenlerin
bilgisini elde etmenin mümkün olmadığını iddia etmiştir. Kant bu iddiasını, deneyden
gelmeyen ama deney-nesne bilgisiymiş gibi bilgimizi genişleten "sentetik a priori yargı"ların
nasıl olanaklı olduğunu bu yargıların kaynak, kapsam ve sınırlarını göstermeye çalışarak
temellendirmiştir. Bu problem "saf matematik nasıl olanaklıdır?", "saf doğa bilimi nasıl olanaklıdır?" ve "bilim olarak metafizik nasıl olanaklıdır?" sorularını da beraberinde
getirmiştir. Bu çalışmada, "saf aklın sınırı nedir?" problemi, Kant'ın eleştiri felsefesi üzerinden
araştırılmıştır. Felsefe tarihinde bir mihenk taşı görevi gören Kant'ın eleştiri felsefesi; "eleştiri"
ve "sınır" kavramları ile felsefe tarihine yönelttiği sorular ve cevapların Kant sonrası felsefeye
yaptığı etkinin daha iyi anlaşılması için önem arz ettiğinden söz konusu kavramlar bağlamında
irdelenmiştir. Çalışmanın temel amacı; Kant'ın geleneksel metafiziğe yönelik eleştirilerine yön
veren aklın deneyimden bağımsız olarak kullanımı hakkındaki düşünceleriyle bilgiye çizdiği
sınırları belirleyerek onun eleştiri felsefesinde "saf aklın sınırı" problemini tespit ve analiz
etmek; tartışmalardan hareketle "saf aklın sınırı"nı açığa çıkartmaktır. Bu amaç doğrultusunda
çalışmada, akla çizilen sınırlar içinde Kant felsefesinde aklın teorik faaliyetlerine temel teşkil
eden durum, olanak ve şartlar ortaya konmuş; transendental felsefenin temel argümanlarıyla
"matematik ve doğa bilimlerinde sentetik a priori yargılar nasıl mümkündür?" sorunsalıyla
birlikte "bilim olarak metafizik nasıl olanaklıdır?" problemi sistematik bir şekilde
incelenmiştir. Bu inceleme göstermiştir ki, metafizik alanda sentetik a priori bilgi, yani
metafiziğin nesnel nitelikte bir bilim olmasına imkân sağlayacak bir bilgi, metafizikte saf aklın
sınırlarını aşmaktadır.

Anahtar Kavramlar: Kant, Saf Akıl, Sınır, Transendental, Eleştiri

Abstract:
Drawing borders on reason as a problem; that is, "what the human reason knows and cannot
know", "how to reach the right information or where it should stop" is one of the basic issues
of philosophy from past to present. The main aim that Immanuel Kant, one of the founding
names of German philosophy, wants to achieve in his philosophy of criticism, is to determine
the whole scope of pure reason, both with its boundaries and content, according to general
principles. In his philosophy of criticism, Kant argued that metaphysical knowledge cannot be
known by the methods of positive sciences, contrary to what classical metaphysicians did.
According to Kant, if metaphysics is to be possible as a science, the human reason must
determine what is to be known a priori, determine its principles on this basis, and agree to
exclude from science what is outside the field in which these principles can be applied. In order
for metaphysics to be a science, the scientific basis and framework of this activity of the reason
that transcends experience must be clearly demonstrated. Therefore, in relation to the problem
of what the human reason knows and cannot know, what needs to be addressed first is to
determine what, how much and how the pure reason can know independently of experience.
In this context, in his critique, Kant made distinctions between the phenomenal (area that can
be experienced with sense data) and numenal (area that cannot be experienced with sense
data) with the concepts of a priori (not given in experience)-a posteriori (given in experience).
He claimed that it is possible to obtain knowledge of phenomena, but that it is not possible to
obtain knowledge of noumena. Kant justified this claim that "how synthetic a priori judgments
are possible?", which do not come from experience but expand our knowledge as if it were
experience-object knowledge by trying to show the source, scope and boundaries of synthetic
a priori judgments. This problem brings along various questions that "How is pure mathematics possible?", "How is pure natural science possible?" and "How is metaphysics
possible as a science?" In this study, the problem of "what is the boundary of pure reason?" is
investigated through Kant's philosophy of criticism. Kant's philosophy of criticism, which
serves as a touchstone in the history of philosophy; in order to better understand the effects of
the questions and answers posed to the history of philosophy on post-Kantian philosophy, has
been examined in the context of the concepts of "criticism" and "boundary". The main purpose
of the study; to identify and analyze the problem of "the boundary of pure reason" in Kant's
philosophy of criticism by determining the boundaries he draws to knowledge with his
thoughts about the use of reason independent of experience, which guides his criticisms of
traditional metaphysics; is to reveal the "boundary of pure reason" based on the discussions.
For this purpose, in this study, the situations, possibilities and conditions that form the basis
of the theoretical activities of the reason in the philosophy of Kant within the boundaries drawn
to the reason have been revealed; the problem that "how is metaphysics possible as a science?"
has been systematically investigated with together the problematic of "how are synthetic a
priori judgments possible in mathematics and natural sciences?" considering the main
arguments of transcendental philosophy. This examination has shown that synthetic a priori
knowledge in metaphysics, that is, knowledge that will allow metaphysics to be an objective
science, exceeds the boundaries of pure reason in metaphysics.