Türk işaret dili medya çevirisi: Uzamsal gönderimde gözlemlenen söylem belirsizliği görünümleri
Turkish sign language media translation: Appearances of discourse unclear observed in spatial reference
Yazar: UFUK ÇELEBİOĞLU
Danışman: DOÇ. DR. AYTAÇ ÇELTEK
Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Türk İşaret Dili ve Sağır Çalışmaları Ana Bilim Dalı /  Türk İşaret Dili Tercümanlığı Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2024
Konu: Mütercim-Tercümanlık = Translation and Interpretation

Özet:
Görsel bir modaliteyi kullanan işaret dilleri gönderim biçimleri olarak konuşma
dillerindekine benzer ögeleri, örneğin adları ve AÖ kullanmakla birlikte ayrıca gösterme
işaretleri, uyum eylemleri, varlık, araç ya da tanımlama sınıflandırıcıları, rol değiştirimleri,
el-dışı belirleyiciler gibi görsel modalitenin rahatlıkla yönettiği araçları da gönderim izleme
dizgesi içinde kullanır. İşaret dillerinde bu farklı gönderim araçları işaret alanı olarak
adlandırılan ve işaretçiyi çevreleyen yakın alanın kullanımı ile ilişkilidir. İşaret alanı için
göndergelerin uzamsal ilişkilerine karşılık gelen konumlaştırma, işaret dilleri söyleminde
bağdaşıklığı sürdürür ve göndergeleri izlemek için bir araçtır. İşaret dili çevirisinde çevirmen
uzamsal ilişkilerde gönderimleri işaret alanı içerisinde kodlamadığında o ilişkiler bozulmuş
ya da hiç üretilmemiş olur. Bu gönderim araçlarını kullanan çevirmen konuşma sırasında
fiziksel olarak bulunmayan göndergelere işaret alanında sözdizimsel olarak çıkak yükleyerek
çeviri sürecinde gözlemci ve deneyimci olarak rol alabilmektedir. Padden'ın eylem
sınıflandırması üzerine 1983, 1988 ve 1990 yıllarında gerçekleştirdiği ufuk açıcı
çalışmalarından yararlanan bu çalışma, TİD çevirilerinde hedef metinde gerçekleşen
gönderimsel araçlardan uyum eylemlerinin çevirisini araştırmaktadır. Çalışmada Türkçeden
TİD'e gerçekleşen çevirilerde göndergelerin kodlanmasında ortaya çıktığı düşünülen
belirsizlikleri saptamak amacıyla aşağıdaki soruların yanıtları aranmaktadır:
1. Kaynak ve hedef dilin eylem türlerinde farklılıkların söylem belirsizliğine etkisi
nedir?
2. Türkçeden TİD'e yapılan çevirilerde farklılıkların olduğu durumlarda çevirmenler
hangi yöntemleri tercih etmektedir?
3. Hangi dilsel yapılarda uyum kaynaklı olarak söylem belirsizliği ortaya
çıkmaktadır?

Çalışmanın derlemi İnternet ortamında işaret dili çevirisi yapılan programlar
arasından seçilen 3 farklı sohbet programı ile 3 farklı haber programı metinlerinden
oluşmaktadır. Derlem büyüklüğü yaklaşık 104 dakikadır. Çevirilerin çözümlenmesinde işaret
dili çözümlemelerinde sıkça kullanılan dil işaretleme aracı 4.9.4 versiyonlu ELAN
kullanılmıştır. Çalışmanın öngörüleri Türkçeden TİD'e yapılan medya çevirilerinde
gönderimlerin hedef metinde aynı bağlaşıklık düzeyini koruyacak biçimde iletilmediği ve
bunun nedeninin hedef metinde geriye dönük uyum eylemlerinin yer alması, kaynak metinde
yer alan edilgen yapıların ve dönüşlü adıllarının yer alması, çevirilerde işaret alanının ve
çıkakların uygun biçimde kullanılmaması, çevirmenlerin çeşitli nedenlerle çevirilerde uyumu
silmesinden kaynaklandığı yönündedir. Çözümlemeler sonucunda elde edilen bulgular, TİD
çevirmenlerinin genellikle Türkçe kaynak metinlerde sıkça kullanılan edilgen yapıları etken
yapılar olarak aktardıkları görülse de bu yöntemin farklı sorunlara yol açtığı gözlemlenmiştir.
Örneğin, TİD çevirmenlerinin kaynak tümcede özne ve nesneyi açıkça
tanımlayabildiklerinde eylemin hem nesne hem de özne ile çifte uyuma girdiği,
tanıyamadıklarında ise eylemin sadece nesne ile uyuma girdiği belirlenmiştir. TİD
çevirmenlerinin gözlemci ve deneyimci rolü arasında değişmeli olarak geçiş yaptığı ve bu
geçişlerin söylemin devamında uyum örüntülerini etkilediği de gözlemlenmiştir. Geriye
dönük eylemlerin ve dönüşlü yapıların çevrilmesinde hatalara yol açan zorluklar
saptanmıştır. Örneğin, dönüşlü adılı örtük olarak kodlandığında TİD çevirmenlerinin uyumu
iletmede zorlandığı, açık olarak kodlandığında uyumun doğru bir şekilde iletildiği
görülmüştür.

Abstract:
Expressed in the visual-spatial modality, sign languages employ elements, similar to
spoken languages, such as nouns and noun phrases, as forms of reference, but also utilize
tools that are conveniently managed by the visual modality, such as pointing sign, agreement
verbs, classifier predicates, role shift, non-manual marking. In sign languages, these various
tools for reference closely related to the use of the so-called sign space, which defines the
immediate area surrounding the signer. Localization, corresponding to the spatial
relationships of referents in the signing space, maintains coherence in sign language
discourse and serves as a tool for referential tracking. In sign language translation, when the
translator does not encode the references in spatial relations within the sign space, those
relations are distorted or not produced at all. The translator who uses these reference tools
taking either observer or character perspective in the translation process syntactically assigns
a loci to the referents that are not physically present during the speech event. Drawing on
Padden's seminal work from 1983, 1988, and 1990 on verb classification, this research
investigates the rendering of agreement verbs, one of the referential tools, are realized in the
target text in TİD translations. This study seek answers to the following questions in order to
understand the ambiguities that arise from referent coding in Turkish Sign Language (TİD)
translations:
1. What is the effect of differences in verb types between source and target languages
on discourse ambiguity?
2. What methods do translators prefer in cases where there are differences in
translations from Turkish to TİD?
3. In which linguistic structures does discourse ambiguity arise due to agreement?

The corpus of the study consists of the texts and translations of 3 different chat
programs and 3 different news programs randomly selected from among the programs
translated into TİD on the internet. The corpus size is approximately 104 minutes. ELAN
(Wittenburg et al., 2006), a language marking device with version 4.9.4, which is frequently
used in sign language analysis, was used to analyze the sample consisting of source and target
texts. The study assumes that the references are not conveyed in the target text in a way that
maintains the same level of cohesion and that this is due to (i) the inappropriate or no use of
sign space and loci in the translations, (ii) the translators' omission of agreement in
translations for various reasons, (iii) the use of passive structures and reflexive pronouns in
the source text, (iv) the use of backward agreement verbs in the target text. The findings of
the study suggest that TİD translators have generally rendered passive structures, which are
commonly used in Turkish source texts, as active structures. However, it has been observed
that method causes different problems when adopted. For instance, when TİD translators can
clearly identify both the subject and object in the source sentence, the verb exhibits double
agreement by agreeing simultaneously with both the subject and the object; however, when
identification is not possible, the verb only agrees with the object. It has also been observed
that TİD translators alternate between observer and character perspectives, and shifting these
perspectives influences agreement patterns in the ongoing discourse. Challenges have been
identified in rendering backward verbs and reflexive structures, leading to mistakes. For
instance, when the reflexive pronoun is implicitly encoded, the TİD translator struggles to
convey agreement, whereas when it is explicitly encoded, agreement is accurately conveyed.