19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde okul öncesi eğitim
Pre-school education in 19th century Ottoman Empire
Yazar: NİLÜFER OLTU
Danışman: PROF. DR. BEYTULLAH KAYA
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi / Lisansüstü Eğitim Enstitüsü / Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Ana Bilim Dalı / Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Bilim Dalı
Derece: Yüksek Lisans, 2023
Konu: Tarih = History
Dizin: Erken çocuk eğitimi = Early child education ; Sıbyan mektebi = Primary school ; Çocuk-okul öncesi =

Özet:
Osmanlı Devleti'nde 4-12 yaş çocukların eğitim gördüğü sıbyan mektepleri, 18.
yüzyıla kadar devletin okul öncesi eğitim kurumları olarak işlev görmüştür. Örgün
eğitimin ilk basamağını oluşturan sıbyan mekteplerinde temel eğitimini alan çocuklar,
dilerlerse hiyerarşik eğitim sisteminde ilerleyerek yüksek ihtisas tahsil edebilmişlerdir.
Ancak 18. yüzyılla birlikte mevcut eğitim kurumlarının zamana ve şartlara göre
değişen dünya düzeni ve bilimsel gelişmeleri takip etmede yetersiz kalması, devleti
yeni çözümler aramaya teşvik etmiştir. Bu dönemde ilk defa eğitimde mevcut
siteminin dönemin ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığı dillendirilmiş ve çağın
gereksinimleri doğrultusunda bir dizi reformların yapılması gündeme getirilmiştir. Bu
süreçten sonra tedricen ilerleyen reform hareketleri, 19. yüzyıl modernleşme dönemi
ile yeni bir boyut kazanmaya başlamıştır.
Osmanlı Devleti'nde tam bir geçiş süreci olan 19. yüzyıl, eğitim alanında yapılan geniş
çaplı reform hareketleri ile kritik bir süreci temsil etmektedir. Bu önemli süreci ele
alan çalışmanın amacı, okul öncesi eğitiminin öncesini, 19. yüzyılla birlikte yaşanan
gelişmeleri ve en nihayetinde kurulan yeni okul öncesi eğitim kurumlarının yapısal ve
işlevsel özelliklerini araştırarak, nasıl bir şekil aldığını incelemeyi hedeflemektedir.
Modernleşme dönemi ile mevcut eğitim kurumlarının ıslahı ve yeniden
yapılandırılması üzere başlatılan çalışmalar hem sıbyan mekteplerinin katı tutumu hem
de halkın ve ulemanın tepkisi nedeniyle hayata geçirilememiştir. Bu sebeple devlet
eskiye dokunmadan yeni okul öncesi eğitim kurumların oluşturulması yönünde
uzlaşmacı bir siyaset izlemeye başlamıştır. İbtidai Mektepleri, Anaokulu, Çocuk Bahçesi, Ana Mektebi vb. isimlerle kurulan bu yeni kurumlar, klasik döneme kıyasla
yapısal ve işlevsel pek çok farklılığı da beraberinde getirmiştir. Bilimsel ve ahlaki
derslerin harmanlandığı ders programlarından, okul içerisindeki araç gereçlere,
eğitim-öğretimde kullanılan yeni teknik ve yöntemlerden, modern okul öncesi eğitim
yaklaşımlarına kadar pek çok yenilik hayata geçirilmiştir. Bu kurumlar vesilesiyle
ahlaki erdemlerle donanmış, çağının bilimsel gelişimlerine katkı sağlayabilecek
bireyler yetiştirilmesi hedeflenmiştir. Ancak saf ve halis niyetlerle başlatılan bu
çalışmalar hem öğretmen yetersizliği hem de Batı'nın okul öncesi eğitimini birebir
kopyalama yönündeki şekilci tutum nedeniyle istenilen sonuçları sağlayamamıştır.
Ayrıca zor süreçlerden geçen Osmanlı Devleti'ndeki iç karışıklıklar, savaşlar ve
imkânsızlıklarda yapılan çalışmaları sekteye uğratmıştır. I. Dünya Savaşı sonrasında
yıkılan Osmanlı Devleti'nin ardından kurulan Türkiye Cumhuriyeti ise çıkardığı
"Tevhidi Tedrisat Kanunu" ile resmi, gayri resmi ve hususi yapıda olan bütün okul
öncesi eğitim kurumlarını, buna vakıflar yolu ile idare edilen Sıbyan mektepleri de
dahil olmak üzere tamamını kapatarak ilkokul çatısı altında toplanmıştır.

Anahtar kelimeler: Okul öncesi, Osmanlı, Eğitim, Sıbyan, Mektep, Çocuk Bahçesi

Abstract:
In the Ottoman Empire, "Sıbyan Mektepleri," where children aged 4-12 received
education, served as the state's preschool educational institutions until the 18th
century. Children who acquired their fundamental education in these "Sıbyan
Mektepleri," which constituted the first stage of formal education, had the opportunity
to pursue advanced specialization within the hierarchical education system should they
wish to do so. However, starting from the 18th century, as the existing educational
institutions fell behind in adapting to the changing global order and scientific
advancements, the state was prompted to seek new solutions. For the first time during
this period, it was acknowledged that the prevailing education system was inadequate
in meeting the needs of the era, leading to discussions about the necessity of a series
of reforms in line with the requirements of the time. Subsequently, the reform
movements that began to evolve gradually took on a new dimension during the 19thcentury modernization period.
The 19th century, marked by extensive reform movements in education, represents a
crucial transitional period within the Ottoman Empire. The aim of this study, which
focuses on this significant era, is to investigate the history of preschool education, the
developments that occurred during the 19th century, and ultimately, the structural and
functional characteristics of the newly established preschool educational institutions,
examining how they took shape.
Efforts to reform and restructure existing educational institutions during the
modernization period were hindered from being realized due to the staunch resistance of "Sıbyan Mektepleri" and the opposition from the public and religious scholars
(ulema). Consequently, the government adopted a conciliatory policy of establishing
new preschool institutions without disrupting the existing ones. These new institutions,
bearing names such as "İbtidai Mektepleri," "Anaokulu," "Çocuk Bahçesi," "Ana
Mektebi," among others, introduced various structural and functional differences
compared to the classical period. Numerous innovations were implemented,
encompassing curriculum revisions that integrated both scientific and moral subjects,
changes in school supplies, adoption of new teaching techniques and methods, and the
embrace of modern preschool educational approaches. These institutions aimed to
cultivate individuals imbued with moral virtues who could contribute to the scientific
progress of the era. However, despite the genuine intentions behind these initiatives,
the desired results could not be achieved, owing to both a shortage of teachers and an
adherence to a rigid emulation of Western preschool education. Furthermore, the
turmoil, wars, and resource constraints within the Ottoman Empire posed additional
challenges to these endeavors.
Following the collapse of the Ottoman Empire after World War I, the Republic of
Turkey was founded. Under the "Tevhidi Tedrisat Kanunu" (Law on the Unification
of Education), all official, unofficial, and private preschool educational institutions,
including the "Sıbyan Mektepleri" funded through foundations, were closed and
consolidated under the umbrella of primary schools.

Keywords: Preschool, Ottoman, Education, Primary, School, Kindergarten