16. yüzyıl Osmanlı minyatür sanatında ağaç
Trees in 16th century Ottoman miniature art
Yazar: TUBA RUHENGİZ AZAKLI
Danışman: DOÇ. DR. HİLAL KAZAN
İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2022
Konu: El Sanatları = Crafts ; Sanat Tarihi = Art History
Dizin: Ağaçlar = Trees ; Bitki kompozisyonu = Plant compositions ; El sanatları = Handicrafts ; Minyatür = Minyature ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Osmanlı sanatı = Ottoman art ; Tasvir = Description

Özet:
Tabiatın en etkileyici unsurlarından olan ağaç, insan için ifade ettiği derin anlamların 
bir tezahürü olarak tarih boyunca sanat eserlerine yansımıştır. Mitolojideki yerinin yanı sıra 
ağacın dini inançlar içinde de önemli bir unsur olması, onu gerçek bir kutsallığa 
yaklaştırarak daha da değerli kılar. Osmanlı'nın XVI. yüzyıl minyatürlerindeki ağaç 
tasvirleri belgesel hüviyetleri, barındırdıkları sembolik anlamlar ve estetik değerleriyle 
tezimizin konusunu oluşturmuştur.
Sultan II. Beyazıd (1447-1512)'dan Sultan III. Mehmet'e (1566-1603) kadar altı 
padişahın saltanat yıllarına tekabül eden XVI. asırda hem sarayın nakkaşhanesinde hem de 
imparatorluğun çeşitli eyaletlerinde edebiyattan tarihe, dini konulardan bilime kadar geniş 
bir yelpazede çok sayıda minyatürlü eser üretilmiştir. Tez kapsamında bu zengin hazine 
üzerinden ağaç tasvirleri tahlil edilmeye çalışılmıştır. Ağacın tarih boyunca sosyokültürel 
bağlarına, inanç ve sanattaki yansımalarına değinildikten sonra Osmanlı minyatüründe ağaç 
konusu, örnekler üzerinden çeşitli açılardan ele alınmıştır. Ana bölüm için çok sayıda yazma 
eser detaylıca incelenerek zengin bir ağaç envanterine ulaşılmıştır. Osmanlı minyatürünün 
ağaçları, birbirinden farklı üslupları, kompozisyondaki konumları, renkleri, türleri, sembolik 
dilleri ve ikonografileri ile ayrı bölümler halinde incelemeye tabi tutulmuş ve ağacın 
minyatür sanatındaki yeri, değeri, önemi irdelenmeye çalışılmıştır. Osmanlı minyatüründe 
ağaçlar, XVI. yüzyıl yazma eserleri üzerinden incelenirken tarih kaynakları, seyahatnameler
ve çeşitli belgelerin yanı sıra ağaç türlerinin tespitinde botanik ilminden yararlanılmıştır.
İncelemeler ışığında XVI. yüzyıl minyatüründe realist tavrın bu örneklere büyük ölçüde
yansıdığı ve minyatürlere belgesel değer sağladığı görülmüştür. Tez kapsamında ağacın 
tasvirlerde sembolik kullanımı da araştırılmıştır. Özellikle dini ve edebi konulu eserlerde
ağacın mitolojik kökeni ile tasvirdeki üst anlamları arasındaki bağlantılar sorgulanmış, 
minyatür sanatının sembolik diline dikkat çekilmiş ve tasvirin konusuyla ilintili olarak 
ağacın fonksiyonları irdelenmiştir.

Abstract:
As one of the enchanting elements of the nature, tree has been reflected on arts throughout the history as a manifestation of its many profound meanings for humans. The fact that trees are important motives in religious beliefs, in addition to their significance in mythology, makes them valuable by taking one step closer to sacredness. The subject of our thesis is tree depictions in miniatures of 16th century Ottoman as a representation of past, along with their symbolic meanings and aesthetical values. 
In 16th century, covering the rule of six sultans from Bayezid II (1447-1512) to Mehmet III (1566-1603), many miniature artwork were created in both art studios of the Palace and other cities of the Empire, depicting various subjects from literature to history, religious texts to science. In our thesis, we analysed tree illustrations in the light of such elegant treasury. After than describing sociocultural bonds of tree throughout the history, reflections on religious and art, the tree theme in Ottoman miniature is analysed through various from different aspects. For the body part of the thesis, vast number of manuscripts were studied in detail and a rich inventory of were acquired. Trees of Ottoman miniature art were examined under different sections with their distinctive styles, locations in relevant compositions, colours used, their types, symbolic language and iconography, and the significance of tree illustrations in miniature art was discussed. In examining trees of Ottoman miniature through manuscripts of 16th century, botanic was a field of science employed and helped us determine tree types, along with historical sources, travels, various documents. In the light of such analysis, it was observed that the realist attitude of 16th century miniature art was reflected on these illustrations to a great extent, and added on value of their position as reflections from the past, like a documentary. Symbolic meanings of trees were also searched for this thesis. The connections between origins of trees in myths and superordinate references in relevant depictions are questioned, and functions of trees were discussed in relation.