Kum ulemasının İran siyasi hayatı ve düşüncesine etkisi (1850-1921)
Impact of the Qom ulama to impact on Iran political life and thought (1850-1921)
Yazar: MEHMET DENİZ KARAKIŞLA
Danışman: DOÇ. DR. SELDA GÜNER ÖZDEN
Hacettepe Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Tarih Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2024
Konu: Din = Religion ; Tarih = History

Özet:
Günümüzde barındırdığı medreseleri ile Şii dünyasında İlim Havzası olarak nitelendirilen Kum şehri İran'ın dini ve siyasi yaşamında tarihsel süreç içerisinde önemli bir yere sahip olmuştur.  Kum şehri, Şiilik mezhebi ile 650 tarihinde Eşari aşireti başta olmak üzere, Şii Arap aşiretlerin göç etmesi ile tanışmıştır. Sekizinci İmam Musa Kazım'ın kızı Fatma'nın Kum şehrinde vefat etmesi ve türbesinin bu şehirde bulunması, bu kente Şii dünyası açısından kutsallık kazandırmıştır. Emevi ve Abbasi dönemlerinden itibaren bölgeye göç eden Şii nüfuz içerisinde yer alan din âlimlerinin tesiriyle Kum şehri Şiilik mezhebi için bir ilim ve öğretim şehri haline gelmeye başlamıştır. Kum yakın dönem İran siyasi tarihinde de etkili olmuştur. Kum şehrinin ilim havzasına dönüşümü ise Ayetullah Şeyh Abdulkerim Yezdi'nin Necef şehrinden, Kum'a gelmesi ile olmuştur. Ayetullah Yezdi, Kum medreselerini sadece idari ve mali alanlarda güçlendirmemiş, ayrıca eğitim müfredatının da günün şartlarına cevap verebilecek şekilde güncellenmesinin temellerini atmıştır. Şeyh Heiri Yezdi'nin çalışmaları neticesinde Kum medreselerinin, Şii Dünyasında itibarı daha fazla artmıştır. Ayrıca, Ayetullah Heiri Yezdi'nin reformları neticesinde Kum İlmiye Havzası, dini çalışmalarda ve siyasi alanda daha etkili bir konuma gelmiştir. Bu bağlamda, tez iki amaç etrafında şekillenmektedir. Bu amaçlardan birini, Kum şehrinde Şiiliğin kurumsallaşması, dini alanda yapılan faaliyetler ve İran siyasetine etkisini ortaya koymak oluşturmaktadır. Ayrıca, Ayetullah Şeyh Heiri Yezdi'nin reformları ve Kum şehrini, İlim Havzası konumuna dönüşümündeki etkisi irdelenmiştir.

Anahtar Sözcükler
Kum, Medreseler, Ayetullah Şeyh Heiri Yezdi, İlim Havzası, Reform

Abstract:
The city of Qom described as the Hawzah Ilmiye in the Shiite world with its madrasas, has an important place in the religious and political life of Iran in the historical process. The city of Kum met with the Shiite sect in 645 with the immigration of Shiite Arab tribes, especially the Ashari tribe. The death of Fatma, the daughter of the eighth Imam Musa Kazım, at Qom and  the presence of her tomb in this city gave this city a sanctity in terms of the Shiite world. Qom began to become a city of religious studies and education for the Shiite sect, with the influence of religious scholars, who migrated to the region from the Umayyad and Abbasid periods. The city of Qom has also been influential in the recent Iranian political history.Transformation of the Qom, which has an important place in the post-Islamic history of Iran and in the Shiite world, into Hawzah Ilmiye was realized by the arrival of Ayatollah Sheikh Abdulkerim Yazdi from the city of Najaf to this city. Ayatollah Yazdi not only strengthened the Qom madrasas in administrative and financial areas, but also laid the foundations for updating the education curriculum to meet the conditions of the day. As a result of the work of Sheikh Heiri Yazdi, the reputation of the Qum madrasas in the Shiite World has increased. In addition, as a result of the reforms of Ayatollah Heiri Yazdi, Hawzah Ilmiye of Qom became more influential in religious studies and in the political field. In this context, the dissertation is shaped around two purposes. One of these aims is the institutionalization of Shiism in the city of Qom, the activities carried out in the religious field and its effect on Iranian politics. In addition, the reforms of Ayatollah Sheikh Heiri Yazdi and his effect on the transformation of the city of Qom into the Hawzah Ilmiye are examined.

Keywords
Qom, Madrasahs, Ayatollah Sheikh Heiri Yazdi, Hawzah Ilmiye, Reform