XVI. yüzyılda Belgrad Kazası
Town of Belgrade in XVI. th century
Yazar: İLHAN TÜRKMEN
Danışman: DOÇ. DR. MUSTAFA ALKAN
Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı
Derece: Doktora, 2014
Konu: Tarih = History
Dizin: 16. yüzyıl = 16. century ; Kent tarihi = Urban history ; Osmanlı Devleti = Ottoman State ; Osmanlı Dönemi = Ottoman Period ; Sırbistan-Belgrad = Serbia-Belgrade

Özet:
Stratejik ve askerî üs konumu, Belgrad'ı her devirde önemli kılmıştır. 1521'de Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Osmanlı orduları için ileri harekât üssü konumundadır. Osmanlıların zayıf düştükleri durumlarda çok kritik hale gelen "savunma derinliği"nin nirengi noktası olmuştur. Osmanlı orduları için güvenli bir sığınak ve aynı zamanda lojistik merkezidir. Osmanlı'nın "İnce Donanması" için Tuna ve Sava nehirlerindeki en güvenilir limanlardan birisine sahiptir. Ayrıca Belgrad'ın tersanesinde her türlü geminin tamiri ve inşası da mümkündür.
Belgrad; Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra Semendire Sancağı'na bağlanmıştır. İdarî yapısı kaza olarak teşkilatlandırılmıştır.  Şehir merkezinde  ilk Türk- Müslüman mahalle kayıtları 1536 tarihli tahrirde vardır. 1561 tarihli tahrirde şehir merkezinde Türk- Müslüman nüfus gayr-i müslim nüfusu geçmiştir. Kayıtlarda şehir merkezinde Türkler, Sırplar, Yahudiler ve  Çingeneler kaydedilmiştir. Köylerde; 16. yüzyıl boyunca gayr-i müslim nüfus Türk- Müslüman nüfusundan fazla olmuştur.
Ekonomi büyük oranda tarıma dayanmaktadır. Tarım ürünlerinde en fazla üretimi yapılan hububattır. Hububat üretimi yüzyılın sonlarına doğru azalmıştır. Bağcılık Belgrad'da en yaygın bir tarımsal faaliyettir. Bağcılıktan elde edilen şıra üretimi sürekli artış göstermiştir. Şıranın gayr-i müslimler arasında şarap imalatında kullanılması, üretimin artmasında etken unsurdur. Hayvancılıkta en fazla hınzır yetiştiriciliği yapılmıştır. Ayrıca Tuna ve Sava nehirlerinde balıkçılık faaliyetleri yapılmaktadır. 
Belgrad ticarî ve kültürel açıdan gelişmiş bir şehirdir. Şehirde faaliyet gösteren vakıflar, Belgrad'ın Türk- İslam şehri haline gelmesinde etkili olmuşlardır. 16. yüzyılın sonlarına doğru yabancı seyyahların ifadesiyle Belgrad bir Türk- İslam şehri haline gelmiştir. Şehirde çok sayıda câmi vardır. Bu câmilerden günümüze sadece Bayraklı Câmisi gelebilmiştir.

Abstract:
Strategic and military location has made Belgrade unique in every age. It came under the domination of Ottoman Empire in 1521. It was a forward operating base for Ottoman Armies. When the Ottoman Empire got weaker, Belgrade was the base of the 'Defense Perspective' which became crucial. It was both a secure shelter and a logistic location for the Ottoman Armies.
It had one of the safest harbours on the Danube and the Sava rivers for the special Narrow Navy of the Ottomans. Also, every kind of ship could be built and fixed in the Belgrade shipyard. Belgrade was joined to the Semendire District after coming under the domination of Ottoman Empire.
Its governing structure was organised as towns. The first Turkish-Muslim Street registrations in the city centre could be found in the archieve documents belong to 1536. According to the archieve documents of 1561, Turkish-Muslim population was over the non-muslim population in the city centre. The Turkish, Serbian, Jewish and Gypsy population was recorded in the city registrations. In the villages, the non-muslim population was over the Turkish-Muslim population during the 16th century.
Economy substantially depended on agriculture. Grains were the most widely grown agricultural products. It was decreased at the end of the century. Grapery was the most common agricultural activity. The wort production which gets from the grapery increased continuously. Using wort  in the production of wine was a basic reason of that increase. Pig was the major animal in stock farming. Also there was fishery in the rivers of Danube and Sava. Belgrade was a developed city in commercial and cultural areas.
The different foundations in the city had an important role on making Belgrade a Turkish-Muslim city. As the foreign travelers indicated, Belgrade became a Turkish-Muslim city at the end of the 16th century. There were so many mosques in the city centre. But Bayraklı Mosque is the only one which is standing now.